87 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/620fd8f1735abdc0a5e104a2500931ec.pdf c9c9bfa6eca973fa9275c7caeb12f493 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1800 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1668 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.393-396 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. IN MEMORIAM AGNJIiE!SZIKA DOIBROWOLSIKA 0905 -1979) UrodzHa '5i<:;24 w~zesn]ja 1905 'r. Ojde,c, Piotr Bieńkowski, !był profes'mem '31'chcoj.ogii na Uniwcrsy'tecDeJagiellońskim. Ma.tka, Lucyna z Jalnta-Połczyńsik,i<::Ih, pochodziła z Pomorz-a, co wpłynęło na sz,cwgÓ'1lne zai'llteres,o'walnie A;gJrl;ioeszki Dobrowolskiej Pomorzem. S't,udiowała historię sztuki na UiJlliwiel1sy'tec1ieJ agiel'1011sk~m, lecz z za.milowlUinia i wyboru za'i'molwala się etno,glra,fią i uważała się za etnografa. Po wYDśdu za mąż za historyika sztuki, późn'ieaszego profesora Tadeusza Dobrowolskiego w 1927 r., wyjachała z nim na Śląsk. Jako żona dYDektor.a i zalożyde:la Muz·eum ŚłąJsiJ<ieogo w Katowicach, który był jednocześnie kons·e.r,wa'torem zabytków na S'lą'Siku, miała wiele mo:iJiwośd pr2ieprowaidzania badań terenowy'ch nad iil1ter.e6ującymi Ją w tym czalśie za'ga-tiJrlienilami ku'ltury -ludowej. Be2iinteresoWlnie i z dużym odda'niem kierowała Bbblio'ie'ką MUZi€illim Siląskiego i zgromadziła sporą literaturę specja'liostyczną dotyczącą etnogradlii. Polbudki J'ej działałności i zainteresowań e'tnograrfi<C2inyeh kultu.rą S'ląska wy.ni1kJC\łylie względów i1deowy/ch. Waż,ne było padkireśl1enie polskości tych ziem, zwłaszcza w okresie nas'i'leni'a iIliiemieckaego nacjona,hzmu. Delbiut naukowy A;gn:1eszki DobroWlolJs.kii,ej mazpoc!zął ,s'ię w Ka,tO'W,i,c1ach"a pilerWlSZi€ prace publilkO'W,aŁa w ·ralma,ch lWy,d.alw1l1iircrt\w (Muzeum Sląskiego. Już w'tedy prace Jej cenione były z uwagi na szero'ki zakres pJ10blemaJtyki baidalWlClz,ej i Wlslzechls'tl10lllne ,naś'WILeltl'Emie kalżdeg'o baldarnegio za'gialdndeni:a. Pod!kreślić rnalloeży :rÓoż1lJoI1od!ność rSltlCls101w,a'ny,ch ,tech:ni:k baidlawczyc'h, zwbaisrzJClza posbuglliWla.nLe slię etno:gnarL~azJny.mi ba.dianlLami rVeirel1Jo'W)Cmil,co aboik: wy,kJonzy~tania :ŹJródeł al1chiiJwaolnych i szerokiej eI1u1dy:cji h~storYlCl:lmej Wlpłynęlo na wysoiki paziom jej ,opra;c'O'W,ań. WoIkl'esi·e oiku'palc,j.i llJi'emi,ocIkiiJej,~dy mąż Jej 31I1esiztoW'aIllY'Wiroz z 'ill1ll1ymi pr.of€lS()lIlalmi UtniJwe'nsyltetu J.a(gIilelLLońJs1deg<o pIlzelbYWJał w obozie, z:mul5'Wna fbyła do procy zJa,I1dbklowej. lI1lie związaiI1ej .z kiierunikJi,em Jejm,bn'tJ€IresoWJań. ;Ao wojiIlii'c l10zWlinęla żY'Wą d:zJiala:łność ,na'IXkiową -i ,baJOO'WlCzą,iZIW!JalsmcWna terelniJe Sląslka i Pomorza Ziac.hadJnilelgo. WJj,eLe;pod!rÓIŻiUj·ą,,paneltnuje ZJb.iJorrymuzeaJllJl1e, l3lfooiwa, ibibLiJote!lGi:,!~gó1nle w związku :z. ŻYWIOJą ·iln'tere\SlUijąiCąprobłematyką !Pomorza Z3IchodJnJego, bareż UW1a7JaJIlOJą za wybitmą specjalisttlkę w 'lej dzfi.ledz.iln:i'e. �In memoriam 394 Już prZied wodną działała w Komisji Etnograficz,ne:j Po~skiej Akademii Umiejętnoś,cii, a POf'elSltyt\wlwa'nilU 'bej.że K,omisjli po dlrug.iej wojlDli€ śW.i,ait'o'wejzC15!talaczłon!ciem Komisja Ebnogra,Hczn:€1j PQl1slkiej Aka·dmni·i Nau'k w Kmikawie. Opublikowała łą.cz:ruie 28 pnalc JJJa uk'0IWY'chw pOlSltalCioLSlolbny,chpu'bJli1ka.cjl ()Iraz ar1tykułów li l'()Z,p.raw w 'czai30'p~s'ma,chInaukaWyich. W związku ze swym wylkisz'tałoe[bi'em w dzi,edzinie hiJsto.rii ,sztuki z.ajmow.ała s'ię sztuką l'tlldawą, a także łą'CJzącYJmis·ię z nią pIloblemami kulitury ma'temia,lne,j głównie w jej aspekta.ch artys'tynmY'ch. A~niesz.ka Doibrowols.ka !Ilk ,ogra!IlJ'Czała 's'ię do popula'rnejetnolgrad'ii 'opiJs{)wej, .le'cz kładła nadsk na kwestie ge:ne,tyc.ZJnei analogie z;a'chodzące między przedmiotami łmiltury ludowej li ,to z uwzg'lęc!Jni'en:iem ,d'uży<ch obszarów kulturowy,ch. Bardzo płodne ibylo w Jej pna,cta,ch ·slClSOw.an1emet·ody t ypoJogicZlnej ,i 'porówna w,czej. BadaŁa podobi·eńs,twamiędzy różmeg,o ,typu .zdobnictwem, występują'c'e w me'lll.ars'twie i haflta!ch, w)'lsuwając ciekawe WJli'oolkii hipotezy. iPorów.nalI11.e·zdIOlbnk'twa te.rC!nów Isłowiańslkkh z występującym na Litw,ie i lkraja'C'h bałty,aklkh z j,ccinej 'Sltrony, j'ak rów:nii,cż w CZlCcha,ch, SŁowa'cj,i, na WęgrZle'C:h,Balkana'Ch li .zestawiCll1ie z wySltępującY'm w Niemcrech w Tyf'oilu, Bawarii, Turyngii, umożJiwHo Jej IUwydatni'eni'e po-1ski'c'h e'lerne,ntów Zld01bruilczYJch np. w 't.akicll przedmiot.a,ch ku'ltury ma teda'łnej, Jalk ISprzęty <:'odz:i,enn€lgouży,tku pochodzące z Pom{)rza ZaJch,odnli'ego. Uchwy'Cił-a dawne W'zorni>c,two :z XY i XY'! w. i uz.ai$.adnHa joego sfowi'ań.ski r,odowód, z.aZllla.czając jed!nOtcZJcś!I1!ie, kiedy naw,allSItw.iły .s.iępóźnielji$.ze elemPJlity ll1Jiem·ie<eikie. IZa'in'teresowa,nie etlnogmt£ią historyczną skł.aniało Ją 'W tmklC'ie ibadailZJjawisk późnytch, nawet wS/półClzC\'mydlt, do SlzUlkan:ia Z<!JbyltJkólW da'tOlwamych (<tak dzhsJaj rzadki,ch), łą:c.ZJO'ny·ch nti'enaz ze ś-redllli,owieczem, a 11awet 7. odkTyc.i.ami tapcheologi'i prehLst.ory,c:znej.. 1 Problem ,analogii Is.kłonił Ją .do r'e~a<elkisj'i 'nad prZiCd'WIstawnyrru ,,'ob'ie ite'oriarnli Balstia:na i Ra~la {,ta·k m,od!l1ymi w 'okr'esie .międ,zywojennym), do <szu.k:am!ia ,odpowi'edZli na pyttalnioe: czy podoibi'eństwa rmiędzy z.albytklami s z,tuk i róimy·c:h Otb;szarów etni,c:Zlnych pojawj'ają się Jliez,aletnie <l,d si,e!bi:ew wyniku pOtdlohny<:hu różnych .ludów wł,a·ślC.iw.o,ś'cipsyuh.i.c·Z1nJ'lCh, podolbnBlj wy.olbraź-n-i, 'potneb e-sl>ety'CZ'ny<:hitp., czy 'Leż sZlCrrząISlięone na z.a's:adzie .rec·epcjli, podporzą.dkowalnia Is.ię wpływom? R,ezygnow,a.ła jedmak 'z pOls'tawy dogma,ty,cz:nej, :godzą.c s,ię w {)par,cau o dioświ.aldcz'enie - me'todą empiryczną, na mOŻJliwośćdbu ,spo:sO'bów - ,podZienita;się 'podobiel\:s·tw w z.ależ·no9ci od rM'lly'ch .czynników sp mwczy'ch, 'sąsi'ed!z:tWta,migra<:j,i J illn..!Swoje wyIlli.ki ,opierała na a'ut'opsji i dOlbrej znaj1ormoś,c,iIIiJter.a'tury przedmiotu. 2Gjmow.ala 'S,ię różnymi ,dzialami nauki e,tn,ogra.fii. Za'C'zęła '00 badań odzieży iludo:wej i jej zdobnictwa, jak haft i koronka. Z jednej strony śledzHa w stroju relikty tmdycyjne, np. ,czółka 'opa'sujące gł{)wę, hiałą żałclbę de., z drugiej wpływy odm,eży mi,ejlskiej i wojiskowej, IIlp. w iS1troju jabł,on:kowskiim. Z k,oJ.ei 'prz,eszla do 'studiiów 'nad :bUldO'wni.ciwem (np. T€:gi,crnówPomorz.a ZaJchodni,e.g·o) 'OlPaZdo badań Jl:ad za.by:t.k'ami Tz·emiosła w Z!Wią:Zlkuz,e zdoll:m,iiCltw~m,chaly, ·sprzętu, stroju., 'ceramiki itp. iPrzywiązyw,ała zawsze duŻie :znaczern:e do hadail ,językowy:ch, 'Czego wyrazem był wy,o,drębnj'ony praWii,€ w ik<lJŻJdej .1<ejpulb'l1ka,c}i kS'iąż.kowej s~ownJk wYPazów .Judowy,ch, z.awie-rający,ch niej.eldn:okl'olmi,e bardz,o dek.awe .archa,j.zmy. A@nieszkia nOlbr,owo'vsik'a, 'szc.zegó.!'nie :z.as.~użo'n:a.dIa bad<Jt\ nard kulturą lud,ową Ślą.s.ka, Łuży.c iFOImorza 2G'chodniego, zwróc;ila UWG,gę i r·o'zwinęła badania nad pewJly;mi wytworami reiliJklt'owymi, j1a:kIbria·łażałoba 'słowiańska w lS:iToju, nad infiltmtami ,obcymi, 'np. koQj.oll1'~&tów h:oIJerudensk.ich w zakres,j·e budownidwa 'i Is'rr.oju na Pomorzu Za'cihodmim, U'wydaItTIi'la11uczmeellementy rod:zLme w ku:Jturze P'OImOlrz.aZachotdJJJli,og{) i Łużyc oraz krYJtY'C!Zln'ie riaśw:ietJ.iła zagadnienie tzw. ru'bie'ży etnograJi<:z- �395 In memoriam nej, 'dzielącej ku1tun; Bartów od ku'll1Jury polskiej. Meit'odą porównawczą obejmowała rrnlegie obsza':'Y geogra'f.iczne, wykflacza'jące t<lJkż'epoza kontynent ,europejski. ;K'a koniec zajmowała się pr.olblematy,ką :rubieży eltnoigrad',iczmyth w centr,alnej Eur'opie i 'opubEkowala ,irrter'e'sują'ce wyniki swokJ1 badań. PodikreśEć warto szczególne rysy ,cha'mJderu Agnies:zk,i [)lQbr'oworrsk:iej: ujmującą dobroć, ni,ezwykłą uczynność, Ibezi'D!1Jere:s'o'WID'oŚĆ i s,iIachetność. Odeszła na zawsze 29 paŹJdzier.nika 1979 r. Aleksandra BIBLIOGRAFIA PRAC AGNIESZKI Zestawiła J1acher-Tysz'kowa DOBROWOLSKIE.J A. Jlacher-Ty.szkowa 1930 Zywotek (Ze studiów cieszyński. nad strojem haftem KJaioWlice 1~30. 'ludowym), 1936 Strój, haft ,i koronka w województwie wyd. P'oilJskaAkJademia Um:iejętD'ośc,i, śląskim, IKralków '1'936. Wzory hafciarstwa HJ38 _~~:LzeumMiejskie l'UJdo:wego na Górnym w Bźelsku, $,ląsk.u, Katowlke 19,36. "Z,ar,anie Ś1ląskie" 1938, :z. 6, s. 1 - 7. 1939 Kilka uwag o istucie ornamentu "Zairanie ludowego, Śląskie" '1939, z. 1, .s. iS - 20. 1947 Strój Jacków wyd. Jablonkowskich, ~K'raków Polsbe iTowarzy1sltwo LudOlZ'nawc?)e" [.ubliin~ ,1947. 1!148 ludowy na l1Lżycach. BiblJ.cl'teka Studium gie']jońJs~ie,go, Scri'a A" nr 3, Kraków ,l9'48. Strój SłJowilańslkiiego Uniwersytetu Ja- 1949 "Biuletyn Dom pyrzycki, Ihst,orii Sztuk:i Kultury" (:Wa'flSzawa) W49, lR. 11, nr .l - 2. 1!l50 Meble ludowe -61. zaclwdnio~pomorskie. "Polsk,a SzJtuka Ludowa" i1950, nr :1 - 6, s. 56- 1951 Ikonografia ludowej od:zieży zachodniio-sloW'iańskiei, "Bamię'tnik Słorwiańsk,i" (Kra- ików) 1951, t. 2, 's. 33 - 60. 1952 L1Ldowe budownictwo Inr 4. mieszkalne Pomorza Zachodnźego, ,pcJ1Tona. Z.alby,tków" 'W52, �-396 In memoriam 1955 Strój Strój O z Jamna pyrzyok,i, przemianach 'pod Koszalinem, "Pol~kla Sztuk,a iLudowa" 1955, s. 52 - 59. ",AJtJ,asiBolskich iS'tnOljówLudowych", WrocŁaw 1955. etlnicznych Pomorza Zachodniego, "Prregląd Zachodrii", 1955. 1956 do lwdowej kultury artystycznej Pomorza Zachodniego, "Pouska Sz,tuka Ludowa" 1956, nr 3, s. 158 - ,189" Uwagi o genezie c,żasnochy, "nawna.Kultwra" 'Hi56, ilU 4. Jeszcze o Pomorzu Zachod7Vim, "PrZiegląd ZaiCihodni" 19,5,6, nr 9 - 10. Dom podcż,enioJwy na Pomorzu Zachodnim, "Ochr,ona Z!abytków" 1956, nr 4. Materiały 1957 Odpowiedź na recenzję 1958 O nazwie Kaszuby, prof. Gajka, "Onomaistica" SIowiat'rsiki" 1957, t. 5, 6. ",Pamiętnik 1958, H. 4, z. 2, s. 333 - 353. 1959 Z prohlematy'/"i od,zieźy ludowej na Pomorzu Zachodnim, (w:) Walny Zjazd s,kiego Towarzyst,wa Ludo~n,awczego w Szczer;:inie 1957, Szczecin 1959. Pol- 1960 Z problematyki budownictwa ludowego Warmii, niemieckich, ,,,.Ro:cZll1Jik Olszjtyń'~ki" 1960, t. 3. Mazur w świetle Powiśla badań 1963 Z badań nad kulturq mat,erialnq Pomorza Zachodniego, "Lud" 1963, ,t.48,s. 32'1 - 366. 1964 Rema,rąues sur les limites VII Conference d Moscou, lfo65 Les elements ethnographiq'Wes en Europe lnlternaiJiOTlJal des Sdences Centra,ze, (w:] La Pologne au et Ethnologiqwes Anthropologiques 1'9'64, s.228. finno-ugrie,ns dansles constr'Wctions PQPulaires ,de la BaUiq'Lw, Iw:] Cong!ress'UJs secu:ndus ,internationaLis du basslin meridional jiinno-ugl1islJa,r'Wm, Hel- sinki 11965. 1967 Uwagi o rub,ieżach et,noQ,Tiafi,czJnych w centralnej Eurwpie, "EltnograJJiia Polslka" '1967, 't. 1'1, IS. 6'2 - 86. 1968 PierrUJIia,sUvi rodzinrne lIlJi,o-PqmOJ's'kii'e", IW ,kuUwTz'e ludowej RomoTza Z'achodniego, "MaJterialy iZaichod- ,Ł 14, 8Zlczec,irn1'9168, ,s. 337 - 3,57. 1969 de .la cuLtu7'le .materrieUe des .liUoroux ••Ethno1ogia !EuJ'Opaea" iH)68- 1969. L'homO{lenfiit,e Bailto-:slaves, IErlxoniJana I, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a370cf61a5057142a916028de744cd6.pdf f78026dc384a59650f70a7a8f2d64b8c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1801 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1669 Title A name given to the resource Spisy treści/ LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.397-403 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SiPIS TREśCI I. W 70-LECIE PROF. DRA ROMANA REINFUSSA Aleksander .J a c k o w s k i, Pojęcie twórcy ludowego . Bogumiła S z u r o w a, Problematyka i metody badań etnograficznych w Pracowniach Dokumentacji Etnograficznej w PP PKZ (na podstawie działaLości PDE w Kielcach) , Krystyna H ei ;nf u s s, Historia powstania muzeów€tnograficzny,ch w Paryżu Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a, BibLiografia prac R. Reinfussa . II. STUDIA, ARTYKUŁY. 25 37 53 ROZPRA:WY Zbigniew B i a ł y, Neoewolucjonizm w polskiej etnologii. Kazimierz Moszyński (1887 - 1959) t Wojciech B u r s z t a, Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa dla badań etnograficznych {Andrzej L i p s k i, Problemy transmisji kultury . III. 5 OMOWIENIA, 67 105 131 MAT.ERIAŁY Zbigniew .7a s i e w i c z, Tatarzy polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? Ewa Kra s i ń s k a, Ryszard K a n t o r, Dzieje i kultura "lendzielskich" wsi [)er-enk d Instv'anmajorna lWęgrZiech Rol,ande B o n n a d n - M o e d a' y k, Sąsiedztwo i pomoc wzajemna w Pirenejach , Marian P i s a r z a k, Konsumpcja żywnościowa w Polsce średniowiecznej. (W związku z recepcją "święconego") . 'Teresa Kar w i c k a, Rola współczesnej obrzędowości dorocznej i rodzinneJ w życiu mieszkańców wsi Polski północnej FraillcU.szek K o t u II a, Fo~klor zmumiiikQwamy :i żywy. !Problem wS1>61czes'nej satyry Agata S k r u k w a, Materiały łużyckie w zbiorach folklorystycznych Oskara Kolberga .' Grzegorz S k a l s k i, Działalność naukowa Ośrodka Etnologii Francuskiej w Paryżu - Stefan S i d o r u k, Herody. Wielkanoc . . Wawrzyniec ,H 'u b k a, 'ZwY'owj waw.rzyńc·owy - palenie bud 145 lJ5!ł 181 199 205 215 225 235 257 2&5 �398 Spis treści IV. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW I CZASOPISM Ina-Maria Greverus, Kultur und Alltagswelt. Eine Ei'1fiihrung in Fragcn der Kulturanthropologie, 1978 (Józef Bursz ta) Ł. L J emielianow, MetodołO'giczeskije woprosy folkIoristi~i, 1979 (Janina Hajduk-Nijakowska) 269 Margaret Mead, Culture and Commitment. The New Rela,tiol1lShips Betwee'1 the Generations in the 1970s. 1978 (Elżbieta Goździak) . S. A. Tokariew, Istorija zarubieżrcoj etnografii, 1978 (Michał Buchowski, Wojciech Burszta) Politics and Social Change in Latin America: The Distinct Tradition, Ed. by H. J. W'iarda, 1974 (Tadeusz Burzyński) Ernest Feder, The Rape of the Peasantry Latin America's Landholding Systems, 1971 (Tadeusz Burzyński) The Nature a:d Status of Ethnobotany, Ed. by R. 1. Ford (Elżbieta Goździak) Landwirt'S'chaf,t 'Uind KapitaILsJl1'Us. ;Zur Ell1tw.kklung der o.k.on.omischen und sozialen Verhii.ltnisse in der Magdeburger Borde vom Ausgang des 18 Jahrhunderts bis zum Ende des ersten Weltkrieges, 1. Hrgs. H. J. Rach u -d B. Weissel, 1978 (Edward Pietraszek) Maria Jesus Buxó Rey, Artropologia de la mujer. Cognición, lengua e ideologia cultural, 1978 (Janusz Borowski) . "Ethnica. Revista de Antropologia" 1978 (Janusz Borowski) Kunt Brno, Temetak az Ag.gteleki-Karszt ralvaiban, 1978 (Ryszard Kantor). Ivan Balas'Sa, Guyla Ortutay, Magyar Neprajz, 1979 (Ryszard Kantor) . Masopustni tra,dice. Ludava kultu.ra a ,soucasnost, red. V. ,Frol& i J. Tomes, 1979 (Anna Szyfer) 1978 (Jacek Bednarski) apo ta tragudia pjesme (Kole Simiczijew) Mic'h'3!lis Raptis, lau ipo N. G. Po1itu, 1978 (Kole 279 283 285 288 291 293 294 297 Si- oizneobijov,1jenl1Jll ruko-p,isa Vu!k-a Stef. KaradzioCia, 304 Fo;~~lorot 'I1a danowe.nSlki,te sela ·wo Kosturs!ko, ,1977 (Kale 305 Simiczijew) Sławianskij 276 302 nar,odne 1974 2n 300 . tu Helleniku miczijew) Srpske 272 296 A. K. Pisarczik, Narodnaja architektura Samarkanda XIX - XX ww. (Po mater1ałam 1938- 1941 g.g.), 1974 (Marek Bero) Kalendaryjne obyczai i obrjady W stranach zarubieżnoj Ewropy, koniec XIX - naczalo XX w. Letnie-osennije prazdniki, red. S. A. Tokariew, Ekloge 267 i balkanskij folklor, red.!. M. Śeptunow, 1978 (Alicja Bectnar- czuk) 306, Celina Bobińska, 1979 (Ryszard Wieś niespokojna. Kantor) Szki<Cemałopolskie z XVIII - XIX woieku, . Karol Piegza, Sękaci ludzie, 1978, (Jifi DamborskiJ) Władys'law oMłYI!1ek:, K,o!,o, koło mlYl1ski, 1979 (Jifi Damborsky) Skarb w gar.~<:u. Humor ludowy Słowian Z'achodnich, red. D. Simo.nides, 1979 (Janina Hajduk-Nijakowska) . "Kalendarz Sląski" na rok 1980, 1979 (Jifi Damborsky) "Medical Anthropology", "Culture, Medicine and Psychiatry", "Curare", "Ethnopsychiatrica", "Journal of EthnOiPharmacolo.gy" - nowe czasopisma, 1977- 1979 (Danuta Penkala) "E,thnomedizin"/"EthnomediiCine" 11.197,6 - 1979 (Danuta Penkala) . 311 312 314 315 317 319 322' �399 Spis treści Teresa Kulesza-Zakrzew.ska, Bibliografi,a etno'graficznyc.h pra-c magiste.rskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych ra uniwersytetach polskich w latach 1945 - 1975, 1979 (Maria Mioduchowska) . 326 V. KRONIKA W 90 rocznicl; śmierci wszystkich Oskara (Józef Burszta) Kolberga i w dwudziestolec[e edycji jego Dziel 329 . SO-lecie Franciszka Kotuli (.Józef Burszta) .Jubileuszowa KJonferencja MiGdzynarodowej Komi-sji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach (1959 - 1979), Mogilany k/Krakowa, 8 - 12 X 1979 (Małgorzata Che!ińska) Mit - obyczaj - świadomość. Sesja naukowa w Białymstoku (Maria Niewiadomska) Che rek, 333 335 150 rocznica urodzi 1 Marka K. Cepenkowa. Sympozjum Macedońskiej Akademii Nauk i Umiejętności (Kole Simiczijew) . LIII Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i Sesja naukowa w Toruniu w dniach 15 - 16 września 1978 (Teresa Karwicka) Jubileusz 50-lecia pracy naukowej prof. dr M. Znamierowskiej-Priifferowej (Janina 331 Teresa Karwicka) . 336 338 342 Działalność Zarządu Głównego PTL w okresie IX 1976 - X 1979. LIV Wal.~e Zgromadzenie Deleg'atów PTL w Zakopanem (19 - 21 X 1979) (Edward Pietraszek) 344 Kształtowanie środowiska kulturowego wsi Pomorza Gdańskiego. Sesja naukowa \V Gdańsku (Ryszard Kukier) . Cyganie i ich kultura. Wystawa (Anna Bartosz) . Studencka Ekspedycja Etnograficzna "Afryka 76" (Ryszard Vorbrich) Działalność Instytutu Adhropos \V dziedzinie etnologii i lingwistyki. Sympozjum naukowe w Pieniężnie (ks. Marian Falis:zek SVD) . 50 publikacji polskiej edycji "Profilu" \V Czechosłowacji (Jifi DamborskY). Konferencje, zjazdy i inne spotkania uwzględni-ające problerrna-tykę etnograficzną w Hl78 roku (Iwona Wiktor) . Etnograficzne wystawy czasowe zorganizowane w 1978 roku (Iwona Wiktor). Magisteria, doktoraty i habilitacje z zakresu etnografii w 1978 roku (Maria 351 352 355 359 361 363 366 388 Niewiadomska) VI. IN MElMORIAM Agnieszka Dobrowolska (Aleksandra Jacher-Tyszkowa) 393 ��CONTENTS I. IN THE 70TH BIRTHDAY OF PROFESSOR ROMAN REINFUSS Aleksander J a c k a w s k i, The Concept of Folk Artist . Bogumiła S z u r a w a, The Problems and Methods of Research Applied in Record and Resea.rch Units 'olf Departmentsof P,re;;ervati,on -of Monument:s. (On the Ground of the A'CJ1;ivityof Record and Research UniJt at Kieke) Krystyna R e ,i n f u s s, The Hi&tory of the Origin 'o,f EthnOlgrarphLc Mus'elUffiS in Par~ Zofia C i 'e ś l a - R e i n f u s s a w a, Bibliography of Works by R. Reinfuss II. STUDIES, 5· 2.5 37 53" PAPERS Zbigniew B i a ł y, Neo-evolutionism in Polish EthnolQlgy. Kazimierz Moszyński (1887- 1959) 67" Wojciech B u r s z t a, Critique of Claude Levi-Strauss Conception and Its Methodological Implications for Etnographic Research 105· Andrzej L i p s k i, Problems of Cultural Transmission. 131 III. ARTICLES, DISCUSSIONS, MATERIALS Zbigniew Ja s i e w i c IZ, Polish Tarbans. An Ethnographic ar Ethnic GI'oU'p? Ewa Kra s i ń s k a, Ryszard K a n t '0 r, T,he Historyand Culture of "Lendzie l" I(~.e.Polish) V'iIlages .De.r'enk and Istvanmajo.r ]n Hungary Rolande B a n n a i n - M a e d ryk, Neighbours' Assistance in the Iberian Mountains Marian P i s a I' z a k, Food Consumption 'in Mediaeval Pol>and. (On Account of the Reception of "Święcone", i. e. Festive Delicacies blessed by the Priest on Holy Saturday) . Teresa K a I' w i c k a, CO:1temporary Annual and Family Rites and their Role in the Life of v:ma.gers of North Poland Franciszek K a t u I a, Mumified and Vivid Folklore. Problems of Contemporary Satire . Agata S k l' U k w a, Lusatian materials in Folkloristic Collection of Oskar Kolberg Grzegorz S k a I s k i, Scientific Activity of the Center of French Ethnology in Paris Stefan S i d a l' u k, Herody. Easter Custom . Wawrzyniec H u b k a, Palenie hud - Traditional Folk Custom Je "Lud" - tom Ił 145, 15!ł" 181 199 205, 215· 225 235· 257 265. �402 Contents IV. REVIEWS OF PUBLICATION AND PERIODICALS Ina-Maria Greverus, Kul,tur und Alltagawelt. Eine Einfi.ihrung Kulturanthropologie, 1978 (Józef Burszta) Ł. I. Jemielianov, Metodołogiczeskoje woprosy folkloristiki, in Fragen del' 267 Hl7J (Janina 26il Hajduk-Nijakows.i<a) Margaret Mead, Culture and Commitment. The New Relatio.·;ships Between the Generations in the 1970s, 1978 (ELżbieta Goidziak) . · S. A. Tokariew, Istorija zarubieżnoj etnografii, 1973 (Michał Buchowski, Wojciech Burszta) 27:3 Politics and Social Change in Latin America: The Distinct Tradition, Ed. by H. J. Wiarda, 1974 (Tadeusz Burzyński) Eri:est Feder, The Rape of the Peasantry Latin America's Landholding Systems, 1971 (Tadeusz Burzyński) · The Nature and Status of Ethnobotany, Ed. by R. I. Ford (ELbieta Gożdziak) Landwirtschaft und Kapitalismus. Zur Entwicklung der okonomischen und sozialen Verhiiltnisse in del' Magdeburger Borde yom Ausga g des 18 Jahrhunderts bis zum Ende des ersten Weltkrieges, l, Hrgs. H . .T. Rach und B. Weissel, 1978 (Edward Pietraszek) Maria Jesus Buxó Rey, Antropologia de la mu jer. Cognición, lengua a ideologia cultural, 1978 (Janusz Borowski) "Ethnica. Revista de A· tropologia" 1978 (Janusz Borowski) Kunt Erno, TemetÓ'k az Ag.gteleki-Karszt falv<1iban, 1978 (Ryszard Kantor). Ivan Balassa, Guyla Ortutay, Magyar Neprajz, 1979 (Ryszard Kantor) . Masopustni tradice. Ludova kultura a soucasnost, red. V. Frolec l J. Tomes. 1979 (Anna Szyfer) (J acek Bednar ski) apo ta tragudia lau ipo N. G. Politu, pjesme iz neobjavljennih rukopisa Vuka Stef. KaradZicia, Raptis, Folklorot 2~n 294 297 wo Kostursko, 1977 (KoLe 304 na ja~owenskite sela Simiczijew) 305 i bałkanskij folklor, red. I. M. Septunow, 1978 (ALicja Bednar- czuk) Celina 288 291 1978 (KoLe Simi- 1974 (KoLe Simiczijew) ·Slawianskij 285 302 narodne Miehalis 279 273 300 ti Helleniku czijew) Srpske 276 296 A. K. Pisarczik, Narodnaja architektura Samarkanda XIX - XX ww. (Po materiałam 1938 - 1941 gg.), 1974 (Marek Bero) . Kale~darnyje obyczai i obrjady w stranach zarubieżnoj Ewropy, koniec XIX - naczalo XX w. Letnie-osennije prazdniki, red. S. A. Tokariew, 1978 Ekloge 272 Bobińska, 1979 ·(Ryszard 30li Wieś niespokojna. Szkice malopolskie z XVIII - XIX wieku, Kantor) Karol Piegza, Sękaci ludzie, 1978 (Jiri Damborsky) ··Władysław Mlynek, K,oło, kdo młyńslki,1979 (Jiri Damborsky) Skarb w garncu. Humor ludowy Słowian Zachodnich, red. D. Simo ides, 1979 (Janina Hajduk-Nijakowska) _•.Kalendarz Śląski" na rok 1980, 1979 (Jiri Damborsky) ."Medical Anthropology", "Culture, Medicine and Psychiatry", "Curare", "Ethnopsychiatrica", "Journal of Ethnofarmacology" - l ew Periodicals, 1977 - 1979 (Danuta PenkaLa) _"Ethnomedizin"/"Ethnomedicine" 1976 - 1979 (Danuta PenkaLa) . 311 312 314 315 317 319 322 �Teresa Kulccz<t-/.dkrzewska, Bibliogj'afia etnograficznych prac magisterskich, '.i'Jkt'll'Kich i habilitacyj:'ych wykonanych na uniwersytetach polskich L\tach 1:14:i- 197,), 1979 (Maria Mioduchowska) 326 V. CHRONICLES in ~he '10th dnniveroary of Oskar Kolberg's death and 20th anniversary of the edition o[ his "Works" (Józef Burszta) The 30th birthday of Franciszek Kotula (Józef Burszta) The Conference of International Committee for Folk Culture Research in Karpaty and Bałkany Mountains (1959 - 1979), Mogilany near Kraków, October 8 - 12, 1979 (Małgorzata CheLińska) :vIyth - Custom - Consciousness. Sciedific Conference in Białystok (Maria Niewiadomska) 331 333 335 The 150th birthday of Marek K. Cepenkow. Conference of Macedonian Academy of Sciences (Kale Simiczijew) The 53rd General Meeting of Delegates of Polish Ethnographic Society and Scientific Conference held on September 15 - 16, 1978 at Toruń (Teresa Karwicka) 336 338 The 50th anniversary of Professor Maria Znamierowska-Prtifferowa's scientific activity (Janina Cherek, Teresa Karwieka) The Activity of the Polish Ethnographic Society Headquarters in the period of September 1976 - October 1979. The 54th General Meeting of Dele~ gates of PES at Zakopane, October 19 - 21, 1979 (Edward Pietraszek) . Cultural Environment of Gdańsk Pomeranian Villages. Scientific Symposium in Gdańsk (Ryszard Kukier) Gypsies and their Culture. An Exhibition (Anna Bartosz) Students' Ethnographic Expedition "Africa 76" (Ryszard Vorbrich) Ethnological and Linguistic Activitty of Anthropos Institute. Scientific Symposium at Pieniężno (Rev. Marian Faliszek) :i0 editions of Polish Periodical "Profil" in Czechoslovakia (Jifi Damborsky) Conferences, symposiums and other meetings on ethnographic problems in 1978 (Iwona 329 Wiktor) 342 344 351 352 355 359 361 363 Ethnographic exhibition of 1978 (Maria Niewiadomska) :\laster's thesis, doctor's and post-doctoral dissertations graphy written in 1978 (Maria Niewiadomska) . 366 in the field of ethno388 VI. IN MEMORIAM \gnieszka 26· f)obrowoj ska (Aleksandra .J acher-Tyszkowa) 393 �ERRATA S>tr ona Wd,e<l'sZ Jest t. [Lud, 63, Badani 309 2 d. 3Hi 2 g. S a;mokow 317 ,23 g. SamJkowa w10SIkJkh 318 :7 d. W łoc,h ów Roma,uości Wołoc,hÓlW Rozma,itości "żeJa:zny,m gównie" Zambili Fira'ndlJdalkrj.s Zambili 18 g. '26 g. 2 d. 2 d. 3() 1'6 d. ,,.żelalz,nym glumnie" F,ralI1odzidakJiiS t. 64, 1980 rj'ndentyfiJka'cja d2'Jiedz.iII1Y IklU1rtuTy 'identyfirkacja drziedZJin rkulrtury mbl 'theqlUe BibliQl1;heque L.Mm'el-Fartio 13 d. 6 g. L.Mmale-Fatio etnog!raf,iczmą sto.łaClh 14 d. oniemieriel1ną Sltołkaoh r.ti'eśmliefltedną a Głer.ia GaJenia 259 309 10 d. 7 d. 16 g. 322 ~ d. 318 6 g. 381 391 393 398 401 _43 45 ,68 185 21'6 248 402 403 12 g. ,3 d. Baladni M. Arnaudov, a wiolosk,ich Lud, 12 być 197'9 ,M. 3.22 ,Airn<lludov, Powinno e~nrOgeo'gnfi':z'1<\ szebers szabas obydwiennogo a Good M€lther rWycilnJkli obydiennogo a Good Mo.th(·r Wyc.irna1nrk.i 19 d. .rękodziało ,rękodz,iełrO 11 g. Ludność wyja,e-hala ,wyjechała 12,g. 17 d. 8 d. 15 g. 2 g. 14 g. 3d. Ludowość ne,objovljelmih Murnlified neobjaVllje i;l Ebnogrraphk Mummified EHmographd-c Al1tagarwe~t All<tagisweilit E1bietta ... 27'3 Eithnofarma'oolo,gy EIŻJbie'ta ... 283 17,d. neobja.vljeIllIllih EthnophaTma'cology m~o bjav l j.em:i:h 19 d. 5 d. ,tragudia trag'udia 10 d. iii Ma,tia Niewia-domska A cti Vlitty rtu Iwona Wliik:to'r Acti,vity �"LITERATURA LUDOWA" Dwumiesięcznik naukowo-literacki Czasopislllo ukazuje siG od 1957 r., jest \va Ludozn~l wcze. wydawane przez Polskie To~ \V~l rzysi Zgodnie z nowoczesnym Ipojmowaniem folkloru pismo dąży do ogarróżnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, :podejlllUJ'iC tym samym badania w 'rejona'chzanied:banychpn.ez humaonisty.kq. "Literatura Ludowa" ogłasza artykuły i materiały związane z folklorem różnych środowi.sk zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje złoŻdi1Y folklor miasta !prz.e'kazywany przez tradycję usLną, ja:k też w formie druków miejskich (ballada uliczna, powieść brukowa, sennik itp.). Stawiajqc szczególny nacisk na bada'nia w rejonach zaniedbany'ch ina kd:mia WGkół 'Pytań dnia dzisiejsz'ego: o los tradycji folklorystycznych. " folklorystyczne źródła przemian literatury, o związki między 'pojc;ciami fe: kIuru, literatury porpularnej,kuliury [masowej - "Literatura Ludowa" ;'r.tgnie równocześnie utrzymać :szero!ki,e Slpojrzenie na całość :procesLl k.;tturowego od średniowiecza po współczesność. Hedaktor: Czesław IIernas, sekretarz: Marek G~lrba1a. Adres Hedakcji: 50-1:~9 Wrocbw, ul. Szewsku 50/51, 'tel. H-4G. I; i<cia C('ll:.! prCllUnH':raty krajuwcj; :;tWO\~'l' i społeczne -!;\cZlli(' w ll1Jil'js('owych p;ld;l w na rok url.t;dach l-li-100020 \\';ll'o\':a ;'~nlp()rl;I),U \\' lir Pn.'numl,:'alorzy i Zl' l-ti-I0002,L Zal':o:,JI1'" do zlecenicm \\'yda\\'!li"bv Prasy dnia wysyłki 7.1 45, l'TL, lub roczna zł 8;;. 11!:',lytuc',;c mog;\ )),,{I- cpL1lać: pl'elH,1l11enl'l,; na PKO Ill' "B.uch", \V;J.l',';"1.a\\';1, ul. Tl'- dol':clly\\"ać ,i Wyd;LWn.ić::lw 10 miesiąca wplat popr.zedzaiw·cg'o za gl'anicc;, Zag:';]niC7.llych Egzl'l11p~a'rz,· Głów,ny m - l'l1'dy\\'idual,ni lislonoszy \I Kolporl;J.żu 28, w tL'!'m~nie 1""':1;;:,",':';lt", PKO llaslQpny, P(~(;~(o\Vych Cent-rala półroLZlw zakłady pm'oy, szkoły itp. mogą zamawiać prenummatc; W~'Oddz'i'alach j Dc.J.e.g,alul';lC'1 "Ruch", \V t('Tn~inie do :z;) Jisto- "Ruch", o 40% okn'" droi.szcj, W<l;J'sza\\'a, ul. ul. Szewsim pl'l':llul11l',ra:y. Biu!'() przyjmu,jl' \Voronia 1l111lWTÓW z'd(':~aktu;1liz{)v.-any('h 50-139 W,rudaw, konlo 30, teL mO)JJ:I 2:l, konto 7an1;lwi:.lć ·14-3l:l-3:l. �ISSN 0076-1435 WYDAWNICTWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA _ LUD (1895 - 1980) Tnmy I - LXIV PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE Tomy I - XXVII (19:H - l!l80) PRACE ETNOLOGICZNE (1947 - 1980) Tomy I - IX ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH (1949 - 1980) Zeszyty 1 - 31 U.qŚć l POMORZE l WARMIA zeszyt6w: :.1 l"Z<:ść~H WIELKOPOLSKA i KU.JAYIY Zl':'Zytć, ,v: t:z<:ść III ŚLĄSK zeszytów: eZl:śr IV ,"'lAZOWSZE l SIERADZKIE zC'szytów: czqS(' V MALOPOLSKA zeszytów: 12 ARCHIWUNI ETNOGHAF1CZNE Nr 1 - 32 (1951- mRI .•IOTEKA POPULARNONAUKOWA Tomy I - VIII LITERATUH.A LUDOWA (1957 Roczników 2:{ ł.ÓDZKIE .j 4 STUDIA ETNOGRAFICZNE Tomy I - XXI Ił 1B80) (1958 - 1980) HmO) (1959 - 1980) DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBEH,GA (19f11 - 1980) Wysz1r,: reedycja - :ł6 tomów. edycja - 25 tomów W opracowaniu i \"i druku - ~.g tomów \VznoWiOll{)9 tomów nr 1, 2, ;l, 4, 5, G. 7, 8, 60 Z;lInówi('llil' przyjmuje: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE .50-l39 WROc.LA W, UL. SZEWSKA 36, tel. 44, 38 - :12 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26d8aa8cf33f72c67274ff42d60d4a01.pdf 88fadd5897dc001fe047774a3da14d9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5564 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5174 Title A name given to the resource Recenzja/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.63 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adriana Celińska N A R R A C J E Z SYGNATURĄ Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne Dariusza Czai to zbiór artykułów powstałych na przestrzeni kilkunastu lat, stanowiący barwną mozaikę tematów, bogaty zbiór fak­ tów, obserwacji, spostrzeżeń, anegdot, kalejdoskop różnokształtnych „fragmentów" na pierwszy rzut oka bardzo odle­ głych od siebie, jednakże prezentujących pewną spójną wizję świata, przede wszystkim zaś specyficznego ujęcia antropo­ logii kultury. Już we „Wprowadzeniu" autor definiuje swoje antropolo­ giczne podejście, które opiera się przede wszystkim na zasa­ dzie subiektywności, gdyż antropologia kultury dla Czai to próba opisu świata, ale z wyraźnie zaznaczoną „sygnaturą". Nie ma tekstów obiektywnych, autor jest obecny w każdym słowie. Krytyce poddawane jest tradycyjne, obiektywistyczne naukowe podejście - przede wszystkim za niemożność od­ krycia poprzez jego pryzmat zawartej w każdym elemencie świata tajemnicy. Drugi istotny postulat określa wybór przed­ miotu antropologicznych narracji. Czaja konsekwentnie uni­ ka tematów tradycyjnie kojarzonych z etnologią. Aby być an­ tropologiem niekonieczna jest egzotyczna podróż w poszuki­ waniu odmienności, gdyż możemy ją uchwycić tuż obok nas, w naszej kulturze. Autor, parafrazując Geertza, zgłasza postu­ lat: „być tu, pisać tu" i zaprasza czytelnika w podróż nie tyle czasową, co przestrzenną w poszukiwaniu źródeł sensu w otaczającej nas i dobrze nam znanej rzeczywistości. Pierwsza cześć książki, zbiór tekstów ujętych pod wspól­ nym tytułem „Gry wstępne", zawiera trzy eseje, w których od­ najdujemy definicję postawy antropologa w obrazie błazna, czyli uważnego obserwatora z zewnątrz, ponadto analizę związku nauki i sztuki, której punktem wyjścia są fascynujące opisy kolorów nieba autorstwa Bronisława Malinowskiego, a także postulat uprawiania antropologii życia interesująco zo­ brazowany konceptem puzzli z powieści George'a Pereca Życie: instrukcja obsługi. Cześć druga jawnie określa czasowy charakter p o d r ó ż y Sygnatura I fragment swoim enigmatycznym tytułem limtii illuminait l „Czas przeszły niedokonany". Początkowo podążamy za au­ torem do słonecznych Włoch. Najpierw do Toskanii i patrząc na nią oczami Muratowa, Lawrenca i Camusa, widzimy nie tyle konkretną geograficzną krainę, co za każdym razem odmienną materializację ludz­ kiej tęsknoty. Potem podążamy literackim śladem brytyjskich turystów, próbując zrozumieć źródła angielskiego sentymen­ tu do Półwyspu Apenińskiego. Udajemy się także na salę operacyjną, gdzie francuska artyst­ ka Orlan, poddając się kolejnym operacjom plastycznym, pra­ gnie doprowadzić do, wydawać by się mogło, niemożliwego - zmiany własnej tożsamości poprzez modyfikację ciała. Poza Wlsà*=M tym Czaja zaprasza czytelnika do rozważań nad dwuznacz­ nym fenomenem współczesnej obecności kiczowatych wize­ runków Aniołów Stróżów czy też reklamowych wyobrażeń raju. Na koniec opisuje węża zjadającego swój ogon, czyli nieunik­ nioną powtarzalność historii i relacjonuje próbę reanimacji brzmienia muzyki starożytnych Greków. W części trzeciej, „Wyrazić niewyrażalne", odnajdujemy roz­ ważania na temat symboliki krzeseł w wyobraźni współczesnych artystów, prezentację literackich tęsknot do Wenecji jako substy­ tutu obcowania ze sferą mistyczną, refleksje o sakralnym nie­ malże związku muzyki i języka w ujęciu steinerowskim oraz zilu­ strowany zdjęciami esej na temat meandrów ludzkiej pamięci. Na koniec „Zamiast zakończenia" czytelnik znajduje esej poświęcony fenomenowi pewnego południowo-włoskiego tań­ ca - taranteli; istotą tego tekstu jest to, że jest to opowieść 0 prywatnej fascynacji autora, czyli subiektywność przede wszystkim. Gdyż według Czai tylko to jest ważne, co nas oso­ biście wzrusza, dotyka, boli, cieszy. Rozrzut zainteresowań autora jak widać jest ogromny. Ese­ je dotykają tematów nie mających ze sobą na pierwszy rzut oka żadnego logicznego związku. Jednakże są to zawsze me­ tafory utajonych treści wpływających na kształt istnienia w kul­ turze. Dla autora ważny jest bowiem nie przedmiot, ale sposób ujęcia, który w wydaniu Czai przyjmuje kształt subiektywnej 1 niemalże literackiej interpretacji. Sam tytuł wskazuje zresztą, że autora interesuje zaledwie „fragment", odłamek rzeczywi­ stości, szczegół, bowiem w nim można dojrzeć istotę rzeczy. Odrzuca podejście holistyczne i całościowe i z różnorodności świata wybiera takie wyobrażenia, których widzialna powierzch­ nia pozwala uważnemu obserwatorowi dostrzec delikatny za­ rys niewidzialnego. Czaja zatem próbuje uchwycić te produkty ludzkiej wyobraźni, które są widoczne poprzez uczucia, jakie wywołują w ludzkiej duszy. Liczba zdań pytających sugeruje, że książka jest raczej zbiorem pytań niż gotowych odpowiedzi, obszarem poszukiwań niż kompendium wiedzy, a przede wszystkim zaproszeniem czytelnika do dziwienia się życiu. Warto jeszcze wspomnieć o istotnym elemencie silnie wpływającym na odbiór książki, a mianowicie o języku, któ­ rym Czaja konstruuje swoje opowieści, bo przecież podtytuł książki to „Narracje antropologiczne". I skoro nic, zdaniem autora, tak jak opowieść nie zbliża się do życia w jego auten­ tycznym kształcie, antropologia to przede wszystkim sztuka opowieści. Czaja lekko snuje swoje historie, sprawnie operu­ jąc bogatym i plastycznym językiem ubarwionym licznymi parafrazami, drobnymi żartami, lekką ironią. Żartobliwy i jed­ nocześnie wyszukany styl opiera się głównie na długich, sma­ kowitych proustowskich zdaniach, których spokojny rytm zwłaszcza na końcu esejów pobudzająco zaburzają krótkie a treściwe równoważniki i pytania, które zmuszają nas do głęb­ szej refleksji na temat otaczającego nas świata. Dariusz CZAJA, Sygnatura i fragment. Narracje Wydawnictwo UJ, Kraków 2004. PISMO ANTROPOLOGICZNE antropologiczne, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec6288e6756f37d317c8e567480400b9.pdf f0ed25e122b106d736198c225364553c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5565 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5175 Title A name given to the resource Summary of articles/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY O F ARTICLES Steven Matthews FRANCIS BACON'S SCIENTIFIC APOCALYPSE Very little has been said about Bacon's apocalypticism, or his religious disposition in general, but given Bacon's influence on later generations of thinkers, and particularly on the development of early m o d e r n s c i e n c e , this a s p e c t of B a c o n ' s w r i t i n g s b e a r s real consideration. The development of scientific method was, for Bacon, a fulfillment of Old Testament Prophecy which would reestablish the conditions of earthly paradise. Prior to the events of 1620 leading to his impeachment, Francis Bacon regarded Britain as the land of promise, and his generation as the first in a glorious scientific age when pain and suffering would be overcome. This was to be the "instauration," or restoration of man's Edenic mastery over nature. However, Bacon's fall from worldly grace led to significant modifications in his philosophical and scientific writings. After the impeachment Bacon could no longer rely upon the patronage of King James for his program of Instauration. Neither was Britain necessarily the land of the fulfillment of apocalyptic promise, at least in his lifetime. The timetable for the restoration of man's mastery over nature was lengthened considerably. God now played a much stronger role in bringing the Instauration to be (new obstacles had to be removed that would require divine intervention), but the degree to which prelapsarian perfection could be recovered in this world remained as great as it was before Bacon's own political demise. Bacon's faith in the inevitability of of scientific progress remained unshaken. This essay concludes with the suggestion that the pattern of thinking established by B a c o n ' s archetypal mutation f r o m an i m m i n e n t a p o c a l y p t i c fulfillment to an eventual Utopia has left a strong mark on popular images and expectations of science down to our present day. Maria Leppakari THE END IS NEVER JUST AN END. THE ATTRACTIVENESS OF THE APOCALYPTIC MYTH IN CONTEMPORARY RELIGIOSITY This article attempts to capture the dynamics of symbolism when it comes to the city of Jerusalem. The focus here is on the use of the term apocalyptic representations to refer on one hand on individual perceptions, on the other hand to socially shared conceptions. As a symbol of war and peace Jerusalem has drawn strong attention, even further it motivates religious individuals and groups to perform actions according to an envisioned end. An analysis of the tension that apocalyptic representations create in religious individuals and groups h o p e s to c o n t r i b u t e to the u n d e r s t a n d i n g of h o w a p o c a l y p t i c millenahan themes work within a religious mind setting and how such representations can become motives for performed action. Paweł Barabasz APOKALYPT1SCHE LANDSCHAFTEN. REFLECTIONS ON THE END OF THE WORLD IN FOLK CULTURE The author points out that a relatively low presence of eschatological myths in the preserved ethnographic cultures tradition is compensated by a great number of diffused fragments containing ideas about the end of the World. This kind of reflection does not appear marginally in folk culture; rather it infiltrates this culture as an etiologie narrative shadow. Drawing on folk tradition, the author brings out texts of apocryphal apocalypses and epigraphic predictions from the famous „Sybille prophecy" to highly popular a p o c r y p h a l versions of the revelation in Fatima. Their interpretation leads him to a conclusion that fear of the end of the World undoubtedly has a beneficial social effect: it makes people aware of borders that when crossed bring punishment. Mariusz Czaja "IF THERE IS IMPROVEMENT, THERE WILL BE EXTENSION". APOCALYPTIC DISCOURSE IN CONTEMPORARY CULTURE-THE CASE OF THE SUWAŁKI REGION. The article is an attempt at extending Stephen O'Leary's theory of apocalyptic discourse by means of the interpretative a p p r o a c h proposed by Clifford Geertz. For this purpose, the author draws on the results of his fieldwork in the Suwałki region in North East Poland. Using as his starting point the standard formula of the local apocalyptic discourse: "If there is improvement, there will be extension", he reconstructs structures of signification in this discourse concerning mainly time and evil and their tragic and comic dimensions. Particular attention is given to concepts of the deterioration of time, G o d ' s punishment, portents of the end, and the end as a new beginning. Analyzing them, the author also discusses Mircea Eliade's theory of archaic ideas of time and evil and s h o w s its i n a d e q u a c y in the contemporary apocalyptic discourse. Paulina Niechciał APOCALYPTIC VISIONS OF THE INHABITANTS OF THE SUWAŁKI LANDSCAPE R E S E R V E - THE WHYS AND WHEREFORES. The article was written based on the ethnological field work dealing with the apocalyptic notions of present-day inhabitants of the Suwałki region in North East Poland. It reveals factors that shaped apocalyptic ideas of the locals such as stories recounted by elders and sibylline prophecies. It presents catastrophes, meteorological phenomena, changes in human behavior, and contemporary lifestyle that are regarded as portents of the impending end of the world. Rafał Nahirny Andrew Gow JEWS AND JUDAISM IN CHRISTIAN END-TIME SCENARIOS: HARD-WIRED HATRED OR IRENIC ITINERARIES? The "Left Behind" series of books, pamphlets, and 'ministries', both by the spoken word and on the internet, is reaching millions of A m e r i c a n s - a n d it is b o t h f o r m u l a t i n g a n d reflecting s o m e very disturbing ideas. The "Left Behind" series has sold over 50 million copies, mainly in the United States, and the title Desecration was the number one best-selling hardcover fiction title for 2001. Scholars who study popular religion have been slow to recognise the growing influence and spread of fundamentalist publicity and ideas, partly because academics rarely share the cut-and-dried world-views and u n e q u i v o c a l belief in t h e Divine A u t h o r s h i p of S c r i p t u r e that characterise this s p e c t r u m of the Christian right. 'Pre-millennial dispensationalism', as this theological direction is known, also has real-world corollaries: support for Israel from this group of evangelicals, including a recent subsidy of $2 million to help resettle American Jews in Israel as part of a 'Christian Zionist' project, is designed to 'accelerate' the End Times by making it possible for a central feature of this theology's timetable for salvation to be fulfilled, namely the rebuilding of the Temple at Jerusalem so that it can be desecrated, as in the new Left Behind best-seller, Desecration: namely, so that the Antichrist can, as they believe the Bible prophecies, enter and desecrate it in his role as adversary of Jesus in the final End Time battle for the souls of humankind.The anti-Judaic eschatology of the „Left Behind" series and the pre-millennial spectrum of evangelical Christianity in America are not 'merely' religious p h e n o m e n a , especially since they are religious views about a group that defines itself in both religious and ethnic terms, without separating neatly as most westerners do. If the discourse about Jews in the Left Behind series were couched in secular or social terms, it would be actionable; and if it should ever spill any farther over the rather tenuous and arbitrary boundaries we have set for 'the theological' and enter 'the secular'-say in the event of a major eschatological d i s a p p o i n t m e n t - there might well be real trouble between conservative Christian supporters of Israel and the Jews who make common cause with them. 64 THE EXPERIENCE OF SURVIVAL. AN ATTEMPT AT ANALYSIS. Katarzyna Czuban THE JEW AS A SYMBOL OF S T R A N G E N E S S . P O L E S ' ATTITUDE TOWARD THE EXTERMINATION OF JEWS Małgorzata Budrewicz MEMORIES THROUGH BODY. THE EXPERIENCE OF WOMEN PRISONERS OF A CONCENTRATION CAMP Ewa Jupowiecka ABOUT THE FATE THAT YOU CAN'T COME TO TERMS WITH. (IMRE KERTESZ) Joanna Sobolewska SURVIVORS BLEED HISTORY. HOW TO LIVE AFTER THE HOLOCAUST EXPERIENCE. Katarzyna Podolec CHILDREN OF THE HOLOCAUST. LOSS OF IDENTITY AND ATTEMPTS AT BEING ONESELF AGAIN. The foregoing texts were written during a seminar conducted at the Chair of Cultural Studies at Wrocław University between March and April 2003 by a visiting professor Dorota Głowacka from University of King's College, Halifax, Canada. The seminar focused on issues broadly related to the Holocaust and subjects such as memory and forgetting (including intergenerational memory), traumatic experience (also one inherited by second generations), forgiveness, the survivor syndrome, and anti-Semitism on the basis of various accounts and memoirs of Holocaust survivors (including children), philosophical and journalistic texts, and works of art. The seminar papers presented below are the result of reading, conversations, heated discussions and moments of reflection that not only took place in a class but also extended beyond university walls. The subject matter left no-one indifferent, and the seminar was a truly memorable intellectual and emotional experience. Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc4c6c4b9674e80bede51840b42a04e0.pdf 0f4d9221ad8cfd067fef2ce9017a7990 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5569 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5178 Title A name given to the resource Spis treści / Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.1 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis treści Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Chodacz 3 Etnografia żywych ludzi Dariusz Żukowski 10 Jak w Indiach - Królowa Japonii Sebastian Liszka 13 Co się kryje w „Naszej klasie" Filip Wróblewski 18 Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce Przemysław Chodań 32 Świat jako bezprzedmiotowość Krzysztof Pietrała 42 Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza Z Borysem Malkinem rozmawia Artur Karwat 48 Fitzcarraldo Weronika Chodacz 53 Trup i estetyka Katarzyna Kubat 60 Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy Agnieszka Poźniak 72 Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej Pawet Kamiński 86 Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego Katarzyna Nowak 99 Recenzja - Tim Dant Kultura materialna w rzeczywistości społecznej Jakub Steblik 100 Recenzja - Saskia Sassen Globalizacja Mariusz Nieroda 101 Recenzja - Konrad T. Lewandowski Pochwała herezji 108 Etnowieści P0 08 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62388dc5836dc3649c5219b734a33279.pdf 5c825d349a06344af674ff9b69026b25 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5570 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5179 Title A name given to the resource Wstępniak / Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B A R B A R Z Y Ń C A Redakcja Marcin Bartoszek (redaktor naczelny), Michał Bator, Weronika Chodacz (fotoedytor), Przemysław Ciura, Joanna Florczak, Artur Karwat Michał Nieniewski Katarzyna Nowak, Marcin Taboła, Dariusz Żukowski Współpracują Agnieszka Bukowczan, Łukasz Sochacki Wydawca Stowarzyszenie „Archipelagi Kultury" ul. Nad Sudołem 18/11,31 -228 Kraków oraz Kolo Naukowe Studentów Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ przy współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego Adres redakcji ul. Gołębia 9, 31-007 Kraków e-mail: barbarzynca@iphils.uj.edu.pl tel. 012 663 15 32, tel./faks 012 663 15 31 http://barbarzynca.com Recenzje naukowe Kobieta w habicie - o siostry za\onnej Trup i estetyka wizualności Prof. dr hab. Czesław Robotycki Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce Co się kryje w „Naszej klasie" Jeżyk, poznanie i rzeczywistość w se­ mantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego Świat jako bezprzedmiotowość Zaburzenia jedzenia ja\o fenomen kulturowy Prof. dr hab. Piotr Kowalski Malarskie próby śmierci Malewicza Dr hab. Dariusz Czaja Kazimierza Opieka edytorska i techniczna WYDAWNICTWO JAK www.jak.krakow.pl ul. Zacisze 7, 31-156 Kraków Projekt okładki Dariusz Żukowski Fotografie na I stronie okładki: xxx Fotografie na I I , III i IV stronie okładki: Igor Herzyk Nakład 800 egz. W sprawie prenumeraty prosimy o kontakt z redakcją. Prosimy nadsyłać propozycje artykułów do publikacji przez e-mail. Materiałów nie zamówionych nie zwracamy. Redakcja zastrzega sobie prawo dokonywania skrótów w tekście, adiustacji oraz zmiany tytułu. Od instytucji oraz firm związanych z kulturą i nauką przyjmujemy propozycje umieszczenia reklamy w czasopiśmie. Redakcja dziękuje za wsparcie finansowe Instytutowi Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ oraz jego Dyrektorowi prof. dr. hab. Czesławowi Robotyckiemu, a także Dziekanowi Wydziału Historycznego UJ prof. dr. hab. Andrzejowi Banachowi Wstępniak W numerze dwunastym kładziemy nacisk na współ­ czesność. Proponujemy dwie ważne rozmowy: z Bo­ rysem Malkinem, niestrudzonym badaczem Indian, który znał i opisywał ostatnich dzikich, zanim stali się „lumpenproletanatem dżungli" i zaczęli nosić chińskie podkoszulki, oraz z Antonim Bartoszem, nowym dy­ rektorem krakowskiego muzeum etnograficznego, któ­ ry przedstawia swoje poglądy na to, jak powinno wy­ glądać muzeum, i opowiada o swoich etnograficznych pasjach. Dla kontrapunktu proponujemy też śmieszno-straszny tekst-impresję, który stanowi komentarz do archaicznych sposobów wystawiania. Z Veblenowskim buntem mas w tle spróbujemy od­ powiedzieć na pytanie: Co się {ryje w „Naszej kla­ sie"?, jednym z najczęściej komentowanych polskich fenomenów internetowych ostatniego roku. Tekst 0 Siódmym niebie na przykładzie tego właśnie serialu analizuje obraz rzeczywistości kreowany w mediach 1 przypisywane mu znaczenia. Przyjrzymy się także największej międzynarodowej wystawie fotograficznej World Press Photo oraz skrajnym, chociaż regularnie powtarzającym się, reakcjom widzów i komentatorów, jakie wystawa budzi każdego roku. W dwóch tekstach proponujemy tematykę ciała, jego obrazu i postrzegania: do problemu tego z różnych stron podchodzą artykuły o wizualności siostry za­ konnej oraz zaburzeniach odżywiania w historii, mediach i kulturze masowej. Proponujemy też dwa różne spojrzenia na awangardę, suprematyzm i postać Kazimierza Malewicza: jedno przez pryzmat utopii, drugie fenomenologiczne, stanowiące interpretację jednego z najbardziej przełomowych współczesnych dzieł sztuki. Numer zamykają Etnowieści [tu podamy prawidłowy tytuł] - nowa stała rubryka, w której komentujemy wybrane wiadomości prasowe o szczególnie ciekawym, etnologicznym charakterze. Zapraszamy do lektury! Redakcja BARBARZYŃCA ł\ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4aa4db143287762876411e7ee288415b.pdf ad835fd819443d9fecf22d532c4f3f79 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4117 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3842 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.2; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �SPIS TREŚCI Str. Maria Żywirska Rzeźbione formy piernikarskie . . . . 67 Zofia Cieśla-Reinfussowa Brańskie dywany dwuosnowowe . . . 107 Roman Reinfuss Z doświadczeń nad stosowaniem w dokumentacji etnograficznej . . filmu . . 117 Zbigniew Gawrak Zbigniew Gawrak Zofia Głowa O filmowe ludowej archiwum polskiej twórczości 119 Filmografia sztuki ludowej ł folkloru za lata 1945—1956 121 Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce, cz. V I 124 Na okładce i stronie tytułowej klocki piernikarskie z Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Fot. J . Swiderski —i �UNIWERSYTET W A K i / A . w s ^ Z A K Ł A D l i T N O C K A H l W\ S K i WARSZAWA, UL. HOŻA 74 polska sztuka ludowa KWARTALNIK W WY YD DA AW WAAŃŃ'-/ PRZEZ P A Ń S T W O W Y INSTYTUT SZTUKI �I KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, mgr K a z i ­ mierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery P i wocki, prof. <jr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Msr Aleksander Jackowski (redaktor na- " ezelnv) mer Anna Kunczvńska (sekretarz redakcji), prof. dr Roman Reinfuss (za-—~ stępca redaktora naczelnego) mgr B a r - __j bara Suchodolska (redaktor techniczny), Józef Wilkoń (okładka i układ graficzny), Krystyna Żmijewska (adiustacja i ko­ rekta). REDAKCJA I ADMINISTRACJA: P A Ń — ? STWOWY INSTYTUT SZTUKI, W A R - . * S Z A W A , D Ł U G A 26 H � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a55181d4f8be2a57cb2bfc0076854f1.pdf b7abe9b8896509240c06ca972b1a20ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1073 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:985 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.5-8 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXVI Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŇSK • Ł Ó D Ź ZAKŁAD N A R O D O W Y IM. OSSOLIŃSKICH W Y D A W N I C T O P O L S K I E J A K A D E M I I NAUK 1982 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI SEKRETARZ REDAKCJI: KRYSTYNA OPRACOWANIE TOMU: IWONA MAŁKOWSKA KABZIÑSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : J O Z E F BURSZTA, MARIA BIERNACKA (PRZEWODNICZĄCA), MARIA F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA,WANDA PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWlOZOWA Adres Redakcji: 00-140 — Warszawa, ul. Ś w i e r c z e w s k i e g o 105 Okładką projektował Edward Kostka 1 Redaktor Zyta K w i e c i ń s k a Redaktor techniczny Adam Przylibski © Copyright by Zaklad Narodowy im. Printed Ossolińskich. Wydawnictwo. Wroclaw 1982. in paland Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1982. N a k ł a d : 700 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 18,10 a r k . d r u k . 14,75, a r k . A j — 20. P a p i e r d r u k sat. k l . I V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a ­ d a n i a 24- X I 81. P o d p i s a n o do d r u k u 25 V I I I 1982. D r u k u k o ń c z o n o w e w r z e ś n i u 1982. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 1135/82. H - l l . C e n a z ł 100,— �S P I S TREŚCI Kazimierz Majewski (1903-1981), Wspomnienie nowski pośmiertne — Witold D y- ARTYKUŁY Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Przeszłość w teraźniejszości a pro­ cesy zmiany (spółczesne problemy etnografii Polski) Streszczenie w języku rosyjskim Wanda P a p r o c k a — Tradycja ludowa w myśli humanistycznej i idei narodu X I X w Streszczenie w języku rosyjskim Mirosława D r o z d - P i a s e c k a — Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztu­ ka ludowa w ideologii i świadomości szlachecko-inteligenckiej (od O ś w i e ­ cenia po Neoromantyzm) Streszczenie w języku rosyjskim Maria B i e r n a c k a — Oświata a społeczno-kulturowe przemiany trady­ cyjnej społeczności wiejskiej od końca X I X w. do odzyskania nie­ podległości Streszczenie w języku rosyjskim . Magdalena Z o w c z a k — Interpretacje przeszłości w legendach. Przyczy­ nek do historii lokalnej w świadomości mieszkańców wsi Streszczenie w języku rosyjskim Alina C a ł a — Stosunek swój — obcy w kulturze ludowej Streszczenie w języku angielskim Andrzej S t a w a r z — Obyczaj robotniczy p o ł o w y X I X w. w świetle akt stanu cywilnego (na przykładzie Żyrardowa) Streszczenie w języku rosyjskim RECENZJE Rocznik Polonijny nr 1 (1980), Wydawnictwo Polonijnego Centrum K u l t u ­ r a l n o - o ś w i a t o w e g o U M S C w Lublinie, redaktor naczelny Albin Koprukowniak, ss. 163. — Antoni Kuczyński A m i Bjornsson, Icelandic Feasts and Holidays. Celebrations, Past and P r e ­ sent, Icelandic Review History Series, Reykjavik 1980, ss. 104 — Iwona Kabzińska-Stawarz �СОДЕРЖАНИЕ Казимеж Маевскп (1903-1981), Посмертное воспоминание — Витольд Д ы н о в с к и 9 СТАТЬИ Анна К у т ш е б а - П о й н а р о в а — Прошлое и настоящее и процессы преобразований (со­ временные проблемы этнографии Польши) Резюме на русском языке Ванда П а п р о ц к а —Народная традиция в гуманитарной мысли и идее народа X I X в. Резюме на русском языке Мирослава Д р о з д - П я с е ц к а —Общественные функции народного искусства. Народ­ ное искусство в шляхетско-интеллигентском сознэчии и идеологии (с Просвещения по Неоромантизм) Резюме на русском языке Мария Бернацка — Просвещение и общественно-культурное преобразование тра­ диционного сельского общества (с конца X I X в. по восстановление независимости) Резюме на русском языке Магдалена Зовчак — Толкование прошлого в крестьянских легендах. К вопросу о местной истории в сознании жителей деревни Резюме на русском языке Алина Цала — Соотношение свой-чужой в народной культуре Резюме на английском языке Анджей С т а в а ж —Рабочие обычаи середины X I X в. в свете актов гражданского со­ стояния (на примере Жирардова) Резюме на русском языке 15 29 31 66 69 126 129 179 181 201 203 213 215 228 РЕЦЕНЗИИ „Рочник Полонийны" ном. 1 (1980), Издательство Культурно-просветительного Центра Полонии Университета им. Марии Кюри-Склодовской в Люблине, глав­ ный редактор Альбин Копруковняк, 163 стр. — Антоны Кучиньски Árni Bjornsson, Icelandic Feasts and Holidays. Celebrations, Past and Present, Icelandic Re­ view History Series, Reykjavik 1980, 104 стр. — Ивона Кабзиньска-Ставаж . . . 229 232 �CONTENTS Kazimierz Majewski (1903—1981), Posthumous reminiscences — Witold nowski D y9 ARTICLES Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — The past in the present and pro­ cesses of changes (Contemporary problems of Polish ethnography) Summary in Russian Wanda P a p r o c k a — Folks tradition in 19th century humanistic thought and idea of the nation Summary in Russian Mirosława D r o z d - P i a s e c k a — Social functions of folks art. Folks art in gentry-intelligentsia ideology. (And consciousness From Enlightenment to Neoromanticism) Summary in Russian Maria B i e r n a c k a — Education and socio-cultural changes in traditional rural communities from the end of the 19th century up to the indepen­ dence of Polish State Summary in Russian Magdalena Z o w c z a k — Interpretations of the past in legends A con­ tribution to local history in the consciousness of villagers . . . . Summary in Russian Alina C a ł a — The countryman-stranger relation in folks culture . . . Summary in English Andrzej S t a w a r z — Workers' customs in the mid-19th century in the light of registry acts (on the example of Żyrardów) Summary in Russian 15 29 31 66 69 126 129 179 181 201 203 213 215 228 REVIEWS Polonia Annual No. 1 (1980), Publication of the Polonia Cultural-Education U M S C Centre in Lublin, E d . in Chief Albin Koprukowniak, pp. 163 — Antoni Kuczyński Árni Bjornsson, Icelandic Feasts and Holidays. Celebrations, Past and P r e ­ sent, Icelandic Review History Series, Reykjavik 1980, pp. 104 — Iwona ' Kabzińska-Stawarz 229 232 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9da07b272ea67384da097a72094d1e6d.pdf 1f8d384efe5ca2e7f7acda8370b17065 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1071 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:984 Title A name given to the resource Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.307-317 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E „Etnografia Polska", t . X X V I , z. 1 P L I S S N 0071-1881 BARBARA OLSZEWSKA-DYONIZIAK KULTUROWY KONTEKST S. C. Varma, The Bhil Kills, ZBRODNI D e l h i 1978, K u n j Publishing House, ss. 386 S. C. V a r m a jako główny sekretarz P r o w i n c j i Madhya Pradesh, dawnej Centralnej P r o w i n c j i I n d i i , w której skupia się największa liczba plemion p i e r ­ w o t n y c h zamieszkujących t e n k r a j , miał okazję z pozycji administratora za­ poznać się z życiem tubylców. Książka jego dotyczy p r o b l e m a t y k i zabójstw, jakie współcześnie występują na t e r y t o r i u m plemienia Bhilów w Madhya Pradesh, największym stanie w Re­ publice I n d i i . B h i l o w i e stanowią drugą co do wielkości grupę plemienną I n d i i ; t y l k o Gondowie przewyższają i c h liczebnością. Są plemieniem b a r w n y m , dziel­ n y m i odważnym, wyróżniającym się k u l t u r o w o i antropologicznie na t l e i n n y c h g r u p plemiennych I n d i i . W trzech okręgach składających się na teren Bhilów przeciętnie zdarza się 273 zabójstw rocznie, co oznacza, że co 32 godziny jeden człowiek t r a c i życie. „Bhilowie zabijają się bez drgnienia p o w i e k i , nie można i c h jednak określić jako l u d z i dzikich i nieludzkich. Nie mordują z pobudek k r y m i n a l n y c h , lecz z za­ zdrości, pasji, szybkich, gwałtownych i niekontrolowanych reakcji, czy też w obro­ nie własnego honoru i godności" — te słowa zaczerpnięte ze wstępu w p r o w a ­ dzają nas ogólnie w atmosferę książki, nie dotykając jednak istoty problemu, który autor stara się w t o k u swoich dalszych wywodów wyjaśnić. Książka za­ wierająca również szczegółowy, etnograficzny obraz k u l t u r y Bhilów stanowi b a r ­ dzo szczegółowe s t u d i u m z zakresu pierwotnego prawa. Daje drobiazgowy opis motywów, przebiegu i sposoby rozstrzygnięcia sprawy 100 zabójstw, jakie w l a ­ tach 1971-1975 zdarzyły się wśród Bhilów. Zabójstwa te opisane są szczegółowo w kontekście całej społecznej sytuacji, w j a k i e j nastąpiły, przez co autor starał się wykazać, że nie są one po prostu przejawem bezmyślnego okrucieństwa, ale osadzone są mocno w realiach społecznego, kulturowego i magiczno-religijnego życia tubylców. Jest sprawą niezmiernie interesującą prześledzenie przyczyn, d l a których zabójstwa w t a k dużej skali utrzymują się po dziś dzień wśród Bhilów. Książkę swą dedykuje autor p i e r w o t n y m plemionom świata, l u d o m , które wciąż jeszcze kultywują wartości dawno już zarzucone przez tzw. społeczeństwa cywilizowane. Problematyka pierwotnego prawa jest niewątpliwie j e d n y m z n a j t r u d n i e j ­ szych działów antropologii społecznej. Zdawał sobie z tego sprawę Bronisław M a l i n o w s k i , który — b y ukazać mechanizm funkcjonowania prawa w społeczeń­ stwach plemiennych — zmuszony był zburzyć dotychczasowe koncepcje na t e n temat i zaproponować nowe socjologiczne podejście do zagadnienia. Błędy przedfunkcjonalnych t e o r i i wynikały w przeważającej mierze z f a k t u , że d a w n i etno- �308 RECENZJE grafowie koncentrowali swe wysiłki badawcze głównie na w y k r y w a n i u widocz­ n y c h przejawów łamania reguł oraz sankcji t y p u negatywnego zbliżonych do naszego p r a w a karnego, których częsty b r a k prowadził do wysuwania jałowych z poznawczego p u n k t u widzenia koncepcji o bezładzie i wszechogarniającej anar­ chii, w j a k i e j pogrążone są te społeczeństwa, czy też odwrotnie — o bezmyślnym posłuszeństwie wobec t r a d y c y j n y c h reguł, jakie m a je cechować. S. C. V a r m a pisze (str. 77): „Istnieje wiele poglądów na postawy plemion p i e r w o t n y c h wobec zbrodni. Niektóre z nich głoszą, że plemiona te są »okrutne« i »barbarzyńskie«, że nie tolerują żadnych l u d z i z zewnątrz, że nawet między sobą walczą nieustannie. O niektórych plemionach mówi się, że są łowcami głów i sądzi się, że nie robią nic innego, j a k t y l k o szukają okazji, aby dodać jeszcze jedno t r o f e u m do naszyjnika z czaszek, j a k i posiadają. P r y m i t y w i z m kojarzy się w i e l u ludziom z absurdalnymi, o k r u t n y m i i ekscentrycznymi p r a k t y k a m i , z d z i ­ wacznymi przesądami, z niczym nie skrępowaną swobodą seksualną, polowaniem na głowy, kanibalizmem i t p . Wszystko to m a być przejawem niższości dzikiego, którego umieszcza się gdzieś pomiędzy istotą zwierzęcą a ludzką, t r a k t u j e z drwiną, litością l u b jako obiekt muzealny". Abstrahując od t a k i c h poglądów można niewątpliwie powiedzieć, że postawy plemion wobec zbrodni różnią się w zależności od plemienia i miejsca, że nawet w obrębie t e j samej społeczności plemiennej każda rodzina — co więcej — każda jednostka ma na ten temat inne wyobrażenia. Chcąc jednak przedstawić kompleksowo złożoną problematykę pierwotnego prawa, autor dokonuje swej ana­ lizy w m a k r o - a nie m i k r o s k a l i , t z n . w odniesieniu do całych społeczności p l e ­ miennych czy n a w e t całych okręgów. Jest to również niezbyt szczęśliwe z p r a k ­ tycznego p u n k t u widzenia podejście władz rządowych, które regulowały dawniej spory i sprawy k r y m i n a l n e bez uwzględnienia całego złożonego i zróżnicowanego podłoża społecznego i kontekstu sytuacyjnego. Koncepcja zbrodni i k a r y , prawa i sprawiedliwości, i cały mechanizm j e j egzekwowania, jednym słowem cały system pierwotnego prawa wyłaniają się z różnorodnych doświadczeń: prób i błędów w przystosowaniu do wymogów etosu kulturowego danego ludu. A b y odkryć istnienie pierwotnego prawa, n a ­ leży rozpocząć analizę od badania t a k i c h zjawisk społecznych, j a k rodzina, mał­ żeństwo, rytuał i wierzenie, instytucje gospodarcze i prawne, słowem zaczynać należy od badania wszelkich zinstytucjonalizowanych f o r m ludzkiego zachowa­ nia. Takie było podejście pierwszych antropologów funkcjonalistów, przede wszy­ s t k i m Bronisława Malinowskiego. Stał on na stanowisku, że analiza socjolo­ giczna k o n k r e t n y c h stosunków społecznych w i n n a zawsze wyprzedzać podejście ściśle prawnicze. Należy badać wszelkie siły i c z y n n i k i zapewniające k o n f o r m i z m wobec obowiązujących reguł (a nie t y l k o te sankcje, które skierowane są prze­ c i w k o samym wykroczeniom). T y l k o w t e n sposób można doprowadzić do w y ­ krycia mechanizmu działania prawa w społeczeństwie p i e r w o t n y m (prawa r o z u ­ mianego szeroko jako system n o r m a t y w n y w ogóle, a nie t y l k o >prawo karne). I Wszystkie społeczeństwa pierwotne mają wypracowany system nagród i k a r , który — j a k pisze autor — w w i e l u wypadkach okazuje się bardziej dynamiczny i efektywny w porównaniu z naszym systemem p r a w n y m . Władza sądownicza i wykonawcza nie jest na ogół ściśle ustalona. W większości wypadków głównym sędzią jest naczelnik wioskowy, w w i e l u jednak sporach dotyczących spraw r e l i ­ gijnych, czarownictwa, złamania t a b u i t p . przejmuje przewodnictwo kapłan l u b czarownik. W y r o k nie jest nigdy podejmowany większością głosów, lecz obowią­ zuje t a m zasada jednomyślnej decyzji. W y m i a r k a r y pozostaje zawsze w związku z całą socjo-ekonomiczną sytuacją przestępcy. Pierwotne prawo nie uznaje róż­ nicy pomiędzy zbrodnią i szkodą, wszystkie złe czyny są w równym stopniu skie- �RECENZJE 309 rowane przeciwko społeczności. Badanie systemu zbrodni i k a r y w społeczeń­ stwie p r y m i t y w n y m wskazuje, że jest ono zawsze związane z całym systemem wartości przeważającym w danym społeczeństwie. W i e l u antropologów i socjo­ logów zwraca uwagę na nieadekwatność i nieodpowiedniość naszych p r a w do sądzenia zbrodni w społeczeństwie plemiennym. Plemieńcy nie są na ogół żądni k r w i z n a t u r y , natomiast o wiele łatwiej można u nich wywołać agresywne i wojownicze reakcje, a i n t e l e k t u a l n y mechanizm przewidywania, osądu i samo­ k o n t r o l i działa na pewno m n i e j sprawnie i m n i e j silnie — łatwo wchłonięty b y w a przez instynktowne, niekontrolowane impulsy. Czy w takiej sytuacji u p r a w ­ nione jest forsowanie w stosunku do t y c h ludów naszej idei zbrodni z premedy­ tacją? Wiadomo, że wiele tubylczych zabójstw nastręcza olbrzymie trudności w śledztwie, ponieważ z p u n k t u widzenia n o r m i wartości uznawanych przez plemieńców są one w pełni usprawiedliwione. A u t o r udowadnia, że postulowanie bezprawia jako charakterystycznej cechy społeczeństw p i e r w o t n y c h jest generalnie niesłuszne. Większość zachowań t u b y l ­ ców podporządkowana jest t r a d y c j i wyznaczającej porządek społeczny. Prawa tubylcze dalekie są od sztywności, absolutności czy wyznaczenia boskiego. W y ­ znaczają je siły społeczne rozumiane jako racjonalne i konieczne, elastyczne i zdolne do m o d y f i k a c j i . Prawa nie są t y l k o publiczną czy grupową sprawą, uwzględniają również interes jednostkowy, i n d y w i d u a l n y . Można powiedzieć, że postawy tubylców wobec przywilejów i obowiązków podobne są do naszych. Stosunki społeczne na każdym szczeblu regulowane są przez określoną liczbę zasad. Są to reguły określające sukcesję pozycji społecznej, władzy i godności, dziedziczenia mienia, prawo do ziemi, do zajmowania określonego t e r y t o r i u m , do członkostwa w k l a n i e totemicznym. T e n system reguł oparty jest na m i t o ­ logii i wierzeniach magiczno-religijnych, przenikających wszelkie zwyczaje p l e ­ mienne. Strukturę społeczności wioskowej, pozycję naczelnika w wiosce czy wodza w klanie, przywileje i obowiązki maga wioskowego — wszystko to u j m o ­ wać można jako niezależne systemy. Ponieważ p r y m i t y w n e prawo nie jest ściśle określone, wyłania się problem, j a k t e n złożony kompleks systemów działa pod naciskiem różnych okoliczności prowadzących do odejścia od t r a d y c j i , aiamania tabu czy zaakceptowanych n o r m zachowania, j a k ono działa, gdy równowaga spo­ łeczna zostaje zachwiana? P r z y j r z y j m y się bliżej sytuacjom, w których rodzą się przesłanki psycholo­ giczne do łamania obowiązujących reguł i norm? A u t o r w y m i e n i a i c h wiele. U Bhilów, podobnie j a k w w i e l u i n n y c h plemionach, obowiązuje egzogamia k l a ­ nowa. Wszelkie próby flirtów czy związków pomiędzy chłopcem i dziewczyną, należącymi do tego samego k l a n u , odczuwane są zawsze jako coś wysoce n i e ­ stosownego, jako zagrożenie dla solidarności klanowej. Wszyscy członkowie k l a n u są „braćmi" i „siostrami" i wszelkie seksualne związki między n i m i uważane są za niewłaściwe. W o p i n i i w i e l u tubylców jest t o wręcz niewybaczalna zbrodnia. Oczywiście jednak zdarzają się wykroczenia przeciwko tej regule. Wywołują one na ogół panikę, prowadzącą niejednokrotnie do tragicznych skutków — aż do popełnienia samobójstwa włącznie. Źródłem w i e l u zbrodni są czarownictwo i czary p r a k t y k o w a n e w obrębie społeczności. Czarownik uważany jest najczęściej za osobę groźną i straszną a potencjalna ofiara czasami sama, czasami wspomagana przez k r e w n y c h czy nawet całą społeczność wioskową usiłuje często usunąć czarownika z życia wioskowego. W badanym plemieniu zanotowano wiele t a k i c h przypadków. Cza­ r o w n i k ma rozliczne sposoby oddziaływania na swoją ofiarę .— może wystrzelić jakąś szkodliwą substancję w jej k i e r u n k u , rzucić czary na jej pożywienie przez wypowiedzenie określonych zaklęć czy przez uroczne spojrzenie. Może się wcielić �310 RECENZJE w drapieżne zwierzą i pożreć ofiarą, może działać za pośrednictwem bóstw i de­ monów. Obawa przed działaniem czarów zmusza człowieka do przeciwdziałania. W pierwszym etapie jest to przeciwmagia, w y k o n y w a n a na specjalne zamówie­ nie przez -dobrego maga. Gdy jednak to nie skutkuje, ofiara zaczyna uciekać się do ataków fizycznych na czarownika. Prowadzi to często do popełnienia przez niego samobójstwa, które przez społeczność wioskową nie jest oceniane jako rezultat zbrodni. Wręcz przeciwnie, w całej społeczności daje się odczuć odprę­ żenie i uczucie u l g i z powodu w y e l i m i n o w a n i a z i c h życia groźnej osoby. W niektórych jednak społeczeństwach czarna magia działa jako swoisty rodzaj sankcji p r a w n e j zapewniającej porządek społeczny, a czarownik otaczany jest czcią. Czarownictwo jest z reguły uprawiane przez ludzi o nieprzeciętnej inteligencji i osobowości, jest sztuką wymagającą opanowania złożonego systemu reguł i p r a k t y k magicznych oraz spełniania szeregu i n n y c h t r u d n y c h warunków. Czarownik często pomaga w o d k r y c i u przyczyn choroby zadanej przez innego czarownika. Jest to więc instytucja, która ma również swoje pozytywy i może przynosić korzyści. Zwyczaj stosowania k r w i l u d z k i e j celem naprawienia, przyspieszenia czy w ogóle powołania do życia pewnych zjawisk może być również źródłem w i e l u zbrodni w społeczeństwie p i e r w o t n y m . W I n d i i p r z y p a d k i zabójstw na t y m tle były raczej rzadkie, ale — co szczególnie zdumiewające — notowane były nawet w ostatnich latach w naszym stuleciu. Ostatni t a k i przypadek zdarzył się w Madhya Pradesh w 1975 r. Policja zauważyła w pobliżu jednej z wiosek, pły­ wające w rzece ciało bez głowy. Śledztwo wykazało, że było to morderstwo r y t u ­ alne dokonane przez jednego z tubylców na p r z y p a d k o w y m współplemieńcu ce­ lem zapewnienia męskiego potomstwa którejś z dwóch żon, j a k i e posiadał prze­ stępca. Morderca uciekał się uprzednio do różnych sposobów — m o d l i t w , p r a k ­ t y k magicznych i czarów, lecz gdy to nie pomogło, za namową przyjaciela spróbował niezawodnego sposobu l u d z k i e j ofiary. Wybór był przypadkowy, m o r ­ derstwo dokonane zostało z zachowaniem pełnego rytuału. Obcięto ofierze gło­ wę, odprawiono n a d nią w domu skomplikowane p r a k t y k i magiczne, ciało w r z u ­ cono do rzeki. T a k i rodzaj ofiar w ludziach n i e należał do rzadkości w Madhya Pradesh. W i a r a w magiczną siłę ludzkiej k r w i jest powszechna na całym świecie od dawien dawna. W Europie średniowiecznej k r e w ludzka była niezawodnym l e k a r ­ s t w e m na trąd (w bajkach G r i m m a trąd zostaje uleczony przez kąpiel w świeżej k r w i n i e w i n n y c h dziewcząt). K r e w ludzka uznawana jest również wśród w i e l u ludów p i e r w o t n y c h jako szczególnie cenny składnik wzbogacający ziemię. Praktykowaną metodą jest w y ­ p r a w a do odległej w i o s k i i ranienie nożem l u b strzałą śpiącej kobiety. Broń tę następnie, po powrocie do domu myje się w wodzie i wodą tą zmieszaną z krwią polewa się ziemię przed siewem. Ofiary z k r w i l u d z k i e j , a nawet z ludzi składane są bogini ziemi, aby zapewnić pomyślne żniwa i bogate plony. Znany antropolog E. Westemarck pisze na ten temat: „Porównawcze badanie p r a k t y k i ofiar w ludziach wykazuje, że składane są one często w okresie wojen, przed walką i w czasie oblężenia. Służą też p o w s t r z y m a n i u grożącej epidemii, zapobieżeniu klęsce głodowej czy klęsce posuchy. Mają na celu odwrócenie groź­ by powodzi, uchronienie od śmierci jakiejś ważnej osoby, głównie wodza czy króla. Ze wszystkich t y c h faktów wysunąć można, j a k sądzę, u p r a w n i o n y w n i o ­ sek, że ofiary w ludziach stanowią w większości wypadków m e t o d ę z a b e z ­ pieczenia ż y c i a l u d z k i e g o [!] o p a r t ą n a i d e i s u b s t y t u c j i . . . " (s. 93). We wszystkich społeczeństwach plemiennych cudzołóstwo uważane jest za �RECENZJE 311 poważne wykroczenie. Istnieje t a m na ogół duża swoboda seksualna przed mał­ żeństwem, jednakże z chwilą, gdy dziewczyna wkroczy w związek małżeński, obowiązuje ją już bezwzględna wierność mężowi. Istnieje bardzo silne wierzenie, że cudzołóstwo przynosi hańbę rodzinie, ponieważ naraża ją na gniew i zemstę boga klanowego i na opuszczenie przez duchy przodków. Niezależnie od tego przekonania, plemieńcy są po prostu zazdrośni i posiadają wybujały tempera­ ment. Są gwałtownymi kochankami i zawsze starają się separować swoje żony od osób, które mogłyby zwrócić i c h uwagę. Cudzołóstwo, dalej, zgodnie z t u b y l ­ czymi w i e r z e n i a m i może spowodować nagłą śmierć bydła czy innego i n w e n t a ­ rza. Osoba, która dopuściła się tego wykroczenia, może oślepnąć, może też n a ­ stąpić śmierć w rodzinie. Jeśli mąż udaje się na polowanie, a żona w t y m cza­ sie popełnia cudzołóstwo, spowoduje to skalanie ziemi i polowanie nie uda się. Wierzy się, że osobę cudzołożącą spotka k a r a nadprzyrodzona. Jej wymierzenie przypisuje się na ogół bogowi k l a n o w e m u i duchom przodków, które w takich wypadkach opuszczają wioskę. Mogą one nawet przybrać postać zwierzęcia i za­ mordować ofiarę. Historie tego t y p u to w opiniach tubylców nie bajki, lecz część ich życia — wierzą w n i e głęboko i boleśnie odczuwają. Nic więc dziwnego, że zdradzony mąż wyposażony w t a k i oręż wierzeń i wartości oraz własne pasje i namiętności często sam wymierza żonie sprawiedliwość i zabija ją. Najczęściej ofiarą pada właśnie ona, a nie j e j kochanek. We współczesnej c y w i l i z a c j i znaczna większość zabójstw dokonywana jest z pobudek materialnych. Wśród tubylców natomiast m o t y w zysku materialnego nie jest często spotykaną przyczyną zbrodni. Zabójstwa związane z własnością, które i t u t a j się zdarzają, wynikają raczej ze sporów na temat p r a w i p r z y w i ­ lejów dotyczących podziału i użytkowania mienia w obrębie aktualnie gospoda­ rującej rodziny. Jeśli chodzi o morderstwa, to są one raczej rezultatem g n i e w u i niezadowolenia wyrastającego na t y m t l e aniżeli samej rządzy zysku czy po­ siadania. W k i l k u wypadkach morderstwa były wyrazem samoobrony przed pró­ bą zagarnięcia przez kogoś ziemi czy też innej własności tubylca. W t y m kontekście w a r t o jednak zaznaczyć, że B h i l o w i e utrzymują się głów­ nie z p r y m i t y w n e g o r o l n i c t w a i zbieractwa płodów leśnych. Przewaga samo­ wystarczalnej gospodarki stanowi podłoże, na którego t l e wiele przestępstw staje się bardziej zrozumiałych. Chodzi t u zwłaszcza o kradzież i grabieże. Przez długi czas plemiona te były eksploatowane i ciemiężone przez rząd, który nakładał liczne ograniczenia na i c h p r a w a do ziemi i p r o d u k c j i leśnej. Jest rzeczą n a t u ­ ralną, że w tej sytuacji wytworzyło się coś w rodzaju goryczy i cynizmu w całej postawie tubylców wobec życia i społeczeństwa. W „chudych" miesiącach wiele tubylczych r o d z i n zmuszonych jest żywić się korzeniami, b u l w a m i dzikich roślin, owocami leśnymi, grzybami i wszelkimi rodzajami małych stworzeń i owadów. Życie jest szczególnie ciężkie, zwłaszcza w początkach sezonu deszczowego, kiedy zapasy zbóż są zupełnie wyczerpane, a las niewiele również może dostarczać o tej porze r o k u . W tej sytuacji plemiona stają się szczególnie n o n k o n f o r m i styczne wobec p r a w a i zwyczaju. Człowiek, który gotów jest zrobić wszystko, aby wyżywić żonę i dzieci, nie troszczy się o konsekwencje swoich działań. Skrajne ubóstwo, nędza, choroby i całkowity b r a k j a k i c h k o l w i e k ułatwień, które uczyniłyby życie bardziej znośnym — wszystkie te c z y n n i k i współdziałają w znacznym umniejszeniu wartości ludzkiego życia. Dalsze z l i s t y motywów zbrodni to urażona godność, zraniona duma czy wreszcie zwykła irytacja. Należy zaznaczyć, że powody, wokół których w y r a ­ stają kłótnie wśród tubylców, wydają się n a m czasami groteskowo śmieszne. Nigdy jednak nie możemy przykładać naszych standardów do wartości uznawa­ nych przez nich. �312 RECENZJE Na koniec wspomnieć należy o całej szeroko pojętej sferze stosunków r o ­ dzinnych, które w życiu tubylców odgrywają rolę bardzo ważną. Ludzie żyją razem w grupach rodzinnych i krewniaczych, kontrolują się, wpływają na siebie wzajemnie. Małżeństwo jest t u partnerstwem w rzeczywistym tego słowa zna­ czeniu, a nie t y l k o związkiem powołanym do płodzenia dzieci. Mąż i żona dzielą wiele ważnych spraw życiowych, łączą i c h silne więzy emocjonalne. Ta szczę­ śliwa, zjednoczona rodzina zagrożona jest jednak przez k i l k a czynników. Jed­ n y m z nich, -o czym mówiliśmy już poprzednio, jest wejście pomiędzy małżon­ ków osoby trzeciej. I n n y m jest obecność w gospodarstwie młodszego brata męża, który posiada szereg przywilejów w stosunku do żony swego starszego b r a t a . Jeszcze i n n y m jest szeroko rozpowszechniony zwyczaj pozwalający zamężnej dziewczynie na częste odwiedzanie domu swojej m a t k i . Dalszym są wciąż nie­ nasycone skłonności małżonka do eksperymentowania w dziedzinie życia domo­ wego i wikłania się w różne pozamałżeńskie układy. Wszystkie te c z y n n i k i s t w a ­ rzają sytuację, które mogą się istać przesłankami do popełnienia czynów prze­ stępczych. Udaremnione pragnienia seksualne, zazdrość związana z uczuciem współmałżonki do swojej m a t k i , dalej głód i zmęczenie — wszystko to może doprowadzić zirytowanego męża do czynów gwałtownych, aż do zabójstwa włącz­ nie. Powiedzmy, że wraca on po całodziennej, ciężkiej pracy w polu czy w lesie głodny i zmęczony. Okazuje się, że żona n i e przygotowała m u posiłku. To samo powtarza się następnego dnia rano. Gdy mąż indaguje żonę dlaczego nie podaje m u posiłku, ona odpowiada, że nie m a nic do ugotowania i że jeśli chce, może poszukać sobie innej żony. To doprowadza męża do f u r i i . Irytację jego potęguje jeszcze płacz głodnych dzieci W końcu t r a c i nad sobą kontrolę i uderza żonę siekierą, leżącą z w y k l e pod ręką. Zabija też dzieci. Zrozpaczony swoim postęp­ k i e m , rozgłasza sąsiadom o t y m co zrobił, poczem ucieka i wiesza się na po­ b l i s k i m drzewie. W y p a d k i takie notowane były w Madhya Pradesh. Czasami żona z różnych powodów odmawia mężowi usług seksualnych. Jest jednak zazdrosna o męża i gdy t e n zaczyna rozglądać się za inną kobietą, za­ czyna go śledzić. Gdy śledztwo potwierdza j e j przypuszczenia, często atakuje swoją rywalkę fizycznie i może ją nawet zabić. Jeśli jednak chodzi o poligamiczne układy, to napięcia i stressy wypływa­ jące z nich nie prowadzą jednak do tragedii t a k często, j a k należałoby tego oczekiwać. Kłótnie między żonami zdarzają się często, mogą w końcu w y p r o ­ wadzić męża z równowagi — może on uciekać się w t a k i c h przypadkach do rękoczynów, które wywołują z k o l e i chęć odwetu, ale na ogół rzadko prowadzi to do tragedii. Pomiędzy starszym b r a t e m i żoną jego młodszego brata istnieje absolutny zakaz stosunków seksualnych, t u b y l c o m t r u d n o jest nawet wyobrazić sobie moż­ liwość złamania tej reguły. Natomiast młodszy brat posiada szereg daleko idą­ cych przywilejów w stosunku do żony swojego starszego b r a t a . Może z nią f l i r ­ tować, pozwalać sobie na niewinne żarty, może wreszcie zostać jej kochankiem. Po śmierci j e j męża ma prawo pierwszeństwa do poślubienia j e j ; jeśli wyjdzie ona za mąż za kogo innego, ma prawo żądać 'odszkodowania. Jest rzeczą n a t u ­ ralną, że wśród tubylców, gdzie bracia żyją razem, dzieląc wspólny dom i gos­ podarstwo, gdzie istnieje zazdrość i namiętne pragnienia seksualne, tradycja t a k a prowadzić może niekiedy do poważnych kłopotów. I n n y m bardzo częstym źródłem domowych napięć i starć jest zwyczaj po­ zwalający zamężnej dziewczynie na odwiedzanie domu swojej m a t k i . W i z y t y te dla każdej tubylczej dziewczyny są źródłem w i e l k i e j radości i ekscytacji, sta­ nowią ważny składnik j e j życia. D o m rodzinny pozostaje zawsze w pamięci jako miejsce, do którego chętnie się wraca, zapomina się o wszystkich trudnościach, �RECENZJE kłopotach i kłótniach, a pozostają t y l k o uczucia czułości i miłości w stosunku do rodziców i miłe wspomnienia, które porównuje się z ciągłymi niesnaskami w nowo założonym domu. Dziewczęta udając się do swojego domu rodzinnego z okazji różnych uroczystości (narodziny dziecka, małżeństwo, pogrzeb) zostają, t a m często czas dłuższy, pomagając w pracach polowych i domowych. Mąż t r a c i na pewien czas ręce do pracy. Gdy w i z y t y stają się zbyt częste, zaczyna podej­ rzewać, że powodem i c h jest jakiś f l i r t , że jest po prostu zdradzany. Atmosfera się zaostrza, gdy żona nie k r y j e s*wojego entuzjazmu w opowiadaniach o domu. Może też odmówić p o w r o t u . Prowadzi to niekiedy do tragicznych wydarzeń z sa­ mobójstwem i zabójstwem włącznie. Te i t y m podobne c z y n n i k i (warto t u wspomnieć jeszcze o alkoholizmie,, zjawisku dość powszechnym wśród Bhilów, mającym również tragiczne następ­ stwa) stwarzają przesłanki sprzyjające wszelkiego rodzaju wykroczeniom prze­ c i w k o obowiązującym regułom. Jest t o zarazem ów plemienny kontekst zbrodni, przedstawiony zresztą przez autora w sposób przekonujący i interesujący. W dalszych p a r t i a c h książki S. C. V a r m a przechodzi do niezwykle drobiaz­ gowej analizy bezpośrednich motywów, przebiegu zbrodni oraz ukazania całego szeregu zmiennych współdziałających w k o n k r e t n y c h przypadkach zabójstw do­ konanych w poszczególnych okręgach: w Madhya Pradesh, "w okręgu Jhabua,. w okręgu Dhar. Są to w m o i m przekonaniu analizy niewiele już ciekawegownoszące z p u n k t u widzenia oświetlenia samej istoty problemu. Weźmy dla przykładu jedną z tabel: M o t y w y zabójstw W 100 przypadkach, jakie zaistniały w Madhya Pradesh Motyw Osobista wrogość Nagła prowokacja Spory o własność Seks Przesądy Inne m o t y w y Razem Liczba zabójstw 32 28 15 8 1 16 100 Okazuje się, że 60V» zabójstw w y n i k a z osobistej nienawiści czy nagłej p r o ­ wokacji. Spory dotyczące własności są przyczyną zabójstw w lo°/o, seks jest czynnikiem w 8"/o. Stwierdzenie, że u podstaw 60°/» zabójstw leży nienawiść i nagła prowokacja, nie jest żadnym wyjaśnieniem. Wiemy bowiem, chociażby z wyżej przytoczonych wywodów, j a k i wpływ na zachowanie człowieka mają wartości uznawane przez społeczeństwo, w którym żyje, wartości, które potrafią przecież znacznie ograni­ czyć l u b wzmocnić uczucia i zachowania wypływające z nienawiści, zazdrości i t p . Dalsze tabele zamieszczone w książce ukazują n a m podział przestępców i ofiar ze względu na płeć (zarówno napastnikami, j a k i ofiarami bywają nieporówna­ nie częściej mężczyźni niż kobiety — 148:2 i 86:14), mówią n a m o b r o n i n a j ­ częściej używanej przy zabójstwach (łuk i strzały), o w i e k u przestępców i ofiar (największa liczba zabójców — 111 i ofiar — 6Й, mieści się w przedziale w i e k u od 21-41 lat, t y l k o w 18 przypadkach w i e k zabójców przekraczał 41 lat, a w 21 przypadkach był niższy niż 21 lat). Dalsze analizy wykazują, że zbrodnie są popełniane główna wieczorem i w nocy, że i c h nasilenie przypada na określone miesiące w r o k u . �314 R E C E N Z J E Jakie jest stanowisko władz rządowych wobec w y k r y t y c h i zarejestrowanych przypadków zabójstw? Orzeczeniem sądu rzadko bywa w y r o k śmierci. W p r a w ­ dzie zabójstwa te bywają czasami bardzo brutalne, jednakże nawet w t a k i c h przypadkach rząd skazuje winowajcę na dożywotnie więzienie, uzasadniając to często argumentem, że przestępca jest plemieńcem i jako t a k i nie jest w pełni świadomy wszystkich i m p l i k a c j i swojego czynu. A r g u m e n t ten bywa w y s u w a n y nawet w w y p a d k u rozmyślnego zabójstwa. Uważa się to często za postępowanie niekorzystne z p u n k t u widzenia odstraszenia od przyszłych potencjalnych za­ bójstw. Żadne szczególne piętno nie ciąży na zabójcy po jego powrocie do plemie­ nia. Jest przyjmowany do obozu znajdującego się poza granicami wioski. Przed wkroczeniem do w s i odprawiona zostaje specjalna ceremonia, musi on też urzą­ dzić ucztę dla starszyzny plemiennej i k i l k u i n n y c h osób. Po wypełnieniu t y c h powinności były przestępca zostaje ponownie włączony do społeczności i za­ czyna wieść normalne życie. Nie okazuje m u się żadnego lekceważenia, nie jest narażony na żadne upokorzenia, nie ulega piętnu niższej pozycji społecznej. Rzadko l u b też prawie wcale się zdarza, b y usiłował popełnić ponownie m o r d e r ­ stwo. B h i l o w i e nie są profesjonalnymi zabójcami. W rozważaniach autora, choć zajął się on w swej pracy problemem p i e r ­ wotnej zbrodni i kary, przestępstwami, które w naszym prawodawstwie uważa się za k r y m i n a l n e , przebija w i e l k a sympatia dla t y c h ludów, inteligentne w n i k ­ nięcie w cały k u l t u r o w y kontekst problemu, głębokie zrozumienie warunków, w j a k i c h żyją ci ludzie, i — j a k sam pisze — „ich dziecięcej n a t u r y " . „Nie­ zależnie od tego, j a k i e aberacje wykazują Bhilowie, wynikają one nie z tchó­ rzostwa czy słabości charakteru, przeciwnie wiele z nich to symptomy w i g o r u , męstwa i pobudliwości. [...] I być może kiedyś w przejawach k u l t u r y t a k i c h plemion zaczniemy dopatrywać się oznak twórczego geniuszu, pozytywnych i po­ stępowych i d e i " (s. 359). Otrzymaliśmy więc nową, interesującą pozycję z dziedziny bardzo w a n t r o ­ pologii społecznej zaniedbanej, a mogącej przecież dostarczyć klucza do zrozu­ mienia w i e l u podstawowych problemów ludzkiej egzystencji. J . Š T I K A , Lidová strava na Valašsku, Ostrava 1980, ss. 170 Współczesne zainteresowania etnograficzne pożywieniem l u d o w y m na terenie Czechosłowacji wiążą się przede wszystkim z t a k i m i nazwiskami, j a k M . Ludví­ kova, M . M a r k u s , J . Šťastná i R. Stoličná'. Ostatnio bibliografia ta została p o ­ szerzona o nazwisko J . S t i k i , które zwykliśmy łączyć z badaniami nad szałaśn i c t w e m i r o l n i c t w e m oraz Valašskim Muzeum v Přírodě w Rožnovie pod R a d ­ hostem, którego jest długoletnim dyrektorem. J . Štika, autor najnowszej mono­ g r a f i i pożywienia ludowego, stanowiącej po U ' wojnie światowej już trzecią regionalną monografię z tego z a k r e s u , związany jest długoletnimi badaniami, 2 Zob. m . i n . : M . L u d v í k o v a , Lidová strava na Brněnsku, „Časopis M o ­ ravského Muzea", R. 46: 1961, s. 83-126; M . M a r k u š , Súčasný stav badania o 1'udovej stravě na Slovensku, „Slovenský Národopis", R. 17: 1969, z. 4, s. 493548; J . Š ť a s t n á , Změny v tradiční lidové stravě a její stav v současnosti, „Česky l i d " , R. 49: 1962, n r 1, s. 1-9; R. S t o l i č n á , Zemiakové jedlá v 1'udovej stravě, „Slovenský Národopis", R. 26: 1978, n r 3, s. 471-480. M a r k u š , op. cit.; M . Ú l e h l o v á - T i l s c h o v á , Česká strava lidová, Praha 1945. i 8 �315 RECENZJE pracą i miejscem urodzenia z Wołoszczyzną Morawską, będącą przedmiotem omawianej t u monografii. J . Štika jest również organizatorem k i l k u konferencji poświęconych badaniom k u l t u r y ludowej w K a r p a t a c h . Z jego też i n i c j a t y w y odbyła się w 1980 r. konferencja na temat pożywienia l u d o w e g o . Założeniem j e j — było z jednej stron ukazanie t r a d y c y j n y c h p o t r a w ludowych, a z drugiej możliwości wykorzystania i c h w wyżywieniu współczesnego społeczeństwa cze­ chosłowackiego. Dodać należy, że konferencji tej towarzyszył pokaz przyrządzania tradycyjnych p o t r a w oraz racjonalnego i c h wykorzystania . Doskonała znajomość Wołoszczyzny Morawskiej, osobiste zaangażowanie i emocjonalny stosunek autora do ziemi rodzinnej dały b a r w n y obraz nie t y l k o pożywienia regionalnego, ale i k u l t u r y ludowej mieszkańców tego regionu. Celem bowiem autora było ukazanie zróżnicowanego i zmieniającego się pożywienia na tle szerszych zjawisk k u l t u r o w y c h i stosunków społeczno-gospodarczych tej ziemi. Dużą zasługą autora było wykorzystanie różnorodnych źródeł, nie t y l k o z l i t e r a ­ t u r y i badań terenowych, ale także archiwalnych, w t y m danych dotyczących jadłospisów siedmiu wałaskich rodzin z l a t .1843-1845. Wiele materiału przyniosły odpowiedzi na ankiety skierowane do gospodyń wiejskich, a także zorganizowane dla n i c h spotkania towarzyskie wraz z biesiadami l u d o w y m i , w czasie których padało wiele uwag na temat spoisobu przygotowania podawanych wówczas t r a ­ dycyjnych p o t r a w wałaskich, j a k i społecznych aspektów pożywienia. Wszystko to oraz przejrzysty układ pracy — zarówno merytoryczny, j a k i graficzny •— sprawiło, że otrzymaliśmy cenną monografię pożywienia ludowego jednego z cie­ kawszych regionów etnograficznych Czechosłowacji. Wołoszczyzna Morawska zajmuje wschodnią część ziem czeskich, górzysty t e r e n położony nad granicą słowacką. Najstarszymi osadnikami t y c h ziem był l u d rolniczy narodowości czeskiej, który od X I I I do X V I w . zajął urodzajne gleby położone w dolinach. W górzystej części regionu osiedlili się w X V I i X V I I w . koloniści wołoscy, których k u l t u r a z l i c z n y m i wpływami rumuńskimi, polskimi, ukraińskimi i słowackimi wycisnęła szczególne piętno na życiu i k u l ­ turze mieszkańców tego regionu, odróżniając je znacznie od pozostałych ziem czeskich. Ukształtowanie terenu Wołoszczyzny Morawskiej przyczyniło się do u t r z y m y w a n i a się przez długi czas zróżnicowania k u l t u r y pomiędzy nizinną i górzystą częścią tego regionu. W pożywieniu różnice te przejawiały się między i n n y m i w zestawie u p r a w i a n y c h zbóż, rodzajach p o t r a w i jadłospisach. W ciągu X I X w. różnice te stopniowo malały. Pszenica zaczęła pojawiać się również w górach, wypierając grykę i inne rodzaje zbóż. Również szałaśnictwo znalazło się w regresie. Wzrosła natomiast znacznie hodowla trzody chlewnej. A u t o r omawia różnice w pożywieniu nie t y l k o pomiędzy dwoma w s p o m n i a n y m i częś­ c i a m i Wołoszczyzny, ale także terenami sąsiednimi (zwłaszcza Hana i Słowacko). Nieurodzajność gleby i nędza l u d u spowodowały opóźnienie się rozwoju gospo­ darczego i k u l t u r o w e g o tego regionu w stosunku do bogatych części M o r a w . Z opóźnieniem przejmowano nowe rodzaje artykułów spożywczych i nowe recep­ t u r y . Stosunkowo późno doszło t a m do modernizacji paleniska. Temu ostatnie­ m u autor poświęcił wiele uwagi, wykorzystując cenne materiały z ankiet ze3 4 5 Były to m . i n . konferencje: „Agricultura carpatica" I i I I , zorganizowane w 1973 i 1979 r. „Konferenci o lidové stravě", 8-9 X 1980 г., Valašské Muzeum v Přirodě, Rožnov pod Radhoštěm. Warto t u przypomnieć, iż w 1968 r. w Polsce odbył się k o n k u r s na t r a d y ­ cyjne p o t r a w y ludowe regionu K a r p a t , którego i n i c j a t o r e m i organizatorem była d y r e k t o r Muzeum i m . W. Orkana w Rabce, m g r M . Lechowska-Bujak. Myślą przewodnią k o n k u r s u była chęć wykorzystania prezentowanych p o t r a w w m i e j ­ scowej gastronomii. 8 4 5 �316 RECENZJE branych na ten temat przez Valašské Muzeum v Přírodě. Z o t w a r t y m p a l e n i ­ skiem, na którym przygotowywano pożywienie, wiązał się cały jadłospis i sposób jedzenia potraw. Wraz ze zmianą .paleniska nastąpić mogły dopiero dalsze zmia­ n y w technice przyrządzania i sposobie spożywania potraw. Praca podzielona jest na 4 rozdziały: 1. Osadnictwo i produkcja r o l n a ; 2. Rozwój ludowego pożywienia; 3. Przyrządzanie jedzenia; gotowanie, pieczenie, spożycie; 4. Jadłospis codzienny i świąteczny. W kolejnych rozdziałach autor omawia poszczególne p r o d u k t y żywnościowe, i c h przetwórstwo i wykorzystanie, różnego rodzaju p o t r a w y i i c h miejsce w t r a d y c y j n y m i współczesnym jadło­ spisie, podział pracy między mężczyzną, kobietą i dziećmi, uroczystości rodzinne i doroczne i t p . Zakres czasu objętego pracą przedstawia się jednolicie. Niekiedy autor sięga wstecz nawet do X V I I I w., o ile pozwalają na t o posiadane przez niego materiały. Dużo miejsca poświęcił autor ukazaniu t r u d u kobiety w i e j ­ skiej, spędzającej większość swego czasu w k u c h n i i gospodarstwie. Liczba godzin poświęconych przez nią na przyrządzenie jedzenia wzrastała dodatkowo jeszcze podczas pieczenia chleba, świniobicia, świąt dorocznych i rodzinnych. Toteż w uznaniu i c h pracy autor zadedykował swą monografię „prostym wałas k i m gospodyniom, które t a k dzielnie i zwyczajnie znosiły swój ciężki los". Praca licząca 170 stron posiada bibliografię, słownik wyrazów gwarowych, indeks nazwisk i miejscowości, streszczenia obcojęzyczne (rosyjskie, polskie, n i e ­ mieckie i angielskie), liczne fotografie oraz wybór przepisów t r a d y c y j n y c h p o ­ t r a w wałaskich. Zofia Szromba-Rysowa NÉPRAJZ, A Magyar múzeumok kiadványainak bibliográfiája, 1945-1974, oprać. Zoltán Héthy, Ildikó Т. Horváth, László Ormosi, Budapest 1976, ss. 135 W 1971 r. ukazała się na Węgrzech B i b l i o g r a f i a Etnograficzna, opracowana przez Istvána Sandora. W obejmującej 739 stronic pracy pomieszczono przede wszystkim d r u k i zwarte oraz artykuły drukowane na łamach czasopism i perio­ dyków, j a k i e ukazały się w latach 1955-1960. Abstrahując od f a k t u , iż pozycja ta w c h w i l i obecnej jest już niewystarczająca, należy zwrócić uwagę n a to, że poza polem penetracji bibliograficznej znalazła się duża grupa p u b l i k a c j i etno­ graficznych, pomieszczonych w miesięcznikach, k w a r t a l n i k a c h i rocznikach w y ­ dawanych staraniem węgierskich muzeów, przede wszystkim regionalnych. Lukę tę właśnie postanowiono wypełnić Ministerstwo K u l t u r y , zlecając Muzeum i m . Deriego w Debreczynie opracowanie b i b l i o g r a f i i zawartości węgierskich perio­ dyków muzealnych, w t y m materiałów etnograficznych. Efektem k i l k u l e t n i e j pracy współpracowników Muzeum w Debreczynie (Z. Héthyego, I . Т. Horvátha i L. Ormosiego) była opublikowana w 1976 г. bibliografia materiałów etnograficznych, jakie w latach 1945-1974 znalazły się na łamach 44 czasopism i roczników muzealnych. Materiał bibliograficzny po­ dzielono na 34 działy: Bibliografie i leksykony, H i s t o r i a n a u k i , Badania etno­ graficzne, L u d y , Tereny i g r u p y narodowościowe, Etnogeneza, K o n t a k t y etniczne, Atlasy i mapy, Zbieractwo, Rybołówstwo, Myślistwo i pszczelarstwo, Hodowla, Rolnictwo, Odżywianie, Osadnictwo, Sztuka ludowa, K o m u n i k a c j a i transport, Technologia ludowa, Handel, Społeczność, Przyrodoznawstwo, Świat wierzeń, Obyczaje, Prawo, Poezja ludowa, M u z y k a , Taniec, Zabawa i inscenizacja, Re­ cenzje książkowe. Całość, rozbita dodatkowo na podgrupy, obejmuje łącznie 1455 pozycji bibliograficznych. Pamiętając o niezwykle b u j n i e rozwijających się �317 RECENZJE o s t a t n i m i czasy badaniach komparatystycznych wydawca, Centralny Ośrodek Konserwacji i Metodologii Muzealnej, zaopatrzył pozycje, tę we wstęp i schemat k l a s y f i k a c j i materiału w językach: węgierskim, angielskim, f r a n c u s k i m , niemiec­ k i m i rosyjskim. Artykuły posiadające streszczenia w językach obcych .(przede wszystkim w niemieckim) zaopatrzono dodatkowo w tytuły tłumaczone na te języki. W aneksie znalazły się indeksy nazwisk autorów, muzeów, o zbiorach których pojawiły się publikacje, oraz indeks nazw geograficznych. Mając świadomość f a k t u , iż bibliografia jedynie wówczas może dobrze w y ­ pełniać swoją funkcję służebną wobec n a u k i , gdy systematycznie jest uzupeł­ niana o nowe publikacje, postanowiono zamieszczać materiały etnograficzne we wspólnej b i b l i o g r a f i i zawartości węgierskich w y d a w n i c t w muzealnych, która — będąc podsumowaniem rocznego dorobku naukowego pracowników muzealni­ ctwa — ukazuje się każdego r o k u we wrześniu, węgierskim Miesiącu Muzeów. Ważkość i n i c j a t y w y węgierskiego M i n i s t e r s t w a K u l t u r y zdaje się u s p r a w i e d ­ liwiać fakt, iż przedstawiamy ją m i m o pewnego opóźnienia. W k r a j u naszym w 1974 r. ukazała się Bibliografia zawartości wydawnictw muzeów w Polsce za lata 1945-1972, opracowana przez M . Laskowską i B. Pawłowską-Wilde. Od tego czasu, zamiast uzupełniania tej pracy, w 1978 r. otrzymaliśmy j e j drugie w y ­ danie. Jest natomiast sprawą oczywistą, że jedynie bibliografia stale uzupeł­ niana n o w y m i pozycjami prawidłowo może służyć r o z w o j o w i n a u k i . Koncepcja b i b l i o g r a f i i węgierskiej zdaje się zbliżać k u ideałowi. Leszek Hensel �Á � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e20fe1006c6d575785e9e29e9e8eb957.pdf eb476e45c5a5204da4074daee7b8667c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1070 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:983 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.295-306 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t . X X V I , z. 1 P L I S S N 0071-1861 MONGOLIA 1980 — BADANIA TERENOWE PAN EKSPEDYCJI ETNOLOGICZNEJ Raz jeszcze gościnna ziemia mongolska przyjęła polskich etnologów, umożli­ wiając n a m przeprowadzenie badań, zebranie nowych materiałów, dzięki którym prace nasze będą mogły posunąć się zdecydowanie do przodu. Ekipa nasza skła­ dała się z „etatowych" już niemal członków — dr. S. Szynkiewicza, dr. J . S. Wasi­ lewskiego, m g r I . Kabzińskiej-Stawarz oraz prof. d r . W. Dynowskiego, który od 1963- r. niestrudzenie przyjmuje na siebie obowiązki k i e r o w n i k a Ekspedycji. Prof. D y n o w s k i prowadził także własne badania, szukając odpowiedzi na pytanie, czy Mongolia, podobnie j a k inne w i e l k i e narody A z j i , niezależnie od ustroju i stopnia zaawansowania technicznej modernizacji bytowania (np. Japo­ nia, Chiny, Korea), pozostaje nadal na osi azjatyckiej, czy też przestawiła się na oś inną, i w czym się to szczególnie jaskrawo przejawia. Obszarem tegorocznych poszukiwań Profesora była m . i n . sfera twórczości k u l t u r a l n e j Mongołów — w y ­ dawnictwa, teatr, muzyka, sztuki plastyczne i t p . Dr J . Wasilewski prowadził badania terenowe w północnej, tajgowej części Mongolii (ajmak chubsugulski — somony Bajan Dzurch i Czandmań) wśród tutejszych Darchatów oraz w części zachodniej, w górach Ałtaju. W t e j drugiej fazie badań i n f o r m a t o r a m i b y l i przedstawiciele drobnych grup etnograficznych, zamieszkujących ajmak kobdoski i bajan — fllgijski: Urianchajowie, Miangaci, Eleci. Derbeci, a także reprezentanci nielicznej g r u p k i niemongolskiego pochodze­ nia — Tuwijczyków-Monczog. Badania dotyczyły tradycyjnej k u l t u r y duchowej, zwłaszcza magii pasterskiej oraz tych obrzędów i wierzeń, które dostarczają m a ­ teriału dającego się analizować w przyjętych przez autora wcześniej t e r m i n a c h (wyjściowa para pojęć: opozycja binarna życie—śmierć, ten świat—zaświaty oraz jej niektóre konkretyzacje, uszczegółowienia, świadomość—nieświadomość, w i e ­ dza—niewiedza, jawność—tajemnica itp.). D r Szynkiewicz prowadził w y w i a d y z mieszkańcami Ułan Bator, szukając odpowiedzi na pytania dotyczące obrzędowości rodzinnej Mongołów. A u t o r k a sprawozdania, po przedłużającym się nieco okresie oczekiwania na wyjazd w teren, dotarła do Tereldż. Tereldż, to brygada pasterska zajmująca obszary położone w pobliżu Nałajchy (około 80 k m na północ od Ułan Bator). W pięknej k o t l i n i e górskiej, której zbocza porastają lasy modrzewiowe i którą przecina rzeka o tej samej nazwie, znajduje się ponadto kompleks eleganckich domów wypoczynkowych i zabudowania bazy turystycznej. Doświadczenia człon­ ków ekspedycji wskazywały, że domy wypoczynkowe są z n a k o m i t y m miejscem pracy dla etnografa. Przebywają w nich bowiem starzy pasterze, którzy chętnie poświęcają dużą część swego czasu badaczom. W Tereldż pasterzy nie było, w y ­ poczywała t u głównie młodzież, nie mająca wiele wspólnego z pasterstwem. Badania przeprowadzałam więc wśród mieszkańców brygady, zamieszkujących tereny przylegające do domu wypoczynkowego. Było i c h jednak n i e w i e l u t a k , �296 KRONIKA że po k i l k u dniach podjęłam decyzję o opuszczeniu Tereldż i przeniosłam się do Nałajchy, skąd pojechałam pociągiem do c e n t r u m somonu Dałandżargałan w a j m a k u wschodniogobijskim (ponad 3 0 0 k m na południe od Ułan Bator). Badania prowadziłam w c e n t r u m somonu oraz w p o b l i s k i m domu wypoczynkowym D a ł a n t i i r u u (gdzie, na szczęście, przebywało k i l k u pasterzy — t y l k o k i l k u , późna bowiem pora, koniec września, nie zachęcała już do odpoczynku, od 1 X dom zamykał zresztą swe podwoje) i jego okolicach. W związku z b r a k i e m własnego środka t r a n s p o r t u nie mogłam dotrzeć do pasterzy mieszkających w odległości większej niż 5 - 1 0 k m od c e n t r u m somonowego. B r a k informatorów skłonił mnie do p o w r o t u do Ułan Bator, gdzie prowadziłam badania wśród starych mieszkań­ ców tego miasta, którzy p r z y b y l i t a m niejednokrotnie z różnych stron Mongolii i należeli do różnych g r u p etnicznych (Chałchasi, Dzachczyni, Darchaci). Badania moje dotyczyły zachowań ludycznych pasterzy mongolskich. Relacje informatorów pozwoliły m i uzupełnić rejestr znanych mongolistom gier i zabaw pasterzy, o k i l k a pozycji nie potwierdzonych w literaturze. Uzupełniłam też informacje dotyczące reguł gier i zabaw opisywanych przez podróżników i bada­ czy Mongolii. Jednakże zbieranie opisów gier nie było m o i m zasadniczym celem. Starałam się przede wszystkim odpowiedzieć na pytanie, w j a k i m kontekście k u l t u r o w y m występowały tradycyjne gry i zabawy, w j a k i sposób były one powiązane z t a k i m i obszarami k u l t u r y , j a k gospodarka, wiedza o świecie, religia, magia, obrzędy kalendarzowe, rodzinne i i n . Interesowały mnie ponadto funkcje zachowań ludycznych, i c h cele (wybiegające daleko poza cele autoteliczne), sym­ bolika i znaczenia,. Wiele pytań dotyczyło tzw. trzech gier mężnych (erijn gurwaan naadam), t j . zawodów konnych, zapasów i strzelania z łuku, i c h s y m b o l i k i i f u n k c j i pozaludycznych. Jak zwykle w trakcie badań pojawiło się wiele pytań i wątpliwości, na które odpowiedź będziemy musieli dać sami, nie mając możliwości skonsultowa­ nia j e j z wypowiedziami starych pasterzy, wśród których znajdują się p r a w d z i w i znawcy k u l t u r y , rozumiejący ją i widzący żelazne prawa, jakie nią rządzą. Był to już bowiem ostatni r o k pracy Polskiej Ekspedycji Etnologicznej. Zakończy­ liśmy szczęśliwie 16 sezonów badawczych, w w y n i k u których powstało około 70 pozycji n a u k o w y c h i kilkanaście artykułów popularnonaukowych, poświęco­ nych temu pięknemu k r a j o w i i jego ciekawej kulturze. W przygotowaniu znaj­ duje się k i l k a dużych monografii, którymi chcemy podziękować Mongolii za ciep­ łe przyjęcie polskich badaczy. Chcemy też podziękować Polskiej A k a d e m i i Nauk, która przez wiele lat była naszym mecenasem. Iwona Kabzińska-Stawarz ZAKOŃCZENIE P O L S K I C H B A D A Ń W K U R D Y S T A N I E IRACKIM We wrześniu 1980 r. dobiegła końca kampania badawcza prowadzona od jesieni r o k u 1977 w K u r d y s t a n i e i r a c k i m przez polski zespół urządzeniowo-rolniczy, działający na zlecenie Irackiego Ministerstwa Nawodnień. W skład ze­ społu, złożonego głównie z pracowników I n s t y t u t u Rolnictwa i Leśnictwa Krajów T r o p i k a l n y c h i S u b t r o p i k a l n y c h A k a d e m i i Rolniczej i m . Hugona Kołłątaja w K r a ­ kowie, wchodzili specjaliści od szczegółowej u p r a w y warzyw, owoców, od mecha­ nizacji, ochrony roślin, problemów zootechnicznych, ekonomiki rolnej i zagadnień społeczno-kulturowych. Te ostatnie znajdowały się w gestii autora niniejszej �KRONIKA 297 n o t a t k i . Zadaniem zespołu było zarejestrowanie potencjału przyrodniczego i l u d z ­ kiego w y b r a n y c h obszarów śródgórskich, na których władze irackie planują w przyszłości intensyfikację r o l n i c t w a poprzez systerhy sztucznych nawodnień. Na podstawie studiów terenowych zespół polski miał obowiązek opracować wstęp­ ne p r o j e k t y szacunkowe nawodnień i przebudowy r o l n i c t w a owych obszarów. W jesieni 1977 r. przedmiotem badań była dolina pod miasteczkiem Zakho, n a pograniczu I r a k u z Turcją i Syrią. Z wiosną r o k u 1978 przeprowadzono badania n a j p i e r w nad górnym biegiem Wielkiego Zabu na wschód od A m a d i j a , potem na północno-wschodnich brzegach Zalewu Dokan, następnie na pograniczu irań­ s k i m w głębi gór Zagros pod miasteczkiem P a n j w i n , b y na koniec przenieść się na nizinne obszary leżące na zachód od A r b i l u . Rok 1979, miesiące letnie, p r z y ­ niósł plony z obserwacji dokonywanych na t e r y t o r i u m zwanym Shahrazoor, p o ­ łożonym na zachód od Zalewu Dérbedikhan. Incydenty zbrojne przerwały jednak kampanię badawczą na t y c h obszarach przed jej ukończeniem. M i m o pogarsza­ jącej się sytuacji politycznej w tej części Bliskiego Wschodu podjęto w lecie 1980 r. studia terenowe nad ostatnim (siódmym) obszarem p r o j e k t o w y m , położo­ n y m wokół miasteczka powiatowego Ranija, na północnych brzegach Z a l e w u Dokan. Badane obszary projektowe znajdują się w trzech północno-wschodnich p r o ­ wincjach I r a k u , tworzących t a k zwany K u r d y j s k i Region Autonomiczny: A r b i l , Sulajmanija i Dohuk. Każdy z obszarów obejmował od k i l k u do kilkudziesięciu wiosek i przynajmniej jedno małe miasteczko. T a k zwany obszar p r o j e k t o w y Ranija pokrywał ponad 20 tys. hektarów, chociaż zaledwie 8 tys. przeznaczono w n i m pod przyszłe nawodnienia rolnicze. Znajdowało się na n i m .przeszło 30 wiosek i dwie osady mające już dziś charakter małych miast. Niektóre z badanych obszarów nie mogły być z przyczyn o b i e k t y w n y c h w pełni zbadane przez ekipę polską. Dotarcie do szeregu w s i było niemożliwe. Nie pozwalały na to ani ograniczony czas badań, a n i względy bezpieczeństwa. Zespół pracował na t e r y t o r i a c h przygranicznych (okolice A m a d i j a oraz P a n j w i n , a także Ranija) pod silną eksortą wojskową. Nie sprzyjały także badaniom długie dojazdy do miejscowości badanych. W w y p a d k u obszaru Ranija wynosiły one- do 80 kilometrów. Specyficzne w y m o g i l o k a l n y c h władz bezpieczeństwa zmuszały do zakwaterowania zespołu w wyznaczonych miejscowościach, które nie zawsze były zlokalizowane najszczęśliwiej względem obiektów badań. Nieustabilizowana już w r o k u 1977 sytuacja w K u r d y s t a n i e i r a c k i m ulegała z biegiem lat dalszemu pogorszeniu, b y w szczególny sposób dać się we znaki w r o k u 1980. Na szczęście t e r y t o r i a wokół Rañija były bardzo podobne zarówno pod względem przyrodniczym j a k i społeczno-kulturowym do sąsiednich, znaj­ dujących się po wschodniej stronie jeziora, badanych przez nas w r o k u 1978 dość dokładnie. Pobyt zatem pod Ranija miał raczej charakter sprawdzający, przy­ najmniej w zakresie stosunków ludnościowych i t y p u k u l t u r y badanych r o l n i ­ ków kurdyjskich. Z końcem lat 50-tych naszego w i e k u dolinę Małego Zabu zamknięto wielką tamą pod miasteczkiem Dokan i t a k powstał sztuczny zbiornik wśród gór, za­ lewający dziesiątki wiosek. Dwie z nich były tuż przed zalaniem przedmiotem badań etnograficznych duńskiej uczonej Henny H a r o l d Hansen. Ludność t y c h zalanych jeziorem w s i albo wyemigrowała zupełnie albo też przeniosła się do położonych wyżej miejscowości i zmieszała z i c h dawniejszymi mieszkańcami. W 9 zbadanych miejscowościach obszaru projektowego Ranija (Kani Maran,, K a r n i a w a , Seruchawa, K a f r a Doi, Boskin, Chwarkorna, Girdiżan oraz miasteczku Ranija) natrafiliśmy na ludność kurdyjską należącą do k i l k u plemion, t a k i c h j a k Bilbas, Hoszno, A k o , Mangur i Piszdar. Nigdzie natomiast nie zetknęliśmy �298 KRONIKA się z mniejszościami etniczno-religijnymi t y p u O r m i a n , Asyryjczyków czy C h a l ­ dejczyków, t a k charakterystycznymi dla okolic np. Zakho. Ludność miejscowa składa się obecnie głównie z rolników osiadłych, a t y l k o jej stosunkowo nieduża część u p r a w i a półkoczownictwo. Zarówno osiadłym r o l n i c t w e m , j a k i nomadyzmem pasterskim zajmują się przedstawiciele t y c h samych plemion. Wieśniacy tego obszaru żyją głównie z u p r a w sztucznie nawadnianego t y t o n i u i słonecz­ nika. Tytoń uchodzi powszechnie za niemal jedynie opłacalną roślinę. Niewielkie ilości w a r z y w u p r a w i a się wyłącznie na potrzeby domowe. Od szeregu l a t pod­ upadły deszczowe u p r a w y pszenicy i jęczmienia. Głównym przedmiotem zainte­ resowań wieśniaków są nieduże, sztucznie nawadniane poletka roślin przemysło­ w y c h , które dają i m zysk. Na północ od zasadniczego terenu badań, w okolicach osady Sangisar miesz­ kają półkoczownicze plemiona Mangur. I c h t r y b życia wydaje się schyłkową fazą dawnego koczownictwa kurdyjskiego, które na i n n y c h badanych przez ekipę polską obszarach było w zdecydowanym regresie l u b też należało do przeszłości. Obserwacje etnograficzne z obszaru Ranija znajdują swe szczegółowe o d ­ bicie w i n n y c h , obszerniejszych opracowaniach, gdzie prezentowanych jest parę przykładowych faktów świadczących, iż tereny K u r d y s t a n u irackiego w rejonie Zalewu Dokan są c i e k a w y m polem dla ewentualnych dalszych badań nad wsią i miasteczkiem k u r d y j s k i m . I t a k problem wypierania dawnych narzędzi przez nowoczesne maszyny występuje t a m szczególnie jaskrawo, podobnie j a k zjawisko przemian c y w i l i z a ­ cyjnych, które niesie bezpośrednia interwencja władz bogatego k r a j u naftowego w życie wieśniaka. Wszystkie zagrody badanych wiosek zostały zelektryfikowane i każda rodzina otrzymała bezpłatnie telewizor. Zamożniejsi chłopi sprawiają sobie do wnętrz przenośne, elektryczne k l i m a t y z a t o r y . Z drugiej strony takie miejscowości j a k Chwarkorna, która jest ogromną (około 20 tys. mieszkańców) ,,wsią nowoczesną", zbudowaną niedawno przez władzę dla tysięcy chłopów prze­ siedlonych siłą ze z l i k w i d o w a n y c h w s i nadgranicznych, stanowi prawdziwe labo­ r a t o r i u m dla badacza losów t a k i e j nowej, wzorcowej osady. W rzeczywistości w ciągu ostatnich d w u lat wybudowana na planie geometrycznym wieś obrosła setkami przybudówek, stajni, ogródków i śmietnisk, stopniowo upodabniając się do tradycyjnej osady k u r d y j s k i e j , t y l e że nie wzniesionej z g l i n y i kamienia. Jej ludność przyniosła dawne umiejętności chałupnicze, j a k garbowanie skór czy t k a n i e kilimów, które kwitną na n o w y m gruncie, znajdując chętną klientelę wśród wieśniaków okolicznych wiosek. Niemniej ciekawym obiektem badań mogłoby się stać stare, 15-tysięczne m i a ­ steczko powiatowe Ranija, które zawdzięcza swój b y t ogromnemu w y w i e r z y s k u doskonałej wody. Jest ono miejscem h a n d l u i drobnych usług. T u przybywają wiejscy handlarze sprzedający w y r o b y chałupników i i c h żon. T u t a j także do­ cierają t o w a r y przemysłowe, przemycane z sąsiedniego I r a n u , poczynając od syntetycznych koców i t k a n i n , a kończąc na elektrycznych samowarach i elek­ tronicznych zegarkach z Hong-Kongu. Nieustabilizowana sytuacja polityczna, trwająca na t y c h obszarach od w i e l u lat prowadzi do powstawania zdegenerowanych f o r m k u l t u r o w y c h . Przyczynia się do tego nadmiar rąk do pracy i b r a k racjonalnej p o l i t y k i rolnej władz oraz ich praktyczna bezradność wobec rosnącego napięcia militarnego. Stacjonujące t u oddziały bezpieczeństwa wewnętrznego z t r u d e m utrzymują ład i spokój w ciągu dnia, wzdłuż szos i w obrębie większych miejscowości. Istnieją podstawy do przypuszczeń, że odżył na gruncie niepewności i bezprawia pospolity bandy­ t y z m , t a k t y p o w y niegdyś dla tej części Bliskiego Wschodu. Konfrontacja iracko-irańska pogarsza sprawę. Obie strony usiłują posługiwać się na terytoriach przeciwnika g r u p a m i k u r d y j s k i c h dywersantów. �299 KRONIKA Dlatego też m i m o obiecujących od strony naukowej zjawisk k u l t u r o w y c h , jakie zachodzą na t y m obszarze i pozornej dostępności K u r d y s t a n u irackiego, nie wydaje się, b y jego t e r y t o r i a mogły w najbliższym czasie stać się terenem dalszej penetracji polskich uczonych. Plon badawczy ekipy urządzeniowo-rolniczej z pobytów w ciągu ostatnich czterech l a t jest fragmentarycznym, lecz n i e ­ stety j e d y n y m materiałem n a u k o w y m , j a k i m dysponujemy z k r a j u , który po­ nownie coraz szczelniej się zamyka. Leszek K O N F E R E N C J A POŚWIĘCONA B A D A N I O M K U L T U R Y W KARPATACH I NA BAŁKANACH Dzięgiel LUDOWEJ W dniach 13-14 maja 1980 r. w Błagojewgradzie, w południowo-zachodniej Bułgarii, odbyło się międzynarodowe sympozjum na temat górskiego osadnictwa rozproszonego na obszarze K a r p a t i Bałkanów, zorganizowane przez I n s t y t u t Etnografii i Muzeum Bułgarskiej A k a d e m i i Nauk, Międzynarodową Komisję do Badania K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h i na Bałkanach ( M K K K i B ) , przy współ­ udziale Rady K u l t u r y Okręgu Błagojewgradzkiego. W i m i e n i u D y r e k c j i I n s t y t u t u otwarcia sympozjum dokonał St. Genczew, podkreślając znaczenie tej narady dla rozwoju badań ziem górskich. Podziękował on także miejscowym władzom za pomoc organizacyjną. Z ramienia M K K K i B wystąpił sekretarz generalny V. Frolec. Przypomniał on podstawowe cele i zada­ nia K o m i s j i , a szczególnie podjęte obecnie syntezy pasterstwa wysokogórskiego, a r c h i t e k t u r y ludowej oraz f o l k l o r u zbójnickiego, podkreślając równocześnie wkład badaczy bułgarskich w gromadzenie materiałów do t y c h tematów (Marinov, P r i movski, Vakarelski). Wygłoszone referaty stanowiły w większości podsumowanie dotychczasowych badań nad osadnictwem rozproszonym w k r a j a c h objętych działalnością M K K K i B . Duży nacisk położono na opracowania historyczne, dotyczące genezy osadnictwa rozproszonego oraz uwarunkowań politycznych, społecznych i gospodarczych, które zaważyły na r o z w o j u tego osadnictwa w określonych rejonach górskich. Najliczniejszą grupę stanowiły referaty dotyczące obszarów bałkańskich, przedstawione w większości przez pracowników I n s t y t u t u E t n o g r a f i i i Muzeum B A N w Sofii. A r c h i t e k t B. Georgijewa (Sofia) w wystąpieniu pt. Charakterystyka tradycyjnych systemów osadnictwa w Bułgarii przeprowadziła analizę osadnictwa bułgarskiego w rozwoju historycznym podkreślając, iż największe przeobrażenia w dziedzinie b u d o w n i c t w a następowały w okresie od X I V do X V I I w . w związku z ekspansją turecką, kiedy to podupadło wiele miast i w s i l u b powstały nowe osady; rozpoczęła się także niekontrolowana migracja ludności na obszary gór­ skie, czego rezultatem był rozwój osadnictwa rozproszonego. Od 1878 г., t j . od wyzwolenia Bułgarii, następuje — zdaniem r e f e r e n t k i — szczególny rozwój osad rolniczych i rzemieślniczych. W powiązaniu z w y m i e n i o n y m i u w a r u n k o w a n i a m i historycznymi Georgijewa przedstawiła 4 podstawowe f o r m y układów osadni­ czych, występujących na terenie Bułgarii: 1) zagrody jednodworcze, bardzo liczne jeszcze w latach 30-tych X I X w.; 2) małe przysiółki składające się z 3-5 zagród, liczne w X I X w.; 3) większe osady skupione wokół c e n t r u m administracyjnego; 4) osady miejskie. Proces urbanizacji wsi, polegający na uregulowaniu i c h ukła­ du osadniczego, rozpoczął się w Bułgarii w latach 30-tych naszego stulecia, podczas gdy przebudowa miast — w końcu X I X w . A. Sybewa (Sofia), w referacie zatytułowanym Problemy etnograficzne �300 KRONIKA a struktura gospodarcza osad w Bułgarii przeprowadziła analizę nie t y l k o z p u n k ­ t u widzenia s t r u k t u r y gospodarczej, lecz także wpływów warunków geograficz­ nych na kształt osadnictwa. Z kolei I . Nikołow (Sofia), omawiając Osady przysiółkowe w Bułgarii, naświetlił genezę osadnictwa związanego z gospodarką pasterską. W. M a r i n o v (Sofia) zreferował Praktyki hodowlane osad typu roz­ proszonego w rejonie Błagojewgradu, zwracając specjalną uwagę na tradycyjne stosunki produkcyjne. A. M i e l o w (Muzeum w Błagojewgradzie), omówił Właści­ wości górskiej struktury osadniczej w Pirynie od roku 1878 do końca 1 wojny światowej, kładąc szczególny nacisk na zależność r o z w o j u osadnictwa rozproszo­ nego i przysiółkowego od l o k a l n y c h układów politycznych. Na temat osadnictwa rozproszonego Bałkanów wygłosili także referaty przed­ stawiciele ośrodków zagranicznych. V. Frolec (Brno) omówił Dwa typy zagród we wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, przedstawiając w ujęciu historycz­ n y m f o r m y osad jednodworczych i przysiółkowych, na powstaniu których za­ ważyły różnego rodzaju u w a r u n k o w a n i a (m. i n . gospodarcze, społeczne i geogra­ ficzne). L . M a r k o w a (Moskwa), opierając się na w y n i k a c h badań etnografów bułgarskich, w referacie pt. Górskie osadnictwo wiejskie a układ gruntów •— na podstawie materiałów z obszaru Rodopów — do okresu socjalizmu, zwróciła uwagę na tendencje rozwojowe tego osadnictwa w poszczególnych okresach historycznych. Uzupełnieniem powyższej g r u p y referatów było wystąpienie P. K o ledarowa (Sofia) oraz A. Robka (Praga). W pierwszym z nich, zatytułowanym Formowanie się pojęcia Półwyspu Bałkańskiego, na podstawie materiału archeo­ logicznego i historycznego, a także właściwości topograficznych, zostało przed­ stawione kształtowanie się nazwy Półwysep Bałkański, która — j a k twierdził referent — nie była znana do l a t 80-tych X I X w . D r u g i referat dotyczył wkładu etnografów czeskich w badanie k u l t u r y ludowej mieszkańców Rodopów. W następnej grupie referatów ukazano rezultaty badań prowadzonych na obszarach karpackich. J . B o t i k (Bratysława) przedstawił Stan badań nad roz­ proszonymi osadami górskimi na obszarze Karpat w Czechosłowacji. Omawiając rozwój badań, z uwzględnieniem i c h podstaw teoretycznych i metodologicznych, przeprowadził on analizę osadnictwa rozproszonego w okresie od XV; w. do czasów współczesnych. Ponadto wyodrębnił osadnictwo f i l i a l n e oraz czysto p a ­ sterskie, a także osady grup etnicznych (np. Cyganów, Żydów i in.), izolowane na ogół od społeczności lokalnych. W k o l e j n y m referacie M . Gładyszowa ( K r a ­ ków) omówiła różne f o r m y i funkcje osadnictwa rozproszonego oraz kształtowa­ nie się tych f o r m w zależności od l o k a l n y c h stosunków ekologicznych, j a k rów­ nież p r a w n o - u s t r o j o w y c h , administracyjnych i społeczno-gospodarczych na p r z y ­ kładzie w s i Beskidu Śląskiego. Tytuł referatu Problematyka osadnictwa sezono­ wego w Karpatach Polskich. D. T y l k o w a (Kraków), omawiając Typy osad roz­ proszonych w Beskidzie Sądeckim stwierdziła, iż stopień rozproszenia zagród sta­ łych w t y m regionie jest dość duży i scharakteryzowała miejscowości z d o m i ­ nującym osadnictwem z w a r t y m , gdzie osady rozproszone posiadają wyraźne cen­ t r u m , z którym są związane szeregiem układów oraz inne nie mające wyraź­ nego centrum. Zwróciła ona ponadto uwagę na różnorodne c z y n n i k i w a r u n k u ­ jące powstanie określonych f o r m osadniczych. N. Gracjanskaja (Moskwa), w r e ­ feracie p t . Typowe osiedla górskie na obszarze Ukrainy, przedstawiła dotychcza­ sowe w y n i k i badań, zwracając uwagę na działalność szkoły antropogeograficznej, uwzględniającej rolę czynników ekologicznych w procesie osadniczym oraz n o w ­ sze u k i e r u n k o w a n i a t y c h badań, przyznające właściwą rangę uwarunkowaniom, społeczno-ekonomicznym. Omawiając f o r m y osadnicze, występujące w ukraiń­ skiej części K a r p a t , wyodrębniła ona osadnictwo jednodworcze i przysiółkowe. Bogaty przegląd wyników badań z różnych regionów Karpat i Bałkanów �301 K R O N I K A pozwolił na stwierdzenie w i e l u analogii, j a k też l o k a l n y c h odrębności w f o r ­ mach osadnictwa rozproszonego. Umożliwił on także zapoznanie się z i n t e r p r e ­ tacją t y c h zjawisk reprezentowaną przez poszczególnych badaczy. Dyskusja po referatach ujawniła konieczność uściślenia pojęć związanych z różnymi układa­ m i osadniczymi. Sekretarz generalny M K K K i B , V. Frolec, zamykając sympozjum wyraził n a ­ dzieję, że w czasie przyszłej konferencji (projektowanej w 1982 r. na Węgrzech) będzie już można przystąpić dó przedyskutowania i ustalenia założeń syntetycz­ nego opracowania dotyczącego osadnictwa rozproszonego na terenie K a r p a t i Bał­ kanów. W czasie sympozjum, pod przewodnictwem V. Froleca, odbyło się posiedze­ nie k o l e k t y w u autorskiego jednego z podjętych przez M K K K i B opracowań s y n ­ tetycznych pt. Architektura ludowa w Karpatach i na Bałkanach, na którym omawiano dalsze etapy prac związanych z realizacją I t o m u w/w syntezy, t r a k ­ tującego o b u d o w n i c t w i e mieszkalnym. W związku z t y m omówiono sposób przygotowania do d r u k u b i b l i o g r a f i i dotyczącej budownictwa. Będzie to praca zbiorowa, złożona z opracowań poszczególnych zespołów k r a j o w y c h , t j . Bułgarii, Czechosłowacji, Polski, Węgier i ZSRR. Bibliografia ta w najbliższym czasie ma być opublikowana w Czechosłowacji. Ustalono również zakres prac k a r t o ­ graficznych, niezbędnych do w y k o n a n i a przez poszczególne zespoły krajowe, określając i c h formę i wspólną tematykę. Omówiono ponadto udział k o l e k t y w u autorskiego w konferencji, która odbędzie się w X 1981 r. w Smolenicach (Cze­ chosłowacja), na temat: Teoretyczne i metodologiczne problemy studiów nad kulturą ludową na obszarze Karpat i Bałkanów. Na konferencji tej zostaną prze­ dyskutowane założenia wszystkich syntez, przygotowywanych obecnie przez M K K K i B oraz projektowanych opracowań zbiorowych dotyczących osadnictwa rozproszonego i f o l k l o r u muzycznego. Maria Gładyszowa, Danuta Tylkowa K U L T U R A I SPOSÓB Ż Y C I A P R O L E T A R I A T U PRZEMYSŁOWEGO I R O L N E G O OD JEGO P O C Z Ą T K Ó W DO S C H Y Ł K U X I X W. K O L O K W I U M N A U K O W E W K A R L - M A R X - S T A D T , 3-5 X I 1980 R. W nauce Niemieckiej R e p u b l i k i Demokratycznej od k i l k u n a s t u l a t narasta zainteresowanie w a r u n k a m i życia i kulturą miejskiego i wiejskiego p r o l e t a r i a t u Niemiec w okresie od schyłku feudalizmu po czasy rozwiniętego k a p i t a l i z m u i socjalizm, od X V I I I -w. do współczesności. Poprzedzone ono zostało edycją g r u n ­ townego opracowania dotyczącego położenia klasy robotniczej w Niemczech К U k a ­ zały się także prace odnośnie do klasy robotniczej i n n y c h krajów Europy. W związku z rosnącym zainteresowaniem kulturą klasy robotniczej w latach 60-tych w C e n t r a l n y m Instytucie Historycznym A k a d e m i i Nauk NRD, przy współ­ pracy etnografów i historyków i przy uwzględnieniu źródeł publikowanych, a r c h i ­ w a l n y c h i terenowych, podjęto przygotowanie programów badań nad w y b r a ­ n y m i zagadnieniami i obszarami NRD. Najbardziej zaawansowane są obecnie zapoczątkowane w 1965 r. badania nad stosunkami społecznymi oraz w a r u n k a m i życia i kulturą ludności pracującej na obszarze Magdeburger Borde, słynnej z u p r a w b u r a k a cukrowego. Gospodarstwa obszarnicze oraz w i e l k i e gospodar1 J. K u c z y ń s k i , Die Loge der 1951 i następne wydania poszerzone. arbeitenden Klasse in Deutschland, Berlin �302 KRONIKA stwa chłopskie zatrudniały t a m wiele tysięcy pracowników najemnych, w t y m również sezonowych robotników polskich. Dotychczas ukazała się pierwsza część (w 2 tomach) zbiorowego opracowania, dwie następne części są na ukończeniu . Jeszcze w 1972 r. ukazał się pierwszy, syntetyczny zarys h i s t o r i i k u l t u r y i spo­ sobu życia klas i w a r s t w pracujących w Niemczech od X I w. do połowy X X w . Zarys ten, mający jeszcze sporo w a d i l u k , stał się obiektem k r y t y c z n y c h dys­ k u s j i . W r o k u 1979 ukazała się historia niemieckiej poezji ludowej, eksponująca jej treści klasowe, w 1980 r. zaś — publikacja poświęcona niemieckiej pieśni ludowej. Na 1981 r. zapowiedziany został kolejny, zbiorowy, t o m studiów . Całość prac prowadzona jest przez berlińską pracownię Działu H i s t o r i i K u l ­ t u r y i Etnografii Centralnego I n s t y t u t u H i s t o r i i A N N R D (Wissenschaftsbereich Kulturgeschichte/Volkskunde, Z e n t r a l i n s t i t u t f i i r Geschichte der A d W der DDR). Drezdeńska pracownia tegoż działu zapoczątkowała przed k i l k u l a t y badania nad w a r u n k a m i życia i kulturą ludności robotniczej południowej części Niemiec, a zwłaszcza Saksonii, na przełomie epoki feudalnej i kapitalistycznej. Badaniami objęto sposób życia p r o l e t a r i a t u miejskiego i robotników m a n u f a k t u r , r o b o t n i ­ ków górnictwa, czeladników oraz wyrobników na w s i i w mieście. Szczególną uwagę zwrócono na mało zbadane zagadnienie zmian świadomości i postaw róż­ n y c h kategorii p r o l e t a r i a t u pod wpływem m . i n . Rewolucji Francuskiej. W związ­ k u z t y m badano pieśni oraz inne elementy f o l k l o r u , pochodzące ze schyłku epoki feudalnej. Osobny dział obejmują badania nad kulturą ludności górniczej Saksonii w tymże czasie, ze szczególnym uwzględnieniem j e j klasowej swoistości. Ważny problem badawczy wiąże się t u z pytaniem, w j a k i e j mierze rozwijająca się k u l t u r a p r o l e t a r i a t u k o n t y n u u j e pewne treści k u l t u r y ludowej, w j a k i e j mierze zaś jest to k u l t u r a nowa, określona przez zmiany w stosunkach społecznych, w a r u n k a c h pracy, sposobie życia i t p . Następnie zaś: jakie m a to konsekwencje dla rozwoju i treści r u c h u robotniczego. Zorganizowane przez wspomniany Dział H i s t o r i i K u l t u r y i E t n o g r a f i i A N NRD, przy współpracy z sekcją etnograficzną Towarzystwa Historycznego NRD, k o l o k w i u m naukowe (które odbyło się w dniach 3-5 X I 1980 r. w K a r l - M a r x Stadt) miało na celu przedstawienie niektórych -wyników badań, dyskusję nad różnymi problemami badawczymi i porównanie osiągnięć i doświadczeń z badań prowadzonych w i n n y c h k r a j a c h socjalistycznych. K o l o k w i u m zgromadziło ponad 60 uczestników, w t y m 8 z zagranicy (z Czechosłowacji, Polski, ZSRR i Węgier). Na program złożyło się 10 referatów oraz blisko 20 komunikatów i przygotowa­ nych wypowiedzi w dyskusji. Referat wprowadzający wygłosił dr R. Weinhold, k i e r o w n i k pracowni drez­ deńskiej. Przedstawił on stan badań nad sposobami życia i kulturą klas i w a r s t w pracujących w okresie przejścia od feudalizmu do k a p i t a l i z m u , wraz z u w a g a m i o zadaniach i problemach badawczych. Następnie przedstawiony został referat dr. Benziena o robotnikach r o l n y c h M e k l e m b u r g i i na t l e postępu w r o l n i c t w i e w 1 połowie X I X w. Kolejny referat — o sposobie życia i k u l t u r z e p r o l e t a r i a t u wiejskiego i półproletariatu w Czechach w X I X w. — wygłosił doc. A. Robek z Pragi. D r B. Schóne mówił o k u l t u r z e i sposobie życia wytwórców t e k s t y l i i 2 3 4 Seria Untersuchungen zur Lebensweise und K u l t u r der werkťátigen Dorfbevblkerung in der Magdeburger Borde. Por. recenzję w „Ludzie", t. 64: 1980 s. 285-288. Z u r Geschichte der Kultur und Lebensweise der werktatigen Klassen und Schíchten des deutschen Volkes vom 11. Jahrhundert bis 1945. Ein Abriss. Red. B. W e i s s e 1, H . S t r o b a c h , W. J a c o b e i t , B e r l i n 1972; por. także Kultur und Lebensweise des Proletariats, Kulturhistorisch — volkskundliche Studies und Materialien, W. J a c o b e i t i U . M o h r m a n n , [red.] B e r l i n 1973. Volksleben zwischen Zunjt und Fabrik. Studien zur Kultur und Lebens­ weise werktdtiger Klassen und Schichten wahrend des iibergangs vom Feudalis­ mus zum Kapitalismus, R. W e i n h o l d [red.], Dresden 1981. 2 8 4 �303 KRONIKA w rejonach Erzgebirge i Vogtland w X V I I I i X I X w.; dypl. etnograf B. E m m r i c h — o aktywności w zakresie k u l t u r y duchowej kształtującego się p r o l e t a r i a t u w Saksonii; dr S. K u b e — o biedocie rzemieślniczej Drezna w pierwszych dzie­ sięcioleciach X V I I I w. oraz d r Kadeřábkowa z Pragi — o zróżnicowaniu społecz­ n y m w s i środkowoczeskich oraz o w a r u n k a c h i możliwościach mieszkania. W d r u g i m dniu k o l o k w i u m przedstawiono referaty 3 zagranicznych uczest­ ników spotkania. Doc. A. Żarnowska z Warszawy omówiła stan i problematykę polskich badań nad kulturą robotniczą w X I X i X X w., dr Moravcová z Pragi scharakteryzowała kształtowanie się specyficznych cech sposobu życia proleta­ r i a t u praskiego, dr L. Pogany z Budapesztu przedstawił zaś stosunki płacy, p r a ­ cy i życia robotników ziemnych zatrudnionych przy budowie kolei na Węgrzech w latach 60-tych X I X w. Przyczynki l u b rozwinięte głosy w dyskusji przedsta­ w i l i : prof, dr Z w a h r (wzajemne stosunki burżuazji i p r o l e t a r i a t u w procesie i c h rozwoju), d y p l . h i s t o r y k Scheiderheinze (burzenie maszyn i jego przezwyciężenie przez r u c h robotniczy), dr P l a u l (regionalne badania nad sposobami życia r o b o t ­ ników w i e j s k i c h w X I X w.) i d y p l . etnograf H e i n r i c h (sposoby życia robotników sezonowych w Magduburger Bórde w X I X w.). W k o l e j n y m dniu obrad doc. E. Pietraszek z Wrocławia przedstawił uwagi o etosie p r o l e t a r i a t u na przełomie X I X i X X w., dr N. S. Poliszczuk z M o s k w y mówiła o rozwoju życia społecznego robotników przemysłowych Rosji w okresie między uwłaszczeniem (1861) a Rewolucją 1905 г., prof, dr Mühlberg zaś z a n a l i ­ zował przyczyny narastającego zainteresowania naukowców historią k u l t u r y k l a ­ sy robotniczej. K o m u n i k a t y i głosy w dyskusji dotyczyły: stosunku do pracy niemieckich robotników przemysłowych w 2 połowie X I X w . (dr Dietrich), miesz­ kań w i e l k o m i e j s k i c h robotników przemysłowych (dr Rohls), organizacji klasy r o ­ botniczej i proletariackiej pracy k u l t u r a l n e j (dr Groschopp) i początków foto­ g r a f i i wśród robotników (dr Bohm). Przedpołudniowe obrady 2 dnia k o l o k w i u m poświęcono sposobom życia i k u l ­ turze p r o l e t a r i a t u pozaeuropejskiego. W referatach ukazano m. i n . sytuację r o ­ botników pochodzenia indiańskiego w krajach A m e r y k i Łacińskiej (referat d r . H a r t w i g a ) , omówiono też różne aspekty życia robotników tubylczych w Afryce, na B l i s k i m Wschodzie i w M e k s y k u (6 obszernych wypowiedzi w dyskusji l u b komunikatów). T e m u ze wszech m i a r pożytecznemu k o l o k w i u m towarzyszyły ożywione dys­ kusje, nie pozbawione elementów polemicznych. Należałoby też podkreślić, że z wyraźnym zainteresowaniem przyjęto oba polskie referaty. Badania nad w a ­ r u n k a m i i sposobami życia ludności robotniczej w X I X w. (a nawet wcześniej) okazują się nader pożyteczne dla etnografów. Pozwalają one bowiem na w y ­ kroczenie poza zwykły warsztat badań historycznych, na zebranie dodatkowych materiałów w terenie, a także na poddanie nowej i n t e r p r e t a c j i materiałów a r c h i ­ w a l n y c h , statystyk oraz dawniejszych p u b l i k a c j i . W Polsce rozwijają się obecnie etnograficzno-historyczne badania nad kulturą robotniczą Łodzi i Żyrardowa, a także Górnego Śląska i Zagłębia. Zaangażowanie polskich etnografów i histo­ ryków w badania tego rodzaju jest jednak znacznie mniejsze niż w N R D i Cze­ chosłowacji . 6 Edward Pietraszek Por. informacje w „Etnografii Polskiej", t. 21: 1977, z. 1, s. 217-219; t. 24: 1980, z. 2, s. 175. W 1981 r. ukazała się obszerna synteza etnografii Pragi pod redakcją A. Robka, obejmująca głównie sposób życia i kulturę robotniczej l u d ­ ności stolicy Czech do początku X X w . Poprzednio wydano k i l k a powielonych tomów prac w serii Etnografie Delnictva. O stanie badań nad kulturą robot­ niczą w Polsce patrz artykuł A. Stawarza — doktoranta doc. Zarnowskiej — w bieżącym zeszycie naszego pisma. 6 20 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X X V I , z. 1 �304 KRONIKA W Y S T A W A „ R Y T U A Ł Y ŚMIERCI" W MUSÉE D E L ' H O M M E W 1980 R. W PARYŻU Znakomita ta wystawa ukazuje ścisłe powiązania pomiędzy kulturą mate­ rialną, duchową i społeczną na przykładzie rytuału śmierci, czyli obrządków po­ grzebowych i cmentarnych, w etnografii egzotycznej. Wystawa ta przygotowana została przez L a b o r a t o r i u m Etnologiczne Muzeum H i s t o r i i N a t u r a l n e j , k i e r o w a ­ ne przez Jean G u i a r t , na podstawie zabytków i przy współpracy całego zespołu naukowego Musée de 1'Homme. W związku z wystawą opracowano także zestaw przezroczy ukazujących obrządki pogrzebowe w różnych k u l t u r a c h l u d o w y c h świata. Ekspozycję otworzyła kolekcja talizmanów i amuletów chroniących przed złem, chorobą i śmiercią, pochodzących z krajów islamu, z Syberii i różnych części Europy. Pozostałe eksponaty ukazywały f o r m y pochówku w różnych r e l i ­ giach i stosunek do zmarłych, począwszy od Europy. Przedstawiono interesujące sposoby oznaczania grobów zmarłych symbolami poszczególnych r e l i g i i i ideo­ logii, opłakiwania zmarłych (Macedonia), dekoracji t r u m i e n (Bałkany), w s p o m i ­ nania zmarłych w określone dnie wraz z przynoszeniem jedzenia na groby (kraje prawosławne, Hiszpania, Włochy), śpiewów żałobnych i lamentacji (Rumunia). Przedstawiono też różne t y p y cmentarzy. Zilustrowano rytuały pogrzebowe u k a ­ zując też np. szczególny stosunek islamu do zjawiska śmierci jako przejścia do lepszego świata (Północna A f r y k a ) . Ceremoniał pochówkowy inaczej wygląda u sunnitów i szyitów. W części A f r y k i zamieszkanej przez ludność murzyńską, obrządki pogrzebowe są mocno uteatralizowane. Część umarłych przechodzi do g r u p y czcigodnych przodków plemienia przedstawianych za pomocą rzeźb i masek. Szczególnie t r u d n y wybór obiektów m i e l i amerykaniści. Niektór.e k u l t u r y ludowe (Meksyk, Gwatemala) są po prostu przesycone wyobrażeniami śmierci. Wybrano więc obiekty najbardziej charakterystyczne, takie j a k np. wyposażenie grobu peruwiańskiej kobiety ze wszystkimi przedmiotami z j e j życia codzien­ nego. Najwięcej obiektów pochodziło z M e k s y k u i A m e r y k i Południowej, j a k ­ k o l w i e k starano się także ukazać t y p y pochówków indiańskich. Najbardziej bo­ gata i różnorodna była ekspozycja dawnych k u l t u r i r e l i g i i A z j i . Na uwagę za­ sługiwał np. pochód pogrzebowy z Wietnamu, papierowe ofiary w o t y w n e z k r a ­ jów Dalekiego Wschodu, ołtarz pogrzebowy z T a j w a n u , sposoby ukazywania zmar­ łych i różnorodne t y p y kremacji. Wyróżniono poza t y m ceremoniał z Mada­ gaskaru, podczas którego używa się prowizorycznych grobów i rzeźb cmentar­ nych oraz różnorodne t y p y pochówków z Oceanii, Nowej G w i n e i i Indonezji. Organizatorzy w y s t a w y starali się wybrać wiele obrządków i zabytków szcze­ gólnie efektownych. Starannie opracowany katalog i rzeczowe objaśnienia połą­ czone z eksponatami przynoszą ponadto coś więcej niż zwykłą popularyzację rytuałów śmierci i pochówków różnych k u l t u r i r e l i g i i świata. Sugestywne ze­ stawienie bogatego materiału etnograficznego przynosi wiele korzyści nawet spe­ cjalistom — naukowcom. Należałoby sobie życzyć, aby wystawę mogło obejrzeć j a k najwięcej osób z różnych części świata. Irena Turnau W Y S T A W A F I Ń S K I C H KOBIERCÓW „ R Y I J Y " W R E N W I C K G A L L E R Y W W A S Z Y N G T O N I E W 1980 R. Renwick Gallery w Waszyngtonie należy do zespołu muzealnego Smithsonian I n s t i t u t i mieści się w okazałym pałacu z ubiegłego stulecia. W części Galerii mieści się muzeum sztuki zdobniczej. Najwięcej miejsca zajmują t a m t k a n i n y . �305 KRONIKA Spośród w i e l u wystaw czasowych do najciekawszych należałoby zaliczyć dosko­ nałą wystawę dawnych i współczesnych kobierców fińskich, znanych pod nazwą „Ryijy"- Podobnie j a k inne wełniane kobierce skandynawskie, tkane już od średniowiecza, „ryijy" różnią się swą techniką od kobierców wschodnich. W po­ równaniu z n i m i , „ryijy" były tkane luźniej, z małą ilością węzłów. W katalogu wystawy R i i t t a Pylkanen ukazała historię t y c h kobierców, począwszy od p i e r w ­ szych wzmianek z X I - X I I w. W niektórych częściach F i n l a n d i i tkano kobierce wzorzyste z b a r w n e j wełny, w i n n y c h gładkie l u b o nieskomplikowanych o r n a ­ mentach technicznych. Najstarsze kobierce t k a n o z grubej wełny na lnianej osnowie. Część w y s t a w y ukazała dawne kobierce fińskie, część zaś nowsze w y r o b y tkactwa artystycznego, nawiązujące do starych t r a d y c j i . W drugiej części k a t a ­ logu Anna-Lisa A m b e r g omówiła rozwój współczesnego kobiernictwa fińskiego. Pierwsze przykłady tego t k a c t w a artystycznego sięgają końca X I X w. Kobierce fińskie wzbudziły np. zachwyt na Wystawie Paryskiej w 1900 r. Przykłady u n i ­ k a l n y c h kobierców, jakie ukazano w Waszyngtonie, mają duże znaczenie a r t y ­ styczne. Stanowią one najlepszy przykład t k a n i n y użytkowej, służącej ozdobie nowoczesnego wnętrza mieszkalnego. Irena T u r n a i i 20 — E t n o g r a f i a Polska t. X X V I , z. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e166b5a0034b579c144721e12848a409.pdf 291e437680f4e9c92271765e560a4f93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3767 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3537 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4, s.252-253 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R W o j e w ó d z k a Rada Narodowa w Łodzi p r z y z n a ł a w d n i u 20 lipca doroczne nagrody za działalność n a u k o w ą , a r t y s t y c z n ą i kulturalnoo ś w i a t o w a oraz w dziedzinie t w ó r ­ czości ludowej. L a u r e a t k ą nagrody naukowej zo­ s t a ł a prof. d r Kazimiera Zawistowicz-Adamska, K i e r o w n i k Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Dwie r ó w n o r z ę d n e nagrody za osiągnięcia kulturalno-oświatowe otrzymali: m g r Zofia Neyman — kustosz Muzeum w Sieradzu oraz Bogusław Kowalec — członek łódzkiego O d d z i a ł u ZPAP, sprawu­ j ą c y od 15 lat funkcję konsultanta do spraw sztuki ludowej w Wydz. K u l t u r y W R N w Łodzi. N a g r o d ę w dziedzinie twórczości ludowej o t r z y m a ł y 3 wycinankarki z rodziny Strycharskich z Łowicza: Józefa Stryeharska, jej c ó r k a Ja­ nina Wawrykowicz oraz bliska krewna — S t a n i s ł a w a Bogusz. W dniu 2 w r z e ś n i a br. o d b y ł się w Szczecinie jubileuszowy Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego (jubileusz 15-lecia 1945—1960 i 65-lecia istnienia Towarzystwa 1895—1960). Zjazd połączony był z Międzynarodową Konferencją Pomorzoznawczą, k t ó r a o d b y ł a się w dniach od 3 do 6 w r z e ś n i a . W z w i ą z k u z jubileuszowym zjaz­ dem P T L wydano p u b l i k a c j ę infor­ m u j ą c ą o dotychczasowej d z i a ł a l ­ ności naukowej, wydawniczej i organizacyjnej Towarzystwa („Pol­ skie Towarzystwo Ludoznawcze". Szczecin 1960, str. 60). W konferencji naukowej udział wzięli, obok n a u k o w c ó w polskich, delegaci Czechosłowacji i Niemiec­ kiej Republiki Demokratycznej. Obrady toczyły się w pięciu sekcjach: antropologicznej, histo­ rycznej, j ę z y k o z n a w c z e j , folklory­ stycznej i socjologiczno-demograficznej. Z zakresu etnografii i sztu­ ki ludowej w y g ł o s z o n o n a s t ę p u j ą c e referaty: W i e s ł a w B i e ń k o w s k i — Badania ludoznawcze Krzysztofa Celesty­ na Mrongowiusza w okolicy S ł u p s k a w 1826 r. Janusz Bohdanowicz — Pomorze Zachodnie w świetle kartografii etnograficznej. Frantisek Vancik (CSRS) — Meto­ dologiczne w y n i k i b a d a ń etno­ graficznych na Ziemiach Odzy­ skanych. Zenon Jankowski — N i e k t ó r e uwa­ gi o r o l i etnografii w badaniach na Pomorzu Zachodnim. 252. O N Ryszard K u k i e r — Z problematyki etnograficznej powiatu Miastko. Maria Znamierowska-Prufferowa — Zarys obrazu k u l t u r y ludowej powiatu złotowskiego. Longin M a l i c k i — Perspektywy roz­ woju muzealnictwa etnograficz­ nego w w o j . k o s z a l i ń s k i m . Reinhard Peesch (DDR) — I n w e n ­ taryzacja etnograficzna n a r z ę d z i rybackich w NRD. Rudolf Weinhold (DDR) — I n w e n ­ taryzacja etnograficzna chłop­ skich n a r z ę d z i w NRD. Agnieszka Dobrowolska — Z pro­ blematyki kultury materialnej Pomorza Zachodniego. Krzysztof K w a ś n i e w s k i — Tery­ torium Słowian północno-za­ chodnich w świetle wyników b a d a ń nad budownictwem l u ­ dowym. Feliks Markowski — Budowle chłopskie w powiatach B y t ó w i Słupsk. Danuta P t a s z y ń s k a — Zabytki bu­ d o w n i c t w a ludowego w woje­ wództwie koszalińskim. Walery Sobisiak — W s p ó l n e cechy tkactwa w krajach basenu M o ­ rza Bałtyckiego. Herbert Wilczewski — O nie­ k t ó r y c h cechach specyficznych w kulturze Pomorza G d a ń s k i e ­ go. Henryk Knie — Oddziaływanie morza na kształtowanie się oblicza kulturowego p o ł u d n i o w e ­ go w y b r z e ż a B a ł t y k u . Maria Zaborowska — Role m u z e ó w regionalnych Pomorza Ś r o d k o ­ wego i zadania na przyszłość. K A M . Mierocha, zorganizowano z i n i ­ c j a t y w y Emila Bernaczka pracow­ n i ę k i l i m ó w huculskich, w y k o n y ­ w a n y c h na w z ó r s ł y n n y c h k i l i m ó w z Kosowa. Pracownia istnieje już od 2 lat i w y k a z a ć się m o ż e sporym dorobkiem. Wystawy W czerwcu otwarta została w P u ł ­ tusku wystawa ceramiki ludowej ze szczególnym uwzględnieniem w y r o b ó w tego regionu. Pokazano ok. 250 e k s p o n a t ó w . Od k o ń c a czerwca do 17 p a ź d z i e r ­ n i k a wystawione były w jednej z czołowych paryskich galerii — Ga­ lerie Lambert — obrazy polskich malarzy. Obok prac Lebensteina, Dominika, Pawlikowskiej-Winnickiej, Witza, P ą g o w s k i e j i Z a b ł o c ­ kiego, znalazły się r ó w n i e ż obraz­ k i Nikifora. W lipcu o t w a r t a została w M u ­ zeum Ziemi Opolskiej w Opolu Wystawa Śląskiej Sztuki Ludowej, na k t ó r ą złożyły się zbiory m u ­ z e ó w Ś l ą s k a G ó r n e g o , Dolnego i Opolskiego. Wystawa s k ł a d a j ą c a się z k i l k u części o b r a z o w a ł a z a r ó w n o k u l t u r ę minionych w i e k ó w j a k i w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ę l u d o w ą . Bogata ekspozycja prezentowała zabytki budownictwa drewnianego w po­ staci fotosów i oryginalnych rzeź­ bionych kaoliczek, rzeźbę l u d o w ą z a r ó w n o religijną jak i świecką, s n y c e r k ę , malarstwo na szkle, me­ * blarstwo, s t r ó j , t k a n i n ę oraz hafty W końcu maja zorganizowano w i koronki. Muzeum K u j a w s k i m we W ł o c ł a w ­ * k u kurs dla 6 w y b r a n y c h hafciarek ludowych. Myślą p r z e w o d n i ą k u r ­ W Muzeum G ó r n o ś l ą s k i m w By­ su było zachowanie dobrej tradycji g i n ą c y c h j u ż haftów kujawskich tomiu zorganizowano w liocu po­ i przystosowanie najlepszych l u ­ k o n k u r s o w ą w y s t a w ę pt. Zwyczaje dowych w z o r ó w do potrzeb maso­ ludowe na ś l ą s k u . Z a w i e r a ł a ona wej produkcji. K u r s zorganizowany prawie w y ł ą c z n i e eksponaty nade­ został przez Instytut Wzornictwa s ł a n e z terenu i do dziś u ż v w a n e P r z e m y s ł o w e g o w Warszawie, i n ­ w mieiscowych o b r z ę d a c h . Wysta­ s t r u k t a ż p r o w a d z i ł y w oparciu o wa została podzielona na 4 części, zbiory Muzeum Kujawskiego a r t y ­ k t ó r e o b r a z o w a ł y zwyczaje z w i ą z a ­ stki plastyczki: Helena K u c z y ń s k a ne z poszczeeólnymi porami roku. Pokazano t a k ż e zwyczaje rodzinne i Henryka K r ó l i k o w s k a . i towarzyskie. W y s t a w ę u z u p e ł n i a ­ * ły zdiecia fotograficzne i mapy. N r 3/1960 „ U m e n i a Remesla" Scenariusz o p r a c o w a ł a mgr Barba­ wydawanego w Pradze zawiera ra Bazielich. a r t y k u ł Karela Z a s t ś r a p o ś w i ę c o ­ ny polskiej sztuce ludowej i dzia­ łalności C P L i A . W sierpniu Dział Etnograficzny Muzeum O k r ę g o w e g o w B i a ł y m s t o ­ W Bystrzycy K ł o d z k i e j , dzięki k u z o r g a n i z o w a ł w y s t a w ę pszczelar­ opiece kierownika Domu K u l t u r y , stwa ludowego. Pokazano 5 u l i kło- �dowych, u l s ł o m i a n y przedmioty z w i ą z a n e stwem. oraz drobne Hubert Suchecki oraz szkolna gru­ z pszczelar­ pa d z i a ł a n i a ZMS. Pokazano w dziale ceramiki w y r o b y m. i n . Necla z Chmielna, K a ź m i e r c z a k a , Brzeskiego i Adamczyka z Kartuz. Rzeźbę r e p r e z e n t o w a ł y prace J ó z e ­ W ramach programu imprez fa Goli oraz Apolinarego Pastwy z grunwaldzkich otwarta została w Węglikowic. Zofia i Jadwiga Ptasierpniu w Muzeum Mazurskim w c h ó w n y oraz Elżbieta Ebel z Wej­ Olsztynie wystawa prac C P L i A . herowa p r e z e n t o w a ł y hafty kaszub­ Wystawa o b r a z o w a ł a 15-letni doro­ skie. W y s t a w ę u z u p e ł n i a ł dział cza­ regionalnego. bek tej instytucji w zakresie za­ s o p i ś m i e n n i c t w a chowania ginących w z o r ó w k u l t u ­ r y ludowej r e g i o n ó w : kaszubskie­ go, g d a ń s k i e g o i w a r m i ń s k o - m a z u r ­ 2 w r z e ś n i a o t w a r t a została w sa­ skiego. Najbogaciej reprezentowane lach w y s t a w o w y c h Zamku Szcze­ były szmaciaki i d y w a n y mazur­ cińskiego Wojewódzka Wystawa skie. Sztuki Ludowej. Pokazano stroje, rzeźby w drzewie oraz tkaniny. Organizatorami wystawy byli: Wydz. K u l t u r y P W R N w Szczeci­ 23 sierpnia, z okazji rocznicy w y ­ nie i Polskie Towarzystwo Ludo­ zwolenia R u m u n i i , w S t o ł e c z n y m znawcze. Domu K u l t u r y w Warszawie otwar­ ta b y ł a wystawa pn. R u m u ń s k a sztuka ludowa. G ł ó w n e d z i a ł y w y ­ We w r z e ś n i u o t w a r t a była w sa­ stawy to: meblarstwo, ceramika, lach redutowych Teatru Narodowe­ tkaniny dekoracyjne i stroje ludo­ go w Warszawie wystawa „ I n w e n ­ we. Ponadto pokazano w y r o b y z cje ludowe w polskim wzornictwie". drzewa, instrumenty ludowe, ozdo­ Celem wystawy było pokazanie by kobiece, zabawki oraz f i g u r k i d w ó c h d r ó g w ł ą c z e n i a plastycznej z wosku. inwencji ludowej do nowoczesnego wzornictwa: 1) metody projektanc­ * kich k o l e k t y w ó w robotniczych i chłopskich, 2) metody inspirowania W sierpniu o t w a r t o w „ K o r d e g a r ­ się zawodowych p l a s t y k ó w walora­ dzie" w Warszawie w y s t a w ę po­ m i sztuki ludowej. Eksponaty sta­ święconą sztuce l u d ó w Oceanii, n o w i ł y przede wszystkim dokumen­ z o r g a n i z o w a n ą przez Muzeum K u l ­ tację prac k o l e k t y w ó w projektanc­ t u r y i Sztuki Ludowej. Na wysta­ kich, pokazano też przedmioty pro­ w i e zgromadzono eksponaty repre­ jektowane przez zawodowych pla­ z e n t u j ą c e r ó ż n e dziedziny sztuki: s t y k ó w . rzeźbę f i g u r a l n ą , maski o b r z ę d o w e , Wystawa została zorganizowana tkaniny, instrumenty muzyczne, staraniem Ministerstwa K u l t u r y i ozdoby wykonane z r ó ż n y c h ma­ Sztuki oraz Instytutu Wzornictwa t e r i a ł ó w oraz przedmioty codzien­ P r z e m y s ł o w e g o . Scenariusz wysta­ nego użytku. Ekspozycję u z u p e ł n i a ł w y o p r a c o w a ł a wicedyrektor I W P dział fotografiki. prof. Wanda Telakowska; komi­ sarz w y s t a w y : wicedyrektor I W P mgr Tadeusz Reindl; projektanci plastycznej obudowy w y s t a w y — W sierpniu otwarto w Zasadni­ art. plastyk Julian P a ł k a oraz inż. czej Szkole Zawodowej w Wejhe­ arch. W ł o d z i m i e r z S t r u m i ł ł o . rowie w y s t a w ę r e g i o n a l n ą sztuki ludowej pod h a s ł e m : „ J e s t e m K a ­ szuba — Polska matką moją". We w r z e ś n i u , w związku z K o n ­ Organizatorem w y s t a w y był prof. gresem A I C A . Muzeum Etnogra­ ficzne w K r a k o w i e p r z y g o t o w a ł o w y s t a w ę r z e ź b y i malarstwa ludo­ wego w Polsce. Z okazji w y s t a w y wydano ilustrowany folder. Recen­ zję z w y s t a w y umieszczamy na i n ­ n y m miejscu. We w r z e ś n i u czynna b y ł a w M u ­ zeum Ł ę c z y c k i m wystawa rzeźby i ceramiki ludowej w o j e w ó d z t w a łódzkiego, zorganizowana przez Wydział K u l t u r y W R N i Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. * Z okazji 1150-lecia Cieszyna o t w a r t a z o s t a ł a we w r z e ś n i u w Muzeum Ziemi Cieszyńskiej wysta­ wa r z e m i o s ł a artystycznego. Boga­ to reprezentowane b y ł y k o r o n k i z Koniakowa, Istebnej i innych wsi okolicznych, b i a ł e i kolorowe hafty zdobiące s t r ó j miejscowy. Pokazano w y r o b y złotnicze i filigranowe Fr. Horaka, r z e ź b y w drzewie A r t u r a Cienciały i Fr. Gluzy z Wisły oraz Jaworskiego z Brennej. Ponadto eksponowano wyroby pamiątkar­ skie. We w r z e ś n i u o t w a r t a była w M u ­ zeum w Rzeszowie wystawa d y w a ­ n ó w Zofii Prawdzinkowej. Prace tej artystki n a w i ą z u j ą do t r a d y c j i ludowego zdobnictwa, przy czym wykorzystuje ona g ł ó w n i e m o t y w y rzeszowskie, łowickie, kurpiowskie i kaszubskie. W y s t a w ę zorganizo­ w a ł a Liga Kobiet. We w r z e ś n i u w K l u b i e Między­ narodowej Prasy i K s i ą ż k i w War­ szawie otwarta była wystawakiermasz k o r e a ń s k i c h książek, pocz­ tówek, płyt i w y r o b ó w sztuki l u ­ dowej. W t y m ostatnim dziale po­ kazano g ł ó w n i e c e r a m i k ę , w y r o b y z l a k i oraz hafty. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c95d7575676a573c86c27b864a3b5df.pdf 5141c9026907f34cd070505892e66bf1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3460 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3244 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.245-251 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES Aleksander J a c k o w s k i — PEOPLE'S MONUMENTS T h e authors denominates b y the t e r m ..people's m o n u m e n t s " the realizations, b o t h official a n d unofficial ones, t h a t are adequate i n t h e i r c o n t e n t a n d f o r m ( s y m b o l i s m , a r t i s t i c shape) t o the idea o f the m a j o r i t y o f the society. As a r u l e , the a r t i s t is at t h e same t i m e the m o n u m e n t ' s executor a n d receiver, being the m e m b e r o f the c o m m u n i t y , the feelings, t h o u g h t s , a n d l i k i n g s of w h i c h are i d e n t i c a l t o his o w n . M o n u m e n t s founded b y the a u t o h o r t t i e s are the oposite o f those erected b y the people; the f i r s t are erected according t o the o f f i c i a l procedure and t h e y do n o t take i n t o account social a t t i t u d e s and perceptive habites. Most o f the P o l i s h post-war m o n u m e n t s can be placed between those t w o extremes. P e o p l e s m o n u m e n t s h a d been founded, before, i.e., i n the period o f the deep c u l t u r a l s p l i t w h i c h d i s t i n g u i s h e d superior (alphabetic) and inferior (e„na)phabetic) cultures. T h e l a t t e r i n c l u d e d wayside shrines, crosses, obelisks, mounds, boulders, and h o l y trees. B e i n g a permanent sign, the significance of w h i c h has been perpetuated a n d clearly understood b y the local com­ m u n i t y , t h e y d e t e r m i n e d the ,,sacred space". A c u l t character o f the s i g n (cross, wayside shrine) stressed the content o f the mes­ sage; the same effect was a c h i v e d b y the m o n u m e n t a l f o r m o f a m o u n d , boulder, or o f a h o l y tree. Peasants' m o n u m e n t s f r o m the second h a l f o f the 19th c e n t u r y a n d the first o f the 2 0 t h c e n t u r y were erected t o com­ m e m o r a t e i m p o r t a n t events i n t h e h i s t o r y o f t h e n a t i o n , c h u r c h , village, or o f the people's m o v e m e n t . T h e y f r e q u e n t l y referred t o the s y m b o l i s m d e r i v i n g f r o m r e l i g i o n a n d the c u l t o f the dead. T r a g i c h i s t o r y o f the n a t i o n a n d the graves o f soldiers a n d insurgents spread t h r o u g h o u t the c o u n t r y c o n t r i b u t e d t o the c o m m o n , even i n present t i m e s , idea of a close connection between a monument and a tombstone. A f t e r the A u g u s t o f 1980, w h e n t h e society gained t h e free­ d o m o f expression, there were i n i t i a t e d m a n y a m o n u m e n t c o m m e m o r a t i n g people a n d events t h a t h a d been b e l i t t l e d or h a r d l y spoken o f f i n the previous periods of the n a t i o n ' s h i s t o r y . T h i s social a t t i t u d e is denominated b y the a u t h o r as A n t i g o n e ' s complex a n d reveals i t s e l f i n t h e d u t y of c o m m e m o r a t i n g the dead b y the l i v i n g witnesses o f t h e events. Such m o n u m e n t s are f r e q u e n t l y l i n k e d w i t h religious symblos t h a t h a d been e l i m i n a t e d from p u b l i c places i n the previous periods o f ,,errors and dis­ t o r t i o n s " ; the process could even be observed on the t o m b s of the Nazis' v i c t i m s or of t h e soldiers, on w h i c h indigenous crosses were replaced b y cross-like elements, such as a s w o r d h i l t or the V i r t u t i M i l i t a r i cross. Symbols a n d p a t r i o t i c emblems gained d i s t i n c t meanings i n official contexts a n d w h e n accompanying social manifestations. The prosence or lack o f the c r o w n over tho eagle's head d i s t i n ­ guished different ideological connections. Most o f the post-war people's m o n u m e n t s commemorate the events or m a r t y r o l o g i u m o f t h e occupation years. The a u t h o r distinguishes s i x groups o f those m o n u m e n t s erected after 1945. T h e y are as f o l l o w s : 1. T h a n k s g i v i n g ( v o t i v e ) ones, founded i n t h e g r a t i t u d e for being saved (frequently crosses a n d wayside shrines); 2. C o m m e m o r a t i n g the struggle a n d m a r t y r o l o g i u m o f the n a t i o n i n the years o f the w a r a n d occupation (complementary t o the o f f i c i a l m o n u m e n t s o f g r a t i t u d e t o the B e d A r m y a n d the P o l i s h People's A r m y ) ; •'l. C o m m e m o r a t i n g d e f i n i t e places o f battles a n d partisan's actions, as w e l l as tho death places o f e m i n e n t leaders o f the Resistance M o v e m e n t ( p a r t i c u l a r l y o f the H o m e A r m y ) . T h e y were founded b y comrades i r . arms, w h o meet there t o comme­ m o r a t e anniversories o f the events. The new p o l i t i c a l s i t u a t i o n i n P o l a n d b r i n g s f o r w a r d the p o s s i b i l i t y of erecting t h e m legally and officially. 4. C o m m e m o r a t i n g i m p o r t a n t events on t h e scale o f t h e c o u n t r y a n d p a r i s h , such as the M i l l e n i u m of C h r i s t i a n i t y i n Poland; 5. E r e c t e d i n birhplaces or i n the places o f a c t i v i t y o f e m i n e n t personalities (such as p o l i t i c i a n s , whose a c t i v i t y h a d n o t been spoken o f f i n the p r e v i o u s p e r i o d ) ; 6. C o m m e m o r a t i n g t r a g i c events o f 1956, 1970, 1976. T h e M o n u m e n t o f the K i l l e d S h i p y a r d W o r k e r s can serve as a pro­ m i n e n t example here; i t is S h i p y a r d constructor's w o r k and i t was ereeted as the result of c o m m o n efforts a n d b y c o m m o n a p p r o v a l . M o n u m e n t s f r o m t h i s group combine p a t r i o t i c a n d religious s y m b o l i s m . The creator expresses general emotions. T h e a u t h o r draws our a t t e n t i o n to the fact t h a t t h e m o n u ­ m e n t s o f the ,,people", w h o do n o t t h i n k of a r t i n terms of its „ e l i t ę " character, do n o t reveal a r t i s t i c a m b i t i o n s , t h a t can be observed i n m o n u m e n t s erected i n t o w n s , where e m i n e n t arists can please themselves as for the choice o f symbols a n d a r t i s t i c f o r m . I n towns, a m o n u m e n t has t o d i s t i n g u i s h i t s e l f b y i t s appearance a m o n g the , , i n f o r m a t i o n noise". T h e people, i n t u r n , expect, above a l l , p e r m a n e n t features f r o m the m o n u m e n t . T h e m o n u m e n t is supposed t o be l i k e other m o n u m o n t s , whereas t h e form and s y m b o l i s m stress o n l y the sacred character o f t h e place. I n o f f i c i a l m o n u m e n t s i t is the d u r a b i l i t y o f m a t e r i a l t h a t is of i m p o r t a n c e . T h a n k s t o i t , t h e m e m o r y o f a person is perpetua­ t e d . I n the case of the people's m o n u m e n t s the m e m o r y is handed dow'n f r o m generation t o generation. I t is therefore, the e m o t i o n a l a t t i t u d e accompanying the e r e c t i o n of t h e m o n u m e n t t h a t is o f greater i m p o r t a n c e . People's m o n u m e n t s are u s u a l l y erected b y amateurs, u n proffessionals. Some o f t h e n accomplish t h e order o f l o c a l com­ m u n i t y or o f local a u t h o r i t i e s (such a r t i s t s charge less, t h e i r works are c o n v e n t i o n a l , t h e y are „ f a m i l i a r " , t h e y get more chance o f m e e t i n g the expectations o f the decision maker of l i t t l e a r t i s t i c finesse.) H o w e v e r , there are also a r t i s t s who follow t h e i r o w n needs a n d desires w h e n creating. There are s i t u a t i o n s i n w h i c h t h e f u n c t i o n o f the m o n u m e n t is t a k e n u p b y i t s ostentatious absence. I n t h a t case, i t is the place regarded as a s y m b o l i c m o n u m e n t t h a t is h e l d sacred. Tho f o r m is t h e n reduced t o n o t h i n g . Sometimes we come across tho substitutes o f m o n u m e n t s i n w h i c h the reduced d u r a b i l i t y is replaced b y a single experience stressed b y t h e character o f tho place, atmosphere, scenery. W e can see the example o f such m o n u m e n t s i n Easter Sepulchres i n W a r s a w churches i n 1981; t h e y s t r o n g l y accentuated p a t r i o t i c subjects a n d often d i r e c t l y referred t o t h e G d a ń s k m o n u m e n t . N e x t , t h e a u t h o r considers the changing f u n c t i o n o f m o n u ­ ments i n the mass, v i s u a l c u l t u r e , a n d therefore discusses the importance o f i l l u s t r a t i o n s a n d souvenirs, a m i n i a t u r e c o n s t i t u ­ t i n g t h e f o r m p e r m i t i n g the f i r s t a n d repeated contact w i t h the m o n u m e n t . T h i s affects, a m o n g others, the character o f contempo­ r a r y f o l k sculptures based on h i s t o r i c a l subjects and r e m a i n i n g w i t h i n t h e m o n u m e n t c o n v e n t i o n . T h e y are sometimes substitutes o f p r i v a t e m o n u m e n t s , p a r t i c u l a r l y i n t h e cases w h e n a c e r t a i n event impresses the sculptor e x t r e m e l y (such as assasination of president K e n n e d y , election o f the P o l i s h Pope, a t t e m p t on his life). „ Y o u n g I n s u r g e n t " b y J e r z y Jarnuszkiewicz can serve as a perfect example o f the s i t u a t i o n when the fame o f the m i n i a t u r e a n t i c i p a t e s t h a t of t h e m o n u m e n t , a n d the sculpture o f a pro­ fessional a r t i s t anticipates the proces o f f o l k l o r i z a t i o n , becoming a n anonymous, t h o u g h at the same t i m e r e l e v a n t s y m b o l of the events. T o conclude, t h e a u t h o r stresses the a m b i g u i t y o f the t e r m „ p o p u l a r character". I t is the social a p p r o v a l o f the w o r k o f a r t , o f i t s ideas, s y m b o l i s m , a n d the f o r m o f a r t i s t i c expression t h a t is nowadays of the greatest significance. Alicja M a ł e t a SOLDIER — THE FOLK MONUMENT OF A T h e authoress presents four f o l k m o n u m e n t s o f soldiers u n v e i l e d before 1939. 245 I �W a n d a E i s o l e — E A S T E R TOMBS OF T H E W A R P E R I O D I N T H E AVARS A W C H U R C H O F S T . A N N Tho h a b b i t t o erect, v i s i t a n d s i t u p over the Easter t o m b is a P o l i s h n a t i o n a l c u s t o m w h i c h d u r i n g t h e Second W o r l d W a r stood for a peculiar expression of p a t r i o t i s m . W a r t o m b s i n the c h u r c h o f St. A n n i n W a r s a w were designed b y S t a n i s ł a w Miedza Tomaszewski who created s y m b o l i c scenes e v o k i n g the emotions of W a r s a w v i s i t o r s . The scenes expressed b o t h despair and hope of the n a t i o n . Moreover, they enriched the P o l i s h t r a d i t i o n w i t h a new, essential element, t h a t is t h e y c o m b i n e d religious a n d p a t r i o t i c symbols i n t o the harmonious and generally readable whole. Szymon TERS Bojko - A R T I N UNPICTURESQUE QUAR­ T h o exteriors of houses f r o m the quarters o f A m e r i c a n cities i n h a b i t e d b y e t h n i c a l m i n o r i t i e s a n d poorer p o p u l a t i o n are frequently decorated w i t h m o n u m e n t a l m u r a l s . Those m u r a l p a i n t i n g s are executed b y people o f different age and back­ g r o u n d . T h e m u r a l s f u n c t i o n as a n i n t e g r a t i n g element i n those c o m m u n i t i e s and enable the expression o f n a t i o n a l i d e n t i t y , sinco t h e y search for folklore t r a d i t i o n . One m a y d i s t i n g u i s h m u r a l s o f p r i m a r i l y aesthetic character and protest ones, t h a t f o i g h t for t h e r i g h t s of t h e m i n o r i t y groups. T h o l a t t e r derive f r o m t h e protest a r t o f the 60's and were the result o f the general a n t i - w a r feelings a n d of the struggle for the self-determination of the m i n o r i t i e s . The f i r s t murals were executed b y a r t i s t s , who a d a p t e d for t h e i r purposes t h o contestatory trends i n p a i n t i n g such as h y p e r r e a l i s m or p h o t o r e a l i s m . T h e y also referred to the graphic f o r m o f comics a n d o f the u n d e r g r o u n d magazines, as w o l l as to psychodellic a r t . The t o d a y ' s murals are f r e q u e n t l y t h e results of the c o m b i n e d effort o f a r t i s t s and o f spontanoously f o r m c d groups of amateur painters. The o r i g i n o f the m o n u m e n t a l m u r a l s can be sought at the b e g i n n i n g o f the 30's w h e n t h e m o v e m e n t was o f f i c i a l l y supported as a f o r m of c u l t i v a t i n g the aesthetic a n d h u m a n i s t i c aspects o f t h e l i f e i n c i t i e s . T h o f o r m of t h o p a i n t i n g s was s i g n i f i c a n t l y affected b y the aesthetic of a d v e r t i s m e n t s. T h e g r a f f i t i t r e n d among y o u t h can be regarded as another expression of t h e aesthetic, protest. I t was f o r m u l a t e d i n t h e OO's as a m o v e m e n t among a n u m b e r of y o u n g people and i t accompanied t h e protest o f the black p o p u l a t i o n . The youngsters used t o f i l l the whole surface o f the e x t e r i o r a n d the i n t e r i o r o f u n d e r g r o u n d carriages w i t h undecipherable sings a n d ara­ besques. T h o agressive, „ a i i t i a c s t h e t i e " scrawls appeared after­ wards i n tree t r u n k s , lower parts of b u i l d i n g walls, p a r k f a c i l i t i e s , etc. I n t u r n , t h e y became a real i n s p i r a t i o n for artists. B o t h m u r a l s a n d g r a f f i t i express the protest of tho lowost social s t r a t a ; t h e y also f u n c t i o n a,s a n i n t e g r a t i n g element and t e s t i f y t h e tendency t o stress the p a r t i c i p a t i o n of those groups i n c o n t e m p o r a r y c u l t u r e , u n d e r l i n i n g at t h e samo t i m e t h e i r i n d i v i d u a l features a n d protest against the a c t u a l status quo. Zofia С i e ś 1а - R е i n f u s s — ON THE PASTURE I n the past the c o u n t r y c h i l d r e n used t o h e l p i n t h o f a r m w o r k since t h e i r early c h i l d h o o d . F o u r - o r five-year o l d ones looked after geese; older ones pastured horned c a t t l e , whereas fourteen or fifteen year o l d boys were able to pasture horses. W h e n p a s t u r i n g on b a l k s , along the road or i n the w o o d , the c h i l d was loft t o h i m s e l f for l o n g hours; on collective pastures o f t h o c o m m u n i t y he j o i n e d a group w h i c h h a d i t s norms o f behaviour, p e r s o n a l i t y patterns, h a b i t s a n d games. Pasture, at w h i c h every c h i l d was b o u n d t o spend some t i m e of his c h i l d ­ h o o d , was a p e c u l i a r school o f l i f e ; i t was there t h a t o l d herdsmen t o l d t h e i r real a n d fabled stories, f a i r y tales, parables. I t was also there t h a t b o t h children's a n d a d u l t s ' folklore was b e i n g c u l t i v a t e d . S t r a w i t e m s , f r e q u e n t l y for sale, were w o v e n ; w o o d e n , , d o l l s " were c a r v e d ; boys used t o t i n k e r , whereas girls used t o make m a t e r i a l dolls w i t h w h i c h t h e y p l a y e d . The authoress describes various ga.mes a n d modes o f behaviour. Z o f i a С z с r w o s z — FOLK ART I N T H E AESTHETIC E D U C A T I O N OF C H I L D R E N A N D Y O U T H T h e principles o f tho o l d f o l k a r t , i t s forms and techniques, can p e r f e c t l y teach good taste a n d aosthotie s e n s i b i l i t y . I n 1968 a n f 1971 o n the bases o f t h i s a s s u m p t i o n there were organi­ zed e x p e r i m e n t a l a r t i s t i c circles i n the s t i l l a c t i v e p o t t o r y centres i.e., I ł ż a a n d M e d y n i a G ł o g o w s k a . T h e educational a c t i v i t y was carried o u t b y f o l k a r t i s t s accompanied b y some experienced teachers. Tho e x p e r i m e n t p r o v e d t h a t c h i l d r e n easily a n d eagerly acquire technical knowledge, p r o m p t l y n o t i c i n g the interde- 246 pendenco o f f o r m , m a t e r i a l a n d t o o l . C h i l d r e n from the F o l k A r t Circles create figures after the patterns o f t h e i r f o l k masters a n d teachers, as w e l l as a p p l y t h e i r o w n i n v e n t i o n . Jerzy Fiszer -— T H E I N T E R I O R O F A C O N T E M ­ PORARY HOUSE I N T H E VILLAGE MANIOWY NOWE. T H E S T R U C T U R E OF SPACE D I V I S I O N A N D T H E P A T ­ T E R N OF I N T E R I O R F U R N I S H I N G T h e purpose of the a r t i c l e is to propose a w a y o f describing a n d analysing a c o n t e m p o r a r y v i l l a g e house i n the area under­ going r a p i d c u l t u r a l transformations. The conclusions are based o n the examinations carried o u t i n 20 houses i n tho v i l l a g e M a n i o w y N o w e i n 1979. The v i l l a g e appeared i n 1972 i n the place o f t h e o l d one w h i c h h a d been i n n u n d a t e d b y the waters f r o m the reservoir. The i n h a b i t a n t s were transferred fron. one-storey, t w o - r o o m houses w i t h o u t bathrooms t o the u n i f o r m three-storey, f i v e - r o o m b u i l d i n g s e q u i p p e d w i t h three k i t c h e n s t w o b a t h r o o m s , garage, b o i l e r - r o o m , a n d basement. T h e question arises as to the s t a b i l i t y o f former patterns of i n t e r i o r f u r n i s h i n g . The a u t h o r is o f the o p i n i o n t h a t i t depends on the structure o f the d i v i s i o n o f d w e l l i n g space. The d i v i s i o n i n t u r n , is c o n d i t i o n e d b y the f u n c t i o n a n d value ascribed to p a r t i c u l a r rooms. H a v i n g t a k e n i n t o account the analysis o f the w a y o f u t i l i s i n g a n d e v a l u a t i n g the d w e l l i n g space one is to come t o t h e conclusion t h a t the t r a d i t i o n a l scheme o f space d i v i s i o n was preserved i n the rooms t h a t are most f r e q u e n t l y used. The scheme i n q u e s t i o n bosses on the oppositions: clean — d i r t y , rest — w o r k , inaccessibility — accessibility. T h e y refer t o tho o p p o s i t i o n : r o o m — k i t c h e n ( w h i t e room — black room) i n the o l d house i n t e r i o r . The four rooms i n a new house ( k i t c h e n i n the basement, k i t c h e n on the g r o u n d floor, r o o m n e x t t o the k i t c h e n on the g r o u n d floor, a n d the so-called guest-chamber) t o o k over t h e f u n c t i o n o f tho o l d k i t c h e n a n d the r o o m . Pre­ d o m i n a t i n g l y the k i t c h e n i n the basement a n d the r o o m n e x t t o the k i t c h e n on tho g r o u n d floor w h i c h are most often used are furnished w i t h the pieces b r o u g h t f r o m t h e o l d house a n d set as f o r m e r l y . The guest-chamber, p r a c t i c a l l y not used, is furnished w i t h new pieces, most often o f a segmentie t y p e , and e q u i p p e d w i t h the elements t h a t had n o t a,ppeared i n o l d houses (carpet, armchairs, s m a l l coffee t a b l e ) . One is n o t t o bo astonished t h a t the f u r n i t u r e i n q u e s t i o n is set i n accordance w i t h tho t o w n w a y o f i n t e r i o r f u r n i s h i n g . F r o m a m o n g the decorative elements c o m m o n for every house we are t o e n n u m e r a t e : m u s l i m curtains ( m o s t l y w h i t e ) a n d colourful curtains i n the rooms, p a t t e r n e d carpets i n the r o o m a n d kitchen-carpets, covers on the couch or bed. T h e table is covered w i t h a colourful c l o t h d u r i n g a week, whereas a w h i t e c l o t h is l a i d on a h o l i d a y . I t is observed t h a t a c u s t o m of h a n g i n g tapestries w h i c h used t o decorate walls of the o l d houses is v a n i s h i n g . T h e y have been replaced b y rugs a n d s m a l l carpets b o u g h t fi'om pedlars. T h e h o l y pictures (chromolitographs, or r e p r i n t s ) are hanged o n these rugs or above t h e m i n d e f i n i t e places s i m i l a r l y as i n the o l d houses. The pictures representing l a y subjects (the so-called „ s c e n e r i e s " ) do n o t occupy d e f i n i t e places; however, t h e y are n o t hanged n e x t t o h o l y pictures. O f special significance is t h e h o l y corner or a s m a l l a l t a r . E v e r y k i t c h e n on the g r o u n d floor is adorned w i t h a c r u c i f i x placed above the door. Q u i t e f r e q u e n t l y a stoup is hanged near the entrance door. Y o u n g people are i n c l i n e d to decorate t h e i r houses w i t h puppets, figures, colourful post-cards, a n d guidons. The custom of e m b e l l i s h i n g a bed-room w i t h a w e d d i n g p h o t o g r a p h is va­ nishing. I n a l l the houses shelves o f segment-funiture or a cupboard are o v e r l a i d w i t h crystals, glasses, goblets, a n d dinner-sets w h i c h are n o t used a n d w h i c h account for the houses p r o s p e r i t y . W i n d o w - s i l l s a n d the table, i n t u r n , are decorated w i t h flowers, real i n summer a n d a r t i f i c i a l i n w i n t e r . The choice o f f u r n i t u r e a n d decorative elements depends on an. e x t r a - i n d i v i d u a l system o f e v a l u a t i o n . F r o m a m o n g the most i m p o r t a n t m o t i v e s d e t e r m i n i n g the choico i n question, one is t o ennumerate i t s f u n c t i o n a l i t y a n d prico w h i c h are often e q u i v a l e n t t o aesthetic e v a l u a t i o n (expensive means b e a u t i f u l ) . The i n d i v i d u a l features o f f u r n i t u r e are generally neglected, since one m a y observe a preference for a definite t y p e . The preferences change over a period o f several years. T h e r o o m called a guest-chamber w h i c h is p r a c t i c a l l y n o t used a n d o f e x c l u s i v e l y character is the place where a,n idoal, preferred p a t t e r n o f f u r n i t u r e is being accomplished. Changes a n d transformations o f the house i n t e r i o r under the t o w n influence m o d i f y the current and s t i l l t r a d i t i o n a l , р г е - i n d i v i d u a l system of norms and evaluations. The occurring transformations, the circumstances o f w h i c h are v i s i b l e , lead to t h e change o f t h a t system. �Ewa F KURPIE ION OF TERIOR r v ś - P i e t r a s z к o w a, B o ż e n a K u r a 1 — Z I E L O N E — T H E C E N T R E OF MASS P R O D U C T ­ T H E CONTEMPORARY COUNTRY HOUSE I N ­ FURNISHING F : L E M E N T S One o f the manifestations o f the c o u n t r y house i n t e r i o r u n i f i c a t i o n (compare the articles o n house f u r n i s h i n g i n ,,Polish F o l k A r t " ) can be observed i n the; general P o l i s h fashion to decorate i n t e r i o r s w i t h tapestries, c u r t a i n s , and s t r a w mats. K u r p i e Zielone was one o f the greatest p r o d u c t s n centres of those items. N e t curtains, fashionable p a r t i c u l a r l y i n the 50's, and tapestries were produced there. Tapestries v o e p a i n ­ ted on grey, s t i f f w i g a n (ca 160 X 70 c m ) . The drawings followed a card-board p a t t e r n and were hand p r i n t e d w i t h w a l l paints, the colour of w h i c h was reinforced b y special m a t e r i a l dyes. T h e m o s t f r e q u e n t l y a p p l i e d m o t i v e s were peacocks, deeers, swans, b a i l e y dancers, „ R e d R i d i n g H o e d " , and angels, composed a c c o r d i n g to the established patterns. Flowers i n branches and i n baskets were p a i n t e d on s m a l l , square tapestries. B l a c k s a t i n was also p a i n t e d on and i t was generally devoted to religious subjects. I n some w e a l t h y houses one could come acros t h e so-called carpets, p a i n t e d on flannel and covering the w h o l e o f the w a l l . T h e K u r p i e patterns r e m i n d e d of other s i m i l a r centres, t h o u g h differed as for the d e t a i l . A m o n g other p r o d u c t i o n centres w e should m e n t i o n the most famous ones i n the villages of D ą b r o w a (near Myszyniec) and Stary Myszyniec. T i l l the begin­ n i n g o f t h e 70's tapestries had I r o n executed i n almost every house of those villages. The drastic decrease of the p r o d u c t i o n is due, according t o t h e artists themselves, to the increase of the price o f w i g a n . The disappearance of tapestries was accompanied by the fashion o f h a n g i n g u p straw mats, easily available i n shops i n the 50's and at the same t i m e , v e r y p o p u l a r i n t o w n s . I n tho K u r p i e region there emerged some centres i n w h i c h m o d i f i e d m a t s were being p r o d u c e d ; t h e y were decorated w i t h k i l n s a i d lists. C u r t a i n s , m a t s , tapestries, were sold b y pedlars t h r o u g h o u t the c o u n t r y . R e c e n t l y , one have observed, however, t h a t b o t h c r e a t i v i t y a n d commerce have decreased i n the K u r p i e region, w h i c h m a y be due, among others, to the m i g r a t i o n o f y o u t h to tow ns. The R e g i o n a l M u s e u m i n Ł o w i c z is i n t h e posossion of over 200 embroided Ł o w i c z corsages. T h e y are a m o d i f i e d version o f bodices a n d appeared as the result o f sewing w i t h t h e m heavier s k i r t s at tho b e g i n n i n g o f t h e c e n t u r y . F i r s t corsages were made o f damask a n d brocade, decorated w i t h s i l k r i b b o n s , whereas after W o r l d W a r I o f p l a i n homespun woolen c l o t h . T h e p a t t e r n of the corsage has n o t changed a n d i t has been sewn u p of t w o f r o n t pieces a n d the baek one. T h e front is fas­ tened b y b u t t o n s or hooks. A t f i r s t , corsages were deeorated w i t h some s i l k v e l v e t applications a n d f l a t e m b r o i d e r y , later w i t h r i b b o n s and e m b r o i d e r y i n w o o l , s i l k , a n d beads. Since 1930 o n l y the bead e m b r o i d e r y was a p p l i e d , to be later replaced b y floss. A t present, o n l y the floss e m b r o i d e r y , most often a m a c h i n e one, is used. The e m b r o i d e r y , despite the a p p l i e d technique, forms f l o r a l m o t i v e s , s i m i l a r to those o n shirts a n d blouses. T h e c o m p o s i t i o n is to be s y m m e t r i c a l . T h e e m b r o i d e r y c o l o u r i n g varies f r o m modest ones o f several colours t o some o f m a n y colorous a n d shades. T h e co­ l o u r i n g remains i n no r e l a t i o n w i t h the real appearance o f the flowers. M a r z a n a R a i ń s k a — . , B I R D S C O M I N G TO M E AS I F I W E R E ST. F R A N C I S " . P I O T R K W I T A ' S P A S S I O N S The a r t i c l e presents p e r s o n a l i t y of a n i n t e r e s t i n g p a i n t e r a n d sculptor. T h e peasant was b o r n i n Zalesie ( N o w y Sącz v o i vodship) i n 1929. Since h i s early c h i l d h o o d he w a n t e d t o d r a w . The w o r k on the f a r m and other d u t i e s , however, prevented h i m f r o m engaging i n a r t . W h e n b o u n d t o r e m a i n on the m a r g i n of social life due t o some misfortunes a n d the illness t o r m e n t i n g h i m for years, i n a r t he sought and f i n a l l y f o u n d values most essential for h i m . H e is fascinated b y the b e a u t y of n a t u r e a n d music, p a r t i c u l a r l y V i v a l d i . H e paints a l o t ; he lives a s o l i t a r y , ascetic l i f e . B e i n g suspicious he does n o t like to t a l k a b o u t himself, and his passions. H e prefers his u n d i s t u r b e d loneliness up on a h i l l . There he is v i s i t e d b y birds a n d animals. H e knowns and l i k e s b i r d s best. H e sculptures a n d sketches t h e m g i v i n g t h e m new names. Also music is of i m p o r t a n c e for h i m . H e even composes; he used to p l a y the c h u r c h organs. H e has a r e o o r d -player a n d excellent records o f V i v a l d i a n d B a c h . A n и а К ii i i o z v i , s к a - I г а. с к a — R E F L E C T I O N S O N THE THE E X H I B I T I O N OF T H E F O L K SCULPTURE FROM TATRA BASIN. T h e authoress, w h e n discussing the e x h i b i t s a n d presenting the state o f knowlegde on tho T a t r a b a s i n sculpture, postu­ lates a detailed research based o n the a r c h i v a l and in situ exa­ m i n a t i o n s of tho f o l l o w i n g p r o b l e m s : p e c u l i a r i t y o f the T a t r a basin sculpture, relations between f i g u r a t i v e sculpture and h i g h level of the local wood-carving, specific character of sculpture i n the regions w h i c h despite t h e i r religiousness lacked large c u l t centres a m i where the official l e a r n i n g of the c h u r c h h a d lesser influence. The authoress ascertains the a u t o n o m y o f the T a t r a basin sculpture despite i t s numerous ties w i t h the Cracow a n d Orawa regions a n d S l o v a k i a . Stone sculpture was m a r k e d b y tho i n ­ fluence of S l o v a k i a n a r t . The ties between the t w o regions wore of v a r i o u s character. T h e S l o v a k i a n effigies were k n o w n i n the T a t r a basin, whereas i n S l o v a k i a one m a y come across t h e images brought f r o m K a l w a r i a Zebrzydowska for instance. H a v i n g e x a m i n e d t h e iconographic themes characteristic for the T a t r a b a s i n the authoress studied the relations between concrete sculptures a n d church patterns. A l l t h e k n o w n sculptors f r o m the T a t r a basin were autod i d a c t s w h o h a d a. good c o m m a n d of w o o d - c a r v i n g technique (carpenters). T h o u g h n o t educated i n a n a t o m y , the level of t h e i r s k i l l was h i g h enough to enable t h e m to copy baroque church sculptures. As i t m a y be assumed, i t was K u l a c h , the f i r s t m e n t i o n about w h o m dates f r o m 1849, w h o was the most e m i n e n t representative of t h o g r o u p . Anna Ś w i ą t k o w s k a COSTUME — CORSAGES I N T H E LOW1CZ T h e f o l l o w i n g a r t i c l e is the first a t t e m p t to synthetize the i n f o r m a t i o n a b o u t corsages, w h i c h , up to n o w , have been e x a m i n e d e x c l u s i v e l y i n t h e c o n t e x t of the whole o f the Ł o w i c z costume. R o m a n R e i n f u s s — TEODOR TWARÓG. SCULPTOR, WOOD-CARVER A N D PAINTER FROM LIMANOWA Tho a r t i c l e presents p e r s o n a l i t y of t h e sculptor born i n 1824, a u t h o r of numerous stone figures created i n t h e 2nd h a l f of t h e 19th c e n t u r y . R . Reinfuss analyses the preserved figures (reproduced o n i l l u s t r a t i o n s ) . T w a r ó g sculptured i n w o o d a n d also p a i n t e d . H e d i e d i n 1C04. Ewa F r v ś - P i e t r a s z к o w a ~ - P O L I S H F O L K CE­ R A M I C S I N T H E POSSESSION OF T H E L V O V A N D L E ­ N I N G R A D MUSEUMS Our knowledge o f f o l k ceramics o f the 19th century a n d t h a t of earlier date is rather l i m i t e d . O n l y a scarce n u m b e r of objects has been preserved; a l l the more, m o d e r n potters do not follow t r a d i t i o n a l forms. Therefore, collections of P o l i s h ceramics b e i n g i n the possession o f the Soviet museums are o f great significance for our studies. The c o l l e c t i o n of the L e n i n ­ g r a d E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m o f the N a t i o n s of the Soviet U n i o n consists of a b o u t 35 clay pots dated f r o m 1902—1910. T h e oldest series f r o m the L u b l i n regions is t h a t b y P . W a l e from Bidaezów and Piotr K u ź n i a r from Łężek Ordynacki. L v o v collections, i n t u r n , come f r o m the Ł o w i c z and K u r p i e regions. Tho L v o v Museum o f E t h n o g r a p h y a n d A r t i s t i c I n d u s t r y is i n tho possession o f the collection o f a b o u t 700 objects. I t was the objects exposed at the A g r i c u l t u r a l a n d I n d u s t r i a l E x h i b i t i o n held i n 1877 t h a t gave o r i g i n t o the collection i n question. Tho M u s e u m collection represents nearly 30 p o t t e r y centres. The most numerous objects are those f r o m the R z e s z ó w d i s t r i c t (ca. 160). The s t u d y o f the L v o v c o l l e c t i o n is necessary for b o t h the general knowledge o f P o l i s h f o l k ceramics a n d i t s p a r t i c u l a r centres, essentially those f r o m the South o f P o l a n d . 247 1 �Р Е З Ю М Е А л е к с а н д р РОДА Я ц к ов е к и — ПАМЯТНИКИ НА­ Памятниками народа автор называет объекты, ко­ торые были сооружены равно официальным путем, к а к и спонтанно, а которые отвечали чаяниям боль­ шой части общественности в связи с их внутренним содержанием и формой (символика, пластический об­ лик). И х творец, к а к правило, является исполнителем и почитателем в одном лице, представителем обще­ ственной воли, который разделяет чувства, мысли и вкус большинства. Противоположностью памятников н а р о д а я в л я ю т с я те, к о т о р ы е с т а в я т официальные власти, не п р и н и м а я во в н и м а н и е вкусов обществен­ ности, ни ее н а в ы к о в и в о с п р и я т и я . В у с л о в и я х т а к и х крайностей было сооружено после войны большинство памятников в Польше. Народные памятники существовали и раньше, в п е р и о д р е з к о г о р а з д е л е н и я к у л ь т у р ы на в ы с ш у ю и низшую (грамотную и безграмотную). К ним принад­ лежали кресты, придорожные часовенки, обелиски, могильники, валуны, священные деревья. Они уста­ навливали „сакральную площадь", являясь прочным пространственным знаком, значение которого было знакомо местной общественности и передавалось из п о к о л е н и я в п о к о л е н и е . З н а к и к у л ь т а (крест, ч а с о ­ венка) способствовали усугублению значения передачи традиции, действуя подобно тому, к а к особо монумен­ тальная форма могильника, большого валуна, свя­ щенного дерева. Крестьянские памятники второй половины XIX и первой п о л о в и н ы X X вв. ставили в ознаменование событий, в а ж н ы х в истории парода, костела, данной деревни, народного движения. Эти памятники связаны с религиозной символикой, с культом умерших; тра­ г и ч е с к а я с у д ь б а н а р о д а , р а с с е я н н ы е по всей т е р р и ­ т о р и и с т р а н ы м о г и л ы солдат и п о в с т а н ц е в по сей день 'отождествляют в общем сознании понятие па­ мятника и надгробия. П о с л е в о и н ы , •особенно к о г д а о б щ е с т в е н н о с т ь з а ­ г о в о р и л а во весь голос, б ы л а в ы д в и н у т а и н и ц и а т и в а сооружения ряда памятников в ознаменование людей и событий, о к о т о р ы х р а н ь ш е либо в о о б щ е не у п о м и ­ нали, либо уменьшали их значение. Эту потребность а в т о р н а з ы в а е т к о м п л е к с о м А н т и г о н ы (долг п о ч т е н и я живыми свидетелями событий память ушедших). Та­ кие памятники очень часто связывают с религиозной символикой (устраняемой в предыдущее время, в период „ошибок и перегибов", из п у б л и ч н ы х мест: так например д а ж е на могилах л ю д е й замученных гитлеровцами, или на солдатских могилах ставили вместо Арестов крестоподобные элементы — рукоят­ ку воткнутого в землю меча либо крест ордена. Патриотические символы и эмблемы имели иное значение в о ф ц и а л ы ю м контексте и другое тогда, когда они сопутствовали общественным демонстра!циям. Н а л и ч и е или ж е отсутствие к о р о н ы на голове орла обозиачало круг других идеологических связей. Большинство народных памятников, воздвигну­ т ы х после второй мировой войны, увековечивает сущ­ ность связанных с ней событий и мученичество вре­ мен оккупации-. Среди п а м я т н и к о в народа, поставлен­ н ы х п ' о с л е 1945 г., а в т о п в ы д е л я е т 6 г р у п п , а и м е н н о : 1. Д а р с т в е н н ы е , с о о р у ж е н н ы е в з н а к благодарности за счастливое спасение (обычно кресты и часо­ венки): 2. В п а м я т ь б о р ь б ы и м у ч е н и ч е с т в а н а р о д а в г о д ы войны и оккупации (являются дополнением к офи­ циально поставленным памятникам в знак благоларпос'ч Красной Армии и Народному Войску •Польскому): 3. С п е л ь » о у в е к о в е ч е н и я к о н к р е т н ы х м е с т б и т в и действий п а о т и з а н . а т а к ж е мест г и б е л и в ы д а ю ­ щ и х с я в о ж д е й д в и ж е н и я с о п р о т и в л е н и я (особенно АК1. П а м я т н и к и эти с т а в я т т о в а р и щ и по о р у ж и ю , гобчоаяст, и встпечаясь пои них п п а м я т н ы е го­ д о в щ и н ы . Т а к о г о р о д а п а м я т н и к и , в о т л и ч и е от п а ­ м я т н и к о в 1 и 2 г т г у п п , п р о д о л ж а ю т в о з д в и г а т ь ino сей день. В новой п о л и т и ч е с к о й ситуации, создав­ 248 шейся в стране, можно их ставить легально и официально. 4. В о з н а м е н о в а н и е в а ж н ы х д л я с т р а н ы и п р и х о д а событий (напр. 1000-летие х р и с т и а н с т в а в Польше). 5. П а м я т н и к и в м е с т а х р о ж д е н и я л и б о д е я т е л ь н о с т и в ы д а ю щ и х с я л ю д е й (в ч а с т н о с т и п о л и т и к о в , о д е я ­ тельности которых умалчивали в предыдущем периоде). 6. В п а м я т ь т р а г и ч е с к и х с о б ы т и й 1956, 1970, 1976 г г . Самым я р к и м примером является П а м я т н и к погиб­ ш и м судостроителям, произведение конструктора из судоверфи, сооруженный общими силами и снис­ к а в ш и й признание всей общественности. Отличительной чертой этих памятников является, в частности, связывание патриотических и религиозных символов. В данном случае творец является в ы р а з и ­ телем общих эмоций. Автор отмечает, что памятники „народа" удовле­ творяют потребности общественности, которой ч у ж д элитный характер искусства. Поэтому они лишены художественных притязаний, которыми могут отли­ чаться городские памятники, созданные выдающими­ ся х у д о ж н и к а м и в условиях свободного выбора сим­ волики и пластических форм. В городе, в „шумном наплыве информации" памятник должен выделяться, отсюда в а ж н о е значение имеет разнообразие его осо­ бенностей. Народу ж е п р е ж д е всего н у ж н ы черты постоянства. Памятник должен быть таким, как дру­ гие, а ф о р м а и с и м в о л и к а л и ш ь у с у г у б л я ю т с а к р а л ь ­ н ы й х а р а к т е р места'. Д л я о ф и ц и а л ь н о г о памятника существенное значение имеет прочность материала. Б л а г о д а р я этому время сохраняет память о герое. В народе память о нем передается из поколения в поколение. Следовательно более в а ж н у ю роль играет эмоциональный климат, сопутствующий воздвижению •памятника. Народные памятники обычно сооружают люби­ т е л и - н е п р о ф е с с и о н а л ы . Н е к о т о р ы е из них действуют по о б щ е с т в е н н о м у з а к а з у и л и д а ж е по з а к а з у мест­ н ы х в л а с т е й (ибо о н и д е ш е в л е , и х п р о и з в е д е н и я т р а ­ диционные л ю б и т е л ь это „свой" ч е л о в е к и более от­ вечает вкусу неискушенного в художественном от­ н о ш е н и и заказчика). Есть, однако, и любители, к о ­ торые творят, исходя из внутренних побуждений. Случаются ситуации, когда роль памятника играет его д е м о н с т р а т и в н о е отсутствие. И тогда ч т я т то мес­ то, к о т о р о е с ч и т а е т с я символическим памятником. В таких случаях форма сводится к нулю. Случаются также заменители памятников, в которых отсутствует элемент постоянства. Его заменяет какое нибудь событие, в ы з в а в ш е е переживание, усугубленное мес­ том, н а с т р о е н и е м , о б с т а н о в к о й . Т а к о в ы б ы л и „ Г р о б ы " в в а р ш а в с к и х к о с т е л а х в 1981 г., у с и л е н н о ' п о д ч е р к и ­ вавшие патриотическую тематику и даже непосред­ ственно обращавшиеся к памятнику в Гданьске. Далее автор указывает на разнообразную роль памятника в период массовой визуальной культуры и в этой связи рассматривает роль и л л ю с т р а ц и и и памятники-миниатюры, как формы познания и обще­ ния с к о н к р е т н ы м памятником. Это, в частности, влияет на характер народных скульптурных изобра­ жений, посвященных исторической тематике, выпол­ н я е м ы х в форме памятников (илл. ). И н о й р а з и х с о з д а ю т в м е с т о ч а с т н ы х п а м я т н и к о в тогда, к о г д а с л у ­ ч и в ш е е с я событие (наприм'. у б и й с т в о п р е з и д е н т а К е н ­ неди, избрание п а п ы поляка, п о к у ш е н и е н а его жизнь) вызывает глубокую эмоцию. Особым примером, когда миниатюра предшествует памятнику, получает известность, когда скульптура профессионального художника опережает процесс фольклоризации, становясь удачным безыменным сим­ волом событий, является „Маленький повстанец" р а ­ боты Е ж и Ярнушкевича. В заключение автор статьи отмечает многознач­ ность понятия „народность" в настоящее время. Его важ?1ейшей ч е р т о й я в л я е т с я сейчас обществе?гное признание произведения, его идеи, символики и ф о р ­ мы художественного выражения. �А л и ц ия СОЛДАТА Ma лет а — НАРОДНЫЕ ПАМЯТНИКИ Автор статьи описывает три памятника ны е перед I I мировой войной. поставле­ В а н д а Е й з е л е — ПАСХАЛЬНЫЕ ГРОБЫ ВРЕ­ МЕН ОКУПАЦИИ (В В А Р Ш А В С К О М КОСТЕЛЕ АННА) Обычай устройства а т а к ж е церемония посещения и д е ж у р с т в а у п а с х а л ь н о г о грооа — это н а ц и о н а л ь ­ н ы й ооычай, который в годы окупации я в л я л с я осо­ бым проявлением патриотизма. Военные гробы про­ ектировал Станислав Медза-Томашевски, создавая символические сцены, которые производили глуоокое впечатление на массы в а р ш а в я н , п о с е щ а ю щ и х кос­ телы. С ц е н ы эти в ы р а ж а л и отчаяние и н а д е ж д у на­ рода. Военные гробы обогатили польскую традицию. Они внесли новый существенный элемент, ооьединяя религиозные и патриоческие символи в единое гар­ моническое целое, близкое и понятное всем Полякам. Ш я м о а Б о й к о — ИСКУССТВО В „НЕПРЕКРАС- Районы американских городов, где проживают национальные меньшинства и оеднота, у к р а ш а ю ! ся м о н у м е н т а л ь н ы м и росписями на с;епах домов, п р о и с ­ х о ж д е н и е этих росписей датируется началом Зи-х го­ дов, когда это д в и ж е н и е о ф и ц и а л ь н о п о о щ р я л о с ь , к а к форма эстетизации и гуманизации городской жизни, п а характер росписи .воздействовала эстетика ре­ к л а м ы . „Mirales ', ибо т а к н а з ы в а ю т этого рода рос­ пись, создавали люди разного возраста и различной среды. В городской среде они исполняют интегриру­ ю щ у ю роль. „Mirales ' отражают потребность групп м е н ь ш и н с т в отметить свое участие в к у л ь т у р е , об­ ращаются к традициям фольклора. М о ж н о выделить росписи, исполняющие в п е р ­ вую очередь эстетические функции, и роспись-про­ тест, к о т о р а я борется за п р а в а г р у п п м е н ь ш и н с т в . О н а б е р е т с в о е н а ч а л о от п р о т е с т а 6 0 - х г о д о в , в о з ­ никшего на волне антивоенных настроений и борьбы за самоопределение .меньшинств. П е р в ы е „mirales" .выполняли художники, адаптируя на стенах домов те н а п р а в л е н и я в ж и в о п и с и , к о т о р ы е о т р и ц а л и г и п е р ­ реализм и фотореализм. Они были лродолжителями комиксов и подпольных журналов, а т а к ж е искусства психоделического. Теперешние „mirales" исполняются ч а с т о х у д о ж н и к а м и с о в м е с т н о со с п о н т а н н о о р г а н и з о ­ ванными группами художников-непрофессионалов. К р о м е того н а б л ю д а е т с я д в и ж е н и е протеста „ г р а ф ­ ф и т и " . Оно возникло в 60-х годах наряду с бунтом негритянского населения, к а к д в и ж е н и е совсем юной молодежи. Она рисовала с н а р у ж и и внутри вагонов метро неразборчивые знаки, арабески, сплошь запол­ няя ими стены вагона. Агрессивные, антиэстетические к а р а к у л и п о я в и л и с ь затем на коре деревьев, на н и ж н и х э т а ж а х домов, в п а р к а х и т.д. Это б ы л о в ы ­ ражением возмущения против существующей ситуа­ ц и и , п р о т е с т о м со с т о р о н ы с а м ы х н и з к и х с л о е в об­ щества. - З о ф и я Цес л я - Р е й н ф у с с — НА ПАСТБИЩЕ В п р е ж н е е время деревенские дети с малолетствавыполняли ряд хозяйственных работ. Начиная с 4—5 лет м а л ы ш и стерегли гусей, дети постарше пасли ро­ гатый скот, а м а л ь ч и к и в возрасте 14—15 л е т м о г л и у ж е насти лошадей. П а с я на м е ж а х , обочинах дорог либо в лесу, ребенок был обречен на д л и в ш е е с я ча­ сами одиночество, в то время, к а к на общем паст­ бище пастушонок становился членом группы, кото­ р у ю о б я з ы в а л и свои нормы поведения, обычаи, л и ч ­ ные образцы, игры. Пастбище, с которым знакомился каждый ребе­ нок, я в л я л о с ь своеобразной ш к о л о й ж и з н и ; там р е ­ б е н о к с т а л к и в а л с я со с т а р ы м и п а с т у х а м и , которые рассказывали подлинные и вымышленные истории, сказки, побасенки, легенды. Пастбище было местом передачи фольклорных традиций, существующих рав­ но среди детей, к а к и среди взрослых. Здесь изго­ товляли соломенные изделия, иной раз на продажу, вырезывали деревянные к у к л ы и другие безделушки, девочки мастерили д л я себя т р я п и ч н ы е к у к л ы . З о ф и я Ч е р в о ш — НАРОДНОЕ ИСКУССТВО В ПРОЦЕССЕ ЭСТЕТИЧЕСКОГО ВОСПИТАНИЯ ДЕ­ ТЕЙ И МОЛОДЕЖИ Принципы, обязывающие в давнем народном исксстве, с о з д а в ш и е с я ф о р м ы и т е х н и к и этого искусства могут быть прекрасной школой вкуса и эстетической в п е ч а т л и т е л ь н о с т и . И с х о д я из этого стали создавать (в 1968 г. и 1971 г.) э к с п е р и м е н т а л ь н ы е и з о с т у д и и . О н и были организованы в двух еще существующих гон­ чарных центрах, в И л ж е и Медыни Глоговской. Учи­ телями были народные творцы, с которыми сотрудни­ чали опытные педагоги. Эксперимент показал, что дети легко и охотно усваивают технические знания, о т м е ч а ю т з а в и с и м о с т ь ф о р м ы от м а т е р и а л а и и н с т р у ­ ментов. Дети в студиях народного искусства в ы п о л ­ няют равно ф и г у р к и по образцам своих учителей — народных умельцев, к а к и работы по собственному замыслу. Е ж и Ф и ш е р — ИНТЕРЬЕР СОВРЕМЕННОГО ЖИЛОГО ДОМА В ДЕРЕВНЕ МАНЁВЫ НОВЕ. СТРУКТУРА РАСПРЕДЕЛЕНИЯ ПЛОЩАДИ И ОБ­ РАЗЕЦ ВНУТРЕННЕГО УБРАНСТВА Автор статьи пытается описать и провести систем­ н ы й анализ современного деревенского ж и л и щ а в тех р а й о н а х , г д е п р о и с х о д я т р е з к и е п е р е м е н ы та к у л ь т у р ­ ном быту. Свои в ы в о д ы автор опирает « а исследова­ н и я , п р о в е д е н н ы е в 1979 г. в д в а д ц а т и д о м а х д е р е в пи „ М а н ё в ы Нове". Д е р е в н я построена на месте ста­ рой, затопленной (водохранилищем. К строительству п р и с т у п и л и в 1972 г. Ж и т е л е й п е р е с е л и л и и з о д н о ­ э т а ж н ы х д в у х к о м н а т н ы х домов без в а н н о й в одина­ ковые трехярусные пятикомнатные постройки, снаб­ женные тремя кухнями, двумя ванными комнатами, г а р а ж е й , котельной и погребом. Возникает вопрос о постоянстве п р е ж н и х образ­ цов убранства и н т е р ь е р о в . По м н е н и ю автора это з а ­ в и с и т от с т р у к т у р ы р а с п р е д е л е н и я ж и л о й площади. В свою о ч е р е д ь р а с п р е д е л е н и е зависит от функций и удобства отдельных помещений. Анализ способа использования и о ц е н к и ж и л о й п л о щ а д и во в н о в ь п о с т р о е н н ы х д о м а х у к а з ы в а е т « а то, что т р а д и ц и о н ­ ная схема распределения ж и л о й площади сохраня­ л а с ь в п о м е щ е н и я х ч а щ е всего, и с п о л ь з у е м ы х . С х е м а э т а о п и р а е т с я н.а р я д противоположностей: чисто — грязно о т д ы х —• р а б о т а м а л о д о с т у п н о - —• д о с т у п н о Это в свою о ч е р е д ь создавало противоположности: к о м н а т а - к у х н я ( к р а с н а я изба — ч е р н а я изба) в ста­ ром ж и л ь е . В новом доме вместо к у х н и и комнаты .имеются ч е т ы р е п о м е щ е н и я ( к у х н я в подвале, к у х н я на п е р в о м э т а ж е , р я д о м с н е й к о м н а т а и т а к н а з . гостиная). Ч а щ е всего п о л ь з у ю т с я к у х н е й в п о д в а л е и комнатой п р и к у х н е на п е р в о м э т а ж е . Они обстав­ л е н ы м е б е л ь ю из старого дома, р а с п о л о ж е н н о й в ста­ ром порядке. Гостиная п р а к т и ч е с к и не используется; обставлена она новой мебелью, преимущественно сборной. Здесь н а х о д я т с я т а к ж е о б ъ е к т ы , которых в с т а р ы х домах не было, к а к н а п р и м е р ковер, кресла, низенький столик. Вся эта мебель р а с с т а в л е н а по образцу городских квартир. К декоративным элемен­ т а м во в с е х к в а р т и р а х п р и н а д л е ж а т о к о н н ы е з а н а ­ веси (преимущественно белые), цветные ш т о р ы и узорчатые ковры в комнатах, дорожки в кухне, по­ к р ы в а л а и н а к и д к и на д и в а н - к р о в а т и , на т а х т е , на кровати. Стол в будни покрыт цветной скатертью, по п р а з д н и к а м — белой. Исчезает о б ы ч а й в е ш а н и я „макаток" (настенные коврики), которыми украшали стены в старых домах. Их заменили к и л и м ы и ков­ рики, покупаемые у торговцев вразнос. На килимах или ж е над ними вешают святые образа (олеографии или репродукции, которые так же, как и в старых домах, висят на своем о б ы ч н о м месте (над кроватью). К а р т и н ы со светской т е м а т и к о й не и м е ю т о п р е ­ д е л е н н о г о м е с т а , о д н а к с - ж е и х н е в е ш а ю т р я д о м со святыми образами. 249 1 �Особое место занимает святой либо образной угол. Во всех домах в к у х н я х на первом этаже висят над дверью распятия. Часто у входных дверей висят кро­ пильницы. молодые люди украшают квартиры амулетами, фигурками, цветными открытками, ф л а ж к а м и . Отми­ рает обычай вешать в спальне фотографию новоорачных. Во всех домах на п о л к а х либо в буфете ставят в виде у к р а ш е н и й не употреоляемые хрусталь, с т а к а н ы , б о к а л ы , с е р в и з ы и т.п. П р е д м е т ы эти сви­ детельствуют о зажиточности хоязев дома. Подокон­ ники и стол у к р а ш а ю т летом ж и в ы м и цветами, зи­ м о й —• и с к у с с т в е н н ы м и . Вопрос выбора мебели и декоративных элементов р е ш а е т система оценок и стоимости независимо от л и ч н ы х вкусов. Самым существенным мотивом в ы ­ бора мебели я в л я е т с я ее ф у н к ц и о н а л ь н ы й х а р а к т е р , з а т е м цена, к о т о р а я с в и д е т е л ь с т в у т об э с т е т и ч е с к и х достоинствах (дорогая — следовательно прекрасная). Не имеют существенного значения индивидуальные качества мебели. Предпочтителен определенный тип; спустя несколько лет вкусы меняются. Местом осу­ ществления избранного идеального образца является т а к 'наз-. г о с т и н а я , и с п о л н я ю щ а я т о л ь к о репрезента­ тивную ф у н к ц и ю , практически ею не пользуются. На­ ступающие под влиянием города перемены в интерье­ ре дома м о д и ф и ц и р у ю т все е щ е о б я з ы в а ю щ у ю т р а ­ диционную систему норм и стоимости. Происходящие перемены ведут к изменению системы, предпосылки этого я в л е н и я у ж е заметны. Э в а Ф р ы с ь-П е т р а ш к о в а , Б о ж е н а К у р а л ь — КУРПЕ ЗЕЛЁНЕ — ЦЕНТР МАССОВОГО ПРОИЗ­ ВОДСТВА ЭЛЕМЕНТОВ УБРАНСТВА СОВРЕМЕН­ НЫХ ДЕРЕВЕНСКИХ Ж И Л И Щ Одним из наблюдаемых в деревне признаков уни­ ф и к а ц и и у б р а н с т в а д е р е в е н с к и х ж и л и щ (ср. с т а т ь и в „ П о л ь с к о м н а р о д н о м и с к у с с т в е " и.т. у с т р о й с т в а д о ­ ма) я в л я е т с я в с е о б щ а я мода на т а к н а з . „ м а к а т к и " (настенные коврики), занавеси и соломенные цинов­ ки. К к р у п н е й ш и м центрам и х производства принад­ лежат Курпе Зелёне. Там выделывали сетчатые за­ навеси, особенно модные в 50-х годах, а т а к ж е „ма­ катки". М а к а т к и расписывали на серой плотной бор­ т о в к е ( о к . 160 х 70 с м ) п о к а р т о н н ы м ш а б л о н а м , р а с ­ к р а ш и в а я от р у к и настенными к р а с к а м и и усугубляя расцветку красками для тканей. Наиболее распро­ страненными мотивами были павлины, олени, лебеди, танцовщицы, „Красная шапочка" и ангелы, выпол­ няемые согласно традиционным образцам. На малень­ ких квадратных „макатках" изображали букеты цве­ тов либо к о р з и н ы с цветами. В ы п о л н я л и с ь т а к ж е „ма­ к а т к и " из черного атласа, п о с в я щ е н н ы е г л а в н ы м об­ разом религиозной тематике. В зажиточных домах с т е н ы с п л о ш ь у к р а ш и в а л и с ь р а с п и с н ы м и к о в р а м и на фланели. Узоры курпёвских изделий были похожи на из­ д е л и я д р у г и х районов, но р а з н и л и с ь о т д е л к о й д е т а ­ лей. Наиболее известными центрами, производства являются деревня Домбровы близ М ы ш и н ь ц а и де­ р е в н я С т а р ы М ы ш и н е ц . Т а м ч у т ь л и не в к а ж д о м доме вплоть до н а ч а л а 70-х годов и з г о т о в л я л и „ма­ катки". Резкое снижение продукции художница объясняют значительным подорожанием полотна. Н а смену „ м а к а т к а м " пришла, мода на о б ы к н о ­ венные соломенные циновки, доступные в магазинах. В 50-х годах они с т а л и очень п о п у л я р н ы в городе. В курпёвском районе возникли центры выделки мо­ дифицированных циновок, у к р а п т е м ы х в ы ж и г а е м ы м орнаментом и рейками. Занавеси, циновки и „макатки" продавали враз­ нос по всей стране. В п о с л е д н и е г о д ы в к у р п ё в с к о м деревне стали приходить в упадок равно производ­ ство, к а к и т о р г о в л я . Это я в л е н и е , в частности, о б ъ я с ­ н я е т с я уходом м о л о д е ж и из деревни. А н н а К у н ч и н ь с к а-И р а ц к а — РАЗМЫШЛЕ­ НИЯ В СВЯЗИ С ВЫСТАВКОЙ СТАРОЙ НАРОД­ НОЙ СКУЛЬПТУРЫ ОКРЕСТНОСТЕЙ ТАТР А в т о р р а с с м а т р и в а е т п р е д с т а в л е н н ы е на в ы с т а в ­ ке экспонаты и пишет о состоянии сведений, к а с а ю - 250 щ и х е я с к у л ь п т у р ы П о д г а л ь я . А в т о р п р е д л а г а е т под­ робно изучить, н а основе местных и а р х и в н ы х дан­ ных, следующие вопросы: специфика скульптуры окрестностей Татр, связь между фигурной скульпту­ рой и высоким уровнем местной резьбы, с п е ц и ф и к а скульптуры местностей, отличавшихся религиозностью населения, где в то ж е время отсутствовали к р у п н ы е ц е н т р ы к у л ь т а и где в л и я н и е о ф и ц и а л ь н о г о учения костела было слабее. Автор отмечает автономный характер подгальской скульптуры, несмотря на ее многочисленные связи с Краковской и Оравской Землей, со Словакией. В к а ­ менной скульптуре важное значение имело влияние Словакии. Между этими территориями существовали разнообразные связи. Словацкие изображения встре­ чались в окрестностях Татр, в свою очередь в Сло­ вакии можно было встретить изображения, привезен­ ные например из К а л ь в а р и и Зебжидовской. А н а л и з и ­ руя иконографическую тематику, характерную для Подгалья, автор обращает внимание на связь между конкретными скульптурными изображениями и кос­ тельными образцами. Все известные нам скульпторы из окрестностей Татр были самоучками. Они хорошо знали технику о б р а б о т к и д р е в е с и н ы ( с т о л я р ы , п л о т н и к и ) . Об у р о в н е и х м а с т е р с т в а с в и д е т е л ь с т в у е т тот ф а к т , что, н е з н а я а н а т о м и и , они все ж е у с п е ш н о к о п и р о в а л и к о с т е л ь ­ ные с к у л ь п т у р ы в стиле барокко. Надо полагать, что самым в ы д а ю щ и м с я из н и х был К у л а х . П е р в ы е све­ дения о нем датируются 1849 г. А н н а С в и о н т к ов с к а НАРЯДА — ЛИФЫ ЛОВИЦКОГО В статье впервые делается п о п ы т к а синтетически описать „ Л и ф ы " , о к о т о р ы х до с и х пор у п о м и н а л о с ь только в работах, к а с а ю щ и х с я ловицкого наряда в целом. В ловицком Региональном музее находится собра­ н и е с в ы ш е 200 в ы ш и т ы х л о в и ц к и х л и ф о в . О н и я в ­ ляются видоизмененной формой корсажей; их стали н о с и т ь в н а ч а л е X X в., к о г д а к к о р с а ж а м н а л а л и п р и ш и в а т ь все более п ы ш н ы е юбки. П е р в ы е л и ф ы ш и л и из камчатной ткани и и з парчи, а т а к ж е из у з о р ч а т ы х ш е л к о в ы х лент; затем (начиная с п е р в о й мировой войны) — из о д н о ц в е т н ы х шерстянных домотканных материалов. Крой л и ф а не п е р е м е н и л с я . П е р е д состоит из двух кусков, з а д н я я часть с ш и т а из трех полосок. Перед застегивается на пуговицы либо крючки. Сна­ чала л и ф ы украшали бархатными аппликациями и гладью, потом в ы ш и в к о й шерстью, гладью, ш е л к о м и б и с е р о м . С 1930 т . п р и д е р ж и в а л и с ь т о л ь к о в ы ш и в ­ ки бисером, позднее в ы ш и в а л ь щ и ц ы стали пользо­ ваться мулине. В настоящее время в ы ш и в а ю т только нитками мулине, но ч а щ е всего применяют м а ш и н ­ ную вышивку. Н е з а в и с и м о от п р и м е н я е м о й т е х н и к и в ы ш и в а ю т различные цветочные мотивы, схожими с узорами на рубашках. Обязывает принцип симметрической ком­ позиции. Колористика вышивок различна, начиная со скромной, малокрассчной, к о н ч а я богатой многоцвет­ ной в ы ш и в к о й .многих о т т е н к о в . К о л о р и с т и к а п р о и з ­ в о л ь н а и н е з а в и с и м а от п о д л и н н о й о к р а с к и ж и в ы х цветов. М а ж а п н а Р а и н ь с 'к а — „ПТИЦЫ НАВЕЩАЮТ МЕНЯ, К А К СВ. ФРАНЦИСКА". СТРАСТИ ПЕТРА КВИТА Личность очень интересного живописца и .скульп­ т о р а . К р е с т ь я н и н , у р . в 1929 г. в З а л е с ь е ( в о е в о д с т в о Н о в ы Сонч). С м о л о д ы х лет он м е ч т а л о ж и в о п и с и . Однако повседневные заботы, связанные с хозяйством и необходимость зарабатывать на ж и з н ь , л и ш а л и его возможности заниматься искусством. Ж и з н е н н ы е неу­ д а ч и , т я ж е л а я б о л е з н ь о с т а в и л и его в с т о р о н е от об­ щественной жизни. Он посвятил себя искусству, от­ к р ы в а я в н е м в а ж н е й ш и е , по его м н е н и ю , ц е н н о с т и . Х у д о ж н и к а пленили красота природы и музыка. Осо­ бенно близок ему был Вивальди. К в и т уделяет много �времени живописи, ведет одинокий образ ж и з н и ; он недоверчив, не любит говорить о себе, о своих стра­ стях. О н п р е д п о ч и т а е т свое о д и н о ч е с т в о на взгорье, в т и ш и н е и покое. Туда прилетают к нему птицы, приходят з в е р ю ш к и . Х у д о ж н и к знает и больше всего любит птиц. Он п р и д у м ы в а е т им р а з л и ч н ы е н а з в а ­ ния, рисует и высекает и х изображения. Квит увле­ к а е т с я м у з ы к о й и сам к о м п о н и р у е т (когда то он играл н а о р г а н е в к о с т е л е ) . У .него и м е е т с я п р о и г р ы в а т е л ь и прекрасные записи произведений Вивальди и Баха. Роман Р е й н ф у с е СКУЛЬПТОР, РЕЗЧИК НОВОЙ — ТЕОДОР ТВАРУГ — И ЖИВОПИСЕЦ И З ЛММА- Статья посвящена личности х у д о ж н и к а , родив­ ш е г о с я в 1824 г. А в т о р о п и с ы в а е т ряд каменных скульптур, созданных х у д о ж н и к о м во второй поло­ в и н е X I X в. ( п р е д с т а в л е н ы н а и л л ю с т р а ц и я х ) . Т в а р у г занимался т а к ж е резьбой по дереву и живописью. У м е р Т в а р у г в 1914 г. Э в а Ф р ы с ь-П е т р а ш к о в а — ПОЛЬСКАЯ НА­ РОДНАЯ КЕРАМИКА В МУЗЕЙНЫХ СОБРАНИЯХ ЛЬВОВА И ЛЕНИНГРАДА Н а ш и сведения о старой народной керамике (де­ вятнадцатого и п р е д ы д у щ и х веков) ограничены. Со­ хранилось лишь немного объектов; современные гон­ чары не придерживаются традиционных форм. П о ­ этому в а ж н ы м материалом д л я состояния нашей нау­ ки являются собрания польской керамики, находя­ щиеся в советских музеях. В ленинградском музее этнографии народов СССР имеется комплекс о к . 35 э к с п о н а т о в г л и н я н о й п о с у д ы о 1902—1910 г г . С т а р е й ­ шей является серия изделий Любельского района ра­ боты П. Вальца из Бидачева и Петра Кузьняра из Лонжска Ордынацкого. Коллекции более позднего периода собраны в Курпёвском и Ловицком районах. О к . 700 э к с п о н а т о в н а с ч и т ы в а е т к о л л е к ц и я Львов­ ского М у з е я э т н о г р а ф и и и художественного промыс­ ла. Н а ч а л о ей п о л о ж и л и э к с п о н а т ы а г р а р н о - п р о м ы ш л а н н о й в ы с т а в к и , с о с т о я в ш е й с я в 1877 г. В э т о м м у ­ зее хранятся экспонаты, представляющие изделия п р и м е р н о 30 г о н ч а р н ы х ц е н т р о в . К с а м ы м м н о г о ч и с ­ л е н н ы м о т н о с и т с я к о л л е к ц и я о к . 160 п р е д м е т о в и з Ж е ш о в с к о г о района. Изучение упомянутой коллекции необходимо как для изучения сведений о польском народном гончарстве в целом, так для ознакомления с историей отдельных центров, особенно в южной части страны. P i o t r K w i t , Zalesie, Szmaragdek, drewno m a i . Fot. M. Raiiiska I �W A R U N K I Prenumeratę P R E N U M E R A T Y Cena prenumeraty Cena prenumeraty rocznej na kraj przyjmują NA półrocznej R O K 1982 zł 100.— z ł 200.— Oddziały RSW „Prasa-Książka-Ruch" oraz u r z ę d y pocztowe i d o r ę c z y c i e l e — w terminach: — do 25 listopada n a s t y c z e ń , I k w a r t a ł , I p ó ł r o c z e r o k u n a s t ę p n e g o i n a c a ł y r o k następny — do d n i a 10 m i e s i ą c a roku bieżącego. poprzedzającego Jednostki gospodarki ne składają Zakłady prenumeraty na u s p o ł e c z n i o n e j , instytucje i organizacje zamówienia pracy okres w miejscowych i instytucje w Oddziałach miejscowościach, RSW w pozostałe okresy społeczno-politycz­ „Prasa-Książka-Ruch" których nie ma Oddziałów R S W oraz p r e n u m e r a t o r z y i n d y w i d u a l n i z a m a w i a j ą p r e n u m e r a t ę w u r z ę d a c h p o c z ­ towych lub u doręczycieli. Prenumeratę ze zleceniem prenumeraty krajowej, wysyłki za granicę, która jest przyjmuje R S W „Prasa-Książka-Ruch", o 50% droższa Centrala ż u P r a s y i W y d a w n i c t w u l . T o w a r o w a 28, 00-958 W a r s z a w a , k o n t o P K O n r -71 w t e r m i n a c h p o d a n y c h d l a p r e n u m e r a t y Sprzedaż numerów — w Księgarni daż bieżących Ośrodka gotówkowa 1531- krajowej. i archiwalnych: Rozpowszechniania i wysyłkowa od Kolporta­ numerów t ó w k ą , przelewem lub za zaliczeniem Adres: O R P A N , Pałac Kultury I Oddział Warszawa. W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N , sprze­ bieżących i archiwalnych płatność go­ pocztowym. i. N a u k i , 00-901 W a r s z a w a , konto P K O 1531-912 O r d e r s for this p e r i o d i c a l f r o m a b r o a d c a n be p l a c e d w i t h „ A r s P o l o n a " Krakow­ s k i e P r z e d m i e ś c i e 7, 00-068 W a r s z a w a , P o l a n d or w i t h -— K u b o n & S a g n e r , I n h a b e r Otto S a g n e r , D 8 M u n c h e n 34, P o s t f a c h 68, B u n d e s r e publik Deutschland. — Earlscourt Publications L t d . , 130 Shepherd Bush Centre, London W 12. Great Britain. - Licosa Commissionaria Sansoni, V i a L a m a r m o r a 45, 50 121 F i r e n z e , Italy. ki;>d N i r o d o w y i m i e n i a O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o W r o c ł a w . O d d z i a ł w W a r ­ s z a w i e 1981. N a k ł a d 2910 egz. O b j ę t o ś ć 17,90 a r k . w y d . , 15,50 a r k . d r u k . P a p i e r p o w l e k a n y , k l . V 90 g. 61 X 86. O d d a n o do s k ł a d u 26.IV.1982 r. P o d p i s a n o do d r u k u w m a r c u 1983 r . W y d r u k o w a n o w m a r c u 1983 r . w Z a k ł . G r a f . „ T a m k a " . Z . 2. Z a m . 117. M-10. C e n a 60.— z ł . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90be6a416629bc9d72c38ccf9c69808e.pdf b8609b7ad8a8aa2cfc223e0fb3c9b25a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3768 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3538 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4, s.254-257 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O QUARTERLY PUBLISHED BY THE A R T INSTITUTE N. 4 L K OF T H E P O L I S H Y E A R BOOK X I V A ACADAMY OF R T SCIENCES I960 SUMMMARY O F A R T I C L E S Olga Mulkiewicz — SOME PROBLEMS CONCERNING KIELCE WOOD-CARVING I n contrast to f u l l figure sculpture i n wood, w h i c h was found throughout the whole of Poland, decorative sculpture only appeared i n certain districts. U n t i l recently the only k n o w n centre of this craft was Podhale. Recent research has brought to light some valuable and interesting decorative woodcarving i n Kielce Voivodship. I t was confined here to one group of objects forming traditional gifts from boys to girls. These were m a i n l y distaffs, shuttles etc. carved w i t h a knife i n poplar, aspen, birch or p l u m . Sometimes a lathe was used. For decoration straight (fig. 4) and circular incisions were used sparingly and the techniques of straight (fig. 1) and wedge shaving (a framework for the space to be decorated and motifs f i l l i n g this space — f i g . 3) were widespread. I n the composition of the ornamentation geometrical stripes predominate; more rarely plant motifs appear and animal motifs are an exception. Sometimes one finds decorative motifs taken from Christian symbolism, such as crosses or hearts. Ornamentation was not used equally over the whole surface of the object. I n shuttles the pointed ends were decorated, i n the distaff also only certain parts. Kielce wood-carving is a quite individual phenomenon, differing f r o m the wood-carving of neighbouring districts as w e l l as from that of Western Poland. Certain similarities of technique are r e m i n i scent of the wood-carving of the Opole region and the Carpathians, but i n relation to these the carvings from Kielce represents an earlier stage of development, both from the point of view of technique and the simple character of the ornamentation, as w e l l as the freedom of composition. Plant motifs appear here i n a very early stage of development, entirely w i t h o u t influence of historical styles. Kielce wood-carving also preserves its o w n individual character when compared to wood-carving from neighbouring countries. Jerzy Czajkowski BEEHIVES — DECORATED BOX-TYPE Of a l l the forms of hives used i n beekeeping, box-type hives are the most recent and became widespread only from the end of the 19th century onwards. Made of planks and set on four short legs, these box hives are mostly covered by a simple sloping roof w i t h two sides, or sometimes one w i t h four sides or a semi-circular one. Decorative ten- 254 dencies occasionally appear i n the overall design of the hive (fig. 1), i n ornamentation w i t h architectural elements, and often there are carved ornaments (fig. 3) o r relief sculptures fastened to the w a l l s of the hive, mostly near the opening. These ornaments, as w e l l as the incised decorations have been transferred to the new box hives from the older type of hollowed block hive (fig. 2 and 3) and figurines of people, eagles, geese, owls and cocks were intended to protect the hive from thieves and also to increase the yield of honey by some magical means. (In folk magic the cock, for example, appears as a fertility symbol). Today the magical element of this imagery has disappeared, but the decorative element has remained. The painting of hives i n several colours is far more widespread than carved decorations. I t was thought that this w o u l d make i t easier for bees to find their way back to the proper hive. Although i t is k n o w n today that this is not so, painting is s t i l l used to preserve the wood and improve the appearance of the hive. On the basis of k n o w n material i t is possible to distinguish various types of decorative painting, the most often found including hives where different walls are painted i n different colours, i.e. the front blue, the sides b r o w n or white, the border and small ledge of the entry hole being picked out i n a different colour. I n the second type geometrical designs appear on a single-colour background (figs. 6, 7, 8). Another type consists of hives Whose surface is decorated w i t h plant or animal motifs, treated i n a geometrical manner (fig. 9) or schematised (figs. 10, 11). Sometimes geometrical and plant motifs appear side by side. One can also come across beehives painted to resemble houses ( w i t h painted windows, the outline of brick foundations — fig. 12 — and walls i m i t a t i n g stone). Colours most often used are blue, green, yellow and red. One can also find brown, white, black, pink, violet and others. A n interesting development may be observed in these painted beehives: a new branch of decorative folk art is beginning to evolve from the straightforward application of paint for mainly practical purposes. Anna Kunczynska — T H E M A N OF SORROWS I N POLISH FOLK SCULPTURE The carved effigies of the "Man of Sorrows" are among the finest achievements of Polish folk art. �The theme appeared even i n late gothic devotional effigies, later i n the folk art of central and p a r t l y also of eastern and western Europe. Even earlier, however, w e f i n d related representations of a seated figure w i t h a similar formal appearance, and the tradition extended far beyond Christian iconography (Greek, Etruscan, Asiatic and Indonesian art). One may conjecture that the M a n of Sorrows represents a new interpretation of an o l d symbol of care and meditation. One m a y also conjecture (Prof. Moszyń­ ski) that folk art, d r a w i n g on pagan traditions, combined i n the figure of the M a n of Sorrows the effigy of the o l d gods w i t h the new Christian God. A deep human emotional content, contributed to the popularity of this image, p a r t i c u l a r l y i n Poland, where i t expressed the people's own cares, sufferings and oppression, and thus achieved a new artistic force. I n Poland the M a n of Sorrows appeared at the t u r n of the 15th and 16th centuries i n a l l three iconographic variants k n o w n i n Western Europe (in the scenes 'Waiting for the Crucifixion', 'Santa Converzatione' and i n the free-standing carved devotio­ n a l effigy). Models were taken above a l l from German art, and since L o w e r Silesia represented particularly strong links w i t h that art, one may conjecture that it played an i m p o r t a n t role i n the popularisation of the M a n of Sorrows i n Poland. I n the M i d d l e Ages isolated devotional images of the M a n of Sorrows appeared a l l over Poland i n more or less the same iconographic conception (fig. 1, 2). The were a l l f u l l figure sculptures i n wood, up to one metre high, placed inside churches or mona­ steries. As essential role i n the spread of the cult of the M a n of Sorrows was played by the mysticism developing i n the Franciscan, Dominican and Bernardine monasteries. I n Renaissance art the M a n of Sorrows is rare. Effigies that have been preserved do not add any new elements to the gothic conception and they may be ascribed to a belated survival of the gothic t r a ­ dition. During the Baroque period monasteries continued to promote the c u l t and i n the 17th century the effigy began to appear i n wayside chapels and images. I n the Baroque period, too, we find the first effigies of the M a n of Sorrows i n a royal cloak, holding a reed-sceptre (an association w i t h 'Ecce Homo'). I n the 17th and 18th centuries the craftsmen w h o made these images came m a i n l y from among provincial wood-carvers, w h o took over forms from the t u r n of the 15th and 16th centuries as w e l l as late gothic iconographic traditions. They began to concentrate on the expression of the face — w h i c h was later to be the characteristic feature of 19th century folk sculptures. I t is difficult to say w h e n the M a n of Sorrows first appeared i n Polish folk art. Certain features of transition to folk a r t are already apparent i n examples from the 16th century, w h i l e certain 18th century sculptures may be regarded as the immediate predecessors of the 19th century holy folk images. Basically the f u l l y formed folk interpretation of the M a n of Sorrows is mainly k n o w n from 19th century examples. Most often i t repeats the gothic schematised image of the devotional effigy. I n the Rzeszów Voivodship there are iconographic variants differing i n the w a y the hands are held (figs. 6, 7). The royal cloak and sceptre k n o w n from the Baroque is also met w i t h i n Poland. A variant departing radically from traditional patterns is the figure of Christ clad i n a long robe (particularly typical for K u r p i e — figs. 8), or i n male apparel (figs. 11, 14). I n folk art the M a n of Sorrows became an independent iconographic type, only losely connected w i t h the Passion, i n contrast to the gothic effigies. I n the imagination of the folk artist several icono­ graphic types mingle i n the M a n of Sorrows to form a symbol of mercy and p i t y for the suffering. The immage appears a l l over southern, south-eastern as w e l l as central Poland. I t is not found i n the n o r t h — in Pomorze this is no doubt due to Protestant influence. I n folk painting the M a n of Sorrows played almost no role, although the image was popular i n folk woodcuts. Although i n d i v i d u a l images of one iconographic type show no divergence, a formal analysis clearly shows characteristic regional variants. The author distinguishes two groups from Podhale — 1 (figs. 18, 19) effigies of Christ i n a royal cloak, distinguished by the frontal presentation and compact, flat form of the sceptre. Group 2 (fig. 20) is connected w i t h Slovak sculptures. The M a n of Sorrows is represented crouching i n an abyss, w i t h a c r o w n of thorns and a triple-rayed nimbus on his head. The southern L u b l i n group (figs. 21, 22, 23) is characterised by the spacious treatment of the muscular figure of Christ, represented crouching i n an abyss w i t h a crown of thorns. The L u b l i n sculptures are linked by general similarities, presumably resulting from the existence of some common original model. T w o Rzeszów groups — 1 the Krosno School (figs. 24, 25) groups together sculptures showing an analogical decorative treatment of the hair, back, arms and legs. Group 2 — from the neighbourhood of Jasło, Krosno, Sanok and Rzeszów is character­ ised by the enlarged head, feet and hands (figs. 6, 7). The Upper Silesian group (fig. 26), undoubtedly connected w i t h the original Baroque model, repre­ sents Christ i n a royal cloak, forming a k i n d of background for his figure, and holding a reed in his hand. The K u r p i e group (figs. 8, 9) is distinguished by a complete departure from the content of the Passion, and represents the M a n of Sorrows i n a long flowing robe, leaning back i n a chair. The Mazowsze group — l a collection of sculptures from near Płock, must have been modelled on the gothic sculpture i n the church at Długosiele. The second group of sculptures (figs. 27, 28) shows Christ as a slender figure w i t h a heavy plaited crown of thorns. Franciszek Kotula — M O D E R N F U N E R A L URNS The article describes excavations carried out by A. Jaroch, an inhabitant of the village of Wyszatyce, P r z e m y ś l district. His f i n d consisted of a large number of broken clay pots, containing bones from the skeletons of small children. This must undoubtedly have been a cemetery for unchristened children and the small chapel standing there as w e l l as two coins from the year 1761 show its 18th century origin. The vessels dug up belong to folk majolica, similar to the Rzeszów finds of 15th and 17th century origin. Most of the jugs were covered w i t h a white substance which under the influence of some dye took on different colours: grey (fig. 2, 5) light blue (fig. 3) yellowish (fig. 4). Only t w o vessels (figs. 6 and 7) were the natural red colour of clay. On the main body of the pots is a painted coloured ornamentation w h i c h w o u l d seem to support the supposition that the vessels date back to the 18th century. 255 �Aleksander Jackowski — THE DECORATIVE MOTIF A N D T H E P R O B L E M OF A D A P T A T I O N I N F O L K ART. The article is an attempt to formulate a c r i t i c i s m of the mechanical adaptation of folk motifs. At the beginning the author analyses the underlying p r i n ciples of ornamentation, the inner logic of its application and its role i n traditional folk art. Decorative motifs appeared i n i t only i n certain conditions. Ornamentation was intimately connected w i t h the object, its function and form. I t emphasised its structure and plastic character (figs. 3—7). I t was dependant on the nature of the material, tools, technique. I t appeared i n a definite context and i f torn from this and transferred to some other object, would change its inner character. A frequent mistake w h i c h arises i n the adaptation of folk ornament is the separation of a single motif from the whole and treating i t as an independent element. The effect is that the object „ d e c o r a t e d " w i t h folk motifs altogether loses its folk character. I t is enough to change the scale, for the effect to be completely different (figs. 7—9). I n folk a r t every form, every motif has its o w n proper role, scale and proportion, i n relationship to the other parts. The measure of this relationship is man. Perfection of proportion and the m u t u a l relations of form causes folk a r t to impress itself on us as an artistic whole, determined by its o w n inner laws. What theory is for the trained artist, to the folk artist was the experience passed on from generation to generation, and confirmed by practice. The discipline o f plastic thought was formed by tradition, constant use of the material, the tools and above all — the object itself. For the folk artist was at the same t i m e designer, craftsman and user of his own product. The situation changed i n the second half of the 19th century, w h e n as a result of economic and social development folk culture began to lose some of its integrity. Side by side w i t h i t , examples of urban culture appeared i n t h e countryside, and together w i t h them different ambitions, different aesthetic needs. To an ever greater degree the c i t y became the consumer of folk art. B u t this new relationship was burdened by already existing tastes, formed by decorative tendencies towards the end of last century. This was the period of electicism, and just as styles and motifs were transferred to buildings and products of the time w i t h o u t any understanding, so motifs from folk art were a r b i t r a r i l y put together to f o r m an absurd whole (fig. 15), or folk a r t products were deprived of their functional purpose (fig. 14). The author then goes on to discuss the origin and role of the so-called "Zakopane style", showing that i n spite of the efforts of trained artists, the o l d mistaken theories persist to this day — theories according to w h i c h the decorative m o t i f „in itself" decides about the folk or national character of the work. Certain motifs s i m p l y became symbols — the cock of the paper-cut almost became an unofficial national coat of arms. Hence i n the w o r k of trained artists folk motifs are also often used as ashorthand sign, a symbol. Certain lovers and promoters of folk art see i n the motif the source of national art, the specific character of a region, and even publish designs — of embroidery for example — to be adapted. The author shows that this only promotes folk art i n a very superficial manner, but i n fact undermines its very existence, destroys the tradition of disciplined thought, the principles of good craftsmanship. This problem has become particularly important now, w h e n folk artists are themselves w o r k i n g for the urban consumer and thus have to adapt the traditional crafts to new needs ,and even to create new objects, not k n o w n and not used i n their own milieu. Numerous examples show that attempts at adaptation are often undertaken mechanically, and run counter to the traditional discipline of plastic thought. The author discusses several examples of this and shows that i n this situation the role of the trained artist-adviser is p a r t i c u l a r l y important, as is te role of juries at folk a r t or regional souvenir competitions and also the proper formulation of p r i n c i p les. Where these principles are i n agreement w i t h the experience of the folk artist, i t w i l l be easier for h i m to f i n d a solution close to tradition and at the same time purposeful, functional. Michal Maslinski — F O L K D E C O R A T I V E FORGED IRON W O R K (REFLECTIONS A R I S I N G O U T A POST-COMPETITION D I S P L A Y I N CRACOW) There are insufficient facts to show w h e n original folk decorative forged iron w o r k , not subject to the norms of guild production, first made its appearance. The oldest of the relics known to us come from Silesia and go back to the 18th century. The iron w o r k shows remarkable independence of the i n f l u ences of official art and its styles. A greater influence was exerted by adjacent industrial centres, particul a r l y cast-iron foundries whose presence hampered the development of forged iron w o r k . Nevertheless the craft remained alive throughout the whole of the 19th century and i n some areas even d u r i n g the i n t e r - w a r period. The decline of this sphere of folk art came together w i t h the disintegration of t r a d i tional folk culture: the countryside simply ceased to have any use for the traditional forged i r o n decorations. I n order to investigate the present creative talents of village blacksmiths the Section for Research into Folk A r t of the Polish Academy of Sciences' Institute of A r t and the C u l t u r a l Department of the Cracow Voivodship Council organised a competition of decorative forged i r o n w o r k i n A p r i l , followed by an exhibition of w o r k submitted. As many as 43 blacksmiths took part and also a few artisans whose w o r k was however outside the scope of the competition, as i t departed from the traditions of folk i r o n w o r k . The exhibition was i n two sections — the first i n cluded w o r k of a traditional character (about 50 per cent: fig. 2, 8, 9) and the second exhibits made for urban use (fig. 10, 13). The author discusses the technique of the w o r k in general and the decorative processes appearing in folk forged iron work. He asserts that the exhibition showed the high artistic level of t r a d i t i o n a l forms (for instance the iron fitting for a cart-shaft (fig. 2, 8). Worse results can be observed i n the exhibits intended for urban use. I n many cases these showed an attempt to transfer traditional motifs to a new function) i . e. the small dog from an i r o n cart-fitting used as a decoration for an ashtray — fig. 13). Pointing out that these unsuccessful attempts are due to difficulties arising out of changed tasks, the author of the article expresses the hope that further experience w i l l lead to better results. The exhibition was very w e l l attented. I t aroused great interest among blackmiths as w e l l as artists and teachers from vocational schools, w h o urged that such displays should be arranged more frequently. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez P.P. W Y D A W N I C T W A ARTYSTYCZNE I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , kwartalnik, ponad 100 str. d u ż e g o formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zl, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, k w a r t a l n i k poświęcony nowoczesnej twórczości plastycznej, 80 str. d u ż e g o formatu, bogata szata ilustra­ cyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku, o k o ł o 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , o k o ł o 100 str. druku, k i l k a n a ś c i e Cena 10 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 20 ził, roczna — 40 zł. 1 M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 sta , druku, liczne p r z y k ł a d y Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. ilustracji. nutowe. PRENUMERATA Z a m ó w i e n i a i p r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane s ą w t e r m i n i e do d n i a 15-.go m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty — przez: U r z ę d y Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury „ R u c h u " . M o ż n a r ó w n i e ż z a m ó w i ć p r e n u m e r a t ę d o k o n u j ą c w p ł a t y na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Srebrna 12. <l Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40 /o droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na tę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e i roczne P r z e d s i ę b i o r s t w o Eksportu i Irniportu „ R u c h " w Warszawie, Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie, u l Warecka 10. SPRZEDAŻ Aktualne numery czasopism Instytutu Sztuki P A N w w i ę k s z y c h k s i ę g a r n i a c h miast w o j e w ó d z k i c h . są do nabycia Egzemplarze zdezaktualizowane m o ż n a n a b y ć w sklepie „ R u c h u " przy u l . Wiejskiej 14 w Warszawie. Z a m ó w i e n i a spoza Warszawy należy k i e r o w a ć do Centrali K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " , W a r ­ szawa, u l . Srebrna 12. Stołeczne Zakłady Graficzne. Z. W. W-wa, Podchorążych 39. Zam. 597. ilustr. kl. I I I , 120 g A l + karton biały kl. I I I , 220 g. B l . Nakład 1200 + 30 egz. Druk ukończono w grudniu 1960 r. Pap. C-37. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/63744cef5837b10640e6f267e8fb6f34.pdf 8b4443f50b4a2650c0a466286bf0af6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3770 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3539 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1, strony tytułowe Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa �T R E Ś Ć Jacek Olędzki Doroczne pieczywo obrzędowe północno-wschod­ niej Polski Jerzy Czajkowski Ostatni garncarz Bardiowa Paul Henri Staihl Słońce, księżyc i gwiazdy w n i c t w i e rumuńskim X I X w ludowym Maria Przeździecka Wincenty Flak — rzeźbiarz samouk . Franciszek Zabawa Aleksander Jackowski w zdob­ 27 Ludowe Edward Pietraszek żelaza 24 Zofia Barbara Głowa Kotula zdobnictwo 3 pow. Opoczno . . . ludowa Z a r c h i w u m historycznego: Ośrodki garncarskie w dobrach w X V I I I i pierwszej poł. X I X w 34 41 46 tenczyńskich 48 Refleksje po wystawach malarstwa, drzeworytu i rzeźby w K r a k o w i e 54 Kronika 61 Summary of articles 63 Na okładce: Fragment obrazu na płótnie „Matka Boska Gidelska", wł. Mu­ zeum Tatrzańskiego w Zakopanem. Fot. Stefan Deptuszewski. Na stronie tytułowej: Pieczywo „kozy prostyńskie", wyobrażenie sarny, ciasto pszenne, wys. 5 cm. Wyk. w 1959 r. I. Zakrzewska, Ostrów Mazowiecka. Fot. Jacek Olędzki. �f , Th * ***** P O L S K A S Z T U K A L U D O W A R, X V - 1961 TREŚĆ Czajkowski Jerzy Ostatni garncarz Bardiowa s. 24 . . . . . . Czajkowski Jerzy Zagroda wydłużona typu bielsko-hajnowskiego s. 153 Czerepińscy Jadwiga i Anatoliusz X V I I I - w i e c z n y l u d o w y strój biłgorajski na obrazach w o t y w n y c h z Puszczy Solskiej s. 84 Czerepińscy Jadwiga i Anatólimz Władysław Chajec — rzeźbiarz l u d o w y z Kamienicy Górnej, pow. Jasło s. 233 Fryś-Pietraszkowa Ewa Meble Józefa Gibuły s. 97 Fryś-Pietraszkowa Ewa Mazerowane k u f r y podlaskie s. 165 . . . . Głowa Zofia Barbara Ludowe zdobnictwo żelaza w pow. Opoczno s. 34 . Głowa Zofia Barbara Zagadnienia plastyki ludowej n a konferencji P.T.L s. 179 , Kotula Franciszek Zabawa l u d o w a s. 46 Kunczyńska Anna Teofil Kożuchowski s. 171 Matusek Małgorzata Ludowe „dywany" przetykane na Lubelszczyźnie s. 145 Matuszewska Barbara Obiekty budownictwa podcieniowego w powiecie żnińskim s. 222 Nahlik Adam W sprawie pochodzenia w o w y c h s. 137 Olędzki Jacek Polski s. Doroczne pieczywo tak zwanych dywanów nr 1 nr 3 nr 2 nr nr nr nr 4 2 3 1 nr nr nr nr 3 1 3 3 nr 4 dwuosnonr 3 obrzędowe północno-wschodniej 3 nr 1 Olędzki Jacek Artystyczna twórczość kowalska na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej o d końca X I X w . do I w o j n y światowej s. 199 . . Pękalski Michał Drewniane kapliczki nagrobne w powiecie biłgorajskim s. 94 Przeździecka Maria Wincenty Flak — rzeźbiarz samouk s. 41 . . . Reinfuss Roman Na marginesie badań sztuki ludowej Białostocczyzny s. 131 Stahl Henri Paul Słońce, księżyc i gwiazdy w l u d o w y m zdobnictwie rumuń­ s k i m X I X w . s. 27 Sławski Tadeusz Z przeszłości garncarstwa w Bieczu s. 215 Świątkowska Anna Łowicka wycinanka s. 67 ARCHIWUM . . . . 4 2 1 3 nr 1 nr 4 nr 2 HISTORYCZNE Jasiewicz Zbigniew Materiały do dziejów garncarstwa w powiecie koniń­ s k i m w X V I I I w i e k u s. 243 . nr 3 Franciszek Mieszczańscy malarze i obrazy w domach mieszczań­ skich s. 181 . . . . ,' . .' nr 3 Pietraszek Edward Ośrodki garncarskie w dobrach tenczyńskkh w X V I I I i pierwszej poł. X I X w . (cz. I) s. 48 . . . . . . . . nr 1 Pietraszek Edward Ośrodki garncarskie w dobrach tenczyńskich w X V I I I i pierwszej poł. X I X w . (cz. I I ) s. 101 nr 2 Kotula uzupełnień do dziejów nr 4 polskiej tkaniny pasia­ -. . . . . . . . Kamińska Janina stej s. 106 Kilka nr nr nr nr ; RECENZJE Bazielich Barbara Zwyczaje s k i m s. 109 Fryś-Pietraszkowa w Opocznie Ewa s, 115 Z W Y S T A W I KONKURSÓW ludowe na Śląsku i w Zagłębiu Dąbrow­ nr 2 Pokonkursowa wystawa Jackowski Aleksander Refleksje po wystawach i rzeźby w K r a k o w i e s. 54 sztuki ludowej nr 2 malarstwa, drzeworytu nr 1 �Mathys F. K., Jackowski w Bazylei s. 116 Aleksander O wystawie polskiej sztuki ludowej RECENZJE Z nr 2 nr nr nr nr 4 4 4 4 PUBLIKACJI Przeździecka Maria Sdhweizerisches A r c h i v f. Volkskunde s. 246 Przeździecka Maria Arnost Kovar: Serbskie j u t r o w n e j e j k a s. 248 Przeździecka Maria Is l i e t u v i u k u l t u r o s istorijos s. 248 . . Przegląd w y d a w n i c t w s. 251 RÓŻNE Gawrak Zbigniew Filmografia polskiej sztuki ludowej 1957—1960 s. 118 . . . . . . Terlecki Marian Pogórzanie czy Podgórzanie s. 108 K r o n i k a s. 61 . . K r o n i k a s. 122 K r o n i k a s. 190 K r o n i k a s. 250 Summary of Articles s. 63 Summary of Articles s. 125 Summary of Articles s. 192 Summary of Articles s. 253 Pe3ioMe s. 127 PearoMe s. 194 Pe3K)Me s. 255 • . . . . . i f o l k l o r u za lata nr 2 ni nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr 2 1 2 3 4 1 2 3 4 2 3 4 �RECENZJE Z KSIĄŻEK Bazielich Barbara I . P. Rabotnowa, W. Ja, Jakowlewa: Russkaja Narodnaja Wysziwka s. 186 Rss. Otokar Macel, Jarosław Vajdis: Slovacko, arehitektonicki vyvoj vesnice s. 58 . -.- . .. > Rss. Caiete de a r t a populara s. 58 nr 3 nr 1 nr 1 ROŻNE Jefabek Richard Wspomnienie pośmiertne o prof, d r A n t o n i m v i k u s. 120 Kunz Ludwik (Brno) Prof, d r Josef V y d r a n i e żyje s. 120 Kotula Franciszek Pogórzanie czy Podgórzanie (list do redakcji) Sprawozdania z badań s. 121 K r o n i k a s. 59 K r o n i k a s. 125 K r o n i k a s. 188 K r o n i k a s. 252 . . . . . . Summary of articles s. 63 Summary of articles s. 127 Summary of articles s. 190 Summary o f articles s. 254 Vacla. ' ,: . .: n r nr s. 185 nr nr nr nr nr . . nr nr nr nir nr T 2 2 3 2 1 2 3 4 1 2 3 4 �P O L S K A S Z T U K A L U D O W A R. X I V - 1 9 6 0 SPIS T R E Ś C I Błachowski Aleksander Z badań n a d sztuką ludową Opolszczyzny nie malowane) s. 23 Błachowski Aleksander nych s. 87 Czajkowski Jackowski Jasiewicz Zbigniew ule skrzynkowe s. 206 nr 4 nr 4 Forma do w y p i e k u ciasta z okolic Międzyrzecza s. 39 nr 1 Emilia Chmiel (wspomnienie Kotula Franciszek Wincenty Jaskier, rzeźbiarz zabawek Kotula Franciszek Nowożytne u r n y s. 230 pośmiertne) s. 106 . s. 168 . . nr 2 . nr 3 nr 4 Kunczyńska Anna Chrystus Frasobliwy w 'polskiej rzeźbie ludowej s. 211 Lippóczy Norbert Oskwarek znowu maluje s. 101 Maśliński Michał Ludowe k o w a l s t w o artystyczne s. 243 Mulkiewicz Olga T k a n i n a ażurowa s. 37 Mulkiewicz Olga Z zagadnień kieleckiej snycerki s. 195 Olędzki Jacek Wota woskowe ze w s i Brodowe Łąki i Krzynowłoga WiClka s. 3 Pietrusiński Jerzy Małopolskie Bohomazy •malarstwa ikon) s. 131 Reinfuss w nr 1 n r 3 nr 3 . nr 3 nr 2 nr 3 HISTORYCZNE Gajerski Stanisław Franciszek Materiały skich w Potyliczu i okolicy s. 42 do historii ośrodków garncar­ nr 1 Pietraszek Edward Stan majątkowy garncarzy s. 110 Seweryn Tadeusz Garncarze i kaflarze w K r a k o w i e w I I poł. X I X w . s. 176 SPRAWOZDANIA Z WYSTAW żywieckiego nr 2 nr 3 I KONKURSÓW Fryś Ewa Wystawa sztuki ludowej w Łańcucie s. 50 Kunczyńska Anna Konkurs na ludowe i artystyczne pamiątki z B y d ­ goszczy s. 116 K o n k u r s haftu 4 2 4 1 4 (Notatki z podróży Scheuffler Vladimir Czarna ceramika na ziemiach czeskich s. 163 . Seweryn Tadeusz Orawski Orbis Pictus s. 67 Świątkowski Henryk Starodawny haft łowicki s. 172 ARCHIWUM nr nr nr nr nr (Materiały i uwagi do epilogu Roman Sztuka ludowa w Czechosłowacji 1959 r.) s. 155 Kunczyńska Anna w e j s. 248 nr 2 O motywach ludowych i i c h adaptacji s. 23 . Franciszek Kotula nr 1 Dominika Bujnowska, tkaczka dywanów podwój­ : . Ozdobne Jerzy Aleksander (Skrzy­ i przegląd sztuki nr 1 nr 2 ludo­ Kunczyńska Anna Wystawy wycinanek w Muzeum Łowickim s. 250 Mulkiewicz Olga Wystawa sztuki ludowej Pogórzan Gorlickich s. 179 Przeździecka Maria Wystawa haftów w Rzeszowie s. 56 Rss. X V powojenny konkurs szopek s. 111 nr 4 nr nr nr nr 4 3 1 2 �polska sztuka ludowa KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI PAN R O K XV 1961 NR 1 �KOMITET Mgr mgr prof, prof, prof, REDAKCYJNY Aleksander Jackowski, Kazimierz Pietkiewicz, d r Ksawery P i w o c k i , d r Roman Reinfuss, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: m g r Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, dr Roman R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, redaktor działu: m g r A n ­ na Kunczyńska, redaktor techniczny: M a r i a K l u k o w ska, okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. Tłumacz: Doris Ronowicz. Red.: Instytut Sztuki P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, Krak. Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a1da2a5e9ade70e95118e76dca8a53b.pdf 73a5a15a380d620016e3a532a6a5df35 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2275 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2110 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3, s.2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PL I S S N 0 0 3 2 - 3 7 2 1 polska sztuka ludowa ROKXLIV-1990 NR 3 �TREŚĆ Grzegorz Olesiak W y o b r a ż e n i e „ m a ł e j o j c z y z n y " . M o r f o l o g i a idealnego świata Jerzy Bartmiński Ojczyzna w pieśniach i wierszach c h ł o p s k i c h Grażyna W i a n e c k a Życie i działalność M a r i i K o z ł o w e j 14 Maria K o z ł o w a Lamenty p o w y s i e d l o n e j w s i ( w s t ę p Jerzego B a r t m i ń s k i e g o ) 17 * * * Aleksander J a c k o w s k i . . . . 3 9 D a w n a w i e ś polska w f o t o g r a f i i Louise Arner B o y d ( I I ) 20 Portret 22 ludzkiego losu Aleksander J a c k o w s k i Marginalia Marta Leśniakowska „ J a m d w ó r p o l s k i . . . " , czyli raz jeszcze o mityzacji w nauce 26 29 Ryszard Przybylski Kuźnia m i t u 35 Eleonora Bergman D o m cadyka w Ryszard Ciarka Święty obraz w szarym bloku (szkic d o scenariusza f i l m o w e g o ) Kocku 43 39 A n t o n i Pelczyk P o s z u k i w a n i e s y s t e m ó w proporcji w architekturze l u d o w e j 45 Zbigniew Benedyktowicz S y m b o l i k a d o m u w tradycji l u d o w e j (cz. I) 48 A. K. Bajburin W s p r a w i e o p i s u struktury s ł o w i a ń s k i e g o rytuału b u d o w n i ­ Danuta B e n e d y k t o w i c z , Aleksander J a c k o w s k i czego 69 Prof, dr hab. Maria Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a ( 1 8 9 8 - 1 9 9 0 ) 70 S u m m a r y of Articles 71 N a o k ł a d c e : Krzyż przydrożny, Z o f i a n k a , d . p o w . J a n ó w Lubelski. Fot. Stefan Deptuszewski Na stronie tytułowej: Oko w kościele). Fot. J a n Ś w i d e r s k i opatrzności, Młdzawy M a ł e , d. p o w . Pińczów (obraz �polska sztuka ludowa tradycja - współczesność, kultura środowisk nieelitarnych problemy antropologii kultury P OLSKA A K A D E M I A NAUK # INSTYTUT SZTUKI # ROK XLIV # 1990 * Nr 3 �CONTENTS Grzegorz Olesiak Image of a " l i t t l e h o m e l a n d " . T h e m o r p h o l o g y of an ideal world 3 Jerzy Bartmiński H o m e l a n d in peasants' s o n g s a n d p o e m s Grażyna W i a n e c k a Maria K o z f o w a ' s life and activity Maria K o z ł o w a Laments over the desolate Village ( w i t h Jerzy Bartminski's introduction) * * * 9 14 17 T h e o l d Polish c o u n t r y s i d e in Louise Arner B o y d ' s p h o t o ­ graphs (II) 20 Aleksander J a c k o w s k i A portrait of h u m a n d e s t i n y 22 Aleksander J a c k o w s k i M a r g i n a l notes 26 Marta Leśniakowska „ I a m a Polish m a n o r - h o u s e . . . " , that is a b o u t m y t h i z a t i o n in sciences o n c e again 29 Ryszard Przybylski Forge of a m y t h 35 Eleonora B e r g m a n T h e Z a d d i c k ' s C o u r t in Kock 39 Ryszard Ciarka A holy picture in a grey b l o c k of flats ( A sketch t o a f i l m script) 43 A n t o n i Pelczyk In search of the systems of p r o p o r t i o n s in f o l k architecture 45 Benedyktowicz H o m e s y m b o l i s m in folk t r a d i t i o n ( I ) 48 A. K. B a j b u r i n O n t h e d e s c r i p t i o n of t h e structure of t h e Slav b u i l d i n g ritual 62 Aleksander J a c k o w s k i Prof, dr hab. Maria Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a ( 1 8 9 8 - 1 9 9 0 ) Danuta and Zbigniew S u m m a r y of the Articles 70 71 R E D A K C J A : Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z (z-ca r e d . ) , Aleksander J a c k o w s k i ( r e d . ) , Ewa Korulska, A n n a K u n c z y ń s k a - l r a c k a , S ł a w o m i r Sikora (sekretarz redakcji) RADA R E D A K C Y J N A : Jerzy B a r t m i ń s k i , Tadeusz C h r z a n o w s k i , M a r c i n C z e r w i ń s k i , Ewa Fryś-Pietraszkowa, Franciszek M i d u r a , J a c e k Olędzki, M i e c z y s ł a w Porębski, R o m a n Reinfuss, Czesław R o b o t y c k i , Zofia S o k o l e w i c z , L u d w i k S t o m m a , R o c h S u l i m a W S P Ó Ł P R A C O W N I C Y R E D A K C J I : Zofia Bisiak, J a n Ś w i d e r s k i T Ł U M A C Z : Piotr Paszkiewicz, M a g d a l e n a I w i ń s k a R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : Krzysztof N a l e w a j k o A d r e s Redakcji: Instytut Sztuki P A N , u l . D ł u g a 2 8 , 0 0 - 9 5 0 W a r s z a w a , skr. poczt. 9 9 4 , tel. 31-32-71/4, wewn. 227 ,mtm � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7c81090dbde6d6f1aab3b2c7e377468.pdf 342b50956208a614dc372c4b8291a9f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2020 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1875 Title A name given to the resource Kronika / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.389-420 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85,2001 KRONIKA DELEGATóW 75. WALNE ZGROMADZENIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, CIECHANÓW 24 WRZEśNIA 1999 75. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego odbyło się. 24 września 1999 roku w dworku w Gołotczyźnie (Oddział Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie). Zebranie otworzył prezes ZG Towarzystwa prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki, który przedstawił porządek obrad: I. Wspomnienie zmarłych członków Towarzystwa; 2. Wybór przewodniczącego i protokolanta obrad; 3. Nadanie godności członków honorowych; 4. Powołanie nowego Oddziału PTL w Ciechanowie; 5. Odczytanie protokołu z poprzedniego WZD i sprawozdanie sekretarza generalnego; 6. Sprawozdanie skarbnika; 7. Sprawozdanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej; 8. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej; 9. Dyskusja; 10. Udzielenie absolutorium ustę.pującemu Zarządowi; 11. Powołanie Komisji Wnioskowej; 12. Powołanie Komisji Mandatowej; 13. Powołanie Komisji Skrutacyjnej; 14. Wybory nowych władz Towarzystwa; 15. Sprawozdania Oddziałów i Sekcji (Kół) zainteresowań; 16. Przedstawienie wyników wyborów; 17. Wystąpienie Komisji Wnioskowej i wybór miejsca Zgromadzenia w 2000 r.; 18. Ukonstytuowanie się. nowych władz PTL; 19. Zakończenie obrad. Ad l. Prezes ZG PTL Z. Kłodnicki odczytał listę. zmarłych w okresie od IX 1998 do IX 1999 roku członków Towarzystwa. Byli to: Janusz Bohdanowicz, Zbigniew Dąbrowicki, Romualda Hankowska, Jak Kapłon, Halina Mikułowska, Flora Nazarin, Feliks Olesiejuk, Roman Reinfuss, Maria Soleska, Jerzy Topolski, Jan Wróbel. Zebrani uczcili pamię.ć zmarłych kolegów minutą ciszy. Ad 2. Na przewodniczącą obrad wybrano w jawnym głosowaniu prof. dr hab. Annę. Brzozowską-Krajkę., a na protokolantkę - Małgorzatę Golicką-Jabłońską. Ad 3. Prezes Z. Kłodnicki przedstawił sylwetki osób, którym ZG proponował nadać godność honorowych członków PTL. Byli to: doc. Magdalena Parikova (Słowacja), prof. Klaus Beitł (Austria) i mgr Zbigniew Toroński (Polska). W jawnym głosowaniu zgromadzenie delegatów zatwierdziło propozycję ZG. Obecni na obradach M. Parikowa i Z. Toroński odebrali dyplomy członków honorowych. Następnie Z. Kłodnicki przekazał na ręce prezesa Oddziału Krakowskiego - dr Anny Spiss podziękowanie za zorganizowanie 74. WZD w roku ubiegłym i podziękowanie dla prof. dr. hab. Wiesława Bieńkowskiego za ofiarną pracę podczas 50 lat przynależności do PTL. �390 Ad 4. Walne zgromadzenie delegatów w jawnym głosowaniu wyraziło zgodę na powołanie nowego oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Ciechanowie przy Muzeum Szlachty Mazowieckiej. Oddział przyjął nazwę: Oddział północno-Mazowiecki. Liczy 12osób. Ad 5. Sprawozdanie sekretarza generalnego odczytała pełniąca tę funkcję dr Magdalena Rostworowska (w załączeniu). Ad 6. Sprawozdanie finansowe przedstawił skarbnik Zarządu Głównego mgr Zbigniew Toroński (w załączeniu). Ad 7. Sprawozdanie Ośrodka Informacji i Dokumentacji Etnograficznej w Łodzi odczytała delegat Oddziału Łódzkiego mgr Małgorzata Golicka-Jabłońska (w załączeniu). Ad 8. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej przedstawił przewodniczący Komisji dr Jerzy Adamczewski (w załączeniu). Ad 9. Dyskusja. Przewodniczący Komisji Rewizyjnej J. Adamczewski zaproponował, aby ze względów oszczędnościowych ograniczyć liczbę członków Zarządu Głównego z 19 do 14 osób (12 członków i 2 zastępców). Wniosek jednomyślnie przyjęto. Z. Kłodnicki przedstawił delegatom sytuację finansowąi organizacyjną ODIE. Ośrodek praktycznie przestał istnieć. Mimo długoletnich, uporczywych starań nie udało się zapewnić funduszy nawet na symboliczne wynagrodzenie dla dwóch osób, które w tej sytuacji przeszły do pracy w innych instytucjach. Cennymi materiałami ODIE opiekuje się obecnie społecznie założycielka Ośrodka - prof. B. Kopczyńska-Jaworska. Ze względu na wagę i znaczenie dokumentacji gromadzonej w Ośrodku nie powinno się rezygnować ze starań o zapewnienie warunków do jego funkcjonowania. Następnie Z. Kłodnicki omówił zagadnienia związane z mateńałami dydaktycznymi do nowego przedmiotu nauczania. Od l września w programach szkolnych znalazł się przedmiot "Edukacja regionalna", do którego brak podręczników. ZG PTL od dawna zabiegał w MEN o możliwość przygotowania takich podręczników, słusznie wychodząc z założenia, iż etnolodzy posiadają ku temu odpowiednią wiedzę i przygotowanie. Ukazała się już propozycja książkowa pt. Dziedzictwo kulturowe Dolnego Śląska opracowana przez wrocławski Oddział PTL. Kolejne pozycje powstają w kilku oddziałach. Z. Kłodnicki apelował o szybkie podjęcie prac. Jest to szansa zarówno dla PTL, jak i dla autorów - etnologów. O fundusze na wydanie podręczników należy zwracać się do odpowiednich samorządów. Z. Kłodnicki zgłosił wniosek, aby kolejne książki ukazywały się w seńi pod wspólnym tytułem "Dziedzictwo kulturowe". Wniosek przegłosowano jednomyślnie. J. Kamocki wyraził pochwałę dla różnorodnych wydawnictw PTL, które zaleca jako lekturę studentom. Niska cena publikacji powoduje, iż są one dostępne dla studenckich kieszeni. W. Sadowski zgłosił wniosek, aby "Lud" zamieszczał kronikę wystaw muzealnych w placówkach etnograficznych w Polsce. Natychmiast uzyskał odpowiedź redaktora "Ludu" prof. dr. Z. Jasiewicza, że chętnie taki wykaz będzie zamieszczał, jeśli znajdzie się osoba, która zajmie się opracowaniem. Jednocześnie prof. Z. Jasiewicz przypomniał, że z powodów finansowych jest zmuszony ograniczać liczbę arkuszy wydawniczych "Ludu". W. Sadowski zgłosił wniosek, aby raz w roku Komisja Rewizyjna lub jej delegat kontrolowała jeden wybrany oddział PTL. Wniosek przyjęto przez głosowanie. Ad 10. Na wniosek Komisji Rewizyjnej zebrani w jawnym głosowaniu udzielili absolutorium ustępującemu Zarządowi. Ad 11. Delegaci wybrali w jawnym głosowaniu Komisję Wnioskową w składzie: prof. dr Teresa Karwicka, mgr Alicja Małeta i mgr Hanna Gruszczyńska. Ad 12. Delegaci w jawnym głosowaniu wybrali Komisję Mandatową w składzie: mgr Jan Cieślak, mgr Elżbieta Teresa Filip i Teofila Latoś. Ad 13. Delegaci w jawnym głosowaniu wybrali Komisję Skrutacyjną w składzie: mgr Wiktońa Blacharska, mgr Alfred Gauda i mgr Grzegorz Graff. �391 Ad 14. Komisja Mandatowa stwierdziła, że Walne Zgromadzenie Delegatów jest prawomocne do przeprowadzenia wyborów nowych władz Towarzystwa. Ustępujący Zarząd i delegaci zgłosili następujące kandydatury: Kandydaci do Zarządu Głównego: Dorota Simonides (wyraziła zgodę na kandydowanie; ze względu na inne obowiązki nie uczestniczyła w obradach). Bronisława Kopczyńska-Jaworska (wyraziła zgodę na kandydowanie; nie uczestniczyła w obradach z powodu wyjazdu na konferencję na Cypr), Andrzej Stawarz, Krystyna Kaczko, Magdalena Rostworowska, Zbigniew Toroński, Anna Spiss, Irena Kotowicz-Borowy, Irena Soppa, Teresa Smolińska, Zbigniew Jasiewicz, Zbigniew Kłodnicki, Jerzy Adamczewski, Janusz Kamocki, Andrzej Rataj. Kandydaci do Sądu Koleżeńskiego: Stanisław Chmielowski, Aleksandra Wojciechowska, Irena Wronkowska. Kandydaci do Głównej Komisji Rewizyjnej: Anna Kowalska-Lewicka, Wojciech Sadowski, Maria Parnowska, Roman Tubaja. Odbyły się tajne wybory nowych władz PTL. Zgodnie ze statutem głosowali delegaci posiadający mandaty. Ad 15. Podczas obliczania głosów przedstawiciele Oddziałów i Sekcji (Kół Zainteresowań) odczytali sprawozdania z działalności w minionym roku (w załączeniu). Ad 16. W imieniu Komisji Skrutacyjnej wyniki wyborów ogłosił A. Gauda. Głosowało 38 osób. Wszystkie głosy były ważne. Do Zarządu wybrano 14 osób. Są to: Dorota Simonides, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Andrzej Stawarz, Krystyna Kaczko, Magdalena Rostworowska, Zbigniew Toroński, Anna Spiss, Irena Kotowicz-Borowy, Irena Soppa, Zbigniew Kłodnicki, Teresa Smolińska, Zbigniew Jasiewicz, Jerzy Adamczewski, Jerzy Kamocki. Do Sądu Koleżeńskiego weszli: Stanisław Chmielowski, Aleksandra Wojciechowska, Irena Wronkowska. Do Głównej Komisji Rewizyjnej weszli: Anna Kowalska-Lewicka, Wojciech Sadowski, Maria Parnowska (protokół Komisji w załączeniu). Ad 17. W imieniu Komisji Wnioskowej wnioski przedstawiła T. Karwicka. Wniosek l. - dotyczył zmniejszenia liczby członków Zarządu Głównego z 19 do 14 osób. Wniosek 2. - dotyczył powołania seńi wydawniczej "Dziedzictwo kulturowe regionu". Wniosek 3. - dotyczył dokonywania raz w roku rewizji jednego Oddziału PTL. Wniosek 4. - dotyczył wyboru miejsca WZD w roku 2000. Zaproszenia zgłosiły dwa Oddziały: w Toruniu i w Gdańsku. przyjęto obie propozycje. Delegaci w jawnym głosowaniu zadecydowali, że WZD w roku 2000 odbędzie się w Toruniu, w związku z uroczystościami rocznicowymi w Muzeum Etnograficznym, a w roku 200 l w Gdańsku (protokół Komisji Wnioskowej w załączeniu). Ad 18. Na pierwszych posiedzeniach nowe władze PTL ukonstytuowały się w następującym składzie: Zarząd Główny: -prof. dr hab. DOROTA SIMONIDES prezes - prof. dr BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA wice-prezes wice-prezes - dr ANDRZEJ STAWARZ sekretarz generalny - dr JERZY ADAMCZEWSKI zastępca sekretarza - mgr KRYSTYNA KACZKO skarbnik - mgr ZBIGNIEW TOROŃSKI zastępca skarbnika - dr MAGDALENA ROSTWOROWSKA Sąd Koleżeński: przewodniczący - dr STANISŁAW CHMIELOWSKI �392 członkowie - prof dr ALEKSANDRA WOJCIECHOWSKA - mgr IRENA WRONKOWSKA Główna Komisja Rewizyjna: przewodnicząca - dr ANNA KOWALSKA-LEWICKA członkowie - mgr MARIA PARNOWSKA - dr WOJCIECH SADOWSKI Ad 19. Na tym obrady zakończono. W imieniu ustępującego Zarządu Z. Kłodnicki podziękował mgr Irenie Kotowicz-Borowy, głównej organizatorce 75. zgromadzenia i sesji w Ciechanowie. W imieniu zebranych Irena Borowy i Andrzej Stawarz serdecznie podziękowali Z. Kłodnickiemu za dziesięcioletni trud sprawowania funkcji prezesa i ogromne oddanie sprawom Towarzystwa. przewodnicząca prof dr hab. Anna Brzozowska-Krajka protokołowała: mgr Małgorzata Golicka-Jabłońska SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYS1WA LUDOZNAWCZEGO W OKRESIE WRZESIEŃ 1999- WRZESIEŃ 2000 24 września 1999 roku w Golotczyźnie kolo Ciechanowa odbyło się 75. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zgodnie ze statutem przeprowadzono wówczas wybory do Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej oraz Sądu Koleżeńskiego. W wyniku tajnego głosowania do Zarządu Głównego wybrano 14 osób. W porządku alfabetycznym byli to: Jerzy Adamczewski, Zbigniew Jasiewicz, Krystyna Kaczko, Janusz Kamocki, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Irena Kotowicz-Borowy, Magdalena Rostworowska, Dorota Simonides, Teresa Smolińska, Irena Soppa, Anna Spiss, Andrzej Stawarz, Zbigniew Toroński. Prezydium Zarządu Głównego ukonstytuowało się w następującym składzie: prezes - prof. dr hab. Dorota Simonides, wiceprezes - prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, wiceprezes - dr Andrzej Stawarz, sekretarz generalny - dr Jerzy Adamczewski, zastępca sekretarza - mgr Krystyna Kaczko, skarbnik - mgr Zbigniew Toroński, zastępca skarbnika - dr Magdalena Rostworowska. W skład Głównej Komisji Rewizyjnej weszli: dr Anna Kowalska-Lewicka, wybrana przewodniczącą, orazjako członkowie GKR: mgr Maria Pamowska i dr Wojciech Sadowski. W skład Sądu Koleżeńskiego weszli: dr Stanisław Chmielowski, wybrany przewodniczącym, orazjako członkowie: dr Aleksandra Wojciechowska i mgr Irena Wronkowska. 75. Walne Zgromadzenie Delegatów w dniach 24-26 września 1999 roku miało miejsce w Gołotczyźnie w Oddziale Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie. Walnemu Zgromadzeniu towarzyszyła sesja naukowa Rola szlachty mazowieckiej w kształtowaniu polskiego krajobrazu kulturowego. Organizatorem zjazdu i konferencji było rzeczone Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie, a przede wszystkim p. mgr Irena Kotowicz-Borowy. Walne Zgromadzenie w głosowaniu jawnym wyraziło zgodę na powołanie nowego oddzia- �393 łu Towarzystwa przy Muzeum Szlachty Mazowieckiej. Oddział przyjął nazwę "Północno-Mazowiecki" i liczy 16 osób. Tegoroczne plenarne posiedzenie Zarządu Głównego połączone jest z 76. Walnym Zgromadzeniem Delegatów w Toruniu, któremu to Zgromadzeniu towarzyszy sesja naukowa Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości. Postacie, idee, problematyka, ośrodki, nad którą pieczę merytoryczną sprawuje prof. Z. Jasiewicz. Organizacją zjazdu oraz sesji zajął się Oddział Toruński i toruńskie Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Priifferowej. W roku sprawozdawczym odbyły się trzy posiedzenia Prezydium Zarządu Głównego (15.10.1999 r., 22.02.2000 r., 12.06.2000 r.), posiedzenie Rady Wydawniczej (12.06.2000 r.) oraz jedno zebranie Głównej Komisji Rewizyjnej (5.09.2000 r.). Na pierwszym spotkaniu nowo wybrane Prezydium zapoznało się przede wszystkim z sytuacją finansową Towarzystwa. Elastyczna, a zarazem rozsądna i ostrożna polityka finansowa dotychczasowego oraz nowego prezesa, skarbnika i głównej księgowej powoduje, iż od kilku lat Polskie Towarzystwo Ludoznawcze nie ma żadnych zobowiązań finansowych. Wpływy w roku 1999 wyniosły 205999,19 zł, w tym dotacja celowa z Komitetu Badań Naukowych - 144250 zł (z pieniędzy tych finansowana jest działalność wydawnicza, dofinansowane zaś funkcjonowanie Biblioteki Naukowej, a także Archiwum Naukowego) oraz wpływy ze sprzedaży wydawnictw36097,67 zł. Po stronie wydatków i kosztów zanotowano kwotę 202 600,02 zł, a najważniejsze pozycje to wynagrodzenie pracownicze - 69008,62 zł i koszt druku wydawnictw69920 zł. Natomiast w okresie od I stycznia do 31 lipca 2000 r. na finansowanie działalności statutowej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego wpłynęło 207 936 zł. Najważniejszą pozycję stanowi dotacja z Komitetu Badań Naukowych w wysokości 169 100 zł. Ze zgromadzonych w 2000 r. środków pieniężnych do 31 lipca 2000 r. wydano na prace statutowe oraz całokształt funkcjonowania biura przy Zarządzie Głównym kwotę 91499 zł. Przychylność oraz dobre stosunki Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z władzami Uniwersytetu Wrocławskiego powodują, iż uczelnia ponosi koszty użytkowania pomieszczeń biura Zarządu Głównego, koszty energii elektrycznej i utrzymania czystości. Prof. Z. Kłodnicki podjął wobec zeszłorocznego Zgromadzenia zobowiązanie utrzymania dalszych kontaktów z władzami uczelni, co ma duże znaczenie w przededniu mającego rozpocząć się wkrótce remontu budynku, w którym znajduje się siedziba Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Kolejne problemy poruszane na posiedzeniach Prezydium to działalność wydawnicza Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, opracowania monografii regionalnych - niezwykle ważne zagadnienie w związku z wprowadzeniem do szkół programów dziedzictwa kulturowego, przygotowania do Walnego Zgromadzenia Delegatów w Toruniu oraz analiza codziennego funkcjonowania biura przy Zarządzie Głównym. W okresie od 24.09.1999 r. do 12.06.2000 r., kiedy to odbyło się ostatnie posiedzenie Prezydium, przyjęto w szeregi Towarzystwa 47 osób. Itak w Oddziale Północno-Mazowieckim -16, w Toruniu-3, w Krakowie-6, wŁodzi-lO, wLublinie-4, wWarszawie-4, w Gdańsku - 2, we Wrocławiu - 2. Przy Zarządzie Głównym zarejestrowanychjest obecnie 19 oddziałów. Najmłodszym jest Oddział Północno-Mazowiecki funkcjonujący przy Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie. Do końca sierpnia do Zarządu Głównego wpłynęły zweryfikowane dane dotyczące liczby osób należących do 12 oddziałów, w których to oddziałach zarejestrowanych jest 522 członków. Nie zaktualizowały spisu oddziały w Łańcucie, Łodzi, Zielonej Górze oraz Wrocławiu i Zamościu, który zgłosił zawieszenie działalności. Z oddziałami w Koszalinie i Zakopanem brak jest jakiegokolwiek kontaktu. Sprawozdania ze swej działalności przysłało jednak tylko 9 oddziałów. Są to: Gdański, Krakowski, Lubelski, Łódzki, w Mszanie Dolnej, Poznański, Śląski, Warszawski, Zielonogórski. Przy Oddziale Gdańskim i Krakowskim funkcjonuje Koło Zainteresowań Kulturą Ormian, a także Klub Hafciarski. W ramach Oddziału Warszawskiego działa Koło Zaintere- �394 sowań Kulturą Ormian, Koło Zainteresowań Kulturą Gruzji, Koło Zainteresowań Etnografią Miasta. Sprawozdanie finansowe dostarczyło natomiast 13 oddziałów. Przypomnieć należy, iż składki członkowskie oraz dochody ze sprzedaży wydawnictw Towarzystwa pozostają w dyspozycji oddziałów. Łódzki Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej, kierowany społecznie przez prof. B. Kopczyńską-Jaworską, nie ma w tej chwili pracownika etatowego. Pani Małgorzata Wilbik od 1 kwietnia tego roku nie jest już zatrudniona na etacie. Prace wykonuje w ramach umowy o dzieło. Ośrodek Dokumentacji otrzymał w tym roku z Komitetu Badań Naukowych dotację w wysokości 6000 zł na kontynuację tworzenia i użytkowania baz danych oraz na kontynuację upowszechniania i promocji osiągnięć nauki polskiej w wysokości 4600 zł. W tym roku ukończone zostanie przygotowanie materiałów bibliograficznych za lata 1991-1992, a także gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda, klasyfIkacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za lata 1991-1995, trwają prace nad bieżącą bibliografią etnografii polskiej. Działalność wydawnicza Po rezygnacji prof. dr hab. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej przewodniczącym Rady Wydawniczej został dr Andrzej Stawarz. Wszystkie serie wydawnicze dotowane są przez Komitet Badań Naukowych. Od dwóch lat brak jest natomiast dotacji z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Najnowszą, dziesiątąjuż serią wydawniczą Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jest Dziedzictwo kulturowe. Pierwszym tomem,jaki się ukazał, to Dziedzictwo kulturowe Dolnego Śląska. Trwają prace nad przygotowaniem kolejnych tomów: Dziedzictwo kulturowe Górnego Śląska i ziem ościennych, Dziedzictwo kulturowe Mazowsza. Środowisko opolskie opracowuje swój tom. Na posiedzeniu Rady Wydawniczej omawiano sprawy związane z edycją kolejnych wydawnictw w poszczególnych seriach wydawniczych. Literatura Ludowa: kolejne numery za rok 2000 poświęcone będą Jakucji, zbierane są też materiały na przyszłoroczny tom, poświęcony m.in. symbolice zwierzęcej. Lud: redaktor czasopisma prof. Zbigniew Jasiewicz nie miał jeszcze wszystkich artykułów oraz materiałów informacyjnych i recenzji do tegorocznego tomu. Łódzkie Studia Etnograficzne: plany wydawnicze na rok 2001 ob(jmują materiały prof. B. Jaworskiej i dr Krzysztofa Woźniaka, a w 2002 r. wydany zostanie tom judaistyczny autorstwa p. Mulkiewicz-Goldbergowej. Atlas Polskich Strojów Ludowych: redaktor serii prof. B. Bazielich proponuje wydanie Stroju wilamowickiego. Prace i Materiały Etnograficzne: redaktor serii prof. E. Pietraszek; czynione są starania o pozyskanie finansów na reedycję pracy Kazimierza Moszyńskiego, Człowiek. Biblioteka Popularnonaukowa: redaktor serii dr A. Kowalska-Lewicka zgłosiła pracę Elżbiety Berendt, Hierofania Śląska. Archiwum Etnograficzne: redaktor serii dr 1. Kamocki; zgłoszona została praca Elżbiety Umińskiej, Wierzenia o roślinach w demonologii i obrzędowości ludowej. Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego: wobec śmierci dotychczasowego redaktora dr Janusza Bohdanowicza prof. Z. Kłodnicki wystąpił z pismem o zgodę na opracowanie kolejnych tomów. Jako szósty tom zgłosił pracę Adama Szymańskiego, Młynarstwo wietrzne. Ostateczne decyzje dotyczące zgłoszenia konkretnych tytułów do Komitetu Badań Naukowych z prośbą o dofinansowanie w roku 200 l zostanąpodjęte na najbliższym posiedzeniu Zarządu Głównego. �395 W roku 1999 ukazały się następujące publikacje: A) Periodyki: - Literatura Ludowa, t. 43, nr 1,2,3,4/5,6, -Lud,t. 83, - Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 39, B) Seńe Wydawnicze: - Archiwum Etnograficzne - t. 36/III: Jan Świętek, Brzozowa i okolice Zakliczyna nad Dunajcem, t. 3, - Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego - t. 5: Zwyczaje, obrzędy i wie- rzenia pogrzebowe, - Atlas Polskich Strojów Ludowych - t. 33: Jan Wielek, Strój Górali Łąckich. Wydawnictwa planowane w roku 2000 to: l. Literatura Ludowa, ukazał sięjuż nr l, 2 i 312000, 2. Lud, t 84, 3. Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 38, 4. Jan Świętek, Brzozowa i okolice Zakliczyna nad Dunajcem, t. 4 (seria Archiwum Etnograficzne, t. 36), 5. Barbara Bazielich, Odzież i strój ludowy w Polsce (seria Biblioteka Popularnonaukowa, t.l3), 6. Kornelia Lach, Wierzenia, zwyczaje i obrzędy. Folklor pogranicza polsko-czeskiego (seńa Prace i Materiały Etnograficzne, t. 33), 7. Dorota Świtała-Trybek, Święto i zabawa. Odpusty parafialne na Górnym Śląsku (seńa Prace i Materiały Etnograficzne, t. 32). Na wszystkie te tytuły, na podstawie przygotowanych wniosków, Towarzystwo uzyskało dotację z Komitetu Badań Naukowych. Pieniądze wpływająjednak na konto Towarzystwa dopiero po upływie kilku miesięcy od początku roku. Ponadto nieustannie czynione są starania o pozyskiwanie sponsorów nie tylko zresztą na cele wydawnicze. Dodatkowo zwrócono się więc o pomoc finansową do 33 różnych instytucji, organów samorządowych i zakładów pracy. Pozytywną odpowiedź uzyskano w 6 przypadkach. Wpływy ze sprzedaży wydawnictw systematycznie zmniejszają się, mimo iż w sprzedaż publikacji zaangażowany jest cały zespół pracownic biura przy Zarządzie Głównym. W zeszłym roku dochody wyniosły 36097,67 zł, co stanowi niecałe 79% wpływów w 1998 r., które wówczas były na poziomie 82% wpływów w 1997 r. Wpływy ze sprzedaży są źródłem finansowania niektórych kosztów funkcjonowania biura przy Zarządzie Głównym. Należą do nich między innymi: wynagrodzenie pracowników, koszty podróży, opłaty pocztowe, rozmowy telefoniczne. Stan ilościowy wydawnictw w magazynie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przy Zarządzie Głównym wynosił 64250 egzemplarzy na kwotę 234 865,05 zł. Na koniec lipca tego roku odpowiednio 63326 egzemplarzy na kwotę 234 456 zł. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Bibliotekę prowadzi mgr Jadwiga Kłodnicka. Dotacja z Komitetu Badań Naukowych na działalność biblioteki wynosi w tym roku 60000 zł. W księgozbiorze gromadzone sąpublikacje z zakresu etnografii, etnologii oraz ważniejsze opracowania z nauk pokrewnych archeologii, histońi, socjologii, językoznawstwa i antropologii. Biblioteka powiększa swoje zbiory poprzez zakupy, wymianę, dary i publikacje Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W okresie sprawozdawczym księgozbiór powiększył się o 380 woluminów i liczy obecnie 39698 woluminów. W tym czasie zakupiono 72 woluminy, z wymiany krajowej i zagra- �396 nicznej otrzymano 213 woluminów, jako dary wpłynęły 83 woluminy. 12 woluminów to tytuły wydane przez Towarzystwo. Głównym źródłem pozyskiwania publikacji (czasopism i dzieł zwartych) jest wymiana, którą Polskie Towarzystwo Ludoznawcze prowadzi z 38 instytucjami krajowymi i 160 zagranicznymi. Wymiana zapewnia stały dopływ najnowszej zagranicznej literatury etnograficznej, zwłaszcza czasopism. Dzięki wymianie publikacje Polskiego Towarzystwa Ludoznaw· czego docierają do najważniejszych ośrodków naukowych, muzeów i zagranicznych towa· rzystw naukowych. W roku 1999 w bibliotece zarejestrowanych było 185 osób. W czytelni udostępniono 3502 woluminy, na zewnątrz wypożyczono 1009 woluminów. Archiwum Naukowe Archiwum prowadzi mgr Paulina Suchecka. Dotacja z Komitetu Badań Naukowych na działalność archiwum w 2000 r. wynosi 6000 zł. W okresie sprawozdawczym ze zbiorówar· chiwalnych - głównie syberyjskich - korzystali studenci Uniwersytetu Wrocławskiego (kierunek studiów; historia, filologia polska, politologia, etnologia) - 17 wypożyczeń, śred· nio po lOtek autorskich. Na zlecenie pracownika naukowego UMCS w Lublinie wykonano kserokopie dwóch tek archiwalnych, dotyczących kultury tradycyjnej na Lubelszczyźnie. Dla Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie skopiowano korespondencję Eugeniusza Frankowskiego do Adama Fiszera. Przeprowadzono dwie kwerendy w archiwalnych zbiorach etnograficznych. Opracował: dr Jerzy Adamczewski 76. WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, TORUŃ, 22 WRZEśNIA 2000 76. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego otworzył w imieniu gospodarzy, Oddziału Toruńskiego, dr Jan Swięch, który serdecznie witając ze· branych gości, życzył owocnych obrad, interesującej konferencji towarzyszącej tegorocznemu zjazdowi, ciekawych spotkań oraz nowych znajomości, które być może, zaowocują w przyszłości wspaniałymi realizacjami. Dr Jan Swięch przypomniał, iż wszystkie obrady, spotkania i wieczorki towarzyskie odbywać się będą w Muzeum Etnograficznym w Toruniu, bowiem Oddział Toruński PTL zawsze mocno był związany z Muzeum Etnograficznym, z tej choćby racji, iż inspiratorką i założycielką oddziału była Profesor Maria Znamierowska-Priifferowa, wieloletni dyrektor muzeum. W imieniu Zarządu Głównego Towarzy~twa uczestników obrad oraz organizatorów gorąco powitał wiceprezes Andrzej Stawarz. A. Stawarz usprawiedliwił nieobecność prezesa PTL prof. Doroty Simonides oraz wiceprezesa prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, które z powodu wyjazdów za granicę nie mogły przyjechać do Torunia. Na przewodniczącego obrad Andrzej Stawarz wysunął przyjętą wcześniej przez Zarząd Główny kandydaturę prof. Zygmunta Kłodnickiego. Przy jednym głosie wstrzymującym przewodniczącym 76. WZD PTL został prof. Kłodnicki. Na protokolanta 76. WZD wybrano Małgorzatę Wilbik z Łodzi. �397 Wiceprezes Andrzej Stawarz w imieniu ZG PTL i całego Towarzystwa wręczył dyplom prezesowi Oddziału Toruńskiego Irenie Borowy za bardzo sprawne przygotowanie 75. WZD wraz z towarzyszącą mu sesją naukową pt. "Rola szlachty mazowieckiej w kształtowaniu polskiego krajobrazu kulturowego". Prof. Zygmunt Kłodnicki przedstawił program porządku dziennego, który zebrani przyjęli jednogłośnie: l. Oficjalne otwarcie obrad; 2. Wybór przewodniczącego obrad i protokolanta; 3. Wspomnienie o zmarłych członkach Towarzystwa; 4. Przedstawienie kandydatów na Członków Honorowych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i nadawanie tej godności; 5. Powołanie Komisji Wnioskowej; 6. Odczytanie protokołu z poprzedniego Walnego Zgromadzenia; 7. Sprawozdanie sekretarza generalnego; 8. Sprawozdanie skarbnika; 9. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej; 10. Sprawozdanie ODIE; 11. Dyskusja; 12. Sprawozdania oddziałów i kół zainteresowań PTL; 13. Wystąpienie Komisji Wnioskowej i wybór miejsca WZD w 2001 roku; 14. Wolne wnioski. Ad 3. W okresie od poprzedniego WZD odeszli następujący członkowie Towarzystwa: - z Oddziału Krakowskiego: Wiesław Bieńkowski i Ewa Kobylańska; - z Oddziału Łódzkiego: JózefDzienis; - z Oddziału Lubelskiego: JózefStefański; - z Oddziału Toruńskiego: Ryszard Kukier. Zebrani uczcili pamięć zmarłych kolegów minutą ciszy. Ad 4. Prezes Andrzej Stawarz zreferował zebranym wnioski Zarządu Głównego o o przyjęciu w poczet członków honorowych PTL: Witolda Nowosza z Łodzi i profesora Zygmunta Kłodnickiego, których wieloletnia praca i zasługi dla Towarzystwa są ogromne. Obie kandydatury zostały przyjęte przez aklamację. Profesor Kłodnicki, dziękując za tak wspaniałe wyróżnienie, powiedział, że Towarzystwo jest tym miejscem, gdzie poznajemy się ze sobą, i z którego później wyrastają różne formy współpracy na polu dokumentowania i popularyzowania tradycyjnej kultury ludowej. Zdając sobie sprawę z tego, że to najważniejsze wyróżnienie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego związane jest z jego dziesięcioletnią prezesurą, profesor Kłodnicki szczególne podziękowania złożył pod adresem osób, które dzień po dniu pracują na rzecz Towarzystwa: pani Annie Lubańskiej, która od lat trzyma w ryzach sprawy finansowe, dyrektor biura pani Paulinie Sucheckiej, kierownikowi magazynu pani Bożenie Wrońskiej oraz swojej żonie, która od 351at związanajest z Towarzystwem i której pomoc w ciągu tych dziesięciu lat była dla niego nieoceniona. Ad 5. Do Komisji Wnioskowej, przy trzech głosach wstrzymujących się, powołano: prof. Irenę Bukowską-Floreńską, prof. Teresę Karwicką, prof. Teresę Smolińską oraz Alfreda Gaudę· Ad 6. Protokół z 75. Walnego Zgromadzenia Delegatów odczytał wiceprezes PTL Andrzej Stawarz. Ad 7. Jerzy Adamczewski przedstawił sprawozdanie Sekretarza Generalnego PTL z działalności Zarządu Głównego PTL w okresie: wrzesień 1999 - wrzesień 2000. Ad 8. Sprawozdanie skarbnika PTL odczytał Zygmunt Toroński. W sprawozdaniu omówiono sprawy dochodów, sprawy wydatków i kosztów oraz stan magazynowy wydawnictw Towarzystwa. �398 Ad 9. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej przedstawiła Maria Pamowska Główna Komisja Rewizyjna stwierdziła, że działalność Zarządu Głównego i agend Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego była prowadzona w minionym roku zgodnie ze statutem i wyraża swoje uznanie oraz podzi((kowania prezesom, sekretarzowi, członkom biura i pozostałym osobom, które przyczyniły si(( do dobrej pracy i kondycji Towarzystwa. Ad l O. Sprawozdanie z działalności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej za okres od września 1999 roku do września 2000 roku w zast((pstwie prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej odczytała Małgorzata Wilbik. Przewodniczący obrad prof. Zygmunt Kłodnicki wyraził w tym miejscu nieobecnej prof. Bronisławie Kopczyńskiej-Jaworskiej podzi((kowanie za prac((na rzecz Ośrodka i Towarzystwa. Ad 11. Jako pierwszy zabrał głos wiceprezes Stawarz, który za przykładem przewodniczącego obrad wnioskował o oficjalne podzi((kowania dla pracowników biura przy Zarządzie Głównym, którzy za tak niewielkie uposażenia wykonująswojąprac(( w sposób kompetentny, właściwy i na bardzo wysokim poziomie. Bez osób tych, tworzących zaplecze organizacyjne, działalność Towarzystwa nie mogłaby być prowadzona. Ponadto prezes Stawarz poinformował, że w tej chwili po analizie tego, co Towarzystwo wydaje, perspektywa uzyskania dochodów jest niewielka. Wynika to z faktu, iż obecnie jest bardzo małe zainteresowanie czytelnictwem, a do ksi((gami wchodzi si((zwykle po leksykon czy słownik. Towarzystwo prowadzi jednak działalność wydawniczą i musi starać si((o zaistnienie na rynku wydawniczym. Być może w ciągu roku czy dwóch uda si(( wypracować formuł(( dwóch, trzech pozycji, które zaistnieją na rynku i przyniosąjakiś dochód, ale najpierw muszą być odpowiedni autorzy, tytuły oraz muszą znaleźć si(( środki na inwestycje. Dotacje na działalność wydawnicząPTL raz uzyskuje, a raz nie, i sumy te są też bardzo różne. Towarzystwo ze swej strony stara si((wychodzić naprzeciw potrzebom społecznym. Tak rzecz ma si((z dziedzictwem kulturowym w regionie, skierowanym do szkół. Druga możliwość zaistnienia na rynku wydawniczym to słowniki i encyklopedie. Prezes Andrzej Stawarz wspomniał, że spośród sąsiadów Polska jako jedyna nie ma słownika ludoznawczego. W związku z tym na ostatnim posiedzeniu Zarządu Głównego podj((to wst((pne ustalenia o powołaniu w najbliższym czasie zespołu, który zajmuje si((opracowaniem koncepcji i przygotowaniem podstaw organizacyjnych przedsi((wzi((cia zmierzającego do wydania słownika. Do zespołu mającego zająć si(( założeniami koncepcyjnymi i organizacyjnymi Zarząd zaproponował m.in. kandydatury: profesor Bazielich, profesora Kłodnickiego, profesor Kopczyńskiej-Jaworskiej oraz doktora Stawarza. Zespół przygotowałby plan pracy, który przedstawiłby na kolejnym WZD. W nast((pnej kadencji zaj((toby si((już wykonaniem tego przedsi((wzi((cia. Podstawową i naj trudniejszą kwestią b((dzie zdobycie funduszy, bowiem KBN najprawdopodobniej nie dofinansuje tego typu wydawnictwa. Profesor Zygmunt Kłodnicki, uzupełniając wypowiedź prezesa Stowarzyszenia, dodał, iż w krajach są,siednich mniejsze lub wi((ksze encyklopedie już powstały. Mająją od kilku lat Białorusini - jeden gruby tom, Słowacy - dwa tomy, również Czesi już opracowali i w najbliższych miesiącach wydadzą dwutomową encyklopedi((, natomiast W((grzy opracowali pi((ciotomową, zaś Niemcy mają słownik ludoznawstwa niemieckiego. Zarówno w przypadku Słowaków, jak i Czechów tamtejsze komitety naukowe przez lata finansowały prace nad słownikami. Nie należy wi((c rezygnować z możliwości wystąpienia o grant do KBN. Trzeba tylko bardzo starannie przygotować plan prac i wniosek o dofinansowanie. Z kolei głos zabrała dr Anna Spiss, która poruszyła spraw(( dystrybucji wydawnictw. Wspomniała, iż od wielu lat oddział krakowski zamawia we Wrocławiu wydawnictwa, które sprzedawane są na zebraniach, odczytach, różnych sesjach i konferencjach oraz w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Niektóre pozycje sprzedająsi(( lepiej, a niektóre gorzej. Anna Spiss konkludując zauważyła, iż trzeba przypomnieć oddziałom, aby zamawiały wydawnictwa i je sprzedawały, czy nawet rozdawały. Najważniejsze, aby Towarzystwo poprzez swoje �399 wydawnictwa było zauważane na zewnątrz. W ten sposób można byłoby chociaż częściowo rozładować magazyny we Wrocławiu. Dyrektor biura Paulina Suchecka, w nawiązaniu do odczytanych sprawozdań, wyjaśniła zebranym, że ukazujące się w ostatnich latach wydawnictwa PTL mają bardzo niskie nakłady, po 300-500 egzemplarzy. Są to więc nakłady na granicy opłacalności. W magazynach zalegają pozycje stare, których nakład wynosił nawet 20 tys. egzemplarzy, np. książki z seńi ,,Biblioteka Zesłańca" wychodziły w nakładzie 6 tys. Jeśli zaś chodzi o zakup nowych książek do księgozbioru PTL, to mimo zmniejszających się na ten cel funduszy, nie rezygnuje się z zakupu etnograficznych nowości ukazujących się na rynku. Ograniczane są natomiast zakupy encyklopedii i słowników, które dostępne są zwykle we wszystkich bibliotekach publicznych. Ad 12. Sprawozdania z działalności oddziałów zaprezentowali: Oddziału Śląskiego - Barbara Badzielich, Gdańskiego - Mirosław Kuklik, Zieleniogórskiego - Irena Soppa, Krakowskiego - Grzegorz Graff, Lubelskiego - Aleksandra Basak, Łódzkiego - Atllla Styczyńska, w Mszanie Dolnej - Anna Antos, Opoczyńskiego - Jan Łuczkowski, Opolskiego - Dorota Świtała-Trybek, Północno-mazowieckiego - Irena Borowy, Poznańskiego - Irena Kabat, Toruńskiego - Jan Święch, Warszawskiego - Helena Kozicka. Ad 13. Komisja Wnioskowa po wysłuchaniu sprawozdań: sekretarza generalnego PTL, skarbnika, Głównej Komisji Rewizyjnej, sprawozdań oddziałów oraz wniosków indywidualnych przedstawiła następujące wnioski: l. Należy powołać zespół dla opracowania koncepcji merytorycznej i podstaw organizacyjnych wydania przez PTL "Słownika kultury ludowej w Polsce". Prace te powinny być sfinalizowane do końca 2001 roku; 2. Zgodnie z sugestią Głównej Komisji Rewizyjnej należy zweryfikować liczbę oddziałów PTL, bowiem kilka z nich nie przejawia w ostatnich latach żadnej działalności; 3. Zgodnie z sugestią Głównej Komisji Rewizyjnej należy ograniczyć bezpłatne rozdawanie książek; 4. Należy zwiększyć ofertę sprzedaży wydawnictw PTL za pośrednictwem oddziałów PTL, muzeów, księgami uniwersyteckich i domów kultury różnych szczebli; 5. Należy podwyższyć roczną składkę członkowską co najmniej do 10 zł (wniosek Oddziału Wrocławskiego); 6. Należy opracować nowy wzór legitymacji członkowskiej PTL (legitymacja wraz ze zdjęciem); 7. Delegaci 76. WZD PTL wnioskują o wyrażenie oficjalnego podziękowania pracownikom Biura ZG PTL za dotychczasową pracę; 8. Oddział Gdański ponowił wniosek o zwołanie 77. WZD PTL w Helu, w dniach 21-24 czerwca 200 l roku (w związku z terminem morskiej pielgrzymki); Przewodniczący obrad Zygmunt Kłodnicki odnośnie 8 punktu Komisji Wnioskowej przypomniał przedstawicielom Oddziału Gdańskiego, że aby otrzymać z KBN dotację na towarzyszącą WZD sesję naukową: - opiekę nad konferencją musi sprawować samodzielny pracownik naukowy; - z tytułu i założeń sesji wynikać musi, że nie ma ona charakteru regionalnego; - dobrze jest, jeśli część referentów jest z zagranicy. Wnioski Komisji Wnioskowej przyjęto przez aklamację. Na zakończenie prof. Kłodnicki poinformował, że Towarzystwo otrzymało pięć zaproszeń na Kongres Kultury Polskiej. Zarząd Główny zaproponował, aby zaproszenia przekazać: prof. D. Simonides, prof. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, dr. A. Stawarzowi, prof. Z. Jasiewiczowi i prof. Z. Kłodnickiemu. Ostateczna decyzja zostanie jednak podjęta później. Na tym 76. Walne Zgromadzenie Delegatów PTL w Toruniu zostało zakończone. Protokołowała: Małgorzata Wilbik �400 PROF. DR JADWIGA KLIMASZEWSKA HONOROWYM CZŁONKIEM KOMITETU NAUK EINOLOGICZNYCH PAN 16 stycznia 200 l roku prof. Dr Jadwidze Klimaszewskiej wręczony został dyplom honorowego - pierwszego ijak dotąd jedynego - członka Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Podczas uroczystego spotkania w Krakowie aktu tego dokonali wnioskodawcy przedsięwzięcia prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący Komitetu Nauk Etnologicznych PAN oraz prof. dr hab. Czesław Robotycki, kierownik Instytutu Etnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, instytucji, z którą prof. J. Klimaszewska związana była całe lata. "Z prawdziwym wzruszeniem - podkreślił w swoim wystąpieniu prof. Jasiewicz, który z paniąProfesor zetknął się w czasie studiów - uczestniczę w uroczystości, której celemjest wręczenie czcigodnej Pani Profesor dyplomu Honorowego Członka Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, korporacji samodzielnych pracowników nauki z zakresu nauk etnologicznych, działającej już od przeszło ćwierćwiecza. Dzięki swoim pracom naukowym, dydaktycznym i organizacyjnym współtworzyła Pani Profesor podstawy etnologii w Polsce, dzięki wartościom i cechom osobowościowym, które Pani Profesor reprezentuje, stała się Pani godnym naśladowania wzorem uczonego i człowieka". Wśród uczestników tego uroczystego wydarzenia większość stanowili uczniowie i wychowankowie Pani Profesor Klimaszewskiej. W ich gronie znalazła się również Pani Senator R.P. znana folklorystka prof. dr hab. Dorota Simonides, która przypomniała swój pierwszy kontakt z Panią Profesor mający miejsce w Opolu z okresu, gdy była jeszcze uczennicą szkoły średniej. Spotkanie to - jak twierdzi - wywarło duży wpływ na jej późniejsze zainteresowania i wybór kierunku studiów. Było inspirujące. Wielkie zasługi Pani Profesor Klimaszewskiej jako nauczyciela akademickiego podkreślało wielu spośród obecnych. Wspominano interesujące ćwiczenia prowadzone w czasie studiów, życzliwość nie pozbawioną wymagań i nie bezkrytyczną, zainteresowanie skierowane na każdego studenta, o co tak trudno w tej chwili, przy dużej ilości studiujących etnologię. Podkreślano również rolę Pani Profesor w umacnianiu instytucjonalnych podstaw etnologii w trakcie kierowania Katedrami Etnografii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie i Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, działalność w Komitecie Nauk Etnologicznych PAN, do którego weszła już w 1972 roku, kiedy pozostawał jeszcze Sekcją Etnograficzną Komitetu Nauk Socjologicznych PAN, a później powoływana bywała przez długie lata na członka Komitetu i członka Prezydium Komitetu. Nie zapomniano również o zasługach Pani Profesor w pracach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. "Cenimy sobie wysoko wieloletnią współpracę z Panią Profesor - stwierdziła dr Anna Spiss, prezes krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - opiekę naukową i niezmiernie życzliwy do nas stosunek. Mamy przy tym nadzieję na dalszy aktywny udział Pani Profesor w życiu i działalności naukowej naszego Oddziału". Ogromną zasługą Pani Profesor jest również rozwój studiów nad obrzędowością, przygotowanie wspólnie z prof. Kazimierzem Moszyńskim pierwszego atlasu kultury ludowej w Polsce, a także badania nad folklorem. Ważna także była rola Pani Profesor jako najbliższego współpracownika profesora K. Moszyńskiego, jednego z najwybitniejszych uczonych w dziedzinie etnologii. Dorobek naukowy prof. Jadwigi Klimaszewskiej jest wielostronny. Prace jej oparte na gruntownych, własnych badaniach terenowych prowadzonych w całej Polsce i znacznej części Słowiańszczyzny, a także świetnej znajomości źródeł historycznych, językoznawczych i archeologicznych są cennym wkładem w rekonstrukcję kultury ludowej Polski na szerokim tle porównawczym. Wnoszą również wiele nowego w poznanie współczesnych przeobrażeń. Prof. 1. Klimaszewska swoją ogromną wiedzę i imponującą erudycję oddała przede wszystkim pracy dydaktycznej. Jest wychowawcą wielu pokoleń etnografów i bez przesady można �401 powiedzieć, że mało jest w Polsce placówek etnologicznych, w których nie pracowałby uczeń Pani Profesor. Oddana bez reszty dydaktyce, nie zapominała o kontaktach z młodzieżą szkół średnich i życzliwym traktowaniu studentów. Równie życzliwym zainteresowaniem obejmuje Pani Profesor koleje życia i pracę swoich uczniów po studiach, szczególnie tych pracujących w etnologii. Z większością nadal jest w stałym kontakcie. Takie są cechy osobowości Pani Profesor Jadwigi Klimaszewskiej - Honorowego Członka Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Danuta Ty/kowa Z PRAC KOMISJI DO BADANIA KULTIJRY LUDOWEJ W KARPATACH W dniach od 20-22 czerwca 200 l roku odbyło się w Krakowie, kolejne - po spotkaniach w: Igołomii k. Krakowa (18-20 października 1994), Mszanie Dolnej (25-26 września 1997), Rożnowie pod Radhostem - Czechy (11-15 października 1999) - spotkanie członków zespołu redakcyjnego syntez przygotowywanych w ramach działalności Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach (MKKK). Wypada przypomnieć, że Komisja ta została powołana w 1959 roku, a w 1976 roku na posiedzeniu w Smolenicach na Słowacji postanowiono, że dalsze systematyczne i planowe poszukiwania powinny objąć nie tylko region Karpat, ale także rejony górskie Bułgarii i Jugosławii. Od tego roku ulega zmianie nazwa Komisji na: Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach (MKKKB)I. Niestety, zmiany polityczne i społeczno-ekonomiczne, które zaszły na przełomie lat 80. i 90., wpłynęły na przerwę w możliwościach wzajemnych kontaktów zespołów autorskich, stwarzając również przerwę w realizacji podjętych syntez. Ze względów organizacyjnych pewnemu zahamowaniu uległy prace nad syntezą pasterstwa. Odnowienie działalności Komisji po 3-letniej przerwie nastąpiło na spotkaniu przedstawicieli sekcji Krajowych MKKKB we Lwowie, które odbyło się w dniach 29 listopada1 grudnia 1993 roku. Na posiedzeniu we Lwowie postanowiono odnowić działalność Komisji w granicach Karpat, zawieszając czasowo uczestnictwo krajów bałkańskich z powodu braku kontaktu z ich strony. Sytuacja ta nadal jest aktualna. W ramach działalności Komisji we wszystkich krajach członkowskich MKKKB (Bułgaria, Czechy, Polska, Rumunia, Serbia, Słowacja, Ukraina i Węgry) przystąpiono do opracowania syntez wybranych dziedzin kultury ludowej, tj. architektury, pasterstwa wysokogórskiego i folkloru zbójnickiego. Koncepcje poszczególnych syntez zostały opracowane przez Sekcje Krajowe: architektura - Czechy i Słowacja, pasterstwo - Polska, a folklor zbójnicki - Słowacja i Ukraina. Prace nad syntezami realizowano w ramach międzynarodowych zespołów autorskich. Referowano je na dorocznych spotkaniach. Drukiem ukazały się zestawy bibliograficzne wymienionych zagadnień. W obecnym spotkaniu krakowskim, w dyskusji nad syntezami uczestniczyli: Ph. dr. Jin Langer CSc. (Czechy) współautor, obok Ph. dr. Heleny Bockovej CSc, syntezy architektury J Bliższe informacje dotyczące powstania i działalności Międzynarodowej Komisji do Badania KulturyLudowej w Karpatach, zob. np. M. Gładysz, Zarys planu dzialalności iorganizacji Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, "Etnografia Polska", t. 6, 1962, ss. 15-40; V.Frolec, Dwadzieścia lat działalności Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach (MKKKB), "Etnografia Polska", t. 25, 1981, z. 2, ss. 35-45; D. Tylkowa, K. Hermanowicz-Nowak, Konferencja Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na BalkLmach, Lwów,29 XI-l XII 1993 R., "Etnografia Polska", t. 38, 1994, z. 1-2, ss. 225-228. �402 ludowej (tradycyjne budownictwo mieszkalne), dr Piroska Szabó, sekretarz Komisji Karpackiej na Węgrzech, koordynator do spraw wydawniczych syntezy folkloru zbójnickiego, doc. dr Danuta Tylkowa - przewodnicząca Komisji Karpackiej w Polsce, współautor do spraw wydawniczych obu syntez, oraz dr Krystyna Hermanowicz-Nowak - sekretarz Komisji Karpackiej w Polsce. W czasie spotkania omawiano sprawy związane z zakończeniem tekstu syntezy architektury ludowej, która napisana została na podstawie opracowań krajowych pochodzących z obszarów karpacko-bałkańskich. Ustalono, że prace redakcyjne zostaną zakończone do końca 2001 roku. Obfity materiał ilustracyjny jest już skompletowany. Wst«p dotyczący metodologii i genezy tego tematu w obrębie MKKKB przygotuje D. Tylkowa. Wopracowaniu przyjęto współczesny, obowiązujący podział administracyjny państw. Zgodnie z umową - synteza architektury ludowej zostanie wydana w języku czeskim, podpisy pod ilustracjami będą dwujęzyczne - po czesku i angielsku, a streszczenie w j. angielskim. Ustalono tytuł publikacji: Budynki mieszkalne w zagrodzie na obszarze Karpat i przyległych terenach bałkańskich (Obydli w Karpatech a phlehlych oblastech balkcmskYch). Projektuje się wydanie jej w postaci książki o objętości ok. 700 stron z 350 ilustracjami oraz CD jako uzupełnienie zawierający 1500 ilustracji. Synteza folkloru zbójnickiego, która zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami zostanie wydana w j. rosyjskim, została ukończona i zredagowana przez Ph. Dr. Vere GaspańkovąDr Sc. z Bratysławy, a nast«pnie przesłana do Instytutu Folkloru Europejskiego w Budapeszcie, którego dyrektor - Ph. Dr. Mihaly Hoppal podjął się wydania tej pracy. Przyjęto tytuł opracowania: Zbójnictwo w Karpatach. Folklor ustny środkowo-wschodniej Europy - studium porównawcze. Ustalono, że w każdym opracowaniu zostaną wymienione wszystkie Instytuty Akademii Nauk, na które opiewa wieloletnia i wielostronna umowa o współpracy, a także autorzy opracowań syntez krajowych i reprezentowane przez nich instytucje. Autorzy opracowań krajowych zobowiązani są ponadto do udzielenia praw autorskich oraz zabezpieczenia praw autorskich zamieszczonych ilustracji. Wszystko wskazuje na to, iż obydwie syntezy karpackie ukażą się drukiem w 2002 roku. Danuta Tylkowa Krystyna Hermanowicz-Nowak ZEBRANIE KOMISn DO BADANIA WSCHODU KOMITElU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK Komisja do Badania Wschodu KNE PAN została powołana 10 grudnia 1999 roku. 22 marca 2001 roku na Wydziale Historycznym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu odbyło się pierwsze zebranie jej członków. Głównym celem jednodniowego posiedzenia było zapoznanie się uczestników z aktualnie prowadzonymi pracami w różnych ośrodkach akademickich w kraju oraz ustalenie głównych zadań, które będą realizowane w ramach działalności Komisji. Posiedzenie prowadził przewodniczący Komisji prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz. W obradach brali udział: mgr Rafał Beszterda (sekretarz KBW), dr Dagnosław Demski, dr Marek Gawęcki, dr Danuta Penkala-Gawęcka, mgr Małgorzata Gdok-Klatkowska, mgr Przemysław Hinca, dr Piotr Klafkowski, mgr Justyna Kowalińska, dr Maria Kośko, dr Antoni Kuczyński, mgr Agnieszka Oleśkowicz-Popiel, mh'f Mirosław Pecuch, prof. dr hab. Sła- �403 woj Szynkiewicz, mgr Anna Urbańska. Pierwsza część poświęcona była indywidualnym prezentacjom uczestników spotkania. Każdy z nich omówił swoją działalność związaną z problematyką Wschodu. Oprócz skrótowego przedstawienia własnych zainteresowań badawczych oraz projektów aktualnie realizowanych poruszano tematykę prac planowanych. W drugiej części zebrania dyskutowano nad głównymi zadaniami Komisji oraz zakresemjej działania. Można sądzić, że poprzez działalność w pracach Komisji oraz udział w cyklicznych zebraniach nastąpi zintegrowanie środowiska badaczy zajmujących się problematyką Wschodu oraz zintensyfikowane zostaną dyskusje w szerszym gronie nad projektami badawczymi. Poza tym możliwe będzie nawiązanie kontaktu i być może przyszłej współpracy młodych badaczy z doświadczonymi, samodzielnymi pracownikami nauki, co można już było zauważyć podczas obrad. W dyskusji poruszone zostały również problemy określenia specyfiki badań etnologicznych nad Wschodem, znaczeniem Wschodu jako terminu, rozległościąproblemów badawczych, nad którymi pracują członkowie Komisji. Istotną kwestią było również omówienie konieczności skupienia reprezentantów z pozostałych ośrodków akademickich w kraju (obecnie w składzie Komisji dominują przedstawiciele ośrodków poznańskich). Na zakończenie wyrażono chęć zorganizowania konferencji zawężonej tematycznie do jednego z aspektów działalności badawczej na terenie szeroko pojmowanego Wschodu. Przemysław Hinca "WIELKOMIEJSKIE KULTIJRY E1NICZNE: PRZEIRWANIE I INTERAKCJE' - INTERKONGRES MIĘDZVNAROOOWEJ UNII NAUK ANIROPOLOGICZNYCH I EINOLOGICZNYCH, PEKIN, 24-28 LIPCA 2000 Głównym organizatorem i gospodarzem ubiegłorocznego kongresu (IUAES w Pekinie było Chińskie Stowarzyszenie Antropologii Miasta (China Urban Anthropology Association). Podstawowym tematem obrad była kultura miejska, procesy globalizacyjne i urbanizacyjne oraz wynikająca z nich wielokulturowość widoczna w ośrodkach miejskich całego świata. Znaczna część dyskusji dotyczyła także samych nauk antropologicznych, które podlegają zmianom i przekształceniom wraz z badaną przez nie rzeczywistością, tak aby mogły sprostać nowym problemom badawczym. Oprócz powyższych tematów pojawiły się również sesje podejmujące szeroki zakres problematyki związanej z miastemjako podstawowym ośrodkiem życia współczesnego świata. Jak można się domyślić, tematyka taka zgromadziła przede wszystkim socjologów, politologów oraz specjalistów z dziedziny antropologii stosowanej. Najbardziej liczną grupę referentów stanowili przedstawiciele kraju gospodarzy oraz krajów ościennych, głównie Japonii i Indii, co spowodowało, że problemy dotyczące antropologii miasta i kwestii etnicznych w regionie Azji Południowo-Wschodniej stanowiły główną oś Kongresu. Wielu było przedstawicieli krajów Ameryki Północnej oraz Europy (w tym i Polski), ale obecni byli również reprezentanci pozostałych kontynentów. W ramach Kongresu równolegle odbywały się obrady pięciu komisji, które z kolei dzieliły się na poszczególne sekcje. Głównym obradom przewodniczył prof. Yang Houdi, prezydent Chińskiego Stowarzyszenia Antropologii Miasta; odbywały się one pod hasłem przyświecającym całemu Kongresowi, czyli "Wielkomiejskie kultury etniczne: przetrwanie i interakcje". Na sesjach próbowano ukazać obraz miast XX wieku, w których za istotną cechę uznano koegzystencję wielu odmiennych grup i kultur. Tę wielokulturowość miast uznano zgodnie za zjawisko �404 pozytywne zarówno dla jednostek, jak i dla całości kultury i społeczeństwa. Kluczowym problemem było ukazanie sposobów na zachowanie dziedzictwa kulturowego różnych grup etnicznych w tych niesprzyjających im warunkach. Wskazano tu na rolę mediów, edukacji dwujęzycznej, folkloru, a nawet turystyki. Rozważano również problemy wynikające z miejskiej wielokulturowości, które odbijają się na kondycji poszczególnych grup, a nawet na skalę dużo szerszą niż dane miasto. Podczas Kongresu miała miejsce VII Światowa Konferencja Akademicka na temat Ekologii Człowieka (The 7th World Academic Conference on Human Ecology), której organizatorem był przewodniczący Komisji ds. Ekologii Człowieka w ramach IUAES oraz kierownik Instytutu Ekologii Człowieka Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, prof. Napoleon Wolański. W ramach tej konferencji wystąpiły także dwie inne reprezentantki nauki polskiej, prof. Maria Kaczmarek z Instytutu Antropologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz dr Anna Siniarska z Instytutu Ekologii Człowieka Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. Ekologia człowieka stara się tworzyć pomost między naukami biologicznymi i społecznymi, wskazując na ścisłe związki społeczności ludzkich z warunkami środowiskowymi. Tematyką konferencji było między innymi postępujące zróżnicowanie biologiczne populacji ludzkich w efekcie postępującej urbanizacji i globalizacji oraz procesy zmian środowiskowych w miastach wywołujące adaptację ludzi do nowych warunków życia. Trzy sesje zorganizowała w Pekinie Komisja IUAES ds. Antropologii w Polityce i Praktyce (The IUAES COnmUssion on Anthropology in Policy and Practice), pod przewodnictwem dr Carmen Boeno Castellanos, współprzewodniczącej tej komisji w ramach IUAES. Pierwsza poświęcona była wzajemnym relacjom między procesami kulturowymi a rozwojem technologicznym i ukazywała możliwości, które wynikają z umiejętnego połączenia obu tych sfer.Na kolejnej sesji podjęto dyskusję nad rozwojem i propagowaniem antropologii stosowanej, a zwłaszcza nad sposobem odpowiedniego kształcenia i praktycznego przygotowania studentów do podejmowania działań z zakresu tej dziedziny. Ostatnią z sesji, która dotyczyła relacji między kulturą i komunikacją międzykulturową a problemami zawodowymi, można uznać za rozwinięcie poprzedniej, ponieważ ukazywała, jak kultura, a zwłaszcza różnice kulturowe, wpływają na niepowodzenia w różnego rodzaju przedsięwzięciach, oraz przedstawiała możliwości ich uniknięcia poprzez praktyczne zastosowanie antropologii. Jest to szczególnie istotne w obecnych czasach, kiedy globalizacja wymusza lub też stwarza szansę na współpracę przedstawicieli różnych kultur w miejscu pracy. Komunikacyjne, negocjacyjne i mediacyjne możliwości antropologii stosowanej są wciąż jeszcze w takich sytuacjach niedoceniane. Komisja IUAES ds. Stosunków Etnicznych (The IUAES Commission on Ethnic Relations) podjęła w ramach Kongresu problem imigracji. Ponieważ problem imigrantów pojawia się najczęściej przy okazji badań nad trudnościami ich adaptacji do nowej społeczności !ub konfliktami spowodowanymi ich przybyciem, na sesji podjęto próbę ukazania ruchów migracyjnych jako pozytywnego czynnika, który w pewnych warunkach stymuluje rozwój zarówno nowej społeczności, jak i społeczności macierzystej. Przewodniczącym tej sesji był dr Nico Kielstra z Uniwersytetu w Amsterdamie, który pełnił tę funkcję w zastępstwie nieobecnego na Kongresie przewodniczącego Komisji ds. Stosunków Etnicznych. Komisja IUAES ds. Antropologii Miasta (The IUAES Commission on Urban Anthropology) obradowała podczas sześciu sesji: I. "Dzieci i dzieciństwo w wielkomiejskich kulturach etnicznych"; 2. "Etniczność i miejska bieda - walka o przetrwanie"; 3. ,,Prawa człowieka w społeczeństwach wieloetnicznych"; 4. "Megaurbanizacja w Indonezji, Indii i Chinach"; 5. "Przestrzenne odzwierciedlenie zróżnicowania etnicznego w miastach"; 6. "Tradycyjna wiedza o zdrowiu w dobie zmian środowiskowych i globalizacji". Koordynatorem tych sesji był dr Freek Colombijn, sekretarz Komisji IUAES ds. Antropologii Miasta. Oprócz wyżej wymienionych sympozjów, na pekińskim Kongresie odbyły się także pojedyncze sesje dotyczące innych zagadnień związanych z antropologią miasta. Poświęcone �405 one były: antropologii płci (gender anthropology), studiom kobiecym nad procesami urbanizacji i globalizacji (gender subjectivities in urban settings), problemowi folkloru miejskiego, antropologii w filmie, antropologii biologicznej, naukom antropologicznym w Azji Wschodniej, teoriom i postawom obecnym w antropologii miasta, aktualnym zmianom w naukach etnologicznych i antropologicznych, relacjom między pasterstwem a procesami urbanizacyjnymi. Ponadto Kongresowi w Pekinie towarzyszyły dwie wystawy fotograficzne. Pierwsza prezentowała kultury mniejszości etnicznych Chin, druga przedstawiała sylwetki kobiet-antropologów, które przyczyniły się do rozwoju tej nauki w Chinach. Na uwagę zasługują także wykłady plenarne, które miały miejsce podczas ceremonii otwarcia oraz zamknięcia Kongresu. Dotyczyły one między innymi: nauk antropologicznych w Chinach (prof. Fei Xiaotong), pluralizmu kulturowego w dobie globalizacji (prof. Aidan Southal) i współczesnej kondycji nauk antropologicznych (prof. Walter Goldschmidt). Alicja Pasek 7. KONFERENCJA MIĘDZVNARODOWEGO SmWARZYSZENIA EINOLOGII I FOLKLORU (SIEF) "TIMES, PLACES, PASSAGES" BUDAPESZT, 23-28 KWIEINIA 2001 Societe Internationale d'Ethnologie et de Folklore, założonemu w Atenach w roku 1964, dał początek Congres International des Arts Populaires, zorganizowany w Pradze w roku 1928 pod auspicjami Institut International de Cooperation InteIlectuelle de la Societe des Nations. Konferencję w Budapeszcie przygotował Komitet Naukowy, którym kierował Konrad KostIin, dotychczasowy przewodniczący SIEF oraz miejscowy Komitet Organizacyjny na czele z Atillą Pahidi-Kovacsem. Instytucją goszczącą Konferencję był Instytut Etnologii Węgierskiej Akademii Nauk, współpracujący w tym zakresie z Muzeum Skansenowskim w Szentendre oraz Muzeum Etnograficznym w Budapeszcie. Konferencji towarzyszyło Zgromadzenie Ogólne członków SIEF, prezentacja działalności Wenner-Gren Foundation, zresztą sponsorującej spotkanie w Budapeszcie, dokonana przez jej prezesa Richarda Foxa, zwiedzanie interesującej wystawy w Muzeum Etnograficznym "Wizerunki czasu", wizyta w Instytucie Etnografii Uniwersytetu w Budapeszcie kierowanym przez Vilmosa Voigta, przegląd węgierskich filmów etnograficznych oraz, w ostatnim dniu spotkania, wycieczka do Skansenu w Szentendre. O strukturze i działalności instytucji etnologicznych, w tym współorganizujących Konferencję, dobrze informowała publikacja Ethnology in Hungary. Institutional Background. Budapest 2001, wydana przez European Folklore Institute, założony w Budapeszcie w roku 1994 z rekomendacji UNESCO i kierowany obecnie przez Mihaly Hopp3la oraz ekspozycja wydawnictw węgierskich, z wyłożonym tamże, redagowanym przez tegoż Hoppala razem z Adamem Molnarem czasopismem "Shaman" - organem International Society for Shamanistic Research (dotąd 8 tomów). Konferencja pracowała w ramach wykładów plenamych oraz 25 panelów i sekcji problemowych, przy udziale ponad 300 uczestników z większości krajów europejskich i wielu pozaeuropejskich. Pojemna nazwa konferencji pozwalała w niej pomieścić nie tylko referaty związane bezpośrednio z czasem, pamiętaniem o nim i postawami wobec niego, a także jego związkami z miejscem i fazami przejść, w tym pielgrzymowaniem i znaczeniem tradycji, ale również dotyczące wszystkich innych zagadnień interesujących obecnie etnologów. Pojawiły się więc rozważania na temat procesów transformacji, etniczności i tożsamości. Proble- �406 matykę europejskości ijednoczącej się Europy podjął m.in. Chrispin Shore w Nation and State in the European Union. Anthropological Perspective; Jonas Frykman w Articulating Europe in the Local: Between Memory and Material Culture i Gabrielle Schubert w Myt/lOS "Europa" - aus entgegenengeset::ten Perspektiven. Ważne były referaty skoncentrowane na etnologii europejskiej, takie m.in. jak Reginy Bendix Translating between European Ethnologies; Reinharda Johlera The" Small Ethnologies" and the Future of European Ethnology i Richarda Jerdbka Ein biographisches Lexikon del' Europiiischen Ethnologie. Etnologowie polscy uczestniczący w Konferencji wystąpili z referatami: Monika Baer" To Feel European at Last ... ". Discourses and Practices ofConsumption among Polish Middle-Class Women; Zbigniew Jasiewicz What Has Happened to the Polish Ethnology since 1989?; Jolanta Kowalska The Concept ofthe Rite of Passage and the Cultural Reality ofthe End ofthe 2(Jh Century; Violetta Krawczyk-Wasilewska The Authority of Memory in the Process of Transition: Polish Case; Wojciech Olszewski "Nous sommes entoures de nationalisme renaissant, de tribalisme, de tensions et/lIliques ... ". Au besoin de nouvelles theorie et politique de l'identite culturelle; Sławoj Szynkiewicz Nationalism: Shared Emotions or Exclusive Sentiment?; i Mieczysław Trojan Nach funfzig Jahren: Dynarnische KulturmerJ...71laledel' Stadt Wroclaw (an del' Schwelle des neuen Jahrtausends). Wygłoszone zostały także referaty badaczy z zewnątrz z badań nad postawami Polaków i w Polsce: Sabine Hess" I am not willing to return justnow. .. ". Transmigration of Eastern European Women: A Cultural Strategy in the Context of Transformations in East and West Europe; Tracie L. Wilson, Motivation and Strategies of Polish Enviromental Activists: An Ethnographic Inquily oraz Amy Goldberg Turism and Tradition in Poland: An Ethnographic Study ofthe Amber Jewellery Industry in OdaliSk. W ubiegłym roku uczestniczyłem w konferencji Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych (EASA) w Krakowie. Jaki obraz etnologii i antropologii w Europie prezentują obie konferencje? Uderza bliskość tematyki i sposobu prowadzenia badań uprawianych pod tymi dwoma różnymi nazwami. Tylko nieliczne referaty z wymienionych dwóch konferencji nie mogłyby być wygłoszone na każdej z nich; powtarzała się także część uczestników. W Krakowie najliczniejsi byli uczestnicy z krajów anglojęzycznych, w tym pozaeuropejskich, natomiast w Budapeszcie z krajów niemieckojęzycznych, z nieco mniejszym udziałem gości spoza Europy. Można wskazać na różnice w tradycji: z jednej strony związki z naukami przyrodniczymi, dostrzegalne u podstaw antropologii, a z drugiej z naukami historycznymi i szerzej humanistyką, wyraźne od początków etnologii. Obie tradycje jednakże obecnie przenikają się i nie stanowią o kształcie współczesnej antropologii i etnologii. Można dostrzec silniejszą w ramach antropologii integrację ponadnarodową, mniej się w niej mówi, w porównaniu z etnologią, o "małych antropologiach/etnologiach", wykształconych w ramach narodów czy regionów, zajmujących się zagadnieniami lokalnymi, budującymi lokalne tożsamości. Etnologia i antropologia, bliskie sobie również w przeszłości, stały się szczególnie dzisiaj dwoma perspektywami przyjmowanymi w nauce o człowieku jako istocie kulturowej, obydwoma niezbędnymi, z których pierwsza kładzie nacisk na uwarunkowania lokalne kultury (etniczne, narodowe, regionalne), natomiast druga najej aspekty uniwersalne. W referacie wygłoszonym w Budapeszcie na temat przemian w polskiej etnologii po roku 1989 mówiłem m.in. o relacjach między etnologią a antropologią kulturową i społeczną w Polsce. Z jednej strony antropologia traktowana jest jako część "nauk etnologicznych", a nawet konkuruje z etnologią o miejsce nazwy głównej, nadawanej całemu zespołowi dyscyplin, z drugiej natomiast zachowuje autonomię wobec etnologii i stanowi miejsce spotkań przedstawicieli tej nauki z przedstawicielami innych dyscyplin. Sytuacja tego rodzaju jest charakterystyczna dla większości krajów europejskich, włącznie z Wielką Brytanią, w których akceptuje się obecnie zarówno bliskość i komplementarość etnologii (etnografii, ludoznawstwa) i antropologii, jak i w pewnym zakresie ich autonomię. �407 Ważne w Budapeszcie było Zgromadzenie Ogólne członków SIEF. Ustępujący prezydent Towarzystwa Konrad Kostlin złożył sprawozdanie z działalności w okresie od ostatniej konferencji w Amsterdamie w roku 1998. Sprawozdania przedstawili również przewodniczący komisji Towarzystwa: Badań nad Balladami - Luisa deI Guidice; Badań nad Pożywieniem - Patricia Lysagh; Etnokartografii - Thomas Schippers; Badań nad Religią Ludową - Gabor Barno; Badań nad Budownictwem - Anders Gustavsson oraz Komunikacji Interkulturowej - Klaus Roth. Wyjątkowego znaczenia nadały Zgromadzeniu obradującemu w Budapeszcie projekty zmian w Towarzystwie zmierzające do silniejszej integracji, w nowych warunkach politycznych powstałych w Europie po roku 1989, europejskich etnologów i instytucji etnologicznych, ze zrozumieniem dla różnej ich historii i warunków działania. Przygotowywane są strony www Towarzystwa, które będą administrowane przez Meertens Insitute w Amsterdamie, z miejscem dla biuletynu i czasopisma oraz dla poszczególnych komisji. Przedstawiono Zgromadzeniu projekt zmiany nazwy Towarzystwa (zaproponowana nowa nazwa: Society of European Ethnology), która miałaby wyraźniej zaakcentować jego naukowy charakter i upowszechnić termin nadrzędny wobec nazw regionalnych lub o węższym zakresie, takich jak ludoznawstwo/Volkskunde, folklorystyka, studia kulturowe, tradizioni popolare i in. Sprawę zmiany nazwy Zgromadzenie odrzuciło i przełożyło do następnego spotkania, natomiast przyjęto nowy Statut Towarzystwa, który m.in. pozostawia trzy języki: angielski, francuski i niemiecki jako oficjalne w SIEF. Wybrano nowe władze: Reginę Bendix (Niemcy, USA) jako prezydenta oraz Bjame Rogana (Norwegia) i Hermana Roodenburga (Holandia) jako wiceprezydentów, a także Reginalda Byrona (Wielka Brytania), Luise deI Guidice (Włochy, USA), Joao Leal (Portugalia) i Giselę Welz (Niemcy) jako członków zarządu. Nowe władze, a przede wszystkim nowa prezydent, wydają się zapewniać aktywizację Towarzystwa i zamierzone zacieśnienie kontaktów między etnologami i instytucjami etnologicznymi w Europie. Zabrakło w nich jednak, wbrew zaleceniom Statutu przewidującego obecność w zarządzie przedstawicieli wszystkich ważnych obszarów kontynentu, reprezentantów Europy Środkowej i Wschodniej. Na miejsce następnego spotkania SIEF wybrano Marsylię. Konferencja w Budapeszcie była w zasadzie dobrze zorganizowana. Nie było trudności z uzyskiwaniem informacji przed konferencją, dobrze przekazywano także informacje w czasie jej trwania. Biorący udział otrzymali opublikowany program, listę uczestników i streszczenia większości referatów. Brakiem było niepozostawienie czasu na choćby pytania w czasie posiedzeń plenarnych. Zmiany w programie: nieobecność na otwarciu Ministra Kultury czy konieczność opuszczenia w środę po południu gmachu Akademii Nauk, oddanego w tym czasie na inne cele, były niezależne od miejscowych organizatorów. Materiały konferencyjne mają zostać opublikowane. Spotkanie w Budapeszcie, przedstawiona w trakcie Zgromadzenia Ogólnego nowa wizja kształtu i programu oraz wybrane nowe władze, pozwalają oczekiwać lepszej organizacji i skuteczniejszego oddziaływania Towarzystwa na losy etnologii europejskiej. Zbigniew Jasiewicz �408 X MIĘDZVNAROOOWA KONFERENOA NAUKOWA "TRADYOE ŚLĄSKIFJ KULTIJRY MUZYCZNEJ". W RAMACH OBCHODów 100. ROCZNICY ŚMIERCI RAFAŁA LUDWIKA MASZKOWSKIEGO, WROCŁAW, 16-17 MARCA 2001 Wrocław, historyczna stolica Dolnego Śląska, stał się gospodarzem dziesiątej już z kolei konferencji naukowej pl. "Tradycje Śląskiej Kultury Muzycznej". Okazją do przypomnienia najwybitniejszego polskiego dyrygenta drugiej połowy XIX wieku - Rafała Ludwika Maszkowskiego była setna rocznica śmierci przypadająca 14 marca 2001 roku. Warto odnotować, że Maszkowski od roku 1890 do końca życia zajmował stanowisko dyrygenta Wrocławskiego Stowarzyszenia Orkiestralnego (Breslauer Orchester-Vereinns). Do rocznicowych obchodów włączył się Zakład Historii Śląskiej Kultury Muzycznej kierowany przez prof. dr Marię Zduniak (będącą równocześnie kierownikiem naukowym sesji) działający w ramach I Wydziału Akademii Muzycznej im. Karola Lipińskiego we Wrocławiu, a także Związek Kompozytorów Polskich, Oddział we Wrocławiu. Honorowy Protektorat przyjął Kazimierz Michał Ujazdowski - Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W skład Komitetu Honorowego weszli: prof. Jerzy Mrozik - Rektor wrocławskiej Akademii Muzycznej, dr Peter F. Obc - Konsul Generalny Republiki Federalnej Niemiec. Program naukowy tegorocznej konferencji był obszerny, przyciągnął uczonych o międzynarodowym autorytecie, nie tylko z Polski, ale też z Niemiec, Austrii, Anglii i Stanów Zjednoczonych. Obrady zagaił 1M Rektor Akademii Muzycznej we Wrocławiu - prof. Jerzy Mrozik. N atomiast Paweł Zawadzki powitał uczestników, wykonując na fortepianie finał III Sonaty fis-moll 1. Brahmsa. W programie konferencji tradycyjnie już wyróżnić można było trzy grupy tematyczne, dotyczące przeszłości muzycznej Śląska, współczesnej kultury muzycznej tego regionu oraz śląskiego folkloru muzycznego. Spośród tych trzech grup tematycznych zwrócimy szczególną uwagę na folklor muzyczny Śląska. Krystyna Turek, w referacie Śląskie pieśni ludowe z teki folklorystycznej Stanisława WalIisa, omówiła dorobek tego znanego dokumentalisty i badacza śląskiej kultury ludowej. Wysiłek pracowitego życia Stanisława Wallisa zaowocował obfitą kołekcją - materiały pieśniowe zachowane w jego rękopiśmiennych tekach są zróżnicowane pod względem tematyki i funkcji utworów. Znajdujemy wśród nich podstawowe grupy pieśniowe znane folklorystyce połskiej. Prócz archaicznych pieśni obrzędowych, zbiór Waliisa przynosi bogaty zbiór pieśni powszechnych, w głównej mierze zalotnych i miłosnych, społecznych, rodzinnych, sierocych i żartobliwych,jak również zawodowych. Do osobliwości należą utwory, które m.in. opiewają urok śląskiej ziemi, opisują trudy ludzkiej egzystencji, a także specyfikę pracy. Wartość prac WalIisa, a także ich walory poznawcze oraz zróżnicowanie słowno-muzyczne wskazują, że należą one do znaczących osiągnięć folkloru Górnego Śląska. Magdalena Dziadek przedstawiła referat Stan zachowania tradycyjnego repertuaru katolickich pieśni kościelnych na Śląsku CieszYliskim. Pomimo ruchów migracyjnych repertuar ten zachował się prawie w niezmiennej formie, ma charakter reliktowy, swoiste cechy funkcjonalne, a także wariantową w stosunku do oficjalnego repertuaru postać muzyczną. Opierając się na przykładach pieśni użytkowych w wybranych parafiach, autorka próbowała dokonać typologii procedur, które doprowadzają do powstania wariantów, w podziale na problematykę związaną z podłożem skalowym pieśni, ich strukturą metrorytmiczną, melodyczną i fonnalną· Wystąpienie Jadwigi Bobrowskiej dotyczyło piosenki o "wilczku ożenionym" ijej wariantach w zbiorach śląskich pieśni ludowych, występującej w repertuarze XIX- i XX-wiecznych śpiewaków ludowych, poświadczonej również w staropolskich źródłach literackich. Tę humorystyczną opowiastkę, opartą na przeciwstawieniu się sytuacji kawałera �409 i żonatego mężczyzny, przekazał w jednym z Figlików Mikołaj Rej; jej wersja wokalno-taneczna zachowała się w XVII-wiecznym zbiorku liryki popularnej Pieśni, tańce, podwany, aj ej późniejsze warianty ludowe utrwalili m.in. Fr. Chopin i O. Kolberg. Przedstawiane przez autorkę śląskie warianty omawianej piosenki znajdują się w zbiorach A. Cinciały, Wallisa, E. lmieli, J. Taciny i A. Dygacza. Tomasz Michalewski w referacie Śląski folklor Opolszczyzny w świetle badań Piotra Świerca, zaprezentował pokrótce sylwetkę badacza, a także jego dokonania nad folklorem i śląską pieśnią ludową. Wyniki jego badań nad folklorem muzycznym Opolszczyzny ujawniły jego polski charakter, a także wielostronność i złożoność tematyki. Świerc ukazuje realia zawarte w pieśniach, bada ich funkcje i znaczenie, podkreśla walory poznawcze większych segmentów treściowych, rozpatruje także aspekty socjologiczne pieśni. Autor referatu dowodzi, że Świerc był wytrawnym znawcą muzycznego folkloru śląskiego, szczególnie zaś opolskiej pieśni ludowej. Wystąpienie Zbigniewa Kościowa poświęcone było Serbołużyckim śladom muzycznym na Śląsku. Z referatu dowiadujemy się, że najwcześniejszy ślad związków między muzykami serbołużyckimi ze Śląskiem znajdujemy w biografii Jana Krygara - kompozytora, organisty i teoretyka. Autor przedstawia też Jana Arnosta Smolera - autora dzieła etnografii serbołużyckiej Pjesnicki "ornych a delnych Łuźiskich Serbow, a także Jana Cyza. Autor przedstawia także znaczącą rolę, jaką spełniła Opolska Państwowa Szkoła Muzyczna I i II stopnia, a także Filharmonia Opolska i Opolska Rozgłośnia Radiowa w promowaniu muzyki serbołużyckiej. Wspomina także o kompozytorach T. Natansonie i S. Smiełowskim, którzy opracowali wiele ludowych melodii serbołużyckich m.in. na fortepian i śpiew z fortepianem. Obradom towarzyszyła dyskusja. Uczestniczyli w niej m.in. Maria Zduniak, Krzysztof Rottermund, Jan Maszkowski, Magdalena Dziadek. Kwestie wiodące konferencji były ponadto podejmowane w dyskusjach i rozmowach kuluarowych. Teksty odczytów zostaną zebrane we wspólnym tomie, noszącym tytuł identyczny jak sympozjum, i skierowane do druku dzięki pomocy finansowej Komitetu Badań Naukowych. Miłym, ale także bardzo cennym punktem Konferencji okazała się wystawa, która spotkała się z aplauzem wszystkich, zatytułowana: Życie i działalność Rafała Ludwika Maszkowskiego, przygotowana przez pracowników Biblioteki Głównej Akademii Muzycznej im. Karola Lipińskiego we Wrocławiu. Materiały na wystawę zostały udostępnione ze zbiorów Jana Wydry-Maszkowskiego, Muzeum Narodowego we Wrocławiu, Oddziału Zbiorów Specjalnych Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu oraz z kolekcji prof. dr Marii Zduniak. Wydarzeniem kulturalnym, które spotkało się z uznaniem wszystkich, był koncert orkiestry symfonicznej wrocławskiej Akademii Muzycznej w studio koncertowym Polskiego Radia we Wrocławiu. Uczestników, gości i organizatorów podejmował podczas wystawnego przyjęcia w siedzibie konsulatu Konsul Generalny Niemiec dr Peter F. Ohr. Tomasz Michalewski "WŚRÓD pUSTYŃ, BUSZU, LASÓW I OGRODÓW. SPOTKANIA Z KULTIJRĄ ABORYGENÓW I PAPUASÓW'-KONFERENCJA NAUKOWA I WYSTAWA W MUZEUM ARCHEOLOGICZNYM I EWOGRAFICZNYM W WDzr W dniach 23-25 listopada 2000 roku w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi odbyła się konferencja naukowa poświęcona kulturom Australii i Nowej Gwinei, połączona z uroczystym otwarciem wystawy etnograficznej. Całość zorganizowano pod wspólnym tytułem "Wśród pustyń, buszu, lasów i ogrodów. Spotkania z kulturą Aborygenów i Papuasów". �410 Pierwszy dzień obrad konferencji: W pierwszym r.lędzie siedzą od lewej: Marcela Kaspnyk - kierownik Działu Kultury Ambasady Australii w Polsce, Margaret Adamson - Ambasador Australii w Polsce i doc. dr hab. Ryszard Grygiel- dyrektor Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Fot. Władysław Pohorecki Współorganizatorami spotkań byli: Komitet Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, Zakład Studiów Brytyjskich i Krajów Wspólnoty Brytyjskiej Uniwersytetu Łódzkiego, James Cook University ofNorth Queensland oraz Oddział Łódzki Polskiego Towarzystwa Ludoznawczegol. Spotkania odbyły się pod honorowym patronatem: Margaret Adamson - Ambasadora Australii w Polsce, Waldemara Matusewicza - Marszałka Województwa Łódzkiego oraz Tadeusza Matusiaka - Prezydenta Miasta Łodzi. W uroczystym otwarciu, a także w pierwszej części obrad konferencji uczestniczyła pani Ambasador Australii w Polsce, która w swoim wystąpieniu zwróciła uwagę na coraz szersze zainteresowanie polskich naukowców problematyką australijską. Podkreśliła także wpływ dziedzictwa kulturowego Aborygenów na kulturę współczesnej Australii. Głównym powodem zorganizowania wystawy i konferencji było podsumowanie siedmioletniej współpracy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi z James Cook University ofNorth Queensland w Townsville2, która zaowocowała obustronną wymianą ) Imprezę wsparly finansowo następujące instytucje: AMCOR RENTSCH-Europe; ARCUS sp. z 0.0.; Komitet Badań Naukowych; SCRIPT - Pracownia Infonnacji Wizualnej i Reklamy; Wydział Kultury i Ochrony Zabytków Urzędu Miasta Łodzi. 2 Szerzej na temat tych działań pisze autom w opracowaniu "Kolekcja z Australii i Oceanii efekt współpracy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi z James Cook University ofNorth Queensland", oddanym do druku w wydawnictwie Ludy ikultury Australii iOceanii, Wrocław 2001. �411 kolekcji etnograficznych. W zamian za przekazany muzeum uniwersyteckiemu w Townsville zbiór polskiej sztuki i rzemiosła ludowego łódzkie Muzeum otrzymało kolekcje ilustrujące kultury Australii i Oceanii. Ze strony Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi wymianę przygotowała autorka niniejszej relacji. Działania na terenie Australii prowadziła początkowo dr Maria Wrońska-Friend, a następnie May Abernethy. Omawiana ekspozycja prezentowała otrzymane przez nas w drodze wymiany obiekty, które uzupełniono zabytkami pozyskanymi przez łódzkie Muzeum w latach wcześniejszych. Myślą przewodnią wystawy było ukazanie zróżnicowania kulturowego Australii i Nowej Gwinei oraz podkreślenie wzajemnych powiązań kultury ze środowiskiem naturalnym. W oparciu o przedmioty codziennego użytku ukazano rozmaite sposoby bytowania i gospodarowania, wynikające ze znacznego zróżnicowania ekosystemów. Obiekty sztuki umożliwiły natomiast zwrócenie uwagi na mitologiczne, wierzeniowe i obrzędowe aspekty kultury Aborygenów i Papuasów. Ekspozycja sygnalizowała także kierunki współczesnych przemian kulturowych zachodzących na tych obszarach. Jej wartość podnosiły także fotografie autorstwa pani Barbary Meder3. Uroczyste otwarcie wystawy połączono z inauguracją interdyscyplinarnej konferencji naukowej, poświęconej kulturom Australii i Oceanii. Czynny udział w obradach wzięło 16 referentów - etnologów, socjologów, religioznawców, językoznawców i muzealników z Polski i Australii, którzy wygłosili w sumie 18 wykładów poświęconych następującym zagadnieniom: - historii i charakterystyce polskich muzealnych kolekcji etnograficznych pochodzących z terenu Australii i Oceanii; - rozmaitym aspektom tradycyjnej kultury Aborygenów i Papuasów; - kierunkom zainteresowań polskich badaczy Australii i Oceanii; - współczesnym przemianom społecznym i kulturowym zachodzącym wśród tubylczych mieszkańców Australii i Oceanii; - współczesnej twórczości poetyckiej i narracyjnej Aborygenów. Opiekunem naukowym konferencji był prof. dr hab. Aleksander Posern-Zieliński (Komitet Nauk Etnologicznych PAN). Obrady toczyły się w dwóch sekcjach: - etnologicznej, nad którą opiekę merytoryczną sprawowała prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska (Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Oddział w Łodzi) oraz filologicznej, kierowanej przez prof. dr hab. Krystynę Kujawińską-Courtney (Zakład Studiów Brytyjskich i Krajów Wspólnoty Brytyjskiej UŁ). Gościem honorowym konferencji był prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Funkcję sekretarza konferencji pełniła autorka niniejszej informacji, reprezentując Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Konferencję uzupełniono pokazem filmów oświatowych dotyczących kultur Aborygenów, połączonym z dyskusją na temat możliwości i ograniczeń związanych z upowszechnianiem wiedzy na temat kultur Australii i Nowej Gwinei. Obrady miały charakter otwartych spotkań i skupiły znaczną ilość słuchaczy, wśród których byli muzealnicy, pracownicy naukowi oraz studenci Uniwersytetu Łódzkiego i Uniwersytetu im. M. Kopernika w Toruniu, członkowie Oddziału Łódzkiego PTL, a także wolni 3 Autorką scenariusza wystawy była dr Anna Styczyńska. Konsultacji merytorycznej udzieliła dr Maria Wrońska-Friend. Zdjęcia do wystawy udostępniła nieodpłatnie ich autorka - Barbara Meder. Oprawę plastyczną opracowała artysta plastyk Beata Wawrzecka, a autorami makiet i rekonstrukcji byli Maciej Mastalerz i Anna Lisiecka. Funkcję komisarza wystawy pełniła mgr Alicja Woźniak. Wystawietowarzyszył informator dotyczący kultur Australii i Nowej Gwinei oraz ulotka omawiającahistorięwspółpracyMuzeumArcheologicznegoi Etnograficznegow Łodzi z James Cook University. �412 Ekspozycja "Wśród pustyń, buszu, lasów iogrodów. Spotkania z kulturą Aborygenów i Papuasów" (fragment) - sale poświęcone kulturom Australii. Fot. Władysław Pohorecki �413 Ekspozycja "Wśród pustyń, busZlI, lasów i ogrodów. Spotkania z kulturą Aborygenów i Papuasów" (fragment) - sala poświl(cona kulturom Nowej Gwinei. Fot. Władysław Pohorecki �414 słuchacze zainteresowani problematyką konferencji. Materiały z sesji są obecnie opracowywane redakcyjnie i zostaną wydane drukiem przez Zakład Studiów Brytyjskich i Krajów Wspólnoty Brytyjskiej Uniwersytetu Łódzkiego. Pozytywne reakcje uczestników konferencji, zgromadzonych gości i publiczności były najlepszym dowodem potrzeby organizowania w muzeach kilku rozmaitych działań naukowo-oświatowych, skupionych wokół wspólnego zagadnienia. W przypadku tematyki pozaeuropejskiej aktywność taka jest tym bardziej wskazana, że możliwości organizowania imprez poświęconych innym kontynentom są w polskich muzeach etnograficznych ograniczone, ze względu na niewielką ilość kolekcji muzealnych tego typu. Trudności lokalowe, zjakimi boryka się Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, połączone z komplikacjami finansowymi, pozwalają na prezentację kolekcji pozaeuropejskiej jedynie na wystawach czasowych, które z wymienionych przyczyn mogą być realizowane stosunkowo rzadko. Uczestnicy omawianej konferencji i jej słuchacze podkreślali potrzebę organizowania cyklicznych spotkań poświęconych polskim badaniom etnograficznym prowadzonym na terenach pozaeuropejskich. Amerykaniści co roku przedstawiają swoje osiągnięcia naukowe na konferencjach organizowanych przez "ośrodek poznański". Podobną potrzebę deklarują specjaliści z zakresu afrykanistyki, badacze Azji, czy wreszcie Australii i Oceanii. Istotne także jest, aby konferencje te skupiały również pracowników polskich muzeów posiadających zbiory pozaeuropejskie, gdyż zdarza się, że nasi koledzy akademiccy nie mają świadomości zakresu i charakteru polskich muzealnych kolekcji pozaeuropejskich. Łączenie takich spotkań naukowych z wystawą daje także dodatkowe możliwości zaprezentowania zbiorów specjalistom z danej dziedziny. Czy Łódź - zgodnie z sugestią gości konferencji - przyjmie na siebie rolę organizatora takich spotkań - czas pokaże. W chwili obecnej nie wydaje się to realne. Mamy jednak nadzieję, że spotkania z kulturą Aborygenów iPapuasów spełniły swoje zadanie, a planowane wydawnictwo utrwali efekty wymiany myśli oraz doświadczeń badawczych i zawodowych ludzi zainteresowanych kulturami Australii i Nowej Gwinei·. Anna Styczyńska WYSTAWA ETNOGRAFICZNA "SZARE JAK ZIEMIA, BARWNE JAK PAMIĘĆ" W MUZEUM ARCHEOLOGICZNYM I ETNOGRAFICZNYM W ŁODZI "...Od ciebieprzechodniuzależy,czy będę grobemczy skarbem,czybędęmilczałlubmówił,od ciebiezależyprzyjacielu: nie wchodźtu bez pożądania... Rzeczyrzadkiealbopięknetu przemyślniezebraneucząoko,by miałozobaczyćto wszystko, co na świecie,jak coś, czego nigdy dotąd nie widziało" (napis autorstwa Paula Valery ponad wejściem do pałacu Chaillot- Wystawyświatowejw 1937roku). Współczesny nurt krytyczny w antropologii, skoncentrowany na ocenie i interpretacji dokonań dyscypliny, przynosi także ważne konstatacje o roli i istocie muzeum etnograficznego. Wszyscy wiemy, że antropologiczne podejście do kultury uległo w ostatnich latach • Wszystkie zdjęcia pochodzą z Archiwum EtnograficznegoMuzeum Archeologicznegoi Etnograficznego w Łodzi. Fotografował: Władysław Pohorecki. �415 Wystawa "Szare jak ziemia, barwne jak pamięć", cz. [ " Dzieciństwo" Fot. Władysław Pohorecki Izba opoczyńska. generalnym zmianom. Ponowna egzegza kanonicznych dzieł, rozwój postaw interpretacyjnych wskazujących na wielogłosowość, posługiwanie się narracją w pierwszej osobie wskazuje, że antropologów interesuje przede wszystkim proces i sposób dochodzenia do prawdyo kulturze, niż wypowiadanie twierdzeń niepodważalnych. Bowiem "prawda w antropologii okazała się niejednoznaczna, a dzieło antropologa rodzajem opowieści". Powracają więc dawne pytania: czym były i czym są wystawy etnograficzne, jakie założenia ideowe i metodologiczne im towarzyszą? Od dawna wiemy, że poprzez przedmiot lub rzecz przenika teoria każdej prezentacji muzealnej. To, czym jest muzeum, zależy od wizerunku epoki, prądów umysłowych egzystujących w kulturze. Ewolucjonistyczny model związany z tendencją pozytywistyczną wydaje się współczesnym anachroniczny. Wspomniałam, że dziś mówi się, iż dzieło antropologa/etnografa jest rodzajem opowieści. Na taką etnograficzną opowieść zaprosili nas twórcy wystawy "Szare jak ziemia, barwne jak pamięć" do Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi; autorka scenariusza - Ewa Zawiej ska, komisarz - Elżbieta Królikowska i autor projektu plastycznego - Zbigniew Władyka. Wystawa ma charakter ekspozycji s t a ł ej, musi więc spełniać kilka podstawowych funkcji. A lo: - powinna prezentować zbiory łódzkiego muzeum; - powinna być etnograficzną wizytówką regionu; - a także mieć charakter uniwersalny. Paradoksalność to pozorna (uniwersalizm i regionalizm), o tym wiedzą antropolodzy. Jestem przekonana, że ekspozycja łódzka wszystkie te cele wypełniła. Założeniem scenariusza, założeniem doskonale zresztą zrealizowanym, nie jest ekspozycja r z e c z y. Dziś - mówi antropolog - "należy poddać w wątpliwość przekonanie, że przeszłość istnieje w rzeczach, że coś w nich można zobaczyć. Trawestując Fryderyka Nietzschego, powiedzmy za nim: (fakty) rzeczy są zawsze głupie. Dla ich rozumienia konieczne �416 są k o n t e k s t y. Inaczej wydaje się, że muzeum etnograficzne to piękny cmentarz". Wystawa autorstwa Ewy Zawiejskiej to nostalgiczna opowieść o człowieku jako uczestniku i twórcy kultury, stąd jej humanistyczny wymiar. Autorka rezygnuje z paradygmatycznego dawniej podziału na trzy sfery kultury: materialną, społeczną i duchową, jest bowiem przekonana o jego akademickiej, teoretycznej nieprzystawalności. Ramą kompozycyjną wystawy stało się ludzkie życie, bytowanie w obszarze codzienności i świąteczności wsi środkowopolskiej w dwudziestoleciu międzywojennym. Życie to ukazane zostaje w rytmie pór roku, które organizowały chłopską egzystencję. Od wiosny - dzieciństwa do jesieni - starości. W ten sposób autorom udało się przekazać jeszcze jedną ważną ideę - doświadczania czasu w kulturach typu ludowego. Mityczny światopogląd to poczucie czasu kolistego, wiecznie odnawiającego się, bowiem po śmierci natury - zimie następowała wiosna, i świat powstawał od początku. Takie poczucie czasu dawało człowiekowi kultur tradycyjnych nadzieję na zmartwychwstanie. Kompozycja przestrzenna wystawy owo "koło życia" natury i człowieka potwierdza. Pierwsza sala to ekspozycja wiosny natury, a w niej dzieciństwa i młodości mieszkańców wsi; druga prezentuje lato i jesień, a w nich dojrzałość i ludzką starość. Między nimi, niejako centralnie biegnący korytarz - poświęcony ekspozycji rzeźby sakralnej, która staje się osią ,,koła życia", zgodnie z ideą światopoglądu ludowego o współegzystencji bytów realnych i nadprzyrodzonych, o wiejskim homo religiosus uzgadniającym swoje bytowanie z siłami pozaziemskimi. Zima - dzieciństwo człowieka - prezentowana poprzez model wnętrza domu opoczyńskiego. Zgodnie z przekonaniem o roli domu jako obszaru pierwszego bezpieczeństwa. Zgodnie z wiedzą o kulturze wsi to wnętrze kuchni, w której koncentrowało się życie zimowe. Widocznymi znakami dzieciństwa są: kołyska, drewniane zabawki, ubranka dziecięce, a znakami zimy: drewno pod piecem, suszące się nad nim ubrania czy obecność w izbie kołowrotka. Na przeciwległej ścianie plansza z opisem pory roku i paralelnie zdarzeń dzieciństwa. Widz może uzupełnić swoją wiedzę - autorzy wystawy uzupełnili każdy jej z n a c z ąc y element o słowo wyjaśniające. W skrzyneczkach są karty z tekstami o dzieciństwie na wsi, możemy je zabrać do swoich domów. Wiosna - młodość człowieka. Scena przedstawia dwie grupy obrzędowe na wiejskiej drodze przed kościołem, dziewczęta z "gaikiem" i młodych chłopców chodzących z "kurkiem" po dyngusie; eksponaty pochodzą z regionu rawskiego. Młodość to już możliwość pełnego uczestnictwa w życiu obrzędowym, tu: zaklinania i powoływania wiosny. Autorom poprzez szczególny typ scenografii udało się wskazać na synkretyzm religijny wsi (obecność Kościoła jako przedstawiciela oficjalnej religii i magicznych sposobów wspomagania sił natury). Znów obserwujemy dbałość o szczegóły: stroju, rekwizytów obrzędowych, ustawienia manekinów zgodnie z symbolicznym doświadczeniem prawej i lewej strony w kulturach typu ludowego. W tej części łódzkiej ekspozycji autorzy decydują się na zawsze ryzykowny zabieg: wprowadzenia manekinów. Znakomite imitowanie fizjologii gestów człowieka (to musiał być wielki wkład pracy!) sytuuje wykorzystane manekiny w tradycji figur szopkowych, "wpisując" je w kolejne sceny teatru życia. Wiosnę natury i młodość człowieka zamyka scena oczepin - obrzędu weselnego. Ponownie wracamy do obszaru domu, tym razem autorzy wskazali najego symboliczny charakter. Obserwujemy rekonstrukcję izby łowickiej, z całym bogactwem sztuki z tego regionu. Znakami przystosowania izby do obrzędu weselnego jest między innymi brak łóźka, wyniesionego dla potrzeb świąteczności. W centrum grupa osób uczestniczących w oczepinach. Obrzęd weselny klarownie sugeruje widzowi, iż wchodzimy w okres dojrzałości. Lato - dojrzałość. Autorzy wystawy przekonują widza o trudach tego okresu ludzkiego życia. Ukazanie codzienności zamanifestowano z pomocą dwóch scen - odrębnych ekspozycji: chłopskiej zagrody (łowickie) z całym jej wyposażeniem i sceny w polu przy żni- �417 wach (z tradycyjnym podziałem ról w pracy rolnika). A więc praca rozumianajako konieczność i kreacjajednocześnie. Dalej chłopska kuźnia i targ z całym kulturowym asortymentem. Ten zabieg inscenizacyjny uznaję za niezwykle interesujący. Autorzy nie rezygnują bowiem z prezentacji jeszcze jednego z istotnych zajęć chłopskiej kultury, rzemiosła - ale pokazują je inaczej -jego efekt jako produkt handlowy. Odnajdujemy różnorodność rzemieślniczych profesji: garncarstwo, kołodziejstwo, wikliniarstwo, zabawkarstwo, tkaninę, kowalstwo, kapelusznictwo itd. Uroku scenie targowej dodaje obecność starannie zrekonstruowanego straganu z kobiecymi akcesoriami. I wreszcie jesień - ekwiwalent ludzkiej starości, zaznaczony delikatnie metaforą oczekiwania i odpoczynku (dwoje staruszków na ławce przed domem).To przygotowanie do odejścia zarówno obumierającej natury, jak i ludzi. To klamra o znaczeniu uniwersalnym i regionalnym (sieradzkie). I choć wystawę kończy jesień, to przecież widz może podjąć wędrówkę raz jeszcze - ku wiośnie i młodości zgodnie z doświadczeniem czasu w kulturach typu ludowego. Wszystkie sceny ludzkiego teatru są zatrzymane wczasie i ,,ruchome" jednocześnie; uchylone okna domów, zioła, zboża, liście i szopkowe lalki w dokładnie wystudiowanych gestach. Wspomniałam już, że współczesna antropologia/etnografia uznaje za prawomocne naukowo narracje w pierwszej osobie. To wypowiedź etnografów końca wieku, realistyczna i zmityzowana jednocześnie. Ukazuje świat ustalonego p o r z ą d k u - codzienności i świąteczności, świat chłopskiej aksjologii; świat, który odszedł pewnie bezpowrotnie, za Wystawa"Szarejak ziemia,barwnejak pamięć",cz. IV "Starość".Fot. WładysławPohoreckiol< ol< Zdjęciapochodzą z Archiwum EtnograficznegoMuzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. �418 którym zdarza się nam tęsknić, żyjąc w czasach wielogłosowości i entropii kulturowej. Ma więc charakter n o s t a l gi c z n y, jak wiele prac współczesnych humanistów (Eliade). Nie ma w niej bezdomności, tragedii nieprzystosowania, buntu wobec norm. To już temat na inną etnograficzną opowieść. Pomysł, kompozycja, rzetelność merytoryczna, wielowarstwowość w jednorodności przedstawienia, ciekawy kształt plastyczny (piękne kompozycje iluzorycznej perspektywy) to cechy tej wystawy. Towarzysząjej trzy formy wyjaśniające i wspomagające: katalog, folder i karteczki na kształt wiejskich druków ulotnych opisujące każdy etap życia człowieka i natury. Na szczególną uwagę zasługuje katalog towarzyszący wystawie, a to nie tylko ze względu na merytoryczną wartość tekstu Ewy Zawiejskiej, ale także ze względu na wstęp prof. M. Wieruszewskiej, pisany z pozycji człowieka końca wieku. Kształt plastyczny katalogu, dobór fotografii świadczą o wrażliwości estetycznej autorów. Podejmijmy trud wędrówki, odwiedzając łódzkie Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne. Ewa Nowina-Sroczyńska 5th INTERNATIONAL ASTRA FILM FESTIVAL W SIBIU, 25-29 PAźDZIERNIKA 2000 Niewielkie Sibiu, historyczne miasto Siedmiogrodu, jest miejscem wielkiego festiwalu filmów dokumentalnych i antropologii wizualnej. Zainicjowana w 1993 roku impreza ma już swoją międzynarodową renomę, zaś Dumitru Budrala i jego współpracownicy z Astra Film Studio musieli obejrzeć ponad 240 filmów, by móc zakwalifikować 43 z nich. Noszące saksońską nazwę Hermannstadt stało się miejscem prezentacji filmów dokumentujących splecione rzeczywistości świata ludzkiego i tego co go otacza, filmów wykraczających poza formułę zwykłego dziennikarstwa. Program specjalny skupia się na osiągnięciach antropologii wizualnej, której celem jest ukazywanie sposobów, w jaki społeczności ludzkie stanowią swoje wartości, postrzegają interakcje społeczne oraz na ile i jak można zrozumieć znaczenia kulturowe poszczególnych grup. W bieżącej edycji festiwalu ukazano w ramach tego programu pięć filmów australijskiego klasyka antropologii wizualnej, Davida MacDougalla. Jego dokumenty cechuje zmniejszenie dystansu między twórcą a obiektem. Ten "uczestniczący" rodzaj filmowania, operujący "nieuprzywilejowaną" kamerą, niweluje autorytatywność i dydaktyzin narracji dokumentu. Kamera wtapia się np. w życie pasterzy Turkana w Kenii, indyjskich fotografów spod Himalajów czy górali sardyńskich. Nagrodę główną festiwalu zdobył nakręcony w 1999 roku holenderski film For Ever Little (Na zawsze mali) Barbary den Uyl. To wzruszająca, a zarazem wnikliwa opowieść o dorosłych ludziach niskiego wzrostu, którzy organizują sobie normalne życie, tworzą sieć wzajemnych powiązań, zakochują się, żenią, rodzą i wychowują dzieci, spotykają, wtapiają w społeczeństwo. Autorka z wielką delikatnością i sympatią śledzi troski i radości tych niezwykłych, a zarazem przecież zwykłych ludzi. Przy okazji zaznaczyć wypada, że wszystkie cztery zaprezentowane filmy holenderskie były bardzo dobre: trafnie wybrany temat, profesjonalizm dokumentu, tropienie wybranego wątku. Następną z kolei, Nagrodę Międzynarodową Festiwalu Astra, przyznano chińskiemu twórcy Bibo Liangowi za film Marriage (Małżeństwo). Jury doceniło uchwycenie żywości obliczonego na wiele miesięcy procesu negocjowania zawarcia małżeństwa przez rodziców młodych oraz samego obrzędu zaślubin i wesela, które także rozłożone są na kilka etapów. �419 W kategorii najlepszego filmu wschodnioeuropejskiego dwie równorzędne nagrody zdobyły bułgarski film A Month in the Life ofEphtim D. (Jeden miesiąc z życia Eftima D.) w reżyserii Asena Balikci i Antoniego Donczewa oraz Black and White in Colour (Czarne i białe w kolorze) Miry Erdevicki. Pierwszy opowiada, jak żyjący z żoną emeryt bułgarski, dawny komunista, wiąże dziś koniec z końcem ze swej skromnej emerytury. Drugi ukazuje drogę życiową ze skrajnie ubogiej romskiej wsi na Słowacji, przez czeskie życie estradowe, po występy na paryskich scenach śpiewaczki Viery Bilej. Film obrazuje też styl życia tej energicznej, przypominającej zapaśnika sumo śpiewaczki, która nie wyrzeka się swych korzeni i do końca pozostaje spontaniczna. Faworytem publiczności był film chorwacki Saszy Podgoreleca BBB, oznaczające Bad Blue Boys, o wplątanych w politykę nacjonalizmu kibicach Dynama Zagrzeb. Jury miało tu jednak najtrudniejszy wybór, gdyż większość z filmów z regionu albo nie reprezentowała najwyższego poziomu, albo nie wykraczała poza konwencję dziennikarską, albo niezbyt pasowała do formuły festiwalu. Tym ostatnim rodzajem filmu był Cisza, ciemność Pawła Kędzierskiego traktujący o ludziach głuchoniemych i niewidomych, którym kreowanie rzeźb daje wiele szczęścia. Ciemne barwy i cisza wytwarzają aurę świata, w jakim, możemy sobie wyobrazić, żyją ci ludzie. Ta artystyczna, a zarazem głęboka opowieść poruszyła widzów i zebrała pochwały jury, lecz nie była w stanie zdobyć laurów, gdyż nie mieściła się w dokumentalno-antropologicznej konwencji festiwalu. Nawiasem mówiąc szkoda, że był to jedyny polski film nadesłany do Sibiu. Nie pierwszy to przypadek, gdy organizatorzy festiwali w regionie narzekają na niemożność pozyskania filmów dokumentalnych z Polski. Szkoda. W kategorii filmów rumuńskich zwyciężyły No Rush, No Women (Bez pośpiechu, bez kobiet) Gabriela Hanganu i Adiny Bradeanu oraz A Cuckoo s Nest (Kukułcze gniazdo) Catalin Apostol. Pierwszy ukazał życie codzienne pasterzy, którzy wypasają swe owce ... na dnie niedoszłego sztucznego jeziora, którego budowę rozpoczęto za czasów komunistycznych na przedmieściach Bukaresztu. Dawni pracownicy państwowych zakładów wrócili do tradycyjnych zajęć, by w iście spartańskich i prymitywnych warunkach układać swe życie. Ich osobiste losy stały się metaforą całej postsocjalistycznej transformacji. Natomiast dokument ukazujący świat grupy ludzi zamkniętych w zakładzie psychiatrycznym w Rumunii daje asumpt do myślenia o uniwersalnym problemie "normalności" i "nienormalności" naszego społeczeństwa. Warto się przyjrzeć w tym lustrze, by lepiej widzieć absurdalność naszego z pozoru racjonalnego świata. Michał Buchowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc5729e1b4d695a7537a152156c3209d.pdf 200991f061d659ab2f9030887adb6e65 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2019 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1874 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.335-388 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Etsuo Yo s h i n o, Polscy chłopi w XX wieku. Podejście mikro--deskryptywne, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 1997. Oto leży przede mną książka - nie waham się użyć tego słowa - doprawdy wyjątkowa. Autorem jest badacz japoński - Etsuo Yoshino - profesor ekonomii uniwersytetu Hokkaido w Sapporo. Książka zaś nosi tytuł Polscy chłopi w XX wieku (na razie pominiemy podtytuł). Mamy więc jakby pracę o zacięciu podsumowującym. Przede wszystkim musimy przyznać, że bardzo rzadko zdarza się taka sytuacja, abyśmy to my sami (Polacy) stawali się obiektem badań naukowców z zewnątrz i to pochodzących jednak z innej kultury. A tutaj przyjeżdża japoński badacz i proponuje sumującą pracę o polskich chłopach w XX wieku. I nagle zostaje odwrócona klasyczna sytuacja "my" - "oni". Teraz możemy spojrzeć na siebie jako na "onych", czyli obcych. Na to, jak spostrzegają nas inni. I jest to doświadczenie zupełnie zdumiewające. Bo okazuje się, że to, co oczywiste dla nas i proste, staje się zaskakujące dła badacza z innej kultury. Oczywiście, to, że nie rozumie się tak dokładnie obcej kultury, jest konstatacją tyleż prawdziwą, co banalną, ale Yoshino po prostu - poprzez odwrócenie sytuacji badawczej - unaocznia tę prawdę doskonałe. Proszę bowiem chociażby spojrzeć na taki cytat: "Sergiusz urodził się w 1864 roku. Po ślubie opuścił dom rodzinny Domańczyków, oddalony 30 km od wsi Toczonek, i zamieszkał u swojej żony, Julianny. W Polsce w przypadku, kiedy mąż zamieszka w domu żony, zachowuje swoje nazwisko, natomiast w Japonii w takiej sytuacji pan młody przeważnie przyjmuje nazwisko żony i staje się zarazem przybranym synem tej rodziny. Julianna Czajkowska, jako że została żoną Sergiusza, zmieniła nazwisko na Domańczyk, co w Polsce jest normalne" (s. 41). Cytat ten pokazuje zarazem, że pewna oczywistość kulturowa w oczach badacza z innej kultury urasta do rangi problemu, a dodatkowo doskonale okazuje się, że wysnute wnioski dalekie są od rzeczywistości. Bo przecież z przytoczonego fragmentu wynika, że w Polsce mężczyzna zachowuje swoje nazwisko, gdy przeprowadza się do domu żony, gdy tymczasem zachowuje je bynajmniej nie z tego powodu. Miejsce zamieszkania nie ma tutaj absolutnie nic do rzeczy. Tego typu dowodów na nieprzekładalność kultur jest w książce sporo. Są to bardzo ważne doświadczenia, gdyż właśnie w ujęciu "my" jako "oni" możemy zobaczyć, jakie pułapki czyhają na badaczy opisujących obcą kulturę. Nie ma żadnego powodu sądzić, że nasze własne prace opisujące obcych, niekonsekwentnie wyjaśniające i analizujące zjawiska, są tego typu nieporozumień pozbawione. Interesująca była dla mnie zawsze także sama sytuacja, jaką pozostawia po sobie badacz w obcej kulturze. Możemy użyć tutaj kolokwialnego zwrotu, że wieś, w której robił badania Yoshino, nigdy nie będzie już taka sama jak przed nimi. Japoński badacz, wyglądający przecież inaczej (a więc tym bardziej postrzegany jako obcy) i zamęczający chłopów długimi żmudnymi rozmowami (o metodzie pracy napiszę poniżej), musiał pozostawić ślad po swojej obecności. Oczywiście, taka sytuacja dotyczy każdych badań w obcej kulturze, ale w tym wypadku łatwo wyobrazić sobie badania w tej samej miejscowości na temat tego, co sądzą ci sami chłopi o Japończyku. Jestem pewien, że byłby to niecodzienny materiał. Wróćmy jednak do samej książki. Powiedzieliśmy już, że tytuł sugeruje pewne całościowe spojrzenie na historię chłopów polskich w XX wieku. Nie wiem, czy którykolwiek z polskich badaczy pokusiłby się obecnie o podobnie zatytułowaną syntezę. Zapewne dużo łatwiej przyszłoby pisać podobne dzieło właśnie o obcych niż o nas samych. I dlatego Ja- �336 pończyk nie ma żadnych obciążeń w stosunku do tak zarysowanego tematu. Spójrzmy więc, jak to wszystko zostało skonstruowane, a zapewniam - jest nad czym się zastanowić. Wyjdźmy przede wszystkim od tego, że wbrew sugestii tytułu japoński badacz całość wywodu oparł na badaniach jednej polskiej wsi, która według intencji autora miala być "typową" polską wsią. A ta typowość zostala określona przez poniżej przedstawione warunki: skala gospodarstw indywidualnych tej gminy powinna być zbliżona do średniej krajowej; pod względem klasy gleb i warunków klimatycznych gmina ta nie mogła odbiegać od poziomu przeciętnej gminy polskiej; rodzaj roślin uprawnych powinien być zbliżony do przeciętnego; w pobliżu nie powinno być dużego miasta, ale nie mogła być to również gmina leżąca w calkowitym odosobnieniu; do roku 1918 gmina ta miała znajdować się na terenie zaboru rosyjskiego i w miarę możliwości - w bliskiej odległości od zaboru pruskiego. Już takie, a nie inne warunki wyboru mogłyby wzbudzić długą dyskusję nad ich trafnością, zwłaszcza gdyby wziąć pod uwagę kategorie z różnych dyscyplin. Rzeczywiście, polscy współpracownicy Japończyków wybrali taką gminę, która najlepiej spełniała te warunki. Z kolei z tej gminy wybrano jedną wieś, w której miały być prowadzone badania. Aż ciśnie się na usta pytanie, która to wieś w Polsce jest najbardziej typowa? Niestety, pytanie to pozostaje bez odpowiedzi. Autor używa co prawda nazwy Toczonek, ale zaznacza, że jest to nazwa celowo zmieniona. Podobnie zostały zmienione nazwy gminy (Gusztowa) i województwa (nazwanego po prostu Anonim!). W tym samym duchu zmienione zostały wszystkie nazwiska informatorów i bohaterów książki (a jest ich sporo). Także w pracy nie podano dokładnych danych statystycznych dla gminy Gusztowa, m.in. odnośnie do ludności i powierzchni. Cale to zamaskowanie danych widoczne jest także w doborze fotografii, na których zasłaniane są wszelkie napisy, a także przy sporządzonej mapie Polski z zaznaczonymi trzema województwami (tym razem z prawdziwymi nazwami), na których to terenie dzieje się cała akcja (są to woj. sieradzkie, kaliskie i częstochowskie - badania prowadzono przed refoffi1ą administracyjną kraju, gdy było 49 województw). Z treści książki usunięto wszystkie informacje powalające Czytelnikowi na ewentualne zidentyfikowanie omawianej wsi, dzięki czemu identyfikacja taka stała się zupełnie niemożl.iwa. Autor nadal pracy anonimowy styl, czując się zobowiązanym wobec mieszkańców wsi do zachowania dyskrecji (s. XII wstępu). Pojawia się więc tutaj - dodatkowo - bardzo ciekawy wątek zawodowej etyki badań terenowych, który stawia Yoshino. Na ile bowiem wolno nam upubliczniać wyniki badań, kiedy często pytamy - jak w tym przypadku - o dość intymne sprawy? Taki problem łatwo zauważyć właśnie wtedy, gdy rzecz dotyczy własnej kultury, ale przecież nikt nie stawia w zasadzie podobnych pytań, gdy idzie o kulturę obcą, np. badając Indian z Amazonii, bezceremonialnie opisujemy ich najbardziej intymne zachowania z podaniem pełnych danych osobistych. Odległość w przestrzeni powoduje, że czujemy się zwolnieni od etycznych konsekwencji. Yoshino zdaje się postrzegać problem całkowicie odmiennie. Może zresztą takie postawienie problemujest uwarunkowane jego własną sytuacją kulturową? Może kultury Dalekiego Wschodu wykazują większą pokorę wobec badanych "innych"? To jest następny ciekawy wątek badawczy. Wspomnęjeszcze o ostatecznym momencie wybrania wsi Toczonek. Otóż w gnunie najbardziej typowej w Polsce, jaką okazala się Gusztowa, wsi podobnych do Toczonka było kilka. Wybór padł na Toczonek, ponieważ - co autor najzupełniej szczerze przyznaje leżała ona najbl.iżej miejsca, w którym zakwaterowany był zespół badawczy we wsi Wika (nazwa oczywiście zmieniona). Czy często badaczom przytrafia się taka szczerość, pokazująca, ile jest przypadku w prowadzonych badaniach? Yoshino chętnie zaznacza także to, czego nie udało mu się - pomimo prób - wyjaśnić. Przyjrzyjmy się teraz metodzie pracy autora. W badaniach uczestniczyła cała grupa japońskich badaczy przy współudziale polskich partnerów z SGW (chyba SGGW?). Prowa- �337 dzone one były w kilku turach przy zmienionej metodzie badań. Początkowo był to kwestionariusz, od lat służący w Japonii do badań ekonomii rolnictwa opartego na założeniach mechanizmów rynkowych gospodarki kapitalistycznej (a więc obowiązującej w Japonii od kilkudziesięciu lat). Badania te w Polsce prowadzono w roku 1990, a więc w momencie, gdy polską wieś obejmowała dopiero początkowa faza przechodzenia do gospodarki kapitalistycznej z socjalistycznej. Pikanterii sprawie dodaje fakt, że cały kwestionariuszjapoński oparty jest na podejściu metodologii marksistowskiej, uznającej siły wytwórcze i stosunki produkcji za czynnik determinujący funkcjonowanie gospodarki. Jednak po kilku przeprowadzonych wywiadach japońscy badacze uświadomili sobie nieprzystawalność tego narzędzia badawczego do sytuacji w Polsce i zwrócili się ku innym metodom, preferowanym głównie przez autora niniejszej książki. Ustało no więc, że badania muszą wykazywać cztery cechy: mają to być badania monograficzne, polegające na przeprowadzeniu kompletnego przeglądu wszystkich istniejących gospodarstw jednej wybranej wsi; nacisk ma być położony na ustalenie korelacji rodzinnych poprzez zrekonstruowanie drzewa genealogicznego; oprócz gospodarstw przedmiotem badań są także instytucje z otoczenia wsi, jak spółdzielnie rolnicze, urzędy publiczne, placówki oświatowe i religijne; podejście ma być kompleksowe, uwzględniające aspekty ekonomiczne, historyczne i socjologiczne. Ażeby te wytyczne zreałizować, posłużono się metodą swobodnego wywiadu, który określano jako "historia życia". Yoshino przywołuje tutaj Oscara Lewisa jako najsłynniejszego badacza korzystającego z takiej metody, i sam na niej się opierając, ,,z pomocą magnetofonu rejestrował luźno prowadzone rozmowy, głównie na temat osobistych losów, pracy i codziennego życia" (s. 25). Fakt, że rozmówcami byli rolnicy, spowodował, że metoda ta zamieniła się z "historii życia" w "historię rodzinną", gdyż ważnym elementem stawała się cała historia samego gospodarstwa rolnego. Jakjuż zaznaczyłem, historie te opierają się na rekonstrukcji drzewa genealogicznego, które japoński badacz nazwał drzewem rodowo-biograficznym, pojmując je szerzej niż Lewis, którego drzewo można nazwać genetyczno-rasowym. Zanim powiem o efektach tej rekonstrukcji, trzeba wspomnieć jeszcze o bardzo ważnym aspekcie metodologicznym, w jakim chce sytuować swoje dzieło japoński badacz. Otóż opowiada się on - pozostając ciągle w granicach ekonomii jako swej głównej dziedzinie - za badaniem raczej jakościowym niż ilościowym. W tym celu wykorzystuje "podejście mikro-deskryptywne, polegające na bardzo szczegółowej i wnikliwej obserwacji mikroświata, np. w rodzaju pojedynczego zakładu przemysłowego czy pojedynczej wsi" (s. 3). Odwołuje się tutaj do dwóch słynnych badaczy, którzy - mimo że należą do innych nauk - często przywoływani są razem. Są to Carlo Ginzburg i Clifford Geertz. Pierwszy jest jednym z głównych twórców tzw. mikrohistorii, drugi opracował sposób antropologicznej interpretacji kultur, nazywając go thick description (tutaj muszę zaznaczyć, że dwukrotnie nie popisali się redaktorzy książki - raz tytuł przywoływanej książki Ginzburga II formaggio e i vermi przetłumaczono jako "Ser i larwy", mimo istniejącego już polskiego przekładu "Ser i robaki", drugi raz, gdy geertzowski termin tłumaczy się jako "głęboka deskrypcja", a nie jako "opis zagęszczony", który od dawna funkcjonuje w polskiej literaturze antropologicznej. Odwołanie się tak bezpośrednie do tych dwóch propozycji jest jak najbardziej uzasadnione, gdyż rzeczywiście efekt ostateczny tych dwóch metodologii jest bardzo zbliżony. Co ciekawe, w polskiej literaturze etnologicznej, jak i historycznej metodologie te ciągle rzadko wykorzystywane są do badań nad konkretnymi zjawiskami kultury. Istnieją tylko liczne ich analizy na płaszczyźnie czysto teoretycznej. A niewątpliwie szersze wykorzystanie tego rodzaju metodologii może przynieść nowe, za· skakujące poznawczo rezultaty. Takim przykładem jest właśnie książka Yoshino, mimo że teorie Geertza i Ginzburga modyfikuje on na swoją modłę. Jego następnymi bowiem przywołanymi inspiracjami są prace socjologa Franciszka Bujaka i japońskiego ekonomisty �338 Kichiji Nakamury, którzy - oczywiście zupełnie niezależnie - "przeprowadzili wszechstronną analizę wyników intensywnych badań jednej wybranej wsi" (s. 8). Pierwszy z nich stosował badania ilościowe, a drugi z kolei preferował podejście marksistowskie, uważając, że to właśnie gospodarstwo powinno być głównym elementem badań na wsi, a nie np. pojedynczy rolnik czy małżeństwo. Następną ważną cechą metodologiczną, którą uwypukla Yoshino, jest obiektywizm w badaniach (s. 14-17). Japoński profesor uważa, że w wypadku, gdy tak naprawdę nie zna się przedmiotu badań (tak jak on nie znał chłopów polskich), bardzo ważne jest nierobienie żadnych wstępnych założeń i hipotez. Dlatego badania odbywały się w taki sposób, że przez pierwsze 3-4 godziny badacze nie zadawali żadnych pytań ukierunkowujących na temat badań. Rozmowy były toczone zupełnie swobodnie i prowadzone bardziej przez badanych. Yoshino zauważa jednak, że wtedy właśnie udało się zdobyć wiele ważnych informacji. Intrygujące i kontrowersyjne jest jeszcze inne sformułowanie autora, który raz próbował badania ukierunkowywać, innym razem próbował patrzeć na nie "obiektywnie", jakby z zewnątrz - "reprezentował podczas badań w Toczonku dwie postawy. Jednym razem był socjologiem XX wieku, drugim razem - socjologiem XXI wieku. Obie te postawy były przez niego w świadomy sposób ostro rozgraniczone" (s. 16). Jednak według wielu antropologów takie założenie o możliwościach przechodzenia z jednej roli w drugą musi prowadzić do swoistej schizofrenii i w zasadzie wydaje się pięknie brzmiącym założeniem, ale niemożliwym do zrealizowania. Sam Yoshino ma jednak pełną świadomość kontrowersyjności takiego założenia i wręcz zachęca do dyskusji nad tak postawionym problemem (s. 17). Wszystkie te rozważania są zawarte we Wstępie (część l. Metodologia badań, część 2. Metoda badania), po czym następuje Część I pracy podzielona na 13 rozdziałów, z których każdy jest analizą życia jednego gospodarstwa. Początek każdego z nich to wydzielone słowa kluczowe, charakteryzujące całość analizy. Są one bardzo zróżnicowane, np.: upadek bogatego gospodarstwa z ubiegłego wieku, pomoc od emigrantów ze Stanów Zjednoczonych, śmierć rodziny, opieka społeczna, wypadek utonięcia, tragiczny koniec miłości, groźba gruźlicy płuc, poród co dwa lata, sprzedaż produktów rolnych w latach pięćdziesiątych (wszystkie dotyczą rozdziału l.). Następnie jest krótkie podsumowanie, jakby rozwinięcie słów kluczowych, dalej graficzna rekonstrukcja drzewa genealogicznego z dość swobodnie traktowanymiinfomlacjanli (raz pojawiają się takie, innym razem zupełnie inne) oraz mapy pól należących do danego gospodarstwa (często z bardzo szczegółowym opisem, którą część kto kiedy kupił i od kogo). Następnie pojawiają się dość dokładne, a więc i długie, opisy histońi rodziny od początku XX wieku do czasu badań. Trudno jednak nie zauważyć niekonsekwencji, gdyż nieraz pewien rodzaj infomlacji przy opisie jednej rodziny się pojawia, gdy przy opisie innej analiza swobodnie toczy się w zupełnie odmiennym kierunku. Trudno więc nawet te histońe porównywać. Bardzo dokładnie tylko odtwarza Yoshino historię poszczególnych pól uprawnych, to sprzedawanych, to dziedziczonych, to dzielonych, tak dokładnie, że się to wszystko miesza i,jak mi się wydaje, niewiele to wnosi do przybliżenia życia opisywanych ludzi. Autor opiera się na opowieściach członków rodziny (chociaż korzystał także z archiwaliów), w zasadzie nie weryfikując ich. A przecież wiadomo, że procesy folkloryzacji i mityzacji rzeczywistości są wśród ludzi powszechne. Yoshino nie bierze tego pod uwagę, więc opowiadane historie są - moim zdaniem bardziej opowieściami wspomnieniowymi niż obiektywnymi historiami tych gospodarstw i rodzin. Nieraz (zupełnie inaczej nić u Ginzburga i Geertza) pojawia się podczas lektury pytanie - "do czego właściwie to wszystko zmierza?", zwłaszcza gdy jesteśmy już po lekturze historii kilku rodzin. A zmierza to oczywiście do podsumowania, które znajduje się w części II książki (rozdziały 14-15.). Jednak być może te wnioski (dość skonwencjonalizowane) mogłyby fun- �339 kcjonować samodzielnie, bez opisywanych historii rodzin, gdyż wydaje się, że obie części niezupełnie do siebie przystają. Jakby tego było mało, największa niespodzianka czeka nas na pierwszej stronie przedmowy całego dzieła. Otóż Yoshino proponuje tam czytelnikowi - niczym Julio Cortazar w Grze w klasy - inną kolejność czytania rozdziałów, niż wynika to z układu książki. Żeby czytelnik mógł "przenieść się myślami do wydarzeń, jakie miały miejsce w gminie Gusztowa w tym stuleciu", oraz "identyfikować się z bohaterami", powinien najpierw przeczytać rozdziały 1-12., a dopiero później wstęp. Trzeba przyznać, że przewrotne to słowa, a sam sposób takiego układu książki także bardzo niecodzienny. Czy rzeczywiście próba opisania przez Etsuo Yoshino polskich chłopów w XX wieku powiodła się? Tego nie wiem i odpowiedź na to pytanie nie jest dla mnie istotna. Bardziej ciekawi mnie to, że książka Yoshino jest lekturą fascynującą, ogromnie wciągającą, intrygująco poznawczą i stawiającą bardzo ważne problemy w niecodzienny sposób. Nie wyobrażam sobie lepszej lektury dla studentów zgłębiających tajniki metodologii i metodyki badań terenowych. Polecam gorąco. Hubert Czechowski Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce, red. E. Tarkowska, Wyd. Typografika, Warszawa 2000, ss. 275. "W dawnej Rzeczypospolitej znajdowało się sporo ludzi, których bardzo trudno byłoby zaszeregować do któregokolwiek z istniejących stanów. W stosunku do nich mieszczanie i chłopi uważali się za uprzywilejowanych i wyżej stojących w społecznej drabinie. Tamci, najczęściej zwani ludźmi luźnymi, pozornie wolni od ciężkiego pańszczyźnianego jarzma, nie posiadający często stałego miejsca zamieszkania, nie mieli jednak zbyt łatwego życia. W zamian za dość iluzoryczną swobodę przypadała im w udziale nędza, głód, poniewierka". Tak o ludziach gościńca i biedzie w XVII i XVIII wieku napisał Bohdan Baranowski w swej znanej książce pod tytułem Ludzie gościńca. Publikacja ta, choć wydana w 1986 roku, była do niedawna jedną z nielicznych pozycji naukowych opisujących i interpretujących problematykę ubóstwa w Polsce z perspektywy historycznej, społecznej i kulturowej. Taki stan badań był przede wszystkim wynikiem ideologicznej cenzury utrzymywanej w czasach PRL-u. Dopiero po roku 1989 nastąpiły istotne zmiany w tej kwestii. Bieda, ubóstwo, żebractwo czy bezrobocie stały się najważniejszymi problemami społecznymi współczesnych nam czasów. Tym bardziej więc na uwagę zasługuje wydana niedawno książka Zrozumieć biednego pod redakcją Elżbiety Tarkowskiej. Zrozumieć biednego to studium z pogranicza socjologii kultury, etnologii i historii. Składa się z trzech zasadniczych części zatytułowanych: Bieda dawna i obecna, Strategie trwania i radzenia sobie z biedą, Komentarz metodologiczny. W obszernym wstępie Elżbieta Tarkowska trafnie wysunęła tezę, że ubóstwo to zjawisko wielokontekstowe i złożone wewnętrznie. Zakorzenione jest ono między innymi w historii. Dobrym tego przykładem może być bieda na obszarach popegeerowskich, omawiana szczegółowo w dalszej części pracy, a która związana jest z przeszłością zarówno komunistyczną, jak i dawniejszą. Ponadto ubóstwo to także proces zmieniający się w czasie, a zatem zróżnicowany pod względem społecznym. Jak pisze Autorka, "zbiorowość biednych jest kategorią bardzo niejednorod- �340 ną". Niemniej istotny jest także kulturowy wymiar ubóstwa. Tutaj Elżbieta Tarkowska przywołuje antropologiczną koncepcję amerykańskiego uczonego Oscara Lewisa, tak zwanej culture ofpoverty. Badacz ten, opierając się na analizach rodzin meksykańskich i portorykańskich, stwierdził, że kultura nędzy to coś więcej niż tylko upośledzenie ekonomiczne, ale nade wszystko pewien niezmienny wzorzec egzystencjalny przekazywany w rodzinie, z pokolenia na pokolenie. Należy tu zaznaczyć, że do podobnych wniosków doszedł również cytowany przeze mnie wcześniej Bohdan Baranowski, pisząc, że znaczna część ludzi luźnych wchodziła do tej warstwy już z urodzenia. Konkluzja ta jest niezwykle ważna w kontekście badań zjawiska nędzy na obszarach polskich. Cennym uzupełnieniem twierdzeń zawartych w całej książce jest omówiona we wstępie charakterystyka metod badawczych. W części zatytułowanej Bieda dawna i obecna mieszczą się trzy teksty Elżbiety Tarkowskiej: O dawnej i obecnej biedzie w Polsce; Bieda dawna i nowa: historie rodzin; Bieda popegeerowska oraz tekst Justyny Laskowskiej-Otwinowskiej Człowiek stary w ubogiej rodzinie polskiej wsi współczesnej. Analizy te są retrospekcją biedy w ujęciu historycznym. Pierwsze opracowanie stanowi próbę krótkiego opisania zjawiska od wieków średnich po współczesność, również z uwzględnieniem okresu PRL. Synteza ta została wzbogacona licznymi porównaniami do sytuacji w krajach Europy Zachodniej, jak i do krajów postkomunistycznych. Rozwinięciem tego stanowiska jest przybliżenie w następnym szkicu dziejów rodzin dotkniętych syndromem ubóstwa. Zastosowanie kryteriów socjologicznych pozwoliło na bardzo zróżnicowany dobór rodzin. Tym samym Autorka mogła uwzględnić biedę wiejską, miejską, związaną z bezrobociem, niskopłatnąpracą, samotnym rodzicielstwem, wielodzietnością, niepełnosprawnością itp. Wysokim walorem rozdziału pracy, ale również całej książki, są także licznie cytatowane wypowiedzi respondentów. Mówiąc o współczesnych wymiarach ubóstwa, nie sposób pominąć biedy na obszarach popegeerowskich. Jak pisze Elżbieta Tarkowska, na tych właśnie terenach rysuje się niebezpieczeństwo powstania polskiej underclass. Ludzie, którzy stanowią tę grupę, skazani są nie tylko na trwałą marginalizację społeczną, ale także na "uwięzienie w lokalnej przestrzeni". Po upadku gospodarstw państwowych załamał się bowiem cały dotychczasowy sposób ich życia. Tym samym byłe PGR-y stały się "gettami biedy", które charakteryzują się osobliwą kulturą. Składają się na nią m.in. tendencje do "dziedziczenia" biedy, izolacjonizm, brak perspektyw w sferze edukacyjnej, nadużywanie alkoholu i inne. Ta część analiz kończy się tekstem Justyny Laskowskiej-Otwinowskiej, która porusza temat osób starszych i ich rolę w ubogiej rodzinie polskiej wsi współczesnej. Autorka odwołuje się do badań Amartya Sena, a w szczególności do problemu dobrobytu i ubóstwa w kontekście funkcjonowania jednostki w rodzinie. Wykazuje także liczne podobieństwa do polskiej literatury socjologicznej. Zupełnie niepotrzebne sąjednak odwołania do odległych pod wieloma względami od kultury chłopskiej kultur pozaeuropejskich, tj. roli kobiet w afrykańskiej rodzinie poligamicznej. Ponadto brakuje wyraźnych odwołań do literatury etnologicznej wsi polskiej. Pomimo tych mankamentów opracowanie to zwraca uwagę na istotne elementy, jak: zmiany kulturowe na wsi, rolę tradycji, mechanizmy walki z ubóstwem, rolę więzi rodzinnych i osób starszych w rodzinie dotkniętej ubóstwem. Druga część, czyli Strategie trwania i radzenia sobie z biedą, składa się z opracowania Elżbiety Tarkowskiej Świat społeczny ludzi żyjących w ubóstwie i Hanny Palaskiej Ludzie " w opiece". Przyjmowanie darów i zaciąganie kredytów jako element stylu życia ubogich. Elżbieta Tarkowska przedstawia świat społeczny ludzi żyjących w ubóstwie, ich partycypację w społeczności lokalnej i instytucjach oraz formy uczestnictwa w życiu zbiorowym. Zwraca też uwagę na zróżnicowanie roli środowiska lokalnego w życiu biednych rodzin. Jest ona inna w środowiskach miejskich, jeszcze inna na wsi i w odizolowanych przestrzennie oraz społecznie osiedlach popegeerowskich. Pomimo tych i wielu innych różnic, Autorka �341 opowiada się za ogólnym, powtarzającym się, wspólnym wzorem, polegającym na wyłączeniu członków biednych rodzin ze środowiska społecznego zarówno bliższego, jak i dalszego. W wielu wypadkach bowiem jedynym oparciem w trudnej sytuacji jest rodzina poszerzona. Dzieje się tak dlatego; gdyż ubóstwo dotyka najczęściej rodzin wielodzietnych oraz tych, gdzie bieda jest "dziedziczona" z pokolenia na pokolenie. Należy pamiętać, że równolegle następuje degradacja więzi sąsiedzkich, ograniczenie kontaktów rówieśniczych czy częsta samotność ludzi starszych. Ograniczona jest również rola instytucji społecznych. Do wyjątków należą ośrodki pomocy społecznej, szkoła, parafia i sklep. Z tymi wnioskami koresponduje założenie Hanny Palaskiej, która sformułowała tezę, że dary i pożyczki dla wielu ludzi dotkniętych biedą są integralnym elementem ich stylu życia. Jak zauważa Autorka, są to dwie społecznie akceptowane drogi zdobywania dóbr i pieniędzy poza systemem pracy. Hanna Palaska odwołuje się przy tym do bogatej literatury z zakresu socjologii kultury i częściowo etnologii, m.in. koncepcji Marcela Maussa, Georga Simmla, Claude'a Levi-Straussa, Zygmunta Baumana i innych. Okazuje się, że takie elementy jak pożyczka i dar odgrywają istotną rolę w społecznościach dotkniętych biedą. Wokół nich koncentrują się podziały na zadłużonych i niezadłużonych, na tych, którzy mogą udzielić pożyczki, i na tych, którzy nie pożyczają. Taka konceptualizacja przypomina kulturowe podziały na swoich i obcych, które warunkują zręby tożsamości grupowej i indywidualnej. Autorka zwraca przy tym uwagę na różne formy zaciągania długów (wymiana koleżeńska, "branie na kreskę", czyli zadłużenie w lokalnym sklepie, długi opłat czynszowych, dostaw gazu czy energii) i przyjmowania darów (dary przekazywane w rodzinie, pomoc koleżeńska lub sąsiedzka, dary z gminy, Kościoła, prezenty okolicznościowe). Być może więc - jak pisze badaczka - zaciąganie pożyczek i przyjmowanie darów należy traktować jako trwały element polskiej kultury ubóstwa. Na uwagę zasługuje Komentarz metodologiczny, który napisała Krystyna Lutyńska. Stanowi on wnikliwą analize metod użytych w badaniach terenowych przez Autorów niniejszego zbioru. Ponadto zawiera on ocene i opis materiałów empirycznych - wywiadów i kwestionariuszy, a także zachowań emocjonalnych badanych. Krystyna Lutyńska bada również stopień uwikłania ankieterów w swoją własną kulture, odmienną od stylu życia ludzi partycypujących w "kulturze ubóstwa". Rozprawę zamyka ZakOliczenie oraz Alleks; "ywiady i historie rodzin opracowane przez Elżbietę Tarkowską. Adam Pomieci/lski Grażyna Ewa Kar p i ń s k a, Miejsce wyodrębnione ze świata. Przykład łódzkich kamienic czynszowych, Łódź 2000, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 38, ss. 200. Obszarem zainteresowań G. E. Karpińskiej jest miasto, rozumiane jako zjawisko społeczne i kulturowe. Badaczka koncentruje się na środowisku robotniczym, jego historii i współczesności, obowiązujących tu zwyczajach, sposobach życia. Szczególnie interesuje ją stosunek członków badanej grupy do przestrzeni, sposób jej organizacji, wartościowania, znaczenie miejsc takich jak ulica, dom, wnętrze mieszkalne, targowisko, brama. Najnowsza książka G. E. Karpińskiej składa się ze Wstępu, części I, zatytułowanej Przestrzeń w kulturze, części II - Przestrzeli miejskiej kamienicy cZyllSzowej, Zakończenia oraz wykazu cytowanej literatury, spisu ilustracji i streszczenia w języku angielskim. �342 Część I poświęcona jest stosunkowi człowieka do przestrzeni, jej waloryzacji, organizacji, kategoryzacji i sposobom zagospodarowania. Autorka prezentuje tu liczne przykłady zaczerpnięte z kultur ludowych, zwłaszcza dawnych, tradycyjnych, oraz z kultury miasta: przedindustrialnego i zmieniającego swoje oblicze wraz z postępem przemysłu, także pod względem stosunku do przestrzeni. G. E. Karpińska w przekonujący sposób ukazuje podziały przestrzeni na obszary kwalifikowane w różnych kulturach jako "swoje" (wewnętrzne, zorganizowane) i "obce" (zewnętrzne, kojarzone z chaosem). Trafnie podkreśla, iż sposób kwalifikacji pewnych obszarów przestrzeni w tej samej kulturze może ulegać zmianom. Zauważa też, że niektóre elementy przestrzeni mogą być postrzegane w sposób niejednoznaczny lub cechują się "szczególną intensywnością znaczeń" (s. 28, por. s. 47). Dotyczy to np. obejścia i podwórka. Należy podkreślić, że omawiając sposoby organizowania i waloryzowania przestrzeni w różnych kulturach świata i w różnych środowiskach, Autorka sięgnęła do prac mało znanych polskiemu czytelnikowi, jak też do literatury historycznej oraz należącej do dziedziny określanej jako "geografia humanistyczna". To wyjście poza etnologię jest niewątpliwie jednym z walorów recenzowanej tu książki. Walorem pracy jest także ukazanie przestrzeni w szerszym kontekście kulturowym. Karpińska uczyniła to, wykorzystując materiały ilustrujące poszczególne tezy, pochodzące z różnych kultur świata, jak też omawiając związki między przestrzenią i czasem, rytmem pracy w cyklu dobowym i rocznym, codziennym i świątecznym, między "swojskością", dniem powszednim, a "obcością", czasem nieludzkim (nocą). Autorka zwraca szczególną uwagę na miejsce i rolę centrum oraz granic wyznaczonych w przestrzeni, na ich funkcjonowanie w życiu codziennym i w obrzędowości. Przypomina też, że pewne elementy krajobrazu (np. kopce, miedze, drogi, łąki) stają się znakiem granicy. Noszą cechy orbis exterior i orbis interior, nie przynależą jednak do żadnego z tych światów. Karpińska słusznie podkreśliła, że granice, podobnie jak obszary kwalifikowane jako centrum, są częścią systemu porządkującego przestrzeń wartościowaną kulturowo, organizują także określone działania człowieka. Granice funkcjonują w ludzkiej świadomości, człowiek próbuje je oswoić, uczynić bezpiecznymi, przyjaznymi (s. 65). Myśl ta jest dobrze ilustrowana przykładami zaczerpniętymi z różnych kultur świata. Bardzo ciekawe są podane w I części książki informacje o zasadach planowania miast w różnych okresach, np. w średniowieczu, ich socjotopografii, o związkach między architekturą, środowiskiem naturalnym, funkcjami poszczególnych ośrodków i organizacją przestrzeni miejskiej (s. 34--40). Kwestie te stosunkowo rzadko poruszane są przez etnologów. Autorka porównała także przestrzeń miasta przedindustńalnego i z okresu rozwoju przemysłu, wskazując na odmienne sposoby jej organizacji, zmiany związane z powstawaniem nowych zakładów pracy, tworzeniem infrastruktury, rozwojem budownictwa mieszkalnego, przemianami w sferze stosunków własnościowych. W pierwszej części omawianej tu pracy zabrakło mi informacji o specyficznym stosunku do przestrzeni cechującym osoby, które - często w dramatycznych okolicznościach - zostały zmuszone do opuszczenia rodzinnych stron, miejsca, gdzie upłynęło ich dzieciństwo i młodość: ekspatńantów, zesłańców, emigrantów, przymusowych robotników z okresu II wojny światowej. W ostatnich latach ukazała się bogata literatura pamiętnikarska obrazująca tę kwestię. Powstały też opracowania naukowe oparte np. na wynikach badań przeprowadzonych wśród ekspatńantów z Kresów Wschodnich, prezentujące różnego rodzaju więzi łączące członków tej grupy z rodzinną ziemią, miejscem urodzenia, miastem, miasteczkiem, wioską l . Myślę, że informacje o stosunku ekspatriantów, oraz innych wymienionych tu kategorii osób (niezwykle rzadko obejmowanych badaniami przez etnologów) do przestrzeni i wyodrębnionych z niej miejsc wzbogaciłyby znacznie I część pracy. �343 Mamjednak zastrzeżenie do tytułu tej części. Moim zdaniem, jest on zbyt szeroki. Przestrzeni w kulturze dotyczy bowiem także część II, w której - na przykładzie łódzkich kamienic czynszowych - ukazana została przestrzeń miasta. Tak więc problem przestrzeni w kulturze jest motywem przewodnim całej omawianej tu książki. Różne są tylko źródła wykorzystane przez Autorkę w poszczególnych częściach. Jednym z efektów XIX-wiecznych procesów industrializacyjnych jest powstanie kamienic czynszowych, wznoszonych na niewielkich działkach z przeznaczeniem dla dużej liczby rodzin. Tym właśnie formom budownictwa, określanym przez Karpińską (według mnie niezbyt szczęśliwie) temlinem "architektonicznego tworu" (s. 9,21) poświęcona jest, jak wspomniałam, II część recenzowanej tutaj pracy. Autorka zwraca m.in. uwagę na takie cechy kamienicy czynszowej jak: pionowa stratyfikacja społeczna mieszkańców, hierarchizacja przestrzeni, podział na obszary zajmowane głównie przez kobiety i przynależne mężczyznom (s. 40-41 ). Wskazuje jednocześnie na przemiany, jakim podlega przestrzeń kamienicy: "była [ona] tak zaprojektowana i uporządkowana, by uwzględnić hierarchię społeczną. Dziś nie ma to żadnego znaczenia, często nie odpowiada nawet zamożności lokatorów" (s. 79). W II części prezentowane są wyniki badań terenowych przeprowadzonych w latach 1997-1999 na terenie Łodzi przez Autorkę i współpracujących z nią studentów etnologii Uniwersytetu Łódzkiego. Autorka zaznacza, iż "polscy etnolodzy nie interesowali się taką formą przestrzenną, jakąjest kamienica czynszowa. Badania i publikacje na temat kamienicy mają za sobą etnolodzy czescy, ale dotyczą one «kamienicy historycznej». Również polscy socjolodzy omijali to zjawisko, zajmując się przede wszystkim odczuwaniem i poznawaniem świata manifestującym się w zachowaniach przestrzennych mieszkańców osiedli mieszkaniowych, składających się z wielkich bloków" (s. 79). Istotnie, w polskiej etnologii, a także - na ile mi wiadomo - socjologii brakowało dotychczas prac poświęconych mieszkańcom kamienic czynszowych, ich stosunkowi do przestrzeni i sposobomjej organizowania, tworzenia przestrzeni społecznej w tym specyficznym miejscu zamieszkania. Podstawę II części pracy stanowi 77 wywiadów. Prezentując wyniki badań terenowych Autorka posłużyła się zabiegiem meganarracji, polegającym na połączeniu zebranych materialów w jedno opowiadanie, "deklarację zbiorową". Uczyniła to, jak wyjaśnia, by odzwierciedlić "treść i specyfikę kamienicznego [??? - IX.] świata" i odtworzyć ,jego wspólne przeżywanie" (s. 22). Przyjęta metoda została zrealizowana z dobrym skutkiem. Uściślenia wymagają natomiast kryteria doboru rozmówców. Jednym z nich jest "zasiedziałość" (s. 23). Kryterium to jest zrozumiałe w świetle przyjętej metody i celów pracy, nasuwa się jednak pytanie: od jakiego momentu można mówić o zasiedziałości? Co to znaczy, iż "do rozmów wybierano osoby długo mieszkające w kamienicy" (s. 23)? Autorka pisze też, iż ,,każda z osób wybrana do badań musiała [...] mieć fizyczny kontakt z przestrzenią kamienicy, czyli być obecna na podwórku, chodzić na strych czy do piwnicy, a nie jedynie przechodzić wydeptaną ścieżką z mieszkania poza bramę i z powrotem. Kontakt ten musiał być stały, codzienny, trwający wiele lat, a nie przypadkowy" (s. 23). Istotny był także osobisty stosunek osób wybranych do badań do przestrzeni, która "musiała być przez nie zaakceptowana i uznana za swoją" (s. 23). Oczywiście, Autorka miała prawo zawężenia badanej grupy do osób spełniających powyższe kryteria. Nie wiadomo jednak, ile osób pozostalo poza tak określoną grupą i jaką część mieszkańców badanych kamienic stanowią. Nasuwa się też pytanie, jak wygląda świat kamienicy, jej przestrzeni, z perspektywy osób reprezentujących grupę nie objętą badaniami? Wydaje się, że porównanie wypowiedzi członków badanej grupy i tych, którzy znaleźli się poza nią, umożliwiłoby pełniejsze poznanie świata łódzkich "czynszówek", ukazanie innych stron ich oblicza, innych rodzajów więzi, relacji międzyludzkich, odmiennego stosunku do przestrzeni. Badania przeprowadzone przez G. E. Karpińską pozwoliły na wydzielenie w przestrzeni kamienicy czynszowej miejsc o szczególnym znaczeniu dla jej mieszkańców, budzą- �344 cych - mimo upływu lat - emocje i oceny. Ukazały też wpływ relacji między osobami mieszkającymi w kamienicach i miejscami wyodrębnionymi z przestrzeni na kształt tożsamości i więzi międzyludzkich oraz na odkrycie sensu wielu miejsc, często głęboko ukrytego. Przykładem są wypowiedzi pozwalające interpretować schody, korytarze czy klatki schodowe jako drogi, mające zarazem status granicy. Strychy i piwnice przeniknięte są natomiast atmosferą tajemniczości. Potwierdzają to znakomicie wypowiedzi badanych osób. Wskazują one również, że miejsca te funkcjonują jako "odmienne światy", "państwa w państwie", należąc jednak do tego, co "swoje", wspólnotowe (s. 92-94). Są też specyficznym zapisem pamięci, wywołują emocje, lęki, ale i ciekawość. Cytowane w książce wypowiedzi mieszkańców kamienic sprawiają, że poszczególne miejsca ożywają, funkcjonując nie tylko w świadomości związanych z nimi osób, lecz także czytelnika. Miejsca te żyją dzięki ludzkiej obecności i zdarzeniom, jakie się z nimi wiążą, dzięki wspomnieniom i emocjonalnemu przeżywaniu teraźniejszości. Autorka podkreśla np., jak ważne znaczenie dla istnienia poszczególnych miejsc w przestrzeni kamienic ma zjawisko tak wydawaloby się ulotne, jak zapachy, a jednak zostające w pamięci, powracające nieoczekiwanie w różnych sytuacjach, zawsze identyfikowane z określonym miejscem w kamienicy (s. 89-90, 147). Ukazuje też specyficzną organizację przestrzeni w domu, którego "okna wychodzą na podwórko" zamknięte ze wszystkich stron ścianami budynku, umożliwiając podpatrywanie życia mieszkających naprzeciw siebie sąsiadów i tworzenie specyficznych więzi między nimi. Bardzo ciekawa jest koncepcja, zgodnie z którą okno "z widokiem na podwórko" staje się "wewnątrzświatem", "przejściem w granicy między różnymi sferami" (s. 123). Znajduje ona potwierdzenie w cytowanym materialne. Karpińska znakomicie ukazuje mechanizm przekształcania się przestrzeni (w sensie fizycznym) w przestrzeń społeczną (miejsca). Należy podkreślić, że pisząc o miejscach wyodrębnionych z przestrzeni, Autorka wykorzystala nie tylko bardzo często cytowane przez etnologów dzieło Vi-Fu Tuana, lecz prqwołala także mniej znane w naszym środowisku nazwiska, m.in. Martina Heideggera, Edwarda Relpha, Hanny Libury i Marca Auge. Ukazani w książce mieszkańcy czynszowych kamienic żyją w świecie specyficznych więzi, tworzą wspólnotę opartą na bezpośredniej, często wymuszonej bliskości, a także na słowie. Cytaty z wywiadów oraz fotografie zamieszczone w książce doskonale ukazują funkcjonowanie owej podwórkowej wspólnoty, pozwalają określić jej specyfikę. Dowodzą też, jak trwale są więzi nawiązywane na podwórku przez najmlodsze pokolenie. W przytoczonych wypowiedziach wyczuwalna jest również nostalgia dorosłych już osób za magiczno-mitycznym miejscem, jakim jest podwórko z czasów dzieciństwa. Wspólne podwórko, o wyraźnych granicach, które stanowią ściany domu, jest szczególnym łącznikiem dla mieszkańców czynszowych kamienic. Z badań wynika przy tym, że jest ono pojmowane odmiennie niż podwórka na terenie tzw. blokowisk. Autorka znakomicie uchwyciła zmienność i zróżnicowanie sensu terminów, jakimi posługiwali się Jej rozmówcy, np. wlaśnie owego 'podwórka'. Zdaniem badanych osób, w przypadku bloków można mówić jedynie o "wychodzeniu na powietrze", przed blok, na dwór. Nie ma tu w przeciwieństwie do kamienic - zamkniętej przestrzeni, wyraźnie wyodrębnionych granic "swojskości". Badania wykazują, że granice te muszą być jednoznaczne, nieprzenikalne dla wzroku. Dlatego też nie stanowi ich np. plot z siatki (s. 129). Karpińska podkreśla, że podwórko jest obszarem przynależnym przede wszystkim dzieciom i dzieciństwu (s. 137). W innym miejscu wskazuje jednak, iż miejsce to ma duże znaczenie także dla wielu osób dorosłych, zwłaszcza starszych (s. 142-143, ISO). Młodzież natomiast znacznie częściej niż w przeszłości korzysta "z propozycji przedstawianychjej przez miasto". W związku z tym, rzadko można ją spotkać na podwórku (s. 142). Zdaniem Autorki, "struktura miejskiego podwórka nie jest stała - kaźdorazowo wyzna- �345 czana jest przez uczestników określonego typu kultury" (s. 155). W pracy brak jednak wyjaśnień, o jakie typy kultury chodzi. Czy reprezentują je mieszkańcy łódzkich "czynszówek"? W przekonujący sposób natomiast Autorka pisze o ogródkach, stanowiących część podwórka, a zarazem "przedłużenie domu". Ogródki są też - Jej zdaniem - dowodem ludzkiej aktywności "w kontakcie z przestrzenią" (s. 153) i specyficzną formą własności. Cytowane w książce materiały z badań terenowych doskonale ukazują funkcje bramy, jej związki z granicą, oddzielającą różne światy - "swój", własny oraz należący do nieoswojonej przestrzeni miasta (występującej poza domem). Rozmówcy Karpińskiej nadają bramie cechy ludzkie, personifikująją (s. 174). Ich wypowiedzi świadczą o tym, że miejsce to staje się ważną częścią życia mieszkańców kamienicy. Tu przecinają się drogi wszystkich lokatorów, tu koncentruje się życie towarzyskie niektórych spośród nich. Autorka znakomicie przedstawia zróżnicowanie stosunku badanych osób do bram, wskazuje również na znliany, wynikające m.in. z coraz częstszego pojawiania się "obcych", ludzi nieznanych mieszkańcom kamienicy, w ich obszarze - pijących tu alkohol, nieletnich prostytutek i ich klientów. Ich obecność sprawia, że brama przestaje być obszarem "swoim", zaczyna budzić niechęć, strach. Należałoby zastanowić się, czy powtarzająca się obecność "obcych" w bramach kamienic nie narusza dotychczasowych funkcji tego miejsca, zwłaszcza sposobu postrzegania go jako granicy? W ZakOllczeniu pracy G. E. Karpińska wraca m.in. do kwestii wyznaczania centrum i granic w przestrzeni. Jej zdaniem, stanowi to "naturalną skłonność człowieka, jest [ponadto) swoistą kreacją kosmosu, w którego centrum chce on żyć zawsze" (s. 184). Ta kilkakrotnie przytaczana w pracy teza o odwzorowywaniu koncepcji budowy kosmosu, wszechświata, w mikrokosmosie domu, zagrody, wsi i miasta (np. s. 13, 15, 19) - spopularyzowana w literaturze głównie przez Mirceę Ełiadego - została zilustrowana przez Autorkę jedynie w I części książki, nie znalazłam natomiast jej potwierdzenia w części II, poświęconej przestrzeni kamienic czynszowych. Zabrakło mi też podsumowania łączącego obydwie części pracy, w którym ukazane by zostały najważniejsze podobieństwa i różnice w sposobie organizacji przestrzeni w rozmaitych kulturach i środowiskach, o których pisze Autorka. Niektóre sformułowania zamieszczone w książce nie wydają mi się trafne. Brak również krytycznego komentarza do wiełu publikacji przytaczanych przez Autorkę; dotyczy to zwłaszcza Wstępu. Można się np. zastanawiać, czy codzienność jest zawsze światem uporządkowanym. Czy - jak twierdzi Karpińska, za Peterem L. Bergerem i Thomasem Luckmannem - jest ona istotnie nieuświadamiana i "przyjmowana bez zastrzeżeń przez zwykłych członków spoleczeństwa w ich życiowym, subiektywnie znaczącym postępowaniu" (s. 7)? Z pewnością nie. Wskazują na to zresztą m.in. niektóre wypowiedzi mieszkańców łódzkich kamienic przytaczane w książce (np. na s. 156). Co to znaczy, że codzienność jest światem "podstawowej i normalnej [...) rzeczywistości" (s. 7)? Czy to, co istnieje poza nią, nie jest ani podstawowe, ani - co ważniejsze - normalne? Co to znaczy wreszcie, że codzienność jest "światem ukonstytuowanym wcześniej w konstrukcjach kulturowych, który wyznacza style przeżyciowego doświadczenia" (s. 7)? Czym jest owo "przeżyciowe doświadczenie" i czy w działaniach człowieka nie ma miejsca na inwencję, na odstępstwo od "ukonstytuowanych wcześniej konstrukcji kulturowych"? Autorka nie ustrzegła się też zbitek pojęciowych takich np. jak "patrzenie na kulturę oczyma" mieszkańców kamienic, domowników, badanych osób, rozmówców (np. s. 9, 23). Kwestia ta była już wielokrotnie poruszana przez etnologów i antropologów. Jest rzeczą wiadomą, że nie istnieją mechanizmy pozwalające badaczowi na wcielanie się w badane osoby, na zamianę ról, która unlOżliwiłaby mu ogląd badanych zjawisk "oczyma innych". Możemy wnioskować o rzeczywistości wyłącznie na podstawie subiektywnych informacji, patrząc na nią nie cudzymi oczyma, lecz przez pryzmat wypowiedzi zanotowanych �346 podczas badań, prowadzonych tu i teraz, często niemożliwych do zweryfikowania. Badań, na których zawsze odciska piętno osobowość badacza i badanych (z czego Autorka dobrze sobie zdaje sprawl(). W pracy znalazłam błędy polegające np. na pominięciu w spisie literatury niektórych prac cytowanych przez Autorkę (np. Nurek 1985; cyt. s. lll; Samsonowicz 1983; cyt. s. 129 i in.). Kilkakrotnie występują także rozbieżności między datami prac cytowanych w tekście i w ich zapisie bibliograficznym. Na s. 24 cytowana jest np. praca K. Kaźmierskiej z 1997 roku, w "Literaturze" natomiast widnieje data 1996. Na s. 12 i 16 Autorka cytuje pracę M. Auge z 1995 roku, w spisie publikacji natomiast podano datę 1997. Książka E. Hałas (cyt. s. Ill, 112) z 1988 roku widnieje w wykazie prac pod datą 1998, książka P. Peachey z 1986 (s. 115) podana jest tam jako dzielo wydane w roku 1980. Kolejnym przykładem jest praca 1. Maisonneuve, cytowana m.in. na s. 160, 171, przyp. 23, 176, pod datą wydania 1995, w spisie literatury natomiast podana jest data 1996. Należałoby też zadbać o konsekwentne uszeregowanie "Literatury cytowanej" w kolejności alfabetycznej. Na przykład praca E. Dardela występuje przed pracąZ. Dalewskiego (s. 187), praca 1. Maisonneuve - po B. Malinowskim (s. 191), a artykuł E. Nowickiej znalazł się przed książką autorstwa Ch. Norberg-Schulza. Wielkim walorem książki są natomiast znakomite fotografie, wykonane w latach 1999-2000 przez G. E. Karpińską i jej męża, Marka. Ukazują one stosunkowo aktualny stan łódzkich kamienic czynszowych (nie tylko tych, które objęto badaniami), rejestrują sceny z życia ich mieszkańców, świetnie korespondują z tekstem cytowanych wypowiedzi. Uzupełnieniem bogatego materiału ilustracyjnego, będącego szczególnym dokumentem epoki, jest fotografia pochodząca ze zbiorów Archiwum Państwowego w Łodzi. Według spisu ilustracji, przedstawia ona plan sytuacyjny i orientacyjny posesji przy ul. Piotrkowskiej 135, z 190 l roku, według podpisu pod ryciną natomiast jest to "sposób zabudowania działki i kwartału ulicznego" (s. 78). Szkoda, że Autora nie wspomniała o zasobach łódzkich archiwów oraz o możliwościach wykorzystania ich zbiorów w pracach poświęconych kamienicom czynszowym miasta i organizacji ich przestrzeni. Książka G. E. Karpińskiej jest - moim zdaniem - ważną pozycją w polskiej etnologii. Pozwala zrozumieć szczególne związki między człowiekiem - jednostką i grupą a przestrzenią i wyodrębnionymi w niej miejscami, w ciekawy sposób ukazuje przestrzeń jako element codzienności. Nasuwające się uwagi krytyczne dotyczą głównie kwestii technicznych, sposobu formułowania pewnych myśli, zbitek pojęciowych oraz zagadnień mogących być przedmiotem dyskusji. Nie umniejszają one merytorycznej wartości książki, zwłaszcza jej walorów dokumentacyjnych. Omawiana tu praca - mieszcząca się w nurcie badań określanych jako etnologia miasta - znakomicie uzupełnia naszą wiedzę o Łodzi i jej mieszkańcach. Przedstawiona w niej koncepcja stanowi dobry przykład badania relacji między człowiekiem, miejscem i przestrzenią. Może też być wzorem do realizowania w innych aglomeracjach i grupach społecznych. Iwona Kabzińska l Patrz np.: K. KaŻffiierska,Doświadczenia wojenne Polaków a ksztaltowanie tożsamości etnicznej. Analiza narracji kresowych. Warszawa 1999; I. Kabzińska, Przestrzeń - Pamięć - Tożsamość. Elementy przestrzeni (miejsca) we wspomnieniach ekspatriantów z byłych Kresów Wschodnich, "Literatura Ludowa", nr 2: 2000, ss. 3-23. �347 Przestrzeń kulturowego współistnienia, red. Irena Bukowska-Floreńska, Studia Etnologiczne i Antropologiczne, t. 4. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2000, ss. 178. Kolejny, czwarty już tom śląskich Studiów Etnologicznych i Antropologicznych przynosi szereg interesujących szkiców na temat rozumienia przestrzeni we współczesnej kulturze - czym jest przestrzeń w wyobrażeniach zamieszkujących dany teren ludzi, jaki jest sposób jej odczuwania i wartościowania? Przestrzeń pojmowana jest tu nie jako zbiór izolowanych faktów (jak w badaniach atlasowych), lecz jako system kulturowy, składający się z elementów wzajemnie powiązanych i od siebie zależnych. Przestrzeń pojmowanajest tu jako miejsce kulturowego współistnienia ludzi, jako przestrzeń kreująca ich zachowania i postawy (L Bukowska-Floreńska, Wstęp, s. 9). Szkice zawarte w recenzowanym tomie wskazują na interesujące zjawisko, świadczące o tym, że w obliczu globalizacji i unifikacji kultury europejskiej nie przestaje maleć, a nawet wzrasta przywiązanie do tradycji rodzimych, religijnych i regionalnych, które dają ludziom poczucie tożsamości i oparcia psychicznego. Przestrzenie ideowa, mityczna i symboliczna odgrywają wciąż ważną rolę w życiu ludzi, czemu dają niekiedy symboliczny wyraz, np. upiększając ogrodzenia dawnym sprzętem gospodarstwa domowego, drobnymi narzędziami rolniczymi czy częściami uprzęży koni, które to przedmioty mają podkreślać kultywowanie miejscowych tradycji, są wyrazem aprobaty wspólnego miejsca zamieszkania i wiążących się z nim tradycji i wartości. Jest to wyrazem nieprzemijającej tendencji do wyróżniania się, do zachowania odrębności, która nie znika wraz z procesami globalizacji i unifikacji kultury. Źródłem wspólnoty jest zasada odrębności - tworzy ją nie tylko to, co nas łączy, ale i to, co nas rozdziela. Ożywienie regionalizmów w dobie współczesnej jest bez wątpienia wyrazem obawy czy lęku przed nadmiernym ujednoliceniem i przejawem zdrowej tendencji natury ludzkiej. Tak jak integracja psychiczna jednostek może nastąpić jedynie wówczas, gdy ma ona poczucie odrębności od innych, ale także świadomość swojego z innymi podobieństwa, tak samo współwystępowanie tych dwóch momentów niezbędne jest dla normalnego funkcjonowania społeczeństw ludzkich (B. Olszewska-Dyoniziak, Zarys antropologii kulturowej. Zachodnie Centrum Organizacji, Zielona Góra 2000, s. 156). Całość tomu podzielona jest na trzy części: 1. Przestrzeń ideowa, 2. Przestrzeń miejska a tożsamość, 3. Przestrzeń pogranicza. Część pierwszą rozpoczyna szkic Krzysztofa WieczorkaPrzestrzeń w nowejjaskini Platona. O wielospójności wyobrażeń przestrzeni w kulturze współczesnej. Autor wskazuje na znamienny fakt, że w każdej kulturze przestrzeń jest inaczej zorganizowana i w jej obrębie człowiek może się inaczej zachowywać (s. 18). Podkreśla także, że we współczesnym świecie wzrasta zainteresowanie najbliższym otoczeniem, że potęguje się tendencja do dostrzegania w tym otoczeniu specyficznych wartości - zarówno pozytywnych, tych, które cieszą, jak też negatywnych, budzących niechęć i tendencję do poszukiwania zmian na lepsze. Takie zjawisko ma wiele pozytywnych skutków: sprzyja odkrywaniu wartości znajdujących się w najbliższym zasięgu, zarówno przyrodniczych, jak i kulturowych, uczy odpowiedzialności za wartości przestrzenne, sprzyja odradzaniu się samorządności terytorialnej (s. 18). Z drugiej jednak strony zamykanie się we "własnym podwórku" niesie za sobą niebezpieczeństwa partykularyzmów (będących niejednokrotnie zarzewiem krwawych wojen), utraty zainteresowania szerszymi przestrzeniami - kraju, kontynentu czy nawet planety, które winny być przecież źródłem głębszego współczesnego człowieka. Autor przywołuje rozróżnienie Platona, który wyróżnił w siódmej księdze Państwa dwie różne postawy: tych, którzy tkwią w "podziemnym pomieszczeniu" na kształt jaskini i obserwują grę cieni na �348 ścianach groty w zadowoleniu z własnego losu, oraz postawę filozofa, który pokonuje liczne przeszkody, by z owej jaskini się wydostać na światło słońca i napawać oczy widokiem świata Bożego (s. 20). Model wszechświata przepojonego Duchem Bożym obowiązywał przez kilkaset lat. Odkrycia geograficzne i astronomiczne spowodowały jego zanik i nowoczesny model świata przestał już odwoływać się do bezpośrednich związków z rzeczywistością nadprzyrodzoną; miejsce jego zajęło myślenie scjentystyczne, które powołało do życia matematyczno-mechanistyczny model wszechświata; świat stał się podobny do wielkiego mechanizmu, w którym zjawiska czasoprzestrzenne wyrażane są w języku matematyki. I ten model świata nie wytrzymał jednak próby czasu. Zakaz przekraczania prędkości światła oraz zakaz równoczesnego pomiaru pędu położenia cząsteczki i spowodował przejście od oświeceniowego modelu praw ściśle deterministycznych do opisu probabilistycznego (s. 23). Stąd już tylko jeden krok do przekonania, że wszystkie nasze sądy są nieuchronnie subiektywne, co znalazło wyraz w postmodernizmie, określającym klimat naszej epoki i wyrażającym się w pesymizmie, sceptycyzmie i minimalizmie, jeśli chodzi o pojmowanie prawdy. Dziś można już, jak wskazuje autor, głosić, że prawdy w ogóle nie ma (s. 25). Istnieją tylko prawdy partykularne - moje prawdy wypływające z wiary i osobistego zaangażowania. Obserwować można zjawisko świadomego zacierania różnic pomiędzy rzeczywistością a fikcją; przeżywamy ulotne, bezwymiarowe chwile; w coraz większym stopniu tracimy z pola widzenia potrzebę zintegrowanej wizji całości. Ks. Józef Budniak w artykule Ekumenizm w przestrzeni religijnej na Śląsku Cieszyńskim wskazuje na religijny wymiar przestrzeni, w jakiej żyją mieszkańcy Śłąska Cieszyńskiego. Różnorodność religijna (luteranie, rzymscy katolicy, baptyści, metodyści i inni) znajduje swój wymiar przestrzenno-terytorialny. Autor omawia przejawy życia religijnego tych grup, tworzenie miejsc kultu i modlitwy, reperkusje przemian społeczno-politycznych w środkowej i wschodniej Europie dla życia religijnego na Śląsku Cieszyńskim, a także wpływ ekumenizmu Śląska Cieszyńskiego na ruch ekumeniczny w całym kraju. Ryszard Kantor w szkicu Kulturowe aspekty sporu o przestrzeń ideową wskazuje na symboliczny wymiar czasu i przestrzeni w życiu ludzi. Wiążą się z nią emocje, uczucia, wartości, które mogą się kształtować spontanicznie, bądź mogą być narzucone odgórnie. Nazwy ulic, placów, zakładów pracy, szkół, uczelni, klubów sportowych wiązały się najczęściej z "szatą ideologiczną", której były wyrazem. Taka "szata ideologiczna" jest zwykle czymś narzuconym (przez nazistów, faszystów, komunistów czy obce mocarstwo); np. pomnik cara Aleksandra II został po odzyskaniu niepodległości przez Polaków zburzony, współcześnie burzy się pomniki Stalina, zmienia nazwy ulic na dawne (np. Bohaterów Stalingradu w Krakowie na Starowiślaną etc.). Nazwy te miały przypominać Polakom, w ramach jakiego ustroju żyją, podobnie jak napisy obcojęzyczne w zaborze rosyjskim miały uświadamiać Polakom, że ich obszar kulturowy nie należy do nich. Wraz z upadkiem komunizmu jednym z pierwszych zadań nowych władz była zn1iana szaty ideologicznej polskiego miasta. Spór o przestrzeń ideologiczną trwajednak po dziś dzień i proces odideologizowania przestrzeni publicznej na pewno się jeszcze nie zakończył. Kolejny szkic Dariusza Rotta Ikonosfera Leszna w latach 1628-1656 jako przestrzeń kulturowego współistnienia. Zarys problematyki ukazuje ikonosferę Leszna: fortyfikacje, ratusz, pałac, budynki mieszkalne, kościół, obiekty sztuki sakralnej, które stanowiły symboliczny wyraż, niestety, dawno i bezpowrotnie minionej świetności tego miasta. Część drugą pracy rozpoczyna artykuł Konrada Górnego i Mirosława Marczyka Obraz miasta jako przestrzeni kreowanej i przestrzeni kreującej tożsamość kulturową jej mieszkańców. Przyczynek do antropologii Wrocławia. Przesuwając się po ulicach i placach miasta, wśród domów, pomników i kościołów ocieramy się o przeszłość, o historię, o przestrzeń, której zazwyczaj nie znamy, ale której wagę odczuwamy. Po okupacji przystąpiono do powtórnego kształtowania przestrzeni społecznej Wrocławia, co polegało na wysilkach �349 w kierunku przywrócenia temu miastu piastowskiego charakteru. Niemcy świadomie niszczyli przejawy polskości na terenie miasta, toteż nawet w okresie indoktrynacji komunistycznej zaczęto pieczołowicie odbudowywać kościoły i budynki w stylu gotyckim i romańskim, uznając je za świadectwo polskości. Nowy obraz miasta, jego historię i mitologię tworzyli ludzie, którzy stali się wrocławianami z przypadku. Byli to ludzie z różnorodnym bagażem kulturowym, niekiedy prymitywni, którzy zrywali parkiety, by uzyskać materiał na opał do zainstalowanych na prędce piecyków (s. 78). Przez miasto przetoczyła się niezliczona rzesza szabrowników, którzy bogacili się, ogałacając ocalałe domostwa. Mimo to, dzięki zaangażowaniu mieszkańców, wykształcił się z czasem specyficzny etos miasta, właściwy mu sposób zachowania, rodzaj humoru, mądrości życiowej, mody, etc. Dzisiejszy Wrocław nie jest już więc tym, czym był dawniej - Breslau, ani też tym, czym nigdy nie był, tzn. Lwowem. O specyficznej atmosferze miasta decydują nie tylko ludzie, ale też symbole, które wiążą się z mitami określającymi tożsamość miasta. Izabella Bukraba-Rylska w szkicu Lokalne zasoby kulturowe w świadomości mieszkańców gminy -przypadek Białowieży wskazuje na współczesną rewitalizację idei lokalności i pojęcia lokalizmu, podważa częste obecnie twierdzenie o wytworzeniu się "sfery pustej" czy "próżni ideologicznej" pomiędzy obszarami zagospodarowanymi przez rodziny, a obszarami identyfikacji narodowej. źródeł renesansu lokalności upatruje autorka w ogólnych przemianach ustrojowych, jakie nastąpiły po upadku komunizmu: poddanie kultury oddziaływaniu mechanizmów rynkowych, wycofanie się państwa z roli jedynego mecenasa kultury (pluralizm życia kulturalnego), ograniczenie centralnie planowanej polityki kulturalnej i ustanowienie kilku poziomów uprawnionych do zarządzania kulturą - szczebla lokalnego, wojewódzkiego, ogólnokrajowego. Odpowiedzialność za znaczną część życia kulturalnego przekazano samorządom lokalnym, co przyczyniło się bez wątpienia do odrodzenia się konkretnych wspólnot łokalnych. Autorka wskazuje, że przy opisie wszelkiego typu rzeczywistości powinno się uwzględniać następujące elementy: - treści miejscowe (tradycje kultury ludowej, ważne wydarzenia i zabytki danego terenu); - treści kultury masowej, popularnej; - treści zaczerpnięte z tzw. kultury wysokiej, elitarnej (z kanonu narodowego i światowego). W oparciu o ten postulat autorka przeprowadziła badania ankietowe wśród młodzieży i jej rodziców w gminie Białowieża w województwie białostockim. Ogólny wynik jej dociekań okazał się sprzeczny z pierwotnie podniesionym założeniem o rewitalizacji lokalności. Badania wykazały, że wśród respondentów maleje wiedza na temat własnej miejscowości, w każdym zaś razie na temat związanych z nią wydarzeń historyczno-kulturowych. Dominującą rolę w wyposażeniu pojęciowym młodzieży w Białowieży odgrywa uniwersalna kultura młodzieżowa oraz pojęcia związane z funkcjonowaniem w nowoczesnym świecie (Internet, bankomat,fast food, etc.). Młodzież zna doskonale nazwy obcojęzycznych zespołów i modnych solistów. Poziom znajomości kanonu narodowego sytuuje się na przedostatnim miejscu, zdecydowanie najgorzej wypada wiedza na temat własnego, wiejskiego świata, wydawałoby się najbliższego respondentom. Na zjawisko to wskazywał George Simmel, pisząc, że w miarę rozwoju kulturalnego współczesny człowiek coraz bardziej dystansuje się od tego, co mu bliskie, natomiast zaczyna ciążyć ku temu, co znajduje się najdalej. Rezultatem jest rozrywanie więzi symbołicznych - z żadnym bowiem z tych światów - i z tym bliskim, i z dalekim - człowiek nie może czuć się w pełni zintegrowany. Maria Z. Pulinowa w artykule O kształtowaniu tożsamości kulturowej młodzieży w przestrzeni miejskiej omawia wyniki badań, jakie przeprowadziła wśród młodzieży Sosnowca. Dochodzi do podobnych wniosków co autorka poprzedniego szkicu, że przestrzeń codzienna �350 - rodzinne miasto, region, zaczyna być niedoceniane i gubi się niejako w powodzi informacji, jakie otrzymują uczniowie, i że brak jest ogniwa spajającego wiedzę ucznia o dalekich obszarach z wiedzą o własnej przestrzeni doświadczaną na co dzień. Prowadzony przez autorkę Zakład Dydaktyki Geografii przy Wydziale Nauki o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego realizuje specjalny program nauczania młodzieży w zakresie edukacji regionalnej - ma on kształtować świadomość historyczną w postaci wiedzy o własnym środowisku geograficznym i kulturowym, o przeszłości regionu, miasta. Ta świadomość jest zbyt mała z punktu widzenia postulatu rewitalizacji regionalizmu. Z kolei Anna Brzozowska-Krajka w szkicu Przestrzenie tradycji etnicznej w strukturze amerykańskiej metropolii (na przykładzie regionalizmu podhalańskiego) omawia problem utrzymywania się fenomenu góralszczyzny w centrum chicagowskiej metropolii i czynniki, które sprawiają, że procesy asymilacyjne postępują tam powoli. Jest to wynik aprobowanej w USA wolności etnicznej ekspresji - akceptacji różnorodności i prawa do utrzymywania przez ludzi własnej etniczności. Autorka wskazuje na pewne tradycyjne cechy i wartości kultury góralskiej (cechy architektury i wystroju wnętrz, trójpokoleniowy model rodziny, silna religijność), które sprzyjają utrzymywaniu się odrębności. Podtrzymują ją także wydawane w Ameryce pisma regionalne, takie jak np. "Tatrzański orzef', "Podhalanin w Ameryce" itp. Bronisława Kopczyńska-Jaworska w szkicu Ewangelicy łódzcy w przestrzeni miasta wskazuje na odrębnvść kulturową tej grupy religijnej, która znajduje także swój przestrzenny wyraz w samym mieście. Ewangelicy łódzcy rekrutowali się przeważnie z cudzoziemców - Niemców, rzadziej z Czechów, sporadycznie Francuzów, Anglików (w 1850 r. stanowili oni aż 4 l ,8% ogółu mieszkańców Łodzi - potem proporcje te nieco się zmieniły na rzecz katolickiej ludności polskiej). Z czasem grupa ewangelików łódzkich powiększyła się o ludzi polskiego pochodzenia i nasiliły się też dążenia do polonizacji życia kościelnego, które spotkały się z oporem ewangelickiej, niemieckiej ludności Łodzi. Część trzecią tomu zatytułowaną "Przestrzeń pogranicza" otwiera szkic Haliny Rusek Pogranicze etniczne - wielokulturowa przestrzeń, w którym autorka omawia dotychczasowe koncepcje pogranicza (G. Babiński, A. Sadowski, T. Popławski). Podkreśla rolę religii jako podstawowego czynnika identyfikacji narodowej na terenach pogranicznych (Polak-katolik, Ruski-prawosławny). Pogranicze to przestrzeń wielokulturowa, ale w ostatnim ćwierćwieczu obserwować można odradzanie się więzi etnicznych nawet na tych pogranicznych obszarach - w stosunkach wielokulturowych wyraża się to w nieporozumieniach, antagonizmach, często konfliktach. Wszędzie tam obserwujemy ścieranie się różnic na różnych płaszczyznach życia politycznej, ekonomicznej, religijnej, oświatowej, kulturalnej, przy czym kryterium stanowi przynależność etniczna, innym razem religia, ugrupowanie polityczne etc. Każdy człowiek pogranicza żyjący na styku co najmniej dwóch kultur nosi znamiona podwójnej tożsamości. Na koniec więc autorka określa pogranicze jako "niespokojną wielokulturową przestrzeń" (s. 153). Urszula Swadźba w szkicu Przestrzeń pogranicza a wartości w życiu młodzieży. Próba porównania ukazuje, jak sytuacja wielokulturowego. pogranicza odbija się w świadomości młodzieży, tym razem Opolszczyzny (przykład Głogówka), a więc pogranicza polsko-niemieckiego. Przywołuje, podobnie jak poprzednia autorka, ustalenia A. Sadowskiego, J. Mańańskiego i M. Misztal, że życie na pograniczu i przynależność do różnych grup lokalnych różnicuje system wartości młodzieży i w jakimś stopniu je zmienia (s. 158). Młodzież, która wyrastała w autochtonicznym środowisku, wykazywała duże przywiązanie do tradycyjnych wartości, dotyczących życia rodzinnego, stosunku do pracy, poczucia obowiązku. Konfrontacja z Niemcami, którzy reprezentują i kultywują inne wzorce zachowania, w zasadzie umacniała ich przywiązanie do wyznawanego systemu norm moralnych, choć rodziła też podatność na zachowania negatywne i patologiczne - jak dążenie do łatwego zarob- �351 ku, szybkiego bogacenia się, niekoniecznie w legalny sposób i z pominięciem norm moralnych. Barbara Kołodziejska w szkicu Region lubuski - nol1.J'obszar kulturol1.J'omawia tworzenie się nowej rzeczywistości kulturowej na Ziemi Lubuskiej, które to miano, przywrócone po fi wojnie światowej (dawniej obejmujące terytorium pomiędzy Śląskiem a Pomorzem oraz Wielkopolską a Brandenburgią), zaczęło obejmować województwo zielonogórskie. Ta nowa jednostka administracyjna stała się z czasem punktem wyjścia dla kształtowania się nowego regionu kulturowego, który tworzył się na podłożu kultur wniesionych przez powojennych przybyszów (osadników z obecnego terenu Polski, repatriantów z byłego Związku Radzieckiego i reemigrantów). Wszystkie te grupy ludnościowe reprezentowały odmienne dziedzictwo kulturowe, różne wzory zachowań i postaw. Kształtowanie się nowej przestrzeni kulturowej okazało się procesem długotrwałym -ludzie nie czuli się u siebie - mieszkali w poniemieckich domach, gospodarowali na cudzej ziemi, mieli poczucie niepewności. Mimo to autorka ukazuje narastanie procesów integracyjnych, wyciszanie konfliktów międzygrupowych, z czym łączył się wzrost tolerancji dla odmienności kulturowych. Do kształtowania się nowego oblicza regionu przyczyniła się twórczość artystów ludowych i rzemieślników (garncarstwo, tokarstwo ręczne, niektóre techniki plecionkarskie, pisankarstwo, wielobarwna wycinanka etc.). Nie wszystkie te wytwory akceptowano od razu, niektóre z nich wręcz odrzucano. Wzrastanie młodego pokolenia, któremu obce były dawne konflikty między grupowe, przyczyniło się do szybszej integracji mieszkańców Ziemi Lubuskiej - zaczęło wzrastać zjawisko identyfikacji z nowym miejscem zamieszkania, powstała nowa twórczość folklorystyczna wynikająca z poczucia więzi z nowym regionem (pieśni o własnej wsi i regionie, stroje własnego pomysłu, zwyczaje i obrzędy i tym podobne przejawy nowej kultury ludowej). Nowa kultura nie jest tylko wypadkową dawnych kultur wniesionych przez ludność napływową, ale stanowi nowąrzeczywistość -tradycyjne elementy są wzbogacane nowymi treściami, które niesie dzień dzisiejszy (s. 176). Kolejny tom śląskich Studiów Etnologicznych i Antropologicznych przynosi opracowania, których walor stanowi silne oparcie w realiach, niepoprzestawanie na gołosło~ nych ustaleniach teoretycznych, lecz zaprezentowanie ciekawego i bogatego materiału faktograficznego i ukazanie ważkich procesów związanych z kształtowaniem się przestrzeni kulturowej i społecznej na różnych terenach. Z przestrzenią wiążą się określone ludzkie wartości i przekonania, jest ona równie wartościowana i przewartościowywana, dając ludziom poczucie zakorzenienia i tożsamości, a także poczucie odrębności niezbędne (wobec coraz silniejszych procesów unifikacyjnych) dla zachowania pełnej integracji społecznej i psychicznej. Barbara Olszewska-Dyoniziak Śląsk. Schlesien. Slesko. Przenikanie kultur, red. Zygmunt Kłodnicki, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław 2000, ss. 167. Przedstawianemu wydawnictwu towarzyszyła wystawa zorganizowana przez Muzeum Etnograficzne (Oddział Muzeum Narodowego) we Wrocławiu. Poszczególne artykuły tomu poszerzają prezentowaną na wystawie problematykę, bądź w sposób syntetyczny wskazując na ważne problemy, bądź aktualizując szczegółowe źródła. �352 Nie pierwszy raz muzeum to podejmuje ważną tematykę, że przypomnę Polskie opisanie świata z lat 1995-1996, (również z publikacją). Tym razem wystawa i tom dotyczy obszaru pozornie wąskiego, ale jakże ważnego dla całościowego obrazu kultury Polski. Zajmuje się Dolnym Śląskiem jako obszarem poddanym przez wieki różnorakim wpływom, zasiedlanym przez różne nacje. Problem przenikania się i współżycia kultur stanowi główny leitmotiv u wszystkich autorów. Artykuły-eseje można podzielić na dwie grupy: mówiące o losach kultury tradycyjnej (w poszczególnych aspektach) pióra autorów polskich i dwa szkice dotyczące losów grupy niemieckiej i czeskiej. Wprowadzenie do tomu Mariusza Rermandorfera (dyrektora Muzeum Narodowego we Wrocławiu) oraz wstęp Elżbiety Berendt (Muzeum Etnograficzne) zapowiadają tematykę tomu, podkreślając "przechodniość" i pograniczność obszaru Dolnego Śląska i ważność wskazania na zbieżności i podobieństwa w zakresie kultury wysokiej i rustykalnej z sąsiadującymi krajami oraz innymi ziemiami Polski. Dolny Śląsk bowiem był ze względu na swe położenie i historię najlepszą drogą oddziaływań prądów cywilizacyjnych i kulturowych z Zachodu. Autor wprowadzenia podkreśla ponadto konieczność oparcia się o dokumentację kultury, znajdującą się w muzeach (korzystano również ze zbiorów muzeów niemieckich i czeskich - stąd połączenie wystawy i publikacji). We wstępie Elżbieta Berendt (Muzeum Etnograficzne, Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu) uzasadnia ważność obszaru leżącego na styku kultur oraz przedstawia zagadnienia z kultury tradycyjnej, które znalazły się na wystawie (choć nie zawsze w tomie). Cztery kolejne artykuły, różne w charakterze, dotyczą dokumentacji kultury ludowej. Henryka Wesołowska (Katedra Etnologii, Uniwersytet Wrocławski), przedstawiając Dolny , Sląskjako region etnograficzny, wskazuje na duże bogactwo treści i form, uzasadniając to uwarunkowaniami geograficznymi i historycznymi (teren nizinny i górski, losy historyczne). Trzon artykułu zajmuje charakterystyka poszczególnych działów kultury, tak materialnej, jak i mentalnej oraz sztuki. Na szczegółowych przykładach autorka pokazuje pochodzenie, drogi zapożyczeń, obecny obraz. Zygmunt Kłodnicki (Zakład Etnologii, Uniwersytet Śląski, filia w Cieszynie) jest autorem dwu tekstów: Kultura duchowa i społeczna wsi dolnośląskiej w świetle map ,,Atlas der deutschen Volkskunde" - ADV oraz Dolny Ślą.~k na tle ziem Polski w świetle tradycyjnej kultury materialnej. Łączy je typ źródła - mapy z atłasów etnograficznych. Zmapowane, a więc umiejscowione w przestrzeni i czasie fakty kulturowe. Pozwala to na wyciąganie wniosków i uogólnienia, oraz porównania przestrzennego występowania zjawisk. W pierwszym artykule, dOtyCząCynlkultury duchowej i społecznej, autor opiera się głównie na atłasie niemieckim, którego pierwsza część powstała w latach 1936-1939, a po II wojnie w latach 1958-1979 druga. Atlas ten poza obszarami Niemiec i Austrii obejmuje ludność niemiecką, zamieszkującą wsie czeskie, węgierskie, rumuńskie i polskie (grupom mniejszościowym rozesłano ankiety), w tym z kilkuset miejscowości dolnośląskich. Dostarczają nam one unikatowego materiału sprzed II wojny. Materiał zebrany na terenie Polski dotyczy głównie ziem byłego zaboru pruskiego. Zmapowany materialodnoszący się do wielu elementów kultury duchowej i społecznej dotyczy I połoXX wieku i pozwala Zygmuntowi Kłodnickiemu na wyciągnięcie wniosków o heterogeniczności kulturowej terenu, licznych podobieństwach do terenu Europy i dużych zbieżnościach z krajami ościennymi. Artykuł drugi tego autora (tylko czemu rozdzielony innym), również oparty jest o materiał atlasowy - tylko że tym razem dotyczy zjawisk z kultury materialnej i służy porównaniu Dolnego Śląska z innymi regionami Polski. Podstawą jest Polski Atlas Etnograficzny. Podstawowe pytania dotyczą specyfiki kulturowej Dolnego Śląska, podobieństw z ziemiami Polski i reliktami słowiańskimi oraz sąsiednimi państwami. Synteza (i analiza) wielu --- �353 elementów kultury materialnej pokazana jest na ciekawej mapie (na konturze map PAE) i daje odpowiedzi na główne pytania. Autorka wstępu Elżbieta Berendt zajmuje się ponadto dwoma zagadnieniami (w dwu tekstach). W artykule Sztuka ludowa jako ~yraz etnicznego zróżnicowania regionu wskazuje na wieloetniczne pochodzenie fonn sztuki ludowej tego regionu. Wiążąc sztukę ludową z formami ludowej religijności, wędrówkę wzorów ściśle wiąże z tradycją pielgrzymowania i licznymi ważnymi ośrodkami kultowymi Dolnego Śląska. Bardzo interesująca jest np. infonnacja dotycząca Barda Śląskiego o osobnych drogach pielgrzymowania nazywanych "czeską", "polską" i "białą", czyli niemiecką, pątników tych nacji. Widać tu przenikanie się pograniczy. W artykule zamykającym tom Powojenny ksztalt dolnośląrkiej tradycji ludowej zajmuje się autorka współczesnością regionu. W części historycznej charakteryzuje powojenne fale osadnicze, podkreślając znaczenie "przetrwania zakorzenienia" w przekazie i trwałości "bagażu kulturowego". W artykule znajdują się ponadto typowe opisy procesu adaptacji i integracji kulturowej, ze zwróceniem uwagi na rolę stroju ijęzykajako wyróżników pochodzenia we wczesnych latach. Poruszane w tekście zagadnienie ilustruje mapa pokazująca zasięg dolnośląskiej, a więc specyficznej "mieszanki" tradycji kulturowych. Osobną jakby część stanowią artykuły autorów obcych. Martin Dohnal (Instytut Etnologiczny Czeskiej Akademii Nauk w Pradze), zajmuje się mniejszością czeską na Ziemi Kłodzkiej i jej związkiem z krajem. Zbieżności i różnice, jak i powiązania, pokazuje na przykładach bogatego folkloru tej grupy, a głównie - opowiadań historycznych i wierzeniowych. Polemizuje też z teorią wątków "wędrownych" i znaczeniem migracji Bernd Schone w artykule Śląrka tożsamość w Saksonii (Saski Instytut Historyczno-Ludoznawczy w Dreźnie) wysuwa tezę, że ludność północnej Saksonii bardziej jest związana kulturowo i tożsamościowo ze Śląskiem niż z Saksonią. Łużyce, gdyż o nich tu mowa, z racji słowiańskiego pochodzenia miały swoją specyfikację, oscylując między słowiańskim a niemieckim etnosem. Autor wskazuje na dawność badań nad tą problematyką (od XVIII wieku) i konieczność jej kontynuowania. Kończąc omówienie treści poszczególnych artykułów, chciałam zwrócić uwagę na jeden, w moim mniemaniu, mankament. Każdy tekst stanowi autonomiczną całość, nawet te, które mają tego samego autora, a więc rys historyczny i charakterystyka regionu powtarza się kilkakrotnie. Czy nie można by tego uniknąć, tworząc osobny artykuł. Z pewnością można było chociaż tak postąpić z tekstami Z. Kłodnickiego. Książka przygotowana jest niezwykle starannie graficznie. Zawiera wiele interesujących fotografii oraz spis ilustracji, nazw geograficznych i etnicznych. Można sądzić, że dobrze się przysłuży poznaniu problemów kulturowych regionu Dolnego Śląska. Anna Szyfer Jerzy C z aj k o w s k i, Studia nad Łemkowszczyzną, Wydawca twa Ludowego w Sanoku, Sanok 1999, ss. 227. Muzeum Budownic- Studia nad początkami poszczególnych ludów i narodów wciąż przyciągają uwagę badaczy reprezentujących różne dyscypliny, głównie jednak historyków, językoznawców, a także archeologów. Do grona tych badaczy od dawna już należy Jerzy Czajkowski - etnograf i etnolog, znawca tradycyjnego budownictwa w Europie i tradycyjnej kultury wiejskiej �354 w południowo-wschodniej Polsce. Tym razem daje się nam poznać jako historyk i po trosze językoznawca. Operując materiałami i metodami charakterystycznymi dla obu tych dyscyplin, 1. Czajkowski podjął kolejną próbę zarysowania genezy Łemków na północnych stokach polskich Karpat, a w szczególności "czasu i pochodzenia różnych grup ludzkich, przechodzących przez obszary Beskidów, koczujących tu niekiedy lub przybywających z określonymi celami zasiedlenia, ludzi opierających swój byt na pasterstwie i hodowli zwierząt domowych i zdających sobie sprawę z konieczności wykonania ciężkiej pracy przy trzebieży pierwotnych puszcz od momentu, gdy podejmą decyzję osiedlenia się w wybranym miejscu. Byly to decyzje swobodne, nie wymuszone przez właścicieli ziemskich" (s. 5-6). Autor omówił dokładnie zasiedlenie Beskidu Niskiego i Sądeckiego, zwracając baczną uwagę na przekroje chronologiczne. W rozdziałach II i III zajął się pograniczem łemkowskim od strony zachodniej i północnej, i uksztaltowaniem się granicy łemkowskiej. Rozdziały IV i V 1. Czajkowski poświęcił kolejno etnogenezie Łemków oraz obszarowi i zaludnieniu Łemkowszczyzny. Nader cenna jest mapa pierwsza, na której autor ukazał proces zasiedlania Łemkowszczyzny i przyległej części Słowacji. Okazuje się, że obszary górskie są zasiedlane dopiero od XVI wieku, podczas gdy tereny podgórskie (poza granicami Łemkowszczyzny) były zasiedlone już od połowy XIV wieku. Mapa byłaby jeszcze lepsza, gdyby nie pewne niekonsekwencje; otóż wsie slowackie są opisane, natomiast polskie tyłko ponumerowane. W legendzie mapy przydalby się odsyłacz do s. 12-16, gdzie czytelnik znajdzie wykaz wsi łemkowskich ze stosownymi numerami (wsi polskich w tym wykazie nie ma, choć na mapie naliczyłem ich 55). Na mapie tej po polskiej stronie zaznaczono rzeki (ułatwia to orientację), po słowackiej natomiast tylko drogi. Szukając analogii dla niektórych nazw, wzorem F. Miklosicha (brak w pracy) i K. Dobrowolskiego, autor sięga na Półwysep Bałkański. I tak np. dla Sopotnicy (dopływ Grajcarka) odnajduje analogie w nazwach tego typu określających tu i ówdzie mniejsze cieki, częściej nazwy miejscowości, od wsi Sopotnice koło Usti n. Orlicą w Czechach i potoku Sopotnica (dopływ Hronu blisko Banskiej Bystrzycy) poczynając, aż po Sopot (nazwa dwóch wsi) w Albanii i Sopotón - miejscowość na Peloponezie (s. 48). Na mapie drugiej (po s. 100) autor pokazał "pogranicze wyznaniowe Łemkowszczyzny w końcu XVIII wieku". Okazuje się, że na odcinku od Popradu do Wisłoka pogranicze wyznaniowe pokrywa się z późniejszymi granicami etnicznymi Łemkowszczyzny. Jerzy Czajkowski przypomina, że "granicę polsko-rusnackąprzed póltora wiekiem omówił Dionizy Zubrzycki, opracował pod względem etnograficznym przed drugą wojną światową Roman Reinfuss i powtórzył to w 1990 roku. Zupełnie inną drogą poszedł Zdzislaw Budzyński, który oparł się o źródła kościelne i przyjął wyznacznik wyznaniowy: "z jednej strony wyznawcy obrządku rzymsko-katolickiego, z drugiej obrządku wschodniego" (s. 103). W rozdziale IV poświęconym etnogenezie autor zaznacza, że pierwszymi osadnikami na interesującym nas obszarze byli przybysze z Powiśla (s. 112). Od końca XI wieku obszary na wschód od Jasiołki były terenem osadnictwa ruskiego, natomiast przyległy od zachodu obszar Beskidu Niskiego stanowił wówczas pustkę osadniczą. Z mapy trzeciej (po s. 112) wynika, że najstarsze fale osadnictwa wołoskiego napływały od strony Karpat Wschodnich i terenów przyległych (Maramuresz, Zakarpacie, Ruś Halicka), gdzie stwierdzono Wołochów od schyłku XIII wieku. W Karpatach Północnych stwierdzono ich w drugiej połowie XIV wieku: w 1359 roku właścicielem Rybotycz jest Szczepan (Stefan) Wołoszyn (Węgrzyn) Rybotycki, w źródle z 1373 roku wspomniana jest wieś Wolosz(e) (Wolodź) koło Dynowa, w 1377 roku założono już na prawie wołoskim Hodle Pole, a jego właścicielem był Ładomir Woloszyn. Od pierwszej połowy XV wieku ślady wołoskie na Łemkowszczyźnie sąjuż częste. �355 Istniejąjednak toponomastyczne przesłanki o wcześniejszym pojawieniu się żywiołu wołoskiego na terenach łemkowskich, trudno jednak je jednoznacznie zinterpretować np. nazwa alpes Beschad na byłej granicy węgiersko-polskiej w dokumencie z 1269 roku i niewiele później zanotowana nazwa góry i wsi Cergowa. Jerzy Czajkowski bada nie tylko naj starsze wiadomości o wsiach i ich ludności, ale także nazwiska i toponimy, zwłaszcza typu Wołoch, Vlach, Olah (mapa 4.), Orosz, Rusk (mapa 5.), Other (mapa 6.) i (I)zwor (mapa 7.). W zakończeniu autor zwraca uwagę na wielki wkład wołoski (pasterski, po części też rycerski) w kolonizację tego obszaru. Kolonizacja pasterska przesuwa się wzdłuż pasma hal i połonin aż po Bieszczady. Dalej pasterze weszli w lasy Beskidu Niskiego i Sądeckiego, dochodząc aż na polską Orawę i Żywiecczyznę, a ich coroczne wędrówki odbywały się raczej na linii północ-południe. "W XV wieku zwiększył się napływ Wołochów, i to pasterzy z silną domieszką żywiołu ruskiego. Oprócz możliwości wypasu ważne stało się pozyskiwanie ziemi pod uprawy rolne i zakładanie wsi. Oczywiście, nie wyklucza to dalszego istnienia i peregrynowania grup czysto wołoskich, które w lasach żywieckich latarni koczowały ze swoimi stadami, wypalając polany na potrzeby zwierząt. (...) Członkowie grup wołosko-ruskich w Beskidzie Niskim i na Słowacji - zauważa 1. Czajkowski - noszą niekiedy imiona wołoskie, ale najczęściej mają imiona ruskie. Być może powodowało to, że w otoczeniu obcym zacierała się różnica między Wołochami i Rusinami, którzy sami zwali się «Rusnakarni». Odrębność etniczna Wołochów z czasem musiała zanikać, czemu sprzyjała jedna religia" (s. 194-195). W konkluzji autor stwierdza: "bez osadnictwa wołoskiego, później wołosko-ruskiego, nie byłoby Łemków jako grupy etnograficznej. Tak samo nie byłoby Bojków i Hucułów" (s. 196). I dalej: "Przodkowie Łemków wnieśli cechy wieloetniczne do ukształtowania się kultury całej grupy, że wszyscy przyszli w Beskidy i osiedlili się przede wszystkim w dolinach, co rzutowało na charakter osadnictwa. W drugiej połowie XVII wieku, po stopniowej stabilizacji gospodarczej, zaczął się masowy rozrost rodów i wsi. Grupa rozciągnięta wzdłuż długiego jęzora Beskidów musiała dojrzewać, musiała kształtować wspólną mowę i inne ogólne cechy. Nic nie wskazuje na to, aby przed XIX wiekiem doszło do ustalenia jednolitych cech etnograficznych, stanowiących wyróżniki grupy" (s. 197). Dodajmy na koniec, że oprócz imponującej ilościowo literatury polskojęzycznej autor uwzględnił w niewielkim stopniu prace badaczy ukraińskich, słowackich i czeskich. Nie wszyscy cytowani autorzy znaleźli się w bibliografii i czytelnik musi się niekiedy nabiedzić, aby odnaleźć interesującą go pracę w przypisach (zapisu bibliograficznego pracy L. Wyrostka nie udało mi się znaleźć). Książka zaś K. Moszyńskiego O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian ukazała się nie w 1952, a w 1962 roku. Autor nie ustrzegł się drobnych nieścisłości: oto o wsi Jasionka raz pisze, że pojawia się w źródłach dopiero w 1665 roku (s. 14, tak samo na mapie nr 1.), gdzie indziej zaś, że już w roku 1386 (s. 100). Zapewne chodzi o dwie różne wsie tej nazwy, bowiem podaje autor stan ludności grekokatolickiej w Jasionce w 1785 - 210, w 1928 - 249 (s. 178). Nie może to być Jasionka koło Dukli, bo ta, o ile pamiętam, jest polska. W rzeczy samej na reprodukowanych w książce mapach znajdujemy raz Jasionkę koło Gładyszowa (ił. 8 na .s. 42), drugi raz pod Duklą (Jasiąka, ił. 1 na s. 8). Frycowa, którą autor odnajduje po raz pierwszy w źródłach już w roku 1379 (s. 97), nie trafiła do wykazu ani na mapę zapewne z tego powodu, że była (i jest) wsią polską; na próżno jednak szukać informacji o niej na s. 83, do czego zachęca indeks geograficzny (ukłony od chochlika drukarskiego!). Recenzja historyka ijęzykoznawcy byłaby z pewnością po części odmienna, może bardziej krytyczna. Z pewnością też usłyszelibyśmy zarzut o braku krytycznego podsumowania prac historyków zajmujących się tym zagadnieniem, zwłaszcza czeskich i słowackich, np. J. MacIirek, V. Prasek, V. Chaloupecky (dawniejsze prace na ten temat omawia skróto- �356 wo w swej recenzji A. Nyrek w 46. t. "Ludu"). Jednak ani historycy, ani językoznawcy takiej wyczerpującej pracy nie napisali, chociaż wciąż jej brakowało. Etnolog podniesie tu kwestię innej natury: w recenzowanej pracy są zaznaczone powiązania między procesami historycznymi i językowymi, brakuje natomiast poważniejszych odniesień do materialów etnograficznych. Zaskakuje to u autora, który często, chętnie i z dużym wyczuciem posługuje się w swych pracach etnologicznych materiałem historycznym. Tym bardziej, że literatura etnologiczna jest nader bogata. Warto tu przypomnieć pracę zbiorową Viehwirtschaft und Hirtenkultur, red. L. FOldes, Budapest 1969. Zabrakło znaczącej książki B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, Tradycyjna gospodarka sezonowa w Karpatach Polskich, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 20, Wrocław 1969, oraz kilku publikacji A. Kowalskiej-Lewickiej, zwłaszcza Hodowla ipasterstwo w Beskidzie Sądeckim, Wrocław 1980,książki W. Jostowej Pasterstwo na Polskiej Orawie, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 26, Wrocław 1972, W. Kubijowicza, Życie pasterskie w Beskidach wschodnie/l, Kraków 1926 i cennych artykułów L. Sawickiego, dotyczących szałaśnictwa na Wołoszczyźnie Morawskiej, Śląsku Cieszyńskim i w górach żywieckich ("Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 14, 1919). Nie można jednak zrzucić na barki autora obowiązku napisania wszystkiego na ten temat. Otrzymaliśmy cenne i nader interesujące studium traktujące o genezie Łemkowszczyzny. To dużo. Zygmunt Kłodnicki Justyna Kur c z a k, Historiozofia nadziei. Romantyczne słowianofilstwo polskie, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2000. Książka Justyny Kurczak, będąca pewnego rodzaju synteząpolskiej, romantycznej myśli słowianofilskiej, jest publikacją niezwykle istotną, gdyż od roku 1926, tj. od czasu ukazania się pracy Zofii Klarnerówny pl. Słowianofilstwo w literaturze polskiej lat 1800 do 1848 (Warszawa), temat ten nie doczekał się kompleksowego opracowania. Nie należy jednakże traktować Historiozofii nadziei jako podręcznika, kompendium słowianofilstwa polskiego, zbioru dat, nazwisk i faktów, lecz jako próbę - uważam, iż udaną - charakterystyki epoki, a przynajmniej jej wycinka, w której Polakom pozostała jedynie nadzieja. "Wiek XIX był wiekiem słowiańskiego odrodzenia narodowego" (s. 3) - tymi słowami Autorka rozpoczyna książkę. We Wstępie do swojej pracy kreśli tło filozoficzno-historyczne słowianofilstwa polskiego, odwołując się także do innych słowiańskich narodów, które od początku wieku XIX poszukiwały własnej tożsamości narodowej i kulturowej. Cechą charakterystyczną słowianofilstwa jest brak jedności ideologicznej pośród różnych słowiańskich szczepów. Jednakże Autorka wskazuje na szerokie kontakty między słowianofilami, np. jeden z czołowych czeskich "budzicieli", JosefDobrovskY, odbywał podróże do Rosji, był recenzentem słownika Lindego, członkiem Warszawskiego i Krakowskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, itd. Justyna Kurczak mnoży przykłady podobnych związków. We Wstępie przytacza również kilka koncepcji pochodzenia nazwy Słowianin, od lingwistycznej do historyczno-eschatologicznej (s. 13-17). Nie braknie tutaj również refleksji nad samym terminem słowianofilstwo. Dla rozprawy naukowej - a taką niewątpliwie jest książka 1. Kurczak - bardzo ważne jest przedstawienie dotychczasowego stanu badań, a także uwag natury metodologicznej, a takich punktów we Wstępie niestety brakuje. Brak zdefiniowania podstawowych pojęć, �357 jakimi Autorka się posługuje (historia, historiozofia, historiografia - te pojęcia omawiane są dopiero w części III), a także brak wyznaczenia granic chronologicznych, powoduje niespójność całego tekstu. Należy zadać pytania: kiedy rozpoczyna się tytułowy Romantyzm, a co ważniejsze, kiedy się kończy? Justyna Kurczak chronologicznie kończy swoją pracę na latach 30. XIX wieku lub na roku 1848, natomiast Romantyzm w Polsce trwał dłużej. Jeśli tak, to podany w tytule temun wprowadza trochę niejasności do tekstu i wydaje się, iż cezura wprowadzona przez Z. Klarnerównę we wspomnianej już wyżej pracy wydaje się bardziej odpowiadać omawianemu zagadnieniu. W części pierwszej 1. Kurczak przedstawia tezy takich autorów jak Brodziński, Mickiewicz, Maciejowski czy Dołęga Chodakowski. Wymienieni autorzy, będący słowianofilami, chętnie sięgali do współnoty prasłowiańskiej, przedchrześcijańskiej, wskazując na pierwotną jedność, myśleli o współczesności i odrodzeniu się owej wspólnoty. Uważali, za Herderem, iż Słowianie są ludem ze swcj natury pokojowo nastawionym do innych, zakorzenionym głęboko w .,glebie", tak przyrodniczo, jak i kulturowo - w tradycji. W nie istniejącym państwie - Rzeczpospolitej - słowiańska utopia miała za zadanie natchnąć nadzieją społeczeństwo pod zaborami, dlatego też dopuszczano się różnorakich niedomówień, przemilczeń itp. Twórcy tego okresu dopuszczali się nawet fałszerstw (por. w Czechach Rękopis królowo dworski, Rękopis zielonogórski V. Hanki), by osiągnąć swój cel, wymyślali fantastyczne teorie, chyba nie tylko z powodu niewiedzy, lecz kierowani "wyższymi pobudkami", odrodzeniem narodu, odzyskaniem wołności państwa. 1. Kurczak porównuje sytuację społeczeństw slowiańskich na początku XIX wieku ze schyłkiem wieku XX i zagrożeniami takimi jak: "cywilizacja przemysłowo-techniczna, zacierająca granice odrębności kulturowych, homogenizująca społeczeństwa dotąd wyraźnie odróżniające się od siebie" (s. 55). Dziś moglibyśmy nazwać ów proces modnym terminem - globałizacja. Sięgnięcie do historii prawodawstwa (Maciejewski, Rakowiecki), powiązanie historii z prawodawstwem, pozwoliło Autorce pokazać istotę zmian na różnych płaszczyznach: etycznej, politycznej, społecznej. Uważam, iż cała filozofia słowianofilstwa graniczyła z mitologią, częstokroć ją przekraczając. Owa mitologizacja (pra-)historii, własnych dziejów, przodków, mitologizacja cech narodowych, osiągnięć itd., tak charakterystyczna dla okresu romantyzmu, była nieodłączną cechą słowianofilstwa nie tylko polskiego (np. por. 1. Rapacka, Spory o kształt tradycji chorwackiej, [w:) Godzina Herdera. O Serbach, Chorwatach i ideijugosłowiańskiej, Warszawa 1995, s. 52-72). 1. Kurczak doskonale tę cechę uchwyciła. Przedstawia koncepcje autorów - poza wspomnianymi już - takich jak: Woronicz, Surowiecki, Safatik, które częstokroć były wyrażane w tekstach literackich, pretendujących do literatury naukowej. Słusznie Autorka zauważa, iż upadek powstania listopadowego, terror, który zapanował tuż po tym, doprowadziły do zachwiania wiary w braterstwo słowiańskie. W myśli słowianofilskiej następuje zn1iana: od wspólnoty kulturowej narodów słowiańskich, do idei federacyjnej, która pojawia się w latach 30. XIX wieku. Owa idea federacyjna nawiązuje do pomysłu H. Dąbrowskiego z 1797 roku, utworzenia wspólnoty Polaków, Słowaków, W ęgrów i Chorwatów pod berłem Napoleona. Podobne postulaty wysuwał K. Libelt na zjeździe słowiańskim w Pradze w 1848 roku. J. Kurczak kończy swoją pracę spojrzeniem z perspektywy końca XX wieku, zastanawiając się, jaki ślad słowianofilstwo pozostawiło w Europie, w szczególności zaś w Polsce. W omawianej tu pracy można zauważyć, iż niektóre analizy j interpretacje tekstów źródłowych zupełnie wydają się nie uwzględniać aspektu pozatekstowego, dlatego też bywają zbyt jednostronne. Wynika to być może z niedookreślenia przez Autorkęjasnych metod postępowania badawczego. Bibliografiajest stosunkowo obszerna, jednakże brakuje w niej �358 np. prac Andrzeja Walickiego pl. Aleksander Hercen. Kwestia polska i geneza pewnych stereotypów (Warszawa 1991) oraz Leszka Kuka Orientacja slowiallska w myśli politycznej Wielkiej Emigracji (do wybuchu wojny krymskiej), Toruń 1996, który porusza wybrane zagadnienia z tej tematyki. Pewną niedogodnością jest również brak indeksu nazwisk. Historiozofia nadziei, pomimo iż może sprawiać w niektórych miejscach wrażenie fikcyjnej opowieści z XIX wieku, tak naprawdę okazuje się doskonałym opisem i komentarzem całego zjawiska słowianofi lstwa polskiego, ze wszystkimi jego koncepcjami, nurtami itd. Justyna Kurczak niejako "oddaje głos" autorom tamtej epoki, przemawia ich słowami, co ważne, ich językiem, by przybliżyć nam "historiozofię nadziei". Historiozofię pisaną pod zaborami, także intelektualnymi. Duch nadziei, który towarzyszył pracom Lelewela i Maciejowskiego, Dołęgi Chodakowskiego i Rakowieckiego, obecny jest na stronach omawianej książki i jest to mocna strona tej publikacji. Adam Kola Riepriessirowanyje etnograf y, praca zbiorowa pod red. D. D. Tumarkina, Wostocznaja Litieratura RAN, Moskwa 1999, ss. 344. W XX wieku w Rosji najpierw czerwony terror w czasie rewolucji, a potem reżym stalinowski zebrały obfite krwawe żniwo wśród inteligencji. Żadna dziedzina nauki nie została pominięta - etnografia nie była wyjątkiem. Nauce wyznaczono rolę narzędzia mającego wzmocnić ideę socjalizmu-komunizmu w Związku Radzieckim. Miała udowodnić, że przejście od stosunków rodowych lub feudalnych do socjalizmu stanowi wielką szansę dla opóźnionych w rozwoju ludów ZSRR. Podjęte badania nad etnicznością miały wskazać, że narodowe kultury można rozwijać w ramach wielonarodowego państwa. Szukano cech łączących ludy Związku Radzieckiego, aby pokazać zarówno całemu światu, jak i wszystkim obywatelom radzieckim, że to państwo nie jest sztucznym tworem, a powstało w sposób naturalny - wolą wszystkich ludów ZSRR. Tych uczonych, którzy nie zamierzali realizować wyznaczonych im przez państwo komunistyczne zadań, karano na różne sposoby: pozbawiano możliwości pracy, więziono, rozstrzeliwano, zsyłano na Syberię. Wiele projektów i idei naukowych nie zrealizowano, a ich twórców zapomniano. Poddanych represjom badaczy wymazywano z literatury, niszczono ich zdjęcia i usuwano ich postacie z fotografii zbiorowych, aby na zawsze zginęła o nich pamięć. Po rozpadzie ZSRR zainteresowano się ofiarami komunizmu. Ludzie zaczęli opowiadać o swoich represjonowanych krewnych, w archiwach udostępniono tajne dokumenty śledcze. Masowo pojawiły się publikacje i dzieła zapomnianych naukowców. W końcu i etnografia doczekała się książki o poddanych represjom badaczach. Riepriessirowanyje etnograf y to pierwsza publikacja zbiorowa dotycząca pracy naukowej i losu rosyjskich etnografów. Zawiera ona 12 opracowań, z których każde opowiada o jednej postaci. Wszystkie opracowania bardzo się różnią stylistyką i stosunkiem autora do osoby opisywanej, ale ukazują w jasny sposób życie i twórczość etnografów. Co ważne, w opracowaniach i załączonych do nich bibliografiach podane są wszystkie prace omawianych naukowców, a także informacje o archiwach, gdzie można znaleźć ich nie wydrukowane pozycje oraz notatki z badań terenowych. Teraz chciałabym przedstawić bliżej postacie naukowców z tej książki opracowane kolejno przez M. A. Dewleta, A. A. Siriną, A. M. Rieszetowa, N. G. Wołkową i G. A. Siergiej ewą, Ju. D. Anczabadze, B. Ch. Karmyszewą, M. M. Kie- �359 rimową, O. B. Naumową, R. Sz. Dżarylgasinową i M. Ju. Sorokiną, Ju. W. Iwanową, N. S. Polisiuk, S. I. Wajnsztejna, G. Ju. Gagien- Tom. Aleksander Wasyljewicz Adrianow (1854-1920). Zajmował się obszarem Syberii. Interesował się folklorem, szamanizmem i obrzędami u takich ludów jak Telengici, Czelkańczycy. Selkupowie, Ewenkowie i Szorowie. Uczestniczył w kilku wyprawach terenowych na terenie Chakasji i Tuwy. W 1902 wydał książkę Rosyjskie bajki ipieśni Syberii. Ponadto opublikował pracę Ornament u ludów syberyjskich i jeszcze kilka innych artykułów o szamanizmie Ałtaju. Niestety inne dzieła zostały albo zniszczone, albo nie dokończone. W marcu 1920 roku A.W. Adrianow został stracony za drukowanie w gazecie "Syberyjskie Życie" antybolszewickich artykułów; Bemgard Eduardowicz Pietri (1884-1937). Przedmiotem zainteresowania Pietriego byli przede wszystkim Buriaci. Zaczynał pracę jako pracownik Muzeum Antropologii i Etnografii w Sankt-Petersburgu i później objął stanowisko profesora na Uniwersytecie Irkuckim. Prowadził badania na terenie Wschodniej Syberii. Zajmował się Buriatami, Tunguzami (Ewenkarni), Sojotarni (Tuwinczykami), Tofalararni. Podczas badań terenowych wykonywał antropologiczne pomiary, zbierał eksponaty, zajmował się wykopaliskami archeologicznymi. Największe jego dzieła to Szkoła szamanów u północnych Buriatów i Stopnie poświęcenia szamanów mongolsko-buriackich. Został rozstrzelany w listopadzie 1937 roku jako domniemany szpieg niemiecko-angielski; Nikołaj Nikołajewicz Kozmin (1872-1938). Zasłużył się rosyjskiej nauce raczej jako historyk. Badał Chakasów, głównie ze strony ustroju ekonomicznego i społecznego. Jego najważniejszą pracą, jedyną budzącą zainteresowania etnologów, jest książka Chakasowie z 1925 roku, w której to opisuje m.in. etnogenezę tego ludu. Aresztowany w sierpniu 1937 roku jako szpieg japoński, rok później zmarł w szpitalu więziennym; Anatolij Niestorowicz Gienko (1896-1941). Jest to zasłużony językoznawca. Pracował w Muzeum Azjatyckim, a także w Instytucie Wschodoznawstwa w Moskwie, w którym prowadził Gabinet Kaukaski. Gienko jako pierwszy badał Abazinów, Ubychów, Cachurów, Chinalusów. Także jako pierwszy opisał kubiński dialekt języka lezgińskiego. Prowadził intensywne badania terenowe na całym Kaukazie, na podstawie których wydał kolejne prace: Ojęzyku Ubychów, Z kulturowej przeszłości Inguszy, Język arabski i kaukazoznawstwo. W 1941 roku aresztowany pod zarzutem działalności antyradzieckiej. W styczniu tego samego roku zmarł w szpitalu więziennym; Georgij Aleksandrowicz Kokijew (1896-1955). Badał tereny Osetji i Kabardii na Kaukazie. Wykładał na Uniwersytecie Moskiewskim etnografię i historię Osetyjczyków i Kabardyjczyków. Napisał takie dzieła jak Szkice z historii Osetyjczyków, Historia osetyjska na przełomie I-II tys. n.e., Domki pogrzebowe Osetyjczyków. W 1949 roku aresztowany i wysłany do łagru za działalność antyradziecką. W 1955 roku zmarł w łagrze; Fiodr Arturowicz Fijelstrup (1889-1933). Domeną tego etnografa była Azja Środkowa, a konkretnie Kazachowie i Kirgizi. Zajmował się kulturą materialną, obrzędami rodzinnymi, hodowlą bydła u tych ludów. Uczestniczył także przed rewolucją pażdziemikową w wyprawie do Południowej Ameryki, gdzie prowadził badania pośród Indian Brazylii. Niestety, nie wydał żadnej pracy, zachowały się tylko notatki z badań terenowych. W listopadzie 1933 roku Fijelstrup został aresztowany i kilka dni później podczas przesłuchania, jak informowano, zachłysnął się wrzątkiem; Aleksiej Nikołajewicz Charozin (1864-1932). Był etnografem i antropologiem fizycznym, specjalizował się w badaniach ludów tureckojęzycznych. W tym zakresie wydał monografię Kirgizi (Kazachowie) Bukiejewskiej ordy; napisał kilka artykułów o etnogenezie Kazachów i typach antropologicznych Tatarów. W późniejszych latach swojej działalności Charuzin zainteresował się południowymi Słowianami. Uczestniczył w wielu wyprawach �360 badawczych. W jego dorobku znalazły się artykuły porównawcze na temat budownictwa austriackiego, bośniackiego, morawskiego, halickiego, litewskiego. Jego ostatnim dziełem jest Słowia/I.skie budownictwo w Kraju Północno-Zachodnim. które poprzedzały 6-letnie badania terenowe wśród Białorusinów, Wielkorusinów, Małorusinów i Polaków. Aresztowany w 1932 roku za działalność antyradziecką. Dwa miesiące później Charuzin zmarł w więzieniu; Nikołaj Josificz Konrad (1891-1970). Jest uważany za największego japonistę Rosji. W zasadzie nie zajmował się etnografią. Jedyne jego dzielo, które może zainteresować etnologów, to Szkice o organizacji społecznej i kulturze duchowej Koreańczyków na przełomie XIX-XX wieku. Opisał w tej monografii system pokrewieństwa, obrzędowość rodzinną, religię i zabawy Koreańczyków. W 1939 roku został skazany na pięć lat łagrów za zdradę ojczyzny. W 1941 roku został zwolniony i wrócił do pracy naukowej; Piotr Fiodorowicz Prieobrażenskij (1894-1941). Byl znaczącą postacią etnografii rosyjskiej. Próbował patrzeć na historię całego świata przez pryzmat etnografii. Sformułował pojęcie areału techniczno-gospodarczego - jednostki badawczej kultury związanej zjednym zwartym obszarem. Zajmował się także wczesnymi formami religii. Był profesorem Wydziału Etnografii Uniwersytetu Moskiewskiego. Jako pierwszy w Rosji napisał podręcznik dla studentów - Kurs etnologii. W 1937 roku został skazany na osiem lat łagrów za działalność kontrrewolucyjną, a w 1941 roku rozstrzelany w łagrze za działalność antyradziecką; Natalia Iwanowna Lebiediewa (1894-1978). Specjalista w dziedzinie kultury mateńalnej Słowian wschodnich, zajmowała się także folklorem, obrzędami, wierzeniami. Na podstawie badań terenowych wydała monografię obwodu ńazańskiego i Polesia. Najbardziej interesowała się strojem ludowym Rosjan. Opublikowała następujące prace - Strój ludowy obwodu riazallskiego, Przędzenie i tkanie Słowian wschodnich i inne. Osądzona w 1933 roku za członkostwo w nie istniejącej Rosyjskiej Partii Nacjonalistycznej na trzy lata zesłania. Pod koniec 1934 roku została zwolniona z powodu choroby, ale niestety już nigdy nie wróciła do pracy naukowej; Borys Osipowicz Dołgich (1904-1971). Zajmował się ludami północnej Syberii. Pierwszy jego wyjazd w tundrę Tajmyru związany był ze spisem ludności w latach 1926-1927. Później niejednokrotnie uczestniczył w badaniach terenowych na Tajmyrze, w Kraju Ewenków. Badał kulturę materialną i duchową takich ludów jak Ketowie, Nganasanie, Eńcy, Dołganie, Jakuci, Ewenkowie. Został aresztowany w 1929 roku za krytykę kolektywizacji i zesłany na cztery lata nad rzekę Lenę. W 1933 roku wrócił do pracy naukowej. Wydał takie opracowania jak Ketowie, Skład rodowy i plemienny ludności północy Syberii Środkowej i swoje największe dzieło - monografię Skład rodowy i plemienny ludów Syberii w XVII wieku; Nina Iwanowna Gagien-Tom (1900-1986). Zainteresowania tego etnografa były szerokie, ale najwięcej uwagi badaczka poświęcala kulturze mateńalnej ludów nadwołżańskich. Zajmowała się także strojami i obrzędami Wielkorusinów. Uczestniczyła w wielu wyprawach terenowych na obszarach rosyjskiej północy, Republiki Czuwaskiej, rzeki Angary. Była pracownikiem Instytutu Antropologii i Etnografii ZSRR. W 1937 roku osądzona na pięć lat zesłania w łagrze nad rzeką Kołymą, w 1942 roku wróciła do pracy naukowej, ale w 1948 roku znów zesłano ją na pięć lat do łagru w Mordowii za działalność antyradziecką. W 1954 roku wróciła do nauki. Spodjej pióra wyszły opracowania na temat znaczenia włosów i czapek w obrzędach i życiu ludów Europy Wschodniej, opisywała stroje badanych ludów, ornamenty, ozdoby. Napisała kilka artykułów o L. Ja. Sztembergu, D. K. Zieleninie, którzy byli jej nauczycielami. Oczywiście, jak to często bywa w pracach zbiorowych, poziom poszczególnych artykułów jest bardzo różny. Chciałabym zwrócić uwagę na to, że dwie osoby - Konrad �361 i Kozmin, nie były etnografami. W swojej działalności pośrednio związani byli z etnologią, byłoby zatem lepiej, gdyby miejsce tych dwóch, bez wątpienia zasłużonych w swoich dziedzinach naukowców, zajęli zapomniani etnografowie. Na tle innych gorzej prezentują się, moim zdaniem, opracowania dotyczące Adrianowa, Fijelstrupa i Charuzina. Zawierają zbyt wiele niepotrzebnych infornlacji, materiał nie jest uporządkowany chronologicznie. Pozostałe szkice zawierają wiele faktów, dobrze jest w nich przedstawiona twórczość etnografów - streszczenia ich prac, co pomaga czytającemu wybrać odpowiednie dzieła, a także w niektórych przypadkach umieszczone są wskazówki, gdzie można znaleźć materiały pozostawione przez poddanych represjom etnografów. Są też dwa artykuły, które wyróżniająsię spośród pozostałych. Są to eseje o B. O. Dołgichu i N. I. Gagien-Torn umieszczone na końcu książki. Autorzy tych dwóch opracowań znali osobiście i cenili omawiane przez siebie postacie. W tych dwóch artykułach nie zapomniano między innymi o tym, że każdy naukowiec jest przede wszystkim po prostu człowiekiem ze swoimi radościami i tragediami. Książka Riepriessirowanyje etnografy pełni bardzo ważną rolę. Przypomina 12 spośród około 500 etnografów w ZSRR, którzy poddani zostali represjom. Ujawnia zapomniane teorie i dzieła etnografów, pomaga dotrzeć do ukrytych z powodów politycznych i ideologicznych materiałów. Wskazuje na losy nauki i mechanizmy postępowania z nauką w państwie totalitarnym. My, współcześni etnologowie, mamy obowiązek pamiętać zarówno o zagrożeniach dla nauki w warunkach totalitarnego państwa, jak i o postaciach represjonowanych badaczy. Veronika Beliaeva The Small Indigenous NatiollS of Northern Russia. A Guide for Researchers, Ed. by Dmitriy A. Funk, Lennard SilIanpiiii, Abo Akademi University: Social Science Research Unit, Publication No. 29, Vaasa 1999, ss. 184. KOpeHHble MaJlO'lUCJleHHble Hapoobl Ce8epa u Cu6upuu. PYK080ocm80 OJlR UCCJle006ame.neu, peJl. ,l(MJiTpJłiiA. c1>yUK, neHHapJl CHJlJlaHIDIH, YHHBepcHTeT AKa,1leMHH A60: CeKUHHCOllHOJlOmqeCKHX I1cCJleJlOBaHHR, BbmycK 29, Baaca 1999, c. 173. Odsłoniła się żelazna kurtyna, etnolodzy ze świata zachodniego ruszyli na Wschód. Zamknięte do tej pory państwa byłego ZSRR stanęły przed nimi otworem, kusząc obrazem tubylczych kultur nie zmienionych przez globalizację, za to z piętnem polityki kulturowej okresu radzieckiego. Tematyka to bardzo zachęcająca, gdyż aktualna sytuacja niestabilności politycznej i gospodarczej w Rosji i innych krajach postradzieckicb stawia te kultury w obliczu nowych przemian, czyniąc je naturalnym laboratorium dla badań etnologicznych. Jednocześnie naukowcy rosyjscy coraz chętniej nawiązują współpracę z kolegami po fachu z Zachodu. Otwarcie Rosji na świat zachodni zaczyna przynosić pierwsze efekty także na polu etnologii, takie jak wspólne publikacje i projekty badawcze. Owocem takiej właśnie współpracy jest opisywany przewodnik dla badaczy - napisany głównie przez Rosjan, wydany w Finlandii, przeznaczony dla etnologów z całego świata zainteresowanych tematyką rosyjskiej Północy. Autorami pracy są przede wszystkim etnolodzy rosyjscy ze specjalizującej się w opisywanej tematyce jednostki badawczej, Oddziału Ludów Północy i Syberii Instytutu Etnologii i Antropologii Rosyjskiej Akademii Nauk w Moskwie, instytucji o wielkiej tradycji i kluczo- �362 wyro znaczeniu dla etnologii w Rosji. PielWszy z redaktorów, Dmitrij A. Funk, kieruje tym właśnie Oddziałem. Drugi, Lennard Sillanpiili,jest docentem nauk politycznych na Wydziale Nauk Społecznych na uniwersytecie w Vaasa w Finlandii. Poszczególne rozdziały dotyczące konkretnych ludów napisali etnolodzy specjalizujący się w badaniu kultury tych właśnie ludów, z których można wymienić np. T. W. Lukjanczenko (Saamowie), M. I. Nowikową (Chantowie i Mansowie) czy samego D. A. Funka (Teleuci). Przewodnik dla badaczy wydany został jako wydawnictwo dwujęzyczne, w języku rosyjskim i angielskim. Tekst obu wersji biegnie z przeciwnych kierunków i w środku rozdzielony jest rozkładanymi arkuszami map. Ponieważ mamy do czynienia z publikacją dwujęzyczną, autorzy zdecydowali się na zamieszczenie streszczeń aż w pięciu wersjach: angielskiej, rosyjskiej, fińskiej, szwedzkiej i francuskiej. Już okładka książki, identyczna dla obu wersji językowych, sugeruje nam, co będzie jej tematem. Fotografia przedstawia rodzinę syberyjskich autochtonów w strojach europejskich, siedzących z niewesołymi minami wewnątrz domostwa. A więc - współczesna trudna sytuacja ludów Syberii. Tytuł publikacji: Małe tubylcze ludy Północy i Syberii nawiązuje do pewnej prawnej kategorii ludów stworzonej w czasach ZSRR, obejmującej niewielkie autochtoniczne grupy, nie przekraczające swą liczebnością 35 tysięcy, które zamieszkują olbrzymie obszary Syberii, niegdyś stanowiące ich terytorium, dziś będące na nim mniejszością w wyniku intensywnej kolonizacji rosyjskiej. Mottem książki jest wiersz poetki Mansi, A. F. Kopiewej, przeciwstawiający dawne życie autochtonów Północy w ich bogatym środowisku naturalnym sytuacji obecnej, zniszczonej przyrodzie i odejściu młodych pokoleń od tubylczej kultury, której nie sposób podtrzymywać w warunkach katastrofy ekologicznej. Celem tego przewodnika jest, według autorów, ocena współczesnej sytuacji tubylczych narodów Sybeńi i Północy i ich praw jako grup mniejszościowych na swoich terytońach. Drugimjego zadaniemjest dostarczenie szerokiej perspektywy dla spojrzenia na histońę ekspansji i kolonizacji rosyjskiej na terenach ludów tubylczych i polityki narodowościowej okresu radzieckiego. Przed przejściem do właściwego tekstu przewodnika możemy zapoznać się wstępnie z bohaterami całego wydarzenia. Umożliwia nam to tablica przedstawiająca liczebność wszystkich dwudziestu sześciu "małych tubylczych ludów Północy i Syberii" na przestrzeni ostatniego półwiecza. Na końcu publikacji znajdujemy natomiast krótką charakterystykę dokonań naukowych autorów i redaktorów publikacji oraz mapę obrazującąrozmieszczenie opisywanych ludów. PielWszy rozdział jest ujęciem ogólnym, dotyczącym całej rosyjskiej Północy. Autorzy (E. P. Batjanowa, T. W. Lukjanczenko, A. N. Kałabanow) przedstawiają histońę polityki państwa rosyjskiego i radzieckiego wobec ludów tubylczych Północy, Syberii i Dalekiego Wschodu od xvrr do XX wieku. W jego zakończeniu opisany jest aktualny status prawny ludów rosyjskiej Północy, które w ostatnich latach zaczynają walczyć o swoje prawa, tworząc różne organizacje, domagające się adekwatnego dla autochtonów prawodawstwa oraz przestrzegania międzynarodowych konwencji dotyczących ludów tubylczych, a także rekompensaty poniesionych w wyniku zniszczenia środowiska szkód. Kolejne rozdziały poświęcone są poszczególnym rodzinom językowym: uralskiej, ałtajskiej, paleoazjatyckiej i eskimosko-aleuckiej. Ponieważ w ramach danej rodziny językowej narody uszeregowane są geograficznie, a klasyfikacja językowa w przypadku Sybeńi odpowiada w przybliżeniu także regionalizacji geograficznej, układ książki pozwala nam na podróż z zachodu na wschód: od ludów żyjących na półwyspie Kolskim aż do autochtonów wschodnich krańców Półwyspu Czukockiego oraz Wysp Komandorskich. Drugi rozdział dotyczy ludów uralskich, a wśród nich kolejno: Saamów, Chantów, Mansów, Nieńców, Eńców, Nganasan i Selkupów. W kolejnym, trzecim rozdziale możemy się zapoznać z charakterystykąi bibliografią dotyczącą ludów ałtajskich: Ewenków, Ewenów, Nanajów, Ulczów, �363 Udehejczyków, Oroczan, Negidalczyków, Oroków, Dołgan, Teleutów i Czuwańczyków. W czwartym rozdziale omówione zostały ludy paleoazjatyckie: Ketowie, Jukagirzy, Czukcze, Koriacy, Itelmeni i Niwchowie. Ostatnia, piąta część poświęcona jest Eskimosom i Aleutoml• Każdemu z dwudziestu sześciu "małych tubylczych ludów Północy" odpowiada jeden podrozdział składający się z krótkiej charakterystyki oraz z wykazu bibliografii dotyczącej przedmiotu. Charakterystyki ludów przedstawione są w powtarzającym się porządku: etnonimy, liczebność, rozmieszczenie, język, tradycyjna i współczesna gospodarka. Dalej pojawia się miejsce na historię badań etnograficznych w okresie rosyjskim, radzieckim do II wojny światowej, radzieckim po II wojnie światowej oraz współczesnym - lata 80. i 90. Omówienie kończy się opisaniem współczesnych procesów etnicznych oraz regulacji prawnych związanych z danym ludem. W bibliografii, obok typowych publikacji etnologicznych, znalazło się, w formie oddzielnego akapitu, miejsce dla aktów legislacyjnych, dotyczących opisywanej grupy, od prawodawstwa państwowego aż po rozporządzenia na poziomie lokalnym. Bibliografia w wersji angielskiej oprócz tłumaczenia tytułu zawiera także transliterację łacińską tytułu rosyjskiego. Wszystkie charakterystyki poszczególnych ludów napisane są w sposób jasny i czytelny, według opisanego powyżej schematu, co ulatwia porównywanie. Wyłamują się z niego jedynie niektórzy autorzy, w tym paradoksalnie redaktor publikacji D. A. Funk w rozdziale dotyczącym Selkupów. Te drobne odstępstwa nie psująjednak wrażenia dobrej organizacji tekstu i przydatności do porównań. Dwujęzyczność publikacji dobrze koresponduje z rolą przewodnika bibliograficznego. Wersja angielska ulatwia poruszanie się w literaturze badaczom znającym słabo język rosyjski, wersja rosyjska ulatwia ostateczne dotarcie do źródeł, napisanych przecież w tym właśnie języku (i alfabecie, co nie jest bez znaczenia przy poszukiwaniach literatury). Forma książki dwujęzycznej łączącej syntetyczne omówienia poszczególnych narodów z obszerną bibliografią wydaje się pomyslem nowym w piśmiennictwie dotyczącym etnologii Syberii. Przewodnik dla badaczy zawiera może mniej informacji o kulturze poszczególnych ludów niż na przykład encyklopedia Narody Rossii (1994) czy przewodnik encyklopedyczny Krasnaja lazigajazykov narodov Rossii (1994), ale za to przedstawia znacznie bogatszą bibliografię. W przeciwieilstwie zaś do zwykłego wykazu bibliografii, daje możliwość zapoznania się z ogólnym zarysem wiedzy na temat danego ludu i z krótką historią powstawania przedstawianej literatury. Ciekawostką ułatwiającą poruszanie się po bibliografii może być wydzielenie w odrębny blok prac zbiorowych. I byloby to rzeczywiście korzystne posunięcie, gdyby nie fakt, że pojawia się tylko w wersji angielskiej, co nieco zmniejsza równorzędność obu wersji. Zastosowana w pracy klasyfikacja według kryteriów językowych jest jak najbardziej odpowiednia w stosunku do ludów Syberii. Podział przeprowadzony według typu gospodarki byłby tu raczej trudny do zastosowania ze względu na znaczne przemiany w tradycyjnej gospodarce, zaś klasyfikacja językowa powiązana jest także z regionalizacją geograficzną - ludy należące do tej samej rodziny zamieszkują w większości sąsiadujące ze sobą obszary. Ważną zaletą książki jest położenie nacisku na zagadnienia prawne. Dla zachowania kultury ludów Syberii odpowiednie regulacje prawne są kwestią kluczową. Jedynie odpowiednie prawa tubylców do ich ziemi i zasobów środowiska naturalnego mogą zapewnić I Polskie nazewnictwo podaję za: A. Fuńer, Z. Jasiewicz, Europa Wschodniaoraz Azja Pólnocna i Zachodnia, w: Wielka Encyklopedia Geografii Świata, t. 17. Świat grup etnicznych; red. A. Posem-Zieliński, Poznań 2000, s. 65-68. �364 podstawy kulturze syberyjskich autochtonów. Istotne jest też przestrzeganie tych praw, o co w Rosji dzisiaj nielatwo. Dlatego zwrócenie uwagi świata naukowego, a przez to całej światowej opinii publicznej, na to zagadnienie wydaje się bardzo ważnym i godnym podkreślenia pomyslem. Niestety, publikacja nie jest wolna od błędów i niedopowiedzeń. Pierwsze wątpliwości nasuwają się już, gdy oglądamy obie strony okładki. W wersji rosyjskiej dowiadujemy się, że książka dotyczy małych tubylczych ludów Pólnocy i Syberii, a w wersji angielskiej małych tubylczych narodów północnej Rosji. Tytuł powinien być raczej jednolity, choćby dla porządku bibliograficznego. Pojawiają się też niekonsekwencje w stosowaniu klasyfikacjijęzykowej. I tak na przykład w rozdziale dotyczącym rodziny uralskiej Saamowie zostają zaliczeni do rodziny ugrofińskiej, a Nieńcy do rodziny samojedzkiej, które musiałyby być sklasyfikowane raczej jako podrodziny lub grupy. Można by też zadać pytanie, dlaczego zabrakło w zestawieniu grup zaliczonych oficjalnie do "małych ludów tubylczych" w latach 90.: Kumandyńczyków, Szorów i Tuwińczyków-Todżyńczyków, podczas gdy znaleźli się w nim na przykład Teleuci, również uwzględnieni w spisach tych ludów dopiero w 1993 roku2• Szkoda, że w wykazach bibliografii prawie wcale nie znalazły się wyniki nowych badał} etnologów zachodnich oraz Rosjan publikowane na Zachodzie. Jest ich w ostatnich latach coraz więcej, a niewątpliwie odmienne spojrzenie w nich zawarte mogloby wzbogacić przewodnik. W książce cytowane są właściwie tylko dwie pozycje, w tym/n the Soviet House of Culture (1995) B. Granta. A przecież powinno znaleźć się miejsce dla tak istotnej publikacji jak Arctic Mirrors: Russia and the Small Peoples of the North Y. Slezkine'a (1994). Być może autorzy uznali, że badacze zachodni mają do nich łatwy dostęp i dlatego skoncentrowali się na publikacjach rosyjskojęzycznych? Tym niemniej zubożyło to wartość książki jako szczegółowego i aktualnego przewodnika po bibliografii. Zastanawiać mogą także różnice w obu wersjach językowych. Obok wspomnianego już tytułu można by tu wymienić podkreślanie tytułów w tekście, samo w sobie korzystne dla przejrzystości tekstu, ale występujące nie wiadomo czemu tylko w części angielskojęzycznej. Dziwi skrócenie streszczenia rosyjskiego w stosunku do pozostałych, jak gdyby czytelnicy rosyjskojęzyczni nie potrzebowali wszystkich informacji. Drobne różnice pojawiają się niestety także w samej treści niektórych rozdzialów. I tak na przykład w tekście angielskim dotyczącym Teleutów brakuje około pół strony informacji zawartych w wersji rosyjskiej. Układ tekstu (fakt, że poszczególne wersje językowe rozpoczynają się z przeciwnych stron) może nieco utrudniać porównywanie obu wersji, gdyż książkę trzeba nieustannie odwracać. Ale być może to kłopot tylko dla recenzenta ... Myślęjednak, że każdy zainteresowany tą tematyką naukowiec z Zachodu będzie znał lub staral się poznać język kraju badań i dlatego będzie zaglądał również do wersji rosyjskiej. Stąd lepszy byłby chyba układ tekstu w jednym kierunku. Wszystkie opisane powyżej cechy Przewodnika dla badaczy pozwalają ocenić książkę jako pozycję o wysokiej wartości merytorycznej, której nie obniżają pewne drobne blędy i różnice pomiędzy obiema wersjami językowymi. Na pewno chętnie skorzystają z niej wszyscy zainteresowani tematyką rosyjskiej Pólnocy. Książka ma dużą szansę spełnić swoją rolę informatora dla naukowców oraz tych wszystkich, którzy chcą pogłębić swoją wiedzę na temat ludów Syberii. Tomasz Biela 2 A. Furier, Z. Jasiewicz, op. cit., s. 68. �365 Wanderer und Wanderinnen zwischen zwei Welten? Zur kulturellen Integration russlanddeutscher Aussiedlerinnen und Aussiedler in der Bundesrepublik Deutschland. Referate der Tagung des Johannes-Kiinzig-Instituts fiir ostdeutsche Volkskunde vom 7/8 November 1996, hrsg. Hans-Werner Retterath, Freiburg 1998. Omawiana książka zawiera teksty 12 referatów, dotyczących przesiedlania się do RFN i integrowania z niemieckim społeczeństwem ludności niemieckiej z terenów Rosji azjatyckiej (Syberii) i Kazachstanu w drugiej połowie XX wieku, zwłaszcza zaś w latach 1989-1996. Przedstawione zostały te referaty wcześniej na konferencji, zorganizowanej przez Instytut Ludoznawstwa Wschodnio-niemieckiego im. 1. Kiinziga we Freiburgu Bryzgowijskim. Prawie wszystkie oparte zostały w całości lub głównie na własnych badaniach terenowych (wywiadach, obserwacjach) ich autorów, bądź na badaniach zespołowych, a także, w różnym stopniu, na dość bogatej już literaturze przedmiotu. Osiem z tych referatów opracowali badacze niemieccy z RFN, dwa Rosjanie, jeden Polka (z Uniwersytetu Warszawskiego) i jeden zamieszkala we Freiburgu od blisko 30 lat Ślązaczka, absolwentka Uniwersytetu Wrocławskiego (etnograf), pracująca w Instytucie 1. Kiinziga. Losy ludności niemieckiej w Rosji i potem w ZSRR były w pewnej mierze podobne do losów polskiej ludności, która się tam znalazła, pod pewnymi zaś względami różne. Ze względu więc na to,jak i na (prawdopodobną) aktualność sprawy przesiedlenia się do Polski części Polaków z Kazachstanu, przedstawione w tej książce fakty i problemy zasługują na uwagę tak ze względów ściśle poznawczych, jak i ze względu na możliwość i nawet potrzebę wyprowadzenia z nich praktycznych wniosków ważnych dla spraw przesiedlania, rozmieszczenia na terenie Polski, adaptacji i przyszłej integracji naszych rodaków z głębi Azji. Podkreślić tu wypada, że tamtejsi Polacy to faktycznie prawie tylko potomkowie polskich chłopów (wyjątkowo też drobnej szlachty), osiedlonych głównie w pierwszej połowie XVIII wieku w licznych wsiach oraz osadach śródleśnych (tzw. rodniach) wschodniego Wołynia oraz Podola. Znaczna ich część wysiedlona została stamtąd przez władzę sowiecką w latach 30. do Kazachstanu, podobnie jak znaczna większość potomków niemieckich osadników, która wywieziona została z początkiem wojny w 1941 roku z europejskiej części Rosji do środkowej Syberii i Kazachstanu. Liczba wysiedlonych do Kazachstanu Polaków była wielokrotnie mniejsza od liczby wysiedlonych wkrótce potem Niemców, liczba zaś branych pod uwagę polskich potencjalnych repatriantów stanowi niewiele ponad 2% dotychczasowych niemieckich repatriantów z Rosji i Kazachstanu do RFN*. Autor wstępu do omawianej książki, H. W. Retterath przypomniał, że pojęcie integracji kulturowej jest komplementarne w stosunku do pojęcia asymilacji i oznacza w tym przypadku wzajellUle oddziaływanie zbliżających się ku sobie, scalających się zbiorowości ludzkich. Zasadnicze znaczenie ma tu obustronne zainteresowanie się partnerów integracji "światem tych drugich", powstawanie między nimi styczności kulturowych, wymiana myśli, zbliżanie poglądów i upodobań, przystosowywanie zachowań. Integracja kulturowa odnosi się w analizowanym tu przypadku zwlaszcza do podstawowego zasobu kultury, a więc do zasad życia codziennego, umiejętności w zakresie pracy i zdobywania środków do życia, organizacji domu i życia rodzinnego, ujawnianych zasad światopoglądowych, upodobań i zachowań towarzyskich, świętowania, ubierania się itp. W tym przypadku mamy problem integrowania się ludzi wyrosłych w dwu różnych systemach kulturowych - gospodarzy określonego terenu oraz jakby gości, dalekich rodaków wyrosłych w bardzo odmiennych * O Polakach w Kazachstanie patrz zwłaszcza: Z. Jasiewicz, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczność a historia, "Lud", t. 75, ł992, ss. 11-53 oraz: Apel w sprawie ludności polskiej w Kazachstanie, red. S. Ciesielski i N. Kaczyński, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1996, ss. 625. �366, warunkach geograficznych i cywilizacyjnych, z których większość nie zna nawet języka swych gospodarzy - rodaków, najwyżej posługuje się zapomnianą tu już gwarą swych dawnych przodków. Dla ogółu przesiedleńców z Rosji i Kazachstanu niezbędne jest więc stosunkowo szybkie, choćby częściowe przetworzenie wcześniej nabytych zasad, nawyków i upodobań, wyzbycie się wielu z nich, opanowanie nowych, a to nie może przebiegać łatwo. Podobne "zderzenie kultur" nastąpiłoby w przypadku osiedlenia u nas potomków polskich wychodźców sprzed 2-3 stuleci, dziś Polaków ,,rosyjskich" względnie "ukraińskich" lub "kazachskich". Określenie "Niemcy rosyjscy" pochodzi jeszcze z czasów Rosji carskiej, później powstało określenie "Niemcy sowieccy", które zanikło po rozwiązaniu ZSRR, zaś "Niemcy kazachscy" rzadko bywa uźywane. Inne możliwe określenie: "Niemcy syberyjscy" jakby nie zaistniało, nie zostało w tej książce wymienione. To pierwsze określenie uźywane jest nadal, w tym przez przesiedlonych Niemców w odniesieniu do samych siebie, choć ogromna większość z nich przybywa z syberyjskiej części Rosji lub z Kazachstanu. W jego ogólności zatarte zostaje ich bardzo duże zróżnicowanie, wynikłe z odmiennego już pochodzenia regionalnego i wyznaniowego ich przodków, z dużych różnic gwarowych między nimi, jakie przetrwały do drugiej połowy XX wieku, z geograficznego zróżnicowania ich późniejszych siedzib, wykonywania różnych zawodów itp. Ogółem było Niemców rosyjskich w ostatniej ćwierci XX wieku ponad 2 miliony. Ich przodkowie, niemal wyłącznie ludność wiejska, osiedlali się w Rosji (wcześniej nad środkową Wołgą, później na Ukrainie i w Besarabii) w ciągu ponad stu lat, do końca XIX wieku, nakłonieni do tego rozległymi udogodnieniami, z jakich mogli korzystać tam niemal do wybuchu I wojny światowej. Niektóre aspekty źycia rosyjskich Niemców na Syberii i w Kazachstanie w 3 i 4 ćwierci XX wieku przedstawione zostały przez dwójkę badaczy rosyjskich. Lew W. Malinowskij przedstawił referat pt. Poziom życia ijego ludoznawcze aspekty u Niemców rosyjskich. Ten dziennikarz i socjolog przeżył w zachodniej i środkowej Syberii swe dorosłe źycie, a zainteresował się tamtejszymi Niemcami jeszcze w latach 60. Po chwilowej odwilźy i pewnym rozkwicie nauk społecznych, w tym etnografii i socjologii za czasów Chruszczowa (tj. do 1965 r.), nasiliły się ograniczenia w zakresie tematów badawczych i publikowania ich wyników. Nie mógł więc Malinowskij ogłosić swej dysertacji kandydackiej o Niemcach syberyjskich, a pewne fragmenty wyników swych badań ogłaszać mógł tylko w lokalnej prasie niemieckiej. Swe studia nad Niemcami prowadził w ramach ogólnych badań nad ludami Syberii, w tym nad codziennym używaniem języka niemieckiego w różnych wsiach syberyjskich; obejmowało ono od 1/3 do 2/3 rodzin, pozostałe zaś były już zasymilowane językowo. Co najmniej 90% rodzin Niemców syberyjskich tworzyli deportowani tam na Syberię od 1940 roku i ich potomkowie, a nieco ponad 8% stanowili potomkowie Niemców osiadłych tam do 1914 roku, przybyłych zwłaszcza z Ukrainy. W badaniach swych porównywał M. sytuację materialną Niemców z sytuacją zamieszkałych w ich sąsiedztwie Ukraińców, Tatarów i Czuwaszów. Między innymi w nowych domach, zbudowanych po roku 1955, mieszkało pod koniec lat 60.70,5% Ukraińców i 67% Niemców. Wśród starych ludzi sporo jeszcze znalazło się analfabetów, w tym 11,6% wśród Niemców, 20% Ukraińców, 21% Tatarów, 36% Czuwaszów. Szkołę średnią ukończyło 7,7% badanych przez M. Ukraińców, 4,6% Tatarów i tylko 3% Niemców. Po 1969 roku poziom źycia, wykształcenia i zatrudnienia zawodowego zmieniły się znacznie na lepsze, wiełu Niemców przeniosło się do miast. Autor podkreślił ich duże nadal zróżnicowanie kulturowe, wyznaniowe, także językowe, które tworzyło z nich słabo zintegrowaną, rozproszoną w setkach miejscowości swoistą masę etniczną. Wyniki tych badań przedstawił L. W. Malinowskij w Niemczech po raz pierwszy przed kilku laty. Larysa Moskaluk, Tradycja i zmienność w leksyce dialektów rosyjsko-niemieckich. Temat ten przedstawiła autorka na podstawie badań przeprowadzonych przez siebie wśród �367 trzech pokoleń mieszkańców w trzech typach niemieckich wsi dwujęzycznych, leżących u podnóża gór Ałtajskich. Okolica tamta już od ponad stu lat była wielojęzyczna, gdyż chłopi ze wsi niemieckich mówili po niemiecku, gdy w innych wsiach dominował rosyjski. Od 1890 roku przeniosło się tu wielu Niemców z ich starych osiedli nad Wołgą i w południowej Ukrainie, gdzie żyli względnie izolowani od wpływów zewnętrznych. Na Syberii zachowali oni swą dawną zasadę - różne wyznania osobno zakładały swe wsie, a z tym wiązała się też odrębność dialektów: północnobawarskiego katolików, górnofrankońskiego protestantów i mieszanego dialektu dolnoniemieckiego menonitów. Dialekty te utrzymywały się w życiu codziennym we wsiach jednorodnych, o nie zmienionym składzie mieszkańców. Literackiego języka niemieckiego i rosyjskiego uczono w szkole, ale na co dzień używany był w domu i we wsi stary dialekt. Jego znajomość słabła w ostatnim półwieczu wśród młodej generacji, która doskonaliła znajomość języka rosyjskiego. Do wsi pod Ałtajem wysiedleni zostali w 1941 roku liczni Niemcy znad Wołgi, a później, do końca lat 60., likwidacji uległy liczne małe wsie, których mieszkańców połączono z innymi w większych wsiach. Tam rolę języka kontaktowego przejął jeden z ich niemieckich dialektów lub język rosyjski. Były też miejscowości dawniej jednolicie niemieckie, do których później przybyli Niemcy z Kazachstanu, którzy słabo już znali język niemiecki lub wcale, a w niektórych osiedlali się także Rosjanie. Dominować tam zaczął język rosyjski. W tych trzech typach społeczności dialekty niemieckie odgrywały różną rolę w życiu tamtejszych Niemców aż do ostatniej ćwierci XX wieku. Były to społeczności jednolite językowo, bądź o różnych dialektach lub językach, tj. posługujące sięjęzykiem niemieckim i rosyjskim. Wewnątrz każdej z nich wytworzyła się swoista homogeniczność społeczno-kulturowa, a język rosyjski był postrzegany jako nadrzędnie użyteczny i posiadający większy prestiż. Kontakt z nim wpływał na tworzenie się w języku niemieckim odchyleń od podstawowej normy językowej. Niemieccy członkowie tych społeczności byli przecież przywiązani do swej niemieckiej warstwy kultury i cenili ją. Ostatecznie prawie wszyscy Niemcy ałtajscy stałi się dwujęzyczni, przy czym u kolejnych pokoleń ta dwujęzyczność różnie była zaawansowana. Niewielujuż zostało jednojęzycznych, głównie starszych, którzy posługiwali sięjednak licznymi zapożyczeniami z rosyjskiego. Na poziomie rozmów wewnątrz społeczności wioskowych najliczniejsi posługiwali się jeszcze jakimś dialektem niemieckim i literackim językiem rosyjskim, natomiast prawie wszyscy umieli przynajmniej czytać w jakiejś mierze po niemiecku. W dostępnych tam mediach (prasa, radio, TV) spotykali się Niemcy z językiem rosyjskim i niemieckim, w szkole z rosyjskim i niemieckim, w kościele z niemieckim, ale i z rosyjskim, w lecznictwie z rosyjskim głównie, lecz używali tam również dialektu. Do wyrażania pojęć naukowych, technicznych używano z reguły języka rosyjskiego. Większa część owych Niemców rosyjskich zdołała przenieść się do połowy lat 90. do Niemiec, z całym swym zasobem umiejętności i nawyków kulturowych i językowych. Ulrike Kleinknecht-Strahle, Niemcy z by/ego ZSRR. Trzy fazy migracji i integracji w RFN w ujęciu porównawczym. Otwarcie granic byłych państw komunistycznych spowodowało gwałtowny wzrost chętnych pośród Niemców do ich opuszczenia, którzy liczyli na przyjęcie w RFN i odpowiednie przy tym wsparcie finansowe. Od 1991 roku przybywało do RFN ponad 220 tys. przesiedleńców rocznie, w tym ponad 95% z byłego ZSRR. Z uwagi na postępujące demokratyzowanie się tamtych państw oraz problemy gospodarcze RFN zrewidowano od stycznia 1993 roku dotychczasowe podstawy prawne tych przenosin. Pomoc finansowa została mocno zredukowana, a krąg osób chętnych do przeniesienia się tak zdefiniowany, że imigracja ich ze wschodu do RFN może się przeciągnąć jeszcze na okres 20 lat. Dokonana przez autorkę analiza oparta została na 70 wywiadach biograficznych z Niemcami rosyjskimi, którzy w latach od 1944 do 1995 osiedlili się w Badenii Wirtembergii. Były to głównie kobiety, urodzone między rokiem 1902 i 1985, przybyłe z różnych regio- �368 nów ZSRR. Na podstawie ich losówopisala autorka sposoby integrowania się różnych grup przesiedleńców w Niemczech. Przodkowie tych infonnatorów osiedlili się niegdyś nad Wołgą, Morzem Czarnym i pod Kaukazem. Gdy nad Wołgą postępowalo ubożenie gospodarstw rolniczych, nad Morzem Czarnym prosperowały one dobrze. W 1924 roku została przez władze ZSRR utworzona nad Wołgą Niemiecka Autonomiczna Republika Socjalistyczna, którą tamtejsi Niemcy zaakceptowali. Po 22 czerwca 1941 roku około 600-700 tys. Niemców zostało deportowanych znad Wołgi i spod Kaukazu do Kazachstanu i na Syberię; z nich ok. 114 poddana została różnym represjom. Blisko lI2 miliona Niemców, którzy już wcześniej osiedlili się na Syberii, nie uległo deportacjom. Niemców ~ z Ukrainy nie zdążyły władze sowieckie deportować i pod koniec 1943 roku zostali oni w liczbie ok. 350 tysięcy przesiedleni przez władze III Rzeszy do polskich miejscowości w Wielkopolsce, później zaś ewakuowani zostali dalej w głąb Niemiec. Na mocy wcześniejszej decyzji zwycięskich mocarstw prawie wszyscy zostali oni w 1945 roku odszukani i "repatriowani", jako obywatele radzieccy, do ZSRR, lecz nie do dawnych swych wsi, lecz na Syberię, jako "zdrajcy". W 1956 roku dano tym Niemcom możność osiedlenia się tam, gdzie znajdą miejsce, lecz nie tam, gdzie żyli dawniej, tj. na Ukrainie. Ich sytuacja poprawiła się stopniowo i w latach 80. mieli podobne szanse jak inni w zakresie pracy i wykształcenia, choć na wyższych uczelniach było Niemców proporcjonalnie mniej niż Rosjan i Kazachów. Po 1991 roku pogorszyla się znacznie sytuacja ogółu Niemców w Kazachstanie jako "obcych", więc z obawy o przyszłość swą i swych dzieci masowo zwrócili się ku emigracji do Niemiec, ojczyzny swych przodków. Pierwsza faza migracji do Niemiec, jak określa autorka, miała miejsce jeszcze w 1945 • roku, gdy około 50 tysiącom przesiedleńców z Ukrainy udało się ukryć w zachodnich prowincjach niemieckich i uchronić przed przymusową repatriacją do ZSRR. Druga faza trwała przez ok. 30 lat, od 1956 roku, gdy w ramach łączenia bliskich krewnych wyjechało do Niemiec 93300 osób. Około 2/3 z nich stanowili Niemcy niegdyś ukraińscy lub ich potomkowie. Podejmowano decyzję wyjazdu głównie przez wzgląd na przyszłość dzieci, starania trwały nawet do 8 lat. Wyjeżdżający spotykali się z dezaprobatą znajomych, nie tylko Rosjan, lecz także krewnych, wymyślano im nawet od faszystów. W 1987 roku zaczęła się trzecia, masowa faza migracji, która objęła do 1995 roku 1,4 miliona osób, w tym nie tylko Niemców, lecz także nieniemieckich członków ich rodzin, jak małżonkowie czy teściowie Rosjanie. Wielu Niemców uważało się wcześniej przede wszystkim za obywateli ZSRR, a skłoniło ich do wyjazdu znaczne pogorszenie warunków życia. O RFN wielu nie wiedziało prawie nic; do 1990 roku dominowały w mediach negatywne infonnacje o tym państwie. Emigrowanie z Rosji wiązało się czasem z rozrywaniem rodzin, rozwodami, gdy np. mąż był Rosjaninem i nie chciał opuścić swej ojczyzny. Upowszechniła się teraz pozytywna identyfikacja z Niemcami. Omawiając sprawy integracji rosyjskich Niemców w RFN, skupiła się autorka na gospodarczym i społecznym jej aspekcie. Ci, co przybyli w I fazie, stanowili niewielką część spośród ośmiu milionów uchodźców i wypędzonych, którzy znaleźli się w trzech zachodnich strefach okupowanych do 1948 roku Niemiec. Niektórzy z nich wyemigrowali dalej za Ocean. W ITfazie przybywało niewielu, ok. 3000 osób rocznie, znajdujących wsparcie ze strony tutejszych swych krewnych. Asymilowali się oni indywidualnie, uzyskiwali pracę, mieszkania socjalne, dorabiali się mieszkań własnościowych. W III fazie masowo zaczęły przybywać rodziny nie mające na ogól w Niemczech żadnego oparcia wśród krewnych, nie znające panujących tu stosunków, bez znajomości aktualnie obiegowego języka ani zwyczajów. Dla opanowania podstaw języka miały posłużyć organizowane masowo 6-miesięczne kursy. Przygotowano im pomieszczenia przejściowe na ogół w większych skupiskach, np. w blokach mieszkalnych zajmowanych poprzednio przez wojsko, w starych hotelach, po kilka nawet rodzin razem - l rodzina w l pokoju, wspólna kuchnia, łazienka. �369 Między owymi przesiedleńcami a miejscową ludnością niemiecką ujawniały sięjuż od lat powojennych postawy niechętne, dystans, a także widoczna też w II fazie krytyczna postawa przybyszy wobec nadmiernej ich zdaniem swobody, wygodnego, konsumpcyjnego życia tubylców. Wobec zaś najnowszych przybyszy powszechne jest nazywanie ich "Ruski", co podkreśla ich inność, nawet obcość. Wielu traktuje ich nawet jako nie-Niemców - "Przecież ci wszyscy są zmieszani". Nawet niektórzy starsi, przybyli znacznie wcześniej, w IT fazie, uważają, że i oni będą tu długo jeszcze uważani za imigrantów, a swobodniej czują się w towarzystwie tych nowych Niemców z Rosji, których uważają za "swoich". Ujawniły się niechętne, konfliktowe postawy między Niemcami z Rosji a licznymi w RFN Turkami. Co najmniej połowa Turków jest niechętna, przeciwna tym imigrantom z Rosji, czując zagrożenie z ich strony w walce o miejsca pracy. Autorka określa jako ogólnie pozytywną obecną ocenę swego życia tych Niemców z Rosji, którzy przybyli do RFN w I i II fazie, a ich samychjako zadowolonych z tego, "że się tu trafiło we właściwym czasie". Wśród przybyszy najnowszych panuje raczej postawa, że musi się być zadowolonym, a "grzechem byłoby nie". Umacniały to zadowolenie zdarzające się niekiedy wyjazdy do Rosji tych, co mieli wątpliwości. "Gdy się zobaczy to, co się tam teraz dzieje, to tu jest się całkiem zadowolonym". Trzeba tylko oswoić się z nowymi warunkami życia i z językiem. Postulaty w zakresie nauczania języka dla przesiedleńców omówiła Nina Berend. Przesiedleńcy mają swoisty dla nich, niemiecki zasób językowy, określający ich możliwości myślenia w tym języku i poznawania zewnętrznego świata wynikłe z dawniejszych doświadczeń w innych całkiem środowiskach. Trzeba to uwzględnić przy wdrażaniu tych ludzi do poprawnego posługiwania się językiem niemieckim, a także rozumienia i nazywania rzeczy i zjawisk w nowym dla nich świecie. W omawianym tomie zostało zamieszczone tylko streszczenie referatu N. Berend, który ogłoszony został w "Studien zur deutschen Sprache", Bd 14, Tiibingen 1998. Jako ciekawostkę metodologiczną można określić referat Klausa Brake, Opowiadanie jako katharsis. Funkcjonalny ~vpopowieści biograficznych. Obrazuje on wartość poznawczą biograficznych badań ludoznawczych,jakje określa, dla wydobywania swoistych postaw ludzkich wobec szczególnych wydarzeń przeżytych i przeżywanych przez opowiadającą osobę. "Dzialanie oczyszczające oznacza, ...że (wydobyty zostaje) poziom opowiadania o tym, co codzienne i co dotyczy pewnej historii, a ulega zatarciu (...). Opowiadanie funkcjonalne odbija nie tylko świadomość opowiadającego, lecz także słuchającego. Opowiadania biograficzne rosyjskich Niemców przedstawiają różne ich typy, gatunki i toposy, które znamy nawet wtedy, gdy ich nie nazwaliśmy". Jedno z takich opowiadań, przytoczone tu przez autora, odnosi się do przeżyć opowiadającej Niemki jako młodej dziewczyny, osadzonej z siostrą i matką w obozie pracy w 1947 roku. Na szczególną uwagę zasługuje referat Anny Wróblewskiej, Integracja Niemców rosyjskich z oglądu badaczki z innej. trzeciej kultury. Badania swe nad integracją niemieckich przesiedleńców z Rosji w RFN prowadzila autorka w lipcu 1994 roku i w lutym 1996 roku, drogą obserwacji i wywiadów z 34 przesiedleńcami i 2 pracownikami socjalnymi, lącząc w nich formę roznlOWYsterowanej, swobodnej i zapis magnetofonowy najważniejszych stwierdzeń informatora. Prowadziła je w czterech skupiskach dla przesiedleńców na południu RFN. Uwzględniła 3 generacje rozmówców: powyżej 65 roku życia, od 40 do 60 roku życia i poniżej 35 roku życia. Ludzie z najstarszej generacji, pytani o swą małą ojczyznę (Heimat), wskazywali na tę, gdzie się urodzili i spędzili dzieciństwo, np. nad Wołgą. Ludzie średniej generacji deportowani byli jako dzieci. Przeżywane ograniczenia i szykany wzmocniły ich poczucie narodowe, choć brak im było szkolnej nauki niemieckiego. Ich dzieci, pod wpływem szkoły, przechodziły na język rosyjski, a narodowość nie była już dla nich tak ważna. Dla ich rodzi- �370 ców Syberia i Kazachstan były miejscem zesłania, lecz dla nich, ich dzieci, to była ich mała ojczyzna. Dla generacji młodej liczą się głównie lata 70. i 80., stabilizacji i względnego dobrobytu, przeżyte w ZSRR; ten wielki kraj traktowali jako swą ojczyznę. Mówią: "Nie miałem problemów jako Niemiec"; "Dumny jestem, że jestem Rosjaninem"; "W paszporcie jestem Rosjaninem i czuję to, choć ojciec i dziadek to byli Niemcy". Mają teraz problemy językowe, trudne kontakty z tubylcami. Lepiej mówią po rosyjsku, odważają się mówić po rosyjsku także na ulicy, choć niektórzy tutejsi zwracają na to uwagę, przygadują: "Du, Russe" - ty Rosjaninie. "Ale co, Turcy mówią po turecku, a my tu nie możemy po swojemu?". Rozmawiają więc po swojemu, zachowują swe zwyczaje i obrzędy religijne, świętują nawet dzień 8 marca i 9 maja. Młodzi przybysze uważają zwykle, a podobnie i starzy, że tutejsi ludzie nie są zdolni do szczerej przyjażni. Mężczyzna 25-letni, od 6 lat w Niemczech: "Nie mam niemieckich przyjaciół, nie lubię i nie rozumiem Niemców. Są nieprzyjemni. Oni myślą chyba podobnie o nas". Mężczyzna l8-letni, od 6lat w Niemczech. Rozczarowany niemieckimi przyjaciółmi: "Nie są dobrzy, są wygodni, w razie potrzeby nie ma ich, inaczej nasi, zawsze są blisko". Kobieta lat 79, od 2lat w Niemczech: "Dzieci nasze są znacznie lepiej wychowane, tu są bezczelne i grubiańskie, głośne. Także Kazachowie są lepsi, oni nikogo nie obrażają". Przybyszy starszych zwłaszcza razi sposób życia i moralność tubylców, którzy "są wyrachowani, powierzchowni, zimni, liczy się dla nich forsa". "U nas gość był zawsze mile widziany, ale nie tu". Kim są, jak się określają ci przybysze? Raczej jako Niemcy z Rosji lub jako Rosjanie, także jako Niemcy ze Związku Radzieckiego. Autorka podkreśliła, że w uzyskiwaniu szczerych wypowiedzi indagowanych pomocna była wydatnie jej socjokulturowa bliskość wobec nich, znajomość realiów ustroju, w którym żyli przedtem. Stawali się odprężeni, dowiadując się, że nie jest Niemką, że tak samo nie jest tutejsza, jak oni, a wzajemne rozumienie ułatwiała jej także znajomość języka rosyjskiego. Poczucie bliskiej ojczyzny (Heimat) u późnych przesiedleńców badała Ortun Irene Martini; w omawianym tomie przedstawiła wyciąg ze swej wcześniejszej pracy magisterskiej na ten temat. Gdy kilka lat wcześniej rozpoczynała swe badania, niewiele jeszcze napotkała publikacji na temat integracji kulturowej i integrujących się zbiorowości. Do badań swych dobrała 16 osób z ZSRR i z Rumunii w wieku powyżej 60 lat. Uwydatnia znamienną wypowiedź: "Gdyby tam zostało tak, jak było przed wojną, to żaden z nas by tu nie był". Kraj dziecinnych lat, mimo ówczesnych wstrząsów, pozostał nie tylko dla tej osoby czymś bliskim. "Tutaj znaleźliśmy dom, ale nie swą ojczyznę". Ktoś inny dodał: "Nie czuję bólu za swoją tamtą bliską ojczyzną, lecz czasem jakąś tęsknotę". Tylko niektórzy młodzi odczuwają pojęcie swej bliskiej ojczyzny za nieistotne, mówiąc: "Ważne, że jest mi dobrze tu, gdzie żyję". Na tle tych rozmów rozwinęła autorka swe rozważania nad znacżeniem bliskiej ojczyzny (niem. Heimat), oznaczającej oswojoną dla człowieka przestrzeń i ludzi w niej, jasne stosunki międzyludzkie, kulturę opartą na tradycji, bezpieczeństwo. Młodych niemieckich przesiedleńców z Rosji w opinii ich starszej generacji przedstawił H. W. Retterath, ukazując na wstępie zróżnicowanie tej zbiorowości i zróżnicowanie jej otoczenia. Ci młodzi ludzie mogli się usamodzielnić i osobno zamieszkać tylko po zawarciu małżeństwa, stosownie do obowiązujących zasad w ich środowiskach rodzinnych, a małżeństwa ich były na ogół wczesne. Obowiązywało tam wychowanie religijne, szacunek młodych dla starszych, poważne, zdyscyplinowane traktowanie nauki szkolnej, solidne traktowanie obowiązku pracy, zakaz palenia i picia, ekstrawagancji. Zachowanie się natomiast młodzieży miejscowej w RFN uważają starsi za nazbyt swobodne, egoistyczne, nieobyczajne, kryminogenne, więc swoją wniesioną tu kulturę ze Związku Radzieckiego mają za lepszą, wyższą, bardziej obyczajną. Tymczasem sytuacja wrastania w tutejsze środowiska wymaga, aby się nie wyróżniać od nich, być takimi jak inni. Towarzyszy temu �371 nadzieja, że młodzi przybysze będą dobrymi Niemcami i mimo wszystko nie stracą swych dobrych zasad. Integracja będzie wymagać szeregu lat, aż się wszyscy staną "Niemcami jak my". Dwa teksty dotyczą szczególnych sytuacji i roli rosyjskich Niemek w scalaniu się obu społeczności niemieckich. Sprawy przesiedlonej młodzieży żeńskiej na przykładziejednego z powiatów przedstawiła Teresa Jacobi. W 1994 roku aż 26,3 % przesiedlonych stanowiła młodzież w wieku szkolnym, ogółem zaś w wieku do 25 lat znajdowało się 45,4% przybyszy. Autorka oparła się głównie na wywiadach z przedstawicielami instytucji opiekujących się przesiedlonymi, nauczycielami i paru młodymi dziewczynami. Stwierdziła, że miejscowych partii politycznych temat przesiedleńców nie interesował. We wrześniu 1996 roku przebywało w badanym przez autorkę okręgu około 1000 przesiedleńców, umieszczonych w starych hotelach oraz w domach w kilku miejscowościach; czuwało nad nimi 3 opiekunów socjalnych. W tych przepełnionych pomieszczeniach żyli oni w swoim środowisku. Do 1988 roku pobyt w takich warunkach trwał do pół roku, później przeciągnął się do 3-4 lat. Dzieci zapisywano do szkół stosownie do kryterium wieku, z reguły po parę dzieci przesiedleńczych w jednej klasie. Nauczyciele i miejscowe dzieci mało wiedzą o histońi Niemców rosyjskich. Na lekcjach, odbywanych oczywiście w języku niemieckim, dzieci z Rosji milczały, na pauzach rozmawiały ze sobą po rosyjsku. Dzieci te były przyzwyczajone do tradycyjnych form uczenia się, przy tym bardziej zdyscyplinowane. Dziewczęta zwłaszcza źle odczuwały swobodne zachowanie się tutejszych, wyśmiewanie ich jako "ruskich". Rosyjski jest tu uznawany jako egzotyczny w szkole, obowiązkowy jest angielski, bez znajomości którego nie można zdać matury. Część dzieci mieszka już w normalnych mieszkaniach, te mają lepsze warunki do nauki. Badane dziewczęta nie mają tu w szkole przyjaciółek, tylko koleżanki w klasie, z którymi kontakt po szkole urywa się. Korespondencji z dawnymi koleżankami w Rosji już zwykle nie utrzymują. W języku niemieckim nadal nie czują się dość pewnie, lecz po 3-4 latach opanowały go dość dobrze. Myślą czasem o dawnej ojczyźnie, lecz nie czują tęsknoty, bo tam się już wszystko bardzo zmieniło, ale chciałyby kiedyś udać się tam w odwiedziny. Są w M. kluby młodzieżowe przeznaczone dla przybyszy, pozostające pod honorową opieką studentek z pobliskiego uniwersytetu; wyjątkowo zajdzie tam ktoś z miejscowych. Wedle miejscowego urzędu pracy oczekiwania zawodowe dziewcząt rosyjsko-niemieckich są podobne jak miejscowych, preferują one jeden z 15 popularnych tu zawodów, jak sprzedawca, kosmetyczka, fryzjerka, przedszkolanka, pomoc w aptece lub lekarska itp. Wzrastaj ąj ednak wymogi rynku pracy, kreatywności, elastyczności, wytrwałości, umiejętności współpracy, które nie każda potrafi spełnić. Wykształcenie i posiadane umiejętności uzupełniają kursy zawodowe, z których przybysze nie bardzo umieją i chcą korzystać, tym bardziej, że widoki odpowiedniej pracy nie są optymistyczne. Stąd częste bywają psychosomatyczne dolegliwości uczennic. Chętnie bywają przyjmowane jako praktykantki, ałe bywa to nieraz wybór między marną pracą a bezrobociem. Dorastające dziewczęta po szkole zawierały małżeństwa tylko wśród swoich, zamykając się w swym domowym otoczeniu. Rolę kobiet w procesie integracji przedstawiła Felicitas Drobek na podstawie mateńałów zebranych w ramach projektu badawczego Instytutu Kiinziga w rejonie Freiburga. Wykorzystała 40 wywiadów przeprowadzonych głównie z kobietami, które przybyły do RFN ze swymi rodzinami po roku 1990 i mieszkają nadal w przejściowych mieszkaniach. Większość z nich pochodziła ze wsi i pracowała dawniej w rolnictwie. Przybysze dosadnie kreślili obraz zmian, jakie się dokonały z upadkiem ZSRR, stwierdzając np.: ,,Dla Niemców i innych Europejczyków nie ma tam miejsca"; cenna dla Niemców wartość pracy uległa tam deprecjacji na rzecz spekulacji i oszustw, pogorszyły się bardzo stosunki międzyludzkie. Jeśli chodzi o tryb życia w domach zamieszkiwanych przez przesiedleńców, to utrzymał się w nich porządek życia rodzinnego i sąsiedzkiego podobny do tego, jaki istniał na �372 wsi północnego Kazachstanu. Przybysze mniej się już wyróżniają zewnętrznym wyglądem od tubylców, zdążyli się wyzbyć niektórych dawnych elementów ubioru, lecz nosili się nadal tradycyjnie, wyraźnie rozróżniając ubiór codzienny od świątecznego. Ostoją życia rodzinnego były tu, tak jak dawniej w ZSRR, kobiety matki. Znamienne, że kobiety szybciej opanowywały język niemiecki, rozmawiając z uczącymi się w szkole dziećmi i wykorzystując codzienne kontakty związane z zakupami itp. Mniej wstydziły się słabo mówić po niemiecku od swych mężczyzn. Wiele kobiet zaczęło szukać prostej pracy dla siebie i możliwości zarobku, zwłaszcza w roli sprzątaczek. Podejmowały się tej pracy nawet kobiety z wyższym wykształceniem i zawodem takim, jak lekarki, nauczycielki. Cenione są jako dokładne, sumienne. Bywając choćby w tej roli w tutejszych domach, nauczyły się wykorzystywać pewne poczynione tam spostrzeżenia u siebie. Gorzej znajdują się w tej całkiem nowej sytuacji mężczyźni, którzy nie mogąc wykonywać swej pracy wyuczonej lub podobnej, tracąc możność stałego zarabiania na utrzymanie rodziny, stają się często bezradni, tracą swą pozycję w rodzinie i społeczności, a stąd częste są wśród nich przypadki alkoholizmu, samobójstwa. Kobiety, nie mając stałej pracy zarobkowej, bardziej angażują się w utrzymanie domu, pomoc dzieciom. Okazują się bardziej elastyczne i wielostronne od mężczyzn w tej trudnej dla wielu rodzin sytuacji. Szczególnie wyróżniającą się zbiorowość niemieckich emigrantów przedstawiła Elisabeth Wisotzki w tekście Rosyjsko-niemieccy menonici - swoistość ich integracji. Menonici byli najbardziej wyróżniającą się grupą wyznaniową i kulturową wśród osiadłych w Rosji kolonistów niemieckich. Stanowią oni odłam baptystów, utworzony około połowy XVI wieku przez kaznodzieję Menno Simonsa. Nie mają oni wyodrębnionego stanu kapłańskiego. Ich podstawowe zasady to bezwzględna wierność prawdomówności, a stąd nie składanie żadnych przysiąg, wyrzeczenie się służby wojskowej i jakiegokolwiek udziału w wojnach. Unikając prześladowań, przenieśli się już w XVI wieku nad ujście Wisły, gdzie uzyskali zapewnienie od królów polskich swobodnego bytu. Zagospodarowali Żuławy, znani byli jako doskonali rzemieślnicy. Po zagarnięciu Pomorza przez Prusy, źle widziani przez Fryderyka II jako antymilitaryści, skorzystali z możliwości osiedlenia się na Ukrainie, gdzie od Katarzyny II uzyskali podobne swobody, jak dawniej w Polsce, mieli swój własny samorząd, szkoły. Posługiwali się od dawna dolnoniemieckim dialektem plattdeutsch w ich swoistej adaptacji, znali też literacki język niemiecki. W Rosji byli lojalnymi obywatelami tego państwa, ale w przededniu I wojny światowej wydano im zakaz posługiwania się językiem niemieckim w publikacjach i zgromadzeniach, a w 1915 roku ograniczono swobodę w dysponowaniu posiadaną ziemią. Część z nich przeniosła się już wcześniej, w 2 poł. XIX wieku, do Kanady i do Paragwaju. Pod panowaniem sowieckim spadły na nich nowe represje, w 1927 roku wysiedlono dużą ich część na Syberię, gdzie musieli karczować lasy, budować drogi. Pozostali na Ukrainie zostali w liczbie ok. 35 tysięcy przesiedleni przez władze niemieckie w 1943 roku do Rzeszy, skąd ok. 2/3 z nich ,,repatriowano" do ZSRR i osiedlono na Syberii. Po 1955 roku uzyskali możność zmiany swych siedzib, więc osiedlili się w Azji środkowej w licznych małych osiedlach. Od 1972 roku przeniosło się do RFN około 125 tysięcy, w tym 11000 do 1990 roku. Przybywający w ostatnich latach krytycznie oceniają tych współziomków, którzy się wcześniej tu przenieśli, podobnie jak całe niemieckie społeczeństwo w RFN, wytykając im złe wychowanie młodzieży, nieprzyzwoitość, zanik przyjaźni, biurokratyczną oschłość. Bardzo pracowici i aktywni menonici przywykli do samodzielności i współdziałania wśród swoich, łatwiej przy tym uzyskują pracę w RFN, ale tylko mężczyźni. Pomagają sobie w ramach swych gmin. Prowadzący życie pracowite, zdyscyplinowane, napotykają prostolinijni menonici w RFN inne wzory życia, postawy konsumpcyjne, swobodę moralną, a te stają się ważną przeszkodą w integrowaniu się ich z tutejszymi Niemcami; młodzi jednak ulegają nowym wzorom postępowania. Starsi z goryczą przyjmują osłabianie swych więzi �373 grupowych i krewniaczych na skutek rozproszenia ich miejsc zamieszkania w RFN. W Rosji wytworzyły społeczności menonitów swoiste zasady współżycia zbiorowego, gdzie zasady religijne, społeczne i kulturalne przenikały się i silnie oddziaływały na kształtowanie sięjednostek. Trwają one w RFN, możnaje rozpoznać w funkcjonowaniu menonickich rodzin, gmin, grup wiernych. Ich wiara ma siłę zobowiązującą ludzi do tego, by mieć swą godność, być rzetelnym, sprawiedliwym, pilnym, godnym zaufania. Młodym wpajano podstawowe wskazanie: być cichszym od (spokojnej) wody i mniejszym od trawy, ale pozostać sobą. Nie są rozrzutni, ich podstawowa inwestycja to własny dom. Możliwość kontynuowania w RFN życia w oparciu o swe dawne zasady oceniają pesymistycznie. E. Wisotzki badała przez dłuższy czas dzieje menonitów, napisała wcześniej rozprawę doktorską o strategiach przeżycia ich rosyjsko-niemieckiej zbiorowości; referowana praca ukazuje ostatnią fazę ich wędrówek, adaptację do życia we współczesnym państwie niemieckim i w nowoczesnym społeczeństwie europejskim. Nieco zbliżony jest temat artykułu Reginy Loneke: ••Spraw Panie, aby nikt nie opuścił tego świata nie zbawiony". Przekazywanie wartości przez ewangelizację. Dotyczy on praktykowanych w Kościołach protestanckich w XX wieku akcji misyjnych, rozwijanych również przez menonitów. W czasie I wojny światowej menoniccy sanitariusze utworzyli w Rosji "Chrześcijański Związek Żolnierski", prowadząc ewangelizację wśród żołnierzy i także wśród ludności rosyjskiej, kontynuując ją też krótki czas po wojnie. W czasie niepogody wykorzystywali w tym celu duże namioty, skąd wzięło się określenie "misje namiotowe". W drugiej polowie lat 20. zakazały ich ostro władze sowieckie, więc odtąd organizowano takie ewangelizacyjne spotkania tylko w swym wąskim kręgu. Autorka przedstawiła tego rodzaju akcje, prowadzone obecnie w RFN we wschodniej części Westfalii dla niemieckich przybyszy ze Wschodu, lecz dostępne dla wszystkich: dwie misje namiotowe i dwie ewangelizacje w gminach menonickich. Zródłem są tu zapisy magnetofonowe z przebiegu kilku takich spotkań misyjnych oraz wywiad z przełożonymjednej z gmin menonickich. Misje namiotowe trwały od 7 do 10 dni, ewangelizacje 4-5 dni, przez mniej więcej półtorej godziny co wieczór. Zaczyna się od powitania przybyłych przez przedstawiciela gminy, potem następuje chóralne odśpiewanie paru pieśni religijnych, krótkie informacje o sobie osób pozyskanych dla wiary (czasem po rosyjsku), a potem kazanie trwające od ok. 40 do 70 minut, z fragmentami powtarzanymi przez niektórych kaznodziejów po rosyjsku. Całość kończy śpiew chóralny i końcowa modlitwa kaznodziei. Po spotkaniu mają miejsce indywidualne rozmowy z kaznodzieją. Kaznodzieje ci nie mają specjalnego wykształcenia, studiów, decydujące są ich osobiste predyspozycje, ,jakiś dar Boży". Jest ich na tym terenie około dziesięciu, wyjeżdżają w sprawach misyjnych także do innych krajów niemieckich. Znają oni różne środowiska i wielu ludzi osobiście. Niektórzy wygłosili już po parę tysięcy kazań. Zwracają się oni przede wszystkim do uczuć słuchaczy, " z sercem do Boga". W kazaniach są także wskazania dla Niemców przybyłych z Rosji,jak żyć tutaj właściwie, w zgodzie z nauk:ąJezusa. Całość kończy Sprawozdanie z wycieczki proseminaryjnej pięciu studentów ludoznawstwa pod kierunkiem H. W. Retteratha do M Lahr w Badenii, w lipcu 1996 roku, gdzie zapoznawali się z warunkami życia osiedlonych tam przybyszy z Rosji i Kazachstanu. Osadzono tych przybyszy głównie w opuszczonym przez Kanadyjczyków osiedlu wojskowym na obrzeżu miasta. Na blisko 42 000 mieszkańców było w Lahr 6-7000 imigrantów z Niemiec. Połowę z nich stanowili tzw. późni przesiedleńcy, wśród których blisko 113stanowiły osoby innej narodowości niż Niemcy. Wiele z nich nie znało języka niemieckiego. Stosownie do tego, jak się obie strony nazwały, byli teraz w Lahr Reichsdeutsche (Niemcy z Rzeszy) i Russdeutsche (Niemcy z Rosji). Jest (1996) tam paru pracowników socjalnych oraz nauczycieli łączników, tj. znających oba języki, którzy udzielają młodzieży z Rosji Domocv w nauce. w rozumieniu iezvk~ niemi""ki""n nl"ll7 nntl1i,,""n~I'i <:V<:t"tl111 """1'7"_ �374 nia. Okazuje się, że zasób wiadomości niektórych uczniów przybyszy był nawet większy niż tutejszych. W rodzinach przybyszy jest około l/3 dzieci więcej niż w rodzinach miejscowych. Młodzież przesiedlona ma na osiedlu swój klub czynny 3 razy w tygodniu; rozmawiano tam głównie po rosyjsku. Jest na osiedlu też minimarket "Bieriozka", z którego korzysta ludność rosyjsko-niemiecka. Miejscowi na ogół źle oceniają przybyszy, wymieniają wszystkie możliwe ich wady. "Pracujemy, aby ci Ruscy mogli lepiej żyć. Inni wyrzucają takie śmiecie". Ich zdaniem ci przybysze są niedbali, kradną, są "leniwi lub głupi" i wszędzie słychać "ich rosyjskie gadanie". Trzeba więc zmieniać ich postawy i zachowania, skoro już muszą zostać. Z przedstawionych tu opracowań wynika m.in. ten istotny fakt, że kategorię "swoich", rodaków stanowią tak dła Niemców z RFN, jak dla Niemców z byłego ZSRR, takie osoby z obu tych zbiorowości, które akceptują i posiadają wspólny im zespół podstawowych wartości, wzorów myślenia i postępowania, więc posługują się też mniej więcej sprawnie tym samym językiem (odpowiednio niemieckim lub rosyjskim!) i posiadają świadomość tego, kto jest dla nich swój, a kto obcy. Istniała (i zapewne nadal istnieje) u tych zbiorowości stopniowalność obu tych cech w odniesieniu do różnych osób, ale wśród jednych i drugich przeważało raczej poczucie wzajemnego dystansu, co najmniej półobcości. Bliska ojczyzna to dla starszego i średniego pokolenia głównie ,,kraj lat dziecinnych" i młodzieńczych, jeśli zwłaszcza jest on kojarzony z jego pozytywną oceną. Jest to widoczne zwłaszcza u przesiedleńców z ZSRR, co wydać się może swoistym paradoksem. Tam jednak żyli oni w warunkach, które bardziej przypominały tradycyjną organizację życia społecznego, jaka istniała kiedyś i w Niemczech, niż tę radykalnie zmienioną w społeczeństwach zachodnioeuropejskich pod wpływem zglobalizowanej kultury masowej. Wzrasta przecież nieuchronnie liczba takich wśród masy niemieckich "repatriantów" z Rosji, u których owo tradycyjne rozumienie ich bliskiej ojczyzny (Heimat) oraz związanych z nią, tradycyjnych, bliższych ludziom nonn życia społecznego zaciera się i coraz mniej znaczy, zwłaszcza wśród młodszych, wypierane przez aktualnie użyteczne wzory życia we współczesnym, zmodernizowanym świecie. Podobne "zderzenie kultur" wystąpić może i w Polsce, choć na mniejszą skalę, w wypadku przesiedlenia tu choćby kilkunastu tysięcy potomków polskich emigrantów z Kazachstanu. Wydaje się, że państwo nasze (zwłaszcza jego zbiurokratyzowane władze admi· nistracyjne) jest dziś niestety gorzej przygotowane do przyjęcia swych repatriantów ze Wschodu niż Niemcy i gorzej nawet, niż przed pół wiekiem administracyjne władze w PRL. W każdym razie niemieckie doświadczenia w zakresie adaptowania ich repatriantów z Rosji i Kazachstanu dostarczyć mogą nam niewątpliwie sporo wniosków cennych poznawczo i praktycznie. Edward Pietraszek Alice G a b o rj ił n, Cifrasziirok, Budapest 2000, ss. 175. Otwarta w lecie od 24 czerwca do 24 września 2000 roku wystawa A cifrasziir w Neprajzi Muzeum w Budapeszcie prezentowała fonny i bogactwo dekoracyjnych elementów tego tak charakterystycznego dla Węgrów tradycyjnego męskiego okrycia. Jego genezę, historię oraz regionalne odmiany ukazała również w swym obszernym katalogu Alice Ga- �375 borjfm, długoletnia pracownica tegoż muzeum, a równocześnie znana autorka wielu opracowań na temat ludowych strojów i ich historii. Wspomniana publikacja jest piątą z kolei w serii katalogowych wydawnictw muzeum, jak zwykle starannie przygotowana i bogato ilustrowana (poprzednie: T. Horvath, Gyiiriik, 1999). Cifrasziir używane jako wierzchnie okrycie, szyte jest z grubego sukna-fryzu i bogato zdobione haftem z wełnianych nici i aplikacją ze skóry. Służył wieśniakom i pasterzom, nie był natomiast okryciem mężczyzn innych grup społecznych. Jego prostokątny krój (podobny do łemkowskiej czuhanii) warunkował bieg nici wątku i osnowy, i przypomina niektóre starożytne formy okryć wierzchnich i koszul występujące na terenie Środkowo-wschodniej Europy, Afryki Północnej, Małej Azji, przechodząc swym zasięgiem daleko na wschód. Nie należy jednak mylić tego kroju okrycia z innym podobnym, stosowanym od czasu renesansu jako peleryna, a określanym przez Węgrów mianem szuba. Wyróżnia się dwa rodzaje cifrasziir. Jeden, starszy - z odchylonymi prostymi rewersami sięgającymi do dołu po obydwu stronach rozcięcia przodu, z kwadratowym kołnierzem opadającym na plecy i ozdobiony haftami; drugi, który przyjął się pod koniec XIX wieku, ma rewersy również szerokie, lecz zwężające się ku dołowi, szwy na ramionach i mały stojący kołnierz, łączący się z kwadratowym kołnierzem opadającym na plecy, zdobiony jest przede wszystkim aplikacjami o motywach kwiatów i bukietów. Motywy roślinne charakterystyczne są także dla haftów stanowiących dekorację starszego typu cifrasziir. Szycie i zdobienie jest wyłącznym zajęciem męskim i tylko wyjątkowo, w rejonie Hajdusag, pomagają im w tym kobiety. Wyróżniającymi się tutaj kolorami jest zielony i czerwony, a kompozycje kwiatowe nie układają się w bukiety. Taką kompozycję w narożnikach przodów i kołnierza mają natomiast cifrasziir z regionu Kansag. Tutaj też głównymi motywami zdobin są: róża, tulipan i liść rozmarynu. Najstarsze przykłady z regionu Bihar i Transylwanii odznaczają się drobnymi haftami, a po 1870 roku zaczęły się pojawiać bukietowe aplikacje. Cifrasziir z Górnych Węgier i Wielkiej Niziny jest długi i szeroki, a z Transdanubii raczej krótszy i z krótkimi, zaszytymi, sterczącymi rękawami, natomiast duży kołnierz ma podszycie tak jak krawędzie przodów i dołu - czerwonym suknem. W regionie Jaszkunsagi-Alfóld dominuje cifrasziir z białego sukna o przewadze ozdób w kolorze czerwonym, w Kiskunsag - z sukna ciemnego z czerwonymi i lila ozdobami, w B6k6s - z sukna białego i ozdobami czerwonymi, w Szeged - z sukna białego i ozdobami w zielonym i czerwonym kolorze. W regionie Debreczyn cifrasziir jest biały z czerwonymi ornamentami, ale też z brązowymi i żółtymi, a w okolicy Hajdu ozdoby o drobnych motywach pokrywają mniejsze powierzchnie, natomiast w HajdubOszormeny same okrycia są ciemne, obszyte żółtym suknem i żółto--<:zerwonymi ornamentami. W tych stronach nie brak też połączeń z zielonym suknem lub z suknem czarnym. Okazuje się więc, że kombinacji co do ozdób i obszyć jest bardzo dużo, przy czym swą ciemną kolorystyką sukna i szarymi ozdobami wyróżnia się cifrasziir z okolic Bihar, a czerwonym suknem o bardzo krótkich zamkniętych rękawach i czerwono-biało--<:zarnymi ozdobami - krótki cifrasziir z Veszprem w regionie Felfóld. W katalogu, tak jak na wystawie, ukazano specyfikę około 80 okazów wyróżniających poszczególne regiony, tj. Jaszkunsag-Alfóld, Debreczyn-Hajdusag, Bihar-Erd6ły, Felfóld i Dunantul. Najstarsze pochodzą z drugiej połowy XIX wieku, a najnowsze z drugiej połowy XX wieku. Wszystkie zasługują na uwagę ze względu na charakterystyczne motywy zdobnicze i kompozycję oraz niepowtarzalność formy. Barbara Bazielich �376 Jozefas P er k o v s k i s; Zemaićilł liaudies meno omamentas: forma ir simbolika, red. naukowa Auksole Cepaitiene, Vilianus Dailes Akademios Leidykla, Vilnius 1999, ss. 287, ilustracje. W 1999 roku Litewska Akademia Nauk postanowiła przypomnieć, poprzez wydanie pracy o ornamencie oraz sztuce ludowej Żmudzi, postać zapomnianego grafika, malarza i etnografa Józefa Perkowskiego. Józef Perkowski urodził się i wychował w wybitnej polskiej rodzinie. Jego ojciec, Seweryn, był słynnym chirurgiem urologiem, członkiem wielu naukowych towarzystw medycznych. Z racji aktywnego uczestnictwa w powstaniu styczniowym w oddziale gen. Antoniego Jeziorańskiego w 1863 roku zmuszony został do opuszczenia kraju i wyemigrowania do Francji, gdzie na Sorbonie kontynuował rozpoczęte już wcześniej w Polsce studia medyczne. W 1869 roku uzyskał tam dyplom doktora nauk medycznych. Jak wielu współczesnych mu emigrantów, w czasie wojny francusko-pruskiej zaangażował się w konflikt po stronie francuskiej - był lekarzem ambulatorium ruchomego. Za zasługi wojenne przyznane mu zostało obywatelstwo francuskie. Jednakże po ogłoszeniu amnestii w 1874 roku powrócił do Polski. Matka Józefa - Wanda Górska, pomagała słynnemu archeologowi Tadasowi Daugirdasowi, który podróżował przez Żmudź, gdzie zbierał materiały do pracy o wzgórzach zamkowych. W. Górska, jako znawczyni terenu, przekazała archeołogowi wiele żmudzkich podań i legend. Niektóre z tych opowieści publikowane były w "Wiśłe". Perkowscy pobrał i się w 1890 roku. JózefPerkowski urodził się 23 listopada 1896 roku jako jeden z bliźniaków w rodzinnej posiadłości w Dżuginianach na Żmudzi. Ich dzieciństwo nie było łatwe. Gdy mielijedenaście lat, zmarł im ojciec, a siedem lat później matka. J. Perkowski wraz z bratem bliźniakiem (Tadeuszem) podjął naukę w Warszawie w Gimnazjum Emiliana Konopczyńskiego. W czasie pobytu w Polsce bardzo tęsknił do żmudzkiego rodzinnego krajobrazu. Wówczas to właśnie zainteresował się żmudzką sztuką ludową i następnie zaczął ją kolekcjonować. Pierwszy jego list dotyczący sztuki ludowtti Litwy ukazał się w "Tygodniku Ilustrowanym" w 1901 roku. Jego zainteresowanie Litwą oraz jej kulturą było wieloaspektowe. Poznawał oraz obserwował ludzi zarówno przy ich codziennej pracy, jak i w czasie dni świątecznych. Wędrując z notesem, zapisywał swe spostrzeżenia, jednocześnie robił wiele zdjęć, które stały się zalążkiem niezwykle cennej kolekcji przedstawiającej życie Żmudzinów w początkach XX wieku. Jego zainteresowaniu nie umknęła niezwykła przyroda rodzinnych okolic. Aby lepiej zrozumieć kulturę, sztukę oraz aby poznać mentalność okolicznych mieszkańców, podjął się nauki języka litewskiego. W 1922 roku rozpoczął studia w Warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych, gdzie studiował grafikę w klasie wybitnego polskiego grafika- Władysława Skoczylasa. Wówczas to wstąpił do Stowarzyszenia Polskich Artystów Grafików "Ryt", którego jednocześnie, wraz ze Skoczylasem, był zalożycielem. Był również członkiem Związku Połskich Artystów Płastyków. Po powrocie w 1928 roku na Żmudź do rodzinnego majątku w Dżuginianach, J. Perkowski nadal utrzymywal ścisły kontakt z polskimi artystami, czego dowodem było wzięcie udziału w Pierwszej Międzynarodowej Wystawie Drzeworytu Współczesnego, która odbyła się w 1933 roku w Warszawie. W owym czasie grafiki Perkowskiego ukazywały się w wielu czasopismach ówczesnej Europy. Wymownym tego przykładem jest "La Revue modem e illustree des arts et de la vie", czy też "Gazeta Polska". Również prace jego autorstwa ilustrowały książki, między innymi tomik poezji Pranasa Genysa Dzwony Dziugas. JózefPerkowski jako grafik uprawiał różne techniki: suchą igłę, litografię, lecz najczęściej drzeworyt. Nie zapomniał on o swym młodzieńczym zainteresowaniu twórczością ludową. Jako etnograf debiutował w 1922 roku w czasopiśmie "Przemysł - Rzemiosło - Sztuka" artykułem pod tytułem Uwagi o malarstwie ludowym w północno-zachodnim skrawku Żmudzi. W 1929 roku ukazują się dwa cykle artykułów w "Dniu Kowieńskim", w których Per- �377 kowski omawia architekturę i rzeźbę ludową Żmudzi. W 1930 roku, w liście do profesora Galaune, Perkowski czyni aluzję, iż posiada jeszcze nie ukończony manuskrypt pracy Ornament w żmudzkiej sztuce ludowej. w rzeźbie i wyrobach kowalskich. Manuskrypt został ukończony rok później, lecz mimo licznych starań Perkowskiego nigdy nie ukazał się drukiem. W 1933 roku ukazują się w "Ziemi" jego niezwykle cenne artykuły uwypuklające podobieństwa istniejące pomiędzy polską a żmudzką sztuką ludową. Wskazywał w nich wówczas na jej europejski charakter, co było ewenementem w tamtych czasach, bowiem jeśli pisano o litewskiej czy żmudzkiej sztuce ludowej, to jedynie wskazywano na jej archaiczność. Dwa lata później ukazał się cykl artykułów w żmudzkim czasopiśmie "Mosy Tautosaka" dotyczących tego samego zagadnienia. W sumie, od czasu powrotu na Żmudź, Perkowski ogłosił około 20 artykułów omawiających zagadnienia związane ze sztuką ludową Litwy i Żmudzi. Zajmował się również krytyką artystyczną. Przede wszystkim publikował w "Zemaiciu. Prietelis", "Tygodniku Ilustrowanym", "Ziemi" oraz w "Pionie". Ostatnie lata życia Józefa Perkowskiego były pełne pracy i kreatywnych pomysłów. 24 lipca 1940 roku Perkowski, nie zgadzając się na sowiecką okupację, odebrał sobie życie. Józef Perkowski pozostawił po sobie imponującą, jak na owe czasy, kolekcję zdjęć (około 400), przedstawiających życie codzienne na Żmudzi. Prace jego znajdują się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, w Bibliotece Jagiellońskiej oraz w Muzeum Krajoznawczym w Auśra w Szawlach. Również Muzeum w Teleszach jest w posiadaniu bogatego zbioru dzieł Perkowskiego. Pozostawił również po sobie kolekcję rysunków, z czego ok. 700 zostało zamieszczonych w omawianej pracy. ZemaićitJ liaudies meno ornamentas: forma ir simbolika jest niezwykle staranie wydanym albumem, poprzedzonym obszernym wstępem dr Vacysa Valvada, w którym przypomina on zarówno osobę oraz dorobek naukowy i artystyczny Józefa Perkowskiego. Praca niniejsza sklada się z dwóch, wzajemnie uzupełniających się części. Pierwsza część przedstawia bogactwo żmudzkich ludowych ornamentów, usystematyzowanych wedle fonny na geometryczne, kwiatowe, figuratywne czy religijne. Druga część pracy stanowi komplementarny komentarz do prezentowanego materiału ikonograficznego. Przedstawiając niezwykle bogactwo ornamentyki żmudzkiej, Perkowski wykazał się dużym zmysłem obserwacyjnym, zauważał zarówno wzory znajdujące się na łyżnikach, na ceramice, jak i ozdobne detale architektoniczne. Nie ominął w swych dociekaniach barwnych krzyży przydrożnych znanych z pracy Bronisława Piłsudskiego czy Michała Bernsteina, sprzętów gospodarstwa domowego czy też mebli. Z taką samą wnikliwością przyglądał się pazdurom, szparogom, nadokiennikom, kominom domów, jak i zawiasom przytrzymującym drzwi wiejskich chat. Jego rysunki zachwycają starannością wykonania oraz dbałością o szczegóły. Praca Perkowskiego jest cennym zbiorem przedstawiającym zaginiony świat żmudzkich ornamentów. Ukazanie się niniejszej pracy wskazuje również na coraz silniej uwidaczniającą się na Litwie tendencję do podkreślania polsko-litewskich związków kulturowych. Katarzyna Marciniak Religia w świecie współczesnym. Zarys problematyki religiologicznej, red. Henryk Zimoń SVD, "Studia Religiologiczne" I,Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2000, ss. 653. Prowadząc od wielu lat zajęcia z antropologii religii dla studentów etnologii, ze zrozumiałych powodów przeglądam wszelkie nowości wydawnicze dotyczące religii. A zatem sięgnąłem także po obszemą pracę zbiorową, zredagowaną przez Henryka Zimonia, pod �378 tytułem Religia w świecie współczesnym. Zarys problematyki religiologicznej, która stanowi inicjalny tom planowanych "Studiów Religiologicznych". Zapoznając się z nią, zastanawiałem się oczywiście, czy polecić ją swoim studentom. A w takim razie, jakim celom dydaktycznym mogłaby ona służyć. Pierwsza refleksja, jaka mi przyszła do głowy podczas wertowania tego tomu, ma związek z dziejami nauk o religii w Polsce. Ta książka bezsprzecznie jest wynikiem takiego, a nie innego rozwoju tychże nauk, a uprawianie ich nigdy w tym kraju nie należało do zajęć łatwych. Działo się tak z powodu rozmaitych uwikłań ideologicznych, w jakich się one znajdowały. Szczególnie dotkliwe były one w okresie peerelowskiego czterdziestopięciolecia. Wówczas to badania nad religią zazwyczaj tkwiły korzeniami w jednej z dwóch konkurencyjnych ideologii: marksistowskiej bądź katolickiej. W związku z tym ukonstytuowało się religioznawstwo marksistowskie oraz katolickie. To pierwsze de facto było lub przynajmniej miało być krytyką religii, drugie zaś jednym z nurtów tematycznych teologii fundamentalnej (apologetyki) czy też jej nauką pomocniczą. Między jednym a drugim działało bardzo wielu badaczy, którzy poznanie religii starali się nie uzależniać od jakichkolwiek ideologii. Wśród nich znajdowało się niemało zajmujących się religią etnologów. Dziś po religioznawstwie marksistowskim nie ma śladu. Za to jego adwersarz z czasów PRL-u nie przestał się rozwijać, o czym świadczy omawiane dzieło. Mógłbym więc pokazać studentom niektóre numery "Euhemera" i podręczniki religioznawstwa dla uczniów szkół średnich z połowy lat osiemdziesiątych, a ponadto - będące reakcją na nie - podręczniki pisane przez katolickich autorów. I wreszcie Religię w świecie współczesnym będącą dojrzałym owocem konsekwentnych badań prowadzonych przez katolickich specjalistów. Książkę tę wypełniają prace czołowych badaczy religii związanych z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim. Czytelnik znający działalność naukową tego środowiska nie znajdzie w niej wiele nowego, lecz nie służy ona prezentacji najnowszych osiągnięć tych uczonych, a stanowi - jak można przeczytać we "wprowadzeniu" - "obszemy i tematycznie zróżnicowany podręcznik problematyki religiologicznej". Co to jest zatem religiologia? - mógłby zapytać dociekliwy student. Otóż mianem religiologii badacze KUL-u opatrują złożony kompleks nauk zajmujących się religią, w skład którego wchodzą humanistyczne nauki o religii, filozofia religii i teologiczne nauki o religii. Najbardziej zróżnicowane są te pierwsze, które łącznie określa się jako religioznawstwo. Wyróżnia się religioznawstwo - dość bliskie filozofii religii, a poza tym religioznawstwo szczegółowe, dzielące się na cały szereg dyscyplin: historię religii, socjologię religii, psychologię religii, etnoreligioznawstwo, fenomenologię religii oraz geografię i ekologię religii. Pro domo mea wytknąć tutaj muszę brak antropologii religii, która rozpatruje religięjako zjawisko kulturowe. Pewnie ta stosunkowo młoda dyscyplina jeszcze nie znalazła sobie miejsca pośród pozostałych. Omawiana praca składa się z trzech części. Pierwsza, zatytułowana ,;Z problematyki badań nad religią" (autorzy: A. Bronk, Z. Zdybicka, M. Rusecki, Z. Chlewiński, 1.Mariański, Z. K.rzysztowski), ujmuje religię w aspekcie ogólnym. Odmienny charakter ma część druga, pod tytułem "Religie pozachrześcijańskie" (H. Zimoń, M. Zięba, Z. Wesołowski, R. Małek, M. Melanowicz, R. Rubinkiewicz, S. Grodź, W. Kowalik, S. Wargacki). Składające się na nią artykuły prezentują głównie wielkie systemy religijne: ich historię, doktrynę, kult oraz strukturę społeczną. Wreszcie trzecia, "Wybrane zagadnienia z teologii religii" (M. Rusecki, K. Kaucha, I. Lewoń, Z. Pawłowicz, 1. Urban, A. Bronk). Jej autorzy zastanawiają się nad swoistością chrześcijaństwa, a poza tym nad relacjami łączącymi je z innymi wyznaniami. Niewątpliwie ta ostatnia partia książki jest najważniejsza. Nic w tym dziwnego, skoro, jak napisano we "Wprowadzeniu", książka jest podręcznikiem przeznaczonym między innymi czy wręcz przede wszystkim dla "alumnów wyższych seminariów duchownych diecezjalnych i zakonnych, studentów teologii, duszpasterzy, katechetów", a więc dla osób, �379 których zadaniem jest lub niedługo będzie nawracanie na wiarę katolicką albo też jej utrwalanie. N a pewno potrzebują oni narzędzi, za pomocą których będą mogli intelektualnie ustosunkować się do pluralizmu religijnego w świecie i wykazać tezę, że pełnia prawdy objawionej znajduje się w chrześcijaństwie, zwłaszcza w jego wersji katolickiej. Adept etnologii natomiast ma tylko zapoznać się z owym pluralizmem, gdyż jest on istotnym aspektem kultury. Musi przyswoić sobie wiedzę zawartą w drugiej, religioznawczej części tej pracy. Czy w takiej sytuacji część trzeciajest mu zupełnie niepotrzebna? Na to pytanie trudno dać jednoznaczną odpowiedź. Na pierwszych zajęciach mówię studentom, że jeśli mają jakieś wątpliwości dotyczące ich własnej wiary, nie powinni zbyt wiele spodziewać się po religioznawstwie. Żadna ze składających się nań dyscyplin, z antropologią religii włącznie, nie zastanawia się, czy istnieje Bóg. Każda jedynie przyjmuje za fakt obiektywny, że ludzie w Niego wierzą i bada rozliczne przejawy owej wiary. Poczyniwszy takie zastrzeżenie, bynajmniej nie eliminuję na dalszych zajęciach ostrych niekiedy dyskusji właśnie na tematy wierzeniowe. Spierają się studenci o poglądach katolickich z antyklerykałami, do głosu dochodzą też sympatycy flew age i buddyzmu. A zatem, choć próbuję ograniczyć dyskurs do ram religioznawstwa, uczestnicy zajęć sami wprowadzają w nie kwestie teologiczne. Być może uznać to należy za argument proreligiologiczny: filozoficzno-humanistyczna i w dodatku teologiczna religiologia zdaje się najpełniejszym ujęciem zjawiska religii. Być może z podręcznikiem pod redakcją Zimonia powinni się zapoznać również studenci etnologii. Grzegorz Pelczyński Anna Z a d r o ż y ń s k a, Targowisko ,.6żflości. Spojrzeflie f1a kulturę wsp61czesflą, Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2001. Czytelnik książki zostaje zabrany w dociekliwą podróż po świecie współczesnej kultury. Za pośrednictwem autorki ma możliwość skonfrontowania swoich poglądów i odczuć dotyczących najbardziej aktualnych spraw i problemów życia codziennego, a więc wyzwań, z którymi musi sobie poradzić każdy z nas. Z całej różnorodnej masy zjawisk kultury popularnej Anna Zadrożyńska zwraca uwagę na takie zagadnienia jak: wpływ gier komputerowych na mentalność i psychikę graczy, uniseks - jako przejaw zacierania się różnic pomiędzy płciami, problemy równouprawnienia płci i związane z tym faktem zagadnienia coraz szerszej emancypacji kobiet przy jednoczesnym zagubieniu w nowej sytuacji mężczyzn, problem cielesności ciała - jego wyglądu i związanej z tym mody na młodość i zarazem desperackie bronienie się przed starością, udawanie, że ona nie istnieje - czyli zaburzenie normalnego, biologicznego rytmu życia: dzieciństwa, młodości, dorosłości i starości, która dawniej kojarzyła się z rozwagą, mądrością i szacunkiem. Kolejnym zagadnieniem jest pustka emocjonalna przejawiająca się w kontaktach międzyludzkich, opartych nie na dogłębnych, mocnych fundamentach porozumienia i wzajemnej akceptacji, lecz na powierzchowności, pośpiechu, często niskich pobudkach wykorzystania znajomości w celu załatwienia swoich interesów. Konsekwencją tego jest pokaźna ilość anonsów informujących o chęci znalezienia partnera bądź partnerki, połączonych jednocześnie ze strachem przed stałymi związkami. Prostsze i łatwiejsze wydaje się czytanie książek o miłości lub oglądanie seriali o tej tematyce niż obdarzanie uczuciami ludzi, z którymi spotykamy się w codziennym życiu. W drugiej części swojej książki autorka wywodzi tradycję chamstwa od zdarzenia biblijnego, zapisanego w Księdze Genesis, mianowicie od przewinienia Chama wobec swo- �380 jego ojca - Noego. Zobaczywszy nagość swojego rodzica upojonego alkoholem, Cham opowiedział o tym swoim braciom, tym samym nie uszanował słabości i wykorzystał bezbronność swojego ojca. Tak postępując, Cham naruszył społeczne normy postępowania. Również dzisiaj chamstwo to sprzeniewierzenie się normom kulturowym. Współczesne społeczeństwa otwarte, pozbawione więzi, rodzin, religii są szczególnie narażone na powstanie dogodnych warunków dla rozwoju nieodpowiedzialności, wręcz poczucia bezkarności za swoje postępowanie. Kolejnym zjawiskiem bardzo widocznym, a zarazem niepokojącym we współczesnej kulturze, jest narastająca agresja. Autorka wspomina o dawnym sposobie godzenia zwaśnionych stron konfliktu, jakim była wróżda, która stanowiła kodeks karny dla wielu społeczeństw. Niemożliwość rozładowania napięć i frustracji prowadzi do działań wojennych, które sygnalizują kryzys norm wypracowanych przez cywilizację. Przyczyn obecnego stanu kultury autorka szuka w przeszłości. Analizując historię zjawisk poprzedzających wydarzenia aktualne, wywodzi z nich obecny stan kultury popularnej. Anna Torobińska - ODIE PTL Monika S z naj d e r m a n, Współczesna Biblia pauperum. Szkice o wideo i kulturze popularnej (Current Biblia Pauperum. The Outlines ofVideo and Popular Culture), Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1998, ss. 117. Praca jest próbą namysłu nad istotą treści kultury popularnej, postrzeganej w obszarze przestrzeni obyczajowej i świadomościowej mieszkańców polskiej wsi końca XX wieku. Empirycznym punktem odniesienia autorki są amerykańskie filmy wideo, które nazwane są "trzecim wymiarem kina", to jest kina bez przypisanej mu szczególnej atmosfery sali kinowej, pozbawionego także krytycznej oceny treści ze strony widzów tworzących jedynie specyficzne wspólnoty wideomanów, przeżywających ekranowe historie w wymiarze życia domowego i wiejskich prywatek. Ów trzeci wymiar kina nabiera kolorytu właśnie w kontekście polskiej prowincji, gdzie na początku lat dziewięćdziesiątych objawiła się nowa filozofia życia związana z rynkiem wiejskich sklepików i wypożyczalni kaset wideo. Monika Sznajderman prowadziła swoje etnograficzne obserwacje tworzenia się nowej fom1Ykulturowej na terenie wiosek i osad Beskidu Niskiego. Mieszkając w jednej z górskich wsi, była świadkiem niezmiernie szybkiego wzrostu popularności sposobu spędzania czasu polegającego na grupowym oglądaniu filmów na kasetach wideo. Główny repertuar tych ostatnich zawierał się przy tym głównie w trzeciorzędnych pod względem artystycznym produkcjach obejmujących takie gatunki filmowe jak: horrory, s.f., fantasy, thriIlery czy filmy akcji. Zastanawiając się nad postawieniem poprawnej tezy tłumaczącej fenomen popularności, a więc także akceptowalności treści eksponowanych na wideokasetach, autorka uznała, iż świat budowany podług amerykańskich wzorców wyobrażeniowych, dopuszczających istnienie fantastycznych postaci i akcesoriów, bliski jest, na pewnym poziomie, rzeczywistości polskiej kultury ludowej. przywolać można tutaj bogaty w znaczenia dawny folklor z ważnym dla niego przykładem bajki ludowej. Wielka popularność filmowych opowieści o wspomnianej proweniencji ma również inne źródła. Otóż w składające się na nie egzotyczne obrazy ich twórcy włączyli stare, rzec można, odwieczne tematy i motywy stale obecne w kulturze europejskiej. Dziś uważny obserwator-egzegeta napotykaje choćby w filmach wideo. Monika Sznajderman, odwołując się do szeregu z nich, zestawia listę tytułów, wybierając grupy filmów reprezentatyw- �381 nych dla danego gatunku, aby następnie przystąpić do ich analizy, przyjmując za punkt wyjścia organizujące je tematy. We wszystkich tych filmach autorka odnajduje wielkie motywy raju, eschatologiczne, apokaliptyczne i angelologiczne. Wszystkie one, rozwijane na przestrzeni wieków przez literaturę i sztukę tzw. kultury wysokiej, aktualnie stanowią swoisty opad treści przynależny kulturze popularnej (ludowej). Odkrywając i poddając interpretacji wspomniane wyżej tematy i motywy, przypisuje się filmom wideo rolę specyficznej Biblii pauperum dla współczesnych odbiorców. Marcin Andrzej Kafar - ODIE PTL Dominika Jaź w i e c k a - B u j a l s k a, Między magią a religią, czyli zabobony i przesądy wśród ducllOwiellstwa katolickiego we współczesnej Polsce, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, Kraków 2000, ss. 123. Celem pracy jest poznanie mechanizmu myślenia współczesnych duchownych katolickich na temat magii i zabobonów. Autorka zbierała materiał w połowie lat 90., ale z powodu szczególnie trudnej pozycji polskiego duchowieństwa na forum społecznym w tym czasie (okres transformacji kulturowo-ekonomicznej), opublikowała go dopiero po upływie kilku lat. Nie chciała - jak sama podkreśla to we wstępie - by jej książka została wpisana w nurt antyklerykalny. Zgromadzony materiał obejmuje 10 wywiadów z księżmi w różnym wieku (od 25 do 75 lat) pełniącymi różne funkcje w Kościele (np. wikary, wiejski proboszcz, biskup). Autorka podczas opracowywania wywiadów posługiwała się metodami jakościowymi. Wynikało to z charakteru przeprowadzonych rozmów - swobodnych i pogłębionych. We wstępie odkryła także "tajemnicę" swojego warsztatu: jak udało sięjej nakłonić księży do zabrania głosu na tak drażliwy dla nich temat jak Kościół a przesądy. Posługiwała się kwestionariuszem problemowym dotyczącym zagadnień z historii Kościoła i jego współczesnego stanowiska wobec zjawisk magii, parapsychologii, jasnowidzenia, wróżbiarstwa, opętania, wydarzeń cudownych, uzdrowień itp. Starała się wtedy sprowokować rozmówców do bardziej osobistych wynurzeń i ocen, a to było dla niej najważniejszym celem tych rozmów. Autorkę najbardziej interesowało zderzenie ze sobą oficjalnego podejścia Kościoła do szeroko rozumianej sfery nadprzyrodzonej oraz to, jaki efekt przynosi ono na poziomie świadomości i zachowań jednostkowych. Na ile księża utożsamiają się faktycznie z oficjalną doktryną kościelną, a na ile jednak hołdują pewnym przesądom potępianym przez Kościół. Autorka podzieliła materiał na siedem części, poświęconych: pojmowaniu magii i religii w antropologii kulturowej, mentalności pierwszych chrześcijan w świecie pogańskim, Świętej Inkwizycji, zabobonom i magii, egzorcyzmom, talizmanom i medalikom oraz cudom i energoterapii. Każdy rozdział zawiera na początku rys historyczny danego zjawiska, jego interpretację kościelną oraz naukową i charakterystykę kontekstu społecznego, w jakim dane zjawisko rodziło się i z jakim odbiorem spotkało. Następnie autorka konfrontuje to z wypowiedziami indywidualnymi. Komentuje i interpretuje wypowiedzi księży na poruszany temat, a dzięki metodzie jakościowej udaje się jej wydobyć sprzeczności w wypowiedziach i sądach swoich rozmówców. Pragnie dotrzeć do motywów ich poglądów, bardzo zróżnicowanych ze względu na wiek, funkcję i osobowość. Opisany przez nią na początku-każdego rozdziału obiektywny kształt danego zjawiska zderza się z indywidualnym sądem każdego z księży i z jego osobistym rozumieniem danego fenomenu. �382 Autorka dochodzi do konkluzji, że zajęcie wybrane przez jej rozmówców niewiele wpływa na racjonalizację i unikanie przez nich "zabobonnego" sposobu myślenia. Księża nie są od niego wolni, ale zdobyta przez nich wiedza teologiczna pozwala na podejście krytyczne i oczyszczanie swojej świadomości z przesądów. Zauważa, że ambicją duchownych jest pogodzenie głębokiej wiary z wiedzą teoretyczną na poziomie osobistych poglądów. Ich wypowiedzi sąjednak pełne sprzeczności, tym bardziej, że wielu rozmówców wychowało się na wsi, gdzie myślenie magiczne wolniej się dewaluuje. Dlatego autorka stawia tezę, że dla kształtowania się naszego typu myślenia najważniejszą rolę spełniają nawyki nabyte w domu rodzinnym, choć każdy z nas ma skłonności do myślenia mitycznego i racjonalnego. Zadanie, które próbowała przeprowadzić, to znaczy zaklasyfikować poglądy księży (jako szczególnej grupy zawodowej) do pewnego specyficznego typu myślenia o religii i przesądach, nie powiodło się. Konkluduje, że można tylko próbować odtworzyć pewne mechanizmy myślenia ludzi i koleje ich umysłowości. żaden typ zajęcia nie eliminuje całkowicie uprzednio nabytych nawyków i poglądów. Inga Kuźma - ODIE PTL Dorota Ś w i t a ł a - T r y b e k, Święto i zabawa. Odpusty parafialne na Górnym Śląsku, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 2000. Praca dotyczy różnych sposobów świętowania odpustów obchodzonych na cześć patronów danej parafii na Górnym Śląsku. Autorka, opierając się na swoich badaniach terenowych, omawia formy obchodów tej uroczystości w dwóch aspektach: jako wydarzenia kościelnego (tutaj koncentruje się na czynnościach mających na celu oddawanie czci świętym i błogosławionym patronom, które przejawiają się w uczestniczeniu w nabożeństwach odpustowych, śpiewaniu pieśni, w których parafianie zwracają się bezpośrednio do swoich patronów z określonymi prośbami, jednocześnie oddając im cześć. Zwraca uwagę na odświętny strój osób uczestniczących w uroczystych mszach i towarzyszących im procesjach, opisuje charakter odpustowych kazań, które nawołują wiernych do naśladowania patronów). Drugi aspekt pracy związany jest z ludowymi tradycjami odpustowymi. Podstawowym jego elementem jest biesiadowanie i związane z nim spotkania rodzinne, goszczenie gości specjalnie na tę okazję przygotowanymi posiłkami, tworzenie miłej, radosnej atmosfery, dającej poczucie bezpieczeństwa i odprężenia. Drugim motywem przewodnim tradycji ludowej, związanej z odpustami, jest nieodzowna obecność kramów (tzw. bud) z różnymi, przypisanymi zwyczajowo do tych okoliczności towarami. Badania autorki wykazały, iż 64% stanowią stoiska z zabawkami, 16% - stoiska ze słodyczami, 20% zarezerwowane jest dla innych artykułów, takichjak: kasety i płyty kompaktowe, artykuły szkolne, owoce sezonowe, dewocjonalia. Autorka zwróciła również uwagę na formy haseł reklamowych i okrzyków zachwalających sprzedawane produkty i zachęcających do ich kupna. Obowiązkowymi elementami odpustów były niegdyś karuzele, strzelnice, zabawy taneczne oraz festyny. Autorka zwraca uwagę na fakt, iż te formy zabawy towarzyszące odpustom nie zawsze są obecne w dzisiejszej rzeczywistości świąt związanych z patronami danej parafii. Anna Torobińska - ODIE PTL �383 PRL z pamięci, red. Czesław Robotycki, "Prace Etnograficzne", z. 36, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2001, ss. 214. PRL jest już okresem zamkniętym, ale budzącym ciągle żywe spory, ocenianym niejednoznacznie, zdaje się, że nierzadko, wraz z upływem lat, idealizowanym. Przytoczone we Wstępie tomu PRL z pamięci, przez jego redaktora Czesława Robotyckiego, słowa Piotra Wojciechowskiego trafnie chyba ujmują istotę rzeczy: "Każdy, kto choćby kawałkiem świadomego życiorysu zahaczył o tę przedziwną hybrydalną między epokę, do końca życia będzie miał z nią rachunki, będzie wspominał jej krzywdy, będzie nosił w pamięci jej łatwe słodycze". Z jednej strony wiadomo, i pamiętamy to dobrze (czy wszyscy?), że życie w PRL nie było sielanką, a z drugiej strony jakże trudno nieraz przyznać, że zmarnowało się aż tyle lat. I nie chodzi tu o zasadnicze kwestie, jak np. zakres autonomii PRL-u w stosunku do ZSRR, które są przedmiotem polemik historyków i również polityków, i długo pewnie jeszcze pozostaną. Te w gruncie rzeczy należą do wielkiej histońi, która niekoniecznie musi budzić emocje u zwykłych obywateli. Minioną epokę oceniamy przede wszystkim przez pryzmat tego, jak się nam w niej żyło. I właśnie odpowiedzieć na to pytanie chcą autorzy poszczególnych artykułów, składających się na omawianą tu pracę. Przedmiotem ich zainteresowania jest więc życie codzienne w Polsce Ludowej - to utrwalone w pamięci samych piszących, jak i w pamiętnikach i wspomnieniach innych. Sądzę, że zrozumieć PRL najlepiej można, przyglądając sięjego codzienności. Już pierwszy artykuł, Andrzeja Delorme'a pl Szarość komunistycznej codzienności. Percepcjajakości życia w PRL-u, przynosi tegoż życia wielce interesujący opis. Autor sięga po dzienniki Tyrmanda, Kisielewskiego, Dąbrowskiej, Proroka i innych pisarzy, których okres twórczości przypada na lata Polski Ludowej. Z wszystkich jednoznacznie wynika, że ich autorzy mieli przygnębiające poczucie mieszkania w kraju zapaści cywilizacyjnej. Drugi tekst, Leszka Dzięgla Miasta w filozofii władzy PRL-u i społecznej praktyce. Wyzwania dla badacza kultury, podnosi jeden z najbardziej aktualnych do dziś problemów w Polsce. Jak żyło się (i żyje) w miastach, w domach z wielkiej płyty? Jaki wpływ ma życie w blokach na psychikę człowieka? Na marginesie wspomnieć można, że postulat poświęcenia temu zagadnieniu odrębnych studiów znalazł, przynajmniej częściowe, spełnienie w wydanej niedawno pracy Andrzeja Basisty, Betonowe dziedzictwo. Architektura w Polsce czasów komunizmu. Nie mniej interesujące są kolejne artykuły poświęcone zagadnieniom bardziej szczegółowym. Jacek Chrobaczyński odtwarza, sięgając do własnej pamięci, atnl0sferę panującą w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych w Sanoku, w niewielkim mieście, ale szczególnie ciekawym, bo "uwikłanym w historię", pamiętającym "polsko-ukraińską wojnę". Helena Duć-Fajfer i Anna Skalik w swoich artykułach przedstawiają losy Łemków i grekokatolików w PRL-u. Teksty te uzmysławiają, jak mało znany jest to fragment naszych dziejów najnowszych, a przecież i bolesny, i wstydliwy. Obie autorki udowadniają, że Polska Ludowa nie była zainteresowana rozwojem kultury mniejszości narodowych, często wręcz zaprzeczając istnieniu takowych. Janusz Goćkowski, ks. Tadeusz Ślipko SJ i Kazimierz Bujak piszą o edukacji w PRL-u, poświęcając swoją uwagę kolejno: życiu codziennemu uczonych w realnym socjalizmie, możliwości odbywania studiów uniwersyteckich przez jezuitów i wychowaniu w szkole socjalistycznej. Wyjątkowo ciekawy jest tekst Goćkowskiego - zwłaszcza dla pracownika uniwersytetu - skłania on do refleksji nad współczesnym stanem nauki polskiej. Ostatni artykuł, Aleksandra Matyukhina, Uśmiech Peerelu. O micie Polski w sowieckim Lwowie (/944-1990), stanowi optymistyczny akcent na zakończenie tego tomu. Optymistyczny, bo okazuje się, że PRL była postrzegana przez Ukraińców ze Lwowa jako kraj cieszący się znaczną swobodą i relatywnym dobrobytem. �384 PRL z pamięci należy do najciekawszych pozycji poświęconych Polsce Ludowej, jakich zresztą sporo ukazuje się w ostatnich latach. Stanowi ambitną próbę odpowiedzi na pytanie: jak się wówczas żyło? Taki właśnie, w gruncie rzeczy antropologiczny opis życia w PRL-u, ma niepoślednie walory. Z upływem lat zdobędziemy być może pewien dystans do tej epoki, ale teraz mamy wciąż jeszcze do dyspozycji jej naocznych świadków. Potem badacz tamtych czasów będzie skazany już tylko na materiały źródłowe. Dorota SIwtarczak - ODIE PTL Ludwik S t o m m a, Słownik polskich "J'zwisk. inwektyw i określell pejoratywnych, Oficyna Wydawnicza Graf-Punkt, Warszawa 2000, ss. 260. Ludwik Stomma to etnolog i antropolog kultury, uczestnik europejskich forum naukowych, a od 1983 roku profesor Ecole Pratique des Hautes Etudes (Sorbona). Czytelnikom dał się poznać jako autor 14 książek - historycznych, biograficznych i innych, ale także dwóch pozycji dla dzieci. Pracując nad Słownikiem ..., autor przewertował kilkaset książek. Prezentując poszczególne hasła, powołuje się na ich konkretne użycie w tekście przez takich autorów jak: Marian Hemar, Stefan Kisielewski, Waldemar Łysiak, Józef Piłsudski, Mikołaj Rej, Julian Tuwim i Tadeusz Żeleński-Boy. Autor posługuje się cytatami ze słowników języka polskiego, polskich przekleństw i wulgaryzmów, słownika pijackiego, gwar przestępczych; zagląda też do księgi przysłów polskich oraz do jednej ze swych wcześniejszych prac Antropologii kultuly wsi polskiej. O źródle cytatu czytelnik informowany jest odpowiednim skrótem literowym umieszczonym przy haśle. Autor w swej pracy zawarł wyłącznie określenia pejoratywne występujące w formie rzeczownikowej. Słownik zawiera określenia używane dziś powszechnie - dlatego pominięto tu na przykład regionalne wyzwiska ludowe czy obrażliwe określenia staropolskie. Warto wspomnieć, że przystępujących do lektury Słownika ... Ludwik Stomma ostrzega we wstępie: "Niniejszy słownik nie jest dziełem filologicznym. Uczeni w piśmie znajdą w nim dość luk i braków, żeby nie pozostawić na autorze suchej nitki...". Robert Kornacki - ODIE PTL Bogusława B u d r o w s k a, Macierzyństwo jako punkt zwrotny w życiu kobiety, Wydawnictwo Funna, Wrocław 2000, ss. 420. Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, Seria humanistyczna. Praca składa się z trzech części. Pierwsza poświęcona jest analizie macierzyństwa, traktowanego jako podstawowa rola kobiety. W części tej autorka uwzględnia stanowiska nurtów feministycznych, zawierających zarówno krytykę macierzyństwa, jak i jego aprobatę. Druga część prezentuje społeczno-kulturowe wzorce macierzyństwa. Autorka omawia wzorce funkcjonujące w kulturze zachodniej (amerykańskiej), jak również uwzględnia specyfikę polską. W trzeciej części, najobszemiejszej, autorka stara się pokazać, co dzieje się w życiu kobiety, gdy zostaje matką. Podstawowym pytaniem, na które poszukuje odpowiedzi, jest �385 to, czy macierzyństwo w życiu kobiety jest punktem zwrotnym przynoszącym jakieś zmiany, czy może nie? Dla uzyskania materiału badawczego Bogusława Budrowska posłużyła się kwestionariuszem oraz wywiadem. Badaniem zostały objęte kobiety, które urodziły pierwsze dziecko i w chwili badania było ono w przedziale wiekowym między 6 a 12 miesiącem. Głównym założeniem badania było dotarcie do indywidualnego postrzt>gania przez kobiety doświadczenia macierzyństwa. Badania zostały przeprowadzone w dwóch środowiskach: wielkiego i małego miasta - w Warszawie i Sokółce - miejscowości w b. woj. białostockim. Przy omawianiu zebranego materiału autorka wzięła pod uwagę polską sytuację społeczno~emograficzną. Do tej pory w polskiej literaturze przedmiotu nie zajmowano się macierzyństwem postrzeganym z perspektywy kobiety. Pod tym względem jest to praca nowatorska. Katarzyna Chojnacka - ODIE PTL Adam Kra w i e c, Seksualność w średniowiecznej Polsce, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2000, ss. 280. Przedstawione i zinterpretowane w książce fakty dotyczą okresu od tworzenia się zrębów państwowości Polski (koniec X w.) po początek wieku XVI. Powodem powstania książki jest brak w zagranicznych publikacjach naukowych dotyczących seksualności odniesienia do kultury polskiej, a w rodzimych pracach - pozycji, które obejmowałyby w sposób całościowy życie seksualne w Polsce. Celem pracy jest więc próba holistycznego ukazania ewoluujących społecznych i kulturowych fonn, w jakich manifestowały się zachowania seksualne Polaków. Autor przedstawiaj e w poszczególnych rozdziałach, którym nadaje tytuły łacińsko-polskie. Są nimi:jornicatio - stosunki seksualne osoby niezamężnej; matrimonium - małżeństwo; concubinatus - konkubinat; adulterium - cudzołóstwo; stuprum/raptus virginae - zgwałcenie, uprowadzenie panny; castitas laicorum - czystość (abstynencja osób świeckich); meretricia - nierząd; superstitiones - przesądy (magia miłosna, płodnościowa itp.); peccatum contra naturam - grzech przeciw naturze (wszelkie stosunki uniemożliwiające prokreację). Baząpracy są cztery rodzaje źródeł pisanych: narracyjne - kroniki i roczniki (np. Kronika Anonima zwanego Gallem, kronika Jana Długosza, kronika Thietmara); prawne przepisy prawa zwyczajowego, miejskiego (np. księgi proskrybowanych), ziemskiego, kościelnego (np. księgi sądów kościelnych); moralizatorskie - przede wszystkim kazania, a także literatura świecka (np. wiersze miłosne); etnograficzne - prace naukowe opisujące kulturę ludową (autor wyraźnie podkreśla, że są zapisem faktów z przełomu XIX/XX w.). Ze względu na skąpą ilość i rozproszenie zachowanych do dziś źródeł ikonograficznych autor świadomie z nich rezygnuje. Większa część pracy (dotycząca przestępstw seksualnych) podporządkowana jest jednej z dwóch głównych metod badawczych stosowanych w historii. Autor pomija, z racji fragmentaryczności i nieciągłości zapisów źródłowych, metodę statystyczną na rzecz "impresjonistycznej", przy czym modyfikuje jąna potrzeby pracy - obok zdarzeń nietypowych bierze również pod uwagę przeciętne. Wśród tych, od których autor czerpie inspiracje i myśli, znajdują się osoby reprezentujące różne dziedziny naukowe: religioznawstwo, teologię, etnologię, filozofię, socjologię, seksuologię, językoznawstwo itd. Są to między innymi: Michael Foucault, James Brundage, �386 Hubertus Lutterbach, Jean Delumeau, Fritz Keren, Eve Levin, Kazimierz Moszyński, Ludwik Stomma, Ryszard Tomicki, Anna Zadrożyńska, Roman Jakimowicz, Jacek Banaszkiewicz i inni. Ogólne konkluzje autora dotyczą rosnącego wraz z upływem czasu wpływu Kościoła katolickiego na sferę seksualną społeczeństwa polskiego, wyrażającego się w zawłaszczaniu coraz większej ilości praw do egzekwowania zasad życia seksualnego zgodnych z doktryną religii. Tendencja do rozszerzania obszaru zachowań seksualnych, poddanych np. kontroli miast, widoczna też jest w prawie miejskim schyłku średniowiecza. W zakończeniu autor zwraca również uwagę, iż: "przeprowadzona analiza dostępnych źródeł nie potwierdziła pierwotnych przypuszczeń, dotyczących znikomej liczby pochodzących z polskiego średniowiecza informacji na temat zagadnienia seksuałności. Na stan taki mógł wskazywać wcześniejszy brak zainteresowania tą tematyką ze strony polskich historyków. W rzeczywistości w niemał każdej kategorii źródeł: dziejopisarstwie, moralistyce, źródłach z dziedziny prawa świeckiego oraz kościelnego itp., można odnaleźć informacje pozwalające odtworzyć obraz seksualiznlU mieszkańców państwa polskiego w wiekach średnich, w jego poszczególnych aspektach". Piotr Polewski - ODIE PTL Marek B u dz i arek, Łodzianie, Wydawnictwo Literatura, Łódź 2000, s. 269, ił. 53, bibliogr. Seria: Lodziana. Książka Marka Budziarka daleka jest od naukowego obiektywizmu, o czym autor informuje nas już we wstępie: "Chcę zabarwić ją moim osobistym postrzeganiem tego miasta. Wydobyłem więc z niego to, co sam uważam za właściwe, słuszne i reprezentatywne. To jest moje oglądanie tego miasta". Czytelnik otrzymuje zatem historię Łodzi - miasta w centralnej Polsce; zapis dwóch ostatnich stuleci widzianych oczami Marka Budziarka, a ukazanych przez pryzmat jej mieszkańców - przedstawiciełi różnych warstw społecznych, narodowości i religii. To lokalna historia, dzieje tworzenia miasta - jego potęgi przemysłowej, intelektualnej i artystycznej - przez ludzi dziś określanych często mianem Lodzermensche, Polaków i Niemców, katolików, żydów i protestantów. Autor prezentuje 55 biografii zgrupowanych w trzech działach charakteryzujących pole działania opisywanych osób: są to duchowni łódzcy różnych wyznań, burmistrzowie i prezydenci, czyli lokalne władze, oraz przedstawiciele przemysłu. Autor próbuje zbadać, w jaki sposób działalność tytułowych "łodzian" wpływała na rozwój społeczny, duchowy czy też polityczny mieszkańców miasta, jak kształtowała się ich mentalność i zmieniały warunki bytowania. Początkowym zamysłem Budziarka były szkice o Łodzi i łodzianach prezentowane w dzienniku .,Gazeta Wyborcza", jednak materiał zebrany w trakcie prac okazał się duży i zaowocował prezentowaną książką. Autor korzystał w pracy ze źródeł znajdujących się w archiwum Archidiecezji Łódzkiej i Muzeum Historii Miasta, relacji ustnych oraz szeregu prac drukowanych, traktujących o Łodzi i jej mieszkańcach. Robert Kornacki - ODIE PTL �387 Zofia T r a c e w i c z, Oświata a procesy asymilacyjne wśród mniejszości ukraińskiej, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń, 2000, ss. 227. Tematem pracy autorki jest badanie procesów asymilacji mniejszości ukraińskiej na gruncie polskim, a w szczególności wpływu szkolnictwa na tenże proces. Książkajest skróconą i poprawioną wersją pracy doktorskiej obronionej przez nią w styczniu 1998 roku. Terenem, na którym przeprowadzono badania były ziemie zachodnie i północne Polski, a w szczególności istniejące tam trzy licea z ukraińskim językiem nauczania: w Legnicy, Białym Borze, Górowie Iławieckim oraz liceum z polskimjęzykiem nauczania w Lidzbarku Warnlińskim. Badania prowadzono na przestrzeni lat 90. XX wieku. Autorka podkreśla, iż dotychczas sprawa procesów asymilacji i desynulacji (desymilacja - proces hamowania asymilacji) na gruncie polskim nie doczekała się wystarczających opracowań, nUmo iż społeczeństwo polskie jest w swej istocie wielonarodowe. Praca ta jest próbą prześledzenia wpływu szkolnictwa na procesy asymilacji mniejszości ukraińskiej, która aktywnie uczestniczy w życiu społecznym, kulturalnym i gospodarczym Polski, a jednocześnie wciąż kształtuje poczucie własnej, narodowej tożsamości. Celem pracy jest odpowiedź na pytanie, w jakim stopniu zorganizowana oświata dla mniejszości wpływa na procesy asymilacji wśród młodzieży ukraińskiej. Tezą, którą próbuje udowodnić autorka na podstawie swych badań, jest przekonanie o hamującym, niekorzystnym wpływie zorganizowanej działalności oświatowej na procesy asymilacji. Proces ów rozumie się tu jako proces wzajemnego przenikania i zlewania się wartości, wzorów społeczno-kulturowych dwóch sąsiadujących grup społecznych. W konkluzji, do jakiej dochodzi, prócz podtrzymania tezy o desynlilacyjnym wpływie działalności liceów ogólnokształcących na zachowania i postawy młodzieży, pojawia się refleksja natury ogólniejszej nad asymilacją w ogóle. Autorka postuluje, by na to zjawisko spojrzeć z szerszej perspektywy, nie tylko w wynliarze akulturacji i integracji. Podkreśla, że asymilacja jest zjawiskiem wieloaspektowym i jako wielowymiarowe winno być traktowane szczegółowiej zwłaszcza w kontekście badań empirycznych. Autorka w swych badaniach posłużyła się metodą sondażu diagnostycznego, wykorzystując trzy techniki badawcze: ankietę, wywiad i analizę dokumentów. W części empirycznej przyjęła koncepcję amerykańskiego antropologa i socjologa J. V. Vander Zandena. Ważnymi odniesieniami teoretycznymi były prace Pierre'a Bourdieu, R. Collinsa i M. S. Archera. Najważniejszymi źródłami, na których oparła pracę, to materiały z przeprowadzonych osobiście badań. Justyna Tomaszewska - "Orbis Interior", Pismo Muzealno-Humanistyczne, 2/2000 r., ss. 210. ODIE PTL Muzeum Miejskie w Zabrzu, Spośród 12 artykułów składających się na ten zeszyt szczególnie cztery zasługują na omówienie ze względu na poruszane przez nie kwestie, analizowane z punktu widzenia antropologii społecznej oraz kulturowej. Są to następujące artykuły: l. Dorota Simonides, Przeobrażenia kulturowe w śląskim środowisku wielkoprzemysłowym, ss. 7-35. Artykuł dotyczy przemian zachodzących na przestrzeni ostatnich 50 lat XX wieku w sferze obyczajów na Górnym Śląsku. Autorka charakteryzuje wspólnotę kulturową Górnego Śląska, która wyrasta z odrębnej kultury zawodowej górniczo-hutniczej. Przywołuje �388 nazwiska najwybitniejszych polskich badaczy kultur grup zawodowych: M. Żywirskiej, J. Ligęzy, A. Dygacza i M. G. Gerlicha. Definiując pojęcie obyczaju, powołuje się na J. S. Bystronia, którego teorie ocenia jako najprzydatniejsze do analizy kultury środowisk wielkoprzemysłowych. Opisuje, na czym bazował dawny typ więzi lokalnych i pod wpływem jakich czynników zanika i wykształca się nowy. Podkreśla rolę systemu wartości i podzielaną wizję świata. Opisowi dawnych form życia wspólnotowego (rytuały, ceremonie rodzinne, zachowania sąsiedzkie, kamrackie, w pracy, wobec obcych itp.) towarzyszą przykłady zmian i wysuwane są hipotezy dotyczące przyczyn tych zmian. 2. Marian Grzegorz Gerlich, "Ludowa historiografia n, czyli potoczna wizja losu własnej grupy w czasie. Przypadek Zabrski, ss. 36-70. Autor wykorzystuje relacje mieszkańców Zabrza, pochodzące z lat: 1988, 1992 i 1998. Podaje zasadnicze cechy budujące postrzeganie od wewnątrz historii własnej grupy (rozumienie własnej specyfiki, kondycji, pozycji, roli i funkcji w dziejach). Podkreśla wagę historii żywej, często interpretowanej na sposób mityczny, spotykanej najczęściej na pograniczach lub na tych terenach, na których dochodziło do licznych konfrontacji etnicznych, wyznaniowych i politycznych, między innymi takich jak Górny Śląsk. Centralnym pojęciem pamięci zbiorowej mieszkańców Zabrzajest tzw. śląska krzywda, nad której genezą zastanawia się autor, przywołując wydarzenia sprzed Iwojny światowej aż po zakończenie IIwojny. Takie rozumienia dziejów własnej grupy, jaką prezentują wypowiedzi zabrzan, autor ocenia jako przyczynek do historii typu oralnego, bazującej przede wszystkim na emocjach i wnioskach wyciąganych z doświadczeń osobistych. 3. Adam Regiewicz, O średniowiecznym rodowodzie estetyki i wyobraźni ludowej w podaniach i legendach Górnego Śląska, ss. 163-168. Analiza najpopulamiejszych wątków mitologii górnośląskiej. Autor wpisuje odnawiające się zainteresowanie tą mitologią w nurt poszukiwań swoich korzeni i "małej ojczyzny". Szuka paraleli między umoralniającymi historiami średniowiecznymi, posługującymi się często alegorią i efektywną fantastyką, a legendami, również stawiającymi sobie za cel sprowokowanie przemiany wewnętrznej. Na tym poziomie wyróżnia dwie główne cechy folkloru: jest on szczególną wizytówką "małej ojczyzny", z drugiej strony przekazuje uniwersalne prawdy o dobru i złu. 4. Ewa Szczotka, Przyczynek do badań nad społecznością Romów w Zabrzu, ss. 169-181. Artykuł ma na celu przybliżenie teorii i hipotez dotyczących kształtowania się narodu, jego cech, mniejszości narodowych i grup etnicznych. Autorka prowadziła badania w latach 1997-1998. Poświęcone były one sytuacji społeczno-kulturalnej Romów w Nowym Sączu, a ostatnio także w Zabrzu. W tym opracowaniu powołuje się na nazwiska takich teoretyków wyżej wymienionych zagadnień, jak między innymi: Florian Znaniecki, Zygmunt Bauman, Stanisław Ossowski, Antonina Kłoskowska, Clifford Geertz. Pozostałe artykuły dotyczą problematyki historycznej. Opisują zdarzenia, które miały miejsce w Zabrzu od drugiej połowy XIX wieku do czasów współczesnych, np.: strajk górników, losy Muzeum Miejskiego w Zabrzu czy zabytki architektury przemysłowej zabrzańskiej oraz przedstawiają szkice biograficzne o wybitnych działaczach politycznych i kulturalnych Górnego Śląska, jak Wojciech Korfanty i ksiądz Andrzej Hauptman. Inga Kuźma - ODIE PTL � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d932f821f83061267d4c90c7e42950c.pdf 1521dcfde1e27a9d6b5cb7c8b1b6ee05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2021 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Kukier, Ryszard (1924-2000) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1876 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.421-423 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IN MEMORIAM RYSZARD KUKIER (1924-2000) 6 lipca 2000 r. zmarł w Toruniu prof. dr hab. Ryszard Kukier, etnolog, geograf, ekonomista, emerytowany pracownik Wydziału Nauk Ekonomicznych i Zarządzania Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Ryszard Kukier urodził się w 1924 roku w Rudzienku na Lubelszczyźnie w rodzinie inteligenckiej. W latach 1938-39 oraz 1945-48 uczęszczał do gimnazjów w Warszawie i Elblągu. Świadectwo dojrzałości uzyskał w 1948 roku w Tczewie. W latach 1948-1953 odbywał studia w zakresie geografii i etnologii na UMK w Toruniu, uzyskując kolejno dwa dyplomy magisterskie: w zakresie geografii ekonomicznej w 1952 roku oraz etnografii w 1953 roku. W następnych latach (1953-1955) odbywał aspiranturę krajową w zakresie geografii ekonomicznej na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu i tam też doktoryzował się w zakresie etnologii. Od 1956 roku zatrudniony był kolejno jako asystent i adiunkt przy Katedrze Etnografii UMK w Toruniu. Na podstawie monografii Kaszubi Bytowscy R. Kukier habilitował się w 1969 roku i po zatwierdzeniu habilitacji i powołaniu na stanowisko docenta przeniósł się do powstałego na UMK Instytutu Ekonomicznego, przemianowanego później na Wydział Nauk Ekonomicznych i Zarządzania, z którym był związany do ostatnich dni życia. W latach 1974-78 był kierownikiem Zakładu, Geografii Ekonomicznej, a jednocześnie pełnił funkcję prodziekana tego wydziału. Następnie, po zlikwidowaniu Zakładu, pracował w Zakładzie Planowania i Polityki Ekonomicznej na stanowisku docenta, aż do 1990 roku, kiedy to został mianowany profesorem. Jego aktywność nie ustała z chwilą przejścia na emeryturę w 1994 roku. Nadal prowadził cieszące się dużą frekwencją seminaria i wykłady, oraz działalność popularyzatorską. W dorobku naukowym R. Kukiera przeważają monografie regionalne i rozprawy poświęcone obszarom Polski Północnej i Środkowej, jak: Pomorze, Krajna, Kujawy, ziemia dobrzyńska, lubawska. Prowadził intensywne badania na terenie Kaszub, pogłębiając je o badania archiwalne także w Niemczech (Berlin, Greifswald, Stralsund). Zajmował się także problematyką zachodniej rubieży kaszubskiej. Opisywał różne dziedziny wytwórczości ludowej na Pomorzu i terenach sąsiednich, publikując artykuły w pomorskich czasopismach regionalnych. Gromadził zabytkowe obiekty z zakresu kultury ludowej dla wielu muzeów Pomorza. Próbował również ustalać zasięgi grup etnograficznych i etnonimicznych na badanych terenach w oparciu o świadomość mieszkańców i miejscowe nazewnictwo. W latach 1975-85 brał udział w badaniach terenowych Zespołu badań Polonijnych w Poznaniu i Krakowie, dotyczących przemian kulturowych Polonii, m.in. Polaków z Bukowiny w Rumunii. Współpracował z szeregiem muzeów regionalnych jako ekspert-doradca przy opracowywaniu scenariuszy wystaw. Był też aktywnym członkiem Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego. Współpracował również z zagranicznymi instytucjami etnologicznymi i geograficznymi,jak Institut fUrVolkerkunde, Humboldt Universitiit, Sorbische Institut fur Volkskunde �422 w Bautzen, Instytut Geografii Uniwersytetu Karola w Pradze czy Słowacka Akademia Nauk w Turcanskym Sw. Martinie. Za monografię Kaszubi Bytowscy Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie nadało Mu Medal Stolema i Order Stańczyka, a władze Bytowa tytuł "Zasłużonego dla Bytowa i jego regionu". Za nienaganną pracę dydaktyczną i wychowawczą Rada Państwa w 1974 roku nadała R. Kukierowi Złoty Krzyż Zasługi, a w 1986 Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Otrzymał On również Medal40-lecia UMK, nadany przez Rektora Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Teresa Dunin-Karwicka :~:{~.~;~~; <~~':~.~~_~y;~r>.: �Seria: Prace Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk Nr 1. Teresa Kulesza-Zakrzewska, Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w latach 1945-1975, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Łódź 1979, ss.168. Nr 2. Grażyna Ewa Karpińska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1970-1975, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa 1980, ss. 430. Nr 3. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. l, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa 1982, ss. 237. Nr 4. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. 2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa 1983, ss. 233. Nr 5. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1976-1985, Zakład Narodowy Ossolińskich, Wrocław 1989, ss. 500. Nr 6. Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologi'L pod red. Aleksandra Posem-Zielińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1995, ss. 199. Nr 7. Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, pod red. Michała Buchowskiego, Wydawnictwo ECO, Międzychód 1996, ss. 172. Nr 8. The Task of Ethnology/Cultural Anthropology in UnifYing Europe, pod red. Ale- ksandra Posern-Zie1ińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1998, ss. 165. Nr 9. Ethnology and Anthropology Congress ofthe International at the Time ofTransformation. Union of Anthropological Poland at the 14 th and Ethnological Scien- ces, pod red. Katarzyny Kaniowskiej i Danuty Markowskiej, Studio Bilboart, Łódź 1998, ss. 140. Nr 10. Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości, pod red. Zbigniewa Jasiewicza i Teresy Karwickiej, Dalet Sp. zo.o., Poznań 2001, ss. 185. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Jan Wielek, Strój Górali Ląckich, Wrocław 1999 (cena: 20,- zł) Oferujemy również inne tytuły z tej serii: 1. J. P. Dekowski, Strój sieradzki, Wrocław 1959 (10,- zł) 2. J. Świeży, Strój podlaski (nadbużański), Wrocław 1958 (10,- zł) 3. F. Klonowski, Strój warmiński, Wrocław 1960 (10,- zł) 4. B. Kaznowska, Strój biłgorajsko-tamogrodzki, Wrocław 1958 (10,- zł) 5. T. Seweryn, Strój krakowiaków wschodnich, Wrocław 1960 (reprint 1991) Zamówienia prosimy kierować na adres: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ul. Szewska 36 50-139 WROCŁAW (8,- zł) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c92a765d8e2faff1867a4aa23b97ffc6.pdf 1dcdf74fc1db4073d044d5edb1a07b10 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:759 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:699 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XVI Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII 1972 NAUK �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI SEKRETARZ REDAKCJI: KRYSTYNA MAŁKOWSKA Adres Redakcji: Warszawa, Nowy Ś w i a t 69 Teksty angielskie PIOTR Okładkę ZBIGNIEW J/Z Xv GRAFF projektował KLIMCZYK ' Vfc< Redaktor ZYTA KWIECIŃSKA Redaktor techniczny LIDIA SAMARIN Printed in Poland Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1972. N a k ł a d : 500 + 140 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 22,20, a r k . d r u k . 18,88, a r k . A 1 25. P a p i e r p o w i e k , k l . V , 90 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a ­ d a n i a 25 X I I 1971. P o d p i s a n o do d r u k u 7 V I 1972. D r u k u k o ń c z o n o w c z e r w c u 1972. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 2/72 — F-10 C e n a zł 55.— �SPIS TREŚCI IV Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne Poznań 23-25 IV 1971 REFERATY Maria F r a n k o w s k a — Z problematyki synkretyzmu religijnego Indian Meksyku Streszczenie w j . angielskim i Janusz T a z b i r — Misje religijne w ś r ó d Indian w X V I wieku . . . . Streszczenie w j . angielskim „Tadeusz Ł e p k o w s k i — Katolicyzm i protestantyzm a procesy narodotwórcze na Antylach Streszczenie w j . angielskim Mirosława P o s e r n - Z i e l i ń s k a — Koncepcje zbawienia w doktrynach ruchów religijno-politycznych Indian Ameryki Północnej Streszczenie w j . angielskim Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — Funkcje millenarystycznego mitu w ruchach społeczno-religijnych Tupí-Guaraní Streszczenie w j . angielskim Barbara W a l e n d o w s k a — Wspólne elementy w religiach synkretycznych Antyli • Streszczenie w j . angielskim ! E w a N o w i c k a — Indiański shakeryzm Streszczenie w j . angielskim Maria P a r a d o w s k a — X V I I - w i e c z n a relacja Krzysztofa Arciszewskiego jako źródło do badań nad wierzeniami Indian wybrzeża Brazylii . . . Streszczenie w j . angielskim 11 29 31 49 51 67 69 90 93 115 117 131 133 149 151 169 KOMUNIKATY / Marcin K u l a — Brazylijski ruch „Palmares" jako przykład synkretyzmu kulturowego ¡Teresa H r a n k o w s k a — Afro-brazylijskie obrzędy „candomblé" w stanie Bahía Piotr B r y k c z y ń s k i — Kultowe uwarunkowania form architektury przedkolumbijskiej Mezoameryki Anna U r b a n — Zwierzęta w sztuce i wierzeniach kultur andyjskich w okresie przedinkaskim 171 177 185 191 �6 SPIS TREŚCI Bohdan K o h u t n i c k i — Nowe formy społecznego protestu Indian — oku­ pacja Alcatraz Maria P a r a d o w s k a — Sprawozdanie z przebiegu obrad i dyskusja . Romana M a ń k o w s k a , Andrzej K r z a n o w s k i — Stanowiska człowieka prehistorycznego w obrębie „lomas" jako przykład w p ł y w u w a r u n k ó w klimatycznych i hydrogeologicznych na przedkolumbijskie osadnictwo w jałowych Andach Peru 199 205 221 ARTYKUŁY Gerhard К 1 o s к a •—• Czy wartości ingerują w twierdzenia nauk spo­ łecznych? Tatiana К o l e w a — Dynamika obyczajów i obrzędów, ich funkcja i struk­ tura Elżbieta K r ó l i k o w s k a — Uwagi na temat zagadnień dokumentacji i in­ formacji naukowej 231 245 259 P R A C E MŁODYCH ETNOGRAFÓW Adam R y b i ń s k i Uwagi ogólne — Procesy stabilizacyjne wśród pasterzy nomadów. 267 KRONIKA Mongolia 1971 — Nowa faza badań polskiej ekspedycji etnograficznej — Je­ rzy Sławomir Wasilewski V I Międzynarodowy Przegląd Folkloru w Jugosławii —• Kalina SkłodowskaAntonowicz Współczesne przemiany wsi w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego — Ш seminarium organizowane przez Ośrodek Badań. Naukowych w Olsztynie w dniach 7-9 V I 1971 — Małgorzata Orlewicz 278 280 282 RECENZJE Chozjajstwo i matierjalnaja kultura narodów Kawkaza w X I X - X X ww. Matieriały k' „Kawkazskomu istoriko-etnograficzeskomu atłasu" — Andrzej Woźniak Olga Linares de Sapir, Cultural chronology of the Gulf of Chiriqui, Pana­ ma 1968 — Romana Mańkowska, Andrzej Krzanowski Książki nadesłane — Witold Kowalski, Marek Arpad Kowalski, Lech Mróz, Andrzej Woźniak 285 288 292 �СОДЕРЖАНИЕ IV этнографический сетинар по америковедению Познань 23-25 IV 1971 ДОКЛАДЫ Мария Франковска — К проблематике религиозного синкретизма индейцев Мек­ сики Резюме на английском языке Януш Т а з б и р — Религиозное миссионерство среди индейцев в X V I веке Резюме на английском языке Тадеуш Л е п к о в с к и — Роль католицизма и протестанства в народообразовательных процессах на Антильских островах Резюме на английском языке Мирослава П о с е р н - З е л и н ь с к а — Концепция избавления в доктринах религиознополитических движений индейцев Северной Америки Резюме на английском языке Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и — Функции миллиенаристского мифа в социальнорелигиозных движениях тупи-гуарани Резюме на английском языке • Барбара В а л е н д о в с к а — Общие элементы в синкретических религиях Антильских островов Резюме на английском языке Ева Н о в и ц к а — Индейский шейкеризм Резюме на английском языке Мария П а р а д о в с к а — Донесение Кшиштофа Арцишевского (XVII в.) как источник по исследованию верований индейцев побережья Бразилии Резюме на английском языке 11 29 31 49 51 67 69 90 93 115 117 131 133 149 151 169 СООБЩЕНИЯ Марцин К у л я — Бразильское движение „Палмарес" как пример культурного синкре­ тизма Тереса Х р а н к о в с к а — Афро-бразильские обряды candomblé в штате Баия Пётр Брыкчиньски — Культовая обусловленность форм зодчества доколумбовой Месоамерики Анна У р б а н — Животные в искусстве и верованиях андийских культур в доинковский период 171 177 185 191 �8 SPIS TREŚCI Богдан К о г у т н и ц к и — Новые формы социального протеста индейцев — захват Алькатраза Мария П а р а д о в с к а — Отчёт по заседаниям и дискуссия Романа М а н ь к о в с к а —• и Анджей К ж а н о в с к и — Место первобытного человека в пределах „ломас" как пример влияния климатических и гидрологических условий на доколумбово поселение в неплодородных Андах Перу 199 205 221 СТАТЬИ Герхард Клёска — Вмешиваются ли качества в положения общественных наук? . . . Татьяна К о л е в а — Динамика обычаев и обрядов, их функции и структура . . . . Ельжбета К р у л и к о в с к а — Замечания по вопросам научной документации и инфор­ мации 231 245 259 ТРУДЫ МОЛОДЫХ ЭТНОГРАФОВ Адам Р ы б и н ь с к и — Стабилизационные процессы среди пастухов-кочевников (общие замечания) 267 ХРОНИКА Монголия 1971 — новая стадия исследований польской этнографической экспедиции — Ежи Славомир Василевски VI Международный просмотр фольклора в Югославии — Калина Склодовска-Антонович Современные преображения деревни в ольштынском воеводстве — Ш семинар, орга­ низованный Центром научных исследований в Ольштыне 7-9 VI1971 — Малгожата Орлевич 278 280 282 РЕЦЕНЗИИ Хозяйство и материальная культура народов Кавказа в X I X — X X вв. Материалы к „Кав­ казскому историко-этнографическому атласу" — Анджей Возьняк Olga Linares de Sapir, Cultural Chronology of the Gulf of Chiriqui, Panama, 1968 — Романа Маньковска, Анджей Кжановски Новые книги — Витольд Ковальски, Марек Арпад Ковалъски, Лех Мруз, Анджей Возьняк 285 288 292 �CONTENTS The IVth Ethnographic Seminar in American Poznań, April 23 to 25, 1971 Studies PAPERS Maria F r a n k o w s k a — Some Problems of Religious Syncretism among Mexican Indians A Summary in English Janusz T a z b i r — Religious Missions among Indians in the 16th Century A Summary in English Tadeusz Ł e p k o w s k i — Catholicism, Protestantism and the Formation of Nations in the Antilles A Summary in English Mirosława P o s e r n - Z i e l i ń s k a — The Concepts of Salvation in the Doctrines of Religious-Political Movements of North American Indians A Summary in English Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — The Functions of the Millenarian Myth in Social-Religious Movements of Tupi-Guarani Indians . . . . A Summary in English Barbara W a l e n d o w s k a — Common Elements in the Syncretic Religions of the Antiles A Summary in English E w a N o w i c k a — The Indian Shakerism A Summary in English Maria P a r a d o w s k a The 17th Century Relation by Krzysztof Arciszewski as a Source to the Study of Beliefs of Indians of the Brasilian Coast . . A Summary in English 11 29 31 49 51 67 69 90 93 115 117 131 133 149 151 169 COMMUNICATIONS Marcin K u l a — The Brasilian Movement of the "Palmares" as a Case of Cultural Syncretism Teresa H r a n k o w s k a — Afro-Brasilian Candomble rites in the State Bahia Piotr B r y k c z y ń s k i — The Cultural Background of the Forms of Precolumbian Mezoamerican Architecture Anna U r b a n — Animals in the Art and Beliefs of Andes Mountains C u l ­ tures before the Incan Period 171 177 185 191 �10 SPIS TREŚCI Bohdan K o h u t n i c k i — New Forms of Indian Social Protest: the Occu­ pation of Alcatraz Maria P a r a d o w s k a — A Report of the Seminar Discussion . . . . Romana M a ń k o w s k a and Andrzej K r z a n o w s k i — The Find of a Pre­ historic Man within the "Lomas" as an Instance of Climatic and Hydrological Influence upon Precolumbian Colonization in the Wasteland of the Peruvian Andes 199 205 221 PAPERS Gerhard K l o s k a — Do the Values Interfere in the Propositions of the Social Sciences? Tatiana К о l e w a — Customs and Rituals: their Dynamics, Function and Structure Elżbieta K r ó l i k o w s k a — Some Remarks on Scientific Documentation and Information 231 245 259 WORKS B Y YOUNG ETHNOGRAPHERS Adam R y b i ń s k i — Stabilizing processes among Nomad Shepherds neral Remarks) (Ge­ 267 CHRONICLE Mongolia 1971 — the new phase of research of the Polish ethnographical expedition — Jerzy Sławomir Wasilewski The V l t h International Display of Folklore in Yugoslavia — Kalina Skłodow­ ska-Antonowicz Contemporary Transformations of the Rural Areas of the District of Olsztyn — the I H r d Seminar organized by the Olsztyn Research Center, June 7th to 9th, 1971 — Małgorzata Orlewicz 278 280 282 BOOK REVIEWS Khozyaystvo i materyalnaya kultura narodov Kavkaza w X I X - X X vv. M a teryaly к „Kavkazskomu istoriko-etnograficheskomu atlasu" (Economics and the material culture of Caucasian Nationalities) — Andrzej Woźniak Olga Linares de Sap ir, Cultural Chronology of the Gulf of Chiriqui, Pana­ ma 1968 — Romana Mańkowska, Andrzej Krzanowski . . . . . . Books Received — Witold Kowalski, Marek Arpad Kowalski, Lech Mróz, Andrzej Woźniak 285 288 292 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a0b776ed8a7234741b0a62358b3a84ec.pdf 923e83a9d9b97fadb2ba3c69cfff6146 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:757 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:698 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne i recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.300-368 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y R E C E N SŁAWOJ SZYNKIEWICZ TAJNA H I S T O R I A MONGOŁÓW Z Y J N E JAKO I ŹRÓDŁO R E C E N Z J E ETNOGRAFICZNE Ukazało się polskie tłumaczenie Tajnej historii Mongołów , zwanej inaczej Nieoficjalną historią Mongołów, bardzo t r o s k l i w i e przygotowane od s t r o n y przekładowej i edytorskiej zarazem. T e n najstarszy zabytek piśmiennictwa mongolskiego dzięki Stanisławowi Kałużyńskiemu o t r z y ­ m u j e już swój szósty pełny przekład n a języki europejskie . Jest to k r o ­ n i k a powstawania wielkiego i m p e r i u m mongolskiego obejmująca czasy Czyngis-chana i Ugedeja, dzieło posiadające rangę porównywalną do Powiesti wriemiennych łet Nestora czy k r o n i k i Galla A n o n i m a . 1 2 N a z y w a się ją kroniką, chociaż nie jest dziełem k r o n i k a r s k i m , a epo­ sem h i s t o r y c z n y m , czemu zawdzięcza się m . i n . fakt, iż jest tłumaczona na języki obce. M i m o iż to epos, jest w i e r n i e j s z y m przekazem dziejów niż n p . irańska Księga królów. Do przeszłości już należą spory l a t d w u ­ dziestych o wartość tego d o k u m e n t u . B a r t o l d , szermujący argumentem, że nie pisze się h i s t o r i i średniowiecznej E u r o p y na podstawie eposu r y ­ cerskiego, musiał odstąpić od tej paraleli. Wskazywano (Władimircow), że m i m o swojej pięknej w e fragmentach epickości, Tajna historia jest bardziej prozaiczna od dzieł Homera. Tak więc Tajną historię uznano powszechnie za wartościowe źródło historyczne. Obok k r o n i k Raszid ed-Dina jest ona zresztą j e d y n y m pisa­ n y m źródłem do średniowiecznych dziejów M o n g o l i i . Kałużyński, którego pracę t r u d n o przecenić, przedstawił c z y t e l n i k o w i l i t e r a c k i przekład, nie obciążony, j a k inne, transkrypcją oryginału i d r o b i a z g o w y m i k o m e n t a ­ rzami. N i e m n i e j , dołączył obszerny wstęp i przypisy możliwie dokładne w tego t y p u w y d a w n i c t w i e . Byłaby pożądana odrębna p u b l i k a c j a k o ­ m e n t a r z y tłumacza, które pozostały w rękopisie. 1 Tajno h i s t o r i a Mongołów. Anonimowa kronika mongolska z XIII w., t ł u m a ­ czenie, wstęp i k o m e n t a r z Stanisław Kałużyński, W a r s z a w a 1970. 2 Istnieją d w a przekłady rosyjskie c z e s k i P o u c h y oraz a n g i e l s k i W e i - K w e i sunkowo Mostaerta mało z n a n y ) . P o n a d t o Katarowa i Kozina, niemiecki Haenischa, S u n a (ten ostatni w y d a n y w I n d i a c h i s t o ­ opublikowane zostały częściowe przekłady oraz K u o - Y i P a o . Podobno i s t n i e j e m a n u s k r y p t a n g i e l s k i e g o dokonanego przez C l eav es a. Pelliota, tłumaczenia �301 RECENZJE Podnosi się często obiektywność opisu wydarzeń i charakterystyk po­ staci. Czyni to również K a ł u ż y ń s k i , przytaczając jako przykłady opisy tchórzostwa Temudżyna, który porzucił żonę w obliczu niebezpieczeństwa (THM § 99 i nast.) albo kłótni między książętami podczas wyprawy wo­ jennej (§ 275). Wydaje się jednak, że podobne relacje nie są wynikiem obiektywności czy szczerości autora kroniki, lecz odmiennego warto­ ściowania wydarzeń, odbiegającego od naszej klasyfikacji na to, co właś­ ciwe i naganne. Odwołując się podobnie do systemu wartości, dałoby się być może wytłumaczyć swobodne stosowanie przydomka Bodonczara — Głupi. Niemniej, można w THM wyszukać przykłady nie tylko subiekty­ wizmu, lecz ukrywania lub fałszowania wydarzeń w imię racji uznanych za nadrzędne. Zwraca zresztą na nie uwagę sam Kałużyński w przypi­ sach. M . in. dotyczy to idealizacji przyczyn śmierci najmłodszego syna Czyngis-chana, Tołuja, który był alkoholikiem (§ 272), lub przemilczania pozamałżeńskiego pochodzenia najstarszego syna Czyngisa, o którym THM zmuszona jest powiedzieć dopiero w obliczu dramatycznego sporu. Tak więc w interpretacji materiału zawartego w kronice obowiązywać musi daleko posunięty krytycyzm. 3 4 Nie podejmując się oceny tłumaczenia od strony językowej, pragnął­ bym w tym omówieniu ograniczyć się do jednego tylko zagadnienia. Re­ lacjonowanie bowiem zawartej w T H M informacji etnograficznej mija się z celem, tym bardziej że materiał ów wykorzystał już w dużej mierze Władimircow . Kronika jest pierwszym źródłem do etnografii Mongołów, które sięga tak głęboko wstecz. Dysponując ograniczonymi możliwościami weryfi­ kacji (Raszid ed-Din oraz podróżnicy europejscy), musimy tym bardziej pamiętać o tym, że materiał odnosi się do czasów przełomowych w h i ­ storii Mongołów, do granicy dwu epok. A dotyczy to nie tylko historii politycznej, lecz także społecznej i kulturalnej. Niestety, niewiele wiemy o etapie, który został zamknięty. Nie oznacza to jednak, że etnografowi wolno przeoczyć jego istnienie. Organizacja państwa Czyngis-chana była szczytowym osiągnięciem procesu centralizacji feudalnej plemion stepowych. Proces ten za­ czął się wcześnie i uczestniczyły w nim wspólnie ludy tureckiego i mon­ golskiego substrátu etnicznego, na przemian sięgające po przodownictwo. Utworzenie pierwszego państwa tureckiego w wieku V I było decydują­ cym krokiem na drodze reformy organizacji społecznej ludów stepu mon5 3 P o r . wstęp Kałużyńskiego do o m a w i a n e g o w y d a n i a , s. 18. 4 THM — skrót używany dalej numer paragrafu 5 czewoj B. J a . W ł a d i m i r c o w , fieodalizm, n a oznaczenie Tajnej historii Mongołów oraz Mongolskij ko- w tekście. Obszczestwiennyj L e n i n g r a d 1934. stroj mongołow. �302 RECENZJE golskiego. O znaczeniu tej r e f o r m y świadczy f a k t częściowego przejęcia przez Mongołów t u r e c k i e j t e r m i n o l o g i i odnoszącej się do s t r u k t u r y p o l i ­ tycznej i społecznej, a zwłaszcza pokrewieństwa. T a ostatnia z t u r e c k i m i wpływami przetrwała w i e k i całe i bardziej zasadniczo zmieniać się p o ­ częła dopiero z końcem X I X stulecia. Jest to wymowną ilustracją w a g i przemian dokonanych w czasach koegzystencji mongoło-tureckiej, prze­ m i a n dostatecznie już w dziedzinie społecznej u t r w a l o n y c h , gdy C z y n gis-chan przejął misję stabilizacji politycznej w oparciu o te właśnie przekształcenia w s t r u k t u r z e społecznej. D l a etnografa j e d n y m z ciekawszych zagadnień, których rozwiązania poszukuje w materiale T H M , jest organizacja r o d o w a i miejsce g r u p k r e w n i a c z y c h w s t r u k t u r z e społeczeństwa średniowiecznych Mongołów. Władimircow udzielił k i l k u ważnych w t y m kontekście odpowiedzi, stwierdzając w możliwie pełnej zgodzie z niejednoznacznymi często prze­ kazami, iż Czyngis-chan zastał plemiona mongolskie podzielone na agnatyczne r o d y egzogamiczne, w większości władające k o n k r e t n y m t e r y t o ­ r i u m , związane specjalnym k u l t e m oraz solidarnością wzajemną ( i n s t y ­ t u c j a zemsty rodowej). T H M dostarcza materiału kwestionującego p o ­ wszechność w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h cech z wyjątkiem agnatyczności i egzogamii. Władimircow również dostrzega większość z t y c h ograniczeń. Rody te więc w w y n i k u bezustannych w o j e n były często pod p r z y m u ­ sem dzielone, rozłączane z t e r y t o r i u m i dostawały się g r u p o m zwycięskim jako pomoc w p r o w a d z e n i u gospodarstwa pasterskiego i sojusznicy n a w y p a d e k w o j n y . Mielibyśmy więc do czynienia z r o d a m i żyjącymi w roz­ proszeniu i nie znającymi jedności t e r y t o r i a l n e j (głównie w w y n i k u przemocy wojennej). Wspólnota k u l t o w a , w T H M w s p o m n i a n a d w u k r o t ­ nie, odnosić sią może do g r u p mniejszych niż ród (§§ 43, 70). Z d w u p r z y ­ padków „zemsty r o d o w e j ' ' (§§ 129, 133) jeden może być t r a k t o w a n y j a k o pretekst do w o j n y , a nie j e j przyczyna, d r u g i zaś dotyczy zemsty za z a b i ­ cie brata, nie zaś dalszego krewnego. Rodu n i e wyznacza już wspólnota gospodarcza; pasterstwo w X I I w i e k u jest z i n d y w i d u a l i z o w a n e . Istnieje j e d n a k potrzeba (którą można już realizować niezależnie od rodu) z b r o j ­ nej obrony stad przed zagrożeniem z zewnątrz, występującym stale w o w y c h chaotycznych czasach pełnych najazdów i grabieży. W t y c h w a ­ r u n k a c h regułą staje się przywództwo i n d y w i d u a l n e , odwołujące się — niekiedy d l a formalności t y l k o — do zgromadzenia starszyzny, churału. Przywództwo, którego m a n d a t n i e jest ograniczony czasowo, lecz zależy od siły i zdolności l a w i r o w a n i a , t w o r z y okazje do m n i e j l u b bardziej trwałych aliansów oraz g r y politycznej, prowadzącej do dzielenia się ze­ społów k r e w n i a c z y c h w w y n i k u działania sprzecznych tendencji p o l i t y c z ­ nych, k o n k u r e n c y j n y c h ofert i a m b i c j i kandydatów na wodzów (por. §§ 120, 122). �303 RECENZJE Rozpad r o d u w i d o c z n y jest w t y m , że w czasach powstawania T H M jest o n (a raczej g r u p a k r e w n y c h nazywana w opracowaniach rodem) t y l k o pomocniczą jednostką organizacji społecznej. Wiele osób majętnych l u b d y n a m i c z n y c h urządza się życiowo, szukając a f i l i a c j i poza „rodami". W y k o r z y s t u j e się w t y m celu drużyny w o j s k o w e pretendentów n a p r z y ­ wódców (§ 140). Taka drużyna składa się z towarzyszy w o j e n n y c h — nókór — z b i e r a n i n y wychodźców r o d o w y c h . Zaś do solidarności k r e w ­ n y c h odwołują się i n a niej polegać pragną m n i e j r y z y k a n c k i e j e d n o s t k i . Występując j a k o z w a r t a g r u p a współrodowców —• często jedna z k i l k u podobnych, j a k i e pozostały po j e d n o l i t y m d a w n i e j rodzie — jest ona s k a ­ zana na pełnienie r o l i o d w o d u wojskowego swego krewniaka-przywódcy, utrzymującego ponadto z w y k l e jeszcze drużynę nokórów. Po ewentualnej klęsce wojennej sytuacja t e j g r u p y współrodowców zmienia się o t y l e t y l k o , że rządzona jest przez obcoplemiennego przywódcę i f o r m a l n i e j e j status jest niższy, staje się b o w i e m grupą poddanych — bogol. Świadcze­ n i a w o j s k o w e i ekonomiczne pozostają podobne, zmienić się może i c h r e ­ gularność. N i e w p r o w a d z a się j e d n a k żadnych zasadniczych ograniczeń co do sposobu korzystania z owoców własnej pracy i pomnażania własne­ go stada. Zgodnie z p r a w a m i gospodarki pasterskiej poddany stać się m o ­ że bogaczem i zyskać w p ł y w na swego suwerena. Również w zgodzie z p r a w a m i p o l i t y k i stepowej, losy k o l e j n y c h zmagań w o j e n n y c h mogą odwrócić położenie dotychczasowych bogolów, jeśli zbuntują się, przejdą na stronę nieprzyjaciół l u b zostaną przejęci przez grupę blisko s p o k r e w ­ nioną. Ponieważ j e d n a k t a k a zmienność losów w w a r u n k a c h bezustan­ n y c h w a l k między r y w a l a m i była częsta, n i e można stanu poddaństwa przyjmować za trwały a n i t y m bardziej za taką uważać pozycję r o d u u p r z y w i l e j o w a n e g o w znaczeniu formalnego „panowania" n a d bogolami* Taką j e d n a k omyłkę popełnił Władimircow, sugerując i s t n i e n i e rodów a r y s t o k r a t y c z n y c h w znaczeniu rodów stale posiadających swoich stałych bogolów . N a w e t b o w i e m najbardziej według Władimircowa a r y s t o k r a ­ tyczna g r u p a Temudżyna i jego ojca Jesugeja — K i j at Bordżiginów d w u ­ k r o t n i e uniknęła w sposób n i e z b y t zrozumiały losu poddaństwa po n a ­ paści Tajcziutów oraz Merkitów, którzy o g r a n i c z y l i się — m i m o całko­ w i t e j przewagi — do uprowadzenia raz samego Temudżyna, i n n y m razem k i l k u kobiet. N a w e t jeśli n a p e w i e n dłuższy okres czasu utrwalała się sytuacja wspólnego występowania k i l k u t z w . rodów z j e d n y m w r o l i panującego, dowodziło to n i e „arystokratyczności" tego ostatniego, lecz p o l i t y c z n y c h talentów jego przywódców i umiejętności u t r z y m a n i a na 6 6 W ł a d i m i r c o w mówi m . i n . o a r y s t o k r a t y c z n y m r o d z i e B a a r i n (op. cit, 80), gdy t y m c z a s e m niektórzy p r z e d s t a w i c i e l e Baarinów (§ 149). są p o d d a n y m i s. 77 Tajcziutów �304 RECENZJE dłużej związku sojuszniczego, jakim w praktyce było często poddaństwo bogolów; ci ostatni mogli przecież buntować się i przechodzić do innych panów (np. część Süldüsów, porzucających Tajcziutów dla Czyngis-chana). W t y m względzie bogolowie tylko formalnie różnili się od równo­ rzędnych sojuszników, którzy zdradzali, gdy wiodący partner okazywał się słabszy (por. odejście Tajcziutów po śmierci Jesugeja, § 72). To, czy pod­ daństwo było bardziej sojuszem, wasalną zależnością, czy rzeczywistym poddaństwem z występowaniem renty feudalnej, zależało często od poli­ tycznych koncepcji reprezentowanych przez konkretnego przywódcę (por. jakże trafnie podchwyconą przez Władimircowa różnicę skali zaintereso­ w a ń między Czyngis-chanem i jego ojcem Jesugejem Bagaturem , o któ­ rego małym bohaterstwie sama T H M mówi niejako z zażenowaniem). Owe koncepcje jednak wyrastały na gruncie długotrwałego umacnia­ nia się praktyki politycznego wasalitetu, początkowo bez pełnych ekono­ micznych konsekwencji, praktyki notowanej co najmniej od wieku V I i różnie realizowanej jeszcze w czasach bezpośrednio poprzedzających powstanie T H M . Przykładem tej różnorodności może być utrwalona, jak się wydaje, u Kereitów zasada dynastycznego rządzenia (§§ 150-152), pod­ czas gdy nie istniała ona jeszcze u Mongołów, plemienia bliskiego Kereitom. Władimircow co prawda twierdzi, że „Temudżyn był rzeczywistą głową arystokratycznego rodu, który potrafił przywrócić odebrane sobie prawa" , jednakże w tekście THM brak jest jakiegokolwiek potwierdzania na te prawa. Niewątpliwą jest rzeczą, że w tych warunkach społeczno-politycznych ród nie mógł utrzymać się jako forma organizująca życie społeczne. Moż­ na nawet sądzić, że zamiast niego istniały już tylko tradycje wspólnoty genealogicznej wykorzystywane przez różnych przywódców do tworzenia ich feudalnej władzy. Tradycje te znajdowały odbicie we wspólnej na­ zwie oraz idei solidarności, też zresztą szczątkowej. Tym można tłuma­ czyć zaskakujący z pozoru fakt, iż do dziś brak jest wśród mongolistów zgody na to, jakim terminem oznaczano ród w czasach powstawania THM. Konkurują ze sobą dwie nazwy — jasun oraz obog. Pierwszo słowo oznacza „kość", współcześnie zaś narodowość, drugie jest pochodzenia tureckiego i zachowało się do dziś w językach mongolskich, tłumaczone pojęciami „nazwisko, ród". Zgodnie z utrzymującym się do dziś rozdzia­ łem znaczeń oraz z przekazami Raszid ed-Dina, Władimircow, a także wielu innych autorów, przez obog rozumie ród, zaś przez jasun grupę ro­ dów, plemię. Jednakże Kotwicz oraz Kałużyński prezentują dokładnie odwrotny pogląd, opierając się m. in. na XVII-wiecznym zastosowaniu 7 8 7 Władimircow, op. cit., s. 75. 8 Władimircow, op. cżt., s. 77. �305 RECENZJE o w y c h terminów . Pytanie, do jakiego sprowadza się cały spór, b r z m i : Który z dwóch terminów odnosi się do g r u p y krewniaczej, który zaś do g r u p y politycznej? Tymczasem w y d a j e się, że całkowicie u p r a w n i o n e jest inne p y t a n i e : Czy którykolwiek z t y c h terminów w ogóle odnosił się w czasach p o w s t a w a n i a T H M do g r u p krewniaczych? T a k i e m u p o s t a w i e n i u sprawy b l i s k i był Władimircow, który z wyjąt­ kową, nawet dla etnografów, pedan t y cznością próbował precyzyjnie p o ­ sługiwać się pojęciem r o d u , t a k niebezpiecznym przez swoją rozciągliwość i nieostrość. O n b o w i e m pierwszy zwrócił uwagę na pewne zastosowania t e r m i n u obog, które n i e dają się pogodzić z pojęciem r o d u . P r z y j r z y j m y się więc użyciu terminów jasun i obog w tekście T H M . Jest i c h uderza­ jąco mało. 9 Jasun w znaczeniu niewątpliwie odnoszącym się do g r u p y społecz­ nej występuje d w u k r o t n i e — §§ 112 i 148. Dwuznaczność słowa (oznacza również „trup") powoduje pewne kłopoty w § 241, ale przypuszczalnie to zastosowanie nie dotyczy naszego z a g a d n i e n i a . Oba w y m i e n i o n e paragrafy precyzują zastosowanie: „merkicka kość" i „tajcziucka kość". M e r k i c i b y l i przypuszczalnie związkiem p l e m i o n leśnych, a w każdym bądź razie l u d e m uczestniczącym w polityce stepów jako p a r t n e r M o n ­ gołów, Kereitów i t p . Kałużyński (w przypisie do § 112), przypuszczalnie w konsekwencji reprezentowanego stanowiska w sprawie r e l a c j i jasun-obog, t w i e r d z i , iż jest t u m o w a o „rodzie panującym u Merkitów". Tymczasem kontekst („zaczął strzelać z łuku do l u d z i m e r k i c k i e j kości" w starciu, w którym uczestniczyli n i e t y l k o członkowie g r u p y panują­ cej), nie narzuca t a k i e j i n t e r p r e t a c j i . Pozostaje możliwość bardzo szero­ kiego r o z u m i e n i a t e r m i n u . Z kolei, mniejszych kłopotów dostarczają Tajcziuci, którzy (patrz tablica) noszą cechy g r u p y mniejszej od r o d u . 10 9 W ł a d i m iг с o w , krewieństwa oraz mongolskich, Imperium mongolskie, tenże, 10 op. c i i . , s. 47; por. S . u ludów „Etnografia I d z i e o z d a n i e brzmiące w Warszawa Kałużyński, Terminologia 1970, s. 40. tłumaczeniu Kałużyńskiego: „skazał [na śmierć] s t u Tumatów z a z a b i c i e Borokuła". T r z e b a odnotować przyjęcie w w e r s j i niepopularnej nych jeńców, w interesującą wości zwrot miejsce czego zwykle etnografów yasun-u tula. proponuje n i e zgodzić się z tłumaczeniem rekompensatą Można go z a zabójstwo. tłumaczyć rekompensatę. Tę rodzinę. G d y b y tradycyjnych kach wego raczej ostatnią zasad postępowania) niewielkiej, a w podziału interpretację K o z i n miał rację, jasun Nasuwa dwojako: społeczeństwa, do przyjął również której należał zabity, „z p r z y c z y n y trupa" otrzymu­ jasun jako ówczesnych warun­ administracyjno-wojskogdyż poszczególne r o d z i n y n i e posiadały większych grup p o d d a n y c h . 20 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 — wątpli­ założeniu ( c z y l i w e d ł u g krewniaczej, w do tej j e d n o s t k i Mamy Kałużyńskiego K o z i n , oddając odnosiłoby się w do g r u p y praktyce pojma­ się „dał s t u Tumatów". (u Kałużyńskiego „za z a b i c i e " ) l u b też „dla kości", j a k o określenie g r u p y jącej polskiej w i n n y c h przekładach i n t e r p r e t a c j i o „skazaniu n a śmierć" t u do c z y n i e n i a •— jeśli w o l n o z po­ P o l s k a " , t. X I V : 1970, s. 179-181, w czasach THM �306 RECENZJE N a cztery zastosowania słowa obog (§§ 9, 11, 139, 263) t y l k o t r z y pierwsze odnoszą się do ludów mongolskich, p r z y czym w j e d n y m w y ­ p a d k u (§ 9) nie można wyciągnąć żadnych wniosków, gdyż nazwa g r u p y K o r i występuje t y l k o raz i nie umożliwia i n t e r p r e t a c j i . W d w u pozo­ stałych p r z y p a d k a c h s p o t y k a m y trudności przypominające omówione p r z y okazji t e r m i n u jasun. § 11 n a z y w a obog wielką grupę Dorbán, któ­ ra wydzieliła się o jedno pokolenie wcześniej niż Bordżigini i w czasach p o w s t a w a n i a T H M była jednostką wielką, przypuszczalnie o cechach r o ­ du. N a t o m i a s t § 139 całkowicie o d m i e n n i e określa j a k o obog grupę Dżiirk i n , reprezentowaną przez d w u b r a c i z pokolenia rówieśniczego Czyngis- c h a n o w i . T a k więc, n a w e t w okresie pisania T H M , stanowiła ona g r u ­ pę krewniaczą teoretycznie nie większą niż w i e l k a rodzina. Już Władi­ m i r c o w zwrócił uwagę na t o , iż g r u p y t e j , będącej „grabieżczą szajką" (por. h i s t o r i a powstania Dżurkin w § 139), n i e można w żaden sposób nazwać rodem. 11 T H M n i e pozwala więc sprecyzować znaczeń obu d y s k u t o w a n y c h terminów, wyjaśnia jednak przez to —• j a k się zdaje — wiele. Oba t e r ­ m i n y n i e były w powszechnym użyciu, o czym świadczy fakt, że zasto­ sowane zostały t y l k o w czterech sytuacjach, o których można powiedzieć, że były dobrze znane a u t o r o w i k r o n i k i i zatem precyzyjnie określone, gdyż odnosiły się do g r u p biorących a k t y w n i e udział w o p i s y w a n y c h wydarzeniach. Tymczasem tekst k r o n i k i przytacza bardzo wiele nazw własnych różnych grup, n i e wykorzystując okazji do określenia i c h j a k o jasun l u b obog, nawet wówczas gdy usprawiedliwiał to precedens (np. o Tajcziutach w s p o m i n a T H M kilkadziesiąt razy, podobnie o Dżurkin). Naszym zdaniem, nie tłumaczy się to t y l k o właściwością s t y l i s t y k i języ­ k a oryginału, gdyż j a k się w y d a j e w w i e l u sytuacjach byłoby t o n a w e t zgodne z j e j duchem. Jeśli nawet s t y l i s t y k a t u zaważyła, to nie ona była chyba c z y n n i k i e m decydującym. Z przytoczonych t u przykładów n i e l i c z n y c h zastosowań o b u t e r m i ­ nów w y n i k a obserwacja, że gdy była m o w a o jasun, t o — inaczej niż w p r z y p a d k u obog — chodziło o przeciwstawienie g r u p y k r e w n y c h (jed­ n a k niekoniecznie g r u p y krewniaczej) obcym. W § 112 Belgütej strzela do Merkitów, którzy są o d p o w i e d z i a l n i za p o r w a n i e jego m a t k i , w o d ­ różnieniu o d i c h poddanych n i e będących przecież i n i c j a t o r a m i czynu. Tymczasem b r a k zastrzeżenia, że idzie o „merkieką kość", włączyłby w s z y s t k i c h sojuszników l u d u Merkitów, występujących pod wspólnym m i a n e m g r u p y przewodzącej. Widać t o jeszcze wyraźniej w § 148 s t w i e r ­ dzającym: „Czyngis-chan podbił wówczas Tajcziutów, a l u d z i t a j c z i u ckiej kości... wytępił..." T e r m i n „kość" — jasun m a t u precyzować o d - 1 1 Władimircow, op. cit., s. 73. �307 RECENZJE powiedzialność g r u p y k r e w n y c h , powiedzielibyśmy współrodowców. W y ­ stępowanie n a z w y własnej jakiejś g r u p y bez określenia t y p u jasun wcale j e d n a k nie oznacza nieprecyzyjności określenia. Przeciwnie, ozna­ cza ono, j a k w p r z y p a d k u „Tajcziutów" z ostatniego przykładu, że idzie o grupę l u d z i występującą pod „rodową'' nazwą j e j przywódcy, być m o ­ że rozwarstwioną wewnętrznie i nie powiązaną więzami pokrewieństwa, realizującą obok gospodarczych cele polityczne, najczęściej za pomo­ cą środków m i l i t a r n y c h . T a k można b y było określić olbrzymią więk­ szość g r u p n a z y w a n y c h r o d o w y m i , uczestniczących w wydarzeniach opisanych przez autora T H M . Oczywiście, w w a r u n k a c h n i e sprecyzowa­ n y c h jeszcze ciągle koncepcji feudalnej organizacji społeczeństwa, owe g r u p y j a k o elementy tej organizacji wykazywały różny stopień odejścia od wzorców r o d o w y c h . Najbardziej s k r a j n y m i przykładami służą t u w s p o m n i a n a „szajka rozbójnicza" D ż u r k i n ó w oraz p o k o j o w y , mało r o z w a r s t w i o n y i silnie jeszcze z i n t e g r o w a n y zespół k r e w n y c h O n g i r a tów (§ 64). 12 W t y m kontekście nasuwa się przypuszczenie, że t e r m i n mongolski jasun stosowany był w przeszłości na określenie r o d u . Z czasem, g d y Mongołowie wchodzący w skład państwa tureckiego poczęli ulegać stop­ n i o w e m u procesowi feudalizacji, obcy — t u r e c k i t e r m i n obog w p r o w a ­ dzono dla nazwania g r u p y nie będącej już rodem, lecz jego z w y r o d n i e ­ n i e m dostosowanym do n o w y c h warunków, zaś nazwa jasun zaczęła tracić swe p i e r w o t n e znaczenie w r a z z z a n i k i e m j e j desygnatów. Nastą­ piło t o jeszcze w epoce p r z e d i m p e r i a l n e j . Rozpad r o d u oraz n i e ukształ­ towane jeszcze w pełni f o r m y n o w y c h zespołów l u d z k i c h sprawiły, że w czasach Czyngis-chana zastosowania o b u nazw nie mogły być precy­ zyjne; jasun było już przeżytkiem, zaś przez obog rozumiano k i l k a rów­ nolegle występujących f o r m ugrupowań społecznych. Tłumaczyłoby to zamieszanie obserwowane zarówno w tekstach źródłowych X I I I w . i póź­ niejszych, j a k też w opracowaniach mongolistów. Ponowne sprecyzo­ w a n i e znaczeń nastąpiło dopiero później, po u t r w a l e n i u się n o w y c h za­ sad zarządzania i podziału administracyjno-wojennego (choszun-somon). Podobna i n t e r p r e t a c j a godzi, j a k się wydaje, sprzeczne stanowiska Władimireowa i Kotwiczą czy Kałużyńskiego. N i e u s p r a w i e d l i w i a ona jednak chyba z b y t częstego stosowania w tłumaczeniu p o l s k i m , n i e k i e d y synonimicznie, pojęć ród, szczep, plemię, pokolenie i t p . T y m bardziej że 12 lu Interesujące, że Dżtirkinowie, p r z e d s t a w i e n i w T H M j a k o z b i e r a n i n a z w i e ­ „rodów", z p e w n e g o d y s t a n s u czasowego uzyskują uczty postać b a r d z i e j nad Ononem w (§ 131), w y m i e n i a wśród Altan Tobczi incydent podczas siedemnastowiecznej zintegrowaną. Jeśli T H M , relacjonując Dżurkinów oraz złodzieja pochodzącego z Kataginów, to w e d ł u g Altan Buri Siłacza Tobczi k o b i e t a Dżurkin, eliminując w t e n sposób obcy wtręt w zespole (Bordżigin) złodziejem „rodowym". była �308 RECENZJE a u t o r tłumaczenia, m i m o że zastrzegł się, iż n i e dokonuje przekładu f i ­ lologicznego, starał się dochować wierności oryginałowi i wyrzucał w k w a d r a t o w e nawiasy dodane od siebie określenia mające ułatwić per­ cepcję tekstu. N i e dotyczy t o niestety o w y c h mało z w y k l e p r e c y z y j n y c h terminów, które na dodatek w t y m k o n k r e t n y m w y p a d k u zniekształca­ ją rzeczywistość z etnograficznego p u n k t u widzenia. Niestety, nieostre operowanie pojęciem r o d u jest plagą etnografii, praktykują je sami etno­ grafowie, co siłą rzeczy s t a n o w i u s p r a w i e d l i w i e n i e dla przedstawicieli i n n y c h specjalności. N i e jest j e d n a k sprawą nieistotną, b y przytoczyć jeden przykład, czy w § 43 m a m y do czynienia z o f i a r a m i r o d o w y m i , czy r o d z i n n y m i albo też składanymi w ramach lineażu. Wydaje się zresztą, że analiza materiału z p u n k t u w i d z e n i a wystę­ p o w a n i a u Mongołów lineażu byłaby bardzo potrzebna i przypuszczalnie owocna. Rozpad r o d u nie oznaczał b o w i e m zniknięcia lineażu, jeśli t e n występował, a świadczyć za t y m zdają się stale żywe tradycje genealo­ giczne. Przypuszczalnie byłaby t u potrzebna dokładniejsza analiza za­ stosowań t e r m i n u urug, oddawanego z w y k l e jako k r e w n i l u b p o t o m k o ­ w i e . Dlatego b o w i e m n i e wszystkie p r z y p a d k i zastosowania w T H M n a ­ z w y własnej wobec g r u p y l u d z i dotyczą a f i l i a c j i politycznej, niektóre po p r o s t u t r a d y c y j n i e określają przynależność do zespołu k r e w n y c h . T e n b o ­ w i e m pozostał grupą odniesienia nie m n i e j ważną niż j a k a k o l w i e k inna. N i e oznacza to b y n a j m n i e j wskrzeszania rodu, dla którego nie było miejsca w k o n k u r e n c j i z zespołami l u d z k i m i o charakterze w o j s k o w o - f e u d a l n y m . Ośrodkiem konsolidującym solidarność k r e w n y c h stać się musiał lineaż jako jednostka mniejsza, stopniowo rozpadająca się po l i n i a c h wyznaczonych każdorazowo przez piąte wstępne pokolenie, któ­ rej żyjący członkowie doskonale mieścili się w a d m i n i s t r a c y j n y m czy p o l i t y c z n y m zespole, nie podlegając łatwo rozproszeniu. Wniosek t a k i nie jest t y l k o s p e k u l a t y w n y , gdyż znajduje analogie n p . w jeszcze dzie­ więtnastowiecznym materiale dotyczącym Buriatów, którzy, należąc do tzw. leśnych Mongołów, z dużym opóźnieniem zaczęli podlegać proceso­ w i przemian. Ponadto wyjaśnia on przyczynę często podkreślanego przez Raszid ed-Dina dzielenia się rodów. G d y b y istotnie szło o rozgałęzianie się właściwych rodów, nie przebiegałoby ono t a k szybko, b y odnotował to ów k r o n i k a r z . Załączona tablica prezentuje schematyczną historię podziałów w e ­ wnętrznych w rodzie Bordżigin. Dostarcza ona obrazu p o w s t a w a n i a l i ­ neaży w zasadzie po minięciu pięciu pokoleń według zasady „stosu p a ­ cierzowego" sprawiającej, że najstarsi synowie z każdej generacji, miast dać początek n o w e m u lineażowi, kontynuują główny t r z o n (noszący zre­ sztą nazwę nadaną przez założyciela, a więc niejako nazwę całego rodu), zaś wszystkie n o w o powstające lineaże oddzielają się o d niego, podlega- �309 RECENZJE T A B L I C A PODZIAŁÓW LINEAŻOWYCH Bodonciar - fmie BA'ARIN - росгагек I nawa línea. BORDŻIGINÓW BORDŻIGIN O i gcntTju' верпуем , Л v A O -v o л Д I A A A A 1 1 1 AA А ОтА A 3 5 ZJ Z) A о Ť Л KA АЪ "А ТО А ^ А o A А А АА А А А "А А А А А Ао--А=оА А А А~А А А А А А DŻURKIN А А D/0Cií bin А ^ А А �310 RECENZJE jąc następnie również wewnętrznym podziałom. T y m i o s t a t n i m i j e d n a k T H M n i e interesowała się. Odstępstwo od reguły p o j a w i a się przypusz­ czalnie n a poziomie I I generacji, gdy O k i n B a r k a k decyduje się w y ­ dzielić swoich potomków w odrębną grupę Dżurkin (§ 139). W t e n spo­ sób wiodąca l i n i a senioralna przechodzi n a B a r t a n a i w i n n a być k o n t y ­ n u o w a n a przez Neküna wobec bezdzietności Mengetu. T a k przypuszczal­ nie stałoby się, g d y b y Czyngis-chan n i e kreował się n a suwerena wszyst­ k i c h Mongołów i sam n i e przejął l i n i i wiodącej. Z a n i m t o j e d n a k nastą­ piło, T H M odnotowuje efemeryczną grupę K i j at, stworzoną przypusz­ czalnie przez Jesugeja n a wzór Dżiirkinów (§§ 63, 67), jako podobny przejaw lekceważenia więzów pokrewieństwa i całej g r u p y Bordżiginów, w dążeniu do realizacji własnych celów. T H M n i e podaje, k t o był założycielem Kijatów a n i nie charakteryzuje i c h działalności. Można j e d ­ nak przypuszczać, że nie wywodząc się z normalnego procesu tworzenia się lineażowych g r u p k r e w n i a c z y c h , K i j a c i podobnie Dżurkinom po­ w s t a l i j a k o p r o d u k t a w a n t u r n i c t w a . Charakterystyczne jest, że z d o j ­ ściem Czyngis-chana do władzy, ginie słuch o K i j a t a c h ; n o w e m u wład­ cy — niezależnie o d tego j a k a u t o k r a t y c z n e m u — potrzebna okazuje się t r a d y c j a rodowa i d o b r y rodowód prowadzący w prostej l i n i i do boskie­ go Bodonczara, t y m bardziej że w i e l k i chan nabiera przekonania, iż jest wybrańcem Nieba i jego narzędziem (por. m . i n . §§ 187 i 208), potrzeb­ na jest więc legenda o jego b o s k i m pochodzeniu i predestynacji do r o l i chana (§ 21). Z czasem usunie się ostatnią lukę w p r a w a c h chana do dziedziczenia boskiego c h a r y z m a t u ; siedemnastowieczna Altan Tobczi uzna Jesugeja za pierworodnego syna Bartana, umieszczając t y m s a m y m Czyngisa w głównej l i n i i spadkobierców Bodonczara. Zabieg t a k i w T H M byłby niemożliwy, z b y t w i e l u jeszcze pamiętało rzeczywisty stan rzeczy. To, co zostało wyżej powiedziane o Bordżiginach, nie oznacza, że w czasach Czyngis-chana ród Bordżiginów funkcjonował j a k o żywa s t r u k t u r a . W p r o s t przeciwnie, T H M nie daje n a m n a w e t schematycznie pełnego obrazu, uniemożliwiając rekonstrukcję r o d u , który przecież włą­ cza wszystkie 18 lineaży, j a k i e oddzieliły się od l i n i i głównej, oraz zupeł­ nie n i e znaną ilość lineaży będących p r o d u k t e m dalszego podziału t y c h , które powstały na poziomie V I i I X generacji. Ród Bordżiginów jest t w o r e m teoretycznym, n i e istnieje w rzeczywistości przełomu X I I i Х Ш stulecia i nie o d g r y w a żadnej r o l i w w y d a r z e n i a c h relacjonowanych przez T H M (w przeciwieństwie do głównego lineażu t e j samej nazwy). 13 13 J e d e n fakt, co p r a w d a tegorycznemu beki w a dzie, sformułowaniu. staremu Usunowi n i e j e d n o z n a c z n i e i n t e r p r e t o w a n y , przeczyłby t a k k a ­ § 216 m ó w i z Baarinów. (op. cit., s. 50), że godność bekiego wypełniającego główne obrzędy Jeśli o n a d a n i u p r z e z C z y n g i s - c h a n a tytułu przyjąć interpretację Władimirco- oznaczała funkcję głównego s z a m a n a w r o ­ kultowe, z racji swego podeszłego zwykle �311 RECENZJE Załączona tablica, sporządzona n a podstawie opisu genealogicznego przytoczonego w §§ 40-51, jest właściwie genealogią głównego lineażu i to przypuszczalnie niekompletną, jeśli idzie o potomków Sem Seczüla ( I I I generacja). Co ciekawsze, b l i s k i c h sobie lineaży nie łączy konsek­ w e n t n i e działające poczucie solidarności. Cały okres w a l k i Czyngis-cha­ na o władzę charakteryzuje się zmaganiami m . i n . z najbliższymi l i n e a żami. N i e podlegają one na dodatek p r a w u symetrycznej opozycji cha­ rakterystycznej dla wspólnot r o d o w y c h , sprowadzającej się do tego, że bliższe sobie genealogicznie g r u p y jednoczą się w k o n f l i k c i e z dalszymi. Tymczasem Tajcziuci, najbliżsi (obok Besüt) Bordżiginom, znaleźli się wśród najbardziej k o n s e k w e n t n y c h mongolskich przeciwników C z y n ­ gis-chana (por. § 196). T a k i stan rzeczy wynikał nie t y l k o z b r a k u t r a ­ d y c j i wspólnoty wewnątrzrodowej, lecz również ze wspomnianego wcze­ śniej f a k t u , że g r u p y krewniacze n i e działały całkowicie samodzielnie. Były one w k o m p o n o w a n e w strukturę złożoną ponadto z drużyny w o j ­ skowej oraz sprzymierzonych i poddanych zespołów l u d z k i c h , często bę­ dących również g r u p a m i k r e w n i a c z y m i . Taka złożona g r u p a s t r u k t u r y politycznej rządziła się i n n y m i p r a w a m i niż obowiązujące w s t r u k t u r z e krewniaczej. I dotyczyło to oczywiście nie t y l k o Bordżiginów. Reorganizacja całego społeczeństwa mongolskiego oraz ludów p o d b i ­ t y c h przez Czyngis-chana według zasad a d m i n i s t r a c j i w o j s k o w e j , t z n . n a j e d n o s t k i dostarczające odpowiedniej liczby żołnierzy w h i e r a r c h i i w e ­ dług systemu dziesiętnego, n i e pozostawiała już żadnego miejsca d l a g r u p krewniaczych, n a w e t t a k n i e w i e l k i c h j a k lineaże. Mogły one istnieć j e d y n i e n a marginesie organizacji społecznej. J a k można sądzić z póź­ niejszego materiału, istniały one w t e n sposób jeszcze długo, stopniowo rozpadając się i przechodząc w nieformalne g r u p y k r e w n y c h . wieku cieszącego się również a u t o r y t e t e m przywódcy, w y b ó r C z y n g i s - c h a n a n y byłby z tradycją, gdyż padł n a n a j s t a r s z e g o zgod­ człowieka z n a j s t a r s z e j l i n i i rodu. Taką właśnie był lineaż B a a r i n , gdyż Dżadaran z o s t a l i z r o d u wyłączeni z p o w o d u obcego o j c o s t w a . Gdyby Usun miał być bekim d l a w s z y s t k i c h lineaży nów, świadczyłoby to niewątpliwie o żywotności p e w n y c h n i k a to j e d n a k że p r z y w i l e j e wcale jednoznacznie linii senioralnej z tekstu T H M . Trzeba posiadali nie Baarinowie Bordżigi­ aspektów r o d u , n i e w y ­ t u także odnotować, (potomkowie kobiety bę­ dącej branką wojenną), l e c z l i n i a prowadząca p r z e z K a b i c z i e g o , drugiego s y n a B o ­ d o n c z a r a , w której znalazł się również C z y n g i s - c h a n . P r z y o k a z j i można zwrócić uwagę n a n i e z b y t zrozumiały f r a g m e n t czeniu polskim. „Usun jest potomkiem sadnia ono odmiennie. byli [grupą] zbyt Zdanie wiele. Wydaje się, uzasadniające wybór naczelnika rodu Tłumaczenia że najbliższą bekiego Ba'arin" Kozina, (§ 216). W Haenischa oryginałowi s t a r s z y c h k r e w n y c h " , l u b : „Jest brzmi byłaby [grupa] i u tej w e r s j i Kuo-Pi wersja: krewnych, w tłuma­ Kałużyńskiego: nie Pao „Ba'arinowie starszych Ba'arinów". Odnosiłoby się to do s t a t u s u Baarinów j a k o n a j s t a r s z e g o braci lineażu. N a d ­ to zaś pokrywałoby się z p r z y p u s z c z e n i e m , że niektóre z a s t o s o w a n i a t e r m i n u odpowiadają pojęciu lineażu. uza­ brzmią urug �ANDRZEJ WOŹNIAK ZAGADNIENIE PROCESÓW ETNICZNYCH W RADZIECKIEJ LITERATURZE ETNOGRAFICZNEJ Przeglądając ostatnie roczniki zauważy, że wśród p r o b l e m a t y k i z pierwszych nymi. miejsc wysuwają Tylko w co n a j m n i e j „Sowietskoj poruszanej Etnografii" czytelnik niewątpliwie n a łamach tego c z a s o p i s m a się z a g a d n i e n i a ciągu d w u o s t a t n i c h l a t w n a jedno związane z t z w . p r o c e s a m i „Sowietskoj Etnografii" etnicz­ opublikowano kilkanaście artykułów n a t e n t e m a t . T a k z n a c z n a ilość p u b l i k a c j i 1 tyczących procesów e t n i c z n y c h n i e w y n i k a wyłącznie z indywidualnych do­ zaintere­ sowań poszczególnych autorów. Osno­ W w y d a n e j p r z e d k i l k o m a l a t y pod redakcją S . A . T o k a r i e w a p r a c y pt.: etnografii , zajmujących wy wśród 2 problemów najważniejszych, „szczególnie d z i e c k i c h etnografów", podkreślona została m. i n . konieczność b a d a n i a ra­ współczes­ n y c h procesów e t n i c z n y c h , ponieważ „zachodzące obecnie n a całym świecie o g r o m ­ ne przemiany społeczno-ekonomiczne znaczne zmiany w w rozwoju zagadnieniach kiej etnografii związany z badaniem polityczne pociągają za sobą I . Kozłów p i s z e : się wyraźnie procesów „W ostatnich latach w i stał się j e d n y m etnicznych w również się od l a t 3 e t n i c z n y c h W. wyodrębnił i e t n i c z n y m różnych l u d ó w " . Specjalizujący różnych radziec­ z wiodących krajach kierunek świata, a w s z y s t k i m w Z S R R . . . W a g ę t a k i c h badań określa r o l a , jaką o d g r y w a j ą i w szej przyszłości będą rach życia naszego stronnego p o z n a n i a 1 Przytoczę J . W. w odgrywać Sowriemiennyje tu dla przykładu „Sowietskaja etniczeskije s. 48-59; W. I . jedynie issledowanija), processy w gorodach processy SSSR Chomicz, s. 79-87; J . W. Bromie I. Etnograf ija", w wielu konieczność na Małych Kozłów, Zondskich etniczeskije i niekotoryje sfe­ wszech­ poniatija j , Etnos i endogamija, Leninizm i osnownyje obszcznosti, 2 S. A. T o k a r i e w 3 Tokariew, op. cit., s. 17. lat Ostrowach, processy ich etnografii, 1969-1970: processow B i e r n o w a, tamże, n r 2, w SSSR izuczenija, „etniczeskije (к mie- Etniczeskije tamże, n r 5, processy", tamże, tamże n r 6, s. 84-91; J . W. Brom­ tiendiencyi etniczeskich processow Etnos i ekonomika. E t n i c z e s k a - tamże, n r 6, s. 47-60. (red.) Osnowy z etniczeskich Pokszyszewskij, probłemy O sodierżaniju artykuły aspiekty tamże, 1970 n r 1, s. 3-14; W . I . K o z ł ó w , ja i ekonomiczeskaja (etniczne) także 1969 n r 1, s. 3 - 1 3 ; A . A . tamże, s. 60-72; W . W . s. 3 - 1 5 ; L . W . W. a niektóre Niekotoryje Sowriemiennyje Kozłów, todołogii w SSSR, kraju, z m i a n s t r u k t u r y e t n i c z n e j i możność s t a w i a n i a n a i c h p o d s t a - B r o m l e j , M . S. K a s z u b a , Jugosławii, ie j, c z y n n i k i narodowościowe wielonarodowościowego przede najbliż­ M o s k w a 1968. �RECENZJE w i e prognoz p r z e m i a n e t n i c z n y c h w przeszłości. W pośrednio związana z t y m k i e r u n k i e m badań j e d y n i e artykuły o p u b l i k o w a n e w zostały jednakże u s t a l o n e co może w autorowi sposób przede stadia, Etnografii") ostatecznie niektóre ważne w s z y s t k i m o ustalenie na („etniczeskaja o b s z c z n o s t " ) jako prac" . Idzie tu 4 etnicznych i ich miejsca procesów następnie przedmiotu uwagę metodologiczne, przebiegu istoty procesów i c h przebieg, jeśli brać pod dziesiątki tytułów. N i e zagadnienia na dalszym społecznych, p o d s t a w o w e t y p y c z y n n i k i wpływające etnicznej „Sowietskoj n i e k o r z y s t n y zaważyć wśród i n n y c h procesów latach ostatnich literatura bez­ liczy (nawet zaś etnicznych i ich pojęcie wspólnoty tychże procesów oraz o ty­ pologię wspólnot e t n i c z n y c h . 5 W dyskusji nad zagadnieniami mach e t n i c z n y m i , j a k a toczy się od l a t k i l k u n a ł a ­ czasopism r a d z i e c k i c h , przede „Woprosy wają F i l o s o f i i " i „Sowietskaja się n a p i e r w s z e w s z y s t k i m zaś t a k i c h j a k „Woprosy I s t o r i i " , Etnografija", problemy metodologiczne miejsce . O rozmiarach zainteresowania tymi wśród p r z e d s t a w i c i e l i różnych n a u k wysu­ zagadnieniami 6 społecznych może świadczyć fakt, że w cza­ sopiśmie „Woprosy I s t o r i i " , którego r e d a k c j a zainicjowała dyskusję n a d niektórymi problemami teorii dyskusyjnych narodu, tylko w latach 1966-1968 z a m i e s z c z o n o r e d a k c j a n i e była w s t a n i e opublikować w s z y s t k i c h ) . W dzonej 25 artykułów (dodać należy, że ze względu n a dużą ilość nadesłanych n a łamach „Woprosow I s t o r i i " wzięło udział sumie w materiałów dyskusji prowa­ 23 historyków, 16 filozofów, 5 etnografów, 3 prawników, 2 filologów i 1 e k o n o m i s t a . 7 Problemy (a p r z e d e w metodologiczne nasuwające w s z y s t k i m procesów nauce radzieckiej, potraktowane i wyczerpujący w wydanej W. I. Kozłowa Dinamika się p r z y badaniu e t n i c z n y c h ) , budzące zostały niedawno czislennosti w przez sposób Instytut Etnografii wszechstronny AN ZSRR pracy narodów . J e s t to p i e r w s z a w l i t e r a t u r z e r a ­ s ograniczoną ilość m i e j s c a omówię t u j e d y n i e nicznej zainteresowanie najbardziej d z i e c k i e j p r a c a uogólniająca z d z i e d z i n y t z w . d e m o g r a f i i z zagadnieniem zagadnień e t n i c z n y c h tak szerokie e t n i c z n e j . Z e względu n a te rozdziały p r a c y , które wiążą procesów e t n i c z n y c h , pomijając się zarówno rozdział o s t a t y s t y c e e t ­ (cz. I ) j a k i całą część I I p r a c y („Etniczne a s p e k t y n a t u r a l n e j reprodukcji ludności"). Zanim jednak przejdziemy do omówienia interesujących n a s fragmentów cy W. I . K o z ł o w a należałoby nieco m i e j s c a poświęcić k w e s t i o m Trudności etniczną terminologiczne podkreśla nasuwające zresztą się i s a m autor, przy zaś rozważaniach n a gruncie nad polskim problematyką są one j e s z c z e większe, wziąwszy pod uwagę, że w n a u c e p o l s k i e j o k r e s u p o w o j e n n e g o niom e t n i c z n y m poświęcano nieporównanie mniej miejsca pra­ terminologicznym. niż w zagadnie­ nauce radziec­ k i e j . Uzasadniając celowość używania t e r m i n u „wspólnota e t n i c z n a " („etniczeskaja 9 4 Kozłów, Sowriemiennyje 5 К o z ł o w, op. cit, s. 61. 8 Np.: S . А . Т о к a r i e w, dołogiczeskim p r o b l e m a m jew, gam Národnost' diskusii Problema etnografii), как socyalnaja po niekotorym etniczeskije tipow s. 60. etniczeskich obszcznosti (k m i e t o - „Woprosy F i l o s o f i i " , 1964 n r 11; A . G . A g a - obszcznost', problemam processy..., tieorii tamże, 1965 n r 11; por. także: К nacyi, ito- „Woprosy I s t o r i i " , 1970 n r 8, s. 87, b i b l i o g r a f i a . 7 К itogam 8 W. I . K o z ł ó w , i osnownyje 8 diskussii..., faktory, s. 87-88. Dinamika czislennosti narodów. Mietodołogija issledowanija M o s k w a 1969. Z p r a c p o l s k i c h w y d a n y c h w o s t a t n i c h l a t a c h wymienić należy p r z e d e w s z y s t - �314 RECENZJE obszcznosť") j a k o równoznacznego z określeniem u w a g ę n a wieloznaczność tego ostatniego. kach swój charakter etniczny i oznacza mieszkańców cujące c z y po p r o s t u grupę l u d z i — pisze a u t o r . 1 0 również g r a n i c a między pojęciami czesnej terminologii minów w „ l u d " („naród") K o z ł ó w Określenie „ l u d " t r a c i w jakiegoś Nie zawsze zwraca wielu kraju, wypad­ masy pra­ wyraźnie r y s u j e „lud" i „naród" („nacija"). Nietrwałość e t n i c z n e j pogłębia j e s z c z e z n a c z n a zmienność niektórych przeszłości. D o t y c z y to p r z e d e wszystkim terminu „naród", narodem. W starożytnym Rzymie termin „naród" („natio") ter­ który j a w i ł się z n a c z n i e wcześniej niż t e n t y p wspólnoty l u d z k i e j , który przyjęto wać miał się współ­ po­ nazy­ znaczenie e t n i c z n e i był używany d l a o z n a c z e n i a związków p l e m i o n . W s t o s u n k u do p o s z c z e ­ gólnych p l e m i o n do bardziej R z y m i a n i e używali najczęściej t e r m i n u „gens", zaś w rozwiniętych l u d ó w —• „populus". W odniesieniu następnych s t u l e c i a c h znaczenie t e r m i n u „naród" stawało się b l i s k i e pojęciu jedności państwowej, gdyż rozwiązy­ wanie było p r z e ­ zagadnienia narodowościowego w E u r o p i e z a c h o d n i e j de w s z y s t k i m n a drodze tworzenia państw n a r o d o w y c h . w l i c z n y c h językach z a c h o d n i o e u r o p e j s k i c h ,,nation", włoskie realizowane O d początku w i e k u X I X słowa „naród" (angielskie „nazione" itp.) zaczęto używać głównie już w i francuskie jego politycznym -znaczeniu l u d s t a n o w i grupę etniczną w s e n s i e używanym w etnografii i antropologii t y c h państw j e d n a k słowo to n i e k i e d y było i jest używane w jego e t n i c z n y m z n a ­ czeniu dla oznaczenia grupy ludzi kulturą, świadomością etniczną itd. kim J . J . W i a t r a, tegoż rozdz. stematycznej, kwestii Naród związanych i rasa w świadomości „Struktura e t n i c z n a " , [w:] Warszawa narodowej, pochodzenia, 1969. W społecznej, Społeczeństwo. Wstęp Naród 1964; t e g o ż , Warszawa wspólnotą językiem, 11 pracach i państwo. Warszawa 1962; do socjologii Socjologiczne tych poruszone sy­ aspekty są p r z e d e wszyst­ k i m z a g a d n i e n i a dotyczące t e o r i i n a r o d u . 10 T e r m i n „lud" również w języku p o l s k i m jest b a r d z o n i e j e d n o z n a c z n y : 1) zbiorowość l u d z k a o powiązaniach e t n i c z n y c h , kształtujących „lud" się n a g r u n c i e zamieszkania lub pochodzenia czy domnie­ m a n e g o ) od wspólnych przodków; d l a ukształtowania się więzi e t n i c z n e j n i e jest k o n i e c z n e występowanie w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h (autentycznego ję­ zyka, kultury, regionu czynników jednocześnie; w t y m z n a c z e n i u l u d s t a n o w i grupę etniczną w sensie używanym w etnografii i a n t r o p o l o g i i współczesnej, 2) w p r a c a c h h i s t o r y c z n y c h używa się t e r m i n u „ l u d " n a określenie h i s t o r y c z n i e ukształtowanej wspólnoty t e r y t o r i a l n e j , k u l t u r o w e j , niającej się p o c z u c i e m łączności grup; w t y m znaczeniu ludem przeciwstawianej warstwom ślenie ludności w i e j s k i e j " , języka polskiego wszystkim uprzywilejowanym, 4) d a w n i e j w językowej, w y r ó ż ­ stosunku i chłopi, innych okre­ Małym słowniku Z . Łempickiej, Warszawa „1) pracujące 2) z b i o r o w i s k o do pracującej, często s p o t y k a n e 1965, s. 634. W H. Auderskiej, „lud" c z y t a m y : robotnicy obcości jest szczep l u b plemię, 3) ogół ludności pod r e d . S . S k o r u p k i , wspólnym p o c h o d z e n i e m a W E P , t. 6, W a r s z a w a 1968 n a s. 351 pod hasłem przede wewnętrznej, warstwy ludzi, społeczeństwa, ze sobą i językiem, g r u p a e t n i c z n a , różniąca się od n a r o d u związanych bra­ k i e m okrzepłej t r a d y c j i państwowej; szczep, plemię". 11 W W Wielkiej polskiej literaturze encyklopedii rycznie wytworzona, losów d z i e j o w y c h , naukowej powszechnej brak jest znajdujemy jednolitej definicji t a k i e określenie „ N a r ó d - trwała wspólnota l u d z i , ukształtowana n a g r u n c i e ekonomicznego, przejawia­ 1966, s. 623). podręczniku socjologii Wiatr a i życia histo­ wspólnych jąca się w świadomości n a r o d o w e j j e j członków" ( W E P , t. 7, W a r s z a w a W k u l t u r y , języka, t e r y t o r i u m narodu. Społeczeństwo..., s. 286, c z y t a m y , że „naród �315 RECENZJE W języku r o s y j s k i m przede w s z y s t k i m słowa słowo „naród" („nacija") treść polityczną, później „ l u d " („naród") i zaczęło wchodzić w nym. Wyraźnym zmianom miało w jednak I połowie X I X w i e k u utraciło to z n a c z e n i e użycie głównie w uległo od połowy X I X w i e k u nów „plemię" i „narodowość" •— używanych obecnie n a rzecz znaczeniu etnicz­ również z n a c z e n i e termi­ w nauce radzieckiej dla o k r e ­ ślenia typów wspólnoty e t n i c z n e j . Jak należy j e d n a k pisze, że wspólnota rozumieć s a m o określenie etniczna stanowi jeden „wspólnota z rodzajów etniczna?" historycznie n y c h zespołów l u d z i , t j . może być z a l i c z a n a do k a t e g o r i i Kozłów 1 2 ukształtowa­ społeczno-historycznych. Aby wyróżnić „wspólnotę etniczną" spośród i n n y c h organizmów społecznych leży zastanowić starają się się n a d zespołem określić wszystkim cztery pojęcie cech, przy wspólnoty elementy pomocy etnicznej. przyjętego w D o zespołu nauce na­ 13 radzieccy należą przede określenia narodu: i układu p s y c h i c z n e g o , a także i n n y c h i s t o t n y c h elementów t a k i c h , j a k : świadomość e t n i c z n a , wspólne p o ­ chodzenie, religia 14 . Niektóre z t y c h elementów — pisze K o z ł ó w — n i e mogą być uważane z a p o d s t a w o w e duża ilość wyjątków. c e c h y wspólnoty powstania podstawową cechą tego z j a w i s k a " . określonego zjawiska Poza 1 5 tów, a wśród wiednich nich etnicznej, gdyż wiąże „Analizując w s z y s t k i e te e l e m e n t y że w a r u n k i język, t e r y t o r i u m trzeba społecznego wspólnota bardziej które ekonomiczna, psychicznego nie koniecznie i ekonomika mogą z wymienionych organizacja społeczna leżeć elementów i Kozłów proponuje następującą definicję (gospodarczych, przez logię d e f i n i c j i się i s t n i e n i e m narodu Terminu 12 rzadko. charakteryzuje praca etniczna" np. go s. 284). Z jest pewnej poczucie używa Wiatr wa­ więzi stosunku Naród występują kapitalizmu, narodu". i państwo..., polskich pracach narodu terminów etniczna", języka lub najbardziej t j . „grupa co n a j m n i e j j e j członków jednocześnie, jednakże naukowych E. pod którą wyróżniającej (czemu odpowiada kultura się rów­ oraz od­ ludność sąsiednią); c e ­ d l a określenia d a n e j co n a j m n i e j Kardelja zbliżony społeczna, do i n n y c h grup), s w o i s t a g r u p y e t n i c z n e j muszą występować r a z e m Typo­ s. 183-200. definicję bliskości, łączącej obcości w epoce się w „grupa odrębnego w odrębności (używana w s w o j e j własnej g r u p i e l u b p r z e z c h y te r z a d k o naj­ etnicznej: rozlicznych tłumacząc używanych termin okrzepłą własnej W i a t r a, Używa posiadanie g w a r y , poczucie noczesne zawiera pojęciowym rębna n a z w a są z grup ludzi, w miarę r o z w o j u i ostatecznie świadomości „wspólnota Społeczeństwo..., względem w układu religijna) h i s t o r y c z n i e ukształtowaną trwałą wspólnotę powstałą n a wspólnych losów d z i e j o w y c h charakteryzującą bardzo n i e l u b osiągniętej terytorium, k u l t u r a l n y c h i i n n y c h ) , wspólnoty języka, wspólnych cech k u l t u r y , zdefiniować można j a k o gruncie odpo­ ekono­ wspólnota wspólnoty „jest to g r u p a społeczna powstała n a określonym t e r y t o r i u m posiadania i się elemen­ u podstaw (język państwowa, zbyt stają t y m , niektóre z w y m i e n i o n y c h i k u l t u r y , świadomość e t n i c z n a , wspólnota r a s o w a , istotne, runkach się z n i m i wziąć pod uwagę, więzi społecznych tworzących wspólnotę językową, terytorialną i miczną. P o r o z p a t r z e n i u , (por. uczeni tego radzieckiej wspólnota języka, t e r y t o r i u m , życia e k o n o m i c z n e g o szereg których grupy jako d w i e l u b t r z y " ( W E P , t. 3, W a r s z a w a 1966, s. 499). 13 Autor używa t u określenia „organizm społeczny" społeczna", gdyż t e n o s t a t n i wiąże się w socjologii podziałami społeczeństwa. Por. 14 Kozłów, Dinamika 15 Kozłów, op. cit., s. 25. Kozłów, czislennosti..., Dinamika s. 25. zamiast radzieckiej terminu jedynie z czislennosti..., „grupa klasowymi s. 22. �316 RECENZJE układu p s y c h i c z n e g o ; jeśli zaś g r u p y te różniły się wyraźnie pod względem r a s o ­ w y m , to również z n a c z n e j i c h m e t y s y z a c j i . P o d s t a w o w y m i c e c h a m i wspólnoty e t ­ n i c z n e j są: świadomość odrębności e t n i c z n e j i p o s i a d a n i e własnej n a z w y e t n i c z ­ nej, język, t e r y t o r i u m , szczególne c e c h y k u l t u r y , określona f o r m a o r g a n i z a c j i s p o łeczno-terytorialnej l u b wyraźne dążenie do s t w o r z e n i a t a k i e j o r g a n i z a c j i " . D e ­ finicję tę uzupełnia autor istotną uwagą, iż n i e z n a j d u j e w niej o d b i c i a cała r ó ż n o ­ rodność rzeczywistości, a j e j k o n k r e t n e z a s t o s o w a n i e w y m a g a p e w n y c h uzupeł­ nień. T a k np. ze względu n a z n a c z n e p r z e m i e s z a n i e ludów i p r o c e s y a s y m i l a c j i językowej c e c h a wspólnoty języka i t e r y t o r i u m może być o d n i e s i o n a w pełni j e ­ d y n i e do z a s a d n i c z e g o jądra etnicznego tego c z y innego l u d u . Sformułowawszy d e ­ finicję wspólnoty e t n i c z n e j p r z e c h o d z i autor do omówienia poszczególnych typów tej wspólnoty. W r a d z i e c k i e j l i t e r a t u r z e n a u k o w e j l a t 1920-1930 w y d z i e l a n o d w a p o d s t a w o w e t y p y wspólnoty e t n i c z n e j — p l e m i o n a i n a r o d y . W końcu l a t c z t e r ­ d z i e s t y c h pojęcia „narodowość", d o t y c h c z a s dosyć n i e j e d n o z n a c z n e g o , zaczęto uży­ wać d l a o z n a c z e n i a t y p u wspólnoty e t n i c z n e j c h a r a k t e r y s t y c z n e j d l a początkowe­ go o k r e s u f o r m o w a n i a się n a r o d u . P r z y t y m plemię uważa się z a c h a r a k t e r y s t y c z ­ ne d l a o k r e s u wspólnoty p i e r w o t n e j ; narodowość d l a n i e w o l n i c t w a i f e u d a l i z m u , naród zaś — d l a k a p i t a l i z m u i s o c j a l i z m u . P o z a t y m j a k o p o d t y p wyodrębnia się jeszcze „związek p l e m i o n " . N a p r a w a c h podtypów figurują również w l i t e r a t u r z e r a d z i e c k i e j „narodowość e p o k i n i e w o l n i c t w a " , „narodowość f e u d a l n a " , „naród k a ­ p i t a l i s t y c z n y " i „naród s o c j a l i s t y c z n y " . K o z ł ó w z w r a c a uwagę, że przesłanką m e t o ­ dologiczną t a k i e j właśnie typologii wspólnot e t n i c z n y c h jest teza, iż poszczególnym f o r m a c j o m społeczno-ekonomicznym odpowiadają określone t y p y wspólnoty e t n i c z ­ n e j . Jego z d a n i e m założenie t a k i e jest d a l e k o idącym u p r o s z c z e n i e m . Wspólnota e t n i c z n a — p i s z e autor — jest z a z w y c z a j j e d y n i e pośrednio związana z ekonomiką; a n i j e d n a z j e j c e c h p o d s t a w o w y c h — świadomość e t n i c z n a , język, t e r y t o r i u m itp. — n i e p o d l e g a poważniejszym z m i a n o m p r z y przejściu od jednego sposobu p r o d u k c j i do innego. D l a t e g o też, jeśli założymy, że t y p wspólnoty e t n i c z n e j uzależniony jest przede w s z y s t k i m od f o r m a c j i ekonomiczno-społecznej, to możemy określić w ł a ­ ściwości każdego t y p u j e d y n i e p r z y p o m o c y t y c h cech, którymi c h a r a k t e r y z u j e się d a n a f o r m a c j a np. specyfiką stosunków p r o d u k c y j n y c h c z y składem społecznok l a s o w y m . T e r m i n y „plemię", „narodowość", „naród" są w tej s y t u a c j i zupełnie zbędne, gdyż najsłuszniej byłoby t a k i e „typy" wspólnot e t n i c z n y c h nazywać „lu­ d e m o k r e s u wspólnoty p i e r w o t n e j " , „ludem o k r e s u n i e w o l n i c t w a " i t d . N i e b r z m i to w końcu d z i w n i e j niż używane obecnie określenia: „naród k a p i t a l i s t y c z n y " i „na­ ród s o c j a l i s t y c z n y " . Można oczywiście pozostawić istniejące o b e c n i e określenia, chociaż n i e j e s t to z b y t logiczne, ale należy w t e d y posługiwać się n i m i z największą ostrożnością i n i e dopuszczać używania w s t o s u n k u do żadnego z l u d ó w Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o (tj. l u d ó w e p o k i s o c j a l i s t y c z n e j ) t e r m i n u „narodowość", ponieważ j a k się o k a z u j e , z a t e r m i n e m t y m kryją się c e c h y f o r m a c j i n i e w o l n i c z e j l u b f e u d a l ­ n e j . W rzeczywistości wspólnoty e t n i c z n e , m i m o w s z y s t k i c h i c h związków z f o r ­ m a c j a m i społeczno-ekonomicznymi, rozwijają się według s w o i c h s p e c y f i c z n y c h praw . u 17 18 Przechodząc do b a r d z i e j szczegółowych rozważań n a d t y p a m i wspólnoty e t n i c z ­ n e j , s t w i e r d z a Kozłów, że s t o s u n k o w o pierwszego — plemienia. N a podstawie 1 6 17 1 8 Kozłów, op. cit, Kozłów, Kozłów, op. cit., s. 57. op. cit., s. 58. s. 56. najmniej jest problem typu analizy organizacji rodowo-plemiennej skomplikowany (np. �317 RECENZJE Australijczyków i Irokezów) dochodzi autor do w n i o s k u , że plemię p o s i a d a kie te c e c h y , które j e s t : wspólne zostały przyjęte t e r y t o r i u m , język również więzi o c h a r a k t e r z e za podstawowe (dialekt), d l a wspólnoty nazwę plemienną, ekonomicznym. Do plemienia wszyst­ e t n i c z n e j , to a często oprócz też odnoszą się tego takie c e c h y j a k wspólnota układu p s y c h i c z n e g o i k u l t u r y . Z n a c z n i e więcej kłopotu s p r a w i a k w e s t i a drugiej noty etnicznej — wiążą zazwyczaj bywa niekiedy mienia narodowości. z okresem rozciągane i narodu. J a k już niewolnictwa na wszystko, Poddawszy z w y m i e n i o n y c h typów w s p ó l ­ wspomniano, typ ten autorzy i feudalizmu, a w co n i e o d p o w i a d a t y p o w y m krytycznej analizie radzieccy praktyce dotychczasową pojęcie cechom literaturę to ple­ posłu­ gującą się pojęciom n a r o d o w o ś c i , dochodzi autor do w n i o s k u , że ponieważ pojęcie 19 to jest n i e p r z y d a t n e plemieniem d l a określenia etnosów znajdujących a narodem, się w p r z e d z i a l e należy wydzielić przejściowe t y p y l u b p o d t y p y między wspólnoty etnicznej. Słuszność wyodrębniania narodu jako szczególnego typu wspólnoty etnicz­ n e j n i e b u d z i w p r a w d z i e wątpliwości Kozłowa, jednakże rozpowszechnioną w ce r a d z i e c k i e j definicję n a r o d u nota języka, t e r y t o r i u m , e k o n o m i k i i układu p s y c h i c z n e g o wspólnocie k u l t u r y , uważa z a n i e p r e c y z y j n e . nieść się do większości członkowie których plemion mówią — mocno pisze przejawiającego „Na ogół c e c h y te łatwiej autor — zróżnicowanymi niż do niektórych dialektami, żyją się w e dadzą o d ­ w narodów, znacznym p r z e m i e s z a n i u t e r y t o r i a l n y m i ścisłych związkach e k o n o m i c z n y c h z i n n y m i a jednocześnie mieszkania, [...] z powodu rodzajów klasowo-zawodowych, narodowego) pisze dalej Kozłów nego r o z w o j u , na różnych działalności — warunków gospodarczej, nie cechuje ani kultury..." stanowi naturalnych przynależności poziom narodu w porównaniu miejscach do różnych (charakteru jego społeczno-ekonomicznego lecz n a z a s a d a c h za­ grup z plemieniem j a k również i to, że jego s t r u k t u r a wewnętrzna o p a r t a więzi pokrewieństwa, ludami, w i c h wspólnota układu p s y c h i c z n e g o Specyfikę 2 0 nau­ opartą n a t a k i c h c e c h a c h z a s a d n i c z y c h , j a k w s p ó l ­ społeczno-klasowych. — i kultural­ jest już n i e Ważną rolę od­ g r y w a t u również k r y t e r i u m liczebności. N a r ó d n i e jest zwykłą wspólnotą e t n i c z ­ ną — j e s t sięcy dużą i milionach wspólnotą etniczną, której liczebność w y r a ż a się w s e t k a c h t y ­ ludzi, bowiem d z i e l n e i s t n i e n i e i rozwój niętego społecznego nych W wojem tylko 2 1 różni s i l n i e rozwiniętą takie rozmiary w warunkach podziału p r a c y . „narodowościami" wewnętrzną, narodu się zabezpieczyć samo­ postępu sił wytwórczych i rozwi­ O d wspólnot naród przede świadomością mogą etnicznych umownie wszystkim etniczną — poczuciem t o k u dziejów wspólnoty e t n i c z n e podlegały z m i a n o m społeczno-historycznym stencji. Procesy powodujące i kulturalnym te z m i a n y związane Wśród bezpośrednio nich z rozwojem d u k c y j n y c h , przebudową ne wyrażające 19 się w P o r . np. A . G . socyalisticzeskogo można i osobliwościami A g a j e w, różnych К woprosu narodnostiej o tieorii w SSSR, 2 0 К o z ł o w , op. cit., s. 67. 2 1 Kozłów, 2 2 W o r y g i n a l e „nacyonalnym c z u w s t w o m " , 2 2 i c h własnej zarówno roz­ egzy­ ze w z g l ę ­ społeczno-ekonomiczne i zmianą i zawodowej elementów narodowym . oddziaływania n a w s p ó l ­ procesy sił p r o d u k c y j n y c h struktury klasowej zmianach razwitija wymienić пр.: nazywa­ zwartością uwarunkowanym są b a r d z o różnorodne d u n a swoją istotę, j a k i n a stopień i c h w i e l o s t r o n n e g o notę etniczną. większą stosunków kultury, językowe národnosti. powodu- Zakonomiernosti Machaczkała 1965. op. cit, s. 68. Kozłów, pro­ itp.; społeczno-kultural- op. cit, :s. 68. �318 RECENZJE jące zmianę języka potocznego i l i t e r a c k i e g o i i n n e . T u j e d n a k r o z p a t r y w a n e będą j e d y n i e p r o c e s y kończące się zmianą przynależności e t n i c z n e j g r u p l u d z k i c h . K o z ­ łów n a z y w a j e p r o c e s a m i e t n i c z n y m i . 2 S Badanie procesów e t n i c z n y c h zapoczątkowano w końcu X I X w i e k u w wielonarodowościowych (m. i n . w imigrantów, szczególnie zaś w gólny charakter niewielkich Rosji) U S A . Wówczas i sprowadzały W Związku Radzieckim czas do zagadnień wościowymi w w sferze ostatnich latach w się j e d n a k a wiele badanie procesów przede polityczno-prawnej niedostatek jednolitej rozpada danego ograniczało się ze s t o s u n k a m i związany i stał się j e d n y m przez narodo­ Dopiero z badaniem pro­ z wiodących . Od­ 24 uogólniającym z tej dziedziny, n i e zostało j e s z c z e w pełni rozwiązanych. razdielenije") i „zespolenie Podział e t n i c z n y jest p r o c e s e m , wspólnoty wchłaniania t y p a m i procesów e t n i c z n y c h są, z d a n i e m K o z ł o w a : „ p o ­ e t n i c z n y " („etniczeskoje objedinienije"). się szcze­ ludy społeczno-ekonomicznej. kierunek o charakterze zagadnień m e t o d o l o g i c z n y c h rodzime etnicznych wszystkim i radzieckiej prac t a k i e miały do śledzenia procesów związanych etnografii D w o m a podstawowymi dział badania szczególnie nasiliły się w o s t a t n i c h l a t a c h . cesów e t n i c z n y c h zarysował się wyraźniej czuwa jednak się z a z w y c z a j krajach krajach masowego osiedlania wspólnot e t n i c z n y c h i g r u p i m i g r a n c k i c h p r z e z kraju. Badania nad tymi zagadnieniami dłuższy oraz w etnicznej oddziela się w etniczne" („etniczeskoje t r a k c i e którego od inna wspólnota lub poprzedniej, kiedy pierwsza się n a d w i e albo więcej części, z których każda staje się o s o b n y m samo­ i s t n y m l u d e m . P r o c e s y t a k i e były szczególnie c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a o k r e s u wspól­ noty p i e r w o t n e j Procesy macji i plemiennego zespolenia klasowych, to proces zwyczaj d z i e l i autor zlewania jednak s t a d i u m r o z w o j u wspólnot e t n i c z n y c h . etnicznego, pokrewnych językowo innych w lektycznym wszystkim w pokrewne jedną odwróceniem znacznie posiadających wspólnotę w wielu wypadkach procesów podziału sobie pochodzą jest j a k gdyby etnicznego. różniących się pod świadomość względem odrębności pochodzenia, etnicznej. Istota — etnicz­ Przez proce­ szczególnym asymilację procesu i dia­ rozu­ już ludów, języka wie­ zazwyczaj w przeszłości wspólnoty etnojęzykowej, z a t e m rozwój etnicznej for­ t y l k o i c h części), z a ­ m i a n y jest t u proces w z a j e m n e g o oddziaływania u f o r m o w a n y c h czaj dla Konsolidacja Wiatyczów, K r y w i c z ó w , S i e w i e r i a n i ludy 2 5 sów k o n s o l i d a c j i (niekiedy i kulturalnie, plemion l u d r o s y j s k i . Ponieważ od jakiejś j e d n o l i t e j przede i asymilacyjne. się odrębnych e t n i c z n i e ludów ną, n p . wschodnio-słowiańskich lu charakterystyczne na konsolidacyjne zazwy­ kultury asymilacji oraz polega n a t y m , że poszczególne g r u p y l u d z i i j e d n o s t k i należące do jednego l u d u , s t y k a ­ jąc się z i n n y m (a szczególnie znajdując się wśród niego), w r e z u l t a c i e z n i m tracą właściwe i m c e c h y k u l t u r y , przyswajają sobie jego język i przestają uważać się z a należące do p o p r z e d n i e j W odróżnieniu od procesów k o n s o l i d a c j i (i etnicznego kontaktów kulturę drugiego ludu, wspólnoty e t n i c z n e j . podziału), obejmujących całe wspólnoty e t n i c z n e i prowadzących do z a n i k a n i a j e d n y c h i p o j a w i a n i a się i n ­ nych samego ludów, p r o c e s y istnienia do asymilacyjne uczestniczących w zupełnego wchłonięcia naturalną i przymusową. średniego kontaktu 2 3 2 4 2 5 ludów szczególnie początkowo n i e naruszają n i c h ludów, chociaż doprowadzają jednego l u d u Asymilacja op. cit, s. 258. op. cit, s. 259. К o z ł o w, op. cit., s. 259-260. oraz niekiedy i n n y . Rozróżniać należy naturalna i ich kultur К o z ł o w, Kozłów, przez ma miejsce uwarunkowana w w końcu asymilację wypadku jest rozwojem bezpo­ spo- �319 RECENZJE łeczno-ekonomicznyim danego k r a j u . A s y m i l a c j a p r z y m u s o w a wiąże się z a s y m i l a torską polityką rządu i władz l o k a l n y c h w z a k r e s i e oświaty, a także w i n n y c h d z i e ­ d z i n a c h życia. P r z y p o m o c y t a k i e j p o l i t y k i dąży się do w y k o r z e n i e n i a języka i k u l ­ tury mniejszości kim w narodowych. krajach, w wypadkach taktów których Asymilacja przymusowa narodowości połączona j e s t z asymilacją między ludnością różnych występuje n i e posiadają naturalną narodowości. przede równych dokonującą wszyst­ praw i w wielu się n a drodze Oddzielenie kon­ wpływu pierwszego etnografii radzieckiej t y p u a s y m i l a c j i od drugiego j e s t rzeczą b a r d z o trudną. ¡Mimo znacznie że w zainteresowanie problematyką etniczną o s t a t n i c h l a t a c h wzrosło, to j e d n a k n i c z n y c h n i e zostało j e s z c z e w pełni wyjaśnione. L i c z n i cesy e t n i c z n e , przydają zumiejąc temu w zagadnienie ostatniemu terminowi a u t o r z y , rozpatrując zbyt pod n i m w s z y s t k i e z m i a n y p o d s t a w o w y c h istoty procesów szerokie elementów et­ pro­ znaczenie, r o ­ wspólnoty e t n i c z ­ n e j . Często są one łączone, a n a w e t m i e s z a n e z ogólnym r o z w o j e m narodu, wzro­ stem dostatku materialnego itp. Oczywiście każda z t y c h z m i a n może mieć w p ł y w na szeregu procesy przeobrażeń etniczne, a w językowych wypadków (dotyczy to w pierwszym elementów k u l t u r y ) może być i c h częścią składową l u b s t a d i u m , w są one odrębnymi r o d z a j a m i procesów społeczno-ekonomicznych, r o w y c h c z y językowych. P o d s t a w o w y m cesów e t n i c z n y c h z dużej etnicznych, mości jest w rzędzie i p r o c e s u z m i a n s p e c y f i c z n y c h d l a określonego grupy naszym i n n y c h , które w się w ogóle zmiana społeczno-kultu­ różny sposób dotyczą głównego stopniowym 2 6 jednak k r y t e r i u m d l a w y d z i e l e n i a właściwych wypadku e t n i c z n e j , wyrażająca etnosu pro­ wspólnot w y z n a c z n i k a —• ś w i a d o ­ zastępowaniu uczucia przynależ­ ności do j e d n e j wspólnoty, u c z u c i e m przynależności do i n n e j . 2 7 W dalszej części rozdziału o m a w i a Kozłów p o d s t a w o w e czynniki oddziaływa­ jące n a p r z e b i e g procesów e t n i c z n y c h — r o z m i e s z c z e n i e i liczebność ludności, w a ­ runki we, społeczno-ekonomiczne, kulturowe, polityczno-prawne, psychologiczne. nemu rozwojowi Ostatni następnie podrozdział zaś czynniki poświęcony został języko­ historycz­ procesów e t n i c z n y c h , i c h s t a d i o m i t e m p u r o z w o j u oraz r o l i m a ł ­ żeństw m i e s z a n y c h e t n i c z n i e . Badanie granicami, współczesnych procesów jest w e t n i c z n y c h , zarówno w n a u c e r a d z i e c k i e j domeną etnografii piszą J . W. B r o m l e j , О. I. S z k a r a t a n — najważniejsze, wiedzialne KPZR W w 28 zadanie, którego aktualność została ZSRR i stanowi j a k i z a jego obecnie — a także n a j b a r d z i e j podkreślona na XXIII Zjeździe . d z i e d z i n i e etnogenezy znacznej mierze odwołuje i h i s t o r i i e t n i c z n e j poszczególnych się do p o m o c y ludów h i s t o r i i , a źródła p i s a n e etnografia są w w y p a d k u d l a etnografa, podobnie j a k d l a h i s t o r y k a , źródłami p o d s t a w o w y m i . jednakże p r o b l e m a t y k a procesów e t n i c z n y c h leży na styku dwu nauk: i socjologii. Tę strefę wspólną d l a etnografií i socjologii nazywają logią etniczną i uważają ją z a dział e t n o g r a f i i dział socjologii. S t r e f a t a p o w s t a j e wisk z jednej tym Sama etnografii autorzy strony, z d r u g i e j socjo­ zaś z a p r z y b a d a n i u w z a j e m n e g o krzyżowania się z j a ­ e t n i c z n y c h i społeczno-klasowych. etnosocjologii; Tego rodzaju badania stanowią jednocześnie można je podzielić n a d w a w z a j e m n i e Określenia tego używa Kozłów 2 7 К o z ł o w, op. cit., s. 261. 2 8 J . W. 2 6 jak odpo­ podstawę powiązane k i e - z a m i a s t terminów „lud", „wspólnota e t n i c z ­ na". i socyologii, Bromlej, О. I . Szkaratan, O sootnoszenii „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1969 n r 3, s. 16. istorii, etnografii �320 RECENZJE runki: procesy społeczne w w poszczególnych g r u p a c h cesów i różnych środowiskach etnicznych i procesy społecznych. O b a k i e r u n k i stanowią struktur. Ostatecznym celem badań pierwszego etniczne skrzyżowanie kierunku jest pro­ ukazanie drogą a n a l i z y porównawczej oddziaływania różnych środowisk e t n i c z n y c h n a p r z e ­ b i e g procesów społecznych. C e l e m k i e r u n k u drugiego jest u s t a l e n i e związku między stopniem trwałości tradycyjnych form nicznych, takich jak mieszane kultury pod względem i i n n y c h aspektów procesów e t n i c z n y m małżeństwa, et­ dwujęzycz- ność itp., a c z y n n i k a m i społecznymi. We współczesnym zurbanizowanym społeczeństwie no w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j j a k i d u c h o w e j czyli w d z i e d z i n a c h , które etnografowie etnografii metodami, odchodzi w przejawia się p r z e d e wszystkim w podstaw narodowej stosowanych jest w badają z powodzeniem świadomości n a r o d o w e j , c h a r a k t e r z e . Dlatego badawczych etniczna zarów­ tradycyjnymi dla przeszłość. S p e c y f i k a t a u ludów pach i narodowym specyfiki specyfika (szczególnie w obrzędach i w i e r z e n i a c h ) , współczesnych narodowych stereoty­ też •— podkreślają a u t o r z y — b a d a n i e niemożliwe etnografii bez w z b o g a c e n i a t y m i , którymi już metod szeroko tych i technik posługują się socjologowie. Omówione t u zostały niektóre z a g a d n i e n i a matyką etniczną, będące w metodologiczne związane z proble­ Z w i ą z k u R a d z i e c k i m od k i l k u l a t p r z e d m i o t e m k u s j i p r z e d s t a w i c i e l i różnych n a u k społecznych, p r z e d e dys­ w s z y s t k i m zaś etnografów, historyków, filozofów i socjologów. Część t y c h zagadnień znalazła już rozwiązanie l u b j e s t b l i s k a tego, i n n e wciąż j e s z c z e w y w o ł u j ą spory. N i e t r z e b a chyba dowo­ dzić, że rozwiązanie problemów ogólnych zależy od materiałów, j a k i c h dostarczają badania k o n k r e t n y c h procesów e t n i c z n y c h zarówno w Z S R R , j a k i poza jego gra­ nicami. Wydany bieżnoj tom artykułów pt.: Etniczeskije niedawno Jewropy ' stanowić 2 może egzemplifikację procesów e t n i c z n y c h . T o m o t w i e r a artykuł W. processy omawianej I . Kozłowa w stranách wcześniej zaru- typologii o zmianach struktury językowej i narodowościowej B e l g i i od I I połowy X I X w i e k u do czasów o b e c n y c h . Podobnymi zagadnieniami Stosunkom językowym w s t o s u n k u do S z w a j c a r i i rozwoju Pokrow- tu proces nie jedną ze s t r o n innego n a terenie Francji, szczególnie się N. M. L i s t o w a . historii zamieszkałych południowej zajmuje i z a n i k u języka i k u l t u r y p r o w a n s a l s k i e j , poświęcony został artykuł L . W. skiej. Przedstawiony w zaś a s y m i l a c j i ludności p r o w a n s a l s k i e j procesu — Francji — cuskiego. O e t n i c z n e j h i s t o r i i Friulów jest k o n s o l i d a c j i różnojęzycznych kształtowania się jednolitego ( I V - X X w.), n i e w i e l k i e g o jednocześ­ grup ludności narodu ludu fran» żyjącego włoskiej p r o w i n c j i U d i n e , pisze N. A . K r a s n o w s k a . C e l t y c k i m i l u d a m i W y s p t y j s k i c h , przede d o w a . Krótki w s z y s t k i m zaś S z k o t a m i i W a l i j c z y k a m i artykuł narodowościowych w N. N. M o r o z o w e j Szwecji. Ciekawą poświęcony ilustracją zajmuje został procesu się I . N. położeniu we Bry­ Groz- mniejszości konsolidacji etnicznej j e s t artykuł G . I . A n o c h i n a o ludności W y s p O w c z y c h (Fároer). Z b r a k u m i e j s c a n i e w y m i e n i a m t u (poza t y m i , które zostały w s p o m n i a n e początku) p r a c zawierających w y n i k i badań na n a d p r o c e s a m i e t n i c z n y m i zachodzą­ c y m i w Z S R R . Obszerną, liczącą k i l k a s e t p o z y c j i , bibliografię p r a c o t e j t e m a t y c e z a w i e r a omówiona wyżej książka W. I . K o z ł o w a . 30 29 Etniczeskije processy w stranách zarubieżnoj j a , I . N. G r o z d o w a , M . J . S a l m a n o w i c z , M o s k w a 1970. 80 Kozłów, Dinamika czislennosti..., s. 375-403. Jewropy, (red.) O. A . G a n c k a - �LECH MRÓZ PRÓBA K L A S Y F I K A C J I G R U P CYGAŃSKICH Zróżnicowanie C y g a n ó w oraz r e l a c j e w z a j e m n e poszczególnych g r u p n i e j e ­ d n o k r o t n i e już były p r z e d m i o t e m zainteresowań różnych cyganologów. W j e d n y c h p r a c a c h p r o b l e m t e n p r z e d s t a w i a n y j e s t w sposób tyleż p r o s t y co i d o w o l n y , w i n n y c h po p r o s t u p r z e m i l c z a n y . Są i próby p r z e d s t a w i e n i a tego z a g a d n i e n i a zgodnie z rzeczywistością, żadna jednakże n i e w y c z e r p u j e go. W p r e z e n t o w a n y c h poniżej p r a c a c h p r o b l e m t e n j e s t — pośród i n n y c h zagadnień — p o r u s z a n y dosyć obszernie, dlatego p o z w a l a m sobie zwrócić n a niego u w a g ę szczególną. N i e d a w n o w y d a w n i c t w o B . A r t h a u d w y d a ł o bogato ilustrowaną książkę J e a n P a u l Cléberta Les Tziganes, poświęconą C y g a n o m К A u t o r o m a w i a n e j p r a c y n i e jest c y g a n o l o g i e m , to jego p i e r w s z a i c h y b a j e d y n a p u b l i k a c j a o C y g a n a c h ; p r z e d ­ t e m w t y m s a m y m w y d a w n i c t w i e ukazał się a l b u m tego a u t o r a poświęcony P a r y ­ żowi. T r z e b a j e d n a k przyznać, że zasób wiadomości, którymi autor operuje, j e s t duży, a sposób p i s a n i a dosyć l e k k i . A l e z a c z n i j m y o d p r e z e n t a c j i zawartości. Clébert poruszył b a r d z o s z e r o k i w a ­ c h l a r z zagadnień, poczynając od l e g e n d i hipotez związanych z p o c h o d z e n i e m C y ­ ganów, p o p r z e z historię — p i e r w s z e w z m i a n k i i d o k u m e n t y o i c h pobycie, dane o w ę d r ó w k a c h i r o z p r z e s t r z e n i e n i u się — n a d a w a n y c h i m n a z w a c h , prześladowa­ n i a c h , z j a k i m i s p o t y k a l i się, i następnie n o w s z e j i c h h i s t o r i i , aż po w i e k X X . D a l e j , a u t o r poświęca dużo u w a g i p r o f e s j o m cygańskim, a głównie t a k i m z a w o ­ dom, j a k k o w a l s t w o i p r a c e związane z m e t a l e m , h a n d e l końmi, t r e s u r a z w i e ­ rząt, m u z y k a i t a n i e c oraz wróżbiarstwo. W następnej części p o r u s z a t a k i e z a g a ­ d n i e n i a , j a k : o r g a n i z a c j a p l e m i e n n a , cygańskie p r a w a , w i e r z e n i a , demonologia, w i e ­ d z a m e d y c z n a i t d . P o t e m p r z e c h o d z i do t z w . życia codziennego, o m a w i a s p r a w y o b y c z a j o w e , miłości, zaręczyn i ślubu u Cyganów, następnie odzież, m i e s z k a n i a , pożywienie. O s o b n y rozdział poświęcony j e s t cygańskiemu językowi, p i s m u i s p o ­ s o b o m p r z e k a z y w a n i a wiadomości. Książka kończy się omówieniem s y t u a c j i w s p ó ł ­ c z e s n e j C y g a n ó w n a świecie, a głównie w e F r a n c j i . W s u m i e a u t o r starał się dać w miarę pełne k o m p e n d i u m w i e d z y o C y g a n a c h . N i e p o r o z u m i e n i e m jednakże j e s t rozdział poświęcony podziałowi g r u p cygań­ s k i c h . J e s t sprawą dosyć jasną, że p e w n a k l a s y f i k a c j a , p o s e g r e g o w a n i e i t d . ułat­ wiają orientację, jeśli j e d n a k owo s z u f l a d k o w a n i e j e s t p r z e p r o w a d z o n e w sposób dosyć d o w o l n y i bez d o s t a t e c z n y c h materiałów, może z tego wyjść rozdział t a k i j a k u Cléberta. S p r a w a k l a s y f i k a c j i i podziału g r u p u C y g a n ó w j e s t z a g a d n i e n i e m wyjątkowo s k o m p l i k o w a n y m . T r z e b a zdać sobie sprawę z i c h początków i h i p o t e ­ t y c z n e j genezy, z h i s t o r i i , dróg, j a k i m i w ę d r o w a l i p r z e z Azję, Europę i i n n e k o n ­ t y n e n t y , m i e j s c postoju, p r o f e s j i , r e l i g i i . T o w s z y s t k o b o w i e m w y w a r ł o w p ł y w n a podziały i w z a j e m n e powiązania oraz r e l a c j e między poszczególnymi g r u p a m i C y - 1 J . P. C l é b e r t , Les Tziganes, 21 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 P a r i s 1966. �RECENZJE 322 ganów. W klasyfikacji Cléberta ta sprawa wygląda dosyć prosto. Dzieli on — r a c z e j można c h y b a właśnie t a k powiedzieć, że Clébert d z i e l i C y g a n ó w — n a t r z y to Cyganie z H i s z p a n i i , P o r t u g a l i i , płd.-zach. F r a n c j i i Płn. A f r y k i , którzy do E u r o p y zasadnicze odłamy: Kalderasz, przybyli idąc z A z j i M n i e j s z e j Gitanowie i Manusz. p r z e z Płn. Afrykę. M a n u s z o w i e Gitanowie — to C y g a n i e , którzy już d a w n o p r z y b y l i do E u r o p y ; dzielą się n a f r a n c u s k i c h , n i e m i e c k i c h i włoskich. Najbardziej z a g a d k o w y jest podział Kalderaszów — wśród n i c h są g r u p y : L o w a r i , B o j a s z , Luri, Czurari autor i Turko-Amerykanie. Zwłaszcza ta ostatnia nazwa jest niejasna, t w i e r d z i , że c h o d z i t u o Cyganów, którzy z T u r c j i w y e m i g r o w a l i do A m e r y k i , a d o ­ piero bez potem przybyli do Europy. Tak w ogólnym zarysie, wdawania się w szczegóły, w y g l ą d a p r o p o n o w a n a p r z e z Cléberta k l a s y f i k a c j a . Zastanówmy się t e r a z , w j a k i m s t o p n i u j e s t o n a do przyjęcia, a j a k dalece s t a ­ nowi swobodną igraszkę pseudonaukową. W literaturze naukowej k a c j i g r u p cygańskich n i e znalazła należytego r o z p r a c o w a n i a , sprawa klasyfi­ jest to p r o b l e m trak­ t o w a n y r a c z e j niechętnie. P i s z e o k l a s y f i k a c j i R u m u n , C . J . P o p p S e r b o i a n u , w J u ­ gosławii R. Uhlik, przebywające na w wielu danym publikacjach terenie, autorzy a l e próby wymieniają całościowej rzadkości. N i e j e s t to wszakże — j a k myślę — w y n i k b r a k u resowań c z y wiadomości, ale świadomość grupy cygańskie systematyki należą odpowiednich złożoności tego p r o b l e m u do zainte­ i wątpliwości wyników. Nie jest wiadomo, czy Cyganie wyszedłszy z I n d i i s t a n o w i l i jedną grupę, k a , czy też zbieraninę uciekinierów i banitów z różnych k l a s i g r u p i plemiennych. W drodze t e n obraz uległ d a l s z e m u z a g m a t w a n i u . kil­ społecznych Część pozostała n a t e r e n i e A z j i , i n n i u d a l i się do A f r y k i Płn., większość j e d n a k Cyganów powędro­ w a ł a w k i e r u n k u E u r o p y . K r a j e m , z którym n a długi czas sprzęgnięte zostały l o s y sporej ilości Cyganów, była R u m u n i a . wolnie, i n n i przemocą zostali Wielu z n i c h zatrzymało zamienieni w j a k n a r y n k a c h amerykańskich M u r z y n a m i , niewolników, osadzano w wioskach w a ć określone p r a c e , najczęściej rzemieślnicze. D o p i e r o w siątkach l a t n i e w o l i , w uwolniono opuściła t e n k r a j , wyruszając struktury organizacyjnej do R o s j i , P o l s k i , E u r o p y itd. T e n a z w y Ameryki. i powstanie Koritari — którzy trudniący zajmowali nad religią i j e j f o r m a m i starej o sposób życia i r o d z a j upra­ (od caldera wyrobów złota w górskich do i n n y c h k r a j ó w Nie wdając czy innej formie wywarła — drewnianych, potokach Europy i do się t u w. rozważania u Cyganów, można stwierdzić, że w tej c h w i l i w takiej Ten zupełne, załamanie się wypłukiwaniem świadomość cygańskich grup. Stąd dochodzi dzie­ też duża i c h część z a c h . i obu A m e r y k . się produkcją dokonała r e l i g i a . wykony­ po w i e l u C y g a n ó w rzymskokatolików, prawosławnych, m a h o m e t a n , Każda z t y c h r e l i g i i w i opartej i n o w e podziały zostały z a n i e s i o n e D a l s z y c h podziałów pie m a m y nowej, dobro­ nimi tak, każąc Stąd t a k i e n a z w y g r u p cygańskich j a k : K a l d e r a s z e kociołek), W r e t e n a r i , Aurari, Rudari, 1856 г., R u m u n i i Cyganów. W t e d y długi p o b y t w R u m u n i i spowodował zupełne, l u b p r a w i e wianego zawodu. się t u t a j handlowano swój Euro­ protestantów. w p ł y w n a kulturę do s y t u a c j i t a k i c h , że grupy, wyszły ze wspólnego p n i a i noszą jedną nazwę, ale których d r o g i p r z e d które dziesiąt­ k a m i l a t rozeszły się, prowadząc j e d n y c h np. do A n g l i i , F r a n c j i , a i n n y c h do Bośni c z y G r e c j i , d z i s i a j poza nazwą n i e w i e l e t y l k o c e c h posiadają wspólnych; różni i c h rodzaj pod życia i poziom wpływem odmiany — kultury, otoczenia. W różne, osiedlone sługiwały się d i a l e k t a m i wspólnym przebywaniu dzieli w y z n a w a n a wioskach na jednym terenie i różnymi zajmowały nastąpiła religia Serbii i Vojvodiny unifikacja i zmiany, jakie zaszły można napotkać — dla g r u p y , które kiedyś i n n y m i po­ się p r o f e s j a m i . języka i kultury, Dzisiaj a po często długim jedynie �323 RECENZJE nazwy pozwalają nazwy stare, odnoszące się do d a w n y c h zorientować zdeterminowane wali — uprawianą Kalderasz się w zaszłych p r o c e s a c h . profesją (lub K a l d e r a r i ) , czy krajem, Serbiake, i grupami w więc u Cyganów c z y Romaniszels; którym Grekuja, (od wurden p r o w a d z o n e g o życia, j a k np. W u r d e n a r i między t y m i n a z w a m i Mamy czasów, j a k Sinti inne długi inne czas związane przeby­ z rodzajem — wóz). A l e j a k i e są relacje j e noszącymi, j a k i e powiązania, zgłębić j e s t n i e ­ m a l niemożliwością. P o d e j m o w a n e do tej p o r y próby s y s t e m a t y k i n i e zwracały z reguły u w a g i n a C y g a n ó w osiadłych i t y c h , którzy znaleźli się n a krańcach cygańskiej e k u m e n y na Cejlonie, drownymi w Azji Centralnej, Afryce i półosiadłymi g r u p a m i cież, jeśli o w a próba ności, p o w i n n a utrudniają się z Europy i z mniejszej s y s t e m a t y k i m a spełniać w y m o g i i owe sprawę, Płd., zajmując marginesowe są narodem grupy właściwie części A m e r y k i . A naukowości uwzględniać. P r z y niespokojnym, często tylko i prze­ uniwersal­ t y m Cyganie zmieniają — wę­ kraj, w sami którym mieszkają. P o d w p ł y w e m różnych s y t u a c j i p o l i t y c z n y c h , e k o n o m i c z n y c h , pod w p ł y ­ wem akcji administracyjnych i misyjnych ganów. W S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h panie" — rodzaj zawodowych zachodzą dalsze zmiany w życiu C y ­ w niektórych m i a s t e c z k a c h powstają t z w . „ k u m ­ zrzeszeń Cyganów z różnych grup, mieszkających n a t y m t e r e n i e . C e l e m t y c h zrzeszeń jest o c h r o n a interesów członków, t r o s k a o z a ­ pewnienie pracy, regulowanie szego w y m i e s z a n i a py — P e r o u s k e zysków. Tego rodzaju sytuacja różnych grup. N a t e r e n i e A m e r y k i prowadzi Płd. tworzą R o m a , C h i l e a n R o m a ; starsze pokolenie do dal­ się n o w e gru­ pamięta j e s z c z e niejedno­ k r o t n i e c z a s y p r z y b y c i a z E u r o p y , k i e d y i n a c z e j się n a z y w a l i , ale długi o k r e s bywania w t y c h k r a j a c h , dojście do głosu p o k o l e n i a chowanego, wpływy miejscowej trudne, nych ukazują, jeśli n i e b e z n a d z i e j n e , o b r a z przedstawiają są próby zależności poszczególnych kszego częściowe w z o r ó w życia, n a z w i t d . Z a r y s o w a n e jak skomplikowany usystematyzowania grup. W y d a j e s e n s u dążyć do prób tego r o d z a j u , się, że w k u l t u r y , gdzie mówi odejście tu w skrócie dziś C y g a n i e Cyganów i i jak wzajem­ tej c h w i l i , n i e m a w i ę ­ gdyż s z a n s e p o w o d z e n i a jeśli w ogóle istnieją. W rozdziałach, w których Clébert p o r u s z a cygańskiej prze­ już urodzonego i w y ­ k u l t u r y i języka spowodowały od t r a d y c j i i przejęcie n o w y c h zagadnienia tutaj są minimalne, inne o zwyczajach, historii, prezentuje zagadnienia często ciekawe f a k t y , l e c z jego próba k l a s y f i k a c j i n i e należy do najszczęśliwszych pomysłów. marginesie można j e s z c z e dodać, że n i e jest p r a w d ą to, co p i s z e Clébert — Na odwo­ łując się już do przykładu szczegółowego — j a k o b y L o w a r i s t a n o w i l i jedną z g r u p C y g a n ó w K a l d e r a s z . O b i e te g r u p y opuściły około połowy X I X w. Rumunię i r o ­ zeszły się po różnych k r a j a c h E u r o p y , są i u n a s i — a także, co można stwierdzić bezpośrednio n a g r u n c i e zupełnie odrębne g r u p y W omawianej pismu — stanowi pracy, książce j e s z c z e j e d e n z rozdziałów — poświęcony zagadkę. Clébert s t w i e r d z a , wydanej podaje n a w e t literatura, stanowią w 1908 г., której dalej autor n i e j e d e n , a t r z y alfabety cygańskiemu co jest zgodne z prawdą, że przechodzi podaje alfabet zajmowało się C y g a n a m i i sami j a k np. p i s a r z cygańskiego p o c h o d z e n i a nie potwierdził tego r e w e l a c y j n e g o dość dużo m i e j s c a owej pracy, cygański. pew­ Właściwie — dziecięcy, dorosłych C y g a n ó w i alfabet Cyganie zaczęli opisywać swoją bada­ kulturę mieszkający w Paryżu M a t e o M a x i m o f f odkrycia. zbyt Cyga­ do omówienia t a j e m n y . S z k o d a jednakże, że n i k t a n i wcześniej, a n i potem, m i m o iż w i e l u czy dwie plemienne. nie n i e s t w o r z y l i własnego p i s m a , jednakże nej co p o t w i e r d z a polskim — dużo Clébert poświęca chyba w swojej — — książce j a k n a ciekawostkę w ą t p l i w e j �324 RECENZJE wartości; z a m i e s z c z a w y k a z y znaków o w y c h alfabetów, a b r a k k o m e n t a r z a ze s t r o ­ n y a u t o r a może w p r o w a d z i ć c z y t e l n i k a w błąd. W s u m i e Les Tziganes są książką dosyć interesującą m i m o w y m i e n i o n y c h b ł ę ­ dów, bogatą w f a k t y i c i e k a w e fotografie, l i c z n y m kręgu czytelników w y d a w n i c t w To samo zagadnienie propagującą wiedzę o C y g a n a c h w dosyć Arthaud. k l a s y f i k a c j i grup L . de H e u s c h w p r a c y A la découverte cygańskich, s z e r z e j des Tsiganes . niż i n n e , omawia Następna z p r e z e n t o w a n y c h 2 t u t a j p u b l i k a c j i c y g a n o l o g i c z n y c h , różni się od p r a c y Cléberta z a k r e s e m t e m a t y c z ­ n y m , podejściem do p r o b l e m a t y k i i s p o s o b e m Dnia 15 c z e r w c a 1961 r. wzięli udział: f i l m o w i e c rozpoczęła wnioskowania. się rekonesansowa H e n r i Storck, malarz J a n Yoors wyprawa, i autor w której książki — L u c de H e u s c h . W y p r a w a o d b y w a ł a się pod a u s p i c j a m i I n s t y t u t u S o c j o l o g i i Uniwersy­ t e t u B r u k s e l s k i e g o , a z a d a n i e m było z e b r a n i e wiadomości o życiu C y g a n ó w nych etnograficznych. W czasie t r w a n i a w y p r a w y , i da­ od 15 c z e r w c a do 4 październi­ k a , j e j u c z e s t n i c y p r z e b y l i trasę liczącą około 10 t y s . k m i wiodącą z Paryża p r z e z Niemcy, Austrię, Jugosławię, Grecję, aż po europejską część Turcji, a dalej do Bułgarii, R u m u n i i , W ę g i e r i z p o w r o t e m . T y m , który miał być pośrednikiem między C y g a n a m i i u c z e s t n i k a m i w y p r a w y , był J a n Y o o r s , on j e d y n y miał „klucze" do o b o z o w i s k cygańskich, spędził bowiem część s w e g o życia wśród Cyganów, znał i c h język i z w y c z a j e ; p r z e z Cyganów był „wujkiem Wanią". Yoors dzieciństwo spędził w zwany B e l g i i i H i s z p a n i i , mając 12 lat u c i e k a do C y g a n ó w i z a c z y n a w ę d r o w a ć w r a z z n i m i . P o p e w n y m o k r e s i e próby przywódca j e d n e j z g r u p L o w a r i , P u l i k o , adoptuje dosyć długo. D o p i e r o co p e w i e n czas — go. Y o o r s wędruje z C y g a n a m i po l a t a c h powrócił do rodziców i zabrał się do studiów, ale nigdy n i e pozostając wracał do swojego p r z y b r a n e g o wśród „cywilizowanych" o j c a P u l i k o . B e l g i j s k i etnolog zbyt długo F . Olbrechts w i ł Y o o r s a , a b y zajął się s t u d i a m i c y g a n o l o g i c z n y m i , zaraził go zamiłowaniem etnografii . W 3 ruchu oporu. c z a s i e w o j n y , mieszkając w Po wojnie osiedlił się w Książka pewne do H i s z p a n i i , Y o o r s wciągnął Cyganów do Nowym Jorku, u t r z y m u j e n a d a l . T e n właśnie człowiek o b a r w n y m przewodnikiem — namó­ ale k o n t a k t z życiu i cygańskiej Cyganami duszy był wyprawy. de H e u s c h a ogólne p r o b l e m y , składa się z dwóch przedstawia części. W pierwszej w n i o s k i , j a k i e nasunęły autor porusza się m u w wyniku w y p r a w y , a także poświęca n i e c o m i e j s c a p o l e m i c e z i n n y m i c y g a n o l o g a m i . Zwłasz­ c z a ostro k r y t y k o w a n y j e s t F r a n s de V i l l e , b e l g i j s k i h i s t o r y k zajmujący się t a k ­ że wnioski, Cyganami . 4 De Heusch atakuje zasady klasyfikowania j a k i e de V i l l e p r z e d s t a w i a c z y t e l n i k o m s w o j e j więcej uwagi gadnienie s c h e m a t o w i , według klasyfikacji Cyganów jakiego poruszane C y g a n ó w i i c h początkowej i p r a c y . N i e m a s e n s u poświęcać t u Cyganów było w t a r z a n i a t y c h s a m y c h argumentów. Zaskakujące t e m a t genezy Cyganów sklasyfikował powyżej, de V i l l e . Z a ­ oszczędźmy więc po­ są także w y w o d y de V i l l e ' a n a h i s t o r i i . I c h w ę d r ó w k i wiąże on z w ę ­ drówkami indo-aryjczyków, cofa więc o w i e l e s t u l e c i , a n a w e t o tysiąclecia, w p o ­ równaniu do o b i e g o w y c h jest b a r d z o i przyjętych poglądów. W n i e l i c z n y m i i dowolnie wcale nie prowadzi dodatku argumentacja poparta d o b r a n y m i przykładami, zaś i c h i n t e r p r e t a c j a do wniosków, które de V i l l e c h c e zasugerować. P o d o b n i e z a - L . de H e u s c h , A la découverte des Tsiganes. E d i t i o n s de 1'Institut de Sociologie de l'Université L i b r e de B r u x e l l e s , 1966. W 1967 r. została w y d a n a książka J a n a Y o o r s a , w której opisuje on s w o j e cygańskie życie ( T h e G y p s i e s , L o n d o n 1967). F . d e V i l l e , Tziganes, B r u x e l l e s 1956. 2 8 4 �RECENZJE 325 skakujące opinie w y r a ż a de V i l l e i w i n n y c h m i e j s c a c h , n p . mówiąc o wróżeniu s t w i e r d z a , iż „Cyganki mają d a r w i d z e n i a przyszłości". M i m o więc, iż a u t o r p o ­ daje c i e k a w e materiały dotyczące h i s t o r i i i etnografii C y g a n ó w b e l g i j s k i c h , p r z y ­ toczone wyżej jego s t w i e r d z e n i a pracę właściwie dyskwalifikują. A l e wracając do p r a c y A la découverte des Tsiganes, L . de H e u s c h także część p r a c y poświęca omówieniu głównych podziałów grup cygańskich n a świecie; w s z y s t k i e cygańskie g r u p y należą w e d ł u g niego do j e d n e j z pięciu p o d s t a w o w y c h k l a s : L o w a r a , C z u r a r a , K a l d e r a s z , M a c z w a j a , M a n u s z (Simti). Można t u d y s k u t o ­ w a ć z n i m i przedstawioną hierarchią grup, ale wziąwszy p o d uwagę, że jego s c h e ­ m a t j e s t w y n i k i e m długiej w ę d r ó w k i i w i e l u rozmów z C y g a n a m i oraz, że j e s t to t y l k o najogólniejszy podział, n i e pretendujący do próby w y c z e r p a n i a z a g a d n i e n i a , można c h y b a przyjąć go z a dosyć p o p r a w n y . D a l e j autor o m a w i a w y m i e n i o n e p r z e z siebie a n a p o t k a n e g r u p k i C y g a n ó w i kończy tę część p r a c y p e w n y m i p r o w i z o r y c z ­ n y m i k o n k l u z j a m i . D e H e u s c h dochodzi do w n i o s k u , że żebractwo, wróżbiarstwo, m a g i a i r e l i g i a C y g a n ó w i i c h pseudotajemniczość służą z a c h o w a n i u integralnościich k u l t u r y , niedostępności. O w a niedostępność, która otacza cygańską kulturę, j e s t związana z i c h naturą; autor m a t u n a myśli Cyganów, którzy n i e z a t r a c i l i s w e j t r a d y c j i , odrębności i którzy n a d a l prowadzą k o c z o w n i c z y t r y b życia — jeśliby t y l k o z a a k c e p t o w a l i d i a l o g z i n n y m i k u l t u r a m i , t y m s a m y m i i c h własna k u l ­ t u r a stałaby się dostępna d l a i n n y c h , cygański język i o b y c z a j e zaczęłyby się z b l i ­ żać do języków i obyczajów gadjów (obcych, nie-Cyganów). T e p r o c e s y oczywiście i t a k przebiegają, ale a u t o r o w i c h o d z i tutaj o p e w n e n a s t a w i e n i e społeczności c y ­ gańskiej i panujące t e n d e n c j e . T u t k w i w e d ł u g a u t o r a cały d r a m a t . D e H e u s c h spotykał n a t r a s i e Cyganów, którzy dialog t a k i nawiązali, decydując się n a o s i e ­ dlenie. Żyją w s t r a s z l i w e j nędzy, odcięci od źródeł u t r z y m a n i a , j a k i e dawało życie n o m a d n e , i z o l o w a n i w r o d z a j a c h pół-gett, a r a s i z m gadjów — rozciągający się i n a Cyganów — i c h dolę j e s z c z e pogarsza. A u t o r p r o p o n u j e przedyskutowa­ n i e f o r m współpracy z C y g a n a m i i f o r m działalności a d m i n i s t r a c y j n e j , gdyż a n i państwowo p o d e j m o w a n e próby, a n i działalność m i s j o n a r z y n i e są p o z b a w i o n e dużych błędów. T r z e b a nauczyć się rozmawiać z t y m i , którzy są s y m b o l e m p r o ­ t e s t u p r z e c i w „zakorzenieniu się" i sposobowi życia, j a k i m y u p r a w i a m y , którzy rządzą się s u w e r e n n i e , odrzucając cały b a l a s t nowoczesnego b i u r o k r a t y z m u , c z a ­ s e m n a w e t w r a z z umiejętnością c z y t a n i a i p i s a n i a . Drugą część p r e z e n t o w a n e j książki s t a n o w i d z i e n n i k podróży a u t o r a , p r o w a ­ dzony podczas całej p e r e g r y n a c j i — od Paryża do Istambułu. W n i m podaje n a bieżąco n o t o w a n e spostrzeżenia i u w a g i dotyczące n a p o t y k a n y c h grup, i c h l i c z e b ­ ności, m i e j s c występowania, sposobu życia, m i e s z k a n i a i ogólnej s y t u a c j i e k o n o ­ m i c z n e j . Książka jest i l u s t r o w a n a zdjęciami w y k o n a n y m i p r z e z a u t o r a w t r a k c i e wędrówki. �GORDON К. L E W I S , The Growth of the Modern West Indies, L o n d o n 1968, M a c G i b b o n a n d K e e , ss. 506 W c z a s a c h , gdy w l a s a c h W i r g i n i i p i e r w s i koloniści a n g i e l s c y w z n o s i l i p a l i s a ­ d y o b r o n n e j osady J a m e s t o w n , a do wybrzeży późniejszego M a s s a c h u s e t t s d o b i ­ jały s t a t k i „Ojców Pielgrzymów", n a południu, w b a s e n i e M o r z a Karaibskiego, kwitły bogate m i a s t a p o r t o w e i rozwijała się s w o i s t a c y w i l i z a c j a k o l o n i a l n a i b e ryjsko-indiańska. K i e d y p l a n t a t o r z y południowi Stanów Z j e d n o c z o n y c h w k r a c z a ­ l i dopiero n a osobliwą drogę opartej n a n i e w o l n i c t w i e g o s p o d a r k i , n a A n t y l a c h t r z c i n a c u k r o w a była c z y n n i k i e m decydującym od dziesiątków l a t , narzucającym w sposób z d e c y d o w a n y t a m t e j s z y m społecznościom w y s p i a r s k i m s w o i s t y m o d e l społeczny, gospodarczy, r a s o w y i e t n i c z n y . P o t e m , k i e d y w p i e r w s z y c h d e k a d a c h X I X w i e k u ustrój n i e w o l n i c z y n a A n t y l a c h załamuje się w r a z zresztą z k o n i u n k ­ turą n a c u k i e r t r z c i n o w y , s k u t k i jego są n a d a l o d c z u w a l n e . A n a w e t i dziś, w z m i e ­ n i o n e j s y t u a c j i światowej, spuścizna k o l o n i a l n o - n i e w o l n i c z a w b a s e n i e M o r z a K a ­ r a i b s k i e g o ciąży n a d r o z w o j e m jego społeczeństw. J a k się potoczą l o s y mieszkań­ ców archipelagów k a r a i b s k i c h ? C z y u d a i m się zachować w a r u n k i do kształtowania własnej, niepodległej osobowości w c h w i l i , gdy t r a d y c y j n y k o l o n i a l i z m ustępuje m i e j s c a n o w o c z e s n e m u i m p e r i a l i z m o w i , d y k t o w a n e m u p r z e z strategię globalną? J a k i obierze sobie kształt k u l t u r o w y m i e s z a n k a r a s , języków i t r a d y c j i , którą — prócz środowiska geograficznego — właściwie n i c ze sobą n i e łączyło? Oto p y t a n i a , j a k i e z a d a j e sobie G o r d o n K . L e w i s , z p o c h o d z e n i a W a l i j c z y k , a u t o r obszernego s t u d i u m , poruszającego p r o b l e m kształtowania się n o w y c h s p o ­ łeczeństw a n t y l s k i c h . L e w i s , który studiował w O x f o r d z i e i H a r v a r d z i e historię i n a u k i p o l i t y c z n e , od r o k u 1948 w y k ł a d a ł n a u n i w e r s y t e t a c h północnoamerykań­ s k i c h , b y następnie, po s e r i i podróży, zamieszkać w r o k u 1955 n a A n t y l a c h . N a u n i ­ w e r s y t e c i e w P u e r t o R i c o w y k ł a d a ł n a u k i p o l i t y c z n e . W o m a w i a n e j t u książce ograniczył się w z a s a d z i e do p r z e d s t a w i e n i a s p r a w t a k z w a n y c h B r y t y j s k i c h I n d i i Z a c h o d n i c h , a więc n i e t y l k o mówiących — p r z y n a j m n i e j o f i c j a l n i e — po a n g i e l ­ s k u Antylów, z których do n i e d a w n a część pozostawała pod zwierzchnością L o n ­ d y n u lub pozostaje n a d a l , ale również i archipelagów B a h a m ó w i B e r m u d ó w o r a z e n k l a w lądu stałego, G u j a n y b r y t y j s k i e j i b r y t y j s k i e g o H o n d u r a s u . Z a p e w n e o g r a ­ n i c z a to z n a c z n i e problematykę, pozostawiając n a u b o c z u t a k ważne w y s p y j a k K u b a c z y stanowiącą niezwykłe z j a w i s k o d l a s a m e j siebie Hispaniolę, n i e mówiąc już o P u e r t o R i c o , lecz t r u d n o się L e w i s o w i dziwić: t e m a t i t a k jest n i e z w y k l e o b ­ s z e r n y i różnorodny. C z a s o w o autor — poza s z e r e g i e m n i e o d z o w n y c h d y g r e s j i w s t e c z — o g r a n i c z a się do o s t a t n i c h 40 lat. Wyjaśnia równocześnie, iż w z a s a d z i e większość p r a c h i s t o ­ r y c z n y c h , poświęconych B r y t y j s k i m I n d i o m Z a c h o d n i m , kończy się n a r o k u 1900, a p u b l i k a c j e socjologiczne dotyczą wyłącznie j e d n e j w y s e p k i l u b j e d n e g o z a l e d w i e a r c h i p e l a g u . Książka L e w i s a , a c z k o l w i e k budząca p e w n e wątpliwości w s k u t e k r a ­ czej s k r a j n e g o sposobu naświetlania poszczególnych wydarzeń i s y t u a c j i , o t w i e r a p r z e d n a m i świat n i e m a l zupełnie w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e etnograficznej n i e z n a n y . �327 RECENZJE Już więc z tego choćby też odmówić racji powodu autorowi, politykę b r y t y j s k i c h warto zwrócić gdy piętnuje urzędników uwagę trwającą kolonialnych n a tę pracę. przez na Antylach i w których L e w i s modelu kultury uczony d o w o d z i konieczności narodowej. jakoś n i e z a w s z e archipelagi tropikalne Jednak wydaje dostrzega leżą w stworzenia newralgicznym cofane posiadłości w basenie wyjątkiem. Z n a c z n i e j e d n a k jest wiania nieprecyzyjny, problemów, Morza Karaibskiego wcale pozbawiony przeładowany nieraz siątki powieści i opowiadań k a l i b r u , których L e w i s zawsze pisarzy wspomina szczegółami syntetycznych kreolskich, tylko w religijnych, sposób podsumowań klik i wniosków. przewertował ogół ponoć pośledniejszego tej c z y i n n e j politycznych, oligarchicznych i koterii, tezy. ugrupo­ rozmaitych trybunów l u d u i p o p u l a r n y c h czasie jednego, karnawałowego jednak uwagi Lewiso­ przedsta­ układaczy porywających tłumy Jamajczyków, Trynidadczyków c z y mieszkańców badosu w jest na celu zilustrowania gąszczu s t r o n n i c t w przywódców p o l i t y c z n y c h , j e d n o d n i o w y c h calypso, Daw­ n a poszczególnych w y s p a c h , przeczytał d z i e ­ także łatwo się połapać w związkowych, b r a c t w po­ n i e są t u jakimś większym z a r z u t e m , j a k i można b y postawić chaotyczny, r o c z n i k i l o k a l n y c h gazet, w y d a w a n y c h wań i że — globu —• drobne, ubogie i z a ­ Książkę niewątpliwie łatwiej byłoby czytać każdemu, kto u p r z e d n i o Nie ideom ludnością społeczności żyją w c i e n i u potężniejszych z n a c z n i e od n i c h sąsiadów. ne brytyjskie wi, postępowym świata pra­ własnego gęsto różnorodną punkcie d o b n i e j a k to się dzieje w i n n y c h r e g i o n a c h naszego Łaciń­ są t e p a r t i e wyspiarzy się, że hołdujący f a k t , iż z a l u d n i o n e nader przez obskurancką Ameryce s k i e j , a także niewątpliwie s z l a c h e t n y m i i n t e n c j a m i p o d y k t o w a n e cy, w Niepodobna pokolenia bardzo interesująca n a społeczeństwa sezonu. Z t y m w s z y s t k i m p r a c a nie tyle wyspiarskie, dzięki trawione szczegółom, i l e dzięki niemal Bar­ Lewisa zwróceniu do o s t a t n i c h l a t niechęcią rasową, nienawiścią etniczną, frustracją a m b i c j i i świadome f a k t u , iż n i e posiadają h i s t o r i i , budzącej s z a c u n e k sąsiadów. Autor zaczyna powstanie morze od nakreślenia społeczeństw obie części amerykańskiego całością. M o c a r s t w a tła geograficzno-historycznego, zachodnioindyjskich. kolonialne Ów łańcuch k o n t y n e n t u , nigdy zawsze wysp, warunkującego łączący poprzez n i e był jakąkolwiek spoistą starały się izolować od w z a j e m n y c h kon­ taktów poszczególne w y s e p k i , które łączono węzłami g o s p o d a r c z o - p o l i t y c z n y m i bez­ pośrednio t y l k o z metropolią. W y s p i a r z sprawę spotykał ruszał w swoich poszukiwaniu tach z mieszkańcami kszą skalę nialny mowy. sąsiadów wzajemna Barbadyjeżyków, drobnych urzędowej należących się b i e r z e antylski mikronacjonalizm, mialstwo a n t y l s k i c h dopiero n a u l i c a c h L o n d y n u , pracy, w m i s j i kolonii Stąd z T r y n i d a d u , T o b a g o c z y J a m a j k i n a dobrą do innego wyhodowany izolacjonizm arogancki wysepek lub na stypendium. egoizm świętujących mocarstwa od w i e k ó w z okazji system groteskowe Trynidadczyków, niegdyś dokąd kontak­ n i e było n a w i ę ­ przez Jamajczyków, O zajadła kolo­ zarozu­ nienawiść katastrofy, jaka do- tkęła i c h sąsiadów z z a m i e d z y . Mieszanina tych obszarach, r a s z olbrzymią wkraczająca przewagą elementów czarnych, jaka już dziś w fazę p o w s z e c h n e j istnieje społeczeństw, m a przecież — z d a n i e m L e w i s a — ogólne piętno k u l t u r o w e sko-iberyjskie, wyrażające się w obyczajowości jaskrawo odmiennej od murzyńanglosa- s k o - p r o t e s t a n c k i e j . Są to dalej społeczności o k u l t u r z e przedprzemysłowej, w s t a c h — co najwyżej — k u p i e c k i e j , a n a w s i t w o r z o n e j robotników p l a n t a c y j n y c h Z plebejskość upodobań, wyrażana w r o c z n y c h karnawałach, w popularności i drobnych tworzonych mia­ p r z e z ex-niewolników i b y ­ łych kulisów, obecnie t y m idzie w p a r z e na metysacji i mulatyzacji chłopów-dzierżawców. charakterystycznych, do­ ad h o c calypso, ważnych n i e - �328 RECENZJE kiedy nawet i z politycznego rodzinnych, w stycznym punktu widzenia, w s o l i d a r y z m i e prowadzącym tu zjawiskiem gdzie I n d i a n i e w kulturowym większości w y m a r l i obyczajowości s i l n y c h powiązań aż do n e p o t y z m u . W r e s z c i e charaktery­ i p o l i t y c z n y m będzie f a k t , iż n a t e r e n a c h , od d a w n a , d u j e się od dziesiątków l a t w d e f e n s y w i e , a biała w a r s t e w k a panów znaj­ M u r z y n n i g d y n i e był mniejszością, j a k w sąsiednich U S A . C z u j e się on tutaj c o r a z p e w n i e j , m i m o iż od udziału w e w ł a ­ dzy oddziela go n a ogół jeszcze wątła warstewka kolorowych, kreolskich klas średnich. Cztery wieki h i s t o r i i nowożytnej i nowoczesnej basenu minęły pod z n a k i e m e u r o p e j s k i e g o i m p e r i a l i z m u kolonialnego s t a d i u m , j a k i m było n i e w o l n i c t w o . Drobne osadnictwo t u forsować Morza Karaibskiego w jego szczególnym chłopskie, j a k i e próbowano n a początku, po wytępieniu ludności indiańskiej, ustąpiło systemowi rozległych p l a n t a c j i t r z c i n y c u k r o w e j , które w y m a g a ł y n i e w o l n i c z y c h rąk do p r a c y . Do s a m y c h t y l k o B r y t y j s k i c h I n d i i Z a c h o d n i c h , w e d l e a u t o r a , z Afryki około 10 milionów c z a r n y c h . A r c h i p e l a g i ludnione — w plantacyjnej. ków s t o s u n k u do s w o i c h możliwości — właśnie w s k u t e k To przeludnienie antylskich, trzymanych plantacyjnych nęło w kimkolwiek Tym po potem odbić wyzwoleniu sposób n a brutalizację się boleśnie na niewolników ruchom emancypacyjnym iż g r u p k a białych prze­ owej polityki n a losie robotni­ głodowych stawkach przez na Antylach wpły­ stosunków międzyludzkich, a także n a się swoistego s t a t u s u m i l i t a r y z m u k o l o n i a l n e g o , bardziej settlersów miało już pracodawców. Zagrożenie b u n t a m i szczególny wytworzenie przetransportowano są dziś n i e k i e d y w p r o s t ludności plantatorów przez n i e sprzyjającego dziesiątki umysłowością ja­ lat X I X stulecia. przypominała białych w A f r y c e , w K e n i i i R o d e z j i , niechętnych u d z i e l a n i u niepodległości k o l o ­ n i o m , w których stanowią mniejszość. Na murzyńsko-iberyjski cywilizacji styl wiktoriańskiej, do niewolników co a m b i t n i e j s z e kulturowy którego nałożono wzorzec zachęcano po niezależne o d r u c h y angielskiej wyzwoleniu g r u p y m u l a c k i e j i n t e l i g e n c j i , spełniającej sze f u n k c j e w m a c h i n i e k o l o n i a l n e j . Z d r u g i e j liżując b a r d z i e j pewien naśladowania pośledniej­ s t r o n y , stosując p a t e r n a l i z m i p a r a ­ społeczeństw a n t y l s k i c h , b r y t y j s c y kolonizato­ r z y chętnie podkreślali r z e k o m o w r o d z o n e t u z i e m c o m : b r a k odpowiedzialności, l e k ­ komyślność, skłonność do u l e g a n i a z a b o b o n o m , l e n i s t w o , e u d a j m o n i z m . W r z e c z y w i s ­ tości — j a k dowodzi stwarzano Lewis — mieszano n o w e o g n i s k a konfliktów i s t y c z n e j p o l i t y k i społeczno-gospodarczej wyzwoleniu niewolników, importu skutki z przyczynami, a równocześnie społeczno-etnicznych. Przykładem na było f o r s o w a n i e Antyle i chińskich. M i e l i to być właściwie n o w i i do w takiej ego­ X I X i X X w i e k u , po Gujany kulisów hinduskich n i e w o l n i c y , którym można było narzucić płace n a p l a n t a c j a c h t a k n i s k i e , n a j a k i e już t u z i e m c y - M u r z y n i n i e c h c i e l i się g o ­ dzić. K i e d y zaś później b r y t y j s c y a d m i n i s t r a t o r z y I n d i i W s c h o d n i c h p r z e s t a l i z e z w a ­ lać n a w y j a z d y biedoty i n d y j s k i e j za ocean, w e r b o w n i c y i n t e r e s u z r e a k c y j n y m i maharadżami, posiadającymi w a n t y l s c y usiłowali obrębie swych dobić państewek pewną autonomię. O s t r o r o z p r a w i a się również L e w i s z poglądami, j a k o b y o s a d n i c y e u r o p e j s c y n a Antylach s t w o r z y l i „Małą A n g l i ę " l u b coś w rodzaju c i e l i niewolników n a wzór antycznej G r e c j i . W Brytyjskie Wschodnie Indie stanowiły zawsze światłej c y w i l i z a c j i właści­ rzeczywistości —• j a k d o w o d z i zaścianek kulturalny — imperium, a p l a n t a t o r z y n i c z y m oprócz s k r a j n i e z a c o f a n y c h poglądów się n i e o d z n a c z y l i . U t r a ­ ciwszy w X I X wieku Natomiast oni to do o s t a t k a n i e m a l s t a n o w i l i rdzeń l o k a l n y c h o l i g a r c h i i , które p o - swój monopol n a cukier, degenerowali się c o r a z szybciej. �32» RECENZJE trafiły skutecznie stłumić zapędy reformatorskie nawet n i e l i c z n y c h , postępowych gubernatorów k o l o n i a l n y c h . Z a z j a w i s k o szczególnie n i e k o r z y s t n e d l a k o l o n i i a n t y l s k i c h L e w i s uważa w a n i e t u w z o r c ó w k u l t u r y a n g i e l s k i e j , w j e j f o r m i e żywcem p r z e n i e s i o n e j polii. M i s j a cywilizacyjna realizowana skaradą, niedostosowaną inicjatywę, wytwarzało miała s t o s u n k o w o w t e n sposób stawała się snobistyczną m a ­ do l o k a l n y c h kompleksy potrzeb tybulców. Osłabiało niższości t y m b a r d z i e j , iż to część miejscową archipelagów s i l n e t r a d y c j e k u l t u r y hiszpańskiej, a także i f r a n c u s k i e j , stały się te w y s p y zanim posiadłościami z a m o r s k i m i A n g l i i . W z n a c z n e j m i e r z e treść a n ­ g i e l s k i c h wartości k u l t u r a l n y c h zastąpiono n a A n t y l a c h h i e r a t y c z n y m sztywną forso­ z metro­ etykietą obyczajową. N i e sprzyjały kolonialnych warunki, w cielne. I n d i e Z a c h o d n i e były z a w s z e zacofane m n i e j więcej o j e d n o pokolenie, formalizmem, kulturalnemu j a k i c h działały t u b r y t y j s k i e agendy społeczności urzędnicze i koś­ k u l t u r a l n i e w s t o s u n k u do m e t r o p o l i i a funkcjonariusze n u , m i e l i z a sobą n a ogół staż o d b y t y rozumieli specyficznej rozwojowi k o l o n i a l n i , przysyłani z L o n d y ­ wśród p r y m i t y w n y c h s y t u a c j i społecznej A n t y l ó w i n a w e t plemion Afryki. Nie zrozumieć j e j n i e p r a ­ gnęli. O i l e do początków X I X w i e k u cyjny system plantacyjny, się on w r o d z a j wanej i charakteryzował o m a w i a n e o niewolniczą wielkokapitalistycznej z zamorskiej nadzorców, oparty metropolii obojętnych potem trady­ przerodził własności z i e m s k i e j i przemysłowej, z a pośrednictwem całkowicie t u obszary pracę, o t y l e na interesy sztabu urzędników, lokalne kiero­ techników archipelagów i enklaw terytorialnych. Po nakreśleniu turalnego tła geograficznego, w pierwszych dziejowego, politycznego c z t e r e c h rozdziałach, L e w i s rozpoczyna gląd członów B r y t y j s k i c h I n d i i Z a c h o d n i c h , dając n a j p i e r w ry londyńskiego C o l o n i a l O f f i c e kosmos wysepek, — Leeward Islands i Windward r z u c o n y c h w przestwór M o r z a poszczególne społeczeństwa zwalczały społeczno-kul- Karaibskiego, się z a c i e k l e w prze­ omówienie i s t n e j Islands. zmo­ Mikro- liczący ogółem ło 560 t y s . mieszkańców, był od kilkudziesięciu l a t d e f i c y t o w y m rym i szczegółowy obszarem, zabiegach o oko­ n a któ­ uzyskanie dotacji f i n a n s o w y c h z L o n d y n u . Z m i e r z c h e r y żaglowców, a następnie d a l s z a r e w o ­ lucja sposobie techniczna w napędzania kreśliły z n a c z e n i e gospodarcze perujące porty czasy Nelsona ną emigrację statków części w y s e p e k , zaopatrzeniowe i stacje węglowe. stocznie m a r y n a r k i w o j e n n e j . zarobkową, p r z e d e eksportowej, z którą wiążą i motorowych, Opustoszały także K r y z y s gospodarczy w s z y s t k i m do A n g l i i , Północnej. Cd, którzy pozostali, nastawiają śliny parowych a l e również i do gie, zacofane, dokładać, szybkiego wzbogacenia Trynidad nieco sprawa Brytyjskich Indii członków krótkotrwałej w owa wyspa zawsze antylska stwa­ s t r o n y to właśnie u b o ­ całym wspólnoty, takich jak przedsięwzięciu. którą z a m i e s z k u j e połowa Zachodnich pierwsza 1962) otrzymała dziś p r o b i e r z nego b y t u p o l i t y c z n e g o ro­ ogół w y g l ą d a z Jamajką, i która pełną suwerenność. T a s t a r a — bo od r o k u dobnie s t a n o w i Na w y s e p k i , do których t r z e b a byłoby p r z e z dziesiątki l a t „wielkich" c z y J a m a j k a , do p a r t y c y p o w a n i a Inaczej całych przeludnione się. nakładami f i ­ federacja d l a t y c h archipelagów, l e c z z drugiej zniechęciły ogrom­ Ameryki się r a c z e j n a u p r a w ę tej c z y i n n e j nadzieje a n i z nowoczesną wiedzą rolniczą. N i e u d a n a rzała p e w n e n a d z i e j e pros­ pamiętające wywołał n a d z i e j e płonne, bo wysiłki n i e idą t u w p a r z e a n i z o d p o w i e d n i m i nansowymi, prze­ stanowiących niegdyś dobrze zdolności (w 1655 — k o l o n i a społeczeństw izolacjonizmu wobec angielska wyspiarskich i gospodarczego. Położona n a j d a l e j ze s w o j e g o roku do ludności prawdopo­ samodziel­ n a zachód, z n a n a sąsiadów i ambicji. była Dawny �330 RECENZJE rasowy podział społeczny, zasadzający się n a władających w s z y s t k i m białych p l a n ­ t a t o r a c h , tworzących pośrednią w a r s t w ę nych niewolników, działu k l a s o w e g o w menty na, a potem kolorowych wyrobników, miarę w y m i e s z a n i a nabiera ras. M a J a m a j k a groźnych b u n t ó w n i e w o l n i c z y c h , k i e d y czarna społeczność Maronów, mieszańcach to w zbrojnych i masach dziś wyraźnie w swojej po­ historii m o ­ górach w y t w a r z a ł a zbiegów czar­ charakteru murzyńskich, się dziw­ posiadających własną subkulturę. T o właśnie tutaj rodził się n a długo p r z e d N k r u m a h e m czarny mesjanizm współ­ Garveya, a rola, czesnej A f r y k i Zachodniej jaką w rozwoju odgrywali politycznym i kulturalnym ciemnoskórzy i n t e l i g e n c i z J a m a j k i , j e s t z n a ­ n a . L e w i s s z k i c u j e w a l k ę polityczną d w u „socjalistycznych" p a r t i i J a m a j k i , których rzecznikami są Manley i Bustamante, jako k r a j u niedużej g r u p k i i n t e l i g e n c j i k o l o r o w e j w losy — p r z y a p a t i i m a s zamkniętych w przejaw swo­ i m świecie s y n k r e t y c z n y c h kultów i s k r a j n e g o W przeciwieństwie zaangażowania się indywidualizmu. do J a m a j k i m i l i o n o w y Trynidad, tworzący teraz wspólną państwowość z niedużą i słabo zaludnioną wysepką Tobago, d o p i e r o od r o k u 1802 doświadczył b r y t y j s k i e g o s y s t e m u kolonialnego. w y c h polityków w y ś m i e w a ł l a n s o w a n e N i c dziwnego, iż j e d e n tu formy brytyjskiej s k i e j , twierdząc, iż już z n a c z n i e wcześniej w y s p a tą z H i s z p a n i i i F r a n c j i . A n g l i c y , n i e czując z miejsco­ c y w i l i z a c j i wiktoriań­ posiadała cywilizację się z b y t p e w n i e z l a t y n i z o w a n y c h Murzynów, s t o s o w a l i n a T r y n i d a d z i e w zaczerpnię­ t y m środowisku szczególnie ostry r y g o r bez­ pośrednich rządów k o l o n i a l n y c h pod p r e t e k s t e m , iż lekkomyślna, skłonna do tań­ ców, miłostek i beztroskiego jawia świętowania ludność k o l o r o w a odpowiedzialności. A u t o r przedstawia szczególnie mało sylwetkę C i p r i a n i e g o , prze­ Korsykańczyka z pochodzenia, który w o k r e s i e międzywojennym p i e r w s z y stanął do w a l k i o p r a w a i s z a c u n e k d l a tuziemców. D a l e j o b s e r w u j e m y wyspie w okresie I I wojny chaos p o l i t y c z n y , j a k i zapanował n a światowej, w o k r e s i e u z y s k a n i a p r z e z ludność powszech­ n y c h p r a w w y b o r c z y c h , który pogłębiła a m e r y k a n i z a c j a życia publicznego kazaniu t a m ważną bazę morską w C h a g u r a m a s , n a s k r a j u s t o l i c y , P o r t of S p a i n , p r z e d m i o t rozgorycze­ i późniejszych czasowo administracji polityków miejscowych. charakterystyczny dla Antylów wego patosu. Lecz niepodległego lów. Poznajemy teatralizm n a t y m tle p r a w d z i w ą Trynidadu, Obserwujemy USA. Amerykanie po p r z e ­ założyli nia Trynidadu doktora kontrofensywę świat „polityków-calypso" życia publicznego, niespodzianką E . Williamsa, kulturalną pełnego jest postać najzdolniejszego rodzimego grotesko­ przywódcy polityka folkloru, Anty­ wprzęgniętego n i e j e d n o k r o t n i e w r y d w a n p r z e m i a n społecznych. Licząca ćwierć m i l i o n a mieszkańców wysepka Barbados z kolei tworzyła n a wzór J a m a j k i b a r d z o starą posiadłość angielską, n a której niegdyś doszło do bliwego sojuszu między przybyłymi tu z metropolii zwolennikami „okrągłych ł b ó w " i r o j a l i s t y c z n y c h „ k a w a l e r ó w " . W y s p a miała r o d z a j lecz owe p r a w a nie szczególnie były dotyczyły z a l e d w i e bezwzględny przeludnieniem i wobec g a r s t k i białych. U c i s k czarnego chronicznym robotnika bezrobociem. Znana konstytucji, niewolniczy, leseferyzm, była a następ­ wywołane emigracja federacji, jego w a r s t w y średnie liczyły t w o r u państwowego. U p a d e k f e d e r a c j i politycznego zabiegał o u m i e j s c o w i e n i e n a obsadzenie łej o l i g a r c h i i p l a n t a c y j n e j , a n i k o l o r o w e w a r s t w y Oblane świat, zewsząd któremu morzem środowisko wyspy wyspy n a n i m stolicy centralnych posad nowego pchnął w y s p ę n a drogę s a m o d z i e l n e g o od r o k u 1966, do którego p o p r z e d n i o tworzyły geograficzne tu barba- d o s k i c h robotników, ale także i inteligentów, m i a n o w i c i e n a u c z y c i e l i , n a i n n e archipelagów a n t y l s k i c h . K i e d y B a r b a d o s oso­ purytyńskich bytu n i e kwapiły się a n i r e s z t k i b i a ­ średnie. zawsze narzucało jakiś —• m i m o zamknięty w antagonizmów wnętrznych — p e w n e p o c z u c i e wspólnoty interesów. I n a c z e j s p r a w y sobie we­ potoczyły się �331 RECENZJE n a k o n t y n e n c i e , w niedużych e n k l a w a c h : w Gujanie Brytyjskiej i w Hondurasie- B e l i z e . Już elżbietańskim admirałom i k o r s a r z o m marzyło się podbicie — Corteza Gujana dnia — nowego i m p e r i u m dzisiejszego pozostała mieszkańcy n i e mają nowana indiańskiego — zdaniem w tej części Lewisa — d u c h a pionierów p o g r a n i c z a . świata, krajem lecz wzorem pogranicza, Bagnista Gujana również została p r z e z monokulturę c u k r u , której p l a n t a c j e , p o s i a d a n e do którego przez opa­ usado­ w i o n e w m e t r o p o l i i w i e l k i e przedsiębiorstwa, koncentrują się n a wybrzeżu. D ż u n ­ gle i n t e r i o r u po s t a r e m u zieją pustką. O d czasów w y z w o l e n i a niewolników rozwija się t u także d r o b n a własność chłopska produkująca ryż, l e c z n a prymitywną, d r o b ­ ną skalę, w sywny powstania cent wyraźnym import kontraście kulisów hinduskich do p l a n t a c y j n y c h na plantacje w kolosów cukrowych. X I X wieku Inten­ doprowadził mieszkańców, nienawidzonej i pogardzanej przez zamożniejszą, skupioną w m i a s t a c h i l e p i e j zorganizowaną większość murzyńską. Tłem d l a d r a m a t u c o w y c h rządów J a g a n a b y ł n i e t y l k o zaostrzający się t u a n t a g o n i z m r a s o w y c z a r n y m i i b r u n a t n y m i , lecz również i p e n e t r a c j a życia p o l i t y c z n e g o lewi­ między o r a z społecz­ n o - g o s p o d a r c z e g o p r z e z osławione przedsiębiorstwo Bookersów, eksploatujące tacje do a z j a t y c k i e j mniejszości robotników w i e j s k i c h , stanowiących dziś 33 p r o ­ t r z c i n y . Dziś 660 t y s . liczące społeczeństwo gujańskie c o r a z głębsze a n i m o z j e rasowe, chociaż e k o n o m i c z n i e plan­ dzielą z r o k u n a r o k różnice między Murzynami i H i n d u s a m i ulegają s z y b k i e j n i w e l a c j i , a k u l t u r a l n i e A z j a c i nadrabiają swoje z a ­ cofanie. O ile G u j a n a dziej zaniedbana eksploatowaniu tylów, oraz rozwinęła tu drobni kuipcy-mieszańcy enklawy. Wielkie zyskują tamtejsze plantacje, rolnictwa, kraj wyłącznie dzięki z An- nadawali ckoło woli z silne zbliżenie związki rządzoną sceptycznie po enklawy 100 t y s . l u d z i , mówiącą z Anglią i dyktatorsku, oceniają z sąsiednią nader zacofaną w perspektywy mniej zarówno H o n d u r a s l a t torpedowały roz­ Właśnie dodatku ocenia dlatego podzielonych lecz połączenia na i większość m u czarna korzyści gwatemalską. do o w o c n e j ła­ wy­ mniejszość z i b e r y z o w a n a sceptycznie jak i Gujana tej Gujanie leśną. Gwatemalą, ewentualnego brytyjski w po hiszpańsku republiką jańscy p o l i t y c y , gdyż nie jest to p a r t n e r które dziesiątki gospodarką rzyńsko-mulacką, mówiącą po a n g i e l s k u . K o l o r o w a n i e widziałaby ton społeczności z metropolii, i c h rabunkową zaledwie istniał najbar­ kreolBcy i murzyńscy, i m p o r t o w a n i z Belize indiańsko-metysko-kreolską, o tyle zawsze tu skutecznie przez z n a wybrzeżu, Honduras-Belize, przedsiębiorstwa sprzeczny zamieszkuje mniejszość niemal brytyjska, lasów i n t e r i o r u . D r w a l e cińskiej wój się kolonia chęt­ większość wiązania Podobnie się zresztą się z Wenezuelą gu- unii politycznej. T y m n i e ­ znajdują się w sferze roszczeń sąsiednich państw l a t y n o s k i c h . Złośliwe określenie wielkich grup wysp „śmietnik k a r a i b s k i " w n a t y m obszarze, szczególny sposób p a s u j e do dwu do B a h a m ó w i położonych już poza obrę­ b e m M o r z a K a r a i b s k i e g o — Bermudów. Mieszkańcy t y c h w y s p od w i e k ó w pasoży­ towali n a bliskości kontynentu amerykańskiego. jące z k o n i u n k t u r y , jaką niosły w o j n y wanie setek rozbijających się o Piractwo i korsarstwo wynika­ kolonialne i liczne szlaki morskie, plądro­ przybrzeżne skały żaglowców, przemyt broni d l a konfederatów w c z a s i e W o j n y S e c e s y j n e j c z y p r z e m y t a l k o h o l u do U S A w cza­ sach naj­ prohibicji, częściej drogą wytworzyły nieuczciwego wego r a s i z m u idą wysp wielkim w parze syndykatom t u mentalność procederu. poszukiwacza Szczególnie z dzierżawieniem w szybkiego jaskrawe przejawy miejsco­ o s t a t n i c h c z a s a c h całych t u r y s t y c z n y m z U S A , zapewniającym gości, że a t l a n t y c k i e a r c h i p e l a g i zysku, dostarczają r o z r y w e k z dala swych połaci bogatych od pospólstwa i na �332 RECENZJE najwyższym poziomie. Lewis zauważa iż do w y t w o r z e n i a ności p r z y c z y n i l i się r e a k c y j n i e m g i r a n c i na margines ze zwycięstwem południowych plantacji, d a c j i interesów w Kończąc Wyspy dziś przez reguły obliczu Żyjąc jak w w i pomysłem dawnym roku czy Za nad czy czy izolowa­ brytyjskie zostały trudno podcięte. obecnie wyżyć Wysp Dziewiczych archipelagu, cał­ administrowanej zainteresowania przed wielkich mocarstw 1958 i rozwiązana w w równej Londynu tym t a m t e j s z y m i społecznościami, co i sfer mierze wpływów, m a być t w o r e m cztery Pomysł odpowiedniej Nawet lata angielskich antylskich klas są także margi­ kampanii Jamajka. przedsięwzięcie finansowania zakończyło się Indii kolonialnych, słuszny funkcje realizowano uświadamiającej, się zdecydować bez kon­ n a to, c z y (czego domagał się T r y n i d a d ) , partnerom Brytyjczycy mieli przy kłopotów Federacja piastujących zasadzie n i e zdołano wszystkim później urzędników średnich w silnym, scentralizowanym też luźnym, pozostawiającym sumie od r e s z t y stale Caicos egzystencji Kajmanach, się administracyjnym. d o w a n i e n a federację W i T u r k s , a mieszkańcy r o d z i się p y t a n i e ekonomicznych. t y m obstawała na ekonomicznie odgórnie, bez p r z e p r o w a d z e n i a federacja prohibicji t e r e n a c h , po l i k w i ­ się n a chwilę Turks podstawy żółwi" cienkiej warstwy aparacie celów idei kosmosu. była t w o r e m kretyzacji byli dżentelmeni-konfederaci naiwnej zatrzymuje ich pierwotne na marginesie nesem wyspiarskiego Utworzona na Kajmany, zmniejszającego wyspiarskim Zachodnich jak: „zielonych uzależnieni USA. W dalej? przegląd, autor złóż soli n a w y s p a c h zostali drobiazgiem Z szukać z eksploatacji obskuranccy żerujący turystyczne k a s y n a gry n a n o w y c h archipelagami, Dziewicze. kowicie mental­ Hawanie. szczegółowy drobnymi Daremnie Waszyngtona, gangsterzy, b u s i n e s s m a n i organizujący nymi rodzaju społeczny z k o n t y n e n t u . A więc r e a k c y j n i t o r y s i , lojaliści, n i e mogący się pogodzić z tego i uchodźcy z U S A , którzy u s u w a n i daleko idącą tej o k a z j i drobnych fiaskiem. archipelagów Większe, autonomię. nadzieję na sce­ antylskich. mocniejsze gospo­ darczo człony f e d e r a c j i wyszły z n i e j w postaci odrębnych, niezależnych państewek. Drobne wysepki powróciły do statusu kolonialnego „obszarów stowarzyszonych" z Anglią. N i e w a r t o c h y b a dowodzić, iż s t a n t a k i n i e zadowolił nikogo i że trwać w i e c z n i e n i e może. Poświęcając następnie w d w a przedostatnie rozdziale końcowym n a o g r o m zadań g o s p o d a r c z y c h rozdziały daje losom szereg niefortunnej wniosków federacji, n a przyszłość. Lewis Wskazuje i p o l i t y c z n y c h , j a k i stanął p r z e d rządzącymi w I n ­ diach Zachodnich kolorowymi elitami politycznymi. P o w ą t p i e w a równocześnie w możliwość i z o l o w a n i a od udziału w e władzy, co d o t y c h c z a s szańców. W i d z i udawało s z e r o k i c h m a s murzyńskich się m i e j s c o w y m n y c h archipelagów w d z i s i e j s z y m świecie konfliktów g l o b a l n y c h . modelu gospodarczego n o w y c h kubański i portorykański. Omawia wpływ Stanów Zjednoczonych ców, n a w y t w a r z a n i e przyszłością nie tylko na osobowości i c h mieszkań­ się w r e s z c i e w y k u w a n i e m nowego oblicza kulturowego z ślepym naśladownictwem w z o r ó w a n g i e l s k i c h . C z y w tacie n i e nastąpi t u z k o l e i równie bezmyślna najjaskrawszych wybór zasadzie d w a : się i c h n o w e j mentalności. zajmuje tylów po z e r w a n i u mie­ tropikal­ Dyskutuje państwowości, p r z y c z y m rozważa w gospodarkę Antylów, lecz i n a kształtowanie się n o w e j Obszernie oligarchiom trudności w z n a l e z i e n i u o d p o w i e d n i e g o m i e j s c a d l a t y c h formach? związków amerykanizacja N a k o n i e c s w o i c h rozważań L e w i s między poszczególnymi archipelagami An­ rezul­ mentalności w zastanawia jej się n a d a n t y l s k i m i oraz nad �333 RECENZJE perspektywami Tam bowiem i kulturalnego bliższych kontaktów tego o b s z a r u widzi źródło i gwarancję z krajami niezależnego młodych narodów z b a s e n u Morza bytu Ameryki Karaibskiego. Leszek ANDRZEJ stwowy ZAJĄCZKOWSKI, Instytut Wydawniczy, Muntu Warszawa dzisiaj. Łacińskiej. społeczno-politycznego Studium Dzięgiel afrykanistyczne, 1970, ss. 184. S e r i a : Pań­ Biblioteka Myśli literaturze afry- Współczesnej Muntu — w językach Bantu — znaczy: człowiek. Ale w k a n i s t y c z n e j słowo to m a również inną treść. U ż y w a n e jest j a k o określenie osobo­ wości afrykańskiej. W t y m też s e n s i e używa go autor. A n d r z e j Zajączkowski jest a u t o r e m w i e l u p u b l i k a c j i dotyczących k u l t u r y l u ­ d ó w A f r y k i . Treścią o m a w i a n e j t u p o z y c j i j e s t z d e r z e n i e k u l t u r n a „Czarnym L ą d z i e " — m i e j s c o w e j p l e m i e n n e j z n a p ł y w o w ą europejską, a po części też a r a b ­ ską. P r o c e s ó w nastąpił w A f r y c e w w i e l u d z i e d z i n a c h k u l t u r y i działalności l u d z ­ k i e j , a jego e f e k t y są różnorodne. P r z e t o autor stanął p r z e d koniecznością w y b o ­ r u p e w n y c h zagadnień, k o s z t e m zrozumiałego pominięcia i n n y c h . P r o b l e m e m p o d ­ d a n y m rozważaniom i szczegółowej a n a l i z i e są w i e r z e n i a . W tej b o w i e m d z i e d z i ­ n i e życia l u d z k i e g o f u n k c j o n a l n e zależności z d e r z e n i a k u l t u r o w e g o są n a j b a r d z i e j w i d o c z n e , a d l a A f r y k i n a j b a r d z i e j też c h a r a k t e r y s t y c z n e . 1 Część dotycząca A f r y k i p i e r w o t n e j p o t r a k t o w a n a j e s t nieco krócej od następ­ n y c h rozdziałów. W y d a j e się, że Zajączkowski wyszedł t u ze słusznego założenia, iż po pozycję sięgnie c z y t e l n i k w p r o w a d z o n y już w p r o b l e m y a f r y k a n i s t y k i , m a ­ jący podstawową chociaż orientację. N i e u n i k a j e d n a k a u t o r przedstawienia w krótkim z a r y s i e istoty i filozofii k u l t u r y p l e m i e n n e j . J e s t to p u n k t o d n i e s i e n i a do p r z e d s t a w i e n i a p r o c e s u z m i a n . I t u oczywiście r z e c z k o n c e n t r u j e się n a w i e ­ r z e n i a c h . O s a d z o n e są one w n i e z w y k l e i s t o t n y m kontekście społecznym — z n i e ­ go b o w i e m wyrastają i odgrywają zasadniczą rolę w życiu Afrykańczyków, c z y to dotyczyć będzie s f e r y k u l t u r y , e k o n o m i i , p o l i t y k i , c z y życia r o d z i n n e g o . W sferę k u l t u r y p i e r w o t n e j włącza Zajączkowski również I s l a m afrykański. R z e c z jest s p o r n a . J a k o cezurę czasową p r z y j m u j e autor początki p e n e t r a c j i e u ­ r o p e j s k i e j , która wniosła w z o r y całkowicie n i e p r z y s t a w a l n e do t y c h , które istniały l o k a l n i e (poczynając od X V I w.). T r z e b a przecież stwierdzić, że i I s l a m jest religią do A f r y k i importowaną. Można b y więc przesunąć granicę c z a s u zetknięcia się k u l t u r p l e m i e n n y c h z w p ł y w a m i zewnętrznymi do z n a c z n i e wcześniejszego o k r e ­ s u (ок. X w.), t y m b a r d z i e j że pod n a c i s k i e m I s l a m u rozpadły się „czarne" p a ń ­ s t w a s a w a n n o w e j części S u d a n u Z a c h o d n i e g o . Jednakże, m i m o wątpliwości, właści­ w e jest c h y b a p o t r a k t o w a n i e I s l a m u t a k , j a k c z y n i to autor, a więc j a k o o k r e s u przejściowego między „czystą" kulturą plemienną, a późniejszymi z m i a n a m i . R o z ­ p a d b o w i e m o w y c h królestw był w y n i k i e m e k s p a n s j i r a c z e j p o l i t y c z n e j niż r e l i g i j ­ nej państw A f r y k i Północnej. C o ważniejsze, I s l a m został przyjęty z a s a d n i c z o b e z ­ k o n f l i k t o w o k o l e j n o p r z e z Ghanę ( X I w.), M a l i i S o n g h a j ( X V w.), a także n a w s c h o d n i m wybrzeżu A f r y k i — choć t a m p r o c e s przebiegał i n a c z e j , b o w i e m w b r a - A . Z a j ą c z k o w s k i , Plemię, rasa, socjalizm, W a r s z a w a 1965; Pierwotne re­ ligie czarnej Afryki, W a r s z a w a 1965; Aszanti-kraj złotego tronu, W a r s z a w a 1963; Niepodległość Konga a kolonializm belgijski, W a r s z a w a 1968. 1 �334 RECENZJE ku scentralizowanych organizmów państwowych Arabowie starali się narzucić dominację n i e t y l k o religijną, ale polityczną i gospodarczą. W k u l t u r z e p l e m i e n n e j każda społeczność miała swój p a n t e o n b o g ó w i duchów, różny od p a n t e o n u l u d ó w sąsiednich. Łączyło się to ściśle z filozofią nowiło motywację wieństwa, a do wyjaśnienia nawet ograniczając rodzaju jej barierami istniejącej gospodarki. rasowymi, struktury Islam zaś głosił niższego rzędu. Był też a t r a k c y j n y d l a w a r s t w y wości c e n t r a l n e g o zarządzania, łącząc f u n k c j e — Kanony wiary wspólnotę e t n i c z n y m i a n i państwowymi. m a c h mógł zmieścić się p a n t e o n p l e m i e n n y , s p r o w a d z o n y państwowymi. grupy były pokre­ religii, n i e W jego r a ­ wszakże do r o l i d u c h ó w rządzącej, d a w a ł b o w i e m religijne bowiem możli­ z podporządkowanymi zarazem kanonami pojęć r e l i g i j n y c h i państwowych im postępowania w życiu c o d z i e n n y m . T o było zgodne z z a s a d a m i wierzeń p l e m i e n n y c h . C o liczne kategorie i sta­ społecznej, więzi prawda, n i e były i d e n t y c z n e z afrykań­ s k i m i , a l e rysowało się w i e l k i e podobieństwo polegające n a d o m i n a c j i r e l i g i i w c a ­ łej k u l t u r z e . Zasadnicze zmiany przyniosło w p i e r w s z y m okresie swojej na chrześcijaństwo. Akcję Hiszpanie w Dahomeju, dopiero pojawienie się Europejczyków. p e n e t r a c j i próbowali o n i nawracać miejscową misyjną prowadzili Portugalczycy w Kongo Już ludność i Angoli, F r a n c u z i n a W y b r z e ż u Kości Słoniowej i w S e n e g a l u . P o ­ c z y n a n i a te skończyły się j e d n a k fiaskiem, a jedynym i c h efektem zostały tylko p e w n e e l e m e n t y l i t u r g i c z n e (np. s y m b o l krzyża) w t u b y l c z y m f o l k l o r z e . N i e l e p s z e wyniki przyniosła Dopiero stawy do podjęcia w o d o w a ł rozkład c z y posługiwał (Francuzi), mie działalność misyjna w X V I i X V I I w. w Afryce Wschodniej. o k r e s trwałej k o l o n i z a c j i , n a co z w r a c a uwagę Zajączkowski, dał zorganizowanej i planowej dotychczasowych się metodą preferował bezpośredniego akcji misyjnej. s t r u k t u r społecznych i to niezależnie rządów pośrednich ( B r y t y j c z y c y ) , dążył paternalizm (Belgowie), czy wreszcie i dyktatorskiego zarządzania (Niemcy, pod­ Kolonializm spo­ od tego, do a s y m i l a c j i występował w Portugalczycy). for­ Autor słusznie podnosi t u różnice między różnymi o d m i a n a m i k o l o n i a l i z m u , gdyż w dym z t y c h rozwiązań z d e r z e n i e k u l t u r o w e inne formy jednak zewnętrzne i choć prowadziło do z a s a d n i c z o p o d o b n y c h obecnie z perspektywy c z a s u można s t r u k t u r a c h społecznych, p o s t a w a c h każ­ przebiegało nieco i n a c z e j , przybierało dostrzec efekty rezultatów, to tego w odmiennych i p o l i t y c e wewnętrznej poszczególnych państw afrykańskich. W przez każdym bądź pozbawienie razie nastąpiła i c h efektywności dewaluacja autorytetów działania. I c h m i e j s c e m i n i s t r a c j a . Wiązała się z t y m z m i a n a w z o r ó w o s o b o w y c h przypadkach podsuwano- Afrykańczykom nowe zasady s p r z e c z n e z d o t y c h c z a s o w y m i pojęciami życia zbiorowego, Afrykańczycy zburzyła wilizacja postaw: wrogo dotychczasowe, przynosiła odnosili plemiennych, zajęła interesujące i życia. Z przydatne i gospodarczych. W obu życia indywidualnego, komunalnego. drugiej elementy jako tej, która strony europejska kultury. Stąd cze c z y n n i k i e m jest t u f a k t , że w o s t a t n i a jest o b e c n i e W Afryce postaw t u książki. W a ż n y m j e s z ­ Europie n a u k a oddzielona zindywidualizowana. z religią — obie spotykają się w omawianej cy­ dwoistość od niechęci do naśladownictwa i prób a d a p t a c j i . T a a m b i w a l e n c j a jest n i e z w y k l e i s t o t n a w d a l s z y c h w y w o d a c h to ad­ się do a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j , uświęcone t r y b y a kolonialna jest od r e l i g i i , a t a t r a d y c y j n i e n a u k a zbiega się m a g i i . Z t y m i trudnościami zetknęło się c h r z e ­ 2 ścijaństwo, które, a b y mogło być przyjęte, musiałoby objąć sferą s w e j działalno­ Magia, i ści całe życie Afrykańczyka, aż do d r o b n y c h poczynań: 2 ligia, A u t o r z g a d z a się t u z poglądami B . M a l i n o w s k i e g o , [w:] Szkice z teorii kultury, W a r s z a w a 1958. nauka re­ �335 RECENZJE T u kryje się z a s a d n i c z a różnica między chrześcijaństwem, miennymi. Pierwsze jest uniwersalne (Islam tylko otwarty), a wierzeniami drugie ple­ etnocentryczne, zaliczające do s w o i c h t y l k o l u d z i związanych r z e c z y w i s t y m c z y choćby ideacyjnym pokrewieństwem. A l e też chrześcijaństwo utożsamiano z siłą magiczną, dzięki któ­ r e j uzyskać będzie można d o b r a z i e m s k i e i władzę, znajdujące łych. Stąd dosyć l i c z n e nawrócenia wrócenia, które o d b y w a ł y o powierzchownym się n i e t y l e d l a przyjęcia się w rękach bia­ wszakże c h a r a k t e r z e . nowej wiary, Na­ ile dla przy­ jęcia „europejskości". Nowością, którą w p r o w a d z a Zajączkowski w d o t y c h c z a s o w e rozważania n a t e ­ m a t wierzeń p l e m i e n n y c h i działalności chrześcijaństwa w A f r y c e , j e s t w p r o w a d z e ­ nie różnicy między akcją misyjną kościoła k a t o l i c k i e g o , a kościołów p r o t e s t a n c k i c h . Różnicy wynikającej z odrębnych filozofii t y c h d w u odłamów chrześcijaństwa i j a k się p r z e k o n u j e m y stanowiącej istotny w y z n a c z n i k p o w o d z e n i a akcji misyjnej i two­ r z e n i a się afrykańskich kościołów s y n k r e t y c z n y c h . N i e c h o d z i o liczebność ceń, chociaż autor w s p i e r a Protestantyzm członków ma swoich preferuje w i a r ę intelektualną, opartą s e k t i kościołów. K a t o l i c y z m działa o indywidualne emocjonalnie, komunalności był on bliższy Afrykańczykom, (Francja, Belgia, Portugalia), D l a tej swo­ stąd z n a c z n i e l i c z n i e j s z e n a w r ó ­ c e n i a n a k a t o l i c y z m i to n i e t y l k o w k o l o n i a c h a d m i n i s t r o w a n y c h tolickie odczucia i , co ważne, c h a r a k t e r zbiorowego, g r o m a d n e g o współuczestnictwa w w i e r z e . jej nawró­ s w o j e w y w o d y również d a n y m i s t a t y s t y c z n y m i . przez kraje k a ­ l e c z również w posiadłościach brytyjskich. A t o l i przyjęcie chrześcijaństwa n i e wynosiło a u t o m a t y c z n i e n a o c z e k i w a n e żyny społeczne. Rodziły się z a t e m wśród nawróconych postawy i chęć wyjścia z i m p a s u . Doprowadziło to do p o w s t a n i a w Afryce wymienia dwa zasadnicze Kościoły etiopiańskie w y w o d z ą stąd, iż E t o p i a stała się w typy tych się z m i s j i Afryce się od m a c i e r z y s t y c h kościołów kościołów: etiopiańskie i oderwały orga­ sym­ prorok hierarchię i c h jest luźna i powstały z sekt, którym początek dał i założyciel z a r a z e m , a jednocześnie m e s j a s z . Kościoły syjońskie bliższe są katolicyzmowi, Oba własną pochodzi te i teokracji. Organizacja tworząc Zającz­ nizację. Kościoły syjońskie biorą swą nazwę od góry S y j o n w P a l e s t y n i e — bolu europejskich, niezależności. Kościoły syn­ syjońskie. protestanckich, a i c h nazwa symbolem ale kościołów k r e t y c z n y c h , będących melanżem wierzeń m i e j s c o w y c h z chrześcijaństwem. kowski wy­ frustracyjne, bardziej wszakże mają plebejskie od etiopiańskich, które gromadzą raczej c h a r a k t e r r a s i s t o w s k i , totalnie antybiały. J a k podkreśla Afrykańczycy n i e j a k o elitę. autor, odbierają B o g a białym, p r z e z których był on — C z a r n y — skradziony Murzynom. Bóg J e s t to więc w m n i e m a n i u obu kościołów powrót do s p r a ­ wiedliwego stanu pierwotnego. Szczupłość m i e j s c a każe Zajączkowskiemu przeanalizować k i l k a t y l k o wybra­ n y c h s y n k r e t y c z n y c h r e l i g i i . Są t o : d e i m a , h a r r y z m , k i m b a n g i z m , m p a n d y z m i K o ś ­ ciół C h r y s t u s a w i syjońskich. z Republiki Afryce. Szkoda Południowej szczególne f o r m y Omawiając Przykłady może, że Afryki, afrykańskich różnorodne te dotyczą autor t a k kościołów n i e uzupełnił gdzie szczególna działalności jak przykładami polityczna zasługujących kościołów słusznie zauważa, że nastąpiło z d e r z e n i e k u l t u r o w e etiopiańskich przeglądu struktura kościołów, n a p e w n o efekty tego na zrodziła uwagę . 8 synkretycznych, autor między Europą a Czarną Afry­ ką, A m e r y k ą Południową i Północną, Australią i Oceanią. N a t o m i a s t zderzenia nie Zainteresowanych odsyłam do interesującej p r a c y , której autorem jest s z w e d z k i pastor, B . G . M . S u n d к 1 e r , Bantu Prophets in South Africa, Oxford U n i v e r s i t y P r e s s , 1964, który w y l i c z a aż d w a tysiące s y n k r e t y c z n y c h kościołów afrykańskich. 3 �336 RECENZJE było między Eurotpą a Azją, gdzie — w e d ł u g Zajączkowskiego — m a m y do c z y n i e ­ n i a ze z j a w i s k i e m na t u autor dyfuzji i wzajemnych o podstawowej zasadzie, mułując tę kwestię co p r a w d a w rozwoju, z drugiej — podniósł wcześniej Przypomi­ Pitt-Rivers, for­ i n n y c h słowach, że z d e r z e n i e p u j e t a m , gdzie z j e d n e j s t r o n y m a m y stopniu w p ł y w ó w przekształcających. którą kulturowe nastę­ do c z y n i e n i a z kulturą stojącą n a w y s o k i m z kulturą pierwotną . Takiego 4 właśnie przykładu dostarcza A f r y k a . Analizując obecny s t a n r z e c z y , daje a u t o r przegląd listów, napływających r e d a k c j i afrykańskich c z a s o p i s m . N i e i c h treść jest i s t o t n a — t a często b y w a Listy te n a t o m i a s t zwierciedlają opartej stanowią obiektywnie o dotychczasowe d l a Zajączkowskiego istniejące wzory postawy: do błaha. c e n n y materiał b a d a w c z y . zachwianie kultury, a zarazem brak stabilizacji przyswojenia Od­ społecznej sobie war­ tości n o w y c h . rolę tajnych związków w t w o r z e n i u się i działalności kościołów s y n k r e t y c z n y c h . T a j n e Tu znów bractwa istniejące w czy nawet uwaga. Autor zbyt kulturze plemiennej chyba marginesowo często b o w i e m kościoły, a obejmując swoim potraktował ulegają wpływem przekształceniu w kilka, czy nawet sekty kilkanaście p l e m i o n przyczyniają się, wychodząc od jedności r e l i g i i , do t w o r z e n i a się wspólnot narodowych, bene daje ponadplemiennych miejscowym w politykom poszczególnych niebagatelny krajach atut afrykańskich, do ręki co nota •— przeciwdziałanie s e p a r a t y z m e m p l e m i e n n y m rozsadzającym państwo. P r z y k ł a d ó w dostarczyć t u m o ­ że G a b o n , Kamerun, Tanzania. Problem opracowania. nych W struktur wszystkich Praca ten wydaje każdym bądź r a z i e , j a k p o i n t u j e społecznych, wartości które następuje funkcjonalnych Zajączkowskiego stanowi w w zderzeniu dawnych więc się godny u w a g i Zajączkowski: układach pewne nowum i szerszego „zniszczenie kultur, nie strukturowych". w polskiej literaturze a f r y k a n i s t y c z n e j , p o d n o s i też k w e s t i e ogólne, które właśnie t e r a z w y m a g a j ą cenia n a nie uwagi, a to z d w u p o w o d ó w : proces daw­ unicestwia przemian dzieje się zwró­ obecnie, w n i o s k i zaś są n a t y l e g e n e r a l n e , że w części t e o r e t y c z n e j mogą być o d n i e s i o n e n i e tylko do A f r y k i , służąc etnologom, socjologom i religioznawcom. Marek E R I C R. W O L F , J e r s e y 196S Peasants, Foundations P r a c a E r i c a R . W o l f a została w y d a n a publikującej turowej, of M o d e r n w Arpad Anthropology amerykańskiej Series, serii antropologicznej fizycznej i k u l ­ a r c h e o l o g i i i językoznawstwa. J e s t to p r a c a omawiająca nurcie stosunkowo warstwy młodych społecznościami r o l n i c z y m i j a k o w sposób s y n t e ­ chłopskiej n a całym świecie. Mieści zainteresowań częściami b a r d z i e j antropologii amerykańskiej złożonych społeczeństw. n i a te zostały zapoczątkowane p r z e z p r a c e amerykańskiego antropologa d a dopiero po I I w o j n i e a społeczeństwem zindustrializowanym. G . P i t t - R i v e r s , The effect lisation, L o n d y n , t. 27: 1929. 4 Bada­ R. Redfiel- światowej. A u t o r określa chłopów j a k o tę część ludzkości, która stoi między plemieniem New p o z y c j e w y b i t n y c h naukowców z z a k r e s u antropologii t y c z n y i ogólny kulturę i p r o b l e m y się o n a w Kowalski on native Kategorię prymitywnym chłopów r a c e s of c o n t a c t with odróżnia European civi­ �RECENZJE ¿37 od p r y m i t y w n y c h k o p i e n i a c z y i n o w o c z e s n y c h farmerów p r z e d e w s z y s t k i m c h a r a k ­ ter powiązań z s z e r s z y m układem społecznym. Chłopi wyodrębnili się ze społe­ czeństw p r y m i t y w n y c h , w których j e s z c z e każdy p r o d u c e n t k o n t r o l u j e środki p r o ­ d u k c j i włącznie ze swoją pracą, a w y m i a n a nadwyżek w d o b r a c h i usług jest b e z ­ pośrednia i e k w i w a l e n t n a . B r a k też w t y c h społeczeństwach powiązań z s z e r s z y m układem społecznym, stanowią one w p e w n y m sensie całość zamkniętą. Chłopi zajmujący się uprawą zbóż i hodowlą zwierząt są z a w s z e częścią b a r ­ dziej złożonego społeczeństwa, w r a m a c h którego przekazują nadwyżki grupie r z ą ­ dzącej i i n n y m g r u p o m n i e uprawiającym z i e m i . F a r m e r ó w n a t o m i a s t autor o k r e ­ śla j a k o kategorię l u d z i prowadzących d o c h o d o w e przedsiębiorstwa rolne, dobrze zorientowane rynkowo. Chłopi tworzą więc fazę w e w o l u c j i społeczeństwa ludzkiego, j a k k o l w i e k droga e w o l u c j i m a bardzo różne w a r i a n t y . W z a k r e s t e r m i n u „chłopi" wchodzą w p r a c y W o l f a społeczeństwa współczesne i h i s t o r y c z n e E u r o p y z a c h o d n i e j i środkowej, północnej A f r y k i , I n d i i , C h i n oraz A m e r y k i Środkowej. Przykładami z t y c h t e r e ­ n ó w o p e r u j e autor, przyznając i m j e d n a k różnorodność w a r i a n t ó w w obrębie j e d n e j f a z y e w o l u c j i i różne w n i e j z a a w a n s o w a n i e . Rozdział p i e r w s z y p r z y n o s i ogólną charakterystykę chłopów j a k o g r u p y s p o ­ łecznej i wyszczególnia j e j s p e c y f i c z n e c e c h y . C h a r a k t e r y s t y c z n e d l a tej g r u p y są n i e t y l k o r e l a c j e w y m i e n n e , s y m e t r y c z n e , występujące i u k o p i e n i a c z y , l e c z także a s y m e t r y c z n e r e l a c j e zwierzchności, a m i a n o w i c i e płacenie grupie rządzącej różnego r o d z a j u d a n i n w n a t u r z e , p r a c y l u b pieniądzach. P o w s z e c h n y m , choć n i e j e d y n y m , ośrodkiem władzy z w i e r z c h n i e j n a d chłopami i c e n t r u m w p ł y w u j e s t miasto. Najpoważniejszym p r o b l e m e m d l a g r u p y rządzącej i d l a s i e b i e . w wytwórczym, l e c z także d o m e m . chłopów jest właśnie j e d n o c z e s n a produkcja obrębie zagrody, która jest n i e t y l k o zakładem Następne t r z y rozdziały p r a c y przedstawiają t r z y najważniejsze a s p e k t y chłopów: e k o n o m i c z n o - g o s p o d a r c z y , społeczny i i d e o l o g i c z n o - r e l i g i j n y . życia Klasyfikując społeczeństwa chłopskie, a u t o r rozróżnia d w a r o d z a j e ekotypów chłopskich; p a l e o t e c h n i c z n e i n e o t e c h n i c z n e , według kryteriów sposobu przekształ­ c a n i a e n e r g i i . E k o t y p y p a l e o t e c h n i c z n e są e f e k t e m „pierwszej r e w o l u c j i a g r a r n e j " n a świecie i polegają n a w y k o r z y s t y w a n i u t y l k o p r a c y l u d z i i zwierząt. N a j b a r d z i e j p o w s z e c h n e z n i c h to długotrwałe s y s t e m y b e z u g o r o w e z u p r a w ą motykową i o c z y s z c z a n i e m z i e m i p r z e z p a l e n i e , krótkotrwałe s y s t e m y u g o r o w e z uprawą sprzężajną pługiem oraz s y s t e m y bezugorowe z ciągłym n a w a d n i a n i e m pól. E k o t y p y n e o t e c h n i c z n e powstałe po „drugiej r e w o l u c j i a g r a r n e j " c h a r a k t e r y ­ zują się w p r o w a d z e n i e m n o w y c h źródeł e n e r g i i i specjalizacją u p r a w (sadownictwo, warzywnictwo, gospodarka m l e c z n a ) . J e s t to wyczerpująca k l a s y f i k a c j a społe­ czeństw chłopskich w e d ł u g s t o s o w a n y c h narzędzi, s t o p n i a użytkowania z i e m i w d a ­ n y m c z a s i e oraz długości s e z o n u u p r a w . W p r a c y p r z e d s t a w i o n e zostały także sposoby z a o p a t r z e n i a gospodarstw chłop­ s k i c h w brakujące d o b r a i usługi oraz w y k o r z y s t a n i e nadwyżek chłopskich p r z e z różne t y p y własności z w i e r z c h n i e j . Najbardziej interesująca część p r a c y , oprócz p r z e d s t a w i e n i a typów r o d z i n chłopskich i i c h g r u p d o m o w y c h oraz w z o r ó w d z i e d z i c z e n i a , p o d a j e wyczerpujący i porządkujący podział stosunków społecznych zachodzących w g r u p i e chłopskiej. A u t o r d z i e l i j e n a jednowięziowe l u b wielowięziowe (według ilości interesów utrzymujących je), n a d i a d y c z n e l u b p o l i a d y c z n e (według ilości osób biorących w n i c h udział) oraz n a poziome l u b p i o n o w e ( r e l a c j a : chłopi- chłopi l u b chłopi-niechłopi). 22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 �338 RECENZJE Ostatni najmniej wia funkcję jący dopracowany religii w charakter oraz i jednolity społeczeństwie rewolucyjne pod względem treści rozdział chłopskim, ruchy jej u t y l i t a r y s t y c z n y i chłopskie oma­ moralizu- n a tle sprzyjających im wa­ runków. Wymogi wydawnictwa, starającego się przedstawić dokumentację i współczesności n a przykładzie l u d ó w e g z o t y c z n y c h w r a z czajami, określiły w pewien sposób p r o f i l przeszłości z i c h niezwykłymi tej p u b l i k a c j i . Narzuciły s t r o n y dość ogólny c h a r a k t e r , p r z e z co dostępna jest s z e r s z e m u g r o n u szczególnie z i n n y c h d z i e d z i n n a u k i , z d r u g i e j dziej egzotycznych kultur, j a k : Indie, n a mieć pretensję py Z a c h o d n i e j o znikome — preferencję Chiny, Z S R R , Europa w została oparciu narzucona o dużą ilość bałkańskich i Włoch, j a k k o l w i e k w niej w z bar­ Moż­ przez dostępną literatury literaturę, antropologicznej przykładów praca amerykańskich omówieniach niewątpli­ bowiem i etnologicznej ważniejszych Euro­ mieszczą się one powstała przede s t k i m amerykańskiej, a n g i e l s k i e j i n i e m i e c k i e j . K r a j e s o c j a l i s t y c z n e są odbiorców, przykładów uwzględnienie w p r a c y terenów współczesnej a także krajów także jednej średniowieczna. w ogólnych r a m a c h zakreślonych p r z e z a u t o r a . P r e f e r e n c j a wie zwy­ jej z wszy­ reprezentowane monografii radzieckich l u b w skrótowych artykułach. A u t o r powołuje się n a literaturę opisową i t e o r e t y z u ­ jącą, w y b i e r a z n i e j to, co o d p o w i a d a jego poglądom. Nietrudno zauważyć, że poglądy nizmu amerykańskiego jednej fazy ewolucji — traktuje autora mieszczą on społeczeństwa społeczeństwa ludzkiego. się w nurcie chłopskie Porównuje neoewolucjo- jako należące społeczeństwa na do róż­ n y c h t e r e n a c h świata z różnych e p o k h i s t o r y c z n y c h , choć s z u k a d l a n i c h w s p ó l n e ­ go m i a n o w n i k a . ramach Ewolucja jednakowa społeczeństwa l u d z k i e g o , d l a poszczególnych szczegółowe w a r i a n t y . Warianty grup aczkolwiek społecznych, w swych posiada ogólnych jednak różne, te można uwzględniać, ale dąży się p r z e d e wszy­ s t k i m do z n a l e z i e n i a prawidłowości. Autor przedstawia r a k t e r y s t y c z n e oraz wo porównywać obiektywnie przede właśnie prawidłowości systematyzuje grupy istniejących ludzkie kultury jej kategorie wyodrębnione ekonomicznych chłopskiej w jedną kategorię c h a r a k t e r , może służyć l a i k o m w z o r i e n t o w a n i u formułowaniu na ogólny i cha­ Ma pra­ podstawie wyróżników. P r a c a E . R . W o l f a w s z y s t k i m n a uwagę właśnie ze względu n a swój pomóc p r z y i jej cechy w sposób wyczerpujący. zasługuje syntetyzujący się w t e m a c i e , a e t n o g r a f o m może ogólnych hipotez w e r y f i k o w a n y c h Należy też dodać, że układ p r a c y z b u d o w a n y został w później w terenie. sposób k l a r o w n y i lo­ giczny, a poszczególne rozdziały analizują materiał począwszy od r z e c z y szczegóło­ w y c h , kończąc n a najogólniejszych. Trudno kacja znaleźć pracę tego t y p u prof. В. choć o g r a n i c z o n a stematyzowania prace starają funkcjonujący w Gałęskiego: „Socjologia literaturze polskiej, w s i . Pojęcia t e r e n o w o do o b s z a r u P o l s k i , p o d e j m u j e podstawowych się ukazać pojęć grupy społeczność społecznej, rolniczą jako może jedynie ETEL jaką odrębny tworzą i w chłopi. swoisty Obie sposób s y s t e m społeczny. FÉL, T A M A S Viking 1966, próbę wyjaśnienia i u s y ­ Agnieszka village, publi­ podstawowe", Warszawa H O F E R , Proper Fund Publications peasants. in Anthropology Traditional life Bartelska in a Hungarian n r 46, C h i c a g o 1969 • T e r m i n „proper p e a s a n t " o z n a c z a w u s t a c h mieszkańców w i o s k i Átány chło­ pa p r a w d z i w e g o , zasiedziałego, znającego n i u a n s e w i e j s k i e j e t y k i e t y i p r z e s t r z e g a ^ jącego f o r m t r a d y c y j n e g o z a c h o w a n i a . T a c y ludzie tworzą t r z o n węgierskiej w i o s k i �339 RECENZJE Átány, w y b r a n e j do e t n o g r a f i c z n y c h badań t e r e n o w y c h węgierskiego M u z e u m Etnograficznego w przez dwoje pracowników B u d a p e s z c i e właśnie ze względu n a z a ­ c h o w a n e j e s z c z e do tej p o r y e l e m e n t y t r a d y c y j n e , zwłaszcza w f u n k c j o n o w a n i u i n ­ s t y t u c j i s o c j a l n y c h i w z o r ó w stosunków międzyludzkich. W trakcie przeprowadza­ n i a badań t e r e n o w y c h (1951-1967) s t a r a n o się zarejestrować p r z e d e w s z y s t k i m s t a n ówczesnej k u l t u r y w s i . Obecnie wydana praca stanowi już swoisty dokument h i s t o r y c z n y , gdyż ba­ d a n a wieś, t a k j a k nieco wcześniej i n n e w s i e węgierskie, weszła w s t a d i u m chłopskie pod wpływem wielu czynników, szczególnie r o k u k o l e k t y w i z a c j i i z l i k w i d o w a n i u własności p r y w a t n e j przeprowadzonej post- w 1959 n a r z e c z spółdzielni pro­ t y l k o w y c i n e k u z y s k a n y c h materiałów, daje opis dukcyjnych. P r a c a opublikowana i obejmuje analizę o r g a n i z a c j i społecznej rodnych, żmudnie obserwacja gromadzonych uczestnicząca), statystycznych wsi i instytucji lokalnych. Oparta (dane źródłach etnograficznych historycznych (dokumenty demograficzne i ekonomiczne j e s t n a różno­ (wywiady, lokalne, rozmowy, opracowania) z Centralnego Urzędu oraz Staty­ stycznego). Etnograficzne nie badania statystycznie, lecz terenowe poprzez przeprowadzane dokładną analizę były w obrębie współczesnego jednej życia wsi i historii dwóch r o d z i n , u których a u t o r z y z a m i e s z k i w a l i p r z e z t e n cały c z a s . Materiały z e ­ brane w t e r e n i e obejmowały Autorzy swą tematyką całokształt k u l t u r y w s i . s t a r a l i się zrobić k u l t u r o w y c h , podać całościowy i szczegółowy opis t y c h elementów, a t y m s a m y m odkryć i c h w z a j e m n e analizę elementów powiązanie i strukturalną współzależność. Udało się i m to w pełni w części traktującej o sie­ ci stosunków społecznych a omawiającej krzyżujące się podziały w e w n ą t r z w s i w e ­ dług g r u p w i e k u , sąsiedztwa zagród i pól, stosunków pokrewieństwa, powinowac­ t w a i k u m o s t w a . W r a z z częścią o r o d z i n i e i podziale ról w j e j obrębie o r a z ana­ lizą zależności inte­ resującą poszczególnych i przejrzystą warstw społecznych partię p r a c y . Z g o d n i e stanowi z założeniami ona najbardziej etnografii jako o człowieku i jego k u l t u r z e , p o p r z e z sieć stosunków społecznych, a u t o r z y jednostkę i jej szerszych układów, j a k targi, służba Bardziej r o z l i c z n e powiązania w obrębie wojskowa, wioski i poza obowiązki pobieżnie i s c h e m a t y c z n i e p r z e d s t a w i o n e nią nauki ukazują (stosunek do obywatelskie). są n a t o m i a s t i n s t y t u c j e l o ­ kalne, stosunkowo słabo u k a z a n o i c h przecież żywy związek ze społecznością skową i w z a j e m n e powiązania. A u t o r z y p r z e d s t a w i l i s a m s z k i e l e t i n s t y t u c j i , i c h historię, z a s a d y wio­ funkcjonowa­ n i a , n i e j e s t to j e d n a k a n a l i z a r z e c z y w i s t e j i c h działalności. W y d a j e się, że a k u r a t ta część p r a c y o p a r t a została n a w y w i a d a c h m e n t a c h l o k a l n y c h bez odwołania z działaczami i h i s t o r y c z n y c h d o k u ­ się do o p i n i i całej społeczności. Należy przyznać, że układ p r a c y j e s t s k o m p o n o w a n y stawia jednostkę i j e j u c z e s t n i c t w o w poprzez różne u g r u p o w a n i a , Jakkolwiek praca koleń. A u t o r z y społecznej rodzinnego kręgu, i n s t y t u c j e , l o k a l n e t a r g i , po n a j s z e r s z y — cały k r a j . dąży do p r z e d s t a w i e n i a opisu s t a r a się jednocześnie pokazać z m i a n y zachodzące w n i e umieszczają s o w y c h , lecz rejestrują w sposób logiczny, p r z e d ­ życiu od n a j m n i e j s z e g o uzyskanego funkcjonalnego kultury wsi, obrębie t r z e c h o s t a t n i c h p o ­ materiału w trzech przekrojach t y l k o niektóre z m i a n y w r a m a c h jednego m o d e l u o s t a t n i c h pięćdziesięciu l a t . U k a z a n i e zachodzących z m i a n powiodło zresztą b a r d z i e j w rozdziałach przedstawiających opis instytucji, w cza­ kultury których się jed­ n a k a n a l i z a współzależności n i e została w pełni u k a z a n a . Oczywiście n i e można robić z tego zarzutów a u t o r o m , którzy, j a k k o l w i e k ob- �340 RECENZJE serwowali przede i rejestrowali wszystkim zachowanej do zmiany zachodzące stworzenia opisu by sądzić, że praca byłaby społeczna, i n s t y t u c j e ) monografią Viking magało dla i ich rezultaty, tradycyjnej Fund angielskich i w klasyczną wyodrębnionej Publications, to u m i e s z c z e n i a d l a której publikacji amerykańskich etnografii jednoproblemową specjalnie rozszerzonych odbiorców z została wiadomości zakresu gdyby nie napisana. historii Węgier, historii oraz t e m a t y k i i s t a r a l i się uczynić obraz k u l t u r y węgierskiej społeczeństw pierwotnych), używając Wy­ informacyjnych pro­ układu zrozumiałym d l a odbiorców wykształconych w i n n e j t r a d y c j i badań e t n o g r a f i c z n y c h wszystkim (organizacja węgierskiej, co m i e j s c a m i rozbiło logikę wewnętrznego rozdziałów. A u t o r z y łecznej dążyli chłopskiej społeczności w i e j s k i e j , chłopstwa węgierskiego i s p e c y f i k i s y s t e m u pańszczyźnianego blematyki kultury do tej p o r y w b a d a n e j w s i , a s z y b k o ginącej. Można potrzeby współcześnie i analizy (badanie także terminów przede antropologii (lineaż, ród), co, choć konieczne, niszczyło częściowo specyfikę spo­ węgierskich układów k u l t u r y chłopskiej. Autorzy s t a r a l i się wydobyć z j e d n e j ne w s i u w a r u n k o w a n e strony cechy specyficzne tradycją historyczną, a z d r u g i e j i czysto l o k a l ­ — cechy bardziej ogólne, p e w n e prawidłowości dotyczące w s i sąsiednich, r e g i o n u i całego k r a j u , a b y rzyć możliwość szerzonych studiów porównawczych. Udało się i m to w wiadomościach ogólnych n y c h o ludności, s k r u p u l a t n i e zestawiających Przy czytaniu pracy nasuwa stosunkowo o wsi, jej rolnictwie pełni tylko i danych roz­ podobieństwa i różnice. się p y t a n i e , c z y słuszny był w y b ó r do badań w s i zamkniętej, i z o l o w a n e j , b o w i e m Átány j a k o wieś chłopska i kalwińska i s i l n e p o c z u c i e odrębności n a zewnątrz. T r u d n o d l a najbliższego stwo­ demograficz­ w o t o c z e n i u k a t o l i c k i c h , częściowo s z l a c h e c k i c h , w y t w o r z y ł a s w o i s t y tatywną w regionu konserwatyzm ją j e d n a k nazwać wsią l u b całych W ę g i e r współczesnej reprezen­ doby. Stanowi o n a r a c z e j przykład w s i opóźnionej w s t o s u n k u do procesów zachodzących w m i ­ krostrukturze. Natomiast przedstawia (według oceny autorów) typ reprezenta­ t y w n y d l a s y s t e m u t r a d y c y j n e j k u l t u r y w s i węgierskiej. Niewątpliwie jednak pozwala, ze względu pewnych bardziej organizacji drobiazgowe na mniejszą ogólnych wniosków na temat mieści się w Monografie polskie n a gruncie tradycyjnego mechanizmów na typu wysunięcie funkcjonowania światowej kultury tworzono wsi i monografie badań etno­ środkowej, dlatego też można polskim. powstawały i zainteresowań n a u k o w o - b a d a w c z y c h . kształt wioski czynników, n u r c i e współczesnych n i e t y l k o węgierskiej, ale także całej E u r o p y szukać j e j o d p o w i e d n i k a nie jednej działających społecznej. P r a c a węgierskich etnografów grafii badanie ilość na gruncie ruchów społeczno-politycznych W r a m a c h i n s t y t u c j i n a u k o w y c h po I I wielotematyczne, jednotematyczne, spoglądające starające na się wieś ukazać poprzez woj­ cało­ jeden problem. Spośród t y c h p r a c j e d n o p r o b l e m o w e m o n o g r a f i e ośrodka łódzkiego zbliżone są do t y p u m o n o g r a f i i węgierskiej p r z e z swą problematykę społeczną, ujmowaną w f u n k c j o n a l n y m opisie. Z k l a s y c z n y c h już m o n o g r a f i i Stare i Nowe Siołkowice — p r a c a z b i o r o w a pod k i e r u n k i e m M . Gładysza s t a w i a sobie t e n s a m c e l , co p r a ­ c a autorów węgierskich, a m i a n o w i c i e możliwie j a k najpełniejsze ujęcie w s p ó ł ­ czesnego o b r a z u k u l t u r y j e d n e j w s i . W obu p r a c a c h s t a r a n o się n i e t y l k o o z a r e j e ­ s t r o w a n i e poszczególnych faktów k u l t u r o w y c h , lecz także o w y k r y c i e działających mechanizmów i p r z e d s t a w i e n i e z m i a n zachodzących n a w s i w obrębie t r z e c h o s t a t n i c h pokoleń. �341 RECENZJE Wniosek Hofera o zmem i tendencjami w związku homogeniczności do i z o l a c j i p o k r y w a jej ostatniej pracy spodarczo-społecznej z konserwaty­ się ze spostrzeżeniami D . Markowskiej o rodzinie wiejskiej (religijnej) na Podlasiu, w s i homogenicznych wsi dotyczącymi izolacji go­ religijnym, społecznym pod względem i „otwartości" w s i h e t e r o g e n i c z n y c h . Praca ta pozwala a dla etnografa czytelnikowi zapoznać się z tradycyjną kulturą Węgier, może służyć j a k o j e d e n ze w z o r ó w dobrze p r z e p r o w a d z o n e j ana­ l i z y o r g a n i z a c j i społecznej w s i . Agnieszka F R A N K M . M I F S U D , Customary Land Law in Africa, Bartelska F A O Legislative Series, R o m e 1967, No. 7, ss. 96 Wydarzenia stwom, od ostatnich pozostawiając państw lepiej raźną przewagą lat je przyniosły jednak rozwiniętych. Współczesna umocnienia i rozwoju celu cji jest afrykańskim udział w Afryki przebadanie cechuje wytwarzaniu się istniejącego A f r y k i . Poznanie i opracowanie na­ drogą produk­ do osiągnięcia z a ­ zwyczajowego zadecydować wy­ dochodu i najszybszą środków prowadzących pozwalających pań­ gospodarczym młodych afrykańskich państw będzie podwyższenie może materiałów gospodarczej wielu uzależnieniu źródłem e k s p o r t u . Najprostszą c j i r o l n i c z e j , a j e d n y m z ważniejszych dostarczyć w gospodarka r o l n i c t w a , które m a główny rodowego i jest p o d s t a w o w y m mierzonego niepodległość niejednokrotnie prawa rolnego, o metodach zwyczajowych praw rolnych m a t u szczególne z n a c z e n i e , ponieważ niemożliwe j e s t o p i e r a n i e się p e r a n a l o g i a m sytuacji krajów europejskich, daleko odbiegających od co moderniza­ istniejących na stosunków afrykańskich. W a r t o zaznaczyć, że w go prawa rolnego O b e c n i e , gdy ustają w o j n y jów a przemiany czasach kolonialnych normy tradycyjnego odpowiadały społecznościom pozostającym w afrykańskie­ stanie stagnacji. p l e m i e n n e i zwiększa się ludność poszczególnych społeczne i ideologiczne następują bardzo szybko, kra­ funkcjonalny d a w n i e j porządek p r a w n y pozostaje w wyraźnej sprzeczności z n o w y m i s t o s u n k a m i społecznymi. Mając na uwadze powyższe f a k t y , w y d a j e poglądów z a w a r t y c h w p r a c y F . M. Mifsuda, docierających do n a s p r a c , omawiających się c e l o w e przedstawienie j a k o iż j e s t to j e d n a z n i e l i c z n y c h to c i e k a w e a zarazem trudne zagad­ nienie. N a u k o w e s t u d i a afrykańskiego p r a w a z a n i e d b a n e były do s t o s u n k o w o o s t a t n i c h czasów; p r a w n i c y badający te k w e s t i e w A f r y c e „importowanym prawem" kolonizatorów, n i z m u działania p r a w a z w y c z a j o w e g o i z w y k l i b y l i zajmować aniżeli w Afryce tubylczym. się r a c z e j Znajomość zawdzięczamy głównie mecha­ etnografom socjologom. P r a c a F r a n k a M. Mifsuda wych prawa studiów rolnego. przedmiotu, a niektórych Uwaga s t a n o w i , w e d ł u g jego własnych słów, próbę podstawowych skoncentrowana społeczne, e k o n o m i c z n e i elementów jest tradycyjnego głównie etnograficzne na prawnych zagadnienia o t y l e t y l k o , o i l e to j e s t k o n i e c z n e d l a u t w o r z e n i a całościowego W części wstępnej autor p r z e p r o w a d z a nych cech zwyczajowego prawa, dokładne p r z e b a d a n i e aspektach omawiane są obrazu. krótką analizę p o z y t y w n y c h i podkreślając, że w s z e l k a działalność do z m i a n z w y c z a j o w y c h w z o r ó w własności z i e m i p o w i n n a nauko­ afrykańskiego negatyw­ prowadząca być p o p r z e d z o n a przez i o s z a c o w a n i e istniejących systemów. Żadne z m i a n y n i e p o - �342 RECENZJE wdnny być w p r o w a d z a n e b e z b r a n i a pod uwagę i c h r e p e r k u s j i n a s y s t e m y s p o ­ łeczne, a p r z e p i s y p r a w n e n i e mogą kolidować w sposób z a s a d n i c z y z głęboko zakorzenionymi obyczajami. W krótkim wstępie autor o m a w i a także p r a w n e p o d s t a w y z w y c z a j o w e j w ł a ­ sności z i e m i , przytaczając również s z e r e g dekretów k o l o n i a l n y c h , w y d a n y c h n a o b s z a r a c h d a w n y c h posiadłości f r a n c u s k i c h i b r y t y j s k i c h w A f r y c e . 1 P o p r z e d s t a w i e n i u z a s a d n i c z y c h myśli części wstępnej p r z e c h o d z i F . M . M i f s u d do szczegółowej a n a l i z y w y b r a n y c h zagadnień z w y c z a j o w e g o p r a w a rolnego w A f r y c e , którą p r z e p r o w a d z a w pięoiu k o l e j n y c h rozdziałach. Rozdział p i e r w s z y poświęcony j e s t p r o b l e m o w i o d t w o r z e n i a i s p i s a n i a p r a w a z w y c z a j o w e g o . Z a g a d n i e n i e to było p o r u s z a n e n a d w u k o n f e r e n c j a c h poświęco­ n y c h p r o b l e m a t y c e afrykańskiej — w D a r es S a l a a m ( T h e A f r i c a n C o n f e r e n c e on L o c a l C o u r t s a n d C u s t o m a r y L a w ) i w W e n e c j i ( C o n f e r e n c e on T r a d i t i o n a l A f r i ­ c a n L a w a n d M o d e r n L a w ) — obie w 1963 г., gdzie zwrócono baczną uwagę, iż j e d y n i e p r z e z s p i s a n i e p r a w a z w y c z a j o w e g o o c h r o n i się j e i n a d a m u się rangę p r a w a stanowionego. D o c h w i l i obecnej p r a w o z w y c z a j o w e występuje głównie w f o r m i e przekazów u s t n y c h , r z a d k o t y l k o można uzyskać j e w f o r m i e s p i s a n e j — z zapisków p r a w n i k ó w , socjologów i etnografów a także z a k t s p r a w będących n a w o k a n d a c h sądowych. S p i s a n i e z w y c z a j o w e g o p r a w a prowadzą zespoły p r a w n y c h rzeczoznawców, m i a n o w a n i s p e c j a l n i k o m i s a r z e i badający u c z e n i . W K e n i i , T a n ­ z a n i i i M a l a w i o d t w a r z a n i e m i s p i s y w a n i e m t r a d y c y j n e g o p r a w a z a j m u j e się z e ­ spół p r a w n y c h ekspertów składający się z o b e c n y c h l u b byłych wodzów, człon­ k ó w l o k a l n y c h r a d zarządzających, urzędników sądowych i s t a r s z y z n y p l e m i e n n e j rozstrzygającej s p o r y m i e j s c o w e j ludności. W K e n i i zespół t e n u t w o r z o n y był n a b a z i e e t n i c z n e j , p o d c z a s gdy w T a n z a n i i opierał się n a p o d z i a l e t e r y t o r i a l n y m i często składał się z członków więcej niż j e d n e j g r u p y p l e m i e n n e j . D y s k u s j e n a d z a g a d n i e n i e m p r a w a i jego s p i s y w a n i e o d b y w a ł y się t u wyłącznie w s u a h i l i , któ­ r y funkcjonował s k u t e c z n i e j a k o język sądów w T a n z a n i i . N i e można n i e wspomnieć o p r o b l e m a t y c e języka i t e r m i n o l o g i i p r a w n e j , w których niezbędna j e s t duża p r e c y z j a i ścisłe określanie z n a c z e n i a używanych terminów, co p o z w o l i uniknąć niebezpieczeństwa z a g u b i e n i a istotnej i c h treści w z w y c z a j o w y m p r a w i e — często b a r d z o o d m i e n n e j od pojęć e u r o p e j s k i c h . J e s t to szczególnie istotne, ponieważ s t o s o w a n i e z a c h o d n i c h terminów p r a w n y c h b ę ­ dzie w p r a k t y c e nieuniknione. I n d y w i d u a l i z a c j a tytułu własności z i e m s k i e j to p r o b l e m a t y k a , której poświęco­ n y j e s t rozdział następny p r a c y F . M . M i f s u d a . A u t o r z w r a c a uwagę, że chociaż r z e c z o z n a w c y e u r o p e j s c y afrykańskie p r a w o określają j a k o ciągłe w p r o c e s i e e w o ­ l u c j i i w przeciwieństwie do u s t a w o d a w s t w a t y p u zachodniego n i e s t a t y c z n e , j e s t ono j e d n a k p e w n e w o c z a c h społeczności, w której działa a jego cechą pozytywną j e s t elastyczność. W o s t a t n i c h l a t a c h w k r a j a c h A f r y k i z a z n a c z a się wyraźnie p r o c e s i n d y w i d u a l i z a c j i własności z i e m i . B y w a on p o p i e r a n y p r z e z rządy państw j a k o środek prowadzący do p o d n i e s i e n i a e k o n o m i c z n e g o r o z w o j u — p o p r z e z o s o b i ­ ste z a i n t e r e s o w a n i e j e d n o s t k i — n a t e r e n a c h , gdzie istnieją po t e m u t r a d y c j e p l e ­ m i e n n e . I s t n i e j e wyraźna i n k l i n a c j a do u z n a w a n i a j a k o j e d y n i e ważnego p i s a ­ nego tytułu własności, zwłaszcza n a t e r e n a c h byłych posiadłości f r a n c u s k i c h n a p o ­ łudnie od S a h a r y . P r o c e d u r a p r z y z n a w a n i a pisemnego tytułu własności jest z a ­ s a d n i c z o a d m i n i s t r a c y j n a , l e c z w w y p a d k u k w e s t i i s p o r n y c h s p r a w a o p i e r a się 0 sąd. P r z y u z y s k i w a n i u d o k u m e n t u potwierdzającego pozostaje w rękach osób z a i n t e r e s o w a n y c h . tytuł własności Autor 1 Zambii. Ghanie, 1 omawia dekrety wydane w Kamerunie, Nigerii, inicjatywa Tanzanii �343 RECENZJE W części d a l s z e j merunu (kładącego omówione nacisk są k o l e j n o na prawa główne założenia indywidualne), t r z e c h byłych terytoriów b r y t y j s k i c h : K e n i i , U g a n d y Rysem c h a r a k t e r y s t y c z n y m całej r e c e n z o w a n e j różnic występujących nie pomiędzy koloniami. I tak na obszarach istniejących p r a w w i n n o byłymi ustawodawstwa Nigru, i Sudanu j e s t wyraźne a dawnymi byłego zarządu f r a n c u s k i e g o w Ka­ wreszcie Zambii. pracy brytyjskimi być p r z e p r o w a d z a n e i podkreśle­ francuskimi badanie i obecności l o k a l n e g o spisywanie wodza i do­ stojników, urzędnik a d m i n i s t r a c y j n y m a j e d n a k pełną swobodę postępowania i d e ­ cyzji a rola uprzednio miejscowych notabli brytyjskich rola sprawowane jest przez komitety silane wyuczony personel przez odpowiedzialny; jest jedynie miejscowych doradcza. złożone z mieszkańców (wykonawczy w Ugandzie sprawuje Natomiast n a ziemiach jest zinstytucjonalizowana, urzędnik wyrokowanie w s i . Mogą w Kenii być — one z a ­ bezpośrednio t y l k o p e w i e n nadzór). A u t o r z w r a c a uwagę, iż k o n i e c z n y jest p e w i e n e l e m e n t k o n t r o l i a d m i n i s t r a c y j ­ nej, ponieważ p o z o s t a w i e n i e lokalnej ludności całkowitej swobody mogłoby wadzić do nadużyć i n t e r e s u społecznego n a r z e c z o s o b i s t y c h interesów Za indywidualizacją badań w U g a n d z i e nych praw tytułu własności z i e m i przemawiają — w regionie do z i e m i . W y s o k i ilości z i e m i , w z r o s t u p r a w y stająca ilość procesów K i g e z i , wskazujące stopień gęstości c a s h crops, dotyczących — zaludnienia to z rodzimym przy 2 powodujące przejawiane przez wznoszenie budowli, publiczne p r z e z Radę D y s t r y k t u . P r z e z zwyczajem, rozumiane skrępowane i wyłączne p r a w o do użytkowania i d y s p o n o w a n i a ono obec­ niedostatecznej sprzedaży z i e m i i w z r a ­ czynniki żądanie i n d y w i d u a l i z a c j i tytułu własności, p o p i e r a n e indywidualną własność, zgodnie pilotażowych n a konieczność z m i a n rozpowszechnienie ziemi wyniki pro­ jednostek. sadzenie plonów nie, z b y t i p r z e k a z y w a n i e z i e m i i t p . B r a k k o n t r o l i r o d z i n n e j jest t u „nie­ ziemią". Może być i drzew, najmowa­ czy klanowej wskazu­ je n a w y s o k i stopień i n d y w i d u a l i z a c j i p r a w . W dalszej nowych części rozdziału autor zastanawia tytułów własności z i e m i . W s k a z u j e się nad drogami n a tendencję przyznawania uznawania jako c i e l a osoby c z y osób, które de facto ziemię użytkują, z a z n a c z a j e d n a k poprzedniego przebadania • zwyczajowych prawnego z i e m i jest okres praw. Zasadniczym j e j użytkowania w dobrej kryterium wierze (w usprawiedliwiać prawu uzurpację; m i a s t z upływem obca uprawiający i zajmujący dalszego n i a pod w a r u n k i e m płacenia z w y c z a j o w e g o de facto zauwa­ czasu mógłby ziemię może nieograniczonego podatku wynosi należy j e s t myśl, iż s a m t y l k o u p ł y w c z a s u osiągnąć p r a w o przydziału Tunezji o n n p . 5 l a t , w G h a n i e — 8 l a t , w g u s t a w y z 1962 r.) i t d . N i e m n i e j żyć, że z w y c z a j o w e m u właści­ konieczność jej nato­ użytkowa­ (tam, gdzie to j e s t w y m a g a n e ) i u z n a w a n i a najwyższego tytułu właściciela. W ostatnich z urzędu latach powstało kilka do n a c z e l n i k a p l e m i e n i a (Niger, T a n z a n i a ) . Natomiast ziemie państwa bądź też być p r z y d z i e l o n e ustaw n a własność leżące przekazujących ziemie osób f a k t y c z n i e je użytkujących przejść n a własność odłogiem Winny ludności z p r e f e r o w a n i e m należące osób, które n i e p o ­ siadają własnej działki. Na cie zakończenie tego n a j o b s z e r n i e j s z e g o prawa własności w kontekście rozdziału F . M . M i f s u d afrykańskiego prawa szereg s p r z e c z n y c h teorii i poglądów n a t e m a t c z y pojęcie p r a w a w tradycyjnym prawie afrykańskim omawia zwyczajowego. i co ono o z n a c z a . T r u d n o poję­ Istnieje własności i s t n i e j e byłoby przytaczać tutaj dokładnie poglądy c y t o w a n y c h p r z e z a u t o r a b a d a c z y , należy j e d n a k wspom­ nieć, że w y m i e n i a t a k i c h , j a k : C . K . M e k k — z i e m i a n a l e ż y dó boga, a j e j użytko2 150-270 osób n a k m 2 — wg J . R a t a j s k i e g o , Afryka, W a r s z a w a 1966. �RECENZJE w a n i e do l u d z i , k o n c e p c j a własności w z a c h o d n i m sensie n i e jest s p o t y k a n a w Afry­ ce, A . P . R o b e r t — główne c e c h y afrykańskiej własności z i e m i to j e j kolektywność i hierarchiczność, T . O. E l i a s — s z y m kontekście p r a w g r u p y prawa własności i n d y w i d u a l n e j istnieją w szer­ (rodziny), S . N. O b i C h i n w u b a — i s t n i e j e p r a w o w ł a ­ sności z i e m i wśród I b o — j e s t to własność g r u p o w a i w r e s z c i e C . M . N. W h i t e prawo do o r n e j indywidualne ziemi jest zasadniczo jednostkowe, rozpoczęcie uprawy a uzyskać z i e m i , n a d którą żadne j e można inne prawo — poprzez n i e było ustanowione. Z stwa praw k o n k l u z j i a u t o r a w y n i k a , że p r a w a i pozycji w grupy, prawa są grupie one u w a r u n k o w a n e do z i e m i j e s t r o z u m i a n e prawem jednostek (pokrewieństwa do z i e m i p r z e z g r u p y są zależne p r z e z i n t e r e s y j e d n o s t e k . Pojęcie w pozytywnym sensie praw do z i e m i wyłoniły rządzania. P r a w a Rozdział t r z e c i p r a c y o m a w i a z dążenia do e k o n o m i c z n e g o w żadnym w y p a d k u k i l k a przykładów rozwoju ziem, w do wyłącznym sensie ogra­ jednostki. T y p y coś, co można b y nazwać p r a w e m te n i e są j e d n a k zaś grupowego c i e s z e n i a się pokrewieństwa, a n i e w n e g a t y w n y m niczeń nakładanych p r z e z rodzinę c z y k l a n n a z a k r e s p r a w czajowych od i c h członko­ c z y też t e r y t o r i a l n e j ) . Odnośnie do zwy­ rozpo­ absolutne. ustawodawstwa wynikającego szczególności p r z e z s t w o r z e n i e n o ­ w y c h systemów władania ziemią obok l u b w m i e j s c e istniejących posiadłości zwy­ c z a j o w y c h . Występują tutaj d w a z a g a d n i e n i a — p r o b l e m p r z e j m o w a n i a z i e m i w i n ­ teresie p u b l i c z n y m , który w y g l ą d a a n a l o g i c z n i e j a k w i n n y c h k r a j a c h i który n i e będzie szerzej o m a w i a n y i i n n y — ważniejszy — z a g a d n i e n i e z i e m i n i e e k s p l o a t o w a n e j . I t u t a j autor p r z y t a c z a c z t e r y przykłady ustawodawstwa tyczącego z i e m n i e d o s t a t e c z n i e użytkowanych: wywłaszczeniowego n a Wybrzeżu Kości do­ Słoniowej, na M a d a g a s k a r z e , w K a m e r u n i e i Górnej V o l c i e . P i e r w s z e d w a dotyczą głównie z i e m , które są p r z e d m i o t e m k o n c e s j i , n a t o m i a s t pozostałe — z i e m dzierżawionych zgod­ n i e ze zwyczajową własnością. Następnie n a przykładzie M a d a g a s k a r u wodawstwo i Tunezji F . M. Mifsud dotyczące m e l i o r a c j i z i e m i związanych westycyjnych. Na Madagaskarze przeprowadzano badania omawia na obszarach projektowanych prac istniejących p r a w usta­ z t y m dużych nakładów i n ­ rozwojowych do z i e m i , a o s a d n i c t w o k i e r o w a n e j e s t p r z e z ekspertów, służących również p o r a d a m i t e c h n i c z n y m i i każdy o s a d n i k m u s i dostosować się do racjonalnego planu eksploatacji ziem. pisują k o n t r a k t , który j e s t e k w i w a l e n t e m t y m c z a s o w e g o powiednim okresie wiązywaniu czasu — w się z obowiązków z a s a d z i e po będzie Nowi osadnicy pod­ tytułu własności. P o o d ­ 10 l a t a c h — przy pozytywnym on z a m i e n i o n y n a d e f i n i t y w n y tytuł wy­ wła­ sności. P r o c e d u r a t a odnosi się także do osób o s i e d l o n y c h już p o p r z e d n i o na da­ nym rolnego w obszarze. Afryce. Ustawodawstwo Przepisy wydane w Tunezji dotyczy 1958 r. w także związku nowego z irygacją ustroju doliny Medjerdah, które objęły w o k r e s i e późniejszym także i n n e strefy, dotyczą u s t a l e n i a m i n i m u m i maksimum norm obszarowych a także przeprowadzanej komasacji gruntów i ponownej parcelacji. Nowoczesne, dzie D a h o m e j u kooperatywne ły w p r o w a d z e n i u na podstawie metody gospodarowania i T u n e z j i , gdzie t r a d y c j e m o c n e j omówione są n a p r z y k ł a ­ wspólnoty, solidarności sprzyja­ t y c h metod g o s p o d a r k i . C i e k a w y jest p r z y p a d e k D a h o m e j u , d e k r e t u z 1961 r. obowiązuje l a n e są do u p r a w y o d p o w i e d n i e gdzie k o m a s a c j a z i e m , z których p r z y d z i e ­ działki. Z i e m i a s c a l o n a j e s t w kooperatywę i k i e ­ r o w a n a j a k o całość, a i n d y w i d u a l n e tytuły własności n i e są w y d a w a n e . P o z a p r z y ­ musowymi kooperatywami dawnych właścicieli w wypadku braku odpowiedniej �345 RECENZJE ilości s i l y roboczej złożone d l a należytego e k s p l o a t o w a n i a z młodych Innym pracowników rodzajem kooperatyw środowiska są z r z e s z e n i a p a s t w i s k o w e . d y n y istniejący w A f r y c e a k t u s t a w o d a w s t w a ge Development ziemi, tworzone p r z e s i e d l o n y c h do and Management Act się do całego d y s t r y k t u M a s a j ó w korzystające uprzednio wydany z wyjątkiem ze z w y c z a j o w y c h zwierzęcej przytacza j e ­ w Tanzanii w 1964 г., stosujący hodowlanych; wszystkie oso­ praw do z i e m i są prawa upoważnione są a n u l o w a n e . do Proce­ p a s t w i s k o w y c h m a na celu zabezpieczenie e k o n o m i c z ­ nego r o z w o j u k r a j u p r z e z w p r o w a d z e n i e gospodarki Autor o b s z a r u R e z e r w a t u Ngorongo. D e ­ s t a n i a się członkami związku. W s z y s t k i e p o p r z e d n i e dura utworzenia kooperatyw kooperatywy w tej d z i e d z i n i e a m i a n o w i c i e R a n ­ k r e t t e n p o p i e r a u s t a n o w i e n i e związków g o s p o d a r s t w by są wiejskiego. nowocześniejszego podejścia do problemu i zapobieżenie d a l s z e j t a k dużej e r o z j i gleb p r z e z stosowa­ nie r a c j o n a l n y c h metod w y p a s u bydła. I n n y m , r a d y k a l n y m sposobem w Afryce tworzenia nowych systemów gospodarki rolnej j e s t t w o r z e n i e n o w y c h o s i e d l i p o p r z e z p r z e s i e d l a n i e ludności z p r z e l u d ­ nionych l u b złych k l i m a t y c z n i e i glebowo regionów. W omawia szczegółowo cztery schematy osadnicze, o pracy których swojej należy P. tu Mifsud pokrótce wspomnieć: P l a n S h e n d a m a — dotyczący północnej N i g e r i i , którego r e a l i z a c j a r o z ­ poczęła się w 1949 r. Istotną jego cechą było to, że całe społeczności (wspólnoty) p r z e n o s z o n o z z a c h o w a n i e m t r a d y c y j n e j władzy głowy r o d z i n y . P l a n w s i i w y z n a ­ czenie domów d l a osadników podlegało ników była Ważniejszy ograniczona do od poprzedniego N i g e r i i (Eastern założonych Nigeria n a zasadzie 49 l a t , l e c z m o ż być e u z n a n i u r o d z i m y c h władz zabezpieczającej jest plan Farm osad Settlement umowy ekonomiczne gospodarstw Plan). dzierżawnej, odnawiana . Każdy 4 a liczba wykorzystanie rolnych we osad­ ziemi . 3 wschodniej O b e c n i e i s t n i e j e sześć t a k i c h osad która n i e może przekraczać osadnik m u s i należeć do okresu kooperatywy o s i e d l a , p r z e z nią sprzedawać p r o d u k t y r o l n e , n a b y w a ć w s z e l k i e materiały i p ł a ­ cić swój udział w k o s z t a c h bieżących t y l k o j e d n a osoba czenie o s i e d l i poprzedzone lował Public osiedla. A b y uniknąć rozdrobnienia może dziedziczyć g o s p o d a r s t w o po śmierci dzierżawcy. Lands było Acquisition odpowiednimi Act dający badaniami, rządowi a nabycie absolutne ziemi, Wyzna­ ziem prawo regu­ nabywania z i e m d l a potrzeb p u b l i c z n y c h . D o wyżej omówionego s c h e m a t u p o d o b n y j e s t nieco w s w y c h założeniach p l a n stosowany sprawuje w Tanzanii. Utworzono nadzór komisja tam kooperatywy osadnictwa wiejskiego gospodarcze, (Rural nad Settlement Każdy o s a d n i k m u s i dostosować się do ogólnego p l a n u r o z w o j u osady; w złego spełniania obowiązków po sześciu miesiącach t r a c i on s w o j e prawa. Dziedzictwo być w y z n a c z o n a przez komisję czątkowym gospodarstwa przez i społeczność etapie przechodzi dotychczasowego na jedną tylko kooperatywy. Plany zostało te znajdują wypadku dotychczasowe osobę, która dzierżawcę, l e c z m u s i być realizacji, utworzonych którymi Commision). może zaaprobowana się obecnie około d w u d z i e s t u tak na po­ zaplano­ w a n y c h osad, l e c z żadna z n i c h nie osiągnęła j e s z c z e całkowitego s t a t u s u społecz­ ności spółdzielczej. P r o j e k t e m odmiennego kłada on s t w o r z e n i e o s a d t y p u j e s t p l a n F A O dotyczący o s a d n i c t w a w L i b i i . Z a ­ złożonych" z ludności półnomadycznych plemion, które D o r o k u 1963 w t e n sposób o s a d z o n y c h zostało 6 t y s . osób w 42 w s i a c h . Każdy o s a d n i k otrzymał 32 a k r y z i e m i . Każda osada o b e j m u j e o b s z a r 10 t y s . akrów p o d z i e l o n y n a 6 w s i ze 120 o s a d ­ n i k a m i w każdej. Dzierżawcy uprawiają i n d y w i d u a l n i e działki o p o w i e r z c h n i 15-20 akrów. 3 4 �RECENZJE 346 z e względu n a o k r e s o w y b r a k w o d y z m u s z o n e były do m i g r a c j i s e z o n o w y c h . W p r o ­ wadzenie blemów w życie tego p r o j e k t u wiąże się z rozwiązaniem społecznych, ponieważ t r a d y c j e p l e m i e n n e życia. P o n a d t o łączy zasobów zbudowaniem nów. wody, Będzie wobec się z koniecznością nowych to k l u c z e m r o z w o j u ciągłych sporów uregulowania zbiorników tych szeregu t r u d n y c h n i e akceptują użytkowania międzyplemiennych, części tere­ jest także, Konieczne wprowadzenie trybu istniejących i zmeliorowaniem s u c h y c h obszarów. pro­ osiadłego ustawodawstwa re­ gulującego s t o s u n e k p r a w n y do z a j m o w a n y c h z i e m . Jedną z najpoważniejszych r e f o r m r o l n y c h A f r y k i o s t a t n i c h l a t — reformę r o l ­ ną w s c h o d n i e g o Kamerunu omawia d e k r e t z r o k u 1963 określający autor w ostatniej p a r t i i rozdziału. P r z y t a c z a generalną linię p r z e m i a n , zaznaczając, że także l u b myśli się o w y d a n i u szeregu innych ustaw wydano wprowadzających w życie jego p o s t a n o w i e n i a . W p r o w a d z o n o i s t o t n y podział z i e m i n a c z t e r y k a t e g o r i e : a) z i e ­ m i e wspólnot i j e d n o s t e k o t r z y m a n e n a m o c y z w y c z a j u ; b) p u b l i c z n a i z i e m i a państwa i l o k a l n y c h władz; c) p r y w a t n a własność i d) r o d z i m e dziedzictwo. Ważne rodowym czanie j e s t t u rozróżnienie między ziemią prywatną wspólnym granic dziedzictwem. gospodarstw Rozdział Omawiany i ustalenie problemu ostatni, poprzedzający ta dyskutowana była prawa — na ostatnim Colloquium niejszą komplikacją j e s t p l u r a l i z m p r a w jednego a na­ również wyty­ własności. wnioski, zajmuje prawem się dziedziczenia. on A f r i c a n d y n i e . N i e przyniosło ono, z d a n i e m a u t o r a , zadowalających bie państwa przewiduje indywidualizacji praw krótkie końcowe z n a j t r u d n i e j s z y c h gałęzi z w y c z a j o w e g o matyka dekret prywatna kolektywne jedną Proble­ Law w wniosków. Lon­ Najpoważ­ normujących d z i e d z i c z e n i e n a w e t w k r a j u . Zwrócona była także u w a g a n a sprzeczności pomiędzy obrę­ prawem z w y c z a j o w y m a stanowionym czy p r a w e m i s l a m u . F. M. Mifsud tradycyjne omawia systemy dalej własności Leone, Nigerii i Ugandzie, kilka ziemi przykładów w Zambii, ustawodawstwa Ghanie, regulujących Tanzanii, Kenii, Sierra zwracając u w a g ę n a procedurę d z i e d z i c z e n i a stosowaną w w y p a d k u b r a k u t e s t a m e n t u . W w y m i e n i o n y c h k r a j a c h stosuje się wówczas z a s a ­ dy istniejącego mion i trudno prawa zwyczajowego. Reguły te o d m i e n n e są u rozmaitych ple­ byłoby przeprowadzić t u jakieś uogólnienia, a sporządzanie t e s t a ­ m e n t u należy j e s z c z e do rzadkości wśród mieszkańców A f r y k i . „Ziemia jest ś w i ę ­ tym depozytem i po śmierci użytkownika przechodzi w ręce innych, zgodnie z u z n a n y m i w z o r a m i , niezależnie od i n d y w i d u a l n y c h życzeń c z y p r e f e r e n c j i . Z i e m i a należy b o w i e m do o b s z e r n e j r o d z i n y , z której wielu umarło, trochę żyje, a n i e ­ z l i c z o n a l i c z b a dotąd się n i e narodziła" — to z a s a d a , którą można znaleźć w r e ­ gułach p r z y z n a w a n i a z i e m i . T e r o d z i m e n o r m y s u k c e s j i są j e d n a k coraz wyraźniej modyfikowane kie dekrety przez szereg znajdujemy k l a u z u l dotyczących w ustawodawstwie małżeństw i prawo Ghany, Nigerii, islamu. T a ­ Sierra Leone i Tan­ zanii. Następnym przedmiotem zainteresowania autora jest dziedziczenie testamen­ towe. T e s t a m e n t m a n a ogół formę ustną, p r z y c z y m testator p r z e k a z u j e swoją w o ­ lę przy odpowiedniej uwzględniania osobistej ilości świadków. woli spadkodawcy Ciekawym — zagadnieniem odbiegającej jest stopień od z w y c z a j o w y c h za­ sad d z i e d z i c z e n i a . D o t y c z y o n a głównie przedmiotów i n d y w i d u a l n e j własności, c h o ­ ciaż i w odniesieniu do tych przypadać całkowicie osobom . Ostatnie wynikiem uwagi stosowania autor spotyka się uniwersalną poświęca zagadnieniu tradycyjnych praw k o m a s a c j i gruntów, rozdrobnienia s u k c e s j i (przykład W a r t o podkreślić, że rozwiązanie tego p r o b l e m u prowadzenia wiarę, że nie powinny obcym. — ziem, które plemię jest Kikuyu). n i e może ograniczyć się do p r z e ­ lecz k o n i e c z n e j e s t w p r o w a d z e n i e odpowiednich �347 RECENZJE norm prawnych, które durę n a b y c i a p r a w podziałowi uniemożliwią Registered ten reguluje Land skomasowanych ziem, a spadkowego tendencję dokonaniu W odpowiednich krótkich z drugiej statutowego rozdziału elementy poruszonych w w życie w proce­ nieekonomicznemu ziemi nieograniczoną norm islamu, wykazywało jednak one być z b y t autor prawa przeprowadzać zasad dopiero Afryce Zaznacza po kategoryczne. podkreśla, iż omawiał w jedy­ i przytacza skrócony także, że większość omawia­ n y c h p r z e z niego u s t a w modyfikujących z a s a d y t r a d y c y j n e g o została w p r o w a d z o n a problem zmiany a zarazem integracji ostatniego zagadnień. Kenii dotychczasowych c z y też p r a w a n i e mogą zwyczajowego pracy przeciążeniu te należy badań, nadto uwagach W szczegółowo strony n a f a k t , iż większość j e s t pożądane. Z m i a n y poszczególne przegląd on z j e d n e j do podziału z i e m , p r z e p r o w a d z e n i e dziedziczenia nie zwyczajowego, rozdrobnienie. (1963), który o m a w i a do s p a d k u . Z a p o b i e g a liczbą współwłaścicieli. Z e waględu prawa ponowne Ordinance o s t a t n i c h l a t a c h i dlatego prawa zwyczajowego też n i e można j e s z c z e w pełni ocenić i c h skuteczności. Praca prawa F . M. Mifsuda rolnego stanowi ciekawe i dostarcza szeregu domości. Jednakże d l a polskiego studium interesujących zwyczajowego afrykańskiego a z a r a z e m szczegółowych czytelnika niezorientowanego w prawnej wia­ proble­ m a t y c e A f r y k i j e s t w w i e l u f r a g m e n t a c h .mało k o m u n i k a t y w n a . B u d z i p e w n e strzeżenia państw i zbyt swobodne kontynentu afrykańskiego. n i e p r z y c z y n i a się nienia. Ponadto operowanie przykładami Powoduje do w y t w o r z e n i a sformułowanie to jasnego tytułu z różnych pewną poglądu sugerowało regionów chaotyczność za­ c z y też wywodów na przedstawiane bardziej całościowe prawnik — zagad­ ujęcie p r z e d m i o t u , którego n i e s t e t y w p r a c y n i e z n a j d u j e m y . Na u z n a n i e zasługuje gdzie wa to było w s k a z a n e , zwyczajowego, n a t o m i a s t fakt, iż autor — uwzględnić społeczne i kulturowe starał się t a m , uwarunkowania zwłaszcza p r z y o m a w i a n i u z m i a n w p r o w a d z a n y c h przez pra­ prawo stanowione. Anna KIT ELLIOTT An African School. A Record of Experience, Partyka Cambridge Uni­ o afrykańskich szkołach i uczących się w nich v e r s i t y P r e s s , 1970, ss. 232 „Tak n i e w i e l e w i e m y obecnie d z i e c i a c h , że każda wiadomość p i s z e w e wstępie do s w e j wydziału nauczyciel dotycząca średniej męskiej Cambridge, niepodległości aż obejmują do p i e r w s z y c h An m u s i mieć wartość" African pracował szkole, p r o w a d z o n e j w północnej N i g e r i i . W s p o m n i e n i a gerię zagadnień pracy K i t Elliott. Autor historii uniwersytetu w w tych w przez School, latach — absolwent 1960-1965 j a k o irlandzkich misjonarzy o k r e s od c h w i l i u z y s k a n i a przez,. N i ­ symptomów P r a c a p r z e d s t a w i a c e n n y materiał s p r a w o z d a w c z y , nigeryjskiej wojny domowej. ukazujący przeżycia n a u c z y c i e - la-eudzoziemca w Afryce, w pierwszych latach pokolonialnej ery. Przez okres pięciu i s z k o l e średniej w V w a n g Obszar t e n zamieszkały pół roku autor wraz z żoną pracował w pobliżu J o s , n a płaskowyżu w od w i e k ó w l a t a c h c e n t r u m prosperującego przez tubylcze plemiona w niewielkiej samym sercu stał się w przemysłu związanego z w y d o b y c i e m Nigerii. ostatnich cyny. Gwał­ t o w n y rozwój okręgu i związane z t y m z a p o t r z e b o w a n i e n a siłę roboczą spowodo­ wały kraju, heteroge- napływ dużej fali imigrantów z całego obszaru tworząc �348 RECENZJE n i c z n y zbiór różniących się k u l t u r o w o grup. Znalazło to o d z w i e r c i e d l e n i e w skła­ dzie e t n i c z n y m społeczności s z k o l n e j . 8 0 % chłopców pochodziło z pogańskich m i o n płaskowyżu i o k o l i c z n y c h wzgórz, 15°/o to d z i e c i imigrantów chrześcijańskich ple­ z południa — I b o , pozostałą n a t o m i a s t część s t a n o w i l i u c z n i o w i e w y z n a n i a m u ­ zułmańskiego. R e c e n z o w a n a p r a c a składa się z t r z e c h o b s z e r n y c h części, z których każda z a ­ wiera kilka drobnych opisującego pierwsze rozdziałów. N a początku wrażenia d o z n a n e że o d m i e n n y c h warunków s t o r i i założenia szkoły i j e j obecnej w życia i p r a c y , li się w i e k i e m informacje której dotyczące opisywanych Z kolei młodych stosunków odgrywa wydarzeń zdoła p r a w d z i w i e a także p o z n a j e m y autora ocenę n o w y c h , dane napotykamy szereg pocho­ między niemałą uczniami rolę znajdujemy w niepokojącą przechodzi do o p i s u spotykamy i i c h wewnętrznej stosunkach poznać i zrozumieć s w o i c h Elliott Następnie hierarchii, szkolnych. Na myśl autora, czy znajduje marginesie kiedykolwiek podopiecznych. afrykańskiej szkoły, która według zajmuje jego modelu t u omówienie wyposażenie b u d y n k ó w s z k o l n y c h , k l a s p o k o i m i e s z k a l n y c h i całego g o s p o d a r s t w a autor różni­ ciekawe słów, m i m o pozornego zewnętrznego podobieństwa różni się z a s a d n i c z o od europejskiego; uwag i uczniów szkoły — i c h w i e k u i wychowawców. jak­ dotyczące h i ­ jest, iż u c z n i o w i e k l a s s t a r s z y c h n i e j e d n o k r o t n i e n i e w i e l e od s w y c h znaczenie się z r e f l e k s j a m i znajdujemy egzystencji. Dalej dotyczących składu osobowego p e r s o n e l u dzenia. Z n a m i e n n e stykamy Afryce, się o p i s e m uczniowie. Znajdujemy okolic szkoły szkolnego (60 a k r ó w p o w i e r z c h n i ) . i pokrótce t u po r a z p i e r w s z y t e r e n a m i , z których oraz Dalej przybyli charakterystykę d w u najbliżej położo­ n y c h m i a s t — B u k u r u i J o s , opis i c h położenia, układu i z a b u d o w y , oraz dane do­ tyczące r o z w o j u przemysłu i z a w o d ó w zamieszkujących j e l u d z i . D a n e te są o t y l e istotne, że część uczącej się w V w a n g młodzieży wywodziła się z r o d z i n imigrantów pracujących w t y c h m i a s t a c h . Opis jej zasadniczych cech działania, r o z p o c z y n a szkoły autor afrykańskiej, informacją charakteryzując n a temat swej mechanizmy sytuacji rodzinnej. z a w a r c i u związku małżeńskiego sprowadził on żonę do A f r y k i . M a m y ność obserwować spotkanie geryjskimi. Poza uwagami młodej angielskiej dotyczącymi p o s t a w Po więc moż­ k o b i e t y - n a u c z y c i e l k i z dziećmi n i poszczególnych w y c h o w a n k ó w wo­ bec n a u c z y c i e l k i z E u r o p y E l l i o t t p r z y t a c z a ciekawą dyskusję będącą e f e k t e m z a ­ istniałego w y d a r z e n i a — dyskusję n a t e m a t małżeństwa i r o l i k o b i e t y w afrykańskiej, o t y l e może ciekawą, iż w y p o w i a d a n ą Autor p r z y z n a j e , że szkoła, w prowadzona, której wypadło m u uczyć, n i e była w i n t e r n a c i e n i e należały m i o t e m w i e l u d y s k u s j i , n i e została j e d n a k przedmiotem on trud­ istniejące p r a c e w of N i g e r i a Zdaniem średniej s z k o l e afrykańskiej się p r o b l e m z z a k r e s u h i s t o r i i n i e były czania. T h e Historical Society a The Journal dotąd całkowicie rozwiązana. nauczania w być h i s t o r i a A f r y k i . I t u n a s u w a wersytetu do n a j l e p s z y c h . A n a l i z u j e n a u c z a n i a w afrykańskiej s z k o l e , zaznaczając, iż s p r a w a t a była p r z e d ­ Elliotta podstawowym winna umiejętnie natomiast autokratycznie administrowana, a w a r u n k i egzystencji mło­ dzieży mieszkającej ny problem rodzinie p r z e z t a k młodych l u d z i . trudności odpowiednio przystosowane wydało dopiero pierwszy do rozstrzygali wówczas problem, j a k należy j a k n p . kłopoty szkoła n i e była do z prowadzeniem tego możliwość p r z e p r o w a d z a n i a odpowiednio lekcji lekcji metodą przygotowana. tego t y p u byłaby w audiowizualną; A przecież z uni­ nauczać. T a k więc n a u c z y c i e l z d a n y był całkowicie n a siebie. Występowały także i n n e ści, nau­ tom historii, of A f r i c a n H i s t o r y właśnie zaczął się ukazywać. N a u k o w c y Ibadanie po­ podręcznikowych; trudno­ opisywana wydaje s z k o l e afrykańskiej się, że szcze- �349 RECENZJE golnie c e n n a . Szkoła powinna stworzyć końcowych egzaminów, b o w i e m ło o możliwości łączyło się z dalszego kształcenia wyższym standardem utrudniać z n a l e z i e n i e p o s a d y miennego. roku Nieco 1965 był lepiej młodzieży się bądź życia. lub nawet przedstawiała on niezbędny plemion; decydowa­ otrzymania dobrej pracy, też nie według zdany egzamin przyczynić się do p o w r o t u się sprawa zdania szkoły nauki d l a u z y s k a n i a świadectwa co więcej, szansę ukończenia Natomiast k i e m zarządzania państwem i p o r o z u m i e n i a zykowo j a k największą uzyskanie dyplomu języka do życia ple­ angielskiego. szkolnego. Był co mógł on Do środ­ między p r z e d s t a w i c i e l a m i różnych j ę ­ słów autora był nawet stosowany w kon­ t a k t a c h o s o b i s t y c h w niektórych afrykańskich r o d z i n a c h . E l l i o t t pozostawiał wań-esejów i zwyczajów cowania plemiennych. Specjalnym drukowane magazynu, teriały u c z n i o m dużą inicjatywę, a z w i e l u uzyskał s z e r e g interesujących zdaniem dotyczące prowincję badając Z był fakt, trzech wydanych ostatni . Uczniowie 1 rozmowy i pracownikami kopalni. Uzyskano w rodzin. życia, Uczyło to wierzeń także i roczników ciekawe zamieszkujących nawiązywania odmiennych kontaktów społecznych i rozwijało e l e m e n t y zainteresowań e t n o g r a f i c z n y c h rakterze krajoznawczym. połowie X X w i e k u więtnastowiecznej w Obserwujemy Afryce Europie, więc Zachodniej gdzie niejako zjawiska, duchowni i powtarzanie się odegrali o cha­ w które miało m i e j s c e nauczyciele drugiej w wpajając pozalekcyjne kontakty z uczniami — waniach poczucie i c h niebagatelnej literackich, redagowanie sportowej — stanowiły wartości. założenie kółka gazetki o nawiązaniu szkolnej Warto bardziej rolę i re­ zauważyć, dyskusyjnego i wreszcie ściślejszego, dzie­ istotną w b u d z e n i u z a i n t e r e s o w a n i a wśrćd d z i e c i s z k o l n y c h sztuką ludową, tradycją gionalizmem, ma­ z mieszkań­ t e n sposób obyczajów młodzież mitów wypra­ zbierali i przeprowadzając sposobu opraco- że n a j l e p s z e otoczenie budżetów, Plateau magazynie. szkolnym najciekawszy c a m i sąsiednich w i o s e k dane był autora, uczniowskich dotyczących wierzeń, dopingiem były w samodzielnie, informacji że o zaintereso­ powstanie drużyny osobistego kontaktu z młodzieżą. Ciekawe wspomnienia dotyczą E l l i o t t włożył w p r z y g o t o w a n i e d l a młodzieży afrykańskiej wystawienia przez szkołę Makbeta. Mimo zrozumiała. Świadczy o t y m f a k t , iż j e d e n z młodych w i d z ó w z a p y t a n y , j a k s z t u k a m u się podobała, odpowiedział, że bardzo, była z a b a w n a . tynuacją Jest zasad Afrykańczyków to przykład nauczania szkół według modelu tekstu kulturowego, iż s z t u k i S z e k s p i r a ogromną ilość p r a c y , n i e była o n a jednego z powszechnych kolonialnych, europejskiego w którym żyją. N a s u w a błędów usiłujących ponieważ będących wychowywać b e z b r a n i a pod u w a g ę kon­ młodych całego kon­ się t u r e f l e k s j a nąd u s t a l a n i e m pro­ g r a m u zajęć s z k o l n y c h , który budzić mógł s z e r e g zastrzeżeń. Najbardziej plemiennej interesujący i przemian socjologów i etnografów świadomościowych temat społeczności wychowania, afrykańskiej kultury omawia au­ tor w ostatniej, t r z e c i e j części p r a c y . Wychodząc z założenia, że dopóki nie pozna w y c h o w a n k ó w , n i e będzie mógł p r a w d z i w i e w miarę możności wzrastało potęgowało o dowiedzieć jego z a i n t e r e s o w a n i e się u c z u c i o w e otoczeniu, w jakim j a k najwięcej życiem środowiska o uczących i kulturą Afryki, zbliżenie do o m a w i a n y c h żyją rodziny i warunków i c h zrozumieć, K i t E l l i o t t chłopców, się w a w życia starał się szkole dzieciach; miarę poznawania terenów. Zbierał wiadomości interesował się zabudową wsi G a z e t k a w y d a w a n a była w 1961, 1962 i 1963 r o k u . W r o k u 1964 n i e u z y s k a n o już z e z w o l e n i a n a w y d a n i e m a g a z y n u . Tytuł: „St. J e r o m e ' s C o l l e g e S c h o o l M a g a ­ zine". 1 �350 i RECENZJE głównymi zajęciami i c h mieszkańców. kańskich d z i e c i były r a c z e j n e g a t y w n e , obserwował źle odżywione, często c h o r e żone obowiązkami domowymi dzeństwem. L e c z z drugiej łeczną i Pierwsze bogactwo — tradycji, co opieką poznał i n n e pozwoliło n i a . "Wyizolowanie czuciu z macierzystego głębokiej więzi nej przyczyniało się n i e k i e d y i się zabudowań i poszanowaniu postawą obcią­ młodszym i c h głęboką nostalgię rodzimych w do ro­ więź spo­ niektórych s t o s u n k u do obcego otocze­ w tradycji, środowisko i nagięcie do obcej niejednokrotnie agresywną dodatku p l e m i e n i a młodych l u d z i w y c h o w a n y c h społecznej s i e n i e i c h w zupełnie o d m i e n n e afry­ szkoły dzieci, w zrozumieć z uczniów z a r o d z i m y m i w i o s k a m i i i c h nieufność w losu otoczeniu nad niewiele plemiona, mu dotyczące najbliższym lub zabiedzone najczęściej strony wrażenia ponieważ w po­ przenie­ dyscypliny szkol­ p s y c h i c z n y c h załamań, przejawiających s t o s u n k u do n a u c z y c i e l i l u b n i s z c z e n i e m k l a s szkolnych. Wychowani jako członkowie małych grup plemiennych d a r z y l i oni swą społeczność taką lojalnością i u c z u c i a m i , j a k i e n a s z a k u l t u r a m a l n i e wiąże z rodziną monogamiczną. T r u d n o alnej odpowiedzialności. Ocenienie było szczególnie d l a obcego k u l t u r o w o uczniowie trudne zdawali s o b i e . sprawę nie zdołali przystosować i c h osobowości z swej n i e należą już w pełni k u l t u r o w o było wpoić i m u c z u c i a i nawiązanie z nimi nauczyciela. W kulturowej miarę alienacji. B y l i nor­ indywidu­ kontaktu dorastania świadomi, iż do p l e m i e n i a , z którego się w y w o d z ą , a j e s z c z e się do k u l t u r y europejskiej. Odczuwali jednak związek szereg cennych z obiema. Charakteryzując pobliskie Kogoro i Balang, u w a g dotyczących w y c h o w y w a n i a dzieci w przedstawił a u t o r Afryce, r o l i rodziców i i n n y c h człon­ k ó w r o d z i n y o r a z p l e m i e n i a , u c z e n i e d z i e c i u p r a w y r o l i , b u d o w a n i a szałasów, a n a ­ wet uczestnictwa w szych kult polowaniu. oddawany siłom Wyraźnie rysował nadnaturalnym, się t u prócz znajdujemy świąt r e l i g i j n y c h i związanych z n i m i obrządków opis autorytetu wierzeń, star­ a także rytualnych. Ekspresja a nawet okrucieństwo r o d z i m y c h t r a d y c j i (obrzędy i n i c j a c j i ) n a długie l a t a zostawiły w pamięci chłopców, co z n a j d u j e odzwierciedlenie w ich wspomnieniach. ślad Należy b o w i e m zaznaczyć, iż większość u z y s k a n y c h i n f o r m a c j i miała s w e źródło w opra­ cowaniach pracy samych uczniów; fragmenty tych opracowań znajdujemy w Elliotta. Wiele wej, ciekawych której tematem spostrzeżeń były ludy zawdzięczamy ciową d z i e c i afrykańskich i dała i n n y , m n i e j do lingwistycznych wykazania wanymi lił shin. w przez odkryć związków poszczególne p l e m i o n a . nieznaną Tradycja tradycję „kamiennych początkowym okresie żniw eksperymentalnej zbieracko-łowieckie. noży", spodziewany między Ponadto plemienia przedmiotów obrzędów r y t u a l n y c h symbol została z dużym tereno­ przyczyniła zamieszkującego jako lekcji o n a zaradność efekt: nazwami opis Balang które Ukazała zainteresowaniem się stoso­ pozwo­ wzgórze urodzaju ży­ Pank- używane były przyjęta przez p r a c o w n i k ó w m u z e u m w J o s . M a ł e noże k r z e m i e n n e używano t u także do r y t u a l ­ n y c h nacięć t w a r z y . W a r t o nadmienić, że ową od ciekawą informację uzyskał E l l i o t t chłopca, który był a k t u a l n i e j e d y n y m z tej w i o s k i u c z n i e m szkoły W n a ogół szkołach wodzów cych w średnich c z y urzędników miastach. W znajdowali się administracyjnych, byciu wykształcenia lub Czasem także o poparte przez rozsądnych nictwa w Afryce bądź posyłaniu d z i e c i do szkoły przykładowi i n n y c h , n a ogół s p o k r e w n i o n y c h zawodu uczęszczaniu do szkoły nie przedstawia też rodzin dzieci średniej. znaczniejszych, rodzin mieszkają­ duże z n a c z e n i e t r z e b a przypisać członków p l e m i e n i a , którzy po z y s k a l i duży rodziców. synowie prestiż decydowało Jednakże się n a j l e p i e j . w w tubylczej pragnienie chwili Według obecnej danych zdo­ społeczności. samych dzieci, problem szkol­ autora przedsta- �35L RECENZJE wiającego ku sytuację R e g i o n u szkolnym Północnego N i g e r i i zamieszkujących płaskowyż t y l k o c z w a r t a część d z i e c i w J o s uczyła się w szkołach. z n i c h kończyła edukację n a t r z e c h l e t n i e j s z k o l e p o d s t a w o w e j '(I s t o p n i a ) , część d z i e c i kontynuowała Dużą winę czycielom, w naukę w niepomyślnych którzy szkole podstawowej rezultatach jego z d a n i e m są nauki mało I I stopnia szkolnej kompetentni mało w a g i do pełnionych p r z e z siebie f u n k c j i . Z o m a w i a n e j ży dalszą naukę podejmowało gotowujących do zawodu niewiele i to głównie nauczyciela. Jeszcze w a tylko (czteroletniej). przypisuje l u b też wie­ Większość autor nau­ przywiązują zbyt wyżej g r u p y młodzie­ 3 - l e t n i c h szkołach mniej liczni przy­ zdobywali zawód w szkołach t e c h n i c z n y c h i rzemieślniczych. T y l k o j e d e n n a dziesięciu uczniów roz­ poczynał naukę w s z k o l e ś r e d n i e j . 2 Ciekawe w Afryce opinie chłopców n i g e r y j s k i c h Europejczyków, m i m o 0 poczuciu swojej cudzoziemcy n a t e m a t mieszkających iż mogą w y d a w a ć się z a b a w n e , wartości. D u m n i z s w e j powinni zdać sobie pozycji i funkcji sprawę, iż w i pracujących świadczą spełnianej o c z a c h j e j mieszkańców chodzić z biednego k r a j u , który z p o w o d u p r z e l u d n i e n i a nie dostarcza przecież w Afryce mogą po­ wystarcza­ jących środków u t r z y m a n i a , dlatego jedyną nadzieją emigrantów jest A f r y k a . T e n bogaty k r a j p o t r a f i kobiety mniej zapewnić w s z y s t k i m wyższe z a r o b k i i k o m f o r t E u r o p e j k i są najszczęśliwsze, posiadając pracującego w A f r y c e , ponieważ w t e d y życia. P o n a d t o męża Afrykańczyka lub przynaj­ n i e muszą ograniczać l i c z b y swych dzieci. Po t y m krótkim ostrzeżeniu K i t E l l i o t t p r z e c h o d z i w y ż u J o s , który jest c i e k a w y m terenem n i m światem c y w i l i z a c j i e u r o p e j s k i e j pogańskie plemiona. Nosicielami do u w a g n a temat zetknięcia się k u l t u r y n a obszarze zachodniej zamieszkanym przez kultury byli płasko­ islamu z zachod­ misjonarze, nigeryjskie nauczyciele 1 przemysłowcy, l e c z d a l e k o ważniejszą rolę spełniali e m i g r a n c i z południa, c h r z e ­ ścijańscy Ibo, którzy napłynęli t u w renów, tworząc p r a w i e ogromnej masie z s w y c h przeludnionych połowę ludności J o s , B u k u r u i Kaf anchan . 3 Byli te­ oni w y ­ kształceni, a m b i t n i , z d o l n i i p r a c o w i c i , l o j a l n i względem siebie i obcy d l a społecz­ ności chłopów, h a n d l a r z y nich właśnie sprytowi opierała i energii, się objęli uczące się w s z k o l e w go p o b y t u Coraz wszelkiego magnatów, wśród których się o s i e d l i l i . N a administracja rodzaju a i ważniejsze obecnie, dzięki stanowiska. większości umiejących swemu Dzieci czytać i pisać. Psychiką zbliżone do d z i e c i e u r o p e j s k i c h . W ostatnim Ibo pracują­ okresie i kul­ swe­ w N i g e r i i K i t E l l i o t t o b s e r w o w a ł wzrastającą niechęć do p r z e d s t a w i c i e l i tego p l e m i e n i a Północnej kolonialna V w a n g pochodziły z m i e j s k i c h , m o n o g a m i c z n y c h , c y c h zarobkowo rodzin, w turą były one b a r d z i e j i feudalnych nawet Nigerii większą w małej społeczności s z k o l n e j . W zaczął odmawiać f u n d u s z y rolę o d g r y w a l i n a dalsze t y m właśnie czasie Rząd kształcenie muzułmanie. P o d a n g i e l s k i m i s l a m u rozprzestrzeniła się t u b a r d z i e j południowców. protektoratem niż w i n n y c h częściach A f r y k i . religia Dominującą D a n e l i c z b o w e dotyczące l i c z b y szkół, n a u c z y c i e l i i uczniów z rozróżnieniem płci d l a poszczególnych regionów N i g e r i i z n a j d u j e m y w p r a c y А . C . R . W h e e l e r a, The organization of educational planning in Nigeria, Unesco, International I n s t i t u t e for E d u c a t i o n a l P l a n n i n g , P a r i s 1968, s. 15, tab. 1 ( s z k o l n i c t w o p o d s t a ­ w o w e ) i s. 17, tab. 3 ( s z k o l n i c t w o średnie), a także w p r a c y P e t e r a Kilby, Industralization in an Open Economy: Nigeria 1945-1966, C a m b r i d g e 1969, s. 235,. tab. 64 (dane dotyczące s z k o l n i c t w a p o d s t a w o w e g o , średniego, z a w o d o w e g o i w y ż ­ szego w N i g e r i i w l a t a c h 1957-1965). P r o b l e m t e n z n a j d u j e omówienie także w p r a c y z b i o r o w e j pod redakcją G w e n d o l e n M . C a r t e r , National Unity and Regionalism in Eight African States, I t h a c a - N e w Y o r k , 1966, rozdz. I I , R . L . S k l a r i С. S. W h i t a k e r J r , The Fe­ deral Republic of Nigeria, s. 25. 2 3 �RECENZJE 352 rolę zaczęła odgrywać p a r t i a t h e N o r t h e r n P e o p l e s wana była podejrzliwie przez chłopców z C o n g r e s s , która zresztą t r a k t o ­ prowincji Plateau, ponieważ wielu z n i c h pochodziło z r o d z i n , gdzie występowała s t a r a t r a d y c j a oporu w o b e c i s l a m u — r e l i g i i najeźdźców i tyranów. Muzułmańscy szkolnej w V w a n g prawie chłopcy b y l i obcy d l a społeczności t a k samo, j a k chłopcy I b o . S y t u a c j a napięcia i rozgo­ r y c z e n i a narastała coraz w y r a ź n i e j . 4 Warto zauważyć, iż w końcowej p a r t i i książki z n a j d u j e m y cych u w a g dotyczących losów absolwentów było spodziewać zamierzało wrócić do szkoły. D a l e k o rodzimych kilka interesują­ więcej, niż można społeczności. Część pragnęła kształcić się w A g r i c u l t u r a l C o l l e g e w Z a r i a , a b y po p o z n a n i u z nowoczes­ nego r o l n i c t w a uzyskać status instruktorów r o l n i c z y c h udzielających p o r a d w dzinie uprawy się nich dzie­ roślin, użytkowania n o w y c h m a s z y n , nawozów s z t u c z n y c h , środków owadobójczych, nowych rodzajów nasion itp. I n n i , licząc n a pożyczkę od rządu, pragnęli nabyć ziemię i zająć się uprawą c a s h crops, n a które istniał popyt w J o s i B u k u r u . M n i e j l i c z n a g r u p a — t y c h najszczęśliwszych — po ukończeniu t e t u miała dołączyć się do rządzącej e l i t y młodego kształcącej inżynierów i l e k a r z y E m e r g e n c y zawody, których k r a j t a k b a r d z o stytucjach państwowych stając państwa. Science School w Lagos, Po pięciu latach pobytu w W epilogu pracy częścią m i e j s k i e j klasy Nigerii z błędów Elliottom autokratycznej Afryki stawały średniej, i n n i j e s z c z e Nigeria. n i e przedłużono wygasającego a d m i n i s t r a c j i kazał krótką rozumieć afrykańską szkołę i j e j młodzież. znajdujemy refleksje młodego państwa, t a k b a r d z o relację usunąć ze się coraz bliższe, l u d z i z a c z y ­ autora n a temat ostatnich tragicznych wydarzeń w N i g e r i i , wydarzeń, które były konsekwencją konfliktów wewnątrz do 5 szkoły n a u c z y c i e l i , którym s p r a w y nających p r a w d z i w i e się a b y zdobyć p o t r z e b o w a ł . Część zamierzała pracować w i n ­ się objęli p o s a d y n a u c z y c i e l i w szkołach średnich północnej kontraktu. Jeszcze jeden uniwersy­ I n n i udali z zaistniałych zróżnicowanego zdarzeń, w których narastających wewnętrznie. zginęło wiele Podaje osób on znajomych m u l u b z n a n y c h . N i g e r i a , w której pracował, przestała istnieć. An Praca African u w a g , które p o w i n n y czesnej Afryki, School ne. K i t E l l i o t t p r z e d s t a w i a wego, obraz Podkreśla lecz on stwierdzając, interesujących pracę z dużą otoczenia tworzy i d l a t y c h w s z y s t k i c h , którzy trudności w nawiązaniu iż po k i l k u miesiącach trudności cenny pragną osobistego i istotnych współ­ jednak f a k t y mogą n i e być dozą wrażliwości szkoły. Omawiając kulturowo myśli się z a g a d n i e n i a m i s z k o l n i c t w a . Pamiętać autora a opisywane swą afrykańskiej odmiennego nauczycieli, szereg każdego, k t o z a j m u j e a szczególnie problematyką że są to osobiste w s p o m n i e n i a ciekawy zawiera zaciekawić należy, obiektyw­ i humoru przystosowania przewodnik podjąć kontaktu z w m i e r z e , j a k sądzę, przypisać to należy łowi i społeczno-kulturowemu pracują. N a s u w a Afrykańczykami,, je lepiej, z n i m i . Mogło to być ka niedawnych językowemu i k u l t u r o w e m u kontekstowi, w jakim n i e była głów­ przedzia­ nauczyciele-obcokrajowcy się t u p y t a n i e c z y p o z y c j a E l l i o t t a j a k o A n g l i k a , a więc kolonizatorów, dla Afryce. w części — j a k s a m p r z y z n a j e •— w y n i k i e m jego własnej osobowości, l e c z w nej daje nie tylko pracę u c z e n i a d z i e c i a n g i e l s k i c h poznał aniżeli s w y c h afrykańskich uczniów po pięciu l a t a c h p r a c y i do n o ­ szczególnie t r u d n a . Potwierdzać potom­ może to W a r t o przypomnieć, że w s z e l k i e ważniejsze p r z e w r o t y w A f r y c e Z a c h o d n i e j po I w o j n i e światowej i n s p i r o w a n e były p r z e z absolwentów a n a w e t uczniów szkół średnich. Z o b . Т. К e r s t i e n s, The New Elite in Asia and Africa, Praeger Specjał S t u d i e s i n I n t e r n a t i o n a l E c o n o m i c s a n d D e v e l o p m e n t , N e w York-Wa­ s h i n g t o n - L o n d o n 1966. 4 �353 RECENZJĘ jego które pragnę przytoczyć „...byliśmy o b c y w zdanie, Afryce, uprzywilejowani n a zakończenie ścią należną d l a gości i obcokrajowców, cieplejszych, osobistych kańskiego kontaktów, tego i traktowani lecz t y l k o krótkiego z respektem sporadycznie charakteryzujących całość omówienia: i grzeczno­ dopuszczani stosunków do afry­ społeczeństwa". Anna PROBLEM DYSKUSJA PERIODYZACJI WŚRÓD PRAHISTORII ETNOGRAFÓW T Y C Z N E J N A D P R A C Ą I. W UJĘCIU NIEMIECKIEJ Partyka ETNOGRAFICZNYM. REPUBLIKI DEMOKRA­ SELLNOW Etnografowie pracujący w N R D od k i l k u n a s t u l a t poświęcają w i e l e u w a g i p r o b l e m a t y c e związanej z periodyzacją n a j s t a r s z e g o o d c i n k a dziejów ludzkości O s t a t n i o z a i n t e r e s o w a n i a te stały się szczególnie a k t u a l n e ze względu n a o p u b l i k o ­ wanie fundamentalnej p r a c y I . S e l l n o w pt. Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage ethnographischen Materials . Książ­ k a t a składa się z dwóch z a s a d n i c z y c h części. P i e r w s z a , zatytułowana „Spojrzenie h i s t o r i o z o f i c z n e " , m a c h a r a k t e r czysto o p i s o w y , f i l o z o f i c z n o - m e t o d y c z n y . Składa się nań przegląd w s z y s t k i c h d o t y c h c z a s o w y c h prób p e r i o d y z a c j i p r a h i s t o r i i , od starożytności (m. i n . H e z j o d i L u k r e c j u s z ) poprzez średniowiecze, odrodzenie, oś­ wiecenie (Rousseau, Kant, Herder), doktrynę H e g l a , szkołę ewoluejonistyczna i kulturowo-historyczną, aż do współczesnych k o n c e p c j i s o c j o l o g i c z n y c h (Weber i T h u r n w a l d ) , etnopsychologieznyeh i m a r k s i s t o w s k i c h (Gorbačeva, K o s v e n i in.). Część d r u g a z a w i e r a w y k ł a d n o w e j p e r i o d y z a c j i pradziejów, d o k o n a n e j p r z e z a u ­ torkę. 2 W e wstępie do p r a c y sformułowano założenia t e o r e t y c z n e , dotyczące s p o s o b u właściwego podejścia do z a g a d n i e n i a w y m i e n i o n e g o w t y t u l e . W s t a r s z y c h p e r i o d y z a c j a c h materiał e t n o g r a f i c z n y był j e d y n i e ilustracją do rozważań t e o r e t y c z ­ n y c h . W y b i e r a n o p o j e d y n c z e przykłady w y r w a n e z k o n t e k s t u k u l t u r o w e g o i p o ­ r ó w n y w a n o j e ze sobą. M e t o d a t a , z n a n a już w X I X w., n o s i nazwę f o r m a l n o -porównawczej. Jednakże p o j e d y n c z y f a k t e t n o g r a f i c z n y p o s i a d a siłę d o w o d o w ą t y l k o w t e d y , gdy r o z p a t r u j e się go w r a m a c h całej k u l t u r y . H i s t o r y c z n a siła d o ­ w o d o w a materiału etnograficznego j e s t największa wówczas, gdy w y c h o d z i się od G w e n d o l e n M . C a r t e r , red., National Unity and Regionalism..., s. 111 p o r u s z a p r o b l e m b r a k u r ó w n o w a g i w s z k o l n i c t w i e wyższym N i g e r i i . P r z y n i e d o s t a t e c z n e j ilości fachowców w d z i e d z i n a c h t e c h n i c z n y c h duża ilość absolwentów kończyła wydział p r a w a i n a u k i h u m a n i s t y c z n e . N a s u w a się t u porównanie z sytuacją i n ­ teligencji polskiej X I X w i e k u . M . i n . : К. H . O t t o , Die sozialokonomischen Verhdltnisse bei der Leubinger Kultur in Mitteldeutschland. Beitrag zur Periodisierung der Urgesellschaft in Mitteleuropa, insbesondere zur Frage der militarischen Demokratie, „Ethnograp h i s c h - A r c h a o l o g i s c h e F o r s c h u h g e n " , t. 3:1955, cz. 1; J . I . S e m e n o v, Uber die Periodisierung der Urgeschichte, „Ethnographisch-Archaologische Z e i t s c h r i f t " , t. 8: 1967, z. 1, s. 15-38; G . G u h r , Ur- und Frühgeschichte und okonomische Gesellschaftsformation, tamże, t. 10:1969, s. 129-149; H . G r ü n e r t , G . G u h r , Herausbildung und Systemcharakter der vorkapitalistischen Gesellschaftsformationen. Be­ nefit und Diskussionsbemerkungen zur Arbeitskreistagung auf dem IV. Historiker-Kongress der DDR, Leipzig, 9-11 X 1968, tamże, t. 10:1969, z. 2, s. 227-239. I. S e l l n o w , Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage ethnographischen Materials, B e r l i n 1961. 5 1 2 2Л — E t n o g r a f i a Polska, XVI/1 �354 RECENZJE stosunkowo pdkreśla czesnego bowiem jednolitego autorka obszaru niemożność historycano-etnograficznego. bezpośredniej paralelizacji l u d u z określonym s t o p n i e m r o z w o j u l u d m a swoją historię, a więc Szczególnie jakie zaszły w wyniku rozwoju. przemianom. Zadanie jest k u l t u r a badanego ludu. T y m bardziej znać d a n y m posiadać etnograficznym jedynie stosunkowo Etnografia jest do to t y m trudniejsze, zobo­ notowania i m prostsza należy się więc starać, b y móc rangę p o w s z e c h n i e główne p o d s t a w y współ­ z czasów p r a h i s t o r y c z n y c h . K a ż d y ulega wiązana do r e k o n s t r u k c j i tej h i s t o r i i , n a ile j e s t to możliwe, oraz zmian, mocno jakiegokolwiek przy­ obowiązujących. Rangę taką mogą życia gospodarczo-społecznego, n i e z n a c z n e możliwości z m i a n . ' G d y g r a n i c e z m i a n gdyż mają one gospodarczo-społecz­ n y c h w r a m a c h j e d n e j f a z y zostaną p r z e k r o c z o n e , następuje przejście do następnej fazy rozwoju. Omawiana praca wychodzi od s t o s u n k o w o jednolitych obszarów - e t n o g r a f i c z n y c h zamieszkałych p r z e z Australijczyków, Papuasów, i hodowców południowoafrykańskich, przy czym uwzględniono historyczno- Polinezyjczyków w możliwie s z e r s z y m s t o p n i u historię t y c h ludów. G ł ó w n y n a c i s k położono n a o k r e s ustroju dwa wspólnoty pierwotnej. Przeprowadzonej periodyzacji naj­ rozkładu autorka postawiła cele. C e l e m t e o r e t y c z n y m jest w y z n a c z e n i e ogólnego b i e g u r o z w o j u ludzkości w c z a s a c h p r a h i s t o r y c z n y c h (główne jego e t a p y w o k r e s i e przedpaństwowym i s i ­ ły napędowe). C e l d r u g i bowiem, zdaniem dysponuje m a znaczenie praktyczne a u t o r k i , n a ogólnohistoryczne dla samej etnografii, uporządkowanie pozwoli materiału, jakim t a n a u k a , a także n a wyjaśnienie p r z y c z y n różnego t e m p a r o z w o j u kul­ t u r y n a różnych o b s z a r a c h świata. We własnej propozycji periodyzacji I. Sellnow wyróżnia cztery etapy roz­ społeczna przy w o j u społeczeństwa p i e r w o t n e g o : a) okres wczesny, społecznej który własności charakteryzuje naturalnych elementarna źródeł pożywienia produkcja i i c h również społecznym użytkowaniu; b) o k r e s środkowy, w którym i s t n i e j e bezpośrednia p r o d u k c j a łecznej własności n a t u r a l n y c h źródeł pożywienia, z b i o r o w y m użytkowaniu oraz indywidualnej własności przedmiotów c) o k r e s późny, który określa pośrednia p r o d u k c j a i społecznym środków przyswajaniu produkcji oraz jej produktów, indywidualnej użytku społeczna p r z y społecznej własności społeczna p r z y własności różnych spo­ i indywidualnym ich osobistego; indywidualnym najważniejszych instrumentów produk­ cyjnych; d) o k r e s upadku, dualnym i prywatnym ści ziemi oraz w którym p a n u j e przyswajaniu prywatnej własności Są to p o d s t a w o w e z a s a d y sunków p r o d u k c j i . Wykazują c j i wspólnoty p i e r w o t n e j . pośrednia społeczna p r z y indywi­ j e j produktów, częściowo społecznej produkcja własno­ najważniejszych periodyzacyjne, środków wyprowadzone produkcji . one n a r a s t a n i e z m i a n ilościowych w e w n ą t r z społeczna", społeczna" i „bezpośrednia „gospodarka społeczna" I. S e l l n o w forma­ P r z y określaniu poszczególnych cech stosunków cji a u t o r k a użyła n o w y c h terminów z z a k r e s u e k o n o m i i p o l i t y c z n e j : produkcja 3 z charakteru i sto­ produkcja produkcyjna". rozumie Pod produkcję, w społeczna", terminem której brak produk­ „elementarna „pośrednia produkcja „bezpośrednia produkcja jeszcze wytwórców i n ­ d y w i d u a l n y c h , podczas gdy w r a m a c h „pośredniej p r o d u k c j i społecznej" n i e w s p ó ł ­ pracowano już codziennie przy piło przejście do i n d y w i d u a l n e g o w s z y s t k i c h czynnościach tów. T e r m i n „gospodarka p r o d u k c y j n a " 3 Ibidem s. 116. produkcyjnych przyswajania wytworzonych a u t o r k a stosuje p r z e z siebie i nastą­ produk­ do faz związanych z r o l - �355 RECENZJE nictwem i hodowlą, tionswirtschaft), podczas wiecko-zbierackiej. W spodarka gdy określenie jako przeciwstawne „gospodarka poprzedniemu, literaturze etnograficznej przyswajająca"; autorka zwraca stosowano jednak okupacyjna" odnosi rzędzi c z y odzieży. W y t w o r y pracy W „gospodarce uwagę n a f a k t , że również zależną natomiast od te związane są b o w i e m okupacyjnej" I. Sellnow naturalnych warunków •— produkcyjną kooperację zależną naturalną gospodarce od na np. w s z y s t k i c h n a ­ z pracą, a to o z n a c z a wyróżnia otoczenia, w pracy, ło- dotychczas termin „go­ etapie z b i e r a c t w a i łowiectwa istniała bezpośrednia p r o d u k c j a , dukcję. (Okupa- do faz g o s p o d a r k i pro­ kooperację produkcyjnej wymogów samego jej procesu. Część d r u g a omawianej książki, zatytułowana „ W y k ł a d głównych z a s a d perio- d y z a c j i " , z a w i e r a cały s z e r e g a n a l i z społeczno-gospodarczych i e t n o g r a f i c z n y c h róż­ n y c h grup o pierwotnym łego dzieła. N a j b a r d z i e j niowoafrykańscy nocni u s t r o j u społecznym, zajmujących szczegółowo p o t r a k t o w a n i hodowcy Atabaskowde i ponad 2 / 3 objętości c a ­ zostali P o l i n e z y j c z y c y i połud­ bydła, krócej — A u s t r a l i j c z y c y , P a p u a s i , E s k i m o s i , p ó ł ­ Naskapi. Zgodnie z postawionym tych opracowano stosunki produkcji, uwarstwienie ną i terytorialną oraz określone społeczno-gospodarczych. Każdą przejawy z analiz zadaniem, w analizach społeczne, organizację z zakresu kultu, przydatne poprzedzają dane społecz­ do geograficzne badań oraz szczególnie istotne — h i s t o r y c z n e i a r c h e o l o g i c z n e , pozwalające n a w y d o b y c i e m a g a n e g o a s p e k t u k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n e g o . G ł ó w n a trudność a n a l i z y , jaką d a m i a sobie a u t o r k a , to p r o b l e m spodarczych odpowiadającego rozwojowego produkcji. wykrycia w każdym z o m a w i a n y c h m u s t o p n i a wydajności Posługując skalę d l a wielkości wydajności się kryterium pracy I. Sellnow pracy jako od s t o p n i a wydajności swej rozwoju. Stopień r o z w o j u pomocniczym, które rozwijają obiektywną społecznego o d b i j a łu, w y m i a n y , a p r z e d e w s z y s t k i m w dukcji, dają za wiarygodną się się w panu­ zbiorowości obserwowane skalę wraz ogólnego stopnia organizacji produkcji, podzia­ związkach własności głównych środków od własności go­ miernika stanu uważa s t o s u n k i społeczne p r a c y . Siły wytwórcze, ze s t o s u n k a m i społeczno-gospodarczymi, uświa­ modeli jące u danego l u d u i t w i e r d z i , że l u d z i e z m u s z e n i b y l i do t w o r z e n i a zależnych — wy­ grupowej przez indywidualną pro­ do pry­ watnej. Porządkując przez siebie różne systemu i pierwszej fazy ściu do d r u g i e j na gospodarka i łowiectwo z praktyki etnograficznej autorka zalicza środkowego e p o k i wspólnoty p i e r w o t n e j racko-myśliwskiej wana przykłady periodyzacyjmego, (w archeologii fazy okresem o k r e s u środkowego analogicznym (mezolit) rybacko-łowiecko-zbieracka stepowe. Na przełomie według do stworzonego okresu wczesnego l u d y o gospodarce j e s t paleolit). W rozwinęła się z n i e j kombino­ oraz rybołówstwo, g o s p o d a r k a okresu środkowego i późnego krzyżują się, dając ko-łowiecko-abierackiej ko-łowiecko-rolniczy, w nowe odmiany. połączeniu natomiast Z ze żniwną sama kombinowanej powstał gospodarka postaci, gospodarki wówczas drugiej z kombinowanej fazie gospodarki n i a n i e m oraz kombinowana czątkach uprawa epoki późnego o k r e s u wspólnoty brązu myśliwisko-rolniczej gospodarka (okres upadku rybac- model rybac- rybacko-łowiecko-zbieracka przekształciła się w łowiectwo z użyciem n a r t , a r y b a c k a — w łowiectwo morskich. W żniw­ (wczesny neolit) powyższe c z t e r y f o r m y z j e d n e j s t r o n y pozostają w d o t y c h c z a s o w e j z drugiej zbieprzej­ pierwotnej powstało ssaków (młodszy ogrodnictwo z neolit) nawad­ r o l n i c z o - h o d o w l a n a . Z tej ostatniej w wspólnoty z i e m i z użyciem pługa, a z d r u g i e j pierwotnej) wyłoniła strony — wyspecjalizowana się po­ orna hodowla �356 RECENZJE koczownicza (nomadyzm). i ogrodnictwa W irygacyjnego drugiej fazie Wbrew poczynionemu z rolnictwa autorka 5 je koniecznością s p r a w d z e n i a Australijczyków, przeprowadza w toku poprzednich których takie i drzewach owocowych, kulturę znanych darka, w pierwotnej której I. Sellnow zasad rozważań. P i e r w s z e umieszczono w drugiej t y m ludom, traktowane umieszcza Papuasów widać udział r o l n i c t w a , h o d o w l i , rybactwa, fazie jako Atabasków i Naskapi nictwo) oraz Hotentotów i p e w n y c h le m i e j s c a poświęcono omówieniu szczepów B a n t u zasady senioratu okre­ złożona łowiectwa i (łowiectwo z użyciem n a r t ) . J a k o przykład służą społeczeństwa Folinezyjezków objaw późnym t w a ) , Eskimosów (osiadły t r y b życia i łowy n a zwierzęta m o r s k i e ) oraz wspólnoty p i e r w o t n e j okresu o broni r y ­ są W (nader perio- porównanie dane początkowego rozkładu i przejścia do następnego e t a p u r o z w o j u . sie wspólnoty porównania, na konkretnym materiale środkowego. Wyłamujące się ze s c h e m a t u tego e t a p u p o j e d y n c z e backiej ornego n a wstępie zastrzeżeniu o niemożności p a r a l e l i z a c j i l u ­ dyzacyjnych, wypracowanych dotyczy upadku 4 d ó w współczesnych z p r a h i s t o r y c z n y m i uzasadniając okresu powstało rzemiosło . gospo­ zbierac­ północnych okresu upadku ( w y s o k o rozwinięte (rolnictwo przy z hodowlą). tworzeniu rol­ Wie­ się zróżnico­ wywołały ożywioną w a n i a majątkowego n a P o l i n e z j i . Propozycje dyskusję periodyzacyjne, wśród opublikowane pisma, które uwidacznia etnografów na łamach przywiązuje to chociażby które przedstawiła I . S e l l n o w , i archeologów szczególną jeden się wagę do p r o b l e m u autorka przy wstępnym założeniu I . S e l l n o w 7 der historischen kryteriów do w c z e s n e g o gicznego nie dwóch różnych produkcji zajmuje zatytułowany". niekonsekwencję, swej periodyzacji. rodziny (społeczny podział naczelne miejsce w (wg funkcji rodziny: periodyzacyjnych wypływa, błędu t z w . „filozoficznego zdobywania środków i wychowania potomstwa pień r o z w o j u społecznego. J a k w y k a z u j e podziału zdaniem dualizmu", ( c z y n n i k biologiczny), dalej do życia archeolo­ recenzenta, jaki własności prywatnej uznawał z a p i e r w s z o p l a n o w y sowania kryterium i państwa występuje samej Rose widzi także do n a j s t a r s z e g o praktyce ro­ badawczej konieczność okresu sto­ sformułował p r a c y O pochodzeniu swej (1884), chociaż w obu produkcyjny) j a k o w a r u n k ó w określających czynnik produkcyjny. produkcyjnego (czynnik F . G. G . Rose, Engels podobną zasadę w e wstępie do p i e r w s z e g o w y d a n i a dziny, pra­ odniesieniu p r a c a c h L . M o r g a n a i F . E n g e l s a . P o l e g a on n a niezależnym t r a k t o w a n i u głównych We (biolo­ dolnego do połowy p a l e o l i t u górnego). W p r o w a d z e ­ kryteriów I. S e l l n o w rodziny o k r e s u wspólnoty p i e r w o t n e j •— c z a s y od p a l e o l i t u z przejęcia p r z e z w analiza form i środkowego do czaso­ prahistorii; Periodisierung". odrzuciła b o w i e m k r y t e r i u m f o r m y g i c z n y podział p r a c y ) n a r z e c z k r y t e r i u m f o r m y c y ) . Później j e d n a k periodyzacji zwrócił u w a g ę n a pewną wyborze zostały Zeitschrift" \ ze stałych działów tego p e r i o d y k u , u n d das P r o b l e m W trakcie dyskusji, F . G. G. Rose dopuściła z wypowiedzi „Ethnographisch-Archáologische „Die U r - u n d Frühgeschichte jakiej N R D . Niektóre prahistorii; zasto­ jako K o l e j n e p r z e m i a n y i następstwo f o r m g o s p o d a r k i przedstawiła a u t o r k a n a s p e c j a l n e j t a b l i c y . P a t r z : S e l l n o w , op. cit, t a b e l a między s. 112 i 113. S e l l n o w , op. cit, s. 6. F . G . G . R o s e , Die Familie und die Periodisierung der Urgeschichte. Im Anschluss an Irmgard Sellnow „Grundprinzipien einer Periodisierung der Urge­ schichte", „Ethnographisch-Archáologische Z e i t s c h r i f t " , t. 9:1968, z. 2, s. 148-154; G . G u h r , Diskussionsbemerkung, tamże, s. 155-156; t e n ż e , r e c e n z j a I. Sell­ now, Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage ethnographischen Materials, „Ethnographisch-Archáologische Zeit­ s c h r i f t " , t. 4:1963, z. 2, s. 173-179. R o s e , op. cit. 4 5 6 7 �357 RECENZJE uzasadnienie przytacza fakt n y c h , m. i n . wśród W nieznajomości Australijczyków, wśród wielu biologicznej społeczeństw r o l i mężczyzny t y m świetle pojęcie „mąż" należy rozumieć wyłącznie w mężem d a n e j kobiety j e s t t e n myśliwy w prymityw­ małżeństwie. sensie gospodarczym: l u b z b i e r a c z , który t w o r z y z nią jedność ekonomiczną. Interesujące przez autorkę są nią e w e n t u a l n y c h krajowców także książki krytyczne metody wypowiedzi przeżytków, Rosego szczególnie ne australijskich. Recenzent akceptuje p r a h i s t o r y c z n y c h ze rysy w podobnie stwem bazie temat stosowania rozpatrywaniu przez śladów małżeństwa g r u p o w e g o i m a t r i a r c h a t u u współczesnych natomiast, n a s z y m zdaniem d y s k u s y j n e , określenie I . S e l l n o w k u l t u r y Australijczyków tur na przy środkowego gospodarczej od tysiącleci" . między kulturą wspólnoty społeczeństwa tubylców argumentuje powyższą Rose 8 okresu Australijczyków bardzo jako odpowiednika pierwotnej, gdyż n i e zmieniły się tezę znacznym i Tasmańczyków, m i m o kul­ „głów­ prawdo­ podobień­ iż ci o s t a t n i o d ­ i z o l o w a n i b y l i od k o n t y n e n t u p r z e z o k r e s o s t a t n i c h 8-10 tysięcy l a t , t z n . po mowaniu się cieśniny B a s s a . W sumie, Rose ocenia wysoko a w y s u w a błędy, które określa j a k o Równocześnie etnografa z artykułem i metodologa — „Schonheitsfehler". Rosego opublikowano G . G u h r a , który zajął krótką odmienne 9 wypowiedź stanowisko s z a n y c h k w e s t i a c h . Jego z d a n i e m , s t w i e r d z e n i e E n g e l s a ze wstępu do wydania p r a c y O pochodzeniu poru­ pierwszego p r a h i s t o r i i . Początkiem r o z w o j u nego j e s t d l a E n g e l s a s t a n zwierzęcy, a więc p i e r w s z e wiążą się j e s z c z e s i l n i e z f u n k c j a m i znanego w n i e j e s t błędem f i l o z o f i c z n y m , a co w i ę ­ rodziny... c e j , m a duże z n a c z e n i e d l a p e r i o d y z a c j i niem ufor­ omawianą t u książkę, biologicznymi fazy organizacji — rozmnażaniem i społecz­ ludzkich wychowa­ potomstwa. Dalsze uwagi Większość G. Guhra znaleźć można w zamieszczonych tam refleksji r e c e n z e n t a należało zdefiniować stkim terminu „prahistoria"), uzyskanej periodyzacji. Podane pierwszy — wyznaczenie jego r e c e n z j i z p r a c y dotyczy pojęcia użyte w jak również bowiem zakresu i t y t u l e (dotyczy bliżej I. celu pracy: wyjaśnić Sellnow . 1 0 zdaniem to p r z e d e oba cele wszy­ stawiane określenia budzą p e w n e wątpliwości. C e l czasach prahistorycznych — j e s t r a c z e j c e l e m s a m e j p r a h i s t o r i i , aniżeli j e j p e r i o d y z a c j i ; c e l d r u g i n a t o m i a s t — ogólnohistoryczne osiągnięty na ogólnego b i e g u uporządkowanie podstawie materiałów historii rozwoju ona również sformułowana w drodze tej w szukaniu trudności widzi rozwoju Guhr w etnograficznych społeczeństwa — n i e może pierwotnego, a n a l i z y źródeł e t n o g r a f i c z n y c h . połączeń z historią jest Rozwiązanie wypracowaną archeologię p r z y każdorazowych b a d a n i a c h kultury konkretnego dostatkiem pracy określenia s t o s u n k u zachodzącego jest w g r e c e n z e n t a b r a k być gdyż przez ludu. I n n y m nie­ mię­ d z y prahistorią, objętą s y s t e m e m p e r i o d y z a c y j n y m , a c z a s a m i nowożytnymi, z k t ó ­ r y c h pochodzą źródła e t n o g r a f i c z n e uważa propozycję etnograficzne nad periodyzacyjną badania omawianym wykorzystane I. S e l l n o w n a d prahistorią. Z d a n i e m problemem dokona się w a n a l i z i e . Również i G . z a świetną, poważnie Guhr wzbogacającą tego a u t o r a , d a l s z y postęp b a d a ń n a drodze współpracy między archeolo­ gią i etnografią. Andrzej 8 9 1 0 Ibidem, s. 148. Guhr, Diskussionsbemerkung. G u h r , recenzja: I. Sellnow. Prinke �358 RECENZJE KSIĄŻKI Adamus Marian, Tajemnice NADESŁANE sag i run, Z N i O , W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w 1970, s s . 376. Autor przedstawia mitologię normandzką z o k r e s u poprzedzającego wyodręb­ n i e n i e się poszczególnych s k a n d y n a w s k i c h narodów, odnosząc ją do I I I - I X w . n.e. Runy, traktowane j a k o ważny j e j e l e m e n t m a g i c z n y , porównuje A d a m u s m i basenu Śródziemnego, stawiając Morza tezę, że stamtąd właśnie z pisma­ znaki s k i e zawędrowały n a północ. P i s m o r u n i c z n e n i e jest z a t e m o r y g i n a l n e g o , nawskiego i greckiego. pochodzenia, W dalszej l e c z powstało dzięki przekształceniu części autor p r z e d s t a w i a pisar­ skandy­ alfabetu łacińskiego historię t w o r z e n i a się skandynaw­ s k i c h państw i królestw, a n a t y m tle początki r o z w o j u literatury skandynawskiej, u źródeł której leżą właśnie sagi. M. A. K. A zat ja n А. А., В i e ł o w j a i issledowanija sowietskoj M. J . , G w o z d i e с к i j Azii, N. A . i i n . , I s t o r i j a o t k r y t i - Myśl,, M o s k w a 1969, ss. 535. J e s t to c z w a r t a już c h y b a p o z y c j a z s e r i i „Odkrycie Z i e m i " . A u t o r z y omawiają k o l e j n o historię o d k r y c i a i badań K a u k a z u , Środkowej A z j i , S y b e r i i i D a l e k i e g o W s c h o d u , D a l e k i e j Północy i Północnej D r o g i M o r s k i e j . Książka b a r d z o b o g a t a w f a k t y i c i e k a w i e n a p i s a n a , i l u s t r o w a n a m a p a m i i p o r t r e t a m i głośnych b a d a c z y w r a z z i c h b i o g r a f i c z n y m i r y s a m i . N a zakończenie bogaty z e s t a w l i t e r a t u r y p r z e d ­ miotu. L.M. De Camp L . Sprague, de Camp B i b l i o t e c z k a Problemów, W a r s z a w a Książka została przełożona z języka tem tajemnym, przepowiedniami, historię czarownictwa, podają С. C a t h e r i n e , D u c h y , gwiazdy, czary, PWN, 1970, ss. 515. magią opisy co z n a c z n i e j s z y c h mistrzów w i e d z y angielskiego. Autorzy l i c z b , różnymi ciekawszych tajemnej. zajmują sposobami się czarów. w y p a d k ó w , prezentują świa­ Kreślą sylwetki Książka interesująca, choć przełado­ w a n a f a k t a m i , co u t r u d n i a c z y t a n i e . L. M, Chałasiński Józef, Tradycje O m e g a , t. 164, W a r s z a w a i perspektywy Sześć szkiców poświęconych p r z e m i a n o m Autor niu a n a l i z u j e rolę poszczególnych w a r s t w nowych treści przyszłości kultury polskiej, WP, 1970, ss. 208. kultury. Szerokie kultury polskiej w X I X i X X w i e k u . — zwłaszcza chłopskiej — w wykorzystanie materiału tworze­ pamiętnikarskiego. B . Ż. Der Koran, L e i p z i g 1968, ss. 600. Książka ukazała się j a k o 351 tom c y k l u R e c l a m s U n i v e r s a l - B i b l i o t h e k w serii „Historia i K u l t u r a " . W p r o w a d z e n i e n a p i s a l i prof. prof. E r n s t W e r n e r i K u r t R u ­ dolph, z a m i e s z c z o n a jest ponadto w y b r a n a bibliografia dotycząca K o r a n u i Maho­ meta. B . Ż. �359 RECENZJE E r i c h , Ucieczka F r o m m Autor — znany r y z m u , widząc, w i rezygnuje od wolności, psycholog, jaki Czytelnik, Warszawa religioznawca sposób — 1970, ss. 279. obserwując rodzenie społeczeństwo podporządkowuje się się s i l n e j hitle­ władzy z wolności, pisze tę pracę będącą analizą z a g a d n i e n i a wolności w leżnieniu od h i s t o r y c z n e j f o r m a c j i i r o z w o j u . m u psychologicznego, poprzez uza­ Zaczynając od wolności j a k o p r o b l e ­ pojęcie wolności w okresie reformacji, dochodzimy do współczesnego j e j oblicza. A u t o r n i e próbuje przekonywać czytelników do m i t u „złotego w i e k u " i czasów m i n i o n y c h , jednakże generalnym wnioskiem j e s t to, iż w miarę r o z w o j u , postępu t e c h n i c z n e g o i wykształcenia się i n s t y t u c j i człowiek j e s t c o r a z b a r d z i e j uwikłany i zależny coraz d a l s z y od wolności. L. M. E . G . , Bieludżi G a f f e r b e r g rialnoj kultury i byta, Nauka, Turkmienskoj SSR. Oczerki chozjajstwa, Oddział l e n i n g r a d z k i , L e n i n g r a d matie- 1969, ss. 240. A u t o r r o z p o c z y n a od krótkiego p r z e d s t a w i e n i a h i s t o r i i , składu etnicznego, siedlenia Beludżów Turkmeńskiej S S R , następnie k o l e j n o omawia roz­ rolnictwo, ho­ dowlę i i n n e działy t z w . k u l t u r y m a t e r i a l n e j — o s i e d l a , domy, odzież, pożywienie, dalej przechodzi do p r o b l e m u rodziny, wesela, obrzędów w e s e l n y c h oraz związa­ n y c h z n a r o d z i n a m i , kończy zaś omówieniem n a r o d o w e j oświaty, o c h r o n y współczesnego życia i kultury zdjęciami i r y s u n k a m i ; m i m o niętych, jest to p r a c a — Beludżów. Książka napisana prosto, zdrowia, ilustrowana iż s z e r e g zagadnień k u l t u r y Beludżów zostało zwłaszcza w części dotyczącej współczesnych pomi­ przeobra­ żeń — dosyć interesująca. L . M. Ganek aja nografii Narodnoje Olga Andriejewna, iskusstwo i m . N. 'N. Mikłucho-Makłaja, N a u k a , M o s k w a Polszi, AN S S S R , Inst. E t ­ 1970, es. 181, i l u s t r . 63, m a ­ p y 2. Praca oparta z e b r a n y c h podczas polskiej sztuki szydełkowanie, n a l i t e r a t u r z e głównie k i l k u pobytów w ludowej (garncarstwo, dziewiarstwo, polskiej artystyczną i c h h i s t o r i i , materiałów, obróbkę autorki dziedziny metalu, tkactwo, z futra malarstwo t e c h n i k , ośrodków materiałach szeroko w s z y s t k i e d r u k i n a płótnie, w y r o b y słomy, piór, c i a s t a , s e r a , c u k r u , w o s k u , d r e w n a , niem i własnych Polsce. O m a w i a i skóry, haft, papieru, l u d o w e ) z uwzględnie­ wytwórczych, zdobnictwa oraz typów r e g i o n a l n y c h . J a k o k r y t e r i u m wyodrębnienia poszczególnych d z i e d z i n przy­ jęła a u t o r k a głównie t e c h n i k i obróbki c z y z d o b i e n i a w y r o b ó w n i e zaś i c h funkcję, t a k np. e l e m e n t y a r c h i t e k t u r y o m a w i a n e s t y c z n e j obróbki d r e w n a na z a l i c z o n o również bawki meblarstwo, i rzeźbę, zaś w są zarówno w r o z d z i a l e dotyczącym a r t y ­ j a k i m a l a r s t w a ludowego. D o a r t y s t y c z n e j obróbki d r e w ­ zdobnictwo części poświęconej b i e n i e ścian chałup, s k r z y n i e m a l o w a n e , w drewnie malarstwu niektórych częściach p r a c y znalazło się zdo­ p i s a n k i , k a f l e oraz o b r a z y n a s z k l e , p a p i e ­ r z e i płótnie. N a końcu każdego rozdziału z a m i e s z c z o n o wstępie i w ( n a c z y n i a , sprzęty), z a ­ ludowemu autorka obszerną bibliografię. wspomina państwa n a d sztuką ludową w P o l s c e i rozważa p e r s p e k t y w y też o f o r m a c h jej We opieki rozwoju. M. W. �RECENZJE 360 Holzer J e r z y Zdzisław, Demografia, Podręcznik d e m o g r a f i i wy analizy P W E , Warszawa 1970, ss. 350, r y s . 17. n a p i s a n y w o p a r c i u o poprzednią pracę a u t o r a Warszawa demograficznej, o przedmiocie demografii, 1963). Rozdział p i e r w s z y i d r u g i metodach badawczych poświęcone są sposobom (Podsta­ informują i źródłach d a n y c h , c z t e r y d a l s z e badań l i c z b y ludności w g płci, w i e k u itp. Rozdziały 7 - 9 omawiają r u c h n a t u r a l n y i z a g a d n i e n i a r e p r o d u k c j i ludności o r a z r u c h y m i g r a c y j ­ ne. O s t a t n i z a w i e r a z a g a d n i e n i a p r o g n o s t y k i d e m o g r a f i c z n e j oraz przedstawia wy­ n i k i p o l s k i c h b a d a c z y w tej d z i e d z i n i e . K a ż d y rozdział zakończony j e s t w s k a z ó w ­ kami bibliograficznymi. I w a n o w XX в. z. S . W., Skulptura narodów siewiera Sibirii, XIX — pierwaja polowina w., N a u k a , Oddział l e n i n g r a d z k i , L e n i n g r a d 1970, ss. 296. Praca poświęcona rodów północnej jest analizie form Syberii. W ludów grupy ugryjskiej Nganasanów, Ketów dlaczego została czów zwłaszcza — —• Chantów i Mansów, itd. oraz Ewenków pominięta u i rodzajom twórczość tych rzeźbiarska współczesną itd., a p o t e m twórczość Jakutów, tych t u t u N a r o d ó w Północy i t p . Książka jest b a r d z o ludów, — Nienców, Eskimosów bogato najpierw prace na­ twórczość zastanawiające rzeźbę kultową. W rzeźbiarską jest samodijskiej Nieco ostatnich jest ona, j a k wiadomo, świeckim, z a b a w k i omawia rzeźbiarskiej omówiona grupy i Dołganów. P r z y o m a w i a n i u poszczególnych g r u p a u t o r p r e z e n t u j e rakterze twórczości poszczególnych rozdziałach jest, i Czuk­ rozwinięta. twórczość o c h a ­ zakończeniu pracy studentów Insty­ bogato i l u s t r o w a n a zdjęciami i r y ­ sunkami. L. M. Historia chłopów t. I : polskich, Do red. Stefana Inglota, L S W , W a r s z a w a Tom I tego zbiorowego upadku opracowania o k r e s od początków f o r m o w a n i a Rzeczypospolitej Pod szlacheckiej. 1970, s s . 578, i l u s t r . 33, m a p y 2. o charakterze syntetycznym się społeczeństwa k l a s o w e g o obejmuje do r o k u 1795. Z n a j ­ dują się w n i m następujące z a g a d n i e n i a : rozwój badań n a d historią chłopów, ś r o ­ d o w i s k o geograficzne, p r o c e s y k o l o n i z a c y j n e i m i g r a c j e , p o d s t a w y gospodarcze w s i z uwzględnieniem p o l i t y k i społeczno-gospodarczej, ustrój a g r a r n y ki społeczne i p r a w n e , zagadnienie się i c h świadomości n a r o d o w e j szkolnictwo. Rozdział część poświęconą formowanie i p o l i t y c z n e j , w a l k i k l a s o w e , k u l t u r a w s i , oświata, o badaniach środowisku r o l i m i l i t a r n e j chłopów, a także życia oraz s t o s u n ­ n a d historią geograficznemu, chłopów napisał zagadnieniom Stefan Inglot, demograficznym ogólnym u w a g o m o r o z w o j u o s a d n i c t w a w P o l s c e p r z e d r o z b i o r o w e j oraz — Julian J a n - czak. Całość zagadnień g o s p o d a r c z y c h , społecznych i p r a w n y c h związanych z o k r e ­ sem wczesnofeudalnym (do poł. X I I I w.) opracował W a c ł a w K o r t a , okres gospo­ d a r k i c z y n s z o w e j (poł. X I I I - X V w.) — R o m a n H e c k , folwarczno-pańszczyźniany Leonid nych Żytkowicz, E d w a r d okresach zajmuje T r z y n a , Józef Leszczyński. Kulturą w s i w się Józef B u r s z t a , zaś z a g a d n i e n i a m i oświaty — poszczegól­ i szkolnic­ t w a — M i r o s ł a w a Chamcówna. O p r a c o w a n i e p r z e z n a c z o n e d l a s z e r o k i e g o kręgu czytelników. A. W. �361 RECENZJE Jung Psychologia C a r l Gustaw, a religia, K i W s e r i a „R", W a r s z a w a 1970, s. 446. Książka j e s t w y b o r e m p i s m z różnych p r a c J u n g a . N a początku autor, i współpracownik Z . F r e u d a , o m a w i a a następnie z a j m u j e się s p r a w a m i różnice między poglądami s w o i m i p s y c h i k i współczesnego człowieka, relacją d z y psychologią a religią. I n t e r p r e t a c j e prowadziły Junga do n o w y c h uczeń i Freuda, marzeń s e n n y c h i w o l n y c h poglądów n a charakter mię­ skojarzeń do­ i rolę podświadomości, do p r z e k o n a n i a , iż zawierać się w n i e j mogą n i e t y l k o dążenia tłumione, ale również i t a k i e , które są ukrytą siłą organizującą i ukierunkowującą życie. N a tej doszedł do k o n c e p c j i archetypów; w t e n sposób i n t e r p r e t u j e r e l i g i j n e m i t y , i b a j k i . Książka p o p r z e d z o n a jest wstępem B . S u c h o d o l s k i e g o , drodze symbole poświęconym omó­ w i e n i u k o n c e p c j i i poglądów J u n g a . L. M. Kałużyński Stanisław, Imperium Mongolskie, 1970, ss. 200, fot., r y s . 23 w tekście, m a p a 1, Kolejna od książka omówienia szym ciągu orientalisty Mongolii w autor zajmującego okresie przedstawia WP, się Azją poprzedzającym imperium Omega, t. 159, Warszawa bibliografia. Centralną powstanie Czyngis-chana, rozpoczyna imperium. rozwój n a d z i e l n i c e . Pracę kończy rozdział omawiający polityczne, kulturalne i imperium z krajami się dal­ terytorialny jego następców i r o z p a d handlowe W europejskimi, za kontakty m. in. z Polską. B. Z. J a r o s z e w s k i współczesnej personalizm W M., Osobowość Tadeusz antropologii filozoficznej chrześcijański, p r a c y tej „znajdzie marksowskiej filozofii pozycji poznawczych i wspólnota. — marksizm, osobowości 1970, ss. 598. c z y t e l n i k eseje i s t u d i a stanowiące próbę tej filozofii konfrontacji we egzystencjalizm, KiW, Warszawa człowieka i społeczeństwa oraz listycznych: neotomizmu Problemy strukturalizm, interpretacji ustaleń i z u s t a l e n i a m i współczesnych kierunków pro­ persona- J . M a r i t a i n a i E . G i l s o n a , k o n c e p c j i człowieka E . M o u n i e - r a i T e i l h a r d a de C h a r d i n , e g z y s t e n c j a l i z m u M . H e i d e g g e r a i J . P. S a r t r e ' a , s t r u k turalizmu C . Lévi-Straussa mu". Podstawowym nia filozoficznych kwestii jednak podstaw aksjologicznych i zastanowienie i różnych wariantów zamierzeniem marksowskiej związanych mieszczańskiego a u t o r a było dążenie do t e o r i i osoby ze z r o z u m i e n i e m oraz indywidualiz­ zrekonstruowa­ wyjaśnienie socjalistycznego się n a d s z a n s a m i r e a l i z a c j i m a r k s o w s k i e g o pewnych humanizmu ideału człowieka, a t a k ­ że społeczeństwa. L. M. J e r e m i e j e w D. J . , Juriuki, N a u k a , Moiskwa 1969, ss. 104. T a n i e w i e l k a p r a c a poświęcona j e s t j e d n e m u z k o c z o w n i c z y c h p l e m i o n t u r e c ­ k i c h . J e s t to rodzaj małej m o n o g r a f i i . A u t o r o m a w i a geograficzne w a r u n k i , w j a ­ k i c h żyją J u r i u k o w i e , i c h r o z m i e s z c z e n i e ; następnie z w r a c a u w a g ę n a kulturę m a ­ terialną i gospodarkę tego p l e m i e n i a , o m a w i a r o l n i c t w o , hodowlę oraz p r z e m i a n y związane z p r z e c h o d z e n i e m do osiadłości, w z r o s t e m r o l i u p r a w y z i e m i , z m i a n a m i w s t r u k t u r z e r o d o w o - p l e m i e n n e j i życiu r o d z i n n y m . L. M. �-3G2 RECENZJE K a s p r z y k Warszawa Leszek, Jest to rodzaj opracowania A u t o r z y zaczynają nych Węgrzecki Wprowadzenie Adam, do filozofii, PWN, 1970, ss. 282. podręcznikowego w układzie zagadnieniowym. od rozważań n a d pojęciem filozofii, j e j funkcją, relacją nauk, potem omawiają stanowiska, problem zagadnienia ontologiczne, przedmiot do i n ­ ontologii, b y t u i jego n a t u r y , przechodzą z k o l e i do zagadnień m o l o g i c z n y c h , społecznych i a n t r o p o l o g i c z n y c h n i e n i a moralności), a kończą omówieniem (problem jednostki ludzkiej, m a r k s i z m u i współczesnych różne epistezagad­ kierunków filozoficznych. L. M. Kontakte und Grenzen. Probléme der Volkskultur 1969, ss. X V I I I + 566, fot. 1 + 80, r y s . 3 + 46 artykułów wydana poświęconych und Socialforschung, Gottingen 60, i n d e k s y . zagadnieniom, które z o k a z j i 60 r o c z n i c y u r o d z i n G e r h a r d a sygnalizuje podtytuł. Heilfurtha, profesora Praca uniwersytetu w Marburgu. в. z. La Macědoine Pod kiewski et les Macédoniens t a k i m tytułem publikację, francuskiej dans naukowcy n a którą i niemieckiej le passe, Skopje jugosłowiańscy składają wersjach 1970, s s . 522. przygotowali się 34 artykuły w językowych. Dotyczą n a kongres rosyjskiej, mos­ angielskiej, one h i s t o r i i p o l i t y c z n e j , społeczno-gospodarczej, h i s t o r i i s z t u k i i k u l t u r y M a c e d o n i i , począwszy od starożyt­ ności aż po c z a s y obecne. Publikację przygotowano w Instytucie Historii Naro­ dowej. B.Z. L e w i s O s c a r , Rodzina w a 1970, s s . 633. Nagrana syna Zycie n a taśmę magnetofonową opowiedziana i Martinezów. przez Felipa. W troje losach chłopa, P i W , h i s t o r i a meksykańskiej j e j członków — rodziny meksykańskiego Pedro Martinezów Martineza, Warsza­ rodziny chłopskiej jego żonę Esperanzę i ich wsi Azteca znalazły odbicie w y d a r z e n i a , które wstrząsnęły M e k s y k i e m w c z a s i e r e w o l u c j i l a t 1910-1917, r e f o r ­ m y społeczne i związane z n i m i p r z e m i a n y w s i meksykańskiej w l a t a c h 1920-1940 (szczególnie w zaś za prezydentury końcu z a h a m o w a n i e Alvaro tych reform Obregóna po r o k u i Lázaro Cárdenasa) 1940 (tj. po ustąpieniu c z y też Cárdenasa). Część zasadniczą książki, t j . dzieje r o d z i n y Martinezów p r z e z n i c h s a m y c h o p o ­ wiedziane, poprzedza prowadzenia słowo wstępne O. L e w i s a , w którym a u t o r p i s z e o sposobie badań i c e l a c h , j a k i e i m przyświecały. I n f o r m a c j e n a t e m a t budżetu, podziału p r a c y w r o d z i n i e Martinezów, losów d z i e c i P e d r a , d a n e o w s i A z t e c a z a ­ wiera aneks. Z a m y k a książkę chronologiczne zestawienie ważniejszych wydarzeń w M e k s y k u , w s i A z t e c a i r o d z i n i e Martinezów. A. W. M a c h o w s k i Warszawa Autor J a c e k , Ognista znany już z książek czości l i t e r a c k i e j Eskimosów. kultury kula. Legendy, baśnie i bajki eskimoskie, PIW, 1970, ss. 312. o Wyspie Praca Wielkanocnej poprzedzona e s k i m o s k i e j , wprowadzającym w jest specyficzny prezentuje interesującym świat wybór twór­ omówieniem i c h wierzeń, legend, �363 RECENZJE twórczości m a l a r s k i e j , poezji. Następnie k o l e j n o przedstawione są legendy, baśnie i b a j k i Eskimosów s y b e r y j s k i c h , alaskańskich, k a n a d y j s k i c h i g r e n l a n d z k i c h . dokonał b a r d z o wych; i czasami miła książka szerokiego wyboru, prezentuje różne jest i l u s t r o w a n a opierając warianty się n a w i e l u tego reprodukcjami samego opracowaniach wątku. oryginalnej Ta grafiki Autor źródło­ interesująca eskimoskiej. L. M. Marzec cieniu Zdzisław, W Andów, K i W , Warszawa 1970, ss. 366, t a b l . fot. 34. W ś r ó d l i c z n y c h w o s t a t n i c h l a t a c h d z i e n n i k a r s k i c h r e l a c j i z podróży p o ryce Łacińskiej korzystnie wyróżnia się t o m reportaży w ośmiomiesięcznej w ę d r ó w c e po W e n e z u e l i , brał bogaty krajów materiał dotyczący andyjskich. Autor życia n i e próbuje Zdzisława aktualnych problemach tej Gujany części gospodarczego fascynować świata. który Panamie, Kolumbii, Peru i Chile ze­ politycznego, i kulturalnego c z y t e l n i k a egzotyką t y c z n y m i szczegółami podróży. Z a m i a s t tego daje solidną informację z Wenezuelskiej Ame­ Marca, Szczególnie i południowych p r o w i n c j i interesujące Chile-Patagonii stej. Doskonały z e s t a w zdjęć w y k o n a n y c h p r z e z samego i o anegdo­ najbardziej są reportaże i Ziemi Ogni­ autora. A. W. Magidowicz Jewropy, I . P., Magidowicz Myśl, M o s k w a Następna Autorzy książka z bardzo rozpoczynają gdzie poświęcają pracę I., Istorija otkrytija i issledowanija ciekawej od rozdziału i pożytecznej „Odkrycie serii Europy „Odkrycie przez m i a n , wiadomościom Śródziemnego, e k s p l o r a c j o m geograficznym badania i poziomowi Ziemi". starożytnych", sporo m i e j s c a wiadomościom z a w a r t y m u H e r o d o t a , n e t r a c j i brzegów M o r z a stępnie p o p r z e z W. 1970, ss. 453. greckiej pe­ C e n t r a l n e j E u r o p y przez R z y ­ tej n a u k i w starożytności. i o d k r y c i a średniowiecza — p e n e t r a c j e arabskie, Na­ Norma­ nów, Chazarów, b a d a n i a w i e k u X V I i następnych dochodzą do współczesności i w y ­ p r a w n a N o w ą Ziemię, Islandię, Ziemię Franciszka-Józefa, U r a l jąca i bogata w f a k t y praca ilustrowana jest mapami, itd. T a interesu­ przedstawieniem sylwetek sławnych b a d a c z y i zakończona obfitą bibliografią. L. M. M iк uta M a r i a n , Staropolskie święto żniw. Dożynki, B i b l i o t e k a Teatrów A m a t o r s k i c h , W a r s z a w a Materiał, n a p o d s t a w i e kowskiego, widowisko obrzędowe, którego zostało o p r a c o w a n e Sądeckiego, Opoczyńskiego i z M a z o w s z a , widowisko, pochodzi z K r a ­ gdzie a u t o r zbierał fragmen­ t y tekstów i obrzędów. J e s t to więc melanż z różnych regionów, n i e j a k o k i wzorcowe". „O obrzędach żniwiarskich", poprzedzająca przedmowa formy pióra prof, widowiskowej d r a Józefa Burszty miały ważniejszy warunków kultury ludowej, tym „dożyn­ C e l e m o p r a c o w a n i a j e s t wszakże u t r w a l e n i e zwyczajów, pieśni i p r a k ­ t y k obrzędowych, j a k s t w i e r d z a autor. P e w n ą wartość daje p r a c y krótka autora LSW, 1970, ss. 98. Burszta przestrzega gdzie przed rozprawa s c e n a r i u s z , a co ważniejsze podnosząca sens z n a c z e n i o w y , fakt, że wyrosły dożynki z konkretnych istotną rolę odgrywały p r a k t y k i m a g i c z n e . traktowaniem tego w i d o w i s k a jako — oprócz Przy autentycznego folkloru. M. A. K. �364 RECENZJE E d m u n d , Założenia M o k r z y c k i socjologii humanistycznej, P W N , W a r s z a w a 1971, ss. 116. S o c j o l o g i a h u m a n i s t y c z n a a s o c j o l o g i a t e c h n i c z n a — p i e r w s z a kształtuje l u d z ­ k i e p o s t a w y i opinie, ułatwia z r o z u m i e n i e problemów n a j b a r d z i e j narzucających się społecznie, d r u g a s t a n o w i bazę inżynierii społecznej, występuje w r o l i narzędzia s p r a w n e g o działania, j e s t źródłem wskazówek do z a w i a d y w a n i a l u b m a n i p u l o w a n i a ludźmi. A u t o r r o z p o c z y n a od a n a l i z y tego p o w s z e c h n e g o dosyć zróżnicowania, n a ­ stępnie zaś poświęca uwagę z a g a d n i e n i u r o z u m i e n i a — z a k r e s o w i pojęcia tego t e r m i n u , r o z u m i e n i u a p r o c e d u r z e w n i o s k o w a n i a , p r o b l e m o w i o c e n y etc. L. M. Murray Z J . , Motywacja Edward początkiem tego r o k u p r a c a poświęcona m o t y w a c j i runkowaniu. swoje Wiele i uczucia, ukazała PWN, się w Warszawa sprzedaży i interpretacji ludzkiego jest teorii dotyczących teorii. A u t o r interesująca i pożyteczna z a c h o w a n i a się i jego ludzkiego podłoże w filozofii, p s y c h o a n a l i z i e , antropologii, niejszej i adekwatnej 1968, s s . 210. zachowania ale b r a k uwa­ się, mają one jakiejś j e d n e j , p e ł ­ n i e usiłuje przedstawić w p r a c y j e s z c z e jednej t e o r i i ; t e m a t u j m u j e całościowo, starając się zaznajomić c z y t e l n i k a z różnorodnością p r o b l e m ó w wchodzących w z a k r e s o m a w i a n e g o z a g a d n i e n i a m i . Pracę wzbogacają i n f o r m a c j e tami, na obserwacji szereg k l i n i c z n y c h i badań rozdziałów. Najpierw i z ich interpretacja­ dotyczące eksperymentów n a d ludźmi i zwierzę­ antropologicznych. autor zaznajamia Książka podzielona n a s z różnorodnymi jest teoriami m o t y w a c j i — i n t e l e k t u a l i s t y c z n y m i , h e d o n i s t y c z n y m i , instynktów, popędów i t d . , d a ­ lej p r z e c h o d z i do s p r a w gradzania, wacji motywacji społecznej motywacji i zachowania, seksualnej, uczuciowej n a t u r y popędu, p r o b l e m ó w n a ­ i kończy omówieniem i działania m o t y w ó w społecznych. P r a c a źródeł uzupełniona moty­ jest słow­ n i c z k i e m ważniejszych terminów. L. M. N a g e 1 E r n e s t , Struktura W a r s z a w a 1970, ss. 522. nauki — zagadnienia P i e r w s z a w języku p o l s k i m p r a c a w y b i t n e g o logiki wyjaśnień naukowych, l o g i k a i metodologa PWN, (z wyjątkiem s z k i c u „Twierdzenie Godła", którego współautorem był Nagel). Czytelność w y k ł a d u skomplikowanej problematyki sprawia, że książka dostępna jest dla szerokiego grona p r z e d s t a w i c i e l i n a u k społecznych i e k s p e r y m e n t a l n y c h . B. Z. New comb T h e o d o r e M., T u r n e r R a l p h H . , C o n v e r s e Philip E., Psycho­ logia społeczna. Studium interakcji ludzkich, P W N , W a r s z a w a 1970, ss. 598, r y s . 81, indeksy. P i e r w s z y — z kręgu n a u k i z a c h o d n i e j — podręcznik p s y c h o l o g i i społecznej z a ­ prezentowany p o l s k i e m u c z y t e l n i k o w i . C z t e r y części książki omawiają k o l e j n o : p o ­ s t a w y j e d n o s t e k , p r o c e s y i n t e r a k c j i , strukturę i właściwości grupy, akcje w grupie. Przekładu d o k o n a n o pod redakcją Heliodora a także i n t e r ­ Muszyńskiego. B.Z. �365 RECENZJE N i с o l i n i B r u n o , La famlglia zíngara, Brescia, Morcalliana 1969, s s . 218. Książka t r a k t u j e o k u l t u r z e Cyganów, a dokładniej o f o r m a c h łecznej, małżeństwach, moralności i obyczajowości w różnych organizacji grupach spo­ Cyganów, a także o z m i a n a c h zachodzących pod w p ł y w e m r e l i g i i k a t o l i c k i e j oraz p r a c y m i ­ sjonarskiej wśród poświęcone historii Cyganów. Książka kontaktów zawiera Cyganów z różnych m i s j i chrześcijańskich, poczynając uzupełnieniem są z a m i e s z c z o n e w bardzo interesujące Kościołem i od p i e r w s z e j tej p r a c y wprowadzenie omówieniu działalności połowy X I X w. dawne i najnowsze Cennym dokumenty koś­ c i e l n e dotyczące Cyganów. L. M. N o w a k S t e f a n , Metodologia badań socjologicznych, J e s t to podręcznik d l a studentów socjologii d y s c y p l i n , którzy w swej p r a c y zamierzają 1970, ss. 485. i dla tych przedstawicieli innych posługiwać się m e t o d a m i n y m i p r z e z socjologię t z w . empiryczną; ambicją n a j n o w s z y c h , w p r o w a d z e n i e do metodologii PWN, Warszawa nauk wypracowa­ autora jest przedstawienie t y w a c j i . P r a c a t a pomyślana j e s t j a k o p i e r w s z y t o m poświęcony ogólnym niom metodologii i analizy jednej jącej danych), badań stanowi — rozumującej twierdzenia socjologicznych on próbę i opisującej o przedmiocie dwóch różnych badań. A u t o r zbierania jakby z j a w i s k a , które b a d a , i d r u g i e j swoich zagadnie­ (drugi zawierać będzie m e t o d y integracji metod społecznych i p r a k t y c z n y c h m o ­ rozpoczyna socjologii, — uzasadnia­ od omówienia z j a w i s k i procesów społecznych, następnie pojęć języka socjologii, rodzajów dzeń i stopnia i c h ogólności, formułowania teorii, p r z e w i d y w a n i e problematyki zdarzeń i p r a k t y c z n e z a s t o s o w a n i e badań, wyników aż po twier­ budowę badań. L. M. Od Mojżesza do Mahometa, Iskry, Warszawa 1970, ss. 269. J e s t to książka poświęcona „założycielom" w i e l k i c h r e l i g i i . Z n a n i r e l i g i o z n a w ­ cy, j a k J . K e l l e r , W. T y l o c h , E . Słuszkiewicz e t c , omawiają postać Mojżesza, B u d ­ dy, K o n f u c j u s z a , J e z u s a i M a h o m e t a . Poczynając od ogólnych wiadomości i ź r ó ­ deł, d a n y c h b i o g r a f i c z n y c h i wiadomości n a t e m a t życia w y m i e n i o n y c h p o s t a c i , a u t o r z y prezentują i c h działalność, p o w s t a w a n i e systemów r e l i g i j n y c h , historię i c h r o z p r z e s t r z e n i a n i a się i prześladowań. Książka n a p i s a n a jest w sposób p r z y ­ stępny i c i e k a w y . L. M. Panemuniu Dzukai, r e d . A . Vyšniauskaitě, L i e t u v o s T S R , M o k s l u , A k a d e m i j o s Isto- r i j o s I n s t i t u t e s , V i l n i u s 1970, ss. 143, r y s . 58, t a b l . fot. 33. P r a c a z b i o r o w a — m o n o g r a f i a e t n o g r a f i c z n a terenów położonych n a d środko­ w y m N i e m n e m między m i a s t a m i D r u s k i e n n i k i i B i r s t o n a s . T o m o t w i e r a artykuł R. Rimantiené omawiający a r c h e o l o g i c z n e ślady n a j s t a r s z e g o o s a d n i c t w a (od X t y s . p.n.e. do I I t y s . p.n.e.) n a o b s z a r a c h N a d n i e m n i a . Z a g a d n i e n i e m r o l i Jaćwingów w e t n i c z n e j h i s t o r i i tego t e r e n u z a j m u j e się P. K u l i k a u s k a s . A . V a n a g a s p i s z e o podstawowych c e c h a c h t o p o n i m i k i nadniemeńskich Dzuków, zaś A . V i d u g i r i s �366 RECENZJE omawia n a tle nadnierneńskich gwar ne d l a g w a r y z a c h o d n i c h D z u k ó w języka w t r z e c h k o l e j n y c h artykułach z a j m u j e nym i gospodarczym. Dwa litewskiego zamieszkujących artykuły cechy c h a r a k t e r y s t y c z ­ badany region. I . Butkevičius- się o s a d n i c t w e m , b u d o w n i c t w e m V. Miliusa poświęcone zostały mieszkal­ przemianom w wyposażeniu d o m u chłopskiego (meble i sprzęty związane z g o s p o d a r s t w e m mowym). G. Niunkiené-Tallat-Kelpšaité w gospodarstwie omawia rolę tkanin własnego chłopskim, p o d s t a w o w e t e c h n i k i t k a c k i e i w z o r n i c t w o od I I poł.. X I X w . do czasów o b e c n y c h . O z m i a n a c h w s t r o j u k o b i e c y m (ze zwróceniem gi n a różnice między Drulicą a Z a n i e m n i e m ) do­ wyrobu uwa­ od połowy X I X w i e k u do l a t o s t a t ­ n i c h p i s z e M . Mastonyté. S t r z e s z c z e n i a artykułów w języku r o s y j s k i m . A. Prieobrazowanija wiera, w chozjajstwie Nauka, Moskwa i kulturie i etniczeskije W. process-y u narodów sie- 1970, ss. 280. J e s t to p r a c a z b i o r o w a pod redakcją I . S . G u r w i c z a i B . O. Dołgicha. Z a w i e r a s z e r e g r o z p r a w dotyczących procesów p r z e m i a n n a S y b e r i i i kształtowania się n o ­ wego o b l i c z a k u l t u r y t y c h z i e m . „Współczesne p r o c e s y e t n i c z n e u o b s k i c h U g r ó w " , „Przemiany e t n i c z n e w E w e n s k i m Okręgu N a r o d o w y m " , „Procesy e t n i c z n e n a d a ­ l e k i m północo-wschodzie S y b e r i i " , „Przeobrażenia w gospodarce i k u l t u r z e u E w e n ­ ków O b w o d u A m u r s k i e g o " — oto tytuły niektórych z rozdziałów tej p r a c y . L . M. Readings Oxford in the Sociology of Migration, red. Jansen Clifford J . , Pergamon Z b i o r o w a p r a c a składająca się z k i l k u części pióra autorów z różnych Wprowadzenie C . J . J a n s e n a „Migracja. Problem socjologiczny". z a w i e r a rozdział poświęcony t y p o m m i g r a c j i , z a w o d o w e m u migrantów migracji" (P. G e o r g e ) i — (W. P e t e r s e n ) , wego, ale także p o r u s z a Azji Press, 1970, ss. 402. i t d . Część d r u g a z migracjami w zwłaszcza gdzie autor interesujący — pierwsza i społecznemu składowi rozdział „Ogólna mówi n i e t y l k o o m i g r a c j a c h zagadnienie typologia typu l u d ó w k o c z o w n i c z y c h , myśliwych poświęcona j e s t bądź szczegółowym poszczególnych k r a j a c h , bądź w y b r a n y m krajów. Część problemom zarobko­ i pasterzy związanym zagadnieniom socjologii migracji. L. M. R y s z k o w i e Elżbieta i F r a n c i s z e k , Między t e k a Myśli Współczesnej, W a r s z a w a utopią a zwątpieniem, PIW, Biblio­ 1970, ss. 159. Książka poświęcona jest dwóm dosyć głośnym współczesnym z a c h o d n i m logom: kiem Marshallowi przemian, jakie zawsze ny — McLuhanowi spowodowały zdeterminowany w i Herbertowi przez znacznie bardziej Marcusemu. Pierwszy środki m a s o w e g o p r z e k a z u — środowisko, w którym żyje... dramatycznej formie niż k i e d y k o l w i e k wytwarzające się w gwałtownym elektroniczne, zdominowane p r z e z rozwój jest telegrafu, dia i w r e s z c i e — co można uważać za m o m e n t McLuhan jest głosicielem „śmierci kultury w historii tempie — przez ideolog, jest współczes­ — środowisko fonografu, k i n a , r a ­ kulminacyjny — przez druku", mędrca, p r z e z i n n y c h za s z a r l a t a n a . H . M a r c u s e telefonu, ideo­ teorety­ „Człowiek człowiek przez zdeterminowany jest jednych telewizję". uważany n a którego za powołują �367 RECENZJE się p r z e d s t a w i c i e l e „rewolucji s t u d e n c k i e j " i z b u n t o w a n e j M a r k s , Mao, Marcuse — to hasło często s p o t y k a n e młodzieży. 3 r a z y „ M " — na transparentach ruchów młodzieżowych n a z a c h o d z i e , świadczące, j a k a w a g a stwierdzeń M a r c u s e ' a się próbą i głoszonych przezeń haseł. T a interesująca podsumowania i zastanowieniem k u czemu pochodów przykładana zmierza j e s t do książka utopijna kończy filozofia M c L u h a n a , M a r c u s e ' a i i c h zwolenników. L. M. Struktura i dynamika społeczeństwa polskiego, PWN, Warszawa 1970, ss. 327, t a b l . 48. Zbiór studiów s o c j o l o g i c z n y c h poświęconych dwudziestopięcioleciu d o w e j . U w a g a autorów (m. i n . Szczepański, Wesołowski M a l a n o w s k i , Polski L u ­ Gołębiowski) skupiła się n a p r z e m i a n a c h k u l t u r y i s t r u k t u r y społecznej. B.Z. S z c z u r k i e w i c z T a d e u s z , Studia socjologiczne, PWN, Warszawa 1970, ss. 463. J e s t to zbiór r o z p r a w , niektóre z n i c h były już p u b l i k o w a n e w o k r e s i e p r z e d i p o w o j e n n y m , i n n e stanowią p r z e d r u k i referatów wygłaszanych p r z e z T . S z c z u r ­ k i e w i c z a n a z j a z d a c h , część w r e s z c i e u k a z u j e się po r a z p i e r w s z y . B a r d z o s z e r o k i j e s t w a c h l a r z o m a w i a n y c h s p r a w , d o t y c z y on zarówno z a k r e s u socjologii i j e j m i e j s c a wśród i n n y c h n a u k oraz s o c j o l o g i c z n y c h kierunków n a u k o w y c h ( k i e r u n k i z o r i e n t o w a n e b i o l o g i c z n i e , a także geograficzny, r a s o w o - a n t r o p o l o g i c z n y itd.), j a k i p e w n y c h szczegółowych już zagadnień: r o d z i n a w świetle e t n o - s o c j o l o g i i , w p ł y w p r a s y c o d z i e n n e j . A u t o r o p i e r a się w s w o i c h rozważaniach n a bogatej l i t e r a t u r z e , np. p r z y o m a w i a n i u r o d z i n y r o z p o c z y n a od p r a c prekursorów e t n o g r a f i i , potem dużo u w a g i poświęca osiągnięciom ewolucjonistów i k r y t y c z n e j i c h a n a l i z i e . N a ­ stępnie o m a w i a p u b l i k a c j e późniejsze, próbuje zdefiniować p e w n e t e r m i n y o d n o ­ szące się do s p r a w r o d z i n y , z a j m u j e się rozważaniami n a d różnymi j e j f o r m a m i , powiązaniami z r o d z a j a m i g o s p o d a r k i i c z y n n i k a m i kształtującymi różne f o r m y r o ­ dziny. L. M. T e l a k o w s k a W a n d a , W kręgu chłopskiej kultury. Inwencja ludowa we współ­ czesnej wytwórczości, N K , W a r s z a w a 1970, ss. 203, i l u s t r . 208, w k ł a d e k kolor. X I I . K o l e j n a p r a c a W. T e l a k o w s k i e j poświęcona z a g a d n i e n i u i n w e n c j i l u d o w e j w e współczesnym w z o r n i c t w i e . P o omówieniu r o l i twórczości l u d o w e j w s z t u c e i k u l ­ t u r z e n a r o d o w e j począwszy od X I X w . do o k r e s u p o w o j e n n e g o a u t o r k a p r z e c h o d z i do wyłożenia metod prawidłowego w y k o r z y s t y w a n i a d o r o b k u p o l s k i e j s z t u k i l u d o ­ w e j w p r o d u k c j i przemysłowej p o p r z e z z a s t o s o w a n i e u s t a l o n y c h z a s a d k o m p o z y c y j ­ n y c h tej twórczości, a także włączanie i n w e n c j i twórczej środowiska w i e j s k i e g o , r o ­ botniczego i młodzieżowego do współczesnego w z o r n i c t w a . W p r a k t y c e stosuje się t r z y m e t o d y włączania d o r o b k u twórczości l u d o w e j do p r o d u k c j i : a) p r z e z t r a n s p o ­ zycję — polegającą n a w y k o r z y s t y w a n i u w z o r ó w z a b y t k o w y c h dzieł s z t u k i l u d o w e j p r z y z a s t o s o w a n i u współczesnych t e c h n i k p r o d u k c y j n y c h ; b) inspirację — t w o r z e n i e n o w y c h f o r m p l a s t y c z n y c h pod w p ł y w e m dzieł s z t u k i l u d o w e j ; c) t w o r z e n i e p r o j e k ­ t a n c k i c h zespołów chłopskich, r o b o t n i c z y c h i młodzieżowych, pracujących począt- �RECENZJE 368 k o w o rękodzielniczo, następnie półmechanicznie, b y dojść ostatecznie do wania wzorów dla seryjnej produkcji. Praca zawiera streszczenie projekto­ w języku angielskim. M. W. The foreign and yugoslav historiography of Macedonia and the macedonian people, I n s t i t u t e of N a t i o n a l H i s t o r y , S k o p j e 1970, ss. 204. Zbiór artykułów omawiających z a i n t e r e s o w a n i a Macedonią w h i s t o r i o g r a f i i r a ­ d z i e c k i e j , p o l s k i e j , czechosłowackiej, bułgarskiej, albańskiej, t u r e c k i e j , g r e c k i e j , z a ­ chodnioeuropejskiej i amerykańskiej w o k r e s i e p r z e d e w s z y s t k i m po d r u g i e j n i e światowej. P o n a d t o z a m i e s z c z o n e są d w a artykuły, z których p i e r w s z y teryzuje zachodnioeuropejskie i amerykańskie encyklopedie w nich informacji o Macedonii, a drugi zajmuje p o d kątem woj­ charak­ zawartych się p r a c a m i dotyczącymi p a n o w a ­ n i a t u r e c k i e g o w t y m k r a j u . Zbiór z a m y k a p r a c a dotycząca zainteresowań M a c e d o ­ nią w historiografii serbo-ehorwackiego kułu J a n i n y Pszczółkowskiej storiography), przedstawiony obszaru z Wrocławia językowego. Z (Macedonia wyjątkiem in the polish arty­ post-war hi­ w s z y s t k i e p i s a n e były p r z e z historyków jugosłowiańskich. Z b i ó r t e n był n a k o n g r e s i e n a u k h i s t o r y c z n y c h w Moskwie. B . Z. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8a7796a51a9d376731b0ecd44847d371.pdf 9754ae6e46a924e0ee25215c1c9e46cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:756 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:697 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.295-299 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 IV OGÓLNOPOLSKA K O N F E R E N C J A ETNOGRAFICZNA (13-14 l i s t o p a d a 1970 r.) W IV dniach 13-14 l i s t o p a d a 1970 r o k u odbyła Ogólnopolska Konferencja Etnograficzna. rem Konferencji, poświęconej problematyce c y m i u n i w e r s y t e c k i e k a t e d r y etnografii Wrocławia) i Zarząd Muzeów w Arturówku pod organizatorem i zmian kulturowych s k i e j , był I n s t y t u t H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j runia, się Głównym w Łodzią inicjato­ etnografii P A N , a ośrodkami pol­ współdziałają­ ( W a r s z a w y , Łodzi, K r a k o w a , P o z n a n i a , T o ­ i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki. Konferencja naukowej w Arturówku łym k r a j u . Udział w i w stworzyła warunki wymiany informacji i myśli d l a etnografów z a t r u d n i o n y c h w różnych ośrodkach i i n s t y t u c j a c h w c a ­ Socjologii PAN Konferencji l i c z n e j g r u p y socjologów w s i I n s t y t u t u F i l o z o f i i z prof, d r B . Gałęskim d y s k u s j a c h , n i e ograniczających stworzyło przesłanki trwałej n a czele oraz się j e d y n i e integracji ich czynne do w y m i a n y naukowej na uczestnictwo opinii i polu badań doświadczeń społeczeństwa i jego k u l t u r y . zgodnie z założeniami organiza­ torów, obejmowały p r z e d e w s z y s t k i m problematykę z m i a n k u l t u r o w y c h . Referaty, Podejmo­ wały a także k o m u n i k a t y zagadnienia przemian dotychczasowych opracowania m. in. z metodami, kultury miast komunikaty Etnograficznej zakresem i kierunkami i w s i , charakteryzowały prac etnograficznych teorii zmian Referaty, ferencji związane współczesnej konferencyjne, nad procesami i ciekawsze matów zostaną o p u b l i k o w a n e w głosy d y s k u s y j n e n a metodologiczne oddzielnym tomie z I V Ogólnopolskiej znaczenie Biblioteki STUDENCKIE SEMINARIUM w W d n i a c h 10-12 g r u d n i a denckie seminarium todom i c h badania. go Studentów Etnografii studenci etnografii 1970 r. w seminarium U . W., Katedrze Etnografii. E t n o g r a f i i U . W. obrad uczestniczyli: kierownictwo studenci archeologii, c o w n i c y Zakładu E t n o g r a f i i IHKM Drozd przez socjologii a także Katedry P A N , przedstawiciele Naukowe­ wzięli udział zainteresowani otwarciu Etnografii ZSP. wsi i me­ Koła B. Fedyszaka, i historii sztuki. W i pracownicy odbyło się s t u ­ przemian z inicjatywy z ośrodka poznańskiego i k r a k o w s k i e g o , narium Cecylia ETNOGRAFICZNE współczesnych zorganizowanym kierowanego tokiem Kon­ powiązanych t e ­ Warszawie poświęcone p r o b l e m a t y c e W sugestie polskich. Mirosława OGÓLNOPOLSKIE badań niektórych p r z e m i a n , zawierały charakterystycznych dla warunków ze względu wyniki U . W., semi­ pra­ �KRONIKA 290 W ciągu 3 d n i o b r a d p r z e d s t a w i o n o torycznym dzinna fakt i metodologicznym w założeniach kulturowy, polskiej we problemy i literaturze duchowej zebranych w latach Obrady społecznej — kultury w terenie były zabytków pokolenia współczesnych współczesnych Zbigniewa etnograficznych wsi w pracach wsi przemian Kultura wsi duchowa Ele­ Gierszewskiego: powiatu części wsi Niektóre Kubiaka: Sadkowskiego: zmian, ro­ jako społeczno-kulturowych Badania północnej mery­ i obrzędowość Tadeusza młodego rodzaje przemiany 1962-1969 zmian Macieja chłopskiej pod względem F e d y s z a k : Przemiany Barbary etnograficznej, socjologicznej, S k a l s k i e g o : Współczesne skiego i Kurpiowszczyzny tradycyjnej podstawie kołbielskiej, Janusza Radziejewskiego: literaturze społeczna menty i przedyskutowano J o a n n y C z a j : Rodzina — J a k u b a J . Gałęskiego: Badania kultury w ekspedycji współczesnej podgostynińskich, polskiej prace konińskiego (komunikat), magisterskich na Grzegorza ośrodka poznań­ (komunikat). uzupełnione przesłuchaniem nagrań stępnionych p r z e z dr. J . Olędzkiego) oraz projekcją folkloru muzycznego (udo­ f i l m u p r o d . r a d z . „Cienie z a ­ p o m n i a n y c h przodków". Seminarium Studentów zostało zamknięte Etnografii, n a której ności K . N . S . E . , ustalono projekty usprawnienia roboczą sesją podsumowano przedstawicieli dotychczasowy skład K o m i s j i K o o r d y n a c y j n e j organizacji przyszłych Kół Naukowych charekter działal­ d l a K . N . S . E . oraz seminariów przyjęto etnograficznych. Nadesłane s t r e s z c z e n i a wygłoszonych p r a c : J. Gałęski: Badania Jakub czesnej literaturze Przedmiotem polskiej wyróżnia w zmian społeczno-kulturowych wsi polskiej we współ­ etnograficznej. referatu badaniu są teoretyczne współczesnych etnografię i metodologiczne założenia z m i a n w s i , a także próba od i n n y c h n a u k zajmujących etnografii określenia tego, co się tą problematyką, w szcze­ gólności od socjologii. Przyjmując, że p r z e d m i o t badawczy etnografii w i d z i różnice między t y m i n a u k a m i n i e t y l k o w kach badawczych, (etnografowie lecz również posiłkują się i w sposobie kategoriami i socjologii tłumaczenia teorii j e s t wspólny, stosowanych kultury, autor metodach i t e c h n i ­ badanej n i e zaś rzeczywistości układu społecz­ nego). Chociaż skiej teoretyczne i metodologiczne poszczególnych gólnych ośrodków. ośrodków, Różnice Etnografia zdaniem polska autora w referatu, małych jednak do etnografii p e w n e różnice w z odmiennej wyróżnienia pol­ badaniach tradycji poszcze­ kierunków badaw­ polskiej. badaniach n a d współczesnymi zmianami wsi nawiązuje, zarówno do k o n c e p c j i K . D o b r o w o l s k i e g o j a k i do n o ­ osiągnięć m e t o d o l o g i c z n y c h nie n a badaniu współczesnej wykazać te, wynikające n i e upoważniają c z y c h w e współczesnej etnografii wych założenia są z a s a d n i c z o wspólne można j e d n a k antropologii społeczności kulturowej, l o k a l n y c h , stosując koncentrując zarówno się głów­ jakościowe jak i ilościowe t e c h n i k i b a d a w c z e . Janusz Radziejewski: Badania współczesnych przemian wsi polskiej w literaturze socjologicznej Referat omawia ny i a n a l i z u j e p r a c e następujących społeczne w s i w w Polsce Ludowej, nika. Socjologia Polsce Ludowej, autorów: D . Gałaja — B . Gałęskiego — Zmiany Zmia­ społeczne w s i B a d a n i a społecznej s t r u k t u r y w s i p o l s k i e j , Chłopi i zawód r o l ­ wsi, A. Pawełczyńskiej — Dynamika przemian kulturowych na �297 KRONIKA wsi, J . Turowskiego — Przemiany tradycyjnej wiejskiej społeczności lokalnej, J . Turowskiego i A. B o r n u s a — Drogi modernizacji w s i . W y p r o w a d z o n e w n i o s k i odnoszą się wyłącznie do t y c h p r a c : 1. Dobór czynników p r z e m i a n j e s t często p r z y p a d k o w y i nie pozwala n a peł­ ne o d z w i e r c i e d l e n i e i c h p r o c e s u . 2. W mane ujęciu statystycznym nie udowodniono przemian wartości pozwalają jedynie na przedstawienie jakościowych, a o t r z y ­ występowania poszczegól­ n y c h treści k u l t u r o w y c h . 3. Brak jest ujęcia historycznego, które pozwalałoby na bardziej dogłębną analizę z j a w i s k a p r z e m i a n . Zdaniem faktów autora referatu lub instytucji, wielu pochopnych badania poszukuje o bystroniowską społecznego powinny obejmować h i s t o r y c z n e . Pozwoliłoby w fakt badania to uniknąć określa wypadku, kulturowy u s t a l a n i a prawidłowości od d e f i n i c j i koncepcję autorka dwoma faktami jako sposobów chanizmów. Wychodząc ciu ujęcie wniosków. B a r b a r a F e d y s z a k : Przemiany Referat etnograficzne uwzględniając faktu kultury zmianę kulturowego i przemian durkheimowskie jako relację gdy z a k r e s y w chociaż oraz ich m e ­ konstruowanego opar­ sformułowanie czasie jednej w zachodzącą z pełnionych faktu między przez nie f u n k c j i krzyżują się. Z d a n i e m a u t o r k i : a) u s t a l a n i e j a k i c h k o l w i e k prawidłowości z m i a n należy rać na analizie m i . Najczęściej nej poszczególnych r e l a c j i zachodzących są one dostępne n a s z e m u p o z n a n i u zbiorowości; b) porównywać między jako faktami współwystępujące ze sobą można j e d y n i e f a k t y , opie­ kulturowy­ które w w da­ podobny sposób funkcjonują w d a n e j k u l t u r z e . R e l a c j a między n i m i umożliwia n a m u c h w y ­ c e n i e podobieństw charakterystycznych dla konkretnego cesy w industrializacji i urbanizacji P o l s c e należałoby zweryfikować traktowane w zespołu z j a w i s k ; jako generalizacje o p a r c i u o szczegółowe b a d a n i a c) pro­ przemian konkretnych z m i a n zachodzących w małych społecznościach. W końcowej faktów części r e f e r a t u rakteryzują których n i e ulegają uwagę n a specyfikę ujawnić istnienie spowodowane interesujące powodując p o w s t a w a n i e wpływom. Ustalenie zostało cie — f a k t y zewnętrzne) a w y t w o r a m i może zwraca się odpornością n a m o d y f i k a c j e , tworów k u l t u r o w y c h , same rami, autorka niektórych k u l t u r o w y c h w P R L . F a k t y te w p r o w a d z a n e do małych społeczności r e l a c j i między wspomnianymi faktami pełniącymi p o d o b n e f u n k c j e prawidłowości towarzyszące cha­ nowych (w w wy­ utwo­ refera­ przeszłości, wprowadzaniu wszelkich ustaw. Autorka planuje przeprowadzenie badań terenowych i obrzędowość rodzinna w oparciu o powyższe ekspedycji kołbiel- wskazówki. Joanna Czaj: Rodzina w założeniach skiej Referat nych powstał na Mazowszu w oparciu o materiały południowo-wschodnim, z badań terenowych n a obszarze n i a rozpoczęte w 1969 r o k u z i n i c j a t y w y M a z o w i e c k i e g o gromady przeprowadzo­ Kołbiel. Towarzystwa Bada­ Kulturalnego mają c h a r a k t e r i n d y w i d u a l n y c h badań pracowników n a u k o w y c h oraz p r a k t y k denckich. obecnej. Badania obejmują okres od uwłaszczenia chłopów w 1864 do stu­ chwili �KRONIKA 298 Badania terenowe staw gospodarczych ny, obrzędowości a dalszej w referat świetle badań Społeczne chłopskiej, rodzinnej kolejności — Niniejszy w poświęcone są z a g a d n i e n i o m rodziny i dorocznej, poświęcony i kulturowe zajęciom sztuce, f o l k l o r o w i n a d rodziną osadnictwa, budownictwa, społeczno-ekonomicznej struktury pozarolniczym, i literaturze przemiany w regionie niniejszego Kołbieli handlowi ludowej. j e s t a n a l i z i e z m i a n elementów chłopską. W n i o s k i pod­ rodzi­ w kultury artykułu okresie ludowej brzmią: po II 1) wojnie światowej uległy dużemu przyśpieszeniu. 2) P r z e m i a n y w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h życia rodzinnego na badanym obszarze zgodne są z tendencją z wyjątkiem s f e r y obrzędowości r o d z i n n e j charakteryzującej ogólnokrajową, się w r e j o n i e kołbiel- s k i m dużą zachowawczością. 3) T r a d y c y j n y c h a r a k t e r obrzędów r o d z i n n y c h s t a n o ­ w i c i e k a w y t e o r e t y c z n i e p r o b l e m i w y m a g a bliższych studiów. Tadeusz Maciej Ciołek Z DZIAŁALNOŚCI S T U D E N C K I E J S E K C J I A M E R Y K A N I S T Y C Z N E J Od szeregu lat na Wydziale H i s t o r y c z n y m Uniwersytetu Warszawskiego w i e l u studentów w y k a z y w a ł o duże z a i n t e r e s o w a n i e problematyką dotyczącą h i s t o r i i i k u l ­ t u r y I n d i a n amerykańskich. Zaistniała więc p o t r z e b a powołania do życia o r g a n i ­ z a c j i zrzeszającej zajmujących się s p r a w a m i a r n e r y k a n i s t y - c z n y m i , umożliwiającej p r o w a d z e n i e d y s k u s j i , w y m i a n ę poglądów oraz pomoc w p r a c y n a d r o z w i j a n i e m zainteresowań. Jesienią 1968 r o k u z i n i c j a t y w y studentów a r c h e o l o g i i powstała S e k c j a A m e r y k a n i s t y c z n a K o ł a N a u k o w e g o Studentów p r z y K a t e d r z e A r c h e o l o g i i P r a d z i e j o w e j i Wczesnośredniowiecznej U W . O p i e k u n e m n a u k o w y m S e k c j i został doc. d r A n d r z e j Wierciński. Z e b r a n i a S e k c j i , odbywające się r a z w miesiącu, od początku cieszyły się dużą frekwencją, liczba akcji i to n i e t y l k o w ś r ó d studentów spoza obejmowała jej członków. Dzięki p o p u l a r y z a t o r s k i e j , mającej dentów z problematyką i Sekcji. temu Na było zebrania możliwe n a celu zapoznanie przychodziła rozwinięcie j a k największej liczby a m e r y k a n i s t y c z n a . T e m a t y k a zebrań była b a r d z o zagadnienia archeologiczne, etnograficzne, historyczne duża szerokiej i stu­ szeroka i n . Oto k i l k a p r o b l e m ó w p o r u s z a n y c h w r e f e r a t a c h : „geneza i k o n t a k t y k u l t u r a m e r y k a ń ­ s k i c h z k u l t u r a m i S t a r e g o Świata", „Kształtowanie się świadomości e t n i c z n e j wśród ludów a n d y j s k i c h Q u e c h u a i A y m a r a " , „budownictwo p r z e d k o l u m b i j s k i e r y c e Ś r o d k o w e j " , „instrumenty m u z y c z n e w ności z i e m s k i e j w „najnowsze b a d a n i a państwie I n k ó w " , dawnym „problemy w Ame­ M e k s y k u " , „struktura włas­ archeologiczne a r c h e o l o g i c z n e w M e k s y k u " , „wyniki badań w Ameryce Płn.", antropologicznych doc. dr. A . Wiercińskiego w A m e r y c e Ś r o d k o w e j " . R e f e r a t y były i l u s t r o w a n e b o g a ­ tym materiałem filmowym i fotograficznym. Na zebrania zapraszano wiele osób ze świata n a u k i interesujących się A m e r y k ą indiańską, które brały udział w d y s k u ­ sjach i opowiadały o wrażeniach z pobytu w Ameryce i przeprowadzanych tam badaniach naukowych. Należy podkreślić, że S e k c j a nawiązała k o n t a k t y z i n n y m i ośrodkami amery- kanistycznymi. Jej przedstawiciele zorganizowała Szczególnie wzięli udział w Seminarium Sekcja Amerykanistyczna P T L w ożywione k o n t a k t y łączą członków A m e r y k a n i s t y c z n y m , które Poznaniu w Sekcji k w i e t n i u 1969 r o k u . z amerykanistami z k o w a ( w y m i a n a referatów n a u k o w y c h , p o m o c i współpraca). Kra­ �299 KRONIKA W c e l u ułatwienia bibliografii w a t n y c h znajdujących ku pracy członkom amerykanistycznej półroczny kurs i sympatykom ze w s z y s t k i c h się w W a r s z a w i e . zapoczątkowano bibliotek i znanych zbieranie zbiorów S e k c j a zorganizowała również w języka hiszpańskiego, przygotowujący pry­ 1969 r o ­ do tłumaczenia tekstów n a u k o w y c h i śledzenia l i t e r a t u r y dotyczącej A m e r y k i Łacińskiej. Ostatnią i największą z d o t y c h c z a s podjętych przez Sekcję n i z o w a n i e , wspólnie z a m e r y k a n i s t a m i z K r a k o w a , w y s t a w y Indian w polskich zbiorach niemuzealnych". Wystawa akcji było pod tytułem była pierwszą zorga­ „Kultura tego rodzaju imprezą w P o l s c e i miała do spełnienia ważną rolę zarówno dydaktyczną, j a k też popularyzatorską. Stanowiła o n a jedyną możliwość udostępnienia s z e r o k i e m u nu zainteresowanych ficznych będących niezwykle własnością ciekawych osób kolekcji prywatnych. archeologicznych Ponadto była i gro­ etnogra­ próbą pokazania dorobku polskiej amerykanistyki. Wystawa rzowskim była o t w a r t a w d n i a c h 22 X I - 1 2 X I I 1970 r o k u w Pałacu K a z i m i e ­ gmachu UW. Eksponowane z a b y t k i pochodziły z k o l e k c j i w a r s z a w s k i c h , k r a k o w s k i c h i poznańskich. W y s t a w a p r z e z cały czas cieszyła się dużym z a i n t e r e ­ s o w a n i e m . Komunikatywność i atrakcyjność e k s p o z y c j i podnosiło z a s t o s o w a n i e t e c h ­ nik audiowizualnych (podkład muzyczny, ruchome przeźrocza). Dużą pomocą dla zwiedzających był k a t a l o g zawierający krótkie w p r o w a d z e n i e w problematykę a m e rykanistyczną oraz spis k o l e k c j i i i c h właścicieli. Z okazji otwarcia w y s t a w y odbyło się n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m krótkie s e m i n a r i u m , które zorganizowała S e k c j a A m e r y k a n i s t y c z n a z udziałem władz u c z e l ­ ni i zaproszonych gości z różnych ośrodków poświęcone były z a g a d n i e n i o m b l e m y p o r u s z a n e w r e f e r a t a c h były następnie Wygłoszone Nowe twa kierunki zostały badan wiedzy następujące referaty: amerykanistycznych w peruwiańskich lomas; uniwersyteckich w Polsce. dyskutowane. R. Mańkowska — problem i A. a u t o r z y zwrócili u w a g ę n a przydatność hydrologiczno-geologicznej w badań p r o w a d z o n y c h Krzanowski, przedkolumbijskiego w interpretacjach Ameryce wymagałby p r z e z . archeologów osadnic­ zastosowania archeologiczno-etnograficz- n y c h . P r o b l e m w y k r y w a n i a i d o t a r c i a do p o z i o m u w o d y p o d z i e m n e j k a prehistorycznego Referaty związanym z archeologią, etnografią i historią. P r o ­ określonych, w i specjalistów miarę p r z e z człowie­ szczegółowych hydrogeologów. Być może b a d a n i a te pozwoliłyby wyjaśnić rozwój l u b z a m i e r a n i e życia osiadłego w r y c h rejonach Andów podnoszeniem R. T o m i c k i , Śmierć w religii się l u b o p a d a n i e m Majów; przedmiotem poziomu wody r e f e r a t u był k o m p l e k s w i s k k u l t u r o w y c h składający się z c z t e r e c h , ściśle ze sobą powiązanych elementów kosmologii, obrzędów pogrzebowych, o r a z wierzeń i obrzędów związanych znaczenia motywu śmierci w t y c h zespołach p o z w a l a nania z innymi kulturami Mezoameryki, rarchia władzy wierzeń ze składaniem a własność ziemska niektó­ podziemnej. ofiar dotyczących zja­ zespołów: panteonu z ludzi. Rekonstrukcja n a przeprowadzenie porów­ Hie­ głównie z aztecką. A . M a c i e r e w i c z , w Tawantinsuyu w początkach XVI~go Anna wieku. Urban � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44f464c1d6a1702803a3d9d7fd86aa49.pdf 02e60522c654b414db51e76dbfde6a3f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1402 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1295 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.5-6 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNE.] POLSKA A K A D E M I A NAUK E T N O G R A F I A POLSKA XXXV Zeszyt 2 Warszawa 1991 �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA S E K R E T A R Z REDAKCJI: IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Członkowie Rady Redakcyjnej: Maria Biernacka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz, Andrzej Stawarz, Anna Zambrzycka-Kunachowicz Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Ś w i e r c z e w s k i e g o 105 Etnografia Polska © Copyright 1991 A l l rights reserved AM papéis are copyright to their authors and to Etnografia Printed in Poland Polska �S z a n o w n e j Pani Profesor A n n i e K u t r z e b a - P o j n a r o w e j - d ł u g o l e t n i e m u K i e r o w n i k o w i Z a k ł a d u E t n o g r a f i i I H K M P A N , w i e l c e z a s ł u ż o n e m u bada­ c z o w i na p o l u e t n o g r a f i i p o l s k i e j - w 60-lecie pracy n a u k o w e j t o m ten poświęcamy Redakcja �SPIS T R E Ś C I Zofia S o k o l e w i c z o w a - Л и п а Kutrzeba-Pojnarowa. Refleksje nad Jej ż y c i e m i pracą - z okazji Jubileuszu 75 lecia 7 Bibliografia prac Prof. A n n y Kutrzeby-Pojnarowej - Elżbieta AnnaKutrzeba-Pojnarowa Antosik 17 - P r z e m ó w i e n i e w y g ł o s z o n e 1 grudnia 1988 r. w S a l i Senackiej Uniwersytetu Warszawskiego 29 ARTYKUŁY Część Mieczysław T r o j a n Wanda P a p r o c k a Maria I - Drogi i rozdroża w etnologu Europy - M y s z y n i e c i jego rola w tworzeniu w i ę z i ponadlokalnych B i e r n a c k a - O ś w i a t a d o r o s ł y c h j a k o czynnik p r z e o b r a ż e ń polskiej wsi w okresie międzywojennym Bronisława Mirosława 79 K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Drozd -Piasecka - W y c h o w a n i e dziecka robotniczego Anna S z e z ę s n a - D u r y s 103 - Społeczność? lokalna - trwanie i zmiana (na p r z y k ł a d z i e d w ó c h wsi krośnieńskich) 119 S z r o m b a - R y s o w a - S p o s ó b o d ż y w i a n i a wsi p o d h a l a ń s k i e j w ś w i a d o m o ś c i jej m i e s z k a ń c ó w . M o ż l i w o ś c i i cele badawcze Część Andrzej W o ź n i a k 137 II - Ze s t u d i ó w nad mazowieckim budownictwem wiejskim drugiej polowy X V I I I w. i o ś w i e c e n i o w ą w i z j ę kultury ludowej Andrzej S t a w a r z 145 - A k t a majątku ziemskiego Wola P ę k o s z e w s k a i ich p r z y d a t n o ś ć do badań etnograficzno-hislorycznych Małgorzata M a c i s z e w s k a 165 - Lokalizacja p ó ź n o ś r e d n i o w i e c z n y c h klasztorów bernardyńskich, a o p o w i e ś c i o ich p o c z ą t k a c h 173 Część Olga G o l d b e r g o w a - M u l k i e w i c z III - K s i ę g a P a m i ę c i ("Memorbuecher") a mit ż y d o w s k i e g o miasteczka Wojciech Ł y s i a k 93 - Walory estetyczne n a j b l i ż s z e g o otoczenia postrzegane przez w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w wsi ł o w i c k i e j Zofia 35 61 !87 - Mazurzy W t e l e ń s e y - falsyfikacja podstaw mitu 201 „ E t n o g r a f i a P o l s k a " is r e g u l a r l y listed in the International C u r r e n t A w a r e n e s s S e r v i c e : Anthropology. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural Anthropology. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aaaadba4b067a00b66fda78f5e820413.pdf 575add87483a247ca73fb4e7dcc226fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1400 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1294 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.237-248 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ETNOGRAFIA POLSKA", t. XXXV; 1991, z. 1 PL ISSN 0071-1861 R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Trześniów. Tradycyjna kultura chłopska i kie­ runki przemian (refleksje etnografa), Wydawnictwo - Muzeum Regionalne PTTK w Brzozowie, Brzozów 1988, ss. 104. W polskiej literaturze etnograficznej w badaniach życia społecznego wsi wyraźnie zaznaczają się dwa najbardziej wyróżniające sposoby ujęcia: badanie zjawisk obserwowanych w dużym zasięgu terytorialnym (lub szerokim zakre­ sie tematycznym) oraz szczegółowe badania życia społecznego zlokalizowane w określonych warunkach historycznych i kulturowych regionu czy wsi. Etnografia polska w zakresie opracowań monograficznych posiada znaczny dorobek badawczy. Należy przy tym podkreślić, że cechowała go i cechuje róż­ norodność ujęć metodologicznych i szerokość zakresu tematycznego. Od po­ dejmowanych prób wyczerpującego „integralnego" ujęcia wszystkich dzidzin życia społeczności wiejskiej do poświęconych wybranym dziedzinom życia wsi reprezentatywnym z punktu widzenia charakterystyki określonej wiejskiej spo­ łeczności lokalnej. W powojennej etnografii problematyką, która odgrywała wiodącą rolę w analizie zjawisk kulturowych zachodzących na wsi było zagadnienie proce­ sów przemian badanych na przykładzie wybranych społeczności wiejskich. Analizę dokonujących się zmian społecznych i kulturowych przeprowadzono posługując się określonymi wyznacznikami wypracowanymi często na gruncie innych nauk społecznych. Istota jednak zachodzących procesów społeczno-kul­ turowych na wsi okazała siębardziej skomplikowana i wymykająca się pewnym schematom ujęć. W tej sytuacji coraz większe znaczenie dla zrozumienia zmie­ niającego się współcześnie obrazu wsi miały prace monograficzne, które z jed­ nej strony są wynikiem tak zwanej „obserwacji uczestniczącej", z drugiej ana­ lizą dokonujących się przemian w procesie „długiego trwania". Do takich stu­ diów należy zaliczyć pracę Prof. dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej poświęconą wsi Trześniów. Nadrzędnym celem badań, jak pisze autorka „było wykazanie za­ leżności współczesnych procesów przemiany, ich nasilenia, oporów, konfli­ któw, mozaikowości obrazu kultury od tego splotu warunków zastanych, który nawarstwiał się w toku historii i który za uczonymi polskimi Ludwikiem Krzy­ wickim i Kazimierzem Dobrowolskim, nazywamy podłożem historycznym współczesnej kultury wsi. W nim też, za znanym współczesnym historykiem francuskim Fernandem Braudelem, szukamy bardziej trwałych struktur, utrzy­ mujących się w czasie określanym jako długi". �238 RECENZJE 1 OMÓWIENIA Doświadczenie badawcze Prof. dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej w zakresie studiów nad kulturą tradycyjną wsi polskiej są bogate i wszechstronne. Na pod­ stawie szerokiego materiału empirycznego z różnych terenów Polski konstruo­ wała w swoich poprzednich pracach model struktury tradycyjnej społeczności wiejskiej, w których „integralność" widzenia zjawisk kulturowych pozwala Jej zrozumieć, a nawet przewidzieć kierunki dokonujących się zmian. Wieś pd Polski szczególnie bliska Autorce (w 1968 r. opublikowała pracę Tradycyjna społeczność wiejska w procesie zmian. Studium wsiMnikówpowia­ tu krakowskiego) jest tym razem reprezentowana przez położoną na Pogórzu Karpackim wieś Trześniów. Wybór wsi nie jest przypadkowy. Autorka związa­ na więzami rodzinnymi śledzi jej losy od 1948 r. Określenie „obserwacja ucze­ stnicząca" w tych warunkach nabiera więc szczególnej treści i znaczenia. Wieś Trześniów traktuje Autorka jako model realny wsi rolniczych większego regio­ nu przy czym granice tego regionu wykreśla bazując na świadomości miesz­ kańców wsi oraz analizie rozmieszczenia i zróżnicowania na badanym terenie elementów modelu kultury tradycyjnej jak również charakterystycznych cech procesów przemiany, ich nasilenia, etapów, wariantów. Prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa z szerokiego wachlarza zagadnień skła­ dających się na całość obrazu kultury wsi wybiera te, w których zgodnie z Jej doświadczeniem badawczym najsilniej utrwalone są tradycyjne treści kulturo­ we i które tworzą struktury utrzymujące się w czasie określonym jako długi. Na ich przykładzie śledzi proces dokonujących się przemian współczesnych. Przedmiotem analizy jest więc społeczność lokalna i utrwalające jej spoistość więzi społeczne, rodzina, jej ciągłość osiedleńcza. C/.lowiek, jego warsztat pra­ cy na tle trwałych podziałów gruntowych a zmiennych struktur użtkowania gruntów w obrębie wsi a także zmienność technik i narzędzi pracy. Wieś Trześniów jako społeczność lokalna reprezentuje te cechy i wartości, które pozwalają Autorce na realizację stawianych przez nią postulatów badaw­ czych. Należą do nich zasiedziałość osadnicza (Trześniów p o j a w i a się w źród­ łach po raz pierwszy w 1419 г.), zachowany w swym zasadniczym zrębie układ przestrzenny wsi oraz zróżnicowanie kulturowe wynikające ze zderzenia się na tym terenie dwu fal ludności i dwu różnych kultur rolniczej z północy i zachodu oraz pasterskiej ze wschodu i południa. Gromadzony materiał nie służy Autorce do generalizacji teoretycznych po­ za kontekstem procesu historycznego, poza kontekstem stosunku pomiędzy te­ raźniejszością a przeszłością. Wręcz przeciwnie przekazy przeszłości aktuali­ zowane są od nowa a pochodzące z przeszłości znaki odczytywane ponownie. Znamienne są tytuły poszczególnych rozdziałów konsekwentnie odzwier­ ciedlające kierunek zainteresowań Autorki. Do nich należą m. in. takie jak: „tradycyjne ramy społeczności lokalnej", „Długotrwałe rody", „Zwyczaje ro­ dzinne"; „Ziemia i praca. Wartości nadrzędne"; „Pożegnanie z tradycją i mi­ gracje ze wsi". Związek z ziemią spowodował, że w Trzcśniowie jak w wielu wsiach rol­ niczych mieszkańcy pozostali wierni pracy we własnym gospodarstwie rodzin­ nym. I z tym wiąże się głębokie i słuszne przeświadczenie Autorki, że przede �RECENZJE I OMÓWIENIA 239 wszystkim w zawodzie rolnika szukać możemy kontynuowania niektórych z tych tradycji kulturowych, które wykształciły dawniejsze pokolenia miesz­ kańców wsi. Jak pisze Anna Kutrzeba-Pojnarowa „Choć zasadniczej zmianie uległy warunki w jakich można prowadzić ten zawód, jego niektóre cechy po­ zostały niezmienione. Są to: związek z rodziną oraz ojcowizną i łącząca się z tym ciągłość zasiedlenia, emocjonalny stosunek do ziemi i pracy przy wzra­ stającej zarazem trosce o doskonalenie metod tej ostatniej i o właściwy rachu­ nek gospodarczy, odpowiedzialność za swój warsztat i pracowitość, samodziel­ ność jednostkowych decyzji gospodarczych a równocześnie w razie potrzeby, współdziałanie w gromadzie, kontrola społeczna. Pozostały: zaradność w co­ dziennych kłopotach, samowystarczalność w najrozmaitszych pracach, zdolno­ ści wynalazcze na skalę potrzeb wiejskich". Bezpośredni i długotrwały kontakt z mieszkańcami Trześniowa i ogromne doświadczenie badawcze pozwoliły stworzyć sugestywny obraz życia wsi na przestrzeni kilkudziesięciu lat, ukazać jego specyfikację wynikającą z określo­ nych warunków życia i pracy związanych z gospodarstwem rolnym i określo­ nym środowiskiem przyrodniczym. Ogromnym walorem pracy i zasługą Auto­ rki jest autentyzm przedstawionego obrazu wsi i jego ujęcie całościowe mimo zastrzerzeń Autorki dotyczących pominięcia niektórych tematów obowiązują­ cych w klasycznym modelu monografii. Sądzę, że wynika to z realizacji tak ważnej zasady, nie zawsze przestrzega­ nej w prowadzonych badaniach - uznania podmiotowości człowieka w doko­ nywanej analizie zjawisk kulturowych, preferowanie studiów nad jego posta­ wami, zachowaniami, osobowością w stosunku do drobiazgowej faktografii, magii liczb i zestawień statystycznych czy teoretycznych ujęć o dużym stopniu ogólności. Taki charakter opracowań jaki prezentuje praca Prof. dr Anny Ku trzeb a-Pojnarowej stanowi o możliwościach konstruowania i wypełniania treścią modelu tradycyjnej kultury ludowej oraz pozwala zrozumieć i określić kierunki prze­ mian i mechanizmy przemian, a być może w przyszłości pozwoli na zbudowa­ nie modelu współczesnej kultury wsi. Na zakończenie pozwolę sobie zwrócić uwagę na nasuwające się pewne analogie pomiędzy pracą Prof. dr Anny Kulrzeba-Pojnarowcj a krótkim stu­ dium Prof. dr Jana Szczepańskiego wydanym w 1984 r. pod tytułem „Korze­ niami wrosłem w ziemię" poświęconą rodzinnej wsi Brzezina. Dorobek i do­ świadczenie naukowe Autorów to „mędrca szkiełko i oko" wzbogacone osobi­ stym stosunkiem i bliskimi kontaktami z opisywaną społecznością stanowi o szczególnej wartości tych prac, o ich walorze naukowym i pisarskim. t Vanda Paprocka �240 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Irena Huml, Współczesna tkanina polska, Warszawa 1989, ss. 247, ryc. 175 (w tym 81 barwnych) Po dziewięciu latach od oddania pracy wydawnictwo Arkady opublikowało długo oczekiwaną przez czytelników historię polskiej tkaniny artystycznej. Au­ torka obserwowała rozwój tego fenomenu artystycznego i technicznego w la­ tach 1960-1980, dodając niewielkie uzupełnienie z ostatniego okresu. Polska szkoła tkaniny artystycznej ukształtowała się po drugiej wojnie światowej. Jej osiągnięcia odniosły niebywały sukces za granicą, głównie dzięki nagrodom Centre Internationale de la Tapisserie Ancienne et Modernę (ukonstytuowanego w 1961, z siedzibą w Lozannie). Dzieła polskich artystów z najbardziej znaną Magdaleną Abakanowicz na czele, wyróżniły się już na pierwszych Biennale, a rok 1971 można uznać za moment kulminacyjny dla popularności polskiej tkaniny w kręgach międzynarodowych. Polacy umieli uchwycić właściwe pro­ porcje pomiędzy rodzimą tradycją, nie pozbawioną cech ludowości, a aktual­ nymi tendencjami sztuki profesjonalnej w nurcie międzynarodowym. Polska tkanina artystyczna była bardziej znana i naśladowana wśród międzynarodo­ wych twórców aniżeli inne dziedziny sztuk plastycznych i rzemiosła artystycz­ nego. Autorka dobrze przedstawiła tradycje polskiego włókiennictwa, do którego nawiązywano zwłaszcza w początkowym okresie powstawania tkanin powie­ rzchniowo zdobionych. Należy tu podkreślić dobór porównań kompozycji współczesnych artystów czerpiących z ornamentu makat, kilimów, pasów kontuszowych z XVIII i X I X w. Rozróżniła ona tkaniny artystyczne i użytkowe bez tak wysokich ambicji warsztatowych. W latach pięćdziesiątych najbardziej powszechne było inspirowanie się wzorami ludowymi i tradycyjnymi, a do tka­ niny żakardowej wprowadzono warstwę treściową. Dopiero lata sześćdziesiąte przyniosły tkanie tzw. współczesnego gobelinu, a także druku i malowania na tkaninie. Rzadko uprawiano batikowanic tkanin. Nowy kształt tkaninom artystycznym lub może raczej wyrobom wykonanym różnymi technikami, nadały pracownie Tkaniny ręcznej, Gobelinu, Żakardu i Dru­ ku w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych oraz podobne ośrodki w Łodzi i So­ pocie. W nich szkolono plastyków w różnych rozwiązaniach technicznych i arty­ stycznych. Bez dobrej znajomości rzemiosła trudno byłoby rozpocząć ekspery­ mentowanie prowadzące od wiszącej na ścianie tkaniny dekoracyjnej do wykona­ nych z różnych rodzajów surowca, rozmaitymi technikami włókienniczymi, prze­ strzennych konstrukcji artystycznych spełniających rolę rzeźb. Właśnie tę zmianę funkcji tkaniny artystycznej należy w znacznym stopniu przypisać inwencji twór­ czej polskich artystów. Stanowi to ważny wkład w historię najnowszego włókien­ nictwa światowego. Przejście od płaszczyzny do kompozycji przestrzennych do­ prowadziło do analogii tych konstrukcji włókienniczych z biologiczną budową or­ ganizmów żywych. Autorka interpretuje to zjawisko jako przewagę treści huma­ nistycznych nad poszukiwaniami formalno-ekspresyjnymi. �241 RECENZJE I OMÓWIENIA Dorobek polskiej szkoły tkaniny artystycznej został ukazany wszechstron­ nie zarówno w treści pracy i notach biograficznych 73 najważniejszych arty­ stów, jak też w ilustracjach, które oprócz porównań z zabytkami ukazują tka­ niny cepeliowskie i autorskie. Książka nie zawiera streszczeń, ma się jednak ukazać w edycjach angielskiej, francuskiej i niemieckiej i będzie stanowić ważną pozycję eksportową. Irena Turiuui Rudolf Gross, Dlaczego czerwień jest barwą miłości, z niem. przełożyła Anna Porębska, Warszawa 1990, ss. 221. W książce poruszono zagadnienie wielkiej doniosłości. Dopiero od niedaw­ na zaczęto doceniać znaczenie barw w różnych dziedzinach kultury i tematyka ta jest stosunkowo słabo opracowana. Omawiana tu, trudna problematyka obej­ muje różne dziedziny wiedzy. Należy wyróżnić: 1) magiczne i psychospołeczne znaczenie poszczególnych barw; 2) informacyjno-znakowy i zarazem symbo­ liczny charakter ich zestawień; 3) historyczne mody w zakresie kolorystyki kie­ rujące w pewnym stopniu indywidualnym wyborem użytkowników oraz 4) mo­ żliwości techniczne w zakresie pozyskiwania różnych kolorów i ich odcieni związane z rozwojem farbiarstwa." W niemieckim wydaniu z 1981 r. omawiana książka nosi podtytuł Symbo­ lika barwna przestrzeni wieków. Autor zajmuje się tylko wybranymi zagadnie­ niami z dwóch pierwszych wymienionych grup zagadnień. Szkoda, że nie mógł uwzględnić dorobku wystaw zaprezentowanych w dwóch berlińskich muzeach etnograficznych w 1983 r. Obszerny katalog omawia znacznie szerszą paletę problemów kolorystyki z osobną rozprawą ukazującą możliwości farbiarskie . W niedostatecznym stopniu wykorzystana została także literatura kostiumologiczna, poruszająca zagadnienie znakowego charakteru barw w ubiorach . Autor powiązał układ książki z omówieniem poszczególnych barw. Zaczy­ na od tytułowej czerwieni i pochówków posypywanych ochrą w paleolicie, me­ zolicie, a także i w okresach późniejszych, a następnie ukazuje magiczne zna­ czenie czerwieni jako wieloznakowego symbolu: śmierci, seksu, miłości, płod­ ności, ognia, krwi, aż do haseł rewolucyjnych. Zauważa też m. in., że czerwień i biel mają wyjątkowe znaczenie w godłach wielu państw. Więcej miejsca po­ święcił autor omówieniu czerni i bieli, związanych jakoby ze śmiercią i powtór­ nymi narodzinami, symbolizowanymi przez ukazywanie siei znikanie księży­ ca. Zestawienie to symbolizuje także bóstwa zmarłych i występuje w słowiań­ skich i germańskich obrzędach pogrzebowych. Złoto i czerń zaś symbolizują kontrasty dnia i nocy. Błękit natomiast autor rozważa przede wszystkim na pła­ szczyźnie psychologicznej, w pozytywnym odbiorze systemu nerwowego wie­ lu Europejczyków. W kulturze ludowej błękit, w powiązaniu z barwą nieba, był utożsamiany z płaszczem opiekuńczym lub odczuwany jako groźny symbol wody. Warto zwrócić uwagę na tabelę niebieskich symboli używanych w Euro1 2 �242 RECENZJE I OMÓWIENIA pie przed- i po przyjęciu chrześcijaństwa (s. 157). Fiolet i purpura, to- - według Grossa - barwy egzotyczne dla europejskiej kultury. To twierdzenie związane jest z brakiem zainteresowania autora możliwościami farbiarskimi. W naszej części świata farbowano urzetem, a później indygo, a technika uzyskiwania od­ cienia purpury pochodzi z Fenicji. Analizując barwę zieloną, autor wskazuje, iż jest ona ceniona jako symbol ożywionej natury. Znaczenie brązu natomiast związane jest z magią zwierząt, zwłaszcza niedźwiedzia. Wreszcie szarość - jako symbol barier społecznych. Rzeczywiście ubodzy nosili niebarwioną odzież. Jednakże autor niepotrzebnie porusza zagadnienie odzieży skórzanej, która była najczęściej barwiona. Książka ta jest przykładem, jak efektowny z pozoru układ może zdezorga­ nizować sposób przedstawienia ważnych z trudnych zagadnień. Bez przemy­ ślenia szerszej problematyki symboliki barw i przedstawiania jej w powiązaniu z etnohistorycznym podłożem autor wylicza znaczną liczbę bezspornych nieraz faktów unikając bardziej syntetycznych wniosków. Książka ma charakter po­ pularnonaukowy, napisana jest żywo i interesująco. Dlatego wydrukowano ją u nas w tak trudnym wydawniczo okresie. Zawiera także przypisy, wykaz lite­ ratury oraz indeks osobowy i rzeczowy. Nie można również lekceważyć poda­ nych w niej informacji przedstawiających stan badań w krajach zachodnich (głównie niemieckojęzycznych). Istotnie, literatura niemiecka jest szczególnie bogata, gdy idzie o zagadnienia kolorystyki. Książka Rudolfa Grossa ma przede wszystkim znaczenie wobec braku polskiej literatury na ten temat. Powinni ją uwzględniać archeologowie, etnografowie i inni badacze kultury. Irena Turnan Przypisy H. N i X (1 o r f f. П. M ii 11 с r, Weisse Westell - Role Roben. von den Faibordnitngen des Mittelaltcrs zum iiidividitellen Farbgeschmackl. Mit einem Beitrag tt»/i Bernhanl Zcperitick muł Else-Marie Karisson-Stresse, Katalog wystawy Muzeum fur Volkerkunde und Museum fur Deutsche Volkskunde, Berlin 1983; patrz leż: I. T u r n a u, recenzja w „Kwartalniku Historii Kultury Materialnej", r. 34: 1986. nr 2, s. 374-375. także, M. D i e i f e пЬ а с k, Hessisclier Trachlenalltag. Tracili ale SpiegelLandliclier Lcbenwcisett 192S-19SS, Irankfurtam Main. 1983. 1 - Na przykład R. L e v у - P i s e t z к y. La coulcurilans l'habilletnent Italien, [w:\Acles dn terCongres International d'Histoire dn Cosmine, Venezia 1952, s. 150-169. W nowszej literaturze: M. T a s z y с ka. Barwy włoskich tkanin jedwahnycli sprowadzanych do Polski w drugiej polowie XVII wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", r. 31: 1983. nr 1, s. 45-52; M. W i I s к a. Du symbole alt \vletnent. Fonclion et signification de la coulenr thtns la culture courloisc dc In Pologna metliévalc, [w:] Les Cahiers dn Leopard d'Or, nr 1. Le véteinenl. au Моусп-ńge,-1990. s. 307-324. Toward a Computęj Ethnology, nr 20 Senri Ethnological Studies, Osaka 1987, (red.) J. Rabena, S. Sugita, M . Kobo, ss. 179. Omawiana praca została opublikowana w ostatnim, 20 numerze Senri Eth­ nological Studies - seryjnego wydawnictwa Narodowego Muzeum Etnologicznego w Osace, które ukazuje się nieregularnie od 1978 roku. Jej treść wypeł­ niają referaty 8 Międzynarodowego Sympozjum Etnologicznego, zorganizo­ wanego po raz pierwszy w Japonii w dniach od 16 do 23 września 1984 r. przez �RECENZJE I OMÓWIENIA 243 Narodowe Muzeum Etnologiczne w Osace pod hasłem .Toward a Computer Ethnology", Uczestniczyli w nim informatycy, językoznawcy i etnolodzy z Europy, Sta­ nów Zjednoczonych i Japonii. Wśród zaproszonych gości byli: Louis D. Burnard - informatyk, specjalista w zakresie budowy baz daných z Oxford Univer­ sity Computing Service; Jostein H. Hauge - językoznawca, dyrektor Norwegian Computing Centre for the Humanites; Joseph Raben - profesor jęz. angielskie­ go w Queens College of the City University of New York, redaktor czasopisma „Computers and the Humanites"; Burhard B. Rieger - wykładowca języko­ znawstwa na Politechnice w Akwizgranie, profesor lingwistyki komputerowej na Uniwersytecie w Trewirze. Gospodarzy reprezentowali: Kazaburo Hachimura - informatyk, specjalista w dziedzinie automatycznego przetwarzania ob­ razów z Uniwersytetu w Kioto i pracownicy Narodowego Muzeum Etnologicznego w Osace Paul K. Eguchi - etnolog, Shigerhari Sugita - informatyk-etnolog, informatycy Masatoshi Kubo i Yasunosi Yamamoto. Coraz powszechniejsza obecność sprzętu komputerowego w naszych pla­ cówkach naukowych budzi uzasadnione zainteresowanie możliwościami i per­ spektywami zastosowania najnowszej techniki komputerowej również w pracy etnografów. Dlatego chciałabym zwrócić szczególną uwagę na tę pozycję, oma­ wiając wybrane problemy dotyczące zainteresowania komputerów w naukach humanistycznych przedstawione z perspektywy kilku lub kilkunastoletnich do­ świadczeń m. in. takich instytucji naukowych reprezentowanych na sympo­ zjum, jak Norwegian Computing Centre for the Humanity, Narodowe Muzeum Etnologiczne w Osace, Oxford University Computing Service. Wprowadzenie terminu „Computer Ethnology" do zainteresowań etnologii czy antropologii kulturowej jest ściśle związane z powstaniem i działalnością Narodowego Muzeum Etnologicznego w Osace, w którym - zdaniem S. Sugity - prawdopodobnie po raz pierwszy w świecie został on użyty dla określenia dziedziny badań porównawczych w ramach której komputer jest traktowany i analizowany jako jeden z wytworów kultury materialnej, badania natomiast dotyczą opisu i wyjaśniania jego wpływu na rozwój kultury i społeczeństwa. Powszechnie, również w tej pracy, jest on używany m. in. jako synonim zasto­ sowania komputera w etnologii do przetwarzania informacji, budowania baz danych itp. W problematykę tomu wprowadza artykuł J. Rabena „Computer Ethnology: A View from Human Siences", w którym autor przypomina, że rozwój techniki komputerowej i informatyki już w latach sześćdziesiątych stworzył ogromną szansę dla nauk humanistycznych w wykorzystaniu olbrzymiej pamięci mag­ netycznej i optycznej pozwalając na przetworzenie informacji w języku natu­ ralnym. Właśnie w tym obecnie już tradycyjnym zastosowaniu komputerów (np. w bibliotekach) widzi autor jedną z możliwości dla badań etnologicznych. Proponuje również, aby wprowadzano rozwiązania niekonwencjonalne budu­ jąc relacyjne bazy danych, odpowiednio ułożone, pozwalające na wyszukiwa­ nie powiązań między różnymi kategoriami zjawisk kultury (np. między wytwo­ rami kultury materialnej a obrzędami itp.). Zdaniem Rabena technika kompu- �244 RECENZJE I OMÓWIENIA terowa jest wspaniałą odpowiedzią na fizyczne, społeczne i psychiczne potrze­ by współczesnej nauki, sama stanowi jednak tylko potencjał, który aby mógł być wszechstronnie wykorzystywany i rozwijany potrzebuje pełnej akceptacji ze strony innych środowisk naturalnych i dużego zaangażowania badaczy w poznawaniu jej możliwości. Właśnie ten problem akceptacji nowego elementu w warsztacie badawczym powraca w wielu wypowiedziach. Najwięcej uwagi poświęca mu Y. Yamamoto w artykule „Ethnologist and Programming". Na podstawie własnych obserwa­ cji przeprowadzonych w Muzeum na temat sposobów i zakresu korzystania z systemu komputerowego przez etnologów autor poszukuje odpowiedzi na py­ tanie: Czy etnologom jest potrzebna umiejętność programowania komputerów? Przyznaje, że podejmując pracę w Muzeum jako informatyk, nie przewidział wielu problemów, z którymi się spotkał w trakcie wprowadzenia systemu kom­ puterowego. Wynikały one ze słabej znajomości i często niestety braku zain­ teresowania nową formą pracy wśród etnologów. Oczywiście.autor podkreśla, że już znaczną pomocą jest możliwość korzystania z samych wydruków kom­ puterowych przygotowanych przez innych specjalistów, czy z gotowych pro­ gramów np. tzw. edytorów tekstów. Również ważne zadanie spełnia udział in­ formatyków w roli human interface w ramach programowych badań interdys­ cyplinarnych uznanych powszechnie za optymalne rozwiązanie, ale jego zda­ niem umiejętność programowania jest naturalną koniecznością wywołaną roz­ wojem nauki w tym także dla etnologów, jednak pod warunkiem, że komputer zostanie zaakceptowany jako element warsztatu badawczego. Jedyne w omawianym tomie spojrzenie z pozycji etnologa-użytkownika znajdujemy w artykule P.K. Eguchi „An End User's View of Computer Ethno­ logy". Jest on zdecydowanym zwolennikiem badań interdyscyplinarnych. Egu­ chi przedstawia efekty swojej współpracy z informatykami, dzięki której po­ wstał specjalny edytor tekstów pozwalający na opracowanie i analizę materia­ łów językowych dotyczących literatury ustnej ludów Zachodniej Afryki. Jego praca potwierdza fakt, że zastosowanie komputera w opracowaniu materiałów językowych pozwala na stawianie pytań, których rozwiąznie przy zastosowaniu tradycyjnych metod pracy byłoby bardzo czasochłonne, a nawet niemożliwe. Dlatego od dawna technika komputerowa jest stosowana z dużym powodze­ niem w językoznawstwie. Osiągnięcia w tej dziedzinie specjalistów niemiec­ kich poznajemy w artykule „Empirical Semantics and Computational Lingwistics". B. B. Ricger przedstawiając swoje doświadczenia odwołuje się do pro­ jektu Computational Semantics realizowanego przez grupę badawczą M E S Y (Mathematic-Empirical SYstem) z German Institute Politechniki w Akwizgra­ nie w RFN, którego celem było badanie różnic i zmian językowych dokonują­ cych się w obu państwach niemieckich po 1945 r. w ciągu ostatnich 40 lat. Narodowe Muzeum Etnologiczne w Osace jest uznanym centrum informa­ cji j dokumentacji komputerowej dla potrzeb etnologii, oraz ośrodkiem nauko­ wym promującym szeroko badania interdyscyplinarne w tym zakresie. Ten pro­ fil działalności został określony już od momentu założenia placówki w 1974 r. S. Sugita w artykule ..Computers in Ethnological Studies: As a Tool and an �RECENZJE I OMÓWIENIA 245 Object" wprowadza czytelnika w struktury organizacyjne Muzeum przybliża­ jąc zakres prac prowadzonych w poszczególnych działach i sekcjach, oraz za­ poznaje ogólnie ze sprzętem, który składa się na system komputerowy Muzeum. (Właśnie w NME został opracowany i zastosowany w Dziale Wystaw unikalny system VIDEOTHEQUE). Autor odwołując się do dotychczasowych doświad­ czeń pracowników Muzeum przedstawia jednocześnie wiele postulatów na te­ mat pożądanego zakresu specyfikacji komputerów. Warto podkreślić, że ogromny postęp, jaki został dokonany w tej dziedzinie nauki w ostatnich latach, pozwala już na realizację niektórych z postulatów składanych w 1984 r. Ogromne zainteresowanie wykorzystaniem pamięci magnetycznej i opty­ cznej w prowadzeniu dokumentacji materiałów źródłowych w etnologii jest szczególnie widoczne w działalności muzeów, które gromadzą bardzo różno­ rodny materiał w postaci tekstów, zdjęć, rysunków, map, nagrań, oraz różnego rodzaju przedmiotów-zabytków kultury materialnej. Dotychczas dla wszy­ stkich typów materiałów źródłowych powszechnie przygotowywane są bazy danych tradycyjnie kodujące informacje na poziomie abstrakcyjnego opisu atrybutów. Pierwsze (znane mi) próby tego typu podejmowane są również w placówkach etnograficznych w Krakowie i Warszawie. W zbiorach muzealnych ważne miejsce zajmują materiały ikonograficzne, dla których zbudowanie baz danych związane jest z rozwojem systemów prze­ twarzania obrazów, które zdaniem japońskich specjalistów nie spełniają wszy­ stkich oczekiwań i wymogów aby mogły być już powszechnie i z powodze­ niem stosowane. Na problemy związane z techniką przetwarzania obrazów w budowie baz danych zwracają uwagę autorzy dwóch artykułów (R. Hachimura i M. Kubo) specjaliści w tej dziedzinie informatyki. R. Hachimura w opracowaniu "Image Processing and Computer Graphic in Human Sciences" odwołując się do przykładów dotychczasowego zastosowa­ nia technik przetwarzania obrazów i grafiki komputerowej, podkreśla, że ich dotychczasowe zastępowanie w etnologii jest stosunkowo nieznaczne. Autor dowodzi, że właśnie przyszłość procesów przetwarzania informacji w naukach humanistycznych (również w etnologii) jest związana z procesem przetwarza­ nia informacji obrazowej. M. Kubo w artykule "Visual Information Retrieval System for Ethnological Research" przedstawia zamierzenia i plany Narodowego Muzeum Etnologicznego w Osace w zakresie budowania baz danych dla właśnie tego typu mate­ riałów. Połączenie struktury tej bazy z innymi bazami już istniejącymi pozwoli na wyszukiwanie i oglądanie obiektów bezpośrednio na monitorze bez konie­ czności wielokrotnego dotykania i wyszukiwania zabytków w magazynach. Jednak zrealizowanie tych planów będzie możliwe dopiero po rozwiązaniu kil­ ku podstawowych problemów dotyczących m. in. sprzętu, oprogramowania, oraz opracowania tezaurusa do wyszukiwania informacji etnograficznej. Z kolei osiągnięcia i propozycje brytyjskich naukowców z Oxford Univer­ sity Computing Service zostały przedstawione przez Louis D. Burnard w arty­ kule "Data base or Knowledge base". Na przykładzie trzech projektów baz �246 RECENZJE I OMÓWIENIA danych autor opisał doświadczenia w zakresie zastosowania metodologii AN­ SI-SPARC do opracowania dokumentacji muzealnej. Pierwszy z nich Beazley Archive łączy w całość opisowe, ikonograficzne, katalogujące i atrybutowe da­ ne dotyczące wielu tysięcy waz greckich, drugi Leksykon Greckich Nazw Własnych zawiera epigraficzny indeks wszystkich sprawdzonych znanych nazw greckich od czasów najdawniejszych do połowy VII w. Trzeci projekt opracowywany we współpracy z Ashmodean Museum pozwala na stawianie pytań dotyczących wszystkich znaczących aspektów zabytków (ich konserwa­ cji, dostępności, katalogowania i opisu). Zdaniem autora w określeniu modelo­ wych zależności zawartych między poszczególnymi elementami wykorzystano wiele informacji semantycznych, dzięki czemu uzyskano wysoki stopień wie­ dzy specjalistycznej. Według Burnard w tym przypadku termin "bazy wiedzy' zastosowany zamiast "bazy danych" lepiej odzwierciedla charakter informacji dostępnych w tych projektach. J. Hagues w artykule "Computer Applications in the Hum Sciences in Norway: Past Experience and Future Expectations" zwraca m. in. uwagę na problemy orga­ nizacyjne nauki w swoim kraju. W latach siedemdziesiątych w Norwegii powstały niejako równocześnie niezależnie od siebie na Uniwersytecie w Bergen, dwa ośrodki zajmujące się promocją implementacji techniki komputerowej dla potrzeb humanistyki: Norwegian Computing Centre for the Humanities oraz Norwegian Social Science Data Service Centre. Zdaniem autora, wytworzyła się tym samym sztuczna sytuacja, która jest konsekwencją tradycyjnie ustalonych w Norwegii po­ działów sciences humaines, dlatego pisząc o doświadczeniach i osiągnięciach w tej dziedzinie odwołuje się przede wszystkim do działalności NCC for H, kie­ rowanej przez siebie instytucji, która ma na celu koordynację prac w zakresie kon­ sultacji, nauczania, obsługi sprzętu komputerowego, udzielania pomocy specjali­ stycznej przy indywidualnych projektach, badań metodologicznych i eksperymen­ talnych, ogólnego programu rozwoju, organizacji konferencji i wymiany informa­ cji. Centrum jest zaangażowane również w prace nad tworzeniem standardowych katalogów kolekcji zabytków muzealnych. W omawianym tomie zostały wspomniane bardzo różne możliwości imple­ mentacji techniki komputerowej w humanistyce oraz problemy z tym związa­ ne. Dowodząc, że obecnie przy zastosowaniu jej najnowszych osiągnięć etno­ logia może gromadzić i udostępniać znacznie więcej informacji różnego typu niżjest to możliwe przy zastosowaniu tradycyjnych metod dokumentacji. Bar­ dzo obiecujące perspektywy w tej dziedzinie łączone są z postępem w zakresie szybkości i dokładności rejestracji informacji. Jeżeli zostaną pokonane proble­ my natury ekonomicznej i społecznej nierozłącznie związane z wprowadza­ niem nowej techniki do warsztatów badawczych jest nadzieja, że w przyszłości pows-tającc bazy danych wzrosną liczebnie i kompleksowo (przy prawdopo­ dobnym zaakceptowaniu określonych standardów w całym świecie) będą mo­ gły zastąpić tradycyjne systemy informacji istniejące do dziś. Stwarzając bada­ czom szerokie możliwości prowadzenia badań porównawczych, wzbogacając ich warsztaty i pomysły w rozwiązywaniu podejmowanych problemów. Bogumiła Marczak-Krzystek �RECENZJE I OMÓWIENIA 247 Brak u narodov Central 'noj i Jugo-Vostočnoj Evropy, Moskva 1988, J. V. Ivanova, M. S. Kašuba, N. A. Krasnovskaja (red.), ss. 240, ryc. 12 Książka ta ma duże znaczenie jako próba porównawczego opracowania zwyczajów weselnych u Serbo-Łużyczan, Polaków, Czechów, Słowaków, na­ rodów Jugosławii, Bułgarów a także Albańczyków, Rumunów i Greków w X I X - pocz. X X w. Pomysł syntetycznego opracowania zwyczajów weselnych u wy­ branych narodów Europy nie został niestety w pełni zrealizowany. Powstało 8 artykułów powiązanych jednym tematem traktujących o zespołach ludzkich niejednorodnych pod względem etnicznym, zróżnicowanych liczebnie, a złą­ czonych przynależnością do jednego państwa (np. narody Jugosławii i Czecho­ słowacji). Pewne ujednolicenie starano sięjednak osiągnąć realizując ustalony przez redakcję kwestionariusz zagadnień. Obejmował on m. in. problem uza­ leżnienia kontraktów małżeńskich od poziomu stosunków społeczno-gospodarczych, sprawę wyboru partnera opartego na zasadach społecznej i lokalnej endogamii, powiązań w grupach wiekowych, powinowactwa, przebieg ceremonii ślubnych, sposoby zapewnienia podstaw materialnych powstającej rodziny, ubiorów obrzędowych, wyprawy panny młodej i in. Autorzy zestawili tradycyj­ ne zwyczaje i uroczystości religijne z rejestracją małżeństwa w urzędach stanu cywilnego, zwracając także uwagę na obrzędy wprowadzania nowego członka do rodziny i społeczności wiejskiej. Podkreślono ponadto wielofunkcyjność małżeństwa oraz jego znaczenie społeczne, prawne, etyczne i religijne. Wartość poszczególnych opracowań jest różna. Należałoby chyba staranniej przekonsultować ustalenia rosyjskich specjalistów z etnografami z poszczegól­ nych krajów, którzy zapewne lepiej dostrzegają odrębności narodowe. W opra­ cowaniach przeważają znane z literatury przedmiotu opisy zwyczajów weslnych a nawet nutami melodii. Zmcznie mniej pogłębione są informacje o kon­ traktach małżeńskich, posagach, doborze małżeństwa od tej strony, fragmenta­ rycznie opisano też stroje weselne i ceremonie rozdawania podarunków. Nie­ wielu autorów dostrzegało starsze tradycje zawierania kontraktów małżeń­ skich. W sumie jednak dobrze się stało, że podjęto pierwszą próbę zestawienia podstawowych informacji o trybie zawierania małżeństw wiejskich w krajach środkowo-wschodniej Europy i na Bałkanach. Pomoże to w dalszych pracach syntetycznych, w których konieczne byłoby uwzględnienie wszystkich Sło­ wian wschodnich, a także pominiętych tu Węgrów, ponadto - staranniejsze roz­ różnianie zwyczajów weselnych narodów związanych wspólnotami państwo­ wymi. Irena Титан �248 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Aina Petrovna Alsupe, Aysma Janovna Kargane, Tautas lietiška maksla padomju Latvija 1970-1985 (Narodnoe prikladnoe isskustvo sovetskoj Latvii 1970-1985), Riga 1988, ss. 227, ryc. 484 (w tym 269 barwnych) Starannie wydana książka z dobrymi ilustracjami poświęcona jest okresowi rozkwitu łotewskiej sztuki zdobniczej. Podobnie jak w krajach skandyna­ wskich, na Łotwie jak też w innych krajach nadbałtyckich, tradycyjne ludowe zdobnictwo odgrywa znaczną rolę w dodatkach do współczesnej odzieży i de­ cyduję niemal o wyposażeniu wnętrz mieszkalnych. Autorki podkreślają dawne tradycje tej twórczości. W kraju pozbawionym samodzielności państwowej i własnej warstwy wyższej, ludowa twórczość chłopska utrzymywała łotewskie tradycje kulturowe. Należy to brać pod uwagę przy rozpatrywaniu zagadnień twórczości ludowej i jej historii. Najobszerniejsza część opracowania dotyczy artystycznych wyrobów włó­ kienniczych. Przeważają tkaniny użytkowane we wnętrzach mieszkalnych 0 geometrycznym i roślinnym ornamencie, często w kompozycji pasowej. Sze­ roko rozpowszechnione w odzieży także miejskiej są wzorzyście tkane pasy 1 wstążki, a kobierce i bieżniki są nieraz dużymi kompozycjami figuralnymi. Popularne jest także barwne dziewiarstwo wzorzyste (wyrób rękawic, nakryć głowy i szali ma na Łotwie średniowieczne tradycje). Interesujące są przykłady zdobienia haftem o tradycyjnym ornamencie. Można go odnaleźć także na to­ rebkach, teczkach, oprawach książkowych i innych wyrobach ze skóry. W pra­ cy ukazano ponadto ceramikę, wyroby z metalu, bursztynu i drzewa, meble i plecionki. Książka przedstawia bogatą możliwość łotewskiej twórczości lu­ dowej . Irena Turnan Pierwsze w literaturze światowej opracowanie poświęcone historii dziewiarstwa przed wprowadzeniem produkcji fabrycznej w najnowszej książce IRENY TURNAU HISTORY O F KNITTING B E F O R E MASS PRODUCTION Akcent, Warszawa 1991 Jeszcze do nabycia w Bibliotece Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105, tel. 20-28-81 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34d01a74d20a0bd5cc98f6e1f226435d.pdf 6d7030461b02d1c6157ceaa8c8fa91e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1399 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1293 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.217-236 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ETNOGRAFIA POLSKA", I X X X V ; 1991 z. 1 PL ISSN 0071-1861 K R O N I K A Przetrwanie etniczne W 1968 r. Norman Lewis opublikował w „Sunday Times" artykuł zatytuło­ wany „Genocidě in Brazil" (Ludobójstwo w Brazylii) traktujący o losie Indian. Jego treść żywo poruszyła opinię publiczną, co zmusiło parlament brazylijski do wprowadzenia ustawodawczych ograniczeń w dowolnym dotąd traktowaniu praw ludności indiańskiej przez pozostałych obywateli kraju oraz przez przed­ siębiorstwa eksploatujące bogactwa naturalne na terenach zamieszkałych przez pierwotnych autochtonów (zakładając, że autochtonami są również pozostali Brazyliczycy). Wywołał on też szerokie społeczne zainteresowanie losem lud­ ności tubylczej w ogóle, które przybrało formy zorganizowane polegające na systematycznym śledzeniu sytuacji ludów plemiennych i publicznym reagowa­ niu na gwałcenie ich prawa do istnienia. Zadania tego podjęło się założone w 1969 r. przez R. Hanbury-Tenisona stowarzyszenie International Survival (pozostaje on nadal jego przewodniczącym). Jest to międzynarodowy ruch na rzecz ochrony praw ludów plemiennych zagrożonych wyginięciem. Powstał on początkowo w Wielkiej Brytanii, obec­ nie zaś istnieją jego sekcje narodowe we Francji, Hiszpanii i USA oraz grupy lokalne w ponad 60 innych krajach. Rodowód jego tkwi w uczuleniu światlejszych umysłów na różnorodne przejawy lekceważenia praw wszelkiego rodzaju mniejszości, tak charakterystycznemu dla drugiej połowy naszego stulecia. Podczas badań terenowych etnografowie stykają się wielokrotnie z przejawami nie tylko lekceważenia praw małych grup etnicznych, lecz także ich gwałcenia a nawet celowego niszczenia takich grup. Świadomość etnografa nastawionego dawniej na dokumentowanie ginących faktów kulturowych wzbogaciła się o odruch protestu przeciwko bezmyślnej, choć nie zawsze zamierzonej, dzia­ łalności społeczeństw z kategorii cywilizowanych na szkodę tych, które do owej kategorii nie należą. Ukuty został termin etnobójstwo (por. artykuł A. Posern-Zielinskiego „Etnocyd" w Słowniku pojęć etnologicznych pod red. Z. Staszczak, 1987). W Ruchu Przetrwania Etnicznego uczestniczą etnolodzy, dziennikarze, in­ telektualiści, prawnicy a nawet politycy odczuwający moralną odpowiedzial­ ność za los kultur stojących na straconej pozycji w bezpośrednim zdarzeniu z agrsywną cywilizacją techniczną. Postawa ta więc nie ma nic wspólnego z ro­ mantyczną spuścizną ludomańską. Intencją ruchu nie jest tworzenie rezerwa­ tów ani zachowywanie na siłę wartości kulturowych, których nosiciele adaptują się do życia w otaczającym makrospołeczeństwie. Jego celem jest niesienie po- i �218 KRONIKA mocy ludziom asymilowanym pod przymusem zewnętrznym, którzy tego przy­ musu nie akceptują i pragną sami decydować o swoim losie. Są to ludy godzące się na konsekwencje akul turacj i, ale w trybie i tempie, które są dla nich do przy­ jęcia. Skrajne sytuacje dotyczą fizycznego wyniszczania plemion, których ist­ nienie przeszkadza interesom grup ulokowanych w społeczeństwie dominują­ cym. Smutnych przykładów dostarcza sytuacja ludów Ameryki Południowej i niestety wielu innych obszarów. Ruch Przetrwania Etnicznego nie ogranicza się do współczucia, lecz próbu­ je organizować protesty publiczne przeciwko takim działaniom, wywierać na­ cisk na władze polityczne i administracyjne by te realizowały swoją odpowie­ dzialność za losy wszystkich obywateli, także tych o słabej pozycji przetargo­ wej. Dzięki zdecydowanej, choć wyważonej postawie i zawodowej kompeten­ cji swych członków ruch International Survival uzyskał status organizacji kon­ sultacyjnej w ONZ. Ruch udziela pomocy prawnej małym grupom etnicznym, które chcą zachować prawo do życia według swoich zasad, czyli prawo do samookreślenia. Dąży do tego, by ich interesy były właściwie reprezentowane tam gdzie podejmuje sie decvzie dotyczące ich przyszłości Wychodząc z zało­ żenia że czynnikiem określającym los owych ludów jest gospodarka, ruch dąży do zapewnienia im tytułu własności do ziemi i innych naturalnych źródeł utrzy­ mania Stad wvnikaia m in orotestv i petvcie przeciwko rucowaniu z terenów zamieszkania Ostatnim teso przykładem a pierwszym w którym uczestniczy­ li polscy etnolodzy (choć byli leż tacv którzy odmówili udziału) była petycja w snrawie nlemion Sarawaku usuwanych z zajmowanych terenów coraz aerervwnieTnr7ez fi mv nrow.dzace eksnloatacie lasów Protesty nie dotyczą samei cLwSrTnod^ bv nrzed ich rozpoczęciem orze ™ X i ć n ^ s I T ™ usTwowe^ałTtS nrzemv że nit wystarcza samo S u s l a w l c z n a kontrola społe- Brazylia zresztą często zmienia przepisy prawne albo interpretuje je na nie­ korzyść rodzimej ludności. Ilustruje to sprawa tamy na rzece Xingu w Amazonii projektowanej za fundusze Banku Światowego. Miała ona zalać tereny zamie­ szkane przez ok. 1500 Indian Kayapo. Gdy w 1988 r. dwu ich przedstawicieli w towarzystwie etnologa udało się do siedziby Banku Światowego w Waszyng­ tonie by przekazać swe zaniepokojenie, po powrocie stanęli oni przed sądem oskarżeni z artykułu o szkalowanie dobrego imienia kraju przez cudzoziem­ ców. Kilku działaczy indiańskich walczących o pokój ekonomiczny na swoim terenie zostało zamordowanych, m. in. w aresztach policyjnych. Swoboda, z ja­ ką odmawia się im praw obywatelskich i traktuje jak obcych ludzi idzie w parzę z niedotrzymywaniem zobowiązań ustawowych. Przykładem szczególnie rażącym są Indianie Yanomami z północnej Bra­ zylii liczący niemal 10 tysięcy osób i zajmujący znaczne obszary dżungli przy granicy z Wenezuelą. Presja międzynarodowa, w tym również Ruchu Przetrwa­ nia Etnicznego, zmusiła rząd Brazylii do odstąpienia od planów podziału ich terytorium na izolowane rezerwaty. Plany te powstały tylko po to, by większość �i KRONIKA j I I j j \ ] • ; j I I • \ \ ] ' ' ' • • 1 219 ziem poddać eksploatacji przemysłowej. W 1979 r. wprowadzono zakaz inwazji tego obszaru przez ludzi z zewnątrz i przyjęto zobowiązanie utworzenia „parku indiańskiego" - autonomicznego i całościowego terenu użytkowanego przez Yanomami. Przed kilku laty jednak odkryto tam złoto i obecnie już ok. 50 tysięcy poszukiwaczy wypiera Indian, szerząc wśród nich choroby a nierzadko wystrzeliwując całe ich grupy. Powstały osady górnicze, eksploatuje się drzewo, buduje drogi z perspektywą rozwoju hutnictwa. Rząd znów powrócił do projektów pozostawienia Indianom 19 małych i izolowanych od siebie re­ zerwatów obejmujących tylko 30% dotychczasowej ich ojczyzny. Ruch na rzecz Przetrwania Etnicznego na nowo mobilizuje opinię światową przeciw tym zamierzeniom, dzięki czemu m. in. Bank Światowy wstrzymał finansowanie pewnych przedsięwzięć w Amazonii. W akcji tej uczestniczy także miejscowy kościół katolicki, zwłaszcza duchowieństwo inspirowane przez teologię wyzwolenia. Natomiast destrukcyjną rolę, i to nie tylko w Brazylii, odgrywają kolonie misyjne małych ruchów religijnych powstałych zwłaszcza w USA. Fundamentalizm tych sekt i ich fanatyczna ewangelizacja prowadzą często do drastycznej rewolucji w stylu życia i wymierania grup tubylczych, którym sekty takie narzuciły swoją kuratelę. W 20 lat po swym słynnym artykule Norman Lewis opublikował książkę The missionaries poświęconą misyjnemu imperializmowi niektórych spośród 300 takich sekt działających w Ameryce Południowej, Azji i Oceanii. Ma ona znów szeroki odbiór, tym razem jednak Ruch Przetrwania Etnicznego nie zmienia zasadniczej koncentracji swojej uwagi na agresji ekonomicznej wobec małych etnosów i na obowiązku państwa do bronienia interesów wszystkich swych obywateli, zwłaszcza stanowiących mniejszość. W ciągu 20 lat działalności Ruch Przetrwania pomógł przewartościować założenia wielu projektów, których etniczna szkodliwość nie była brana pod uwagę przez polityków i ekonomistów. Nie było to łatwe gdyż wyjątkową siłę zachowują kontrargumenty o rzekomej szkodliwości politycznej wstrzymywania nieprzemyślanych i niehumanitarnych poczynań. Niemniej pragmatycy z Banku Światowego bardziej niż ich partnerzy w rządach zainteresowanych państw skłonni są uznawać racje etniczne. W rezultacie Bank zrezygnował ze wspierania kilku inwestycji, m. in. tam energetycznych w Amazonii i Indiach. W tych ostatnich zniszczeniu miały ulec podstawy egzystencji 60 tysięcy osób należących do kilku plemion w dolinie rzeki Indravatii. Ruch podejmuje i wspiera finansowo proeramv rozwojowe tvou społecznego w Wenezueli Afryce Południowej Australii Ekwadorze Br.zylii Onanizuje dwujęzyczne szkoły podtrzymuj' ć lokalne t'radvcie kulťrowe i ucząc poczucia bezpieczeń­ stwa w kontaktach ze światem zewnętrznym. Nie unika też działalności na poeraniczu filantronii nk nn wvkum'pnie 7 niewoli u nl-intitorów kiucyuku 100 Indian Andoke ÍKoliimhiVl iodvnvrh nn.nslntvrh L v žvciu nr^edstnwir.Vli ludu l i c h e e ™ , w J nn TI TJnllZZlTw^ SneHnlnv nrn rrnrn y m t r i dVnr/vwrnrenř, < h nnrmnlnom, zvři , i .IhworVenh, ich tZlť mościT u h urowej normalnemu zyc.u odtworzeniu tozsa- �220 KRONIKA Ruch Przetrwania Etnicznego zainicjował również kampanię, która nie­ oczekiwanie stała się bardzo popularną i w pewnym sensie pokazową. Jeden z londyńskich domów aukcyjnych wystawił w 1988 r. na sprzedaż makomakai czyli zmumifikowaną głowę maoryjskiego wojownika, tatuowaną i liczącą ponad 200 lat. Napłynęły protesty z nowozelandzkiej komisji praw człowieka i z całej Wielkiej Brytanii, w wyniku czego aukcję odwołano. Z etycznego pun­ ktu widzenia protesty były usprawiedliwione, lecz ich siła była niewspółmierna do jednostkowej przecież spawy. Ofiary z życia współczesnych nam ludzi w odległych dżunglach lub bezpośredniego zagrożenia egzystencji całych grup nie wvwoluia tak żvwei reakcii. Opinia traktuje ie prawie tak normalnie jak ofiary wojny; chociaż jest to wojna między kulturami. i ni :ili j| lili! ¡¡ i| I iii l ¡L lii ni I li Jedna głowa maoryjska skoncentrowała na sobie więcej dowodów współ­ czucia niż Mapucze będący ofiarami represji w Chile, meksykańscy Zapoteko­ wie wysiedlani z powodu zamieszkiwania terenów atrakcyjnych turystycznie, tubylcy kanadyjscy spychani przez bazy wojskowe, plemiona Indonezji podda­ ne masowym przesiedleniom albo ludy Filipin bombardowane przy okazji walk z partyzantką. Szerszym, chociaż koniunkturalnym zainteresowaniem obdarzo­ no los tubylców australijskich, którzy rocznicę 200-lecia Australii ogłosili ro­ kiem żałoby, był to jednak produkt uboczny intensywnej reklamy samej rocz­ nicy przez władze kraju. Z powodu takiej oziębłości społeczeństw cywilizowanych nie zdolnych do ciągłego skupiania uwagi na nieszczęściu calych'rzesz innych ludzi Ruch Przetrwania Etnicznego musi mobilizować opinię w skali świata, by jego stanowi­ sko miało odpowiednio liczne poparcie. Publikuje on w Paryżu „Ethics", w Londynie zaś ..Survival International News", regularnie ukazujące się pisma podejmujące problematykę przetrwania. Przekazuje on też zainteresowanym biuletyny szybkiej akcji informujące o wydarzeniach wymagających podjęcia działania i zachęca do pisania petycji pod adresem odpowiednich władz lub osób. W szczególnie ważnych sprawach inicjuje centralną akcję protestacyjną, jak to ostatnio miało miejsce w przypadku masowej wyprzedaży terenów plemiennych Sarawaku kompaniom przemysłowo-handlowym. Najczęściej protesty nie przynoszą bezpośrednich skutków. Tworzą jednak atmosferę, w której coraz trudniej o otwarty gwałt na ludziach o odmiennej kulturze, w której pogarda dla odmienności zaczyna być moralnie osądzana. Tworzą też pewną nową wartość o znaczeniu ogólnym, mianowicie przekonanie, że losy np. Dajaków lub Yanomami są lub mogą być przedmio cm troski całego świata, że sami Dający i Yanomami muszą być traktowani jako obywa­ tele swych państw, lecz także są obywatelami świata. Jeśli ludzkość będzie mia­ ła mniej zaścianków, mniej wówczas będzie tolerancji dla samowoli i gwałtów. Najcenniejszym rezultatem działalności Ruchu Przetrwania jest wszakże tworzenie postawy obronnej samych zainteresowanych i wspieranie ich poczucia własnej wartości, jak też przekonanie, że powinni oni walczyć o swoje prawa. Izolowane plemiona, których polityka ograniczała się dawniej do kontaktów z sąsiadami wychodzą obecnie na arenę międzynarodową. Powstały takie organizacje jak Unia Ludów Indiańskich czy Związek Amazoński, które pro- j \ j i j ! | \ i j i ' ' ! , ; �KRONIKA 221 wadzą dyplomację, uczestniczą w działalności agend ONZ, ich działacze otrzy­ mują prestiżowe nagrody rangi światowej. Po powrocie do kraju giną często skrytobójczo ale fakty te nic są już przemilczane. Szczególnie odpowiednim forum dyplomatycznym jest podkomisja Obrony Mniejszości Etnicznych przed Dyskryminacją istniejąca przy ONZ, o działalności której w Polsce mało wia­ domo. Stanowisko zajmowane przez Polskę w tej podkomisji również nie jest znane publicznie, ani w profesjonlnym kręgu etnologów. Wiadomo, żc ONZ ogłosiła Światową Dekadę Rozwoju Kulturalnego, w programie której los małych etnosów zajmuje szczególne miejsce. Właśnie w ramach owej Dekady odbył się w 1988 r. W Filipinach Międzynarodowy Fe­ stiwal Kultur Tubylczych i Tradycyjnych, w którym uczestniczyli wysłannicy takich kultur z 20 krajów. Prócz folklorystycznego charakteru przewidywał on imprezy edukacyjne i dyskusje na temat polityki etnicznej. Zakończył się on przyjęciem tzw. deklaracji manilskiej, która m. in. głosi: „Narody Zjednoczone winny przyznać wszystkim wspólnotom etnicznym i tubylczym prawo do uz­ nawania ich członków za pełnoprawnych obywateli swych państw, prawo do zwrotu skonfiskowanych ziem ich przodków, podtrzymywania i ochrony ich kultury oraz tradycji przede wszystkiem, oraz stworzyć forum ludów plemien­ nych celem uczestniczenia w podejmowaniu decyzji dotyczących ich kultury i życia". Przebudzenie świadomości ludy le w niemałym stopniu zawdzięczają dzia­ łaniom Ruchu Przetrwania Etnicznego. Dowodzi to, żc u podstaw idei leży ide­ alistyczne, co nic znaczy nierealne, założenie, żc świat współczesny może rzą­ dzić się humanitarnymi prawami. Ruch występuje przeciwko powtarzaniu me­ tod powszechnych w przeszłości - masowym mordom, zawłaszczeniu cudzych terenów, spychaniu na obszary marginalne, wymuszonej asymilacji. Etnogene­ za większości ludów świata zawiera takie przypadki w postaci czynnej lub też w formie poddania się gwałtowi. Miejmy odwagę zapytać samych siebie czy będziemy akceptowali kontynuację tych metod również współcześnie. Pytanie to nic jest odosobnione. Liczne autorytety moralne dają na nie od­ powiedź jednoznaczną. W posłaniu z okazji Światowego Dnia Pokoju obcho­ dzonego przez Watykan Jan Paweł II powiedział ł stycznia 1989 г., że prawa mniejszości wynikają z godności jednostki ludzkiej i rozciągają się na zbioro­ wości w jakich ona fukcjonujc, oraz zc wspólnoty rodzaju ludzkiego. „Pewne ludy - kontynuował - zwłaszcza określone jako tubylcze, zawsze utrzymywały szczególny związek zc swoim terytorium, związek stanowiący o tożsamości grupowej wynikającej z plemienności tradycji społecznych i religijnych. Gdy ludy tc pozbawione zostają swej ziemi tracą podstawowy składnik swego spo­ sobu życia i narażone zostają na ryzyko wymarcia". Filozofia ruchu otrzymała ostatnio silne wsparcie wywodzące sięspoza jego kręgu, lecz motywowane podobnie silną postawą moralną. Myślę tu o przebu­ dzeniu radzieckiej opinii publicznej w kwestii losu małych narodów Syberii, zwłaszcza północnej. Ich środowisko i samo istnienie zostały poważnie zagro­ żone przez agresję ekologiczną przemysłów wydobywczych, bezmyślne dzia­ łania transportowców a częściowo dawniejsze doświadczenia jądrowe. Głosy �222 KRONIKA ' protestu wywodzą się z grona intelektualistów pochodzenia rosyjskiego oraz autochtonicznie syberyjskiego, etnolodzy nie biorą w nim na razie udziału. Wydaje się, że polscy etnolodzy są wystarczająco otwarci, by wzbudzić w sobie czynne zatroskanie sprawami, o które walczy Ruch Przetrwania Etnicznego. Przemawiają za tym względy ogólne i partykularne. Pamiętajmy bowiem o znanym prawie etnologicznym - zasadzie wzajemności. Jak powiedział trafnie dr Jackowski: gdyby świat częściej słyszał nasz głos w sprawach powszechnych, byłby bardziej skłonny wypowiadać się z większą determinacją na temat gwałtów czy etycznie wątpliwych wydarzeń w historii naszych włas­ nych stosunków etnicznych, a być może i w generalnych kwestiach naszego bytu narodowego. Sądzę, że Komitet Nauk Etnologicznych mógłby już obecnie powołać lo­ kalną grupę Przetrwania Etnicznego. Problem dotyczy nie tylko 200 milionów członków małych grup plemiennych czy też zachowania kolorowej palety róż­ norodnych kultur. Dotyczy on zastosowania - w specyficznej dla etnologów dziedzinie - zasad samookreślenia, wolności od eksploatacji i dyskryminacji, oraz przyjęcia niezależnej postawy w ocenianiu konfliktowych interesów etnicznych. Jest to zatem problem godności profesjonalnej, czyli pojęcia, którym dotąd nie mieliśmy czasu zajmować się poważniej . 1 Slcmoj Szynkicwicz ] ¡ \ ] j i 1 j ] j j 1 Osoby zainteresowane działalnością ruchu International Survival mogą kontaktować siez mgr Dagnoslawem Demskim, 1HKM PAN. ul. Świerczewskiego 105, Warszawa ¡Red.]. 750-lecie „Tajnej historii Mongołów" i triumfalny powrót Czyngis-chana. Przez dziesiątki lat władze Mongolii, wspierane przez gorliwych urzędni­ ków i - niestety - także posłusznych uczonych, próbowały wymazać imię Czyn­ gis-chana, twórcy potężnego imperium, z ludzkich serc i pamięci. Dawny wódz -jak powiadają wierzenia: zrodzony z woli Nieba i zesłany na ziemię, by ocalić ludzkość, został wykreślony z oficjalnej historii i skazany na zapomnienie. Tych, którzy upominali się o przywrócenie Czyngis-chanowi należnego mu miejsca w dziejach Mongolii karano, zarzucano im nacjonalizm i antysowietyzm, wykluczano z partii, zmuszano do emigracji . W tych warunkach prawdziwym aktem odwagi było wystawienie okazałego, pomnika w miejscowości Gurvan Nuur, w ajmaku chentejskim, tam gdzie przed 800 laty Czyngis-chan przyszedł na świat. Był rok 1962. Lokalne władze, zaskoczone tym dowodem samowoli ludności, nakazały zniszczenie kamien­ nego obelisku z portretem Wielkiego Mongoła. Wieczne Błękitne Niebo czu­ wało jednak nad swym synem. Pomnik trwa do dziś, a niedawno w tym samym ajmaku stanął kolejny głaz z napisem głoszącym, że na tej ziemi właśnie urodził 1 i «L. �KRONIKA 223 się Czyngis-chan. Obydwa monumenty pokazywane są teraz z dumą turystom, także coraz liczniejszym grupom zagranicznych przybyszów. Powracający w pełni chwały bohater spogląda dziś na swój lud z licznych plakatów, okładek książek i prezentowanych na wystawach portretów. Czyn­ gis-chan jest obecny w spektaklach teatralnych i dziełach operowych, w reper­ tuarze baletu i filmu. Poświęcane mu są utwory literackie i muzyczne, wielkie koncerty na chór i orkiestrę, wiersze i pieśni. Przedstawienia ukazujące geniusz tej postaci, przypominające jej legendę i podnoszące Czyngiza do rangi bóstwa, przyjmowane są entuzjastycznie zarówno przez bywalców stołecznych przy­ bytków sztuki, jak i przez mieszkających na prowincji pasterzy, uczestniczą­ cych w spektaklach prezentowanych przez amatorskie zespoły. Te z pozoru mało znaczące fakty świadczą jednak o ogromnych przemia­ nach dokonujących się we współczesnej nam Mongolii. Cechą tych przeobrażeń jest m. in. zmiana stosunku Mongołów do własnych tradycji narodowych, nowe spojrzenie na historię i kulturę mongolską połączone z próbą przywrócenia bla­ sku wartościom, które przez lata chciano zniszczyć i zastąpić tworami tzw. kul­ tury socjalistycznej. Dziś w dawnych i nowo otwartych muzeach coraz liczniej prezentowane są zabytki dokumentujące kulturę mongolską i jej bogate tradycje. Władze przy­ wracają też oficjalną rangę świętom, z którymi walczono widząc w nich relikty feudalnej przeszłości i zacofania, przejawy kultury pasterskiej, uznanej za ha­ mulec postępu. Swoisty proces rehabilitacji przeżywa religia Jamajska, oskar­ żana do niedawna o szerzenie zabobonów i otumanienie ludzi. Religii tej przy­ wraca się należne jej miejsce w intelektualnym rozwoju Mongołów, docenia jej wkład w kształtowaniu kultury mongolskiej od X V I w.^. Od 1970 r. działa w Ułan Bator Instytut Buddyzmu, w którym kształcą się przyszli lamowie z Mongolii i ZSRR (Buriacja). Dopiero teraz jednak działalność Instytutu uzy­ skała niejako oficjalną i powszechną akceptację. Wzrasta też zainteresowanie ludności moncolskiei lamaizmem i udziałem w oraktvkach reli<ninvch Znika obawa że przekroczenie prorów Gandanu - jedynej czynnej świątyni na obsza­ rze stolicy - może być poczytane za karygodny postępek. Na ulicach, w witrynach księgarskich, na okładkach czasopism, coraz czę­ ściej można zobaczyć napisy w języku staromongolskim. W latach czterdzies­ tych naszego stulecia obowiązujące przez wieki w Mongolii pismo ujgurskie zastąpiono zmodyfikowaną cyrylicą. Teraz powraca się do niego przede wszy­ stkim poprzez publikacje i naukę w szkołach. Niebawem zaś alfabet, którego nie udało się wyrugować mimo upływu lat, stanie się znów powszechnie obo­ wiązującym pismem Mongołów. Niemały udział w dokonujących się przemianach ma działające od marca 1990 r. Forum, które nosi nazwę „Ognisko Czyngis-chana". Celem tego stowa­ rzyszenia, powstałego z inicjatywy około stuosobowej grupy intelektualistów, jest przede wszystkim odrodzenie najcenniejszych tradycji kultury mongolskiej (w tym także religii) oraz ich propagowanie w kraju i na świecie. Głównym zadaniem jest także odkłamanie historii i przekazanie jej prawdziwego obrazu przyszłym pokoleniom. Planuje się stworzenie Muzeum Czyngis-chana ukazu- �IT 224 fi łi!" I ifí: > "¡I ¿ l! KRONIKA jąccgo również kulturę jego czasów. Nazwa stowarzyszenia ma znaczenie sym­ boliczne. „Ognisko Czyngis-chana" jest bowiem symbolem zjednoczenia Mongołów. Forum pragnie złączyć wszystkich ludzi pochodzenia mongolskiego mieszkających w MRL i poza jej granicami. Działacze Forum wierzą, że imię Czyngis-chana może pomóc w odradzaniu się narodowej tożsamości Mongo­ łów i wskrzeszeniu gasnącej, zwłaszcza w młodym pokoleniu, dumy z przyna­ leżności do tej właśnie grupy ludów świata . Miejmy nadzieję, że owym w pełni zrozumiałym dążeniom nie będą towa­ rzyszyły tak powszechne dziś w świecie przejawy narodowej megalomanii, na­ cjonalizmu, braku tolerancji, że nie staniemy sięświadkami wybuchu kolejnych konfliktów, które nie są, niestety, obce i Mongolii. Z coraz większą mocą ujaw­ niają się bowiem antagonizmy mongolsko-kazachskie (muzułmanie) i waśnie między Chałchasami a mniejszościami etnicznymi zaliczanymi do tzw. Ojratów (Mongołów zachodnich). Jawnie manifestowana jest wrogość wobec Ro­ sjan. Negatywny jest też niestety na ogół wizerunek Polaka, Mongolia odwraca się od swych tradycyjnych partnerów handlowych, politycznych i kulturalnych. Z nieukrywaną nadzieją patrzy natomiast na Japonię, kraje Europy Zachodniej, USA. Znika też wrogość w stosunkach z Chinami, na terytorium których, notabene, mieszka więcej Mongołów niż w obecnych gra­ nicach MRL. Coraz częściej można spotkać w Mongolii Japończyków. Ich prężny kapitał ma ogromne znaczenie a zarazem pole do popisu na pustym ryn­ ku mongolskim. Rozwija się także współpraca kulturalna i naukowo-technicz­ na. Wielki rozgłos nadano też w obu krajach pracom mongolsko-japońskiej eks­ pedycji etnograficzno-archeologiczncj poszukującej miejsca pochówku Czyn­ gis-chana (jest ono do dziś owiane mgłą tajemnicy). Doskonale układa się współpraca Mongolii z UNESCO. Z funduszu tej orga­ nizacji płyną ogromne sumy przeznaczone na ratowanie zabytków kultury (m. in. architektury sakralnej) oraz organizację prestiżowych kongresów i konferencji na­ ukowych o zasięgu międzynarodowym. UNESCO miało m. in. ogromny udział w organizacji V światowego Kongresu Mongolistów w 1987 r. Patronuje leż Mię­ dzynarodowemu Stowarzyszeniu Mongolistów . Przyczyniło się również do zor­ ganizowania 1 Letniej Szkoły Młodych Mongolistów w sierpniu 1989 r. 3 4 |i; # ¡I W Jednym z przedsięwzięć - mających nie tylko prestiżowe i naukowe, lecz także symboliczne znaczenie, zwłaszcza w czasie gwałtownych przemian, obejmujących m. in. stosunek Mongołów do własnego dziedzictwa kulturowego - była międzynarodowa konferencja zorganizowana w dniach 14-16 sierpnia 1990 r. w Ułan Bator, z okazji 750-lccia Tajnej historii Mongołów. Ta bezcenna Kronika, napisana prawdopodobnie w okresie od 1228 do 1240 г., ukazuje na poły mityczną, na poły rzeczywistą genealogię Czyngis-chana i niezwykle interesujące dzieje jego życia (ostatnie rozdziały poświęcone są natomiast następcy Czyngis-chana - Ógedejowi). Tajna historia jest źródłem, z którego czerpią badacze reprezentujący różne dziedziny nauki. I - jak można wnioskować chociażby na podstawie referatów wygłoszonych podczas wspo­ mnianej Konferencji - źródło to wciąż bije obficie. Trwają jeszcze np. spory o czas powstania Kroniki, nie rozstrzygnięto też, kim był autor dzieła. Nic wia- �• KRONIKA 225 domo również, jak wyglądała pierwotnie oryginalna wersja Kroniki. Podstawą do badań i przekładów jest wersja pochodząca z połowy X I V w., oddająca dźwięki języka mongolskiego znakami pisma chińskiego,. Wokół każdego tłu­ maczenia na języki obce toczą się'dyskusje wskazujące, iż żaden z tłumaczy nie zbliżył się do stanu doskonałości. Proponowane są rozmaite, niejednokrot­ nie krańcowo odmienne interpretacje poszczególnych słów, wersów, paragra­ fów. Z okazji Konferencji i - rzecz jasna - 750-lecia Kroniki badacze mongol­ scy przygotowali kolejne wydanie Tajnej historii, tym razem w języku używa­ nym współcześnie i w staromongolskim (być może tak właśnie wyglądał ory­ ginał...). Można się jednak spodziewać, że i ten najnowszy (biorąc pod uwagę rok wydania) tekst nie zadowoli mongolistów. Problemy językoznawcze, trudności przekładu, różnorodność interpretacji itp. były jednym z podstawowych zagadnień dyskutowanych podczas Konfe­ rencji. Mówiono też np. o cechach języka Kroniki, jego strukturze, związkach z językami ludów sąsiednich, o imionach własnych, sposobach określania barw, roślin itp. Niektórzy wskazywali na obecność motywów epickich i fol­ klorystycznych. Nieco uwagi poświęcono charakterystyce głównych postaci, m. in. kobiecych, przede wszytskim jednak Czyngis-chanowi. Tajna historia jest nie tylko jednym z podstawowych źródeł do badania dziejów Mongolii. Dostarcza też bezcennych danych o strukturze plemiennej i etnicznej państwa mongolskiego, etnogenezie, stosunkach społecznych i są­ siedzkich, podstawach gospodarki, prawa, taktyki wojskowej. Znajdują się w niej także interesujące informacje o obrzędach, wierzeniach, sposobie widze­ nia świata, symbolice, astrologii, wróżbiarstwie, tzw. kulturze materialnej. Nie było chyba dziedziny życia Mongołów, o której by nie wspomiano w refera­ tach, powołując się na Tajną historię... I choć badania nad Nią mają długie tra­ dycje nic nie wskazuje na to by zostały rychło zakończone Znamienny wy­ daje się też np. fakt (świadczący o wciąż, jeszcze znacznych możliwościach wy­ korzystania Kroniki dla aktualnych badań) że aż czterech uczestników Konfe­ rencji powołało sie w referatach na ten sam paragraf Tainei historii posłueuiac się zawartymi w nim informacjami dla zupełnie innych celów badawczych Jest to paragraf 57 w którym mówi sie że Mongołowie Taiczi'uci zeromadzili sie nadOnonem by wybrać nowego chana a obrawszy nim Kutułe tańczyli wokół rozłożystvch'drzew rosnących w lesie zwanym Korkonak Dżubur S Szvnkie wieżowi oarmnf ten nosłużył m in do rozważań nad problemem' kim byli Taicyi'uci C h S ^ łów do d 5 stroni níírrUdnknn n^H^wS w ^ n , T n ^ W Konferencji uczestniczyło ok. 150 osób; 86 przybyło z zagranicy (w tym 13-osobowa grupa Mongołów z Chin). Prace toczyły się w 3 sekcjach: „Języka i literatury", „Historii i filozofii" oraz „Kultury duchowej". Niestety, układ pro­ gramu nie został do końca przemyślany. Wystąpienia na podobny temat znala­ zły się bowiem w różnych zespołach, a treść niektórych referatów z kolei nie odpowiadała tematyce sekcji. �г 226 KRONIKA Wróćmy jednak do przytoczonych przeze mnie liczb. Są one - jak sądzę - znaczące. Chciałabym przede wszystkim zwrócić uwagę na dość pokaźny udział Mongołów z Chin, reprezentujących ważniejsze ośrodki naukowo-ba­ dawcze znajdujące się na terenie tzw. Mongolii Wewnętrznej. Jest on rezultatem rozwijającej się dopiero od kilku lat współpracy między naukowcami mongol­ skimi, mieszkającymi wprawdzie w różnych państwach, lecz należącymi do tego samego narodu i równie zainteresowanymi badaniami jego kultury. Domi­ nacja Mongołów wśród uczestników międzynarodowej konferencji wskazuje natomiast nie tylko na to, iż przedmiot spotkania był im szczególnie bliski, lecz - moim zdaniem - świadczy o przełamywaniu pewnych barier i kompleksów oraz pragnieniu demonstrowania własnych osiągnięć na równi z innymi bada­ czami, niekiedy zajmującymi wierzchołek światowej mongolistyki. ; ;•• 1 P I f V I,; I ¡:; ¡: L f ;: Należy dodać, że organizatorzy Konferencji (Akademia Nauk MRL, Między­ narodowe Stowarzyszenie Mongolistów, UNESCO oraz rząd mongolski) nie szczędzili wysiłków, by nadać jej odpowiednią oprawę i rozmach. Uczestnikom stworzono więc nie tylko okazję do zapoznania się z rezultatami najnowszych ba¬ dań naukowych (reprezentowanych zarówno w postaci referatów, jak też publikacji, które można było obejrzeć na wystawach i kupić na kiermaszach), umożliwiono im również udział w najważniejszych wydarzeniach kulturalnych stolicy. Roz­ maite programy kulturalne, które mogliśmy obejrzeć, połączone były postacią wielkiego bohatera Mongołów - Czyngis-chana ich twórcy zaś czerpali inspiracje z bogatych kart TaineihLrii Gości zawieziono ponadto do ajmaku chentejskieeo odzie na własne oczy modi zobaczyć stojące tam pomniki upamiętniające rocznice urodzin Czyneis chana Atrakcja wycieczki miał być także naadam - wyścigi koni zapasy i zawody łucznicze który - jak nakazuje tradycja - organizują Mongołowie m i n dh uczczeni-, wrżnych wydtrzeń podkreślenia momentów historveznego przełomu Niestety' z nie wyiasnionvch do końca przyczyn nie do¬ szło do udzitłu zagranicznych mongolistów Nie wiem, czy może być w Mongolii piękniejsze miejsce od tego, w którym w 1162 r. przyszedł na świat Tcmudżyn, znany później pod imieniem Czyngischana. Narodzinom dziecka towarzyszyły liczne znaki, znamionujące jego wielkość i rolę, jaką miał odegrać w przyszłości. Ze szczytu góry Deligiin Bolda biły promienie światła, a na niebie pojawiła się tęcza. Przez trzy doby nie było dnia, ani nocy. Rzeka Onon, do której wylano wodę z pierwszej kąpieli dziecka, stała się na trzy dni niezwykle przejrzysta i pływały w niej wielkie, złote ryby. Chłopiec przyszedł na świat trzymając w ręku grudkę zakrzepłej krwi , a na jego czole wystąpiły znaki zwiastujące, iż będzie on zdobywcą świa¬ ta. Gdy urodził się Czyngis-chan, ptak, którego pojawienie się uważane jest przez Mongołów za dobry omen, krążył przez trzy dni wokół kamienia, a następnie wpadł do jurty wołając trzykrotnie „činggis, činngis", tak więc chłopca nazwano Czyngisem . Już sama data urodzenia Temudżyna może być interepretowana przy użyciu całego aparatu pojęć z zakresu symboliki. Było to w południe dnia czerwonej pełni księżyca, w 16 dniu pierwszego miesiąca lata, roku czarnego konia (według mongolskiego badacza L . Tcrbisza, był to 1 maja 1162 г.). W relacjach o narodzinach przyszłego chana Mongołów pojawiają się 6 "i ś. 1 I I i, I •*>*•< Ш* 7 �• 227 KRONIKA ¡ i j • - w zależności od źródła - wątki centralnoazjatyckie (rodzime) i buddyjskie. Te ostatnie przedstawiają Czyngis-chana jako inkarnację (mong. chubilgan) bodhisattwy Wajrapani lub Esrua Tengri, Chormusty i in. Niektórzy badacze mongolscy, np. G. Suchbaatar, są zdania, iż sposób przedstawienia narodzin Temudżyna w Tajnej historii, podobnie jak poczęcie dziecka przez Alan Goę, wska­ zuje na wyraźne zapożyczenie z tradycji buddyjskiej . Dla mongolskich pastei rzy Czingis-chan był jednak przede wszystkim synem Wysokiego Nieba, zesła, nym na ziemię, by uchronić ludzi przed zagładą i zawojować ogromne obszary ] świata podobnie jak np. bohaterowie eposów. T. Skrynnikova (z Ułan Ude) dowodzi, że Czyngis-chan obdarzony był cha­ ryzmą. Do tego wniosku doszła ona analizując odpowiednie fragmenty tekstu Kroniki i interpretując w ten sposób m. in. termin siilde, tłumaczony dotychczas przez mongolistów przede wszystkim jako sztandar, dusza, dobry omen. We­ dług Skrynnikowej, charyzma może się przenosić z człowieka na dowolne obie­ kty, wcielać się w nie, (takimi obiektami są np. miejsca pochówku, relikwie, j sztandary, przedstawienia ikonograficzne, teksty rytualne itp.). Trwa ona, or¬ ! ganizując przestrzeń sakralną i niektóre zachowania społeczne. Dzięki chary¬ ; zmie człowiek jest obecny wśród żywych nawet w kilkaset lat po śmierci , j Akredytowani przy Konferencji dziennikarze z tokijskiej gazety „The Yoj miuri Shimbun" przeprowadzili, opublikowany następnie, wywiad z wybrany¬ ! mi uczestnikami tego spotkania, zadając m. in. pytanie o stosunek do Czyngisi chana w ich krajach. Na pytanie to odpowiedzieli m. in. mongoliści z Francji,' * Niemiec, Węgier, ZSRR, Chin, Japonii i Polski. Myślę, że Polakom Czyngis; chan kojarzy się głównie ze zniszczeniami i zagrożeniami, jakimi niewątpliwie \ były dla Europy wojska mongolskie. To żołnierze jego następcy Ógedeja zdoj byli Sandomierz, gdzie zamordowali 40 osób w kościele noszącym dziś imię św. Jakuba, a następnie zgładzili Henryka Pobożnego w bitwie pod Legnicą. Ciekawe, że im dalej od terenów bezpośredniego działania średniowiecznych Mongołów, tym większy podziw dla potęgi i geniuszu Czyngis-chana, tym wy¬ raźniejsze wyciszenie negatywnych emocji i ocen. i 8 9 4 : Dla Mongołów Czyngis-chan jest niekwestionowanym bohaterem, symbo­ lem ich dawnej wielkości i obecnych dążeń do lepszego życia, do wyrwania się z opłotków Azji i wejścia do światowej czołówki, tam gdzie tylko to będzie możliwe. Czyngis-chan powraca do Mongolii w bardzo trudnym momencie, gdy kraj ten boryka się z problemami ekonomicznymi i przeżywa przemiany, które zachodzą także w innych krajach tzw. byłego obozu socjalistycznego. Je­ go triumfalny powrót jest z pewnością nieprzypadkowy. Etnologa ciesząjednak ' przede wszystkim przemiany kulturalne, które pozwalają na przywrócenie Mongołom (a także światu) zabytków przeszłości i obalenia niezbyt korzyst: nych dla Mongolii stereotypów. Iwona Kabzińska-Stawarz �If 228 KRONIKA Przypisy 1 Informacje m.in. za: Den roidenija Čingis chauna, „Novosti Mongolii", nr 22 z dn. 27 maja 1990 r„ s. 1. 2 Patrz пр.: Л. D a m d i n s u r e n , Vlračcnnoc „nslaJie, „Mongolija", nr 1: 1990, «. 5-7. 3 Szerzej o działalności Forum, patrz пр.: „Novosti Mongolii" nr 20 z dn. l í m a j a 1990r„ s. 13. 4 Dokładniejsze informacje o Kongresie oraz celach I organizacji Międzynarodowego Stowarzyszenia Mongolistów patrz: I. K a b z i ń s k a - S t a w a r z , „Etnografia Polska", t. 3?: 1989. z. 1, s. 241-246. 5 Według mongolskiego badacza Ch. Dalaj, studia nad Tajną historią trwały już w okresie dynastii Ming (1368-1643),. Ch. D a l a i , 77te Study of the SH in China, [v,:] Abstracts of Papers of the Conference Participants, Ulaanbaatar 1990, s. 64. 6 Niektóre źródła, пр. Koke sudur Injaanasi, informująo 2 grudkach krwi, które Temudżyn trzymał w obydwu rękach przychodząc na świat, [za:] K. Sagaster, 77te Birth of Ćinggis Khan. Tlte Development of a Motif from the Secret History of the Mongols until Injaanasi's Koke Sudur, referat wygłoszony na Konferencji. 7 8 Szerzej na ten temat mówił K. Sagaster we wspomnianym wystąpieniu podczas Konferencji. S u i h b a a t a r, TJie Mongol-Nirun Stale, Sil, referat przedstawiony na Konferencji. ' T. S k r y n n i k o v a , Tlie Ideas of ihe Mongols about the Charisma in XIII Century anil the Chingis-Khan Cull, referat wygłoszony na Konferencji w Ulan Bator; maszynopisy referatów wspomnianych w przyp. 7-9 są w moim posiadaniu. Badania etnograficzne nad kulturę ludową i plemienną w Gudżaracie j:j p I-; ÍÍ ri I |;i j" I 1; \r llj! l' ' i " ! I \ jí j; i¡ fj, JL L i! 1 ! I Gudżarat to stan w zachodniej części Indii, który kojarzy się najczęściej z postacią Mahatmy Gandhiego urodzonego w Porbandar na wybrzeżu. Obecnie uznawany jest obok Pendżabu i Maharasztry za jeden z najbogatszych i najlepiej rozwiniętych stanów Indii. To kraj, w którym tradycyjnie najwyżej cenione były pracowitość, przedsiębiorczość i zapobiegliwość. Ziemia ta leży na drodze z północnego zachodu (Pendżab, Radżastan) na południe, oraz z zachodu (Be­ ludżystan, Sind) na wschód. Takie położenie geograficzne ułatwiało zawsze liczne kontakty handlowe, a duże znaczenie miała również droga morska. Gudżarat stosunkowo wcześnie zetknął się z rozprzestrzeniającym się od zachodu islamem. To wszystko złożyło się w ciągu wieków na ukształtowanie pewnej odmienności kulturowej tego regionu. Dzisiejszy Gudżarat to połączenie elementów ortodoksyjnych i konserwatywnych z nowoczesnością i duchem przedsiębiorczości, połączenie ksenofobii z ruchliwością ludzi interesu. To właśnie ludzie interesu emigrują licznie okresowo lub na stałe do Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, inni mieszkańcy wyjeżdżają do pracy w charakterze robotników niewykwalifikowanych do Arabii Saudyjskiej, Omanu lub Kuwejtu. Jak już wspomniałem, to stan bogatszy od innych, ale równocześnie o jed¬ nym z najwyższych procentowych udziałów ludności plemiennej. To także kraj bogactwa kultur i religii, których tradycje wciąż są jeszcze żywe. Znaczne wpływy przejawia wisznuizm, ale także dżajnizm, preferowany jest wegetarianizm, obowiązuje prohibicja na napoje alkoholowe. Muzułmanie stanowią zna­ czną część ludności. W czasie panowania Anglików Gudżarat wchodził w skład Bombay State. Z tego okresu pochodzą pierwsze opisy kraju i ludzi. W 1896 roku ukazał się pierwszy tom Gazetteer of the Bombay Presidency, w którym różni autorzy zamieścili swoje prace o charakterze historycznym, raporty z podróży, relacje z radżpuckich dworów, czy też pierwsze opisy etnograficzne. Jedną z pier- ; �m KRONIKA 229 wszych prac monograficznych była Rasa Mala Aleksandra Forbesa wydana w 1924. W tym samym okresie wydano także pierwsze prace słownikowe przed­ stawiające opisy wszystkich kast i plemion zamieszkujących te tereny (R. E . Enthoven). Anglicy rozpoczęli także wydawanie tzw. Census of India, czegoś w rodzaju zbioru aktualnych informacji statystycznych. Wydano je w latach 1901, 1911, 1931 i 1961. Uzyskanie niepodległości przez Indie przyniosło nowe formy zaintereso­ wania kulturą tradycyjną. W nowej sytuacji politycznej władze centralne, jak i lokalne - stanowe stanęły przed potrzebą wypracowania nowego podejścia do tego rodzaju badań. Pojawiło się zainteresowanie i pierwsze prace socjologicz­ ne i etnograficzne poświęcone grupom nawet najbardziej odległym od centr cywilizacyjnych. Powstała też potrzeba włączania coraz szerszych kręgów spo­ łecznych w życie nowoczesnego państwa. W 1960 roku Bombay State został podzielony na Maharasztrę, gdzie dominuje język marathi, oraz Gudżarat z ję­ zykiem gudżarati. Do Gudżaratu zostało również przyłączone Księstwo Kaczczu leżące na granicy z Pakistanem. W latach sześćdziesiątych na terenie prawie wszystkich stanów powołano do życia tzw. Tribal Research and Training Institute, m. in. w Ahmedabad, Udaipur, Puna, Ranczi, Czindwara, Hajdarabad. Zadaniem tych placówek najczę­ ściej związanych z ośrodkami uniwersyteckimi były prace naukowo-badawcze nad społecznościami plemiennymi. Miały one raczej opisowy charakter nawią­ zujący do brytyjskiej antropologii kultury. Innym zadaniem było szkolenie pra­ cowników państwowych, których praca wiązała się z kontaktem z tego rodzaju ludnością. Długoletnim dyrektorem Tribal Research and Training Institute w Ahmedabadzie był prof. Т. В. Naik, autor wielu prac dotyczących m. in. Bhilów. Obecnie w Instytucie swoje prace naukowe prowadzą prof. R. B. Lal, Haku Shah, S. Solanki itd. Tego rodzaju prace badawcze prowadzone są także w in­ nych ośrodkach naukowych Gudżaratu, m. in badania o charakterze socjologi­ cznym realizuia G Punalekar z South Guiarat University w Surat oraz H Patel z Saurashtra University w Raikot Prace dotyczące tradycyjnej sztuki plemien­ nej i ludowej rozpoczęli prof Muhammad Sheikh i prof J Bhatt z Faculty of Fine Arts z M. S. University w Ba roda. Dzięki stypendium przyznanemu przez Ministerstwo Kultury miałem spo­ sobność podjęcia badań terenowych pod opieką pracowników Tribal Research and Training Institute w Ahmedabadzie. Przedmiotem moich badań nie była ludność pochodzenia plemiennego, lecz pasterze Rabari traktowani jako kasta. Jest to grupa, która podobnie jak społe­ czności plemienne przez wiele lat pozostawała z dala od głównych nurtów cy­ wilizacyjnych. W sposobie zorganizowania tej grupy brak jest cech uważanych za charakterystyczne dla społeczności plemiennych. Rząd Indii powołał około 10 lat temu tzw. Bakshi Commission, czyli komi­ sję do spraw opóźnionych w rozwoju grup społecznych. Zadaniem tej komisji było przeprowadzenie szczegółowych badań nad wszystkimi grupami ludności zamieszkującymi Gudżarat bez względu na religię, status, czy rodzaj pracy. Badania te miały ustalić kondycję ekonomiczną, poziom edukacji, czy też sto- �230 KRONIKA pień adaptacji do wymogów współczesnego państwa każdej z badanych grup. Po zakończeniu pracy komisja opublikowała raport, w którym znaczną część ludności Gudżaratu zakwalifikowano do tzw. backward communities, czyli opóźnionych w rozwoju społeczności, a te z kolei podzielono na trzy rodzaje: - plemiona {scheduled tribes) - kasty tradycyjnie uważane za nieczyste (scheduled castes) - inne opóźnione w rozwoju grupy (OBC, czyli other backward communi­ ties). Warto dodać, że na liście tej znalazło się ponad 200 różnych grup społecz­ nych Gudżaratu. Umieszczenie na tej liście przynosiło pewne korzyści, ponie­ waż umożliwiało korzystanie z różnego rodzaju „opieki" państwa, czy też władz stanowych (np. zachęcano do posyłania dzieci do szkoły przydzielając rodzicom określoną pomoc materialną). Na tej ostatniej liście (OBC) znalazły się także m. in. niektóre kasty, które przejęły islam, a nawet chrześcijanie. Poprzedni rząd Indii premiera V. P. Singha próbował wprowadzić pewną ilość dodatkowych miejsc pracy dla tych ludzi, jednak wywołało to ostry sprze­ ciw pozostałej ludności. Bezrobocie i narastające konflikty religijne spowodo­ wały, że musiano się z tej decyzji wycofać. Ludność która znalazła się na tej liście stanowi około połowy mieszkańców Indii: jest jej biedniejszą warstwą, zaniedbaną najczęściej w dziedzinie eduka­ cji. Jest ona silnie związana z własną tradycyjną kulturą, która przetrwała dzięki temu, że w tradycji hinduistycznej było możlwie znalezienie miejsca dla każ­ dego. Tradycyjnie o ich pozycji w hierarchii społecznej decydował stopień za­ awansowania w hinduistycznym rytuale. Tak więc ortodoksja rytualna ozanczała równocześnie czystość rytualną i wysoki status społeczny. Obce elementy w rytuale powodowały brak idealnej czystości lub wręcz nieczystość, oraz niski status w hierarchii społecznej. Społeczności plemienne zachowały w największym stopniu elementy auto­ chtoniczne, niearyjskie, a więc obce wielkiej tradycji. Ich odrębność ma swoje lokalne korzenie. Inne społeczności opóźnione cywilizacyjnie znalazły się na peryferiach hinduizmu i to było przyczyną ich zacofania. Odpowiedź na pytanie, jakie są obce elementy w życiu i rytuale niektórych grup znajdujących się na tej liście, było jednym z głównych zadań mojej pracy w terenie. Czy była to ludność pochodzenia plemiennego wcześniej zasymilo­ wana przez świat hinduizmu, czy leż może jej pochodzenie było jeszcze inne? Rabari - pasterze z Gudżaratu także znajdują się na tej liście. Przy tak po­ stawionym sobie zadaniu moja uwaga koncentrowała się na odnajdywaniu róż­ nic i podobieństw w życiu codziennym, obrzędach rodzinnych i dorocznych, w panteonie bóstw, stroju pomiędzy Rabari a sąsiednią ludnością reprezentującą wszystkie poziomy hierarchii społecznej. W różnych częściach Gudżaratu spot­ kałem się z koncepcją ter tasli, czyli dosłownie trzynastu talerzy, co oznaczać ma kasty które zgodnie z obowiązującymi zwyczajami mogą spożywać wspól­ nie posiłek, lecz nie wymieniają swoich córek. Wszystkie te grupy, których skład i liczba zmienia się w zależności od regionu Gudżaratu, wykazują pewne podobieństwa. Moim zdaniem grupy te jako całość prezentują pewien odmień- �231 KRONIKA ny sposób życia i rytuału wobec klasycznego modelu hinduizmu z braminem jako kapłanem. Zebrane przeze mnie materiały terenowe dotyczące pasterzy Rabari z zachodniego Gudżaratu po odpowiednim opracowaniu zostaną opub­ likowane. Był to już drugi pobyt w tym terenie, pierwszy miał miejsce w marcu 1989 roku. Na zakończenie chciałbym dodać, że tematyka dotycząca różnych form lu­ dowego hinduizmu wydaje się godna dalszej kontynuacji. DagnoslawDemski Pieniężnieńskie Spotkania z Religiami: „Dni buddyjskie" W dniach 20-21 kwietnia 1989 r. w Wyższym Seminarium Duchownym Księży Werbistów w Pieniężnie odbyła się piąta z kolei Sesja religioznawcza dotycząca tym razem buddyzmu. Sesja ta zbiegła się z jubileuszem 25-lecia istnienia Muzeum Misyjno-Etnograficznego tegoż Seminarium, gdzie otwarto okolicznościową wystawę pod nazwą „Budda w sztuce". Eksponaty w znacznej części udostępniło warszawskie Muzeum Azji i Pacyfiku. Na tzw. „Dni buddyjskie" zostali zaproszeni znawcy tej problematyki inter­ esujący się buddyzmem od strony naukowej, sympatycy kultur Wschodu oraz wyznawcy buddyzmu skupieni w kilku stowarzyszeniach buddyjskich działa­ jących na terenie naszego kraju. W sympozjum uczestniczył też ks. bp dr hab. Z. Pawłowicz z Gdańska. Podczas Mszy Św. koncelebrowanej wygłosił on ho­ milię, w której m. in. poruszył jakże ważną we współczesnym świecie kwestię dialogu między religiami. W związku z jubileuszowym rokiem wyżej wymienionego Muzeum pier­ wszy odczyt przedstawił alumn mgr D. Piwowarczyk SVD, omawiając dorobek pieniężnieńskicj placówki muzealnej. Doc. dr hab. T. Pobożniak (Uniwersytet Jagielloński) ukazał genezę oraz rozwój logiki, na bazie której rozwinęła się jedna z najpotężniejszych religii świata - buddyzm. Problemem afirmacji życia w buddyzmie zajął się mgr inż. M. Kalmus (UJ). Wyjaśnił on przyczyny błędnego pojmowania buddyzmu na Zachodzie, jako światopoglądu pesymistycznego skupiającego się na cierpieniu i odrzucającego pełnię życia, a zarazem przedstawił tradycję buddyjską, której idea polega na wyzwoleniu się od cierpienia i problemów otaczającego nas świata, aby przez wykorzystanie wszystkich uczuć, doświadczeń i emocji dojść do osiągnięcia stanu doskonałości, tzn. stanu Buddy. Dr A. J. Korbel (Związek Buddyjski Zen „Sangha" - Bielsko Biała) omówił narodziny buddyzmu Zen w Polsce. Z formalnego punktu widzenia buddyzm Zen istnieje w naszym kraju od 1975 г.; wówczas to przyjechał do Polski jeden z buddyjskich nauczycieli Zen. Jego uczniami została grupa około 20 osób przyjmując tzw. „wskazania buddyjskie". Obecnie w Polsce funkcjonuje 6 grup buddyjskich różniących się �232 KRONIKA między sobą pod względem tradycji, szkół i nauczycieli. Ogólna liczba prakty­ kujących buddystów wynosi ok. 5 000, nie licząc kilkudziesięciu tysięcy sym­ patyków. Ksiądz doc. dr hab. H. Zimoń SVD (Katolicki Uniwersytet Lubelski) mówił o formach architektury i symbolice budowli sakralnych w buddyzmie. Uwzględniał on zróżnicowaną architekturę stup, świątyń i klasztorów buddyj­ skich w rozwoju historycznym (od III w. p. n. e. do VIII w. po Chrystusie) na terenie Indii środkowych i północnych. Kolejne referaty wygłosili: A. Szoska z Krakowa ("O sztuce Zen") oraz mgr A. Polakowski z Gdańska ("Dzwony w kulturze buddyjskiej na tle dzwonów innych tradycji religijnych"). Omawiano ponadto przyczyny rozkwitu buddyzmu w świecie. Głos zabrał m. in. prof, dr hab M J Kiinstler (Uniwersytet Warszawski) który zaiał sie przyczynami zwycięstwa buddyzmu w Chinach Od połowy II w po Chrystusie nastały tam czasy politycznego i gospodarczego chaosu W wyniku tych niepokojów i nie­ pewności ludność zwróciła sie ku nowej wierze która głosiła że życie jest cierpieniem w kolejnych wcieleniach a celem żyda staie sie wyrwanie z tego cyklu wcieleń poprzez osiągnięcia stanu nirwany. Uczestnicy Sesji mieli także możliwość wysłuchania referatów C. Kwiat­ kowskiego (Krajowy Klub Miłośników Kultury Dalekiego Wschodu - Łódź) oraz dr. P. Karpowicza (Stowarzyszenie Buddyjskie Zen Kwan Um - Warsza­ wa), który omówił historię buddyzmu Zen koreańskiej tradycji Czogie. Nie za­ brakło też prezentacji podstawowych technik medytacji, których dokonał na­ uczyciel Dharmy A. Czarnecki przy współpracy z J. Wójcickim (obaj ze Sto­ warzyszenia Buddyjskiego Zen Kwan Um - Warszawa). Na zakończenie pier­ wszego dnia Sesji część uczestników wzięła udział w buddyjskiej medytacji Zen, jak również w projekcji filmów o omawianej tematyce. Dla chętnych pragnących uczestniczyć w porannej medytacji Zen następny dzień rozpoczął się o godzinie 4 . Wszyscy wysłuchali natomiast referatu ks. doc. dr. hab. M. Ruseckiego (Katolicki Uniwersytet Lubelski), który poruszył problem cudów w buddyzmie. Musimy pamiętać, że w każdej religii wierzący oczekują pewnej nadzwyczajnej ingerencji Boga. Także w przypadku buddy­ zmu stawiamy pytanie, czy Budda posiadał zdolności taumaturgiczne? (tzn. czynienia cudów). Badania najstarszych tradycji, dla których źródłem są m. in. teksty palijskie i sanskryckie pozwalają stwierdzić, że Budda nie przypisywał sobie takich zdolności, ani też nie przywiązywał do nich większego znaczenia. W jego przekonaniu, cuda to efekt działania pewnych sił magicznych, które są posiadaniu wielu osób. Dlatego też cud na płaszczyźnie fizycznej nie jest W przemawiającym argumentem za prawdziwością religii. Budda uznał jedynie cud nauki o możliwościach niwelowania cierpienia, a przez to dojścia do stanu nirwany. Mimo takiego stanowiska, w świętych księgach buddyzmu znajduje się wiele opisów zjawisk cudownych przypisywanych Buddzie. Nie chodzi przy tym o kwestię prawdziwości tych opisów lecz o będącą faktem wiarę w możli­ wość zaistnienia cudu na płaszczyźnie buddyzmu. 30 |[ I № jtji. Następna prelekcja mgr. E . Sakowicza (KUL) dotyczyła dialogu Kościoła katolickiego z buddyzmem. W 1965 г., na zakończenie obrad Soboru Watykań­ skiego II, papież Paweł VI podpisał deklarację „Nostra aetate" o stosunku Ko- �KRONIKA 233 ścioła do religii niechrześcijańskich. Dokument ten jest wyrazem otwarcia się Kościoła na świat, włączając dialog z religiami Wschodu, m. in. z buddyzmem. Należy tu podkreślić szczególną rolę Jana Pawła II w nawiązywaniu dialogu między wyznawcami różnych religii. Przykładem takiej postawy może być au­ diencja dla japońskich buddystów i szintoistów, która miała miejsce w 1981 roku, jak też orędzie wygłoszone przez Radio Veritas w Manilii na Filipinach do wszystkich narodów Azji. Pewnego rodzaju fenomenem jest też zorganizo­ wane przez Jana Pawła II spotkanie przedstawicieli dwunastu religii świata, które odbyło się 27 X 1986 r. w Asyżu. Byli tam również obecni reprezentanci buddyzmu z Japonii oraz przywódca buddystów tybetańskich Dalaj Lama. W dalszej części Sesji zabrali głos mgr В. K. Peczko (Ośrodek Terapii i Rozwoju Osobowości - Warszawa), który mówił o relacji buddyzmu i współ­ czesnej psychologii, a następnie - mgr M. Woźniak (Uniwersytet Warszawski), który przedstawił możliwość dialogu między Wschodem a Zachodem (pomo­ stem mogą tu być dalekowschodnie sztuki walki). A. Czarnecki zaś (Stowarzy­ szenie Buddyjskie Zen Kwan Urn - Warszawa) prezentował „Kido" - czyli me­ dytację dźwięku. Sympozjum zakończono dyskusją, praktycznymi ćwiczenia­ mi medytacji oraz projekcją filmów o tematyce buddyjskiej. Myślę, że tego rodzaju spotkania religioznawcze dają chrześcijanom głęb­ szy wgląd w naszą religię, poszerzają nasze horyzonty na inne wierzenia i kul­ tury, a co najważniejsze pobudzają do refleksji nad własną świadomością reli­ gijną i jej urzeczywistnieniem we współczesnym zmaterializowanym świecie. Każda religia niesie pozytywne wartości, które po przetransportowaniu na grunt chrześcijański mogą przyczynić się do naszego duchowego ubogacenia. Slawomir Janowic: SVD Wystawa sztuki ludowej województwa łomżyńskiego w Kazaniu. Refleksje etnografa Muzeum Okręgowe w Łomży zorganizowało w czerwcu br. w Kazaniu wy­ stawę sztuki ludowej województwa łomżyńskiego. Była ona jedną z wielu form prezentacji naszej kultury w ramach dni województwa łomżyńskiego w Tatar­ skiej ASSR, będących podsumowaniem trwającej od trzech lat współpracy kul­ turalnej i gospodarczej. Na wystawie pokazano te dziedziny sztuki ludowej, których tradycja pod­ trzymywana jest do dzisiaj. Pozwoliło to przedstawić sztukę ludową w przekro­ ju czasowym, umożliwiającym porównanie i ocenę zachodzących zmian. Mie­ szkańcy Kazania mieli okazję obejrzeć dawne i współczesne wyroby tkackie, hafciarskie, garncarskie i plecionkarskie, obok których pokazano także rzeźby, pisanki i ciasto obrzędowe, a ze zdobnictwa wnętrza wycinanki i „pająki". Dru­ gą przesłanką tej wystawy było ukazanie zróżnicowania etnograficznego wo­ jewództwa łomżyńskiego, którego północna część należy do Kurpiowskiej PuL �234 KRONIKA szczy Zielonej, południowa natomiast pozostaje pod wpływem sąsiedniego Podlasia. Eksponaty zostały dobrane i zaprezentowane w ten sposób, by zilu­ strować tę niejednorodność. Obok kraciastych, zielono-czerwonych „buroriek" kurpiowskich tkanych splotem rządkowym znalazły się piękne, dwubarwne dy­ wany dwuosnowowe ze zbiorów Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu. Wyso­ kie, smukłe siwaki podlaskie kontrastowały z nieco przysadzistymi, czerwony­ mi garnkami kurpiowskimi, a ogromny, beczkowaty kosz słomiany na zboże uzupełniał ciekawą kolekcję kurpiowskich wyplatanek z korzeni sosnowych i wilkliny. Duże zainteresowanie zwiedzających wzbudziły plecionki z okorowanych korzeni sosnowych wykonane techniką spiralną. We wsiach tatarskich do dzi­ siaj używa się analogicznych naczyń wykonanych tą samą techniką i z tego samego materiału. Także zaprezentowane obuwie kurpiowskie nawiązywało do tradycyjnego obuwia tatarskiego. Co prawda, z Tatarami kazańskimi nierozdzielnie kojarzą się piękne, kolorowo aplikowane buty skórzane, to jednak nie­ obce, zwłaszcza ludności wiejskiej, były buty plecione z łyka techniką taśmowo-krzyżową. Wiele narzędzi i sprzętów tradycyjnego gospodarstwa domowego (stępy, maglownice, tłuczki), jakie miałam możliwość oglądać w muzeach, swoim kształtem i materiałem, z jakiego zostały wykonane przypomina wytwory na­ szej kultury ludowej. Wspominając swój pobyt w Tatarii chciałabym podzielić się kilkoma jesz­ cze refleksjami. Kazań jest wielkim (1,5 min mieszkańców) miastem położonym nad Wołgą i jej dopływem - Kazanką. Jego ciekawej historii można uczyć się z zachowa­ nych zabytków. Nasi kazańscy przewodnicy pokazali nam trzy, bardzo różne, oblicza tego miasta. Część muzułmańską, z górującymi nad nią minaretami, część rosyjską, o charakterze handlowym, z nielicznymi zachowanymi kopuła­ mi cerkwi (na początku naszego stulecia Kazań był nazywany miastem tysiąca cerkwi) oraz najnowsze dzielnice będące przede wszystkim osiedlami miesz­ kaniowymi. Naszą uwagę przyciągnęła architektura części muzułmańskiej, wśród której zachowało się sporo budynków drewnianych. Zbudowane z okrą­ głych bali metodą zrębową, są aktualnie szalowane deskami i malowane róż­ nokolorowymi farbami. Jeżeli w sąsiedztwie znajdują się jakieś zabudowania gospodarcze są one także szalowane i malowane. Integralną częścią takiej za­ grody (a raczej w warunkach miejskich - podwórka) jest wysoka, dwuskrzyd­ łowa brama zdobiona podobnie jak dom. Z tradycyjnego stroju tatarskiego przetrwały jedynie wspomniane wyżej ap­ likowane buty a także nakrycia głowy, noszone zarówno przez mężczyzn, jak i kobiety. Te ostatnie okrywają głowy chustkami innymi jednak niż znane nam polskie okrycia tego typu. Tatarska chustka ma kształt prostokąta i jest wiązana węższym bokiem pod brodą lub na karku. Prawie cała chustka spoczywa wów­ czas na plecach. Tego typu wiązanie tłumaczono względami praktycznymi - w przeszłości, gdy zbliżał się mężczyzna kobieta zasłaniała twarz częścią chustki znajdującą się na plecach. Dzisiaj kobiety nie zasłaniają twarzy, a mimo to tra- �KRONIKA 235 dycja nakrywania głowy przetrwała wśród starszego pokolenia. Dziewczęta i kobiety w średnim wieku nie noszą tego typu chustek. Dawniej chustki wyko­ nywane były z samodziałowego płótna i zdobione kolorowym haftem łańcusz­ kowym. Dzisiaj kobiety noszą kupowane w sklepach pasmanteryjnych, różno­ barwne chustki, chociaż nadal dominują białe nakrycia głów. Męskie nakrycie głowy „tubitejka" to rodzaj niewielkiego toczka wykona­ nego z czarnej miękkiej tkaniny zdobionej haftem lub koralikami. „Tubitejki" noszą mężczyźni w średnim wieku, a także starsi. Wspomniane nakrycia głowy, kobiece i męskie, spotyka się zarówno w mia­ stach, jak i na wsiach. Dobrym pretekstem do obserwacji było święto ludowe, w którym mieliśmy możliwość uczestniczyć. Święto to, zwane sabantuj (dosłownie Święto Pługa) organizowane jest po siewach, a przed żniwami. Jest to stare święto obchodzone już w IX wieku, którego genezy nie udało się naukowcom dokładnie określić. Tradycyjnie Święto Pługa urządza sięza miastem, koniecznie w brzozowym zagajniku. Istotą święta jest zabawa, w której biorą udział wszyscy uczestnicy imprezy. Było więc i przeciąganie liny przez dwie grupy mężczyzn, i bieganie w workach (tu dominowały dzieci) a także wspinanie się na wysoki słup. Słup był tak wysoki, że kiedy mężczyzna spoglądał na jego wierzchołek „tubitejka" spadała mu z głowy. Dużą liczbę kibiców zgromadziła walka workami z sianem. Dwóch męż­ czyzn siedzących na wąskiej belce, umocowanej 1,5 metra nad ziemią, biło się takimi workami. Zwyciężał ten, który potrafił siłą swoich uderzeń zwalić prze­ ciwnika na ziemię. Szczególną atrakcją Święta Pługa są wyścigi konne. Ich bohaterami są męż­ czyźni, chociaż nie brakuje w siodłach także i kobiet. W przeszłości podczas tego święta zawierano liczne małżeństwa. W związku z tym niejedna z opisy­ wanych zabaw kryła w sobie zaloty czy rywalizację o rękę oblubienicy. Był zwyczaj, że jeżeli chłopak dogonił i pocałował dziewczynę podczas wyścigu na koniach, miał wówczas prawo wprowadzenia jej do swojego domu. W przy­ padku gdy próba nie powiodła się, tracił na zawsze szanse u tej dziewczyny. Aktualnie głębszy sens tej zabawy został zagubiony, natomiast ona sama zy­ skała dodatkowy element widowiskowy gdvż dziewczyna broni sie Drzed za­ lotami uderzając chłopaka nahaika Starzy Tatarzy odnoszą siedo tego nowego zwyczaju z wyraźną dezaprobata twierdząc że dawniej było to nawet nie do pomyślenia. ' Główną jednak atrakcję święta stanowi kuresz. Jest to rodzaj zapasów. Męż­ czyzna, który pokona po kolei wszystkich walczących, otrzymuje główną na­ grodę święta - żywego barana i jest bohaterem przez cały rok, do następnego święta. Zwyczaj obdarowywania zwycięzcy żywym baranem został wprowa­ dzony przez Pieczyngów, którzy wierzyli, że przez niego spływa na człowieka łaska Boga. W przeszłości do walki z mężczyznami stawały kobiety, które nie ustępo­ wały im ani siłą, ani sprytem. Zdarzało się, że zwyciężała dziewczyna. Z bie­ giem czasu kobietę zastąpił mężczyzna z jej rodu. W ten sam sposób kuresz stał �236 KRONIKA się walką czysto męską. Zmieniły się czasy i obyczaje, ale zainteresowanie pozostaje wciąż takie same. Zawody skupiły liczną publiczność żywo dopin­ gującą swoich faworytów. Wszystkim zabawom święta towarzyszyły występy zespołów ludowych i artystów profesjonalnych. Kazańscy handlowcy ustawili wiele straganów, a ga­ stronomia zorganizowała bufety, gdzie można było zjeść prawdziwy tatarski szaszłyk i skosztować kumysu. W rytm muzyki tańczyły kobiety, podczas gdy ich mężowie i bracia stali z boku zabawiając się rozmową. Zwyczaj zakazuje mężczyznom tańczyć w miejscach publicznych, oni tańczą tylko we własnych domach.i to tylko po jednym lub dwóch kieliszkach alkoholu. Mimo to wesoła zabawa w podkazańskim lasku trwała do wieczora. O zmierzchu jej uczestnicy zaczęli rozjeżdżać się do domów, żegnając się do następnego święta za rok. Urszula Raszki ewicz ¡llii i ill i lii. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8a215a6041c51153a8bc438b70f163c3.pdf fe7442a200406eed9413e7b398339cd0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4499 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4184 Title A name given to the resource Summary/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3, s. 189-191 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY N. 3 I S PUBLISHED H BY F THE ART O INSTITUTE OF L THE K POLISH YEAR BOOK X V I A ACADEMY OF R T SCIENCES 1962 SUMMARY OF ARTICLES Longin Malicki — T H E F O L K A R T O F GDAŃSK-POMERANIA ON T H E BASIS OF T H E COLLECTI­ ONS O F T H E P O M E R A N I A N M U S E U M IN G D A N S K T h e y e a r s of t h e G e r m a n c o l o n i z a t i o n d r i v e a c c e l ­ e r a t e d the p r o c e s s of the d i s a p p e a r a n c e of f o l k a r t i n the Gdańsk-Pomerania region. T h i s process g a i n e d i m p e t u s a s f r o m t h e m i d d l e of t h e 19 t h c e n t u r y . I n t h i s s i t u a t i o n , t h e c o l l e c t i o n s of m u s e u m s a n d tine d o c u m e n t a t i o n c a m p a i g n i n the a r e a u n d e r r e v i e w p l a y a p a r t i c u l a r l y i m p o r t a n t role. A r c h i t e c t u r e is r e p r e s e n t e d b y : cottages, f a r m b u i l ­ dings a n d churches. T h e typical south K a s h u b i a n cottage of the 17th to 19 t h c e n t u r i e s w a s a t h r e e r o o m e d b u i l d i n g of t h e a r c a d e t y p e w i t h a g a b l e roof (most f r e q u e n t l y t h a t c h e d — fig. 2). T h i s t y p e Oi buitaing is also met w i t n a t K o c i e w . I n the n o r t h e r n , coastal a n d c e n t r a l K a s h u b i a n region t h e r e a r e n u m e r o u s cottages of s k e l e t o n c o n s t r u c t i o n f i l l e d in w i t h c l a y or u n b u r n t bricks, w i t h either a gable or j e r k i n h e a d roff (thatched). A c h a r a c t e r i s t i c k i n d of o r n a m e n t a t i o n a r e p i n n a c l e s of v a r i o u s s h a p e s c u t out of b o a r d s (fig. 5). F a r m buildings stood a p a r t w i t h i n the f a r m p r e c i n c t s . W o r t h y of n o t i c e a r e t h e b r e a d b a k i n g o v e n s c o v e r e d w i t h a s m a l l g a b l e roof a n d r e s t i n g o n s h o r t p o s t s (fig. 7), w h i c h a r e u s u a l l y located near the farmhouse or in the garden. T h e m o r e w e a l t h y , L o w e r V i s t u l a p a r t of t h e K a s h u b ­ i a n region a n d the s u r r o u n d i n g d i s t r i c t s h a d m o r e impressive buildings. In Góraki ( S z t u m d i s t r i c t ) there w e r e l a r g e cottages w i t h m a n y rooms a n d deep a r c a d e s u p p o r t e d b y f i v e posts. I n Ż u ł a w y a n d the V i s t u l a L o w l a n d s , t h e r e a r e o l d cottages w i t h a v e r a n d a i n f r o n t (fig. 6). T h e s u p p o r t i n g posts, a n d the doors a r e s o m e t i m e s o r n a m e n t e d (fig. 8). I n t h e d i s t r i c t s of S z t u m , K w i d z y n a n d M a l b o r k , there a r e a l s o o r d i n a r y cottages w i t h t h a t c h e d roofs. Household E q u i p m e n t The small homemade stools w i t h b a c k s a n d t h e rough o r d i n a r y b e n c h e s t h a t h a v e been p r e s e r v e d testify t h a t the f u r n i s h i n g s of the cottages i n P o m e r a n i a w e r e r a t h e r p r i m i t i v e 200 y e a r s ago. D e v e l o p m e n t began a t the e n d of t h e 18th c e n t u r y a n d w e n t o n d u r i n g t h e 19 t h c e n t u r y u n d e r t h e i n f l u e n c e of t h e f u r n i t u r e u s e d by t h e g e n t r y a n d the t o w n p a p u l a t i o n , a n influence w h i c h i s e v i d e n t i n t h e d e c o r a t i v e e l e m e n t s of t h e h o u s e h o l d e q u i p m e n t . U p t i l l t h e s e c o n d h a l f of the 19th c e n t u r y , d o w r y coffers w e r e u s e d , W h i c h w e r e l a t e r ousted by urban furniture. T h e painted ornamenta­ tion on t h e K a s h u b i a n coffers m o s t l y c o n s i s t s of p l a n t motifs. I n p o o r e r homes, t h e coffers were p a i n t e d i n o n e colour. T h e s h a p e of the coffers w a s different i n different p a r t s of P o m e r a n i a (fig. 10 — 15). A p i e c e of f u r n i t u r e t y p i c a l of the K a s h u b i a n homes w a s a painted sideboard (they were also used by o t h e r e t h n i c groups in P o m e r a n i a ) . Ceratain features of h i s t o r i c a l s t y l e s a r e e v i d e n t i n t h e d e c o r a t i v e e l e m e n t s (fig 16, 17). T h e s e f e a t u r e s a r e also to b e f o u n d i n w a r d r o b e s , today r a r e l y u s e d (19). O t h e r p i e c e s of f u r n i t u r e t h a t h a v e been p r e s e r v e d a r e stools w i t h b a c k s (fig. 18, 20) p a i n t e d one c o l o u r : r u s t y b r o w n o r blue, a n d b e n c h e s w i t h d e c o r a t i v e l y c a r v e d b a c k s (fig 22). T h e n t h e r e a r e coffer-benches, w h i c h w e r e used a s beds w i t h a seat t h a t l i f t e d up a n d a front t h a t c o u l d be d r a w n out. T h i s k i n d of bed w i t h a d r a w -out front a r e s t i l l i n c o m m o n u s e today (fig 24). T h e l i n e of the b a c k w a l l of t h e s e b e d s is r e m i n i s c e n t of 18th c e n t u r y b a r o q u e f u r n i t u r e . T h e r e a r e a l s o s o m e r a r e s p e c i m e n s of c r a d l e s (fig. 21) a n d o l d t a b l e s (fig 25) a n d a l s o spoon r a c k s (fig 23) Interior Decoration. A t t h e b e g i n n i n g of the 19th c e n t u r y , r o o m s w e r e d e c o r a t e d w i t h p i c t u r e s p a i n t e d on glass, p r o f u s e l y h u n g a l l a l o n g the w a l l s . T h e y w e r e later replaced by printed pictures. T h e p i c t u r e s w e r e d e c o r a t e d w i t h g a r l a n d s of h e r b s . T h e n there w e r e t h e f i g u r e s of s a i n t s , e n h a n c e d w i t h p a p e r f l o w e r s a n d rosettes. A t t h e b e g i n n i n g of 20th c e n t u r y , „pająki" c e i l i n g d e c o r a t i o n s of spider-like form, r a d i a t i n g f r o m a c e n t r a l point) m a d e of s t r a w s a n d b l o w n egg-shells w e r e u s e d to decorate t h e rooms, l a t e r they w e r e e n h a n c e d w i t h w o o d e n b i r d s . Pottery. Pomerania has long-standing tradi­ tions a s r e g a r d s pottery (fig 26, 27). T h e r e w e r e n u m e r o u s potteries s t i l l w o r k i n g t h e r e a t t h e e n d of the 19th c e n t u r y . A t t h e b e g i n n i n g of t h e 20th c e n t u r y , i n d u s t r y began to oust tne pottery proctucea i n t h e s e p a r t s , b u t t h e r e a r e s t i l l potteries w o r k i n g t h e r e to t h i s v e r y d a y , o n e i n C h m i e l n o ( K a r t u z y district) r u n b y t h e N e c e l f a m i l y (fig. 41) p r o d u c i n g painted ceramic w a r e and another i n K a r t u z y , c a r r y i n g o n t h e t r a d i t i o n s of t h e M e i s s n e r s a n d p r o d u c i n g pottery a c c o r d i n g to the o l d patterns. T n e t y p i c a l o l d c e r a m i c w a r e m a d e by t h e K a s h w b i a n s were large pitchers covered w i t h dark b r o w n glazing (fig 28) o r d e c o r a t e d w i t h p l a n t m o t i f s (fig. 31). S i m i l a r p i t c h e r s w e r e p r o d u c e d i n the L o w e r V i s t u l a region (fig. 32), b u t w i t h d i f f e r e n t ornamentation (fig 33, 34). In Góraki and Żuławy, the typical pottery products w e r e l a r g e bowls with verticie ilangeu edges c o v e r e d w i t h b r o w n glazing. T h e K a s h u b i a n s a n d the S l o v i n c y u s e d s m a l l e r b o w l s c o v e r e d w i t h w h i t e g l a z i n g (fig 30). I n the L o w e r V i s t u l a region a n d a t K o c i e w i e , b o w l - l i k e c o l a n d e r s w e r e u s e d (tig. 33). A l l o v e r Gdańsk- P o m e r a n i a d o u b l e pots w e r e v e r y w i d e l y u s e d (fig. 29, 3i2, 36, 37). T h e oldest s p e c i m e n s f r o m the s e c o n d h a l f of tne 19th c e n t u r y w e r e d e c o r a t e d w i t h geo­ m e t r i c a l p a t t e r n s a n d t h e n e w e r ones, w i t h p l a n t motifs. T h e p i t c h e r s a n d d o u b l e pots w e r e s o m e t i m e s c o v e r e d w i t h different g l a z i n g s i n s i d e a n d outside (fig. 36). A t t h e e n d of t h e 19th c e n t u r y t h e c e r a m i c w a r e m a d e h e r e i n c l u d e d s m a l l e a r t h e n w a r e w a l l fonts (fig. 42, 43). T h e o l d e r ones w e r e s i m p l e i n s h a p e a n d w e r e c o v e r e d w i t h o n e - c o l o u r glazing, While the l a t e r ones — w i t h b a s - r e l i e f c a r v e d figures — w e r e m u l t i c o l o u r e d . N o n e of t h e o l d toy e a r t h e n w a r e figures once m a d e h a v e been p r e s e r v e d . T o d a y t h e y a r e m a d e a t C h m i e l n o (fig 44). A t the e n d of t h e 19th c e n t u r y , t i l e - m a k i n g b e g a n to s p r e a d a m o n g the potters. T i l e ^ m a k i n g t r a d i t i o n s on the P o l i s h coast d a t e b a c k to m e d i a e v a l t i m e s . Wicker-work. T h i s craft w a s very wides­ p r e a d i n P o m e r a n i a . T h e m a t e r i a l s u s e d w e r e roots, j u n i p e r twigs, s r i p p e d o a k l i n g s a n d osier. Apart f r o m baskets (fig 48, 49), f i s h i n g nets a n d corn m e a s u r e s w e r e m a d e u s i n g the s p i r a l technique, (fig. 47, S I ) . O t h e r w i c k e r - w o r k w a s m a d e b y the c r o s s - w e a v e t e c h n i q u e (fig. 53) o r m a d e of s t r i p p i n g s w o v e n w i t h p i n e roots o r of s t r a w w o v e n w i t h roots or osier. T o d a y , w i c k e r - w o r k o c c u p i e s a n i m p o r t a n t 189 �p l a c e i n the a r t i s t i c folk a r t i n d u s t r y a n d is m u c h in d e m a n d i n t h e t o w n s . W e a v i n g , w h i c h w a s once e x t e n s i v e l y d e v e l o p e d in P o m e r a n i a , d e c l i n e d a t the e n d of the 19th c e n t u r y . T h e s p e c i a l i t y of the region w a s w o o l l e n h o m e s p u n , n a v y b l u e for m e n ' s s u i t s a n d b r o w n , green a n d r e d for w o m e n ' s dresses. I n the w e a v i n g d o n e i n the L o w e r V i s t u l a region, the i n f l u e n c e of the W a i i m i a n a n d M a z u r i a n w e a v e r s c o u l d be s e e n (fig. 54, 55). R e s e a r c h h a s s h o w n that the W a r m i a n a n d M a z u r i a n w e a v e r s w h o s e t t l e d t h e r e o r passed t h r o u g h this region on t h e i r w a n d e r i n g s p r o d u c e d l i n e n a n d r a g rugs T o d a y , t h e r e a r e o n l y a f e w w e a v i n g centres in the K a s h u b i a n region a n d in B o r y , w h e r e rugs a r e m a d e (fig. 56, 58). I n the past, t h e r e w e r e also w o r k s h o p s p r o d u c i n g p r i n t e d l i n e n s (fig. 59). C o s t u m e s , E m b r o i d e r y a n d L a c e . About the 19th c e n t u r y , folk c o s t u m e s w e r e n o l o n g e r w o r n i n t h e region u n d e r r e v i e w . W e h a v e v e r y l i t t l e i n ­ formation a b o u t the c o s t u m e s of t h e e t h n i c groups l i v i n g there, w i t h the exception of the K a s h u b i a n s . T h e b a s i c g a r m e n t w o r n by m e n i n the m i d d l e of the 19th c e n t u r y w a s a l o n g russet coat, w h i c h w a s either blue o r n a v y blue. A p a r t f r o m dresses, the w o m e n w o r e bodices o r j a c k e t s of one colour. E m ­ broidery o n c l o t h i n g w a s c o n f i n e d to t h e g o l d b r o ­ c a d e d S u n d a y c a p s w o r n b y the w o m e n (fig. 60, 62) m a d e of v e l v e t . S i l k caps, o r n a m e n t e d w i t h m u l t i ­ coloured e m b r o i d e r y w e r e also w o r n (fig. 61). T h e gold b r o c a t e d c a p s w e r e no longer w o r n after the m i d d l e of t h e 19th c e n t u r y a n d it w a s not w o r n after the 'middle of t h e 19th c e n t u r y a n d it w a s not long before s i l k e m b r o i d e r y d i s a p p e a r e d too. A m o n g the o r n a m e n t a l m o t i f s u s e d i n t h i s region the most c h a r a c t e r i s t i c w a s the p o m m e g r a n a t e f r u i t . A t the beginning of the 20th c e n t u r y , t h a n k s to the p r o p a ­ ganda conducted by the K a s h u b i a n I n t e l l i g e n t s i a , n u m e r o u s e m b r o i d e r y c e n t r e s w e r e set up, m a i n l y p r o d u c i n g for the towns. W h i t e e m b r o i d e r y w a s found s o m e t i m e s on the c o l l a r s a n d cuffs of women's blouses, a n d a t the b e g i n n i n g of the 20th c e n t u r y it w a s u s e d to o r n a m e n t the h e m of s k i r t s . A t this time there w e r e also costumes e n h a n c e d w i t h c r o ­ cheted l a c e . C r o c h e t e d l a c e w a s a l s o found o n bed­ spreads (fig. 64). (fig. 79). T h e figures a r e u s u a l l y m o v i n g ones w i t h c a r v e d h e a d s a n d d r e s s e d i n v a r i o u s c o l o u r e d rags. T h e c a r o l - s i n g e r s s t a r is l e s s common, the d e c o r a t i o n being v e r y modest. O n the o t h e r h a n d there a r e a l a r g e v a r i e t y of m a s k s for m a s q u e r a d e s . T h e m a s k s a r e m a d e of wood, leather, h o r n , c a r d b o a r d , tow, h o r s e - h a i r , etc (fig. 81, 83, 84, 86, 89) a n d s o m e m a s q u e r a d e c l o t h e s a r e w o v e n f r o m s t r a w (fig. 89). O n e of the a r t i s t i c f o r m s c o n n e c t e d w i t h c u s t o m w a s the v i l l a g e e m b l e m (fig. 87, 88), w h i c h w a s s t i l l found up to the b e g i n n i n g of the 20th c e n t u r y . As regards m u s i c a l i n s t r u m e n t s , t h e r e w e r e the o r i g i n a l „Devil's f i d d l e s " (fig. 80). Ornamentation in Wood w a s not f r e ­ q u e n t l y f o u n d h e r e . I n r e l i c s d a t i n g b a c k to the 18th—20th centuries, it i s o n l y found i n some k i n d s of objects; c a r v e d o r n a m e n t a t i o n : y o k e s for d r a w i n g f i s h i n g n e t s (fig. 65), m a n g l e s a n d w e a v i n g boards, the l i d s of d o u b l e pots (fig. 66), stools, butter m o u l d s (fig. 69), a n d distaffs. T h i s a r t i c l e d e a l s w i t h 4 portfolios e n t i t l e d „Relics of the N a t i v e A r t of W e s t e r n P o l a n d " issued s e v e r a l y e a r s a f t e r the F i r s t W o r l d W a r a n d c o n t a i n i n g the l i t h o g r a p h s of the Poznań p a i n t e r Professor W i k t o r Gosieniecki. These lithographs are a valuable docu­ m e n t a t i o n of a r t i s t i c r e l i c s . I t w a s p l a n n e d to issue a fifth portfolio d e v o t e d to the K a s h u b i a n s . I t w a s to b e b a s e d m a i n l y on the collections of M r G u l g o w ski i n a cottage-museum, w h i c h w a s later burnt d o w n , a n d the s u p p l e m e n t a r y d o c u m e n t a t i o n that Professor G o s i e n i e c k i e l a b o r a t e d after the F i r s t W o r l d War from specimens found in areas previously i n ­ a c c e s s i b l e to P o l i s h r e s e a r c h e s . T h e fifth portfolio w a s to h a v e c o n t a i n e d 20 llthograps s h o w i n g K a ­ shubian architecture. W e are printing reproductions of s o m e of t h e m . I r o n O r n a m e n t a t i o n . I r o n w a s not w i d e l y used; a b o v e a l l , f i s h h o o k s w e r e m a d e of iron (fig. 70) a n d also w r o u g h t a n c h o r s . S o m e t i m e s , b l a c k ­ s m i t h s tools w e r e decorated, (fig. 73). I r o n o r n a m e n ­ tation w a s used most i n b u i l d i n g : hinges, the i r o n ­ w o r k r o u n d l o c k s , etc. a n d a l s o o n i r o n w a y s i d e crosses (fig. 72), roof c r o s s e s a n d weather-cocks (fig. 71), t h e oldest of w h i c h date b a c k to the t u r n of t h e 17th a n d 18th c e n t u r i e s . A r t i s t i c s m i t h e r y in Pomerania declined at the beginning of the 20th c e n t u r y , o u s t e d b y i n d u s t r i a l p r o d u c t i o n . Objects and Ornaments from Horn and Amber a r e r e p r e s e n t e d a b o v e a l l by snuff­ boxes m a d e of h o r n , m o s t p o p u l a r a m o n g the K a ­ s h u b i a n s (fig. 75, 76). T h e y a r e s h a p e d l i k e s m a l l horns, c a n i s t e r s , top-boots a n d 'bottles. T h e y are often o r n a m e n t e d . A m b e r w a s u s e d to m a k e j e w e l ­ lery. T o y s — m a d e of wood. T h e y a r e u s u a l l y h o r s e s (fig. 77). M o v i n g toys a r e also m e t w i t h . Art in rites and c u s t o m s . T h e custom of c a r r y i n g the C h r i s t m a s c r i b h a s been k e p t h e r e 190 W o o d C a r v i n g . W o o d c a r v i n g w a s s t i l l Wides­ p r e a d at t h e t u r n of the 19th a n d 20th c e n t u r i e s — i n w a y s i d e s h r i n e s o n posts. A s , h o w e v e r , w o o d d i d not s t a n d up v e r y w e l l to the d a m p c l i m a t e , they w e r e r e p l a c e d by f i g u r e s m a d e of 'porcelain, i r o n or plaster. T h e m o s t t y p i c a l K a s h u b i a n s h r i n e s a r e t a l l crosses w i t h a s m a l l p o r c h - l i k e roof o v e r the figure of the c r u c i f i e d C h r i s t . T h i s figure i s a l s o found on t h e c r u c i f i x e s c a r r i e d i n processions a n d i s m a r k e d for the elongation of t h e body. T h e r e is m o r e v a r i e t y in the figures of s a i n t s (fig. 9 1 ^ 9 6 , 98) a p a r t f r o m v e r y p r i m i t i v e c a r v i n g s , t h e r e a r e r e a l i s t i c c a r v i n g s often after h i s t o r i c a l styles. T h e f o l k c a r v i n g traditions a r e s t i l l k e p t u p today (fig. 95, 96), but religious t h e m e s a r e g i v i n g w a y to s e c u l a r ones. B a s - r e l i e f s are r a r e l y met w i t h . P a i n t i n g . T h e most common here were p a i n ­ tings o n l i n e n a n d glass, p a i n t e d in the 18th a n d 19th c e n t u r y for the p e o p l e by the c r a f t s m e n i n the s m a l l towns. A t the a n d of t h e 19th c e n t u r y they began to g i v e w a y to p r i n t e d religious p i c t u r e s a n d v e r y few of t h e m h a v e b e e n p r e s e r v e d till t h i s d a y (fig. 102—107). A s e p a r a t e group a r e p i c t u r e s made f r o m w o o d c a r v i n g s glued onto t h e b a c k g r o u n d (fig. 104 t y p i c a l a m o n g the K a s h u b i a n s . Feliks Markowski — RELICS OF THE KASHUBIAN REGION IN T H E LITHOGRAPHS OF WIKTOR GO­ SIENIECKI. Feliks Markowski — THE FOLK ARCHITECTURE OF N O R T H E R N POLAND IN T H E W O R K OF T H E A R C H I T E C T U R E AND R U R A L PLANNING CHAIR OF T H E GDAŃSK T E C H N I C A L U N I V E R S I T Y T h e C h a i r w a s founded i n 1945. S t u d e n t s w h o p a r t i ­ c i p a t e i n i n v e s t m e n t w o r k a r e a l s o e n c o u r a g e d to m a k e t h e i r c o n t r i b u t i o n to the r e s e a r c h w o r k c o n ­ d u c t e d by t h e C h a i r . T o d a y , the C h a i r h a s d o c u m e n ­ tation of the f o l k a r c h i t e c t u r e of v a r i o u s regions of P o l a n d , but a b o v e a l l , f r o m t h e K a s h u b i a n region. �n O / l b C K O E KBAPTAJIbHblH H A P O f l H O E JKyPHAJI H3flABABMbIK N° 3 MajiHi^KHÍí HAPOßHOE M C K y C C T B O r ^ A H C K O r O n O M O P B H H A 3>OHE K O J I JIEKIIMÏÏ n O M O P C K O r O M y 3 E H roflti repMaHCKoro KOJioHM3au,MOHHoro HaTwcKa 5'CKopmiM npouecc 3aiwMpaHMH HapoflHoro MCKyccTBa Ha TeppMTopMM T f l a H C K o r o n o M o p t a . n p o q e c c stot b ^aTwpyeTca nojiOBMHe X I X Bena. B co3ßaBmeMCH m H a ^ a T a n KaiunaHMH T e p p M T o p M M SToro STHMHecKoro oöcTaHOBKe KOJiJieKinro My3eeB cöopa flOKyMeHTOB OKpyra MMeiOT H a cymecTBeHHoe ApxMTeKTypa 3Ha«łeHne. npeflCTaBjieHa: n36aMn, xo3HMCTBeH- HMMM nOCTpOMKaMM, 3flaHMHMM pejiMrno3Horo npesHa3HaneHMH. H a TeppnTopnn lOJKHbix KauíyS BecbMa xapaKTepHW 60BbIM TpëxKOMHaTHbie MeTOflOM, flByxcKaTHOií M36bi, BHGHIHMM C Kpbimeü nocTpoeHHbie c p y - HaBeCOM, nOKpbITbie (npewMymecTBeHHO coJiOMeH- (pMC. 2). 3tot o6pa3eu, M36bi BCTpenaeTca TOJKe b K o u e B e . H a ceBepe, b n o a c e n o 6 e p e ? K b a m u , e H T p a j i b H O M n a c T M TeppuTopMM K a m y 6 HaxoflMTca MHoro M36, nocTpoeHHblX Ha OCHOBe flepeBHHHOÍÍ CKejieTHOÍÍ KOHCTpyKU,MH, KOTOpyK) 3anOJIHHJIM rJIMHOH MJIM HeBbIJKJKeHHblM KMpnHHOM. 3 t M M 3 S b I TOJKe nOKpbITbl flByXCKaTHOÍÍ K p b l mePí, a M H o r ^ a cojiomoü. X a p a K T e p H b i M y K p a i u e H n e M M 3 6 b l «BJiaeTCa K 0 H € K , B b i p e 3 a H H b l f í M 3 flOCOK b p a 3 Hoo6pa3Hbix dpopMax ( p u c . 5). X03HMCTBeHHbie nOCTpOÜKM CTpOMJIMCb OTßejIbHO, xoTH b n p e f l e j i e K p e c T b í m c K o r o flBopa. CpeflM n o c T HOÜ) poeK BbifleJiHHDTCH KynoJioo6pa3Hbie xjieÖHwe nenn, flByxcKaTHOíi K p b i m e M m ycTaHOBjieHHbie HH3KHX CTOJiÔMKax ( p w c 7), pacnojiojKeHHbie b6jim3m noKpbiTbie Ha mjim b c a ^ y . ABopoB paíIOH H M J K H e r O n O B M C J I H M OKpecTHocTeü MMeJí C T p o M T e j i b C T B o 6oJiee nbiuiHoe. H a TeppMTopMM T y p a K y B (iiobht HlTyM) y a c e b H a n a j i e B e K a CTpOMJIMCb M H O r O K O M H a T H b i e M36bl C TJiyBoKMM B H e U I HMM HaBecoM, ynnpaBiuMMCH H a iihtm cTOJiSax. H a TeppMTOpHM X y j i a B M H a f l B M C J I H H C K O M H M 3 M G H H 0 C T M HaxoflHTca a e p e B H H H b i e c p y ß H b i e H 3 6 b i c BbiflBWHyTbiM Bnepëfl KpbijieHHbiM HaBecoM ( p u c . 6). CTOJi6bi m flBepM dbijim Tosce y K p a m e H b i (pmc. 8). B noBHTe HlTyM, K B M f l 3 b I H b , MajIbOOpr HaXOflHTCfl TOJKe npOCTbie CpyÔHbie M36bt C flByXCKaTHbIMM KpbllliaMW, n O K p b I T b i e COJIOMOM. floMauíHua yTBapb: C o x p a H M B U i M e c H caMO«ejIbHbie CTyjIbHaKM (3bIflejIbKM) J'I npOCTbie CKaMbM, 3aJKMTOHHbIÍÍ CBMfleTejibCTByro, b npouijioM hto HCKVCCTBA UOJlbCKOH AKAJ1EMHH HAYK oBopyflOBaHMe M 3 6 Ha noMopbe 1962 OcoSeHHOCTblO c noflHMMaeMoii HacTbK). HBJIJIIOTCH C n a j I b H b i e CKaMbM-CyHflyKM, KpbmiKOM m B b i f l B M r a e M o i ł nepeflHeii PacnpocTpaHeHbi BbiflBHraeMOM c B H y T p e H H e e B X I X Hanajie CTeKJie, rycTo y ö p a H C T B o pa3BemaHHbiMM 3aTeM yKpamajiM T o H H a p H o e UaeT. <ï>opMbi pacKpauiMBajiM cyHflyKOB cyHflyKM pa3Hoo6pa3Hbi b b ojhh pa3Hbix paííoHax ñoMopba ( p u c . 10 — 15). Oco6eHHOCTbK> K a u i y 6 o B HBJiajiMCb KpameHbie 5 y o b e T b i , K O T o p b i e mohcho h3mtm m y . z i p y r a x STHHnecKMx rpynn Ha T e p p M T o p M M n o M o p b a . B mx «eKopaTMB- HOM BblnOJIHeHMM 3aMeTHbI HepTbl CTMJIbHOM MCTOpMHecKoii Me6ejiM ( p w c . 16, 17). 3tm nepThi 3 a M e T H b i y iiiKacpoB, 'laeMbix npe«Ha3HaHeHHbix b nacToamee CoxpaHMJiMCb eme pacKpaiueHHbie km: c oneub oflejKflbi, pe^Ko (3bifljie) (pmc. BCTpe- (pmc. 19). 18 — 20), o«hmm l^bctom. y n o T p e ö J i a e M b i e K p a c mjim r o j i y ö a a . C o x p a H w i H C b y 3 o p H O Bbipe3aHHoii cühhkom (pmc. 22). p»aBO-KopMHHeBaa eine CKaMbM BpeMH CTyjibHaKM fljia ctch. Ha no3flHee Ha nimKaMH. TeppMTopMM noMopba MMeeT orpoMHyio TpaflML(Mio. M H o r w e i^eHTpbi p a 6 o TajiM e m e b KOHi;e X I X B e K a . B H a n a j i e X X BeKa npOMbILUJieHHOCTb HaMajia BblTeCHHTb 3fleUIHMe H 3 ho flejiMH, Bcë-TaKM coxpaHMJiMCb TpaflMi(HK) MaücHepoB, flefłcTByioinne iieH- Tpbi roHHapHoro flejia: oflHH b X M e J i b H e (noBHT K a p Ty3bi) b MacTepcKOM ceMbM H e i ; e j i b (pmc. 41), B b i p a ö a T b i B a r o m M ü KpameHyio KepaMMKy. Btopoü, n p o f l o n JKHBmMii Ty3ax poii m b paéoTe KamyScKOM ÖOJIbLUWe 6a3npyeT KepaMMKe KyBUIMHbl, H a HaxoflMTCH b Kap- CTapwx y3opax. CBoiicTBeHHbi nOKpbITbie C T a - TMnMHecKMe TeMHO-KopMHHeBOM (pmc 28), mjim y K p a u i e H H w e pacTMTejibHbiiw O p H a M e H T O M ( p M C 31). O i e H b C X O J K M C H M M M KyBIIIMHbl, npOM3BOflMMbie B H w j K H e M noBMcjie (pMC. 32), ho c flpyrMM npMMeHeHMeM opHaiweHTa (pmc. 33, 34). PaüoHy TypaKOB m X y j i a B CBOMCTBeHHbi SoJibrnne Ta3bl C BepTMKajIbHbIMM SeperOBbIMM BOpOTHMKaMM, noKpwTbie KopMHHeBOM SMajiMeii. K a u i y B b i m CjioBMHUbi ynoTpeôJiHjiM T a 3 b i noMeHbiiie, noKpbiTbie 6 e jioM r j i a 3 y p b i o (pmc 30). H a TeppMTopMM HMHCHero rjia3ypbK) noBMCJia m b KoueHe BCTpenajiMCb Ta3oo5pa3Hbie p e - uieTa (pmc. 33). H a TeppMTopMM T^aHCKoro n o M o p b a 6bijiM p a c n p o c T p a H e H b i äbomhmkm (pmc. 29, 32, 36, 37). C T a p w e o 6 p a 3 U b i 2-om nojioBMHbi X I X b. yKpameHbi reOMeTpMHeCKMM OpHaMeHTOM, HOBbie mmöot pacTMTejIbHblM OpHaMeHT. KyBUIMHbl M flBOMHMKM MHOTfla ÖbIJIM nOKpbITbl r j i a 3 y p b K > BHyTpM m CHapyjKM (pmc. 36). B KOHrie XIX B. BCTpenajIMCb CpeflM KepaMMHeCKMX M3fleJIMM rjiMHHHbie K p o n M j i b H M U b i (pMC. 42, 43). C a M b i e CTapwe M3 HMX OTJIMHajIMCb npOCTOM CppOMOÜ M OflHOtfBeTHOM pacKpacKOM ( r j i a 3 y p H o í i ) , n o 3 f l H e i i r i i M e c dpnrypHbiM öapejibedpoM, MMejiM MHorouBeTHyio pacKpacKy. He coxpaHMJiMCb CTapwe (pMrypHwe MrpyuiKM w3 rJiMHbi. C o B p e M e H H O MrpyuiKM flejiaiOTCH b X M e J i b H e (pmc. 44). e m eco BeflHHKM flepeBaHHUMH ÄeJio SepejKbM opHaineHT. pacTMTejibHbiii Bflojib n e n a T H b i e KapTMHKM. K a p T M H b i y K p a m a j i M B e HOHKaMM M3 JieHeÖHblX TpaB. ft>nrypKM CBHTblX ÖbIJIM yKpameHbi ßyMaroM m po3eTKaMw. E m e b Hanajie XX B e K a pa3BeuiMBajiM b W36ax n a y K M n 3 cojiomm. fljia H3roTOBjieHMH nayKOB y n o T p e Ô J i H J i n c b a f ł ą a , m3 KOTOpblX BblflyBajIM C O f l e p j K M M O e ( T . H a 3 . „BblflMyUIKM"). flejio Bcero, n o M e m e H M ü : KapTMHKaMM BBejiH KapbejibHoe npejK^e Kpo- nepeflHeń yKpamajiM M36bi BeKa BecbMa xapaKTepeH, n o c e r o f l H a u i H M M ^eHb ^acTbio (pmc. 24). HepTbi m x 3 a f l H n x c j i M H O K HanoMMHaiOT M e ß e j i b X V I I I BeKa (CTMJlb B a p O K K o ) . H a X O f l H M p e ^ K O C T H b i e 3K3eMn j i a p b i KOJibi6ejieü ( p M C . 21) m coxpaHMBUiweca npejKHMe CTOJibi (pmc. 25) m iiojiohkm fljia JiojKeK (pmc. 23). BaTM (npwMepHO 200 jieT c jm i mh i mm TOMy Ha3a/í) OHeHb npMMMTMBHbIM. Pa3BMTMe flaTMpyeTCH, HaHMHaa c K o m i a X V I I I BeKa m npoflOJiscaeTca b X I X BeKe nofl BJiMflHMeM äbophhckom m ropoflCKoń iue6ejiM. 3to BJiMHHwe iiauíJio OTpaateHMe b .ąeKopaTWBHbix fleiajiflx yTBapM. C o BTopoü nojioBMHbi X I X BeKa y n o T p e Ô J i a ï O T C H KpameHbie c y H f l y K M flJia npMflaHHoro, KOTOpbie BnOCJieflCTBMM ÔbIJIM BblTeCHeHbl TOpOflCKOM MeôejibK). Rjin KapTMHOK, HaxoflflinHxca Ha c y H ^ y K a x , ôbijio BO rOß H3^AHHfl X V I P E 3 K) M E — JIohthh HHCTHTyTOM M C K Y C C T B KOHije X I X — b. pacnpocTpaHMjiocb — TpaßMinroHHoe cpe^M peMecjio roHnapoB Ha n o - cpeflHeBeKOBbH. n j i e T e H M e (njieiiëHKapcTBo) Ha noMopbe oneHb pacnpocTpaHeHo. ynoTpe6jiaeMbiM MaTepMaji: kophm. MOJKHteBejibHMK, flëpTbie flyÖKM m paKMTa. K p o M e Kop3MH (pmc. 48, 49), TyT njiejiM pw5ojioBHbie BepuiM m 3epHOBbie MepKM, njieTëHHbie cnMpajibHoíí TexHMKOM (pmc. 47.51). Ä p y r M e M3«ejiMH M 3 r o T O B J i a j i M C b KpecTO- BOM TeXHMKOM (pMC. 53), MJM I 3anjieTajIM JIbIKO COCHOBbiM KopHeM, a M H o r f l a y n o T p e 6 j i a j i M c o j i o i w y , K O T o p y w cnjieTajiM c kophhmh mjm i paKMTOM. Tenepb njieTeBoe 3aHMMaeT nonëTHoe MecTO b xy^oÄecTBeHHOM H a p o ^ H O M TBopnecTBe, H a x o ^ a pwHOK c S b i T a b r o poflax. T K a ą K o e npoM3BOflCTBO, Kor^a-To oieHb pa3BMTOe Ha TeppMTopMM nOMOpbH, nOHTM MCHe3JIO flejio 191 - �b b KoHue X I X BeKa. Oco6eHHocTtio 3TOM paíioHe HBJiaeTCH uiepcTHHOM b CHHHÜ i n s e T , iiieHHbiíi npoM3BO^CTi3a pacKpa- xojict, npeflHa3HaHajica H a MyjKCKyio — ofleíKfly, a K o p M H H e B b i í í , 3ejiéHbiií m KpacHbiü Ha HceHCKMe nnaTbH. B TKauKOM npoH3B0flCTBe Hn?KHero IIOBMCJIH (Pmc. 3aMeTHO 54, 55). 3flecb CKHe TKaHH BapMMHCKO-Ma3yp- M3rOTOBJIHJIM nOJIOTHO COXpaHMJIOCb BJIMHHMe hto jkmb- noflTBepflMJiw, mjim n y T e u i e c T B y i o i n i i e iiine I^flKH). BapMHHCK0-Ma3ypCK0e MccjieflOBaHHH HeCKOJIbKO JIOCKyTKM H (uiMa- TKai^Koro ueHTpOB npon3BOflCTBa Ha TeppMTopMH K a m y 6 m b B o p a x , r ^ e M3rOTOBJIHK)T nOJIOBMKM (pHC. 56, 58). B npomjioM cymecTBOBajiM TaKHte M a c T e p c K M e , n e HaTaBuiMe nojioTHo (phc 59). H a p n f l , B b i u i M B K a , k p y hc e b a : Okojio X I X b. HapoflHbiw Hapnfl pnflax nepecTají uawn CMaTMBaeMoii MecTHbix pacnpocTpaHHTbca TeppHTopwM. HauíM STHHHecKMX rpynn, Ha p a c - cBefleHMH o H a - 3 a MCKjiiOHeHMeM K a m y S o B , oneHb CKynbi. Ochobhoíí nacTbio MyjKCKOíi ofle>Kflbi nojioBMHbi X I X b. H B J i H J i a c b r o J i y 6 a a mjim cmhhh cepinara. JKeHmHHbi KpoMe n j i a T b a hoCMJIM OflHOLÍBeTHbie JIMCpHMKH MJIM KOCpTbI. B b l I X I M B K a HapHfla npMMeHHJiacb n p M yKpaiueHMM 30Jiotom npa3flHMHHbix HíeHCKMX H e n u , O B (pmc. 60—62), M 3 r o TOBJieHHbix M3 S a p x a T a . Hocmjim TaKJKe mejiKOBbie n e n u b i , yKpameHHbie MHorou,BeTHOw BbiuiMBKOM (pmc. — 61). BbiuiMBKa b 30JioTbiM — i^BeTOM n e n i j o B npeKpaTMjiacb 1-OM nojioBMHe X I X b., a B C K o p e n p e n p a T M j i M y n o Tpe6jIHTb UiejIKOByiO BblHIMBKy. CpeflM OpHaMeHTajIbHblX MOTMBOB 3T0r0 paÜOHa BblflejIHeTCH MOTMB n j i o flOB r p a H a T a . B Hanajie X X b., Sjiaroflapa nponaraH^e, npOBOflMMOM K a i I i y S C K O M M H T e j I J I M r e H U , M e M , S b I J I M C 0 3 flaHbi MHorMe u,eHTpbi MymecTBeHHo, BbimMBKa fljia BbiuiMBKM, ropoflCKnx ynoTpe6jiajiacb bopothmkob m M a H H c e T O B paSoTaBiiiMe, npeM- Bejiaa noTpeSMTejieft. MHorfla npn M3roTOBJieHMM sieHCKMx pySameK. B H a n a j i e X X b. yKpamajiM STOÜ BbiuiMBKOM HMXHHe 6 e p e r a k>6ok. B c T p e i a e M T a K s c e Hapaflbi, y K p a m e H Hbie BH3aHHbIM KpyjK6BOM, K O T O p b i e ynOTpeÓJIHJIM MHor^a fljia yKpameHMH noKpbmají Ha KpoBaTM (Pmc. 64). I T p M K j i a f l H o e MCKyccTBO n o flepeay npMMeHHJIOCb OHeHb pe^KO. B COXpaHMBIHMXCH naMHTHMKaX C X V I I I •— X X BB. HaXOflMM e r o CJieflbl TOJIbko H a HeKOTopbix koíí: cpopMbí fljia npeflineTbix. yKpamajiM rpaBnpoB- fljia CTarMBaHMa Macjia (pmc I I p M K J i a f l H o e JKejie30 M3 Hero (pMC. 70), Hbie 69), npacjinubi. M C K y c c T B O b oneHb y3KOM MacuiTa6e. M3roTOBJiajiM, npewMymecTBeHHO, ocTpora K O B a H H b i e «Ropa, M H o r ^ a yKpamajiM K y 3 H e n (pmc. 73). yKpamajiM, npesc^e Bcero, jKene3Hwe M3flejiMH, ynoTpe6jiaeMbie b cTpoMTejibHOM npoM3BOflCTBe: flBepHbie neTjiM, apiwaTypy 3aMK0B, m KpbiuieBbie npMflopoJKHbie 72), cpjiajKKM, flejieHMH CpJiaJKKM BeTpa M3rOTOBJieHbI SiecTBeHHoe scejie3Hbie ycTaHaBJiMBaeMbie HanpaBjieHMH M 3 j e j i n a 3to M 3 — XVIII peMecjio npocTpaHeHHbie cpep,n SaKepKM cpopMy MMeiOT JieHHineM, HHTapH 6yTbiJiKM. TOTOBHT Ha JiouiafléHKM KamySoB pojkkob, BbiBaiOT 77). cTapbie BB. X y , z ; o 3aMM- npoMbimjieHHbiM h h t a p h. M3 (pMC 6anoK, MHorfla üpejKfle 75, 76). b canora c yKpauueHbi. M3 — MacKM c M3roTOBJieHbi oieHb MacKapaflM3 flepeBa, poroB, KaproHa, naKjiM, kohckoto BOJioca m T.n. (Pmc. 81, 83, 84, 86, 89), HeKOTopbie o6pa3u,bi ofleJKflbi cnjieTeHbi M3 cojiOMbi. CpeflM xyflojKecTBeHHbix p e K BM3MTOB STOrO 06bIHaH O C o S e H H O C T b K ) S b I J I BOJIOCTHOM 3HaK (pmc 87 m 88), BCTpenaeMbiM e m e b Hanajie XX BeKa. C p e f l M My3biKajibHbix MHCTpyMeHTOB BCTpeHajIMCb OpMrMHajIbHbie „HépTOBbI CKpMnKM" (PMC. 80). P e 3 b 6 a n o flepeBy. Pe3b6a ynoTpe6jiHJiacb e m e b X I X — X X bb., b npMflopojKHbix nacoBHHX, Ha CTOJiSax. OflHaKO, flepeBO o n e H b HeycToííHHBOe bo BJiajKHOM KJIMMaTe, 3aMeHMJIM cpapcpopoBbiMM, 2 K e jie3HbiMM m rMncoBbiMM cpMrypKaMM. H a K a u i y 6 a x BbiflejiaiOTca npMflopoxíHbie BbicoKMe KpecTbi c npo- CpMJIMpOBaHHblM ctojiBom M KpbiuieM, KOTopaa n p M KpbiBaeT cpMrypKy P a c n a T M H . O n r y p y 3Ty BCTpenaeM Ha K p e c T a x , hocmmbix bo B p e M H K p o c T H o r o Xofla. TyjioBMine cpMrypKM yfljiMHeHo. Bojiee pa3Hoo6pa3Hbi cpMrypKM CBHTbix (pmc. 91—96, 98). H a p a f l y c npMMMtmbhoíí CKyjibnTypoií BCTpenaeM peajiMCTMHecKMe p a CoTbi, MMeromwe HepTw MCTopMHecKMx CTMjieíi. T p a flMUMOHHaa C K y j i t n T y p a e m e MaroTOBJiaeTCH (pMC. 95, 96, 98), ho pejiMrM03Haa Tenia 3aMeHeHa cbctckom TeMOH. P e f l K o BCTpenaeM Sapejibepp. X H B o n w c b . b stmx PacnpocrpaHeHbi MecTax SbijiM KapTMHbi H a nojioTHe m H a cTeKJie, M 3 r o T O B j i e H Hbie b X V I I I m X I X bb. fljia H a p o f l a , ropoflCKMMM peMecjieHHMKaMM. B KOHi;e X I X b. BbiTecHeHbi n e HaTHblMM KapTHHaMM, ynoTpe6jiaeMbiMM B O BpeMH MHflyjIbreHIÍMM. KapTMH ,ÍT,0 CMX n o p pyHHoíi BbiflejiKM COXpaHMJIOCb ( p n c . 102 — OHeHb 107). B — MajIO oTflejib- Hyio r p y n n y mojkho BbiflejiMTb K a p T M H b i noflKJieeHHbie rpaBiopbi Ha «epeBe (pmc 104). 3 T a r p y n n a oneHb TMnMHHa fljia K a i u y S o B . BcTpenaioTca o S p n ^ a x íejiMKC MapKOBCKMÍi — nAMHTHMKM C T A PMHbl K A H i y B C K O H 3EMJIM B JIMTOrPA4>MHECKMX PABOTAX BMKTOPA rOCEHEH,KOrO B c T a T b e o G c y j K f l a i o T c a 4 ajibóoivia n o f l o6iumm H a 3 BeHMeMb „naMHTHMKM OTHeCTBeHHOrO M C K y C C T B a 3 a naflHoíí IIojibiiiM", M3flaHHbie HecKOJibKo JieT nocjie OKOHHaHMH 1 - O M MMpOBOÍÍ BOMHbl, B KOTOpblX HaXO^MJiMCb jiMTorpacpMH n o 3 H a H C K o r e xyfloatHMKa, n p o cpeccopa CH BMKTopa ToceHeuRoro. I^eHHOM flOKyMeHTalíMeM noAroTOBjiaeMbifí 5-bifi XyfloJKHMK 3tm p a 6 o T b i hbjihiot- naMHTHHKOB ajibSoM o6ocHOBaji CTapMHbl. Smji n o c B a m e H cbom pa6oTbi H a KOJIJieKUHHX, COÓpaHHblX M 3 ^ 0 p O M TyJIbKOBCKMM B M36e-My3ee, KOTopbiü noTOM c r o p e j i . ñocjie 1-oií MMpoboíí BOMHbi x y ^ o J K H M K n o n o J i H M J i M M e í o i n y i o c H y H e r o AOKyMeHTauMio o6"beKTaMM, co6paHHWMM Ha T e p p n topmm, paHbine HeflocTynHOií noJibCKOMy M C C J i e f l o BaTejno. AjIb60M (5-bIÍÍ) M M e j I COCTOHTb M3 20-TM JIMTOrpacpMü flOKyiueHTOB KauíyScKoro cTpoMTejibCTBa. — HecKOJibKO paSoT Mbi ny6jiMKyeM. * e j i M K C MapKOBCKHÜ — HAPOAHAH APXMTEKTYPA CEBEPHOIÍ nOJIblIIM B PABOTAX K A O E ^ P B I APXMTEKTYPBI M njIAHMPOBAHMH «EPEBHM TjlAHCKOrO nOJIMTEXHMHECKOrO MHCTMTYTA TapH3aL(MM. B npeMMymecTBeHHo flBMJKyiUMecH m o S b i H a a x . Co- x p a H M J i c a oObinaü uiecTBMH c BepTenoM (pmc. 79). <I>MrypKM, BbicTynaBuiMe b stom BepTene, noHTM B c e r fla no^BMJKHbie c pe3HWMM r o j i o B K a M M , ofleTbie b p a 3 Hoi^BeTHbie jiocKyTOHKM. P e s c e BCTpenaeM odbinaü 192 noxoflaMM. yKpauíaioT CBH3aHHbIX Kacpoflpa 6bijia co3flana b 1945 ro,ay. B mccjigaoT a - BaTejibCKofi p a S o T e npMHMMaioT ynacTMe CTyfleHTbi, r o KOTOpbie aKTMBHO c o T p y ^ H M H a i o T b p a S o T e n o M H B e H - MrpyuíKM. M c K y c c T B O KOTopyío pora, p a c - M3flejIMH. ^epeBHHHwe (pmc. onpe- IToMopbe M3roTOBJieHHbie K)BejIMpHbie M r p y u í K M : m p o r o B TaSaKepKM, fljia ( p w c . 71). C a M b i e p a e T b Hanajie X X b., BbiTecHaeMoe np0M3B0flCTB0M. Bcero, KpecTbi (pnc. H a Kpbinie b XVII Ky3HenH0e HbiMM kojkm, Kauiy6aM. ik e ji e 3 y . n o ynoTpeSjiajiocb npM6opw c o 3Be3floíí, CKpOMHO. 3 a T 0 MHOTO MaCOK, fljiH pbi6ojioBbix c e T e ü (pmc. 65), p y S e j i a fljia KaTaHMH S e j i b a , T K a i n a i e flouieHKM, KpblUIKM flBOÜHMKOB (pMC 66), CnMHKM C T y j I b H a K O B , apMa KoJiaflOBaHMa Kacpeflpe TeKTypbl M3 MMeeTca pa3HbIX b oojibixiMHCTBe M3 ^oKyMeHTauMH CTOPOH TeppMTopMH HapoflHOíí nojIbUIM KauíySoB. — apxwO^HaKO KpoMe y n o M H H y T b i x CTaTefi, b H O M e p e H a x o f l f l T C H : ,,MaTepMaji ^jih 6 M 6 j i M o r p a c p M H e c K H X CBefleHHÍí n o HapoflHOMy MCKyccTBy C^oBMHiíeB" T a f l s y u í a BojiflyaHa, peqeH3MM H a M 3 f l a H w a m x p o H H K a B a H C H e i í u i M X COSbITMM. �CZASOPISMA INSTYTUTU wydawane P.P. WYDAWNICTWA SZTUKI PAN przez ARTYSTYCZNE I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego f o r m a t u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 48 zł, r o c z n a — 96 zł. POLSKA SZTUKA L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 s t r . dużego f o r m a t u , bogaty materiał i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 str. d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , około 100 s t r . d r u k u , kilkanaście i l u s t r a c j i . C e n a 10 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 20 zł, r o c z n a — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. d r u k u , l i c z n e przykłady C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. nutowe. PRENUMERATA Zamówienia i przedpłaty n a prenumeratę p r z y j m o w a n e są w t e r m i n i e do d n i a 15-go miesiąca poprzedzającego o k r e s p r e n u m e r a t y — p r z e z : Urzędy Pocztowe, listonoszy o r a z Oddziały i D e l e g a t u r y „Ruchu". Można również zamówić prenumeratę dokonując wpłaty n a konto P K O n r 1-6-100020 — C e n t r a l a Kolportażu P r a s y i Wydawnictw „Ruch" — W a r s z a w a , u l . S r e b r n a 12. C e n a p r e n u m e r a t y z a granicę j e s t o 40"/o droższa od c e n y podanej w y ­ żej. Przedpłaty n a tę prenumeratę p r z y j m u j e n a o k r e s y półroczne i r o c z n e Przedsiębiorstwo E k s p o r t u i I m p o r t u „Ruch" w Warszawie, W i l c z a 46, konto 2-6-71 w N a r o d o w y m B a n k u P o l s k i m w W a r s z a w i e , u l . W a r e c k a 10. SPRZEDAŻ E g z e m p l a r z e z d e z a k t u a l i z o w a n e można nabyć w s k l e p i e „Ruchu" p r z y u l . W i e j s k i e j 14 w W a r s z a w i e . Zamówienia spoza W a r s z a w y należy kierować d o C e n t r a l i Kolportażu P r a s y i W y d a w n i c t w „Ruch", W a r ­ s z a w a , u l . S r e b r n a 12. Aktualne numery czasopism Instytutu Sztuki P A N w większych księgarniach m i a s t wojewódzkich: Białystok — L i p o w a 43 B i e l s k o — Dzierżyńskiego 33 B y d g o s z c z — 1 M a j a 17, D w o r ­ c o w a 14 B y t o m — Kościuszki 4 Chorzów — Wolności 13 Częstochowa — A l . N M P 8 Gdań&k-Wrzeszcz — G r u n w a l d z ­ ka 8 G d y n i a — Świętojańska 47 G l i w i c e — Zwycięstwa 31 Grudziądz — R y n e k 13 Inowrocław — Królowej J a d w i ­ gi 31 K a l i s z — Śródmiejska 14 Katowice — Warszawska 11 K o s z a l i n — Młyńska, b l o k 12 K i e l c e — S i e n k i e w i c z a 30, S i e n ­ k i e w i c z a 60 Kraków — Podwale 6 Lublin — Krakowskie Przed­ mieście 68 są do nabycia Łódź — P i o t r k o w s k a 102a Poznań — M a r c i n k o w s k i e g o A r m i i C z e r w o n e j 37 21, Przemyśl — Franciszkańska 19 R a d o m — Żeromskiego 27 Rzeszów — Kościuszki 3 S a n d o m i e r z — płk. S k o p e n k i 4 Słupsk — P I . Zwycięstwa 11 Sopot — Bohaterów M o n t e C a s s i ­ no 26 Sosnowiec — Czerwone Zagłę­ bie 23 Toruń — R y n e k S t a r o m i e j s k i 30 Warszawa — Krakowskie Przed­ mieście 7, K r e d y t o w a 9, Pięk­ n a 31/37, B r a c k a 20, N o w y Świat 35, Rynek Starego M i a s t a 22/24 Włocławek — 3 M a j a 25 W r o c ł a w — Kuźnicza 42 Z a b r z e —• Wolności 276 Stołeczne Zakłady G r a f i c z n e . D. W. W - w a , Podchorążych 39. Z a m . 472 P a p . i l U B t r . k l . I I I , 120 g B I ł k a r t o n biały k l . I I I , 220 g. B I . N a k ł a d 1.550 egz. H-76 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a0797e79a388f1bb1984417e326c078a.pdf 2ba3aa3e8f3deb8730c6e1ba730836ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4500 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4185 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.28 z.1 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Jacek Olędzki Malowidła współczesnej A f r y k i Aleksander Jackowski Kopernik w ludowej rzeźbie Anna Milewska-Młynik Świadomość grupy społecznej a upodobania estetyczne (na przykładzie analizy w n ę t r z a d o m ó w mieszkalnych we wsi Rościszewo) Barbara Poloczkowa XVII-wieczna skrzynia w a ł a s k a z Istebnej . . . . 3 29 47 57 ARCHIWUM HISTORYCZNE Stanisław Gajerski Statut cieszanowskiego cechu tkactwa . . . . 60 WSPOMNIENIE POŚMIERTNE Janina O r y n ż y n a Zofia Czasznicka (1889—1973) KRONIKA SUMMARY OF ARTICLES РЕЗЮМЕ . . . . . . . Na . o k ł a d c e : Kopernik. P ł a s k o r z e ź b a w drewnie, 7 7 x 4 3 , 5 cm. W y k . 1973 Stanisław Korpa. Ruda, pow. Sieradz. F o t . : Jan Świderski 63 64 69 71 r. N a s t r o n i lee t y t uu łł oo w w ee jj : : Kopernik — wstrzymał słońce, ruszył z; ziemie. R z e ź b a lal. W y k . 1973 r. Adam Zegadło. K r z y ż k a , pow. Kielce. W łi . L . Zimerer. w drewnie, mai. F o t . : Jan Świderski • �Í POL S K A A K A D E M I A N A U K . I N S T Y T U T S Z T U K I • 1 9 7 4 . N R 1 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD • ML NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó W WYDAWNICTWO - POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a . Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — Ewa K o s t y r k a . Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a8b17c40429eb33516646796a7f947c.pdf 467d4860c727eb5f9829ec21e799e0b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4498 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4183 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3, s. 187-188 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K O N 10 c z e r w c a 1962 r. zmarł w Iłży n a w y s t a w i e s z t u k i l u d o w e j MaStanisław Pastuszkiewicz, ur. w zowsza. 1888 r., twórca interesujących rzeźb » ceramicznych, jeden z najbardziej z n a n y c h artystów l u d o w y c h K i e l e c ­ Ceramika ludowa i artystyczna czyzny. w y p r o d u k o w a n a przez ośrodki g a r n ­ P r a c e P a s t u s z k i e w i c z a były w i e ­ c a r s k i e związane z C P L i A z terenu l o k r o t n i e w y s t a w i a n e i n a g r a d z a n e całej P o l s k i e k s p o n o w a n a była n a n a w y s t a w a c h sztuki l u d o w e j z a ­ w y s t a w i e w s a l a c h Pałacu K u l t u r y równo k r a j o w y c h , j a k z a g r a n i c z ­ i N a u k i w p i e r w s z e j połowie m a r ­ n y c h . Był on długoletnim p r e z e s e m ca. W ś r ó d p r a c twórców l u d o w y c h honorowym Spółdzielni Przemysłu wyróżniały się szczególnie c e r a m i k a L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o w Iłży. s i w a z P a w ł o w a i Białej P o d l a s k i e j T r z y k r o t n i e o d z n a c z o n y został K r z y ­ (woj. l u b e l s k i e ) , f i g u r k i c e r a m i c z n e żami Zasługi (Brązowym, S r e b r n y m z Iłży i piękne w formie, c z a r n o i Złotym). polewane naczynia Kazimierczaka z K a r t u z , nawiązujące d o l u d o w e j ceramiki tradycyjnej. 16 c z e r w c a 1962 r. zmarła w Rzeczycy znana tkaczka i w y c i n a n k a r k a ludowa, Antonina Legutows k a . Była o n a laureatką szeregu w y ­ s t a w i konkursów s z t u k i ludowej. Otrzymała Złoty Krzyż Zasługi i s z e r e g i n n y c h odznaczeń z a swą twórczość artystyczną i pracę s p o ­ łeczną w d z i e d z i n i e k r z e w i e n i a k u l ­ t u r y l u d o w e j . O d . 1951 r. prowadziła instruktaż, a następnie kierowała Ośrodkiem Twórczości L u d o w e j w Łęczycy. Konferencje i zjazdy W d n i u 19 m a j a odbyła się w Poznaniu Sesja N a u k o w a z okazji pięćdziesięciolecia T o w a r z y s t w a L u ­ doznawczego w Poznaniu. Program n a u k o w y S e s j i obejmował r e f e r a t y : prof. d r J . B u r s z t a — R u c h l u d o ­ znawczy i badania etnograficzne w Wielkopolsce; m g r S t . Błasz­ c z y k — D z i e j e poznańskich zbiorów etnograficznych; dr T. Wróblew­ s k i — P o l s k o - n i e m i e e k i e pogranicze w świetle materiałów etnograficz­ nych; komunikaty: mgr J . Dydow i c z o w a — Z e studiów n a d z w y ­ czajami dorocznymi ludu wielko­ polskiego; mgr J . Lisakowski — Pieśń i m u z y k a l u d o w a Z i e m i K a ­ liskiej; mgr J . Dydowiczowa — O p i e k a n a d sztuką ludową w W i e l ­ kopolsce; d r Z. J a s i e w i c z — Z b a ­ dań etnograficznych w Koszaliń­ s k i e m : Z d e r z e n i e się k u l t u r grup o s a d n i c z y c h w świetle materiałów z Iwięcina w powiecie koszalińskim. Wystawy i konkursy K o n k u r s n a kurpiowskie pieczy­ w o obrzędowe ogłoszony p r z e z W y ­ dział K u l t u r y W R N p r z y współ­ udziale Ministerstwa Kultury i S z t u k i został rozstrzygnięty w W a r ­ s z a w i e w l u t y m br. K o n k u r s zgro­ madził 86 uczestników, którzy n a ­ desłali ok. 600 p r a c . J u r y przyznało 14 nagród. N a j l e p s z e spośród n a g r o ­ d z o n y c h f i g u r e k e k s p o n o w a n e będą a m a t o r s k i m ) h a f t i zdobnictwo. N a j wyższy poziom a r t y s t y c z n y r e p r e zentowały k r a s z a n k i . 9 maja rozstrzygnięty został k o n k u r s n a kujawską ceramikę l u ­ dową, z o r g a n i z o w a n y w e W ł o c ł a w ­ k u przez Muzeum K u j a w s k i e i W y ­ dział K u l t u r y P R N przy współ­ udziale Ministerstwa Kultury i S z t u k i . W k o n k u r s i e uczestniczyło pięciu g a r n c a r z y , którzy nadesłali naczynia polewane oraz „siwaki" nawiązujące d o t r a d y c y j n y c h f o r m c e r a m i k i k u j a w s k i e j . P o zakończe­ n i u k o n k u r s u urządzono w M u z e u m pokaz nadesłanych p r a c . O d w y s o k i e g o poziomu prac w y ­ m i e n i o n y c h g a r n c a r z y odbiegały w y ­ roby Necla z K a r t u z i c e r a m i k a W maju, w salach Muzeum bolimowska, coraz bardziej upo­ Mazurskiego w S z c z y t n i e została dobniające się do półprzemysłowej otwarta wystawa pt. „Kurpiow­ produkcji pamiątkarskiej. ska Sztuka Ludowa". Wystawa jest r e z u l t a t e m współpracy M u z e u m szczytnieńskiego i Muzeum Kur­ piowskiego w Łomży. Jednym założeń s c e n a r i u ­ Pamiątkarstwo l u d o w e i a r t y ­ z p o d s t a w o w y c h przez s t y c z n e w o j . r z e s z o w s k i e g o p o k a z a ­ s z a w y s t a w y , opracowanegono w m a r c u n a w y s t a w i e pokłosia doc. d r a A . Chętnika i J . ChętnikoI I etapu k o n k u r s u zorganizowanej Wą, było w y k a z a n i e wspólnych e l e ­ w salach Muzeum w R z e s z o w i e . mentów k u l t u r y Kurpiów o r a z W a r ­ (I etap k o n k u r s u rozstrzygnięto w m i i i M a z u r . grudniu 1960, por. k r o n i k a n r 1 Na wystawie zgromadzono po­ 1961). E k s p o n a t y nagrodzone p o k a ­ n a d t r z y s t a eksponatów z z a k r e s u zano z kolei n a Ogólnopolskiej W y ­ t k a c t w a , stroju, haftu, ceramiki, s t a w i e Pamiątkarstwa w K r a k o w i e . m e b l a r s t w a , sprzętu domowego, m a ­ Z o k a z j i w y s t a w y Wydział K u l t u r y l a r s t w a , rzeźby i b u r s z t y n i a r s t w a . Prezydium W R N w Rzeszowie w y ­ Wycinanki reprezentowały prace dał k a t a l o g (Rzeszów 1961, s. 47, współczesne: C z . Konopkówny. P 49 nlb., l i c z n e fotografie). O b s z e r n y Puławskiego i Niedźwieckiej. wstęp i o p i s y eksponatów o p r a c o ­ wała I r e n a Kłak. Muzeum im. Orkana w Rabce zorganizowało k o n k u r s n a podłaźnikl. Rozstrzygnięcie nastąpiło w marcu. Wśród prac nadesłanych przeważały interesujące t r a d y c y j n e t y p y podłaźników. Najwartościowsze e k s p o n a t y zostały z a k u p i o n e przez muzea w Warszawie i Rabce. W pierwszej połowie k w i e t n i a odbyły się w O p o l u doroczne obcho­ d y „Dni L u d o w e j Twórczości A r t y ­ s t y c z n e j " O p o l s z c z y z n y . Organizację powierzono opolskiemu oddziałowi Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznaw­ czego. W d n i u zakończenia obcho­ dów (15 k w i e t n i a ) rozstrzygnięto k o n k u r s n a plastykę ludową oraz odbyły się p o k a z y korowodów g a i ­ k o w y c h i m a r z a n k o w y c h , wystąpili gawędziarze i l u d o w e zespoły w o ­ kalne. N a konkursie plastyki repre­ z e n t o w a n e były: p i s a n k a r s t w o , m a ­ larstwo i rzeźba (o c h a r a k t e r z e W drugiej połowie m a j a i w c z e r w c u o t w a r t a była w Muzeum K u j a w s k i m w e Włocławku regio­ n a l n a w y s t a w a sztuki l u d o w e j z o r ­ ganizowana z okazji D n i Ochrony Zabytków. N a w y s t a w i e pokazano e k s p o n a t y pochodzące ze zbiorów muzealnych; reprezentowały one wszystkie dziedziny tradycyjnej l u ­ dowej twórczości K u j a w . W końcu m a j a o t w a r t a została w Łowiczu p o k o n k u r s o w a wystawa twórczości członków spółdzielni C P L i A „Sztuka Łowicka". O r g a n i ­ zatorami wystawy były Muzeum w Łowiczu o r a z Zarząd spółdzielni. Na wystawie pokazano w y c i n a n k i , hafty, t k a n i n y . W c z e r w c u o t w a r t a została w Muzeum w Łowiczu jubileuszowa wystawa twórczości wycinankarki Elżbiety Żaczek ze Z ł a k o w a B o r o ­ wego, należącej d o grona najwy187 �ni Polskiego Radia. W konkursie uczestniczyło 38 tkaczek, p r z y z n a n o osiem nagród. Pierwsze nagrody otrzymały J a d w i g a Białokozowa ze w s i Jastrzębie i F r a n c i s z k a P a b i a ń czyk z Krzepocin. Zgodnie z tra­ dycją ustaloną już w p o p r z e d n i c h konkursach w Muzeum łęczyckim, z a p r e z e n t o w a n o n a w y s t a w i e zespół eksponatów o wyrównanym, w y s o ­ * k i m poziomie a r t y s t y c z n y m . S z c z e ­ gólnie interesujące były prawie — W c z e r w c u odbył się w K r a ­ nie znane dotychczas tkaniny k o w i e p i e r w s z y Ogólnopolski K o n ­ p a s i a k i wełniane, t k a n e w o p a r c i u wzory. k u r s Pamiątkarstwa, po r o z s t r z y g ­ o t r a d y c y j n e nięciu którego urządzono w Pałacu * S z t u k i w y s t a w ę pokonkursową. N a wystawę z a k w a l i f i k o w a n o ok. 2.000 eksponatów u z n a n y c h p r z e z j u r y z a W Muzeum w Z i e l o n e j Górze odpowiadające w a r u n k o m k o n k u r ­ o t w a r t a była w c z e r w c u w y s t a w a sowym. Były to zarówno prace sztuki ludowej obejmująca ekspo­ artystów l u d o w y c h , j a k amatorów n a t y z e b r a n e przez pracowników i zawodowych artystów-plastyków. M u z e u m n a terenie powiatów M i ę ­ Najliczniej reprezentowane były d z y r z e c z , Świebodzin, Sulechów i województwa k r a k o w s k i e , gdańskie Z i e l o n a Góra. P o k a z a n o t k a n i n y d e ­ i W a r s z a w a . W ś r ó d eksponatów l u d o ­ k o r a c y j n e i stroje ludowe, wyko­ w y c h d o n a j b a r d z i e j interesujących n a n e zarówno p r z e z ludność a u t o ­ należały rzeźby w d r z e w i e rzeźbia­ chtoniczną, j a k — p r z e d e w s z y s t k i m r z y łęczyckich (m. i n . Ignacego K a - p r z e z osadników osiedlonych na mińskiego) oraz c e r a m i k a k i e l e c k a Z i e m i L u b u s k i e j po 1945 r. Znaczną (iłżecka) i r z e s z o w s k a . Interesujące część eksponatów stanowiły p r z e d ­ były o d p u s t o w e c u k r o w e k o g u c i k i mioty zabytkowe, przywiezione białostockie. Pierwszą nagrodę przez osadników z pierwotnego przyznano rzeźbiarzowi-amato- m i e j s c a z a m i e s z k a n i a . N a w y s t a w i e rowi Zygmuntowi C z a j k o w s k i e m u przeważały t k a n i n y wileńskie, p o ­ ze w s i Z l e c z y n a w w o j . k r a k o w ­ l e s k i e i t a r n o p o l s k i e o r a z stroje s k i m z a pracę „Przekupka k r a k o w ­ łemkowskie. s k a " . J a k k o l w i e k sporo eksponatów nadesłanych n a k o n k u r s r e p r e z e n t o ­ wało dobry poziom artystyczny (obok w i e l k i e j ilości przedmiotów W c z e r w c u o t w a r t a była w D o ­ pozbawionych zarówno wartości m u Chłopa w W a r s z a w i e wystawa użytkowej, j a k estetycznej), n i e speł­ współczesnej wycinanki kurpiow­ nił on pokładanych n a d z i e i : s t w o ­ s k i e j . P o k a z a n o ok. 80 p l a n s z w y ­ r z e n i a t a n i c h , e s t e t y c z n y c h w z o r ó w c i n a n e k z P u s z c z y Białej i Z i e l o n e j . pamiątek nadających się d o p r o ­ N a o t w a r c i u w y s t a w y o b e c n e były d u k c j i m a s o w e j . D o najwartościow­ w y c i n a n k a r k i : Anna Kordecka z s z y c h należały e k s p o n a t y o c h a r a k ­ Myszyńca i M a r i a C h r o s t e k z T a t a r . terze u n i k a t o w y m , j a k n p . rzeźby ludowe. * bitniejszych wycinankarek łowic­ kich. Wystawa posiada katalog opracowany przez m g r a Henryka Świątkowskiego, w y d a n y s t a r a n i e m Wydziału K u l t u r y W R N w Ł o w i ­ c z u o r a z M u z e u m w Łowiczu. K a ­ talog z a w i e r a wstęp, opis e k s p o n a ­ tów o r a z i l u s t r a c j e (Łódź 1962 r. s. X X , ilustracje). * W kwietniu zorganizowano w Sali D o m u K u l t u r y w Płocku i n t e r e s u ­ jącą wystawę fotogramów m g r a J . Krippendorfa z Torunia, przedsta­ wiających r y s u n k i w y k o n a n e przez robotników n a s z y b a c h r e m o n t o w a ­ n y c h sklepów. W j e d n y m z następ­ n y c h numerów r e d a k c j a z a p r e z e n ­ tuje wybór n a j c i e k a w s z y c h repro­ d u k c j i z 450 zdjęć w y k o n a n y c h w różnych m i a s t a c h p r z e z m g r a K r i p ­ pendorfa. W Olsztynie otwarta była w czerwcu „Wystawa prac twórców ludowych Warmii i Mazur". Wy­ s t a w a z o r g a n i z o w a n a została z i n i ­ cjatywy Stowarzyszenia PAX w Olsztynie i urządzona w lokalu Stowarzyszenia. Pokazano tkaniny warmińskie i m a z u r s k i e , w y k o n a n e przede wszystkim przez tkaczki z a t r u d n i o n e w spółdzielniach C P L i A w Mikołajkach i Giżycku, o r a z s z e ­ r e g rzeźb, w y r o b ó w z s z y s z e k itp. o c h a r a k t e r z e twórczości amator­ skiej. * W c z e r w c u M u z e u m w Łęczycy urządziło pokonkursową wystawę pt. „Tkanina i strój łęczycki". K o n ­ k u r s i w y s t a w a z o r g a n i z o w a n e zo­ stały p r z e z dyrektorkę M u z e u m m g r Jadwigę Grodzką p r z y współudziale Wydziałów K u l t u r y W R N w Łodzi, P R N w Łęczycy i łódzkiej Rozgłoś­ 188 Jedną z n o w y c h f o r m propago­ w a n i a twórczości l u d o w e j są z o r g a ­ nizowane przez C P L i A tzw. izby twórcze (por. k r o n i k a n r 1 1961). I z b y o r g a n i z o w a n e są w e wnętrzach z a b y t k o w y c h c h a t urządzonych t r a ­ d y c y j n y m i sprzętami i z a m i e s z k a ­ łych p r z e z twórców l u d o w y c h , któ­ rzy demonstrują zwiedzającym s w e w y r o b y , sposób i c h w y k o n a n i a o r a z udzielają wyjaśnień n a t e m a t l u d o ­ w y c h tradycji regionalnych. P i e r w ­ sze tego rodzaju „muzeum" s t a n o w i chata w domu J a n a K a w u l o k a w Istebnej (pow. C i e s z y n ) . P r z y o r g a ­ n i z o w a n i u j e j uczestniczyło M u z e u m Śląskie w B y t o m i u . J a n K a w u l o k j e s t o s t a t n i m wytwórcą śląskich i n ­ strumentów muzycznych, których kolekcję p o s i a d a w s w o j e j izbie. Następne i z b y kurpiowską i łowic­ ką z o r g a n i z o w a n o w d o m u K o n o p ­ ków w T a t a r a c h o r a z w d o m u J u ­ s t y n y G r z e g o r y w Złakowie B o r o ­ wym. * W K c y n i o t w a r t a zostanie wkrót­ ce R e g i o n a l n a I z b a Twórcza w d o ­ mu K l a r y Prillowej. O d wielu lat gromadzi P r i l l o w a eksponaty p a ­ łuckiego t r a d y c y j n e g o t k a c t w a , s t r o ­ j u ludowego, także sprzęty d o m o ­ w e g o użytku, które już obecnie chętnie udostępnia zwiedzającym. Badania naukowe W p i e r w s z e j połowie l i p c a 1962 r. p r z e p r o w a d z o n o n a z l e c e n i e Śląs­ kiego Instytutu Naukowego, W o j e ­ wódzkiego K o n s e r w a t o r a Zabytków oraz Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu badania nad stanem za­ c h o w a n i a , konstrukcją i liczbą s t o ­ dół ośmiobocznych, występujących w budownictwie ludowym powia­ tów pszczyńskiego i tyskiego. O b i e k t y t e ze względu n a w i e k o r a z przykład w y s o k i e g o kunsztu cie­ s i e l s k i e g o mają wartość zabytkową. Z u w a g i j e d n a k n a ilość — w s z y ­ s t k i e n i e mogą być przeniesione do nowoorgunizującego się m u z e u m w plenerze. W y m a g a j ą k o n s e r w a c j i na miejscu. W w y n i k u badań ustalono l i c z ­ bę stodół z a b y t k o w y c h , dokonano klasyfikacji z punktu widzenia konserwatorskiego, wytypowano o b i e k t y d o dalszągo z a c h o w a n i a n a m i e j s c u , ustalono, z których o b i e k ­ tów można zrezygnować, opisano i opracowano konstrukcje tych sto­ dół, wykonano zdjęcia, ustalono p r z y c z y n y z a n i k u i obecną funkcję t y c h stodół. Równocześnie z t y m i b a d a n i a m i p r o w a d z o n o akcję z b i e r a n i a z a b y t ­ ków, tj. dokonywano zakupów, przejęto d a r y i p r z e p r o w a d z o n o i n ­ wentaryzację wytworów kultury l u d o w e j będących j e s z c z e w użyciu, a których n i e udało się przejąć do M u z e u m Górnośląskiego. P r a c e powyższe p r o w a d z o n e były w ramach praktyki muzealnej stu­ dentów etnografii Uniwersytetu Warszawskiego z ramienia Muzeum Górnośląskiego. B a d a n i a m i kierował mgr E . Jaworski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4c4eea16ba391d4af89840702fefed4.pdf d0db8e721134dc6bb9dbec93fc1846a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3665 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3442 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.95-102 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Recenzje P a w e ł Rodak: Wyobrażenia społeczne a nauki humanistyczne Bronisław Baczko, Wyobrażenia społeczne. Szkice o nadziei i pamięci zbiorowej, PWN, Warszawa, 1994 Książka Bronisława Baczki Wyobrażenia społeczne. Szkice o nadziei i pamięci zbiorowej jest próbą wyznaczenia nowego pola badań naukach o człowieku. Sam termin nie jest nowy, przeciwnie, "wyobrażenia społeczne" mają za sobą dość długą tradycję, a dziś posługiwanie się tym określeniem jest wręcz modne. Nowe u Baczki jest natomiast jego rozumienie, oparte o diagnozę stanu, w jakim znalazły się nauki humanistyczne i społeczne w X X wieku. Wtedy to właśnie dokonać się mial ostateczny rozpad . j e d n o l i t e g o d y s k u r s u n a u k o w e g o jako odpowiedzi na pytania o człowieka, a co za tym idzie o społeczeństwo jak całość i o jego przyszłość". Postulaty poradygmatyczne obecne u najwybitniejszych przedstawicieli tego dyskursu - za takich Baczko uważa Marksa. Durkheima i Webera jako twórców „«klasycznego» pola nauk społecznych" - straciły rację bytu. „Dzisiaj [...] dyskurs nauk społecznych znajduje się w stanie r o z ­ b i c i a , r o z p r o s z e n i a . Zmiana czy wręcz przeobrażenie, doko­ nały się na poziomie samego statusu zadawanych przez te nauki pytań. Pytanie nauk społecznych, «spccjalistycznyeh» lub "interdyscyplinar­ nych*, dotyczy dziś n i e c z ł o w i e k a , lecz l u d z i , nie s p o ł e ­ c z e ń s t w a , lecz s p o ł e c z e ń s t w , nie k u l t u r y , lecz k u l ­ tur wielorakich i odmiennych, nieskończenie zróżnicowanych ludz­ kich wspólnot. [...] Żadna kultura i żadne społeczeństwo w swojej historycznej ewolucji nie stanowią więc jednolitego i uprzywilejowane­ go modelu życia społecznego " Wyobrażenia społeczne cechuje więc ogromna różnorodność; trudno znaleźć elementy stanowiące ich wspólny mianownik. Bowiem „Wyob rażenie Społeczne w Ogóle" nic istnieje, są zawsze czyjeś. Ich podmiotem jest grupa ludzi o określonej kulturze, żyjących w konkret­ nym miejscu i czasie. To sytuacja określa każdorazowo charakter wyobrażeń społecznych. Jeśli kategoria „Człowieka w Ogóle" daje się konstruować pojęciowo, to podobna kategoria w odniesieniu do wyobrażeń społecznych z trudem poddaje się takiej operacji. Po prostu „wyobrażenia społeczne "jako kategoria ogólna nie dają się precyzyjnie w zdefiniować. W kilkudziesięciostronnicowym tekście, napisanym w fo­ rmie obszernego encyklopedycznego hasła, nic znajdziemy dokładnej odpowiedzi na pytanie o ich istotę. Istotowość zakłada istnienie jednorodnych, niezmiennych elementów, a wyobrażenia społeczne, z racji charakteru występującego tu przymiotnika, ani jednorodne, ani niezmienne być nie mogą. Dlatego zamiast definicji otrzymujemy wskazówki dotyczące granic pola badań, uściślane potem w analizach dotyczących tworzenia się konkretnych, historycznych postaci wyob­ rażeń społecznych. Właśnie proponowane przez autora przykłady badań historycznych mają za zadanie „wydobyć kapitalne znaczenie i specyfi­ czny wkład historycznych studiów nad wyobraźnią społeczną". Drugi istotny punkt dokonanej przez Baczkę diagnozy sytuacji nauk o człowieku to spostrzeżenie postępującej specjalizacji. Pytania, prob­ lemy i tematy tych nauk są w dużej części wyznaczane przez ich ramy instytucjonalne. Wydziały, instytuty, katedry, zakłady czy zespoły naukowe potwierdzają swoje istnienie odrębnością własnego przed­ miotu badań i stosowanych metod. Bronisław Baczko, choć przez wiele lat pracował w uniwersytecie, najpierw jako profesor historii filozofii w Warszawie, a później jako profesor historii w Genewie, świadomie buduje swoją koncepcję wyobrażeń społecznych lak. że nie mieści się ona w obrębie ustalonych dyscyplin akademickich. Konstruowane tu pole badań obejmuje obszar usytuowany na pograniczu historii, filozo­ fii, antropologii, socjologii, psychologii, historii literatury, historii sztuki, a pewnie również historii prawa, pedagogiki, politologii i ekono­ mii Baczko jest w pewnym sensie pionierem; usiłuje znaleźć język, który wyzwoliłby się z pojęciowego uwikłania poszczególnych nauk społecznych i humanistycznych. Skoro „wyobrażenia społeczne można wyrazić z powodzeniem w najrozmaitszych językach: religijnym, filozoficznym, politycznym lub architektonicznym", to z kolei do ich opisu i interpretacji potrzebny jest język, który, nie niwelując różnic, wydobędzie wątki wspólne tak rozmaitych form ludzkiej aktywności. Takiego języka poszukiwali wcześniej twórcy warszawskiej szkoły ( .M - aj B 4 95 �historyków idei, której Bronisław Baczko byl jednym z najwybitniej­ szych przedstawicieli. Poszukiwania te byty możliwe w obrębie takich kategorii jak ś w i a t o p o g l ą d , u t o p i a czy i d e e . To właśnie one stały się przedmiotem zainteresowania Kołakowskiego, Baczki, Szackiego i Walickiego; znalazły swój wyraz w sposobie problcmatyzacji zagadnień i w tytułach książek. Niezależnie od różnic przedmiotu badań jedno było w tych pracach wspólne: materiałem, nad którym pracowano, były teksty: traktaty filozoficzne i dzieła literackie, oficjal­ ne dokumenty i osobiste zapisy. Próba skonstruowania nowego języka w naukach społecznych i hu­ manistycznych nie jest dziś możliwa bez refleksji metodologicznej. Według Bronisława Baczki, sytuacja lak dużego nagromadzenia najróż­ niejszych metod, sposobów i technik wyjaśniania społecznego świata i miejsca w nim człowieka „przypomina trochę wyprzedaż towarów po obniżonych cenach; można znaleźć rzeczy lepsze i gorsze, ale często brak właściwego rozmiaru lub koloru ... Inaczej mówiąc, utracili­ śmy bezpieczny świat metodologicznej pseudojasności, pozwalający historykowi żyć w złudzeniu, że dyskurs historyczny jako producent swoich pojęć jest samowystarczalny". Konsekwencją tego sianu jest przyjmowanie przez historyka postawy "majsterkowicza", opisanej w Myśli nieoswojonej przez Lćvi-Slraussa; postawy, która, mimo świadomości wiążących się z nią niebezpieczeństw, bliska jest również samemu Baczce. ,,«Majstrujemy» - pisze on - przedmiot swoich badań przy użyciu pożyczonych gdzie indziej narzędzi. (...] Historia stała się czymś w rodzaju pola doświadczalnego, na którym sprawdza się przydatność pojęć i metod nauk humanistycznych. Bardziej chyba niż kiedykolwiek badanie historyczne nie może się dziś obyć bez metodolo­ gicznego ryzyka." Idee, utopie, światopoglądy badane w warszawskiej szkole histo­ ryków idei, to kategorie odnoszące się przede wszystkim do sfery intelektualnej działalności człowieka (książka Baczki Rousseau: samo­ tność i wspólnota jesl klasyczną monografią intelektualną). Wyob­ rażenia społeczne są natomiast kategorią o szerszym zakresie. Jej obszar może obejmować przedmioty lak różne, jak średniowieczne emblematy, oznaki władzy królewskiej (berła, korony, miecze, płaszcze), gilotyny na paryskich placach w czasie dyktatury jakobińskiej i pomniki ku czci poległych robotników stawiane w Polsce w czasach „Solidarności"; zachowania tak odmienne, jak manifestacje i pielgrzymki, pokazowe procesy i obrzędy, strajki i zabawy karnawałowe, rewolucje i pertrakta­ cje; słowa lak różnorodne, jak wolność, równość, solidarność, postęp, demokracja: teksty tak rozmaite, jak powieści, święte księgi i manifesty polityczne. Listę tę można by wydłużać w nieskończoność. Bardzo często ośrodkiem, wokół którego tworzą się, czy też są tworzone wyobrażenia społeczne, jest konkretna postać historyczna. Baczko opisuje na przykład, w jaki sposób za życia Stalina fabrykowano jego legendę, w dwu innych tekstach przedstawia rozgrywające się w przestrzeni wyobrażeń społecznych dzieje pośmiertnego życia Marksa i Engelsa oraz Jana Jakuba Rousseau. Jednak to nie przedmioty działania, leksty, wybitne osobistości czy słowa tworzą materię wyob. rażeń społecznych, lecz związane z nimi idee-obrazy. Przestrzec wyobrażeń społecznych jest przestrzenią symboli, dzięki którym rze­ czywistość społeczna jesl zarazem rzeczywistością obdarzoną sensem. Przy czym ó w sens nie musi być wynikiem „intelektualnego wysilk„ zapanowania nad światem", tak jak to było w przypadku kategorii światopoglądu. Przeciwnie, wyobrażenia społeczne bardzo często są fabrykowane, dostarczane z zewnątrz, „opierają się na symbolice, będącej jednocześnie tworzywem i instrumentem". Z drugiej strony wyobrażenia społeczne muszą być zakorzenione w przeżyciach kon­ kretnych jednostek. Nie istnieją bez związanych z nimi emocji, bez obaw lub nadziei, a także konkretnych zachowań. Wydaje się więc, jest to kategoria, która powinna łączyć w sobie intelektualny, afektywny i praktyczny wymiar wysiłku usensowiania przez człowieka społecznego świata. Przyznam, że nie mam pewności, czy taką właśnie jest ona u Baczki. C z y wyobrażenia społeczne są tu zawsze korelatem społecz­ nego świata, czy też - w postaci ideologii, mitów politycznych, utopijnych projektów - mogą przybierać zobiektywizowane formy, nieraz wręcz zinstytucjonalizowane i stawać się wyalienowanymi bytami społecznymi? Przypomnijmy tu wcześniejsze spostrzeżenie, zbadaniem ani ambicją omawianej książki nie jest sformułowanie definicji wyobrażeń społecz­ nych, lecz posłużenie się tą kategorią w celu „wytyczenia obszaru problemowego, leżącego na skrzyżowaniu różnych dyscyplin i ujęć metodologicznych" . Definiowanie wymagałoby, po pierwsze, zajęcia pozycji zewnętrznej względem przedmiotu badań, co w tym przypadku jesl niemożliwe (widać to szczególnie wyraźnie w eseju o „eksplozji pamięci w czasach «Solidarności»", na co sam autor zwraca uwagę we wstępie do polskiego wydania); po drugie zaś. wszelkie definiowanie odnoszące się do życia społecznego uśmierca to, co właśnie musi być żywe. Jednak bez „wytężonego wysiłku konceptualizacji",bez (wora­ nia kategorii inlersubiektywnych. a więc zakładających możliwość porozumienia, nic jest możliwa jakakolwiek wiedza o człowieku. Dli historyka konsekwencją niemożliwości skonstruowania względnie jed­ nolitego przedmiotu badań może być po prostu „zamiana historii w pyl". Opisując kategorię „wyobrażeń społecznych" jest Baczko świadom obu łych niebezpieczeństw. Dlatego właśnie „wytężony wysiłek konceptualizacji", wsparty o świetną znajomość opisywanych zagadnień, daje w efekcie koncepcję fragmentaryczną, niewykończoną, koncepcje, w której świadomie brak jest ostatecznych konkluzji. Czym więc są wyobrażenia społeczne? Przede wszystkim nie sn odbiciem żadnej rzeczywistości pierwotniejszej względem nich sa- ;|||OJiBY 96 �mych. hic da się ich przeto do niej sprowadzić. To w scjcntystycznych ^(•epcjach naturalistów i ewolucjonistów „poza wyobrażeniami kiwano podmiotów społecznych, by tak rzec. w stanie nagim, ndàrtych ze swoich masek, kostiumów, marzeń, wyobrażeń itp. I otóż takie' a obnażone* podmioty społeczne były w wyniku podejścia tfientysiycznego nie tyle odkrywane, ile konstruowane". Nie są również '„prażenia społeczne fałszywym obrazem świata, przestrzenią imagi­ n a i złudy, iluzji. Wyobrażenia społeczne przenikają życic społeczeńs­ twa, organizują je, nadają mu kształt; postawy i działania praktyczne 0&z kolei wpływ na krystalizowanie się tychże wyobrażeń. Ostatecz­ nie ..ż socjologicznego i historycznego punktu widzenia rzeczywistość wyobrażeń polega na samym ich istnieniu, na spełnianiu przez nie rozlicznych funkcji i na wpływie, jaki wywierają na całokształt życia społecznego". Jakie w takim razie są funkcje wyobrażeń społecz­ nych? Baczkę najbardziej interesuje la ich funkcja, klóra polega na organizowaniu i opanowywaniu na poziomie symbolicznym czasu zbiorowego". Przejawia się ona bądź to w projektowaniu przyszłości, njdź w doświadczaniu przez społeczność własnej przeszłości, w rzeczy­ wistości historycznej zaś pierwsza funkcja ..na ogół dopełnia i wspiera drugą". Stąd podtytuł książki - Szkice o nadziei i pamięci zbiorowej. Baczko odwraca więc schemat ewolucjonistów: to nie przeszłość określa przyszłość, ale odwrotnie, wyobrażenia przyszłości konstruują swoją własną przeszłość. Paradygmatem dla społecznych wybrażeń rzutowanych w przyszłość jest u t o p i a , której Baczko poświęca duży lekst teoretyczny. Formy zbiorowej pamięci są już natomiast analizowa­ ne na konkretnych przykładach, najobszemiej w eseju Polaka czasów ..Solidarności". Przyjrzyjmy się więc teraz bliżej omawianym przez Baczkę różnym historycznym postaciom wyobrażeń społecznych. sZU Podawane przez autora przykłady prawie zawsze zawierają od­ niesienie do istotnych wydarzeń lub okresów historycznych. Bunty chłopskie we Francji w X V I I i X V I I I wieku. Rewolucja Francuska, tenor stalinowski w latach 1936-1939 i w ogóle epoka stalinizmu, wreszcie Polska szesnastu miesięcy „Solidarności". Wszystkie te przykłady dotyczą sytuacji starcia się ze sobą dwu różnych wyobrażeń zbiorowych i/lub rodzenia się wyobrażeń alternatywnych. Wszystkie odnoszą się do g o r ą c y c h okresów w historii - na nie właśnie kategoria wyobrażeń społecznych rzuca snop światła, okresy z i m n e pozostawiając w cieniu. Dzieje się lak dlatego, że "w samym sercu wyobraźni społecznej, zwłaszcza wraz z. powstaniem i rozwojem państwa, znajduje się problem legitymizacji władzy, a raczej, mówiąc ścisłej, wyobrażeń ugruntowujących tę prawomocność". Terminy „zimne" - „gorące" można odnieść nie tylko do okresów historycznych, ale i do całych społeczeństw. Tak robi Lcvi-Strauss w rozmowie z Gcorgescm Charbonniercm; społeczeństwami „zim­ nymi" nazywa społeczności pierwotne, które mają tendencję do niezmienności. „Gorące" natomiast są silnie zhierarchizowane społe­ czeństwa współczesne czyniące historię motorem swojego rozwoju. W takim razie, tego typu nadzieja i pamięć zbiorowa, o której pisze Bronisław Baczko, w społecznościach pierwotnych nie istnieje (na co zresztą sam autor w pewnym miejscu zwraca uwagę). „Wyobrażenia społeczne" okazują się być kategorią przydatną przede wszystkim do opisu nowożytnych społeczeństw europejskich. Sama postawa badacza - historyka wyobrażeń jest z rozwojem tych społeczeństw silnie związana. Można sądzić, że punktem wyjścia są w tej książce doświadczenia X X wieku, wieku ideologii, propagandy i totalitaryzmu. Punktem dojścia natomiast jest ich intelektualne sproblematyzowanie, takie, które polem może być również użyte do analizy innych sytuacji. Sposoby sprawowania i obalania władzy, ustanawiania i zmieniania porządku społecznego, manipulowania życiem społecznym - o lym ostatecznie la książka mówi nam najwięcej. „Sprawowanie władzy - czytamy - zwłaszcza władzy politycznej, dokonuje się poprzez wyobraźnię zbiorową. Sprawowanie władzy symbolicznej nie znaczy bynajmniej dodawania do władzy «rzeczywistej» elementu iluzji, lecz podwajanie i umacnianie faktycznej dominacji skutkiem przywłasz­ czenia symboli, połączenia stosunków sensu i siły." Wyostrzam na koniec moje odczytanie propozycji Baczki. Wyob­ rażenia społeczne nie ustanawiają sensu świata, mogą natomiast ustanawiać władzę. Mogą stać się narzędziem, instrumentem manipula­ cji. W tym sensie są kategorią dużo węższą niż na przykład „mapa świata" , którą Aron Guriewicz opisywał w Kategoriach kultur,średniowiecznej jako „uniwersalne, obowiązujące cale społeczeństwo pojęcia i wyobrażenia, bez których tworzenie jakichkolwiek idei, teorii, koncepcji czy systemów filozoficznych, estetycznych, politycznych lub religijnych jest niemożliwe". M a p a ś w i a t a jcsl w dużym stopniu mc uświadamiana, a ostateczny kształt nadaje jej historyk, który ją opisuje. Wyobrażenia społeczne jako narzędzie propagandy mogą być uświadamiane, wymyślane i narzucane innym. Można powiedzieć, że zadaniem takich zinstrumentalizowanych wyobrażeń jest umieszczenie na „mapie świata" własnej sialki współrzędnych. Ale jest to zadanie niewykonalne. Wyobrażenia społeczne nie są w stanie zawładnąć do końca prze­ strzenią życia codziennego . a jako kategoria badawcza nie mogą go wyczerpująco opisać. Pozwalają jednak inaczej spojrzeć na szereg wydarzeń z naszej historii. Zwłaszcza na wiek X X . który pełen był złudzeń co do możliwej całkowitej spójności między ideami a obrazami, co do człowieka rzeczywistego i przejrzystego społeczeństwa, co do rzeczywistości, w której „wszystkie zgromadzone obrazy są znakami odsyłającymi do jednego tylko przedmiotu znaczonego, jakim jesl społeczeństwo globalne". I pełen byl okrucieństwa w ich urzeczywist­ nianiu. 97 �Mariusz Czubaj: Elitarność jako wyobrażenie społeczne Andrzej Zajączkowski, Elity urodzenia, Książka jest dziełem autora charakteryzującego się antropologicz­ nym stylem myślenia. Określenie to nie odsyła do żadnej konkretnej metodologii, zawiera się w nim natomiast metodyczna rezygnacja z metanaukowej refleksji. Wiadomo zresztą, że statyczne, oderwane od życia szlifowanie kategorii interpretacyjnych doprowadziło w ślepy zaułek Naukowo, teorię kultury Bronisława Malinowskiego i uniwersal­ ny m i t e m Lćvi-Slraussa. Styl antropologiczny tymczasem określa postawę znoszenia tradycyjnego dystansu między podmiotem i przed­ miotem badania. Szczególnie gdy tym drugim staje się kultura trak­ towana jako całościowa kreacja ludzka Zestawmy dwie książki wprowadzające w zagadnienie nauk społecz­ nych: klasyczną pracę Jana Szczepańskiego oraz Rzeczy o socjologii Andrzeja Zajączkowskiego. Dla autora Elementarnych pojęć socjologii społeczeństwo ludzkie jest częścią przyrody: „rozwinęło się ono w toku ewolucji z. form społecznych istniejących w świecie zwierząt". Pojęcie kultury zaś obejmuje ..ogół wytworów wytworzonych przez człowieka w loku pracy dla zdobywania środków zaspokajania potrzeb". Stąd naturalistyczna i materialistyczna hierarchizacja zagadnień: od przyrod­ niczych podsiaw życia społecznego przez ekonomię do kultury. Nato­ miast heurystyczna definicja Zajączkowskiego zakłada, iż swoistość kultury kształtuje się w opozycji do biologii: „przez kulturę rozumieć będziemy wszelkie atrybuty zbiorowego życia ludzi, czyli to, co jest życia tego czynnikiem towarzyszącym, ale nie jest nim samym". W Elitach urodzenia Andrzej Zajączkowski przyjmuje perspektywę antropologiczną. Nie zajmuje się genezą powstawania warstw wyższych i analizą faktów historycznych decydujących o przekształceniach społecznych. Podkreśla: „struktury społeczne nic występują w ode­ rwaniu od kontekstu kulturowego", który obejmuje ..zachowania wyznaczone przez, różnego rzędu wartości kulturowe, charakterystycz­ ne dla danej zbiorowości, grupy etnicznej, narodu itd." W jaki sposób zdefiniowano tytułową kategorię? Jej mianem autor określa zbiorowość ludzką ponadrodową i ponadklasową. w pełni ukształtowaną w społeczeństwie stanowym, dla której wartość naczelną stanowi urodzenie. Spośród dwóch typów uprz.ywilejowań - osiąg­ niętego i przypisanego - bardziej poważany jest ten drugi, związany z narodzinami z wywyższonych rodziców, a nie z własną działalnością konkretnego człowieka. Autor Elit urodzenia analizuje szczegółowo i precyzyjnie losy dobrze urodzonych we Francji, Anglii. Rosji i Polsce. 98 Semper, Warszawa 1993 Nie będę rekonstruował myśli autora, ograniczę się do paru u * j . odnoszących się do głównego problemu. W jaki sposób i w jakiej sytuacji urodzenie staje się wartościii W społeczeństwie stanowym, nie zamkniętym wprawdzie, ale doj^ dobrze domkniętym, z wyznaczonymi pozycjami i określoną hierarchią narodziny nie są traktowane jako fakt z osobistej biografii. Moim powiedzieć, że elitaryzm kulturowy w tym społeczeństwie jest silnjjj. szy od egalitaryzmu biologicznego: to, że w danej kulturze ludzie rorJa się mniej więcej tacy sami, nie jest artykułowane. Składnikiem świadomości potocznej i ideologicznych uzasadnień staje się przekoranie o ustanowionym porządku świata - potwierdzanym tylko, a nit zmienianym przez kolejne narodziny. Wrażliwość nie jest indywidualni dyspozycją psychiczną, lecz podlega kulturze. W strukturze stanowo nie ma dzieci - są mali szlachcice, mieszczanie i chłopi. Nie nu jednostek - są przodkowie i potomkowie. Kategoria „elity urodzenia" systematyzuje świat nie tylko tym, którzy do niej należą, określa także to, co sytuuje się na zewnątrz, wyznacza podstawową antropologiczna opozycję między „nami" i „nimi". Urodzenie traktowane jako wartość zapewnia zatem ład stanowy. Dobre urodzenie ma wartość wymierną, doświadczaną prawnie i ekonomicznie. Właśnie dbałość o stanowy porządek powodowała wprowadzanie przepisów ograniczających wpływy świeżo nobilitowa­ nych. Dla polskiej szlachty o statusie osiągniętym wprowadzono ra przykład skartabelat - zasadę korzystania z pełni praw szlacheckich w trzecim pokoleniu. Na elity urodzenia można spojrzeć jeszcze inaczej. Jak w Wyob rażeniach społecznych pisze Bronisław Baczko. „wyobrażenia społecz­ no opierają się na symbolice, będącej jednocześnie tworzywem i in­ strumentem". Symbol zatem „wprowadza wartości oraz kształtuje jednostkowe i zbiorowe zachowanie" Widziana w ten sposób wartość urodzenia stanowi podłoże subtelnej i wielostopniowej komunikacji w kulturze. Tak więc prawo do noszenia szpady, kurka na dachu swojego dworu, lawy w kościele po stronie Ewangelii są podstawowymi wyróżnikami szlacheckości we Francji, przysługują każdemu reprezen­ tantowi stanu, są symbolami zwróconymi na zewnątrz, które wprowa­ dzają dystans między elitę a pospólstwo. Komunikacja jest w rzeczywis­ tości wielostopniowa: różnicowanie występuje bowiem również* rębie stanu dobrze urodzonych, na przykład w postaci �zaszczytów Luwru" gwarantujących parom prawo do wjeżdżania na królewski dziedziniec, a ich żonom - prawo taboretu. Wyróżnikiem ewnątrzslanowym w Polsce było między innymi posiadanie rąkudajgtch - sluzqcych szlacheckich, którym podawano rękę. Wszystkie ymicnione przywileje pozwalają określić pozycję dobrze urodzonego (wyznaczają przestrzeń społeczną wokół niego. Par Francji obdarzony zaszczytami Luwru" nie określa się już wobec nie-szlachly. Do­ strzeganą realnością społeczną jest dla niego dopiero stan szlachecki. Zaszczyty pozwalają zatem uznawać się wzajemnie królowi i odwiecz­ nie nobilitowanym. Posługując się pojęciami Nauk o kulturze Floriana Znanieckiego można powiedzieć, że wyobrażenia społeczne tworzą ład jksjonormatywny wokół wartości urodzenia i normy prestiżu realizo­ wanej za pomocą symboli. Inne wartości - na przykład honor - są szczegółowymi właściwościami takiego ładu. Dążenie do utrzymania prestiżu przypomina balansowanie na linie, wymagające asekuracji. Asekuracji takiej dostarcza mitologizacja czasu. „Wydarzenia - pisze Bronisław Baczko - liczą się często mniej niż zrodzone przez nie istniejące ich ramy przedstawienia wyobraźni." pomysły mitologizacji własnego pochodzenia bywały doprawdy różne: polska szlachta wywodziła się bądź to od Lecha, bądź (na Litwie) od Palemona lub Jafcta. Sarmacka geneza należy i dziś do potocznej wiedzy historycznej. Cykliczny czas mitologiczny sprawia, że kolejne narodziny podkreślają nic tyle przedłużenie linii, ale ciągłość rodu; są powrotem do praszczura, odnawiają przeszłość. Warto przy tej okazji w w postawić pytanie, czy idylla ziemiańskiej szczęśliwości wiązała się tylko z cyklicznością natury? C z y też odegrała tu jakąś rolę mitologiza­ cja pochodzenia? Warto dodać, że dwoistość struktury społecznej szlachty (należącej do jednej stanu, lecz zróżnicowanej klasowo) wpłynęła na powstawanie rodowych legend i poszukiwanie historycznych przodków. Tak więc Pacowie wywodzili się od Pazzich, Poniatowscy - od Torcllich. Przykłady te są jeszcze jedną ilustracją wewnątrzstanowego dążenia do prestiżu opartego na wartości urodzenia. Wiadomo, przynajmniej od czasów wyłożenia tej tezy wprost przez Jacques'a Le Goffa. że struktury czasowe są jednocześnie strukturami mentalnymi. Andrzej Zajączkowski pokazuje, jak wraz z rozwojem przemysłowym, upadkiem fcudalizmu i rozwojem burżuazji niweluje się różnica między statusem osiągniętym i przypisanym i w jaki sposób przynależność do elity staje się sprawą osobistą. Pokazuje leż, choć nie wprost, jak wyobrażenia o rodowych początkach ustępują pragmatycz­ nej linearności. Tym przekształceniom sprzyja proces indywidualizacji sprzyjający powstawaniu elit nowego typu: finansowych, politycznych i biurokratycznych - o wiele mniej stabilnych, niż bywało to dawniej. Nic nie wyrównuje się wolniej niż powierzchnia obyczajów - mawiał dziewiętnastowieczny pisarz i polityk francuski (należący zresztą do dobrze urodzonych). Elitom wspólna pozostała „dążność do dystan­ sowania się (...) od nie-elity" - nawet za cenę posądzeń o „zastępcze próżnowanie" lub pustą teatralizację. P a w e ł Maciejko: Rytm m i t ó w Joseph Campbell, Potęga mitu. Rozmowy Billa Moyersa z Josephem Campbellem. Opracowała Betty Sue Flowers, „Znak", Kraków 1994 Dogmatem współczesnej antropologii stało się przeświadczenie, że nie można stworzyć mitu - podobnie jak nie można wymyślić religii, dokonać pełnej i wyczerpującej interpretacji symbolu, wyliczyć wszyst­ kich wcieleń archetypu. Mówi się. że tworzenie pojęte być może jedynie jako realizacja uprzedniego zamysłu, urzeczywistnienie intencji twórcy czy też-aktualizacja idei zawartej in potentia w jego umyśle. U podstaw tworzenia leży dychotomia bytu i powinności, rzeczywistego i moż­ liwego; oś projektu mitycznego natomiast stanowić ma właśnie brak owej dychotomii. Skoro - jak chce Eliade - wszystkie mity są mitami początku, to niepodobna wyobrazić sobie początku mitu: zakładałoby to istnienie warstwy świadomości bardziej pierwotnej niż on sam, sensu bardziej źródłowego niż sens mityczny, języka zdolnego opisać świat przed narodzinami języka. Mity są jednak tworzone. Nic jako sens, jako język ani jako symbol. Powstają jako r y t m . harmonia mikro- i makrokosmosu. Książka Josepha Campbella nosi lylul Potęga mitu - tytuł rysuje horyzont namysłu, wyznacza pole możliwych pytań i odpowiedzi. Źródłowym określeniem mitu nie ma być jego domagające się zdekodowania znaczenie ani funkcja w życiu społeczności, lecz. jego s i ł a - twórcza moc pozwalająca mu odradzać się w niezliczonych formach. Właściwe rozumienie musi być rozumieniem mitu żywego: mit martwy - upo­ staciowany w sensach dostępnych porządkującemu oglądowi - nie jest żadnym mitem, lecz jedynie pustą skorupą mityczności, czczą ideo logią. We wcześniejszej książce - The Masks <>f GIHI - Campbell odróżnia dwa wymiary mitu: tradycjonal i styczny i kreatywny. Pierwszy uobecnia się w rytuałach wspólnoty, podczas których zadaniem jedno­ stki jest odnalezienie przypadającego jej miejsca w większej całości - moralnej, religijnej czy politycznej. Drugi wymiar odwraca ów porządek: jego podstawę stanowi indywidualne doświadczenie - droga bohatera - które przekształca zastane schematy, funduje całkowicie nową sytuację, ustanawia rytuał miast go odtwarzać. Gdy kreatywny aspekt mitu ginie - umiera leż sam mit. Współczes­ ność określa formuła Maxa Webera mówiąca o „odczarowaniu świata". Formuła la nic dotyka jednak mitu - dotyka magii. Magia - to próba podporządkowania natury człowiekowi, mil - próba pojednania czło­ wieka z naturą. Cywilizacyjny rozwój Zachodu był w istocie - podług Campbella - walką świata magicznego z mitycznym, wojną z naturą w imię stworzenia natury drugiej. „W dziewiętnastym wieku uczeni 99 �uważali mitologię i rytuał za próby podporządkowania natury człowie­ kowi. Ale to jest magia, nie mitologia ani religia. Religie natury maja na celu nie poddanie przyrody człowiekowi, ale dopomożenie mu w osiąg­ nięciu z nią zgody. Jeśli jednak uważasz naturę za złą, nie żyjesz z nią w zgodzie; poddajesz ją sobie albo tego próbujesz, i stąd się biorą napięcia, niepokój, wycinanie lasów, unicestwianie plemion tubyl­ czych." Świat, w którym żyjemy ugruntowany został na fundamencie magii: jej nowoczesnym imieniem jest technika - przekonanie, że jedynym istotnym problemem jest dobór odpowiedniej metody dojścia do zadanego celu, który sam nie podlega refleksji ni weryfikacji, tryumf przyczynowości nad ideologią. Magia buduje schemat tak ogólny, że konkretne życie można weri wpisać jedynie za cenę utraty samej jego konkretności. Mit jednak jest czymś dokładnie odwrotnym. Miły bowiem - powie Campbell - ,,na pierwszym poziomie życiowym i strukturalnym oferują wzorce życia. Ale te wzorce muszą być dostosowane do czasu, w którym żyjesz, a nasze czasy zmieniają się tak szybko, że lo. co było dobre pięćdziesiąt lat temu, nie jest dobre już dzisiaj. [...] Porządek moralny nadążać musi za moralnymi potrzebami wspólnego życia, a tego właśnie nie potrafimy robić. [...] Cofając się w przeszłość zrywasz kontakt z rytmem historii". Jeśli więc w ogóle mówić można o upadku mitu. który głoszą rozmaite krytyki kultury, to w istocie polega on na separacji obydwu jego wymiarów spowodowanej, co ważne, atrofią wymiaru drugiego - po­ rządku kreacji, nie zaś dostosowania. Pojedynczy człowiek nie jest już - ani być nie chce - bohaterem w tym sensie, w jakim używa tego słowa Campbell: nie pragnie być lym, który przenosi swe osobiste doświadczenie w sferę doświadczenia już rozpoznanego, otwierając tym samym nowe możliwości dla całej wspólnoty. Współczesny człowiek jesl izolowanym indywiduum - dąży do posiadania, ograniczania swego własnego doświadczenia tak, by było ono niezrozumiałe i niedostępne dla nikogo poza nim samym. Snmoograniczcnic to widać najwyraźniej bodaj w zaniku mitologii osobistych: załamanie wszelkich mitów kolektywnych spowodowane jest przede wszystkim brakiem codziennych rytuałów umożliwiających nadawanie sensu każdemu poszczególnemu działaniu - bez jednoczes­ nej utraty jego poszczególności. Oderwany od kreatywnego, tradycjonalistyczny aspekt mitu wyradza się tworząc ideologie: bezosobowe konstrukty, które wciągają odseparowane jednostki w sieć sztywnych i bezlitosnych mechanizmów. Inaczej mówiąc: upadek mitu dokonał się. gdyż istniejące mitologie kolektywne były nie nadmiernie ogólne i wszechobecne, ale zbyt wąskie - dotyczyły jednego tylko regionu, grupy, narodu, religii Każda mitologia ukształtowała się w obrębie pewnej społeczności, w za­ mkniętym polu. Następnie one zderzają się ze sobą, wchodzą ze sobą w kontakt i stapiają się, i w ten sposób otrzymujesz mitologię bardziej złożoną. Ale dzisiaj nie ma granic. Dzisiaj jedyną prawdziwą mitologią jesl mitologia planetarna - a takiej nie mamy." Mitologia la musi się dopiero narodzić. Jak jest to możliwe? Campbell przywołuje ukute w Primitwe Mythology pojęcie „strefy mitogenetycznej": pierwotnie strefę taką stanowiło plemię, później naród, rasa, wreszcie krąg kulturowy czy cywilizacyjny. Współcześnie jednak nie ma już żywych wspólnot - ż y w e są jedynie jednostki. I tylko dzięki tym jednostkom mitologia może odnaleźć właściwe jej miejsce. Jeszcze raz: jedyną szansą dla mitu jest mit osobisty, rytuał codzienności. Na czym jednak polegać ma ó w rytuał? W jaki sposób ufundować na micie pojedyncze istnienie, nie pozbawiając go zarazem niepowtarzalności? Mitologia ma być pojednaniem ludzkości z naturą... Mitologia osobista jest więc - przede wszystkim - pojednaniem człowieka z jego własnym ciałem: „mit jest przejawieniem się w obra­ zach symbolicznych, metaforycznych, energii organów ciała pozo­ stających we wzajemnym konflikcie. Jeden organ chce tego, drugi - czegoś innego. Jednym z tych organów jest mózg". On to właśnie odpowiedzialny jest za binarne podziały znaczące naszą współczesność: antynomie sensu i nonsensu, prawdy i fałszu. Także - dobra i zła. Mit - m ó w i Campbell -stoi poza tymi podziałami: „trzeba z powrolem zająć stanowisko takie jak w Raju, zanim zaczęliśmy myśleć w kategoriach dobra i zła". I gdzie indziej: „Powiada się, że tym czego poszukujemy, jest sens życia. Otóż nie sądzę, abyśmy szukali właśnie tego. Myślę, że tym, o co nam chodzi, jest doświadczenie życia jako takiego, lak, by nasze realne przeżycia na płaszczyźnie czysto fizycznej wywołały rezonans w głębi naszej najbardziej wewnętrznej istoty i rzeczywistości, byśmy naprawdę doznali upojenia faktem życia". Mitologia pragnie zjednoczyć te części świata, które zostały rozdzielone, czy raczej - unicestwić wszelki pozór tego rozdzielenia, dotrzeć do wspólnej postawy wszystkich bytów. Warto tu może wspomnieć o jednej rzeczy: nie ma - zdaniem Campbclla - czegoś takiego jak m i l g r z e c h u . Grzech jest - ściśle rzecz ujmując - anty-mitem, niszczycielem milu czy leż - powracając do wcześniejszej terminologii - wyobrażeniem magicznym raczej niż mitologicznym. Grzech mówi bowiem o radykalnej separacji, mit - o możliwym pojednaniu. Grzech jest dysonansem w muzyce sfer, mit - zgodnym współbrzmieniem. „Religia to naprawdę coś w rodzaju drugiego łona. Jej zadaniem jesl doprowadzić tę nadzwyczaj skom­ plikowaną istotę, jaką jest człowiek, do dojrzałości, czyli do samodziel­ ności w postępowaniu, do kierowania się własnymi motywacjami. Ale myśl o grzechu czyni z ciebie niewolnika na całe życic." Cóż jednak znaczy „samodzielność w postępowaniu" czy też „własne motywacje"? Nie oznacza to - bynajmniej - oddalenia i separacji. Oznacza coś zupełnie innego: współtworzenie ludzkiej wspólnoty, współbycie z in­ nymi. Grzech, o którym pisze Campbell, tworzy w istocie pozór, iż konkretne znaczy izolowane. Nie jest to prawdą: rzeczywisty konkret możliwy jest nic w oderwaniu, lecz w dialogu. Dialog jest zresztą ulubioną formą wypowiedzi Campbella - większa część jego twórczości to nic innego jak zapisy rozmów. Potęga mitu powstała w oparciu o telewizyjny wywiad - jest nic tyko wykładem poglądów jej autora, lecz także świadectwem roli, jaką pełnił on w amerykańskiej kulturze. Roli po trosze guru, po trosze kaznodziei, „urzędowego" interpretatora „mitycznych" wątków współczesnego świala. Więcej nawet: przewodnika po New Age. Iwona Kurz: POP-mitologie Mitologie popularne. Szkice z antropologii współczesności. P o d redakcją Dariusza C z a i , Universitas, Kraków 1994 Autorzy zamieszczonych w zbiorze Mitologie popularne szkiców potwierdzają przemianę, jaka dokonała się wewnątrz antropologii kultury. W ostatnich latach jej jawnym polem zainteresowań stalą się współczesna kultura popularna. To pojęcie sprawia trudność. Nie tyle chodzi (u o kłopot z definicją, co o emocjonalną aurę, jaka towarzyszy jej przedmiotowi. Kultura popularna, niegdyś wstydliwie egzystowała na peryferiach badawczych, tymczasem, jak deklaruje Dariusz Czaja, który Mitologie popularne przygotował, należy się kulturze popularnej i dobre słowo, i rzetelny opis. W rozumieniu redaktora antologii oznacza ona mc tylko to, co powszechne (szczególnie w dobie przekazów masowych), ale też lo, co spontaniczne i żywe. Bliska jest w tym kulturze ludowej i jak ona stanowi „niejawny poziom świadomości zbiorowej, miejsce współistnienia różnych systemów kulturowych, przestrzeń przejawiania się odległych historycznie treści kultury, obszar kulturowej pamięci". Ta zmiana w nacechowaniu pojęcia wspólwystępujc tu z - szerszym i donioślejszym - zwrotem w postawie antropologicznej. Kieruje on uwagę na kulturę własną, wewnątrz niej odkrywa myśl nieoswojoną. 100 wymaga od nas zdziwienia samymi sobą. Takie ujęcie nie jest zupełna, nowością w etnologii: Czaja przywołuje nazwiska Bataille'a, Caillots, a także pierwszych surrealistńw. Mitolagie popularne mają też podobna do surrealistycznego kolażu formę. Mieszają się tu tematy, problemy i style, często kontrastują ze sobą postawy i opinie. Teksty obejmują wiele fenomenów kultury współczesnej - dotyczą reklamy, jej ikono­ grafii i sposobu oddziaływania, wzorców fabularnych serialu tclewizyj; nego i opowieści fantasy, świętości komputera, ale też ikonografii magazynów erotycznych czy roli Pałacu Kultury i Nauki w krajobrazie Warszawy i krajobrazie mentalnym jej mieszkańców. Oprócz stawia­ nych wprost, wiele zagadnień pojawia się na marginesie, mimochodem, można wręcz zestawić katalog tematów gotowych do podobnej analizyUwaga autorów skupia się na niewielkim wycinku rzeczywistości, by°* każdego z drobnych przejawów codzienności przejść do szerszej perspektywy współczesnej kultury, a ściślej - mitologii. Fragme"' taryczność ujęcia sprawia, że książka mimowolnie oddaje pewie» aspekt naszej współczesności. Andrzej Muszyński w analizie reklam Beneltona pisze o tym, za Sonlag: „Świat przekształca się w serię lu " 2 0 �nołączonych elementów, ulega atomizacji. W zamian za utratę wrażenia spoistości, zyskujemy przekonanie o jego zagadkowości". Nie dotyczy 10 jednak tylko fotografii i przekaźników audiowizualnych, choć jest dla nich najbardziej charakterystyczne. Tendencja ta znajduje potwier­ dzenie w sporej ostatnio liczbie publikacji naukowych, które maja formę zbioru szkiców jednego lub kilku autorów. Koresponduje to leż z ważną cecha. ja^a mitologiom współczesnym przypisuje Barthes. W swojej definicji z początku lat siedemdziesiątych, zauważa on, że mit dzisiaj przestał być fabularną opowieścią, a stanowi raczej zbiór skojarzeń i stereotypów słabo powiązanych. Stereotyp zaś to mocno okrojony symbol, ślad po sacrum, najprostszy budulec światopoglądu potocz­ nego „To, co w micie i symbolu jest tajemnicze i irracjonalne, głębokie, w stereotypie zostaje wyjaśnione, przełożone na pojęcia, zracjonalizo­ wane" - pisze Zbigniew Benedyktowicz. Raj na przykład redukuje się do miejsca wiecznej szczęśliwości, utopii osiągalnej - bo wymiernej, wyznaczonej w cenie rajskiego produktu (reklama batonika Bounty czy samochodu). Według Eliadego, „na wszystkich poziomach ludzkiego doświadczenia, nawet łych najbardziej prostych, archetyp nadal nadaje wartość egzystencji i tworzy wartości kulturowe". Ta myśl zdaje się przyświecać większości autorów prezentowanych lekslów. Ten obraz dzisiejszej mitologii wydaje się jednak niepełny. Jak zauważa Ludwik Stomma, w poszukiwaniu odwiecznego nie można zapominać o tym, co zmienne, zdeterminowane społecznie. Językowe i wizualne kalki, którymi przemawiają do nas dawne symbole, to już metajęzyk, system nabudowany na innym. Trudno też problem nowych technologii i przekaźników sprowadzić do tego, że „zajmują one dobrze wygrzane przez poprzedników miejsca i pomagają człowiekowi pozo­ stać sobą". Tym, co zbliża mitologie popularne do wyobrażeń społecznych, jest także perspektywa poznawcza. Fenomeny kultury popularnej rzadko są przyjmowane do wiadomości, nieuświadamiane oddziałują raczej jak apele emocjonalne. Potwierdza to pewną - w istocie odwieczną - cechę myślenia ludzkiego. Za Aronsoncm można ją nazwać skąpstwem poznawczym - człowiek szuka tego, co znane i oswojone, rzadko w decyzjach kierując się racjonalnym „winien i ma". Paradoksalnie, chętniej odpowiada nawet na bodźce hiperrealne niż na realne („przerealnione", chciałoby się powiedzieć, nienaturalne zdjęcia reklamowe i katalogowe). To „poszukiwanie znanego" prowokuje do wyrażenia jeszcze jednej wątpliwości - na ile „znane" oznacza dzisiaj to, co związane z. sacrum, na ile już tylko to, co oswojone przez telewizję? Te pytania jednak - istotne, jak sądzę, dla kultury współczesnej - potwierdzają, że analiza kultury popularnej jest ważna i cenna poznawczo. Mitologie popularne są lego świadectwem, choć syg­ nalizują - jak pisałam - przemianę szerszą. Postawione obok Potęgi mitu Campbella czy Wyobrażeń społecznych Baczki oznaczają zwrot ku codzienności, ku temu, jak mit i jaki mil kształtuje doświadczenie potoczne. Z drugiej strony, podobnie jak coraz częstsze próby budowa­ nia społeczności lokalnych - Małych Itak - książka mieści się w ramach antropologii, która odbiorcy pozwala określić swoje miejsce we własnej kulturze. To ogromny obszar badawczy, jeszcze chaotyczny, mało precyzyjnie określony. Stąd też ryzyko, że antropologia pop-kultury może się stać pop-antropologią. Robert Sankowski: Kino, telewizja i co dalej? Po kinie?..., wybór, w p r o w a d z e n i e i o p r a c o w a n i e Andrzej G w ó d ź , K r a k ó w 1994, s. 3 0 4 Przeszło rok temu brytyjska prasa i telewizja zwróciły uwagę na gwałtownie rosnącą od jakiegoś czasu wśród młodzieży popularność gier elektronicznych. „Czy gry wideo zastąpią rock'n'rolla?" - pytali dziennikarze popularnych pism i audycji telewizyjnych. I mieli ku temu powody. Okazało się. że młodzi Brytyjczycy odwrócili się w znacznej mierze od muzyki rozrywkowej i większą część wolnego czasu spędzają przed ekranem telewizora z joystickiem w ręku. a od nowości płytowych bardziej interesują ich kolejne wersje gier przygodowych. Ta fascynacja elektroniczną rozrywką wytworzyła nawet nowy typ subkultury. Zwo­ lennicy gier stworzyli własne kluby, wydawali pisma, organizowali zjazdy... Z pozoru to tylko błaha ciekawostka, która mogła zainteresować czytelników pism brukowych. W rzeczywistości mamy do czynienia zjednym z wielu świadectw technologicznej i - może przede wszystkim -kulturowej zmiany (rewolucji?), klóra dokonuje się w naszych oczach. Media elektroniczne skutecznie zawładnęły rzeczywistością. Przestały być jedynie narzędziem pracy czy źródłem rozrywki. Nic są czymś nowym, niezwykłym. Nie są dodatkiem do otaczającego świata. Siały się jego częścią. Przesiały też być środkiem komunikacji. Stały się p o ś r e d n i k i e m niezbędnym do interpretacji świata zewnętrznego. A może raczej do przyswajania pewnej wersji zinterpretowanego już świata. Tym samym bezpowrotnie skończyła się epoka supremacji kina oraz układu komunikacyjnego przez nie wytworzonego. Złego założenia wychodzi autor antologii Po kinie?, a także aulorzy zamieszczonych w niej lekstów. „Choć «czerń» kina [...] istnieje nadal li zapewne długo jeszcze istnieć będzie) - pisze Gwóźdź we Wprowadzęm - to przecież swe imaginacje dzielić ona musi dziś już nie tylko (jak 'n było jeszcze na początku lat siedemdziesiątych) z wszędobylskością •elewizyjnej ikonosfery, lecz nadlo z wieloma innymi praktykami oralnymi. Wszystkie one - każda na swój sposób wymazują bezwzględnie «tańczący promień projektora», zastępując go własnymi Porządkami przedstawieniowymi i mentalnymi." Zdaniem Gwoździa, wiedza o środkach masowego komunikowania tniala do tej pory w Polsce ograniczony zasiąg dyscyplinarny i wąski, Poliiologiczno-socjologiczny profil. Stąd „intencją proponowanego *yboru jest przełamanie owego milczenia wokół tzw. nowych mediów. Przekaźników elektronicznych albo - jak wolą niektórzy - nowych echnologii informacyjno-komunikacyjnych". To „przełamanie milzenia" oznacza tu przede wszystkim zmianę orientacji badawczej, sozic odziedziczona po filmoznawstwic tekslocentryczność „starej" "ryiyki ma być zastąpiona skierowaniem uwagi na procesy kullurowo"chniczne. Z lym twierdzeniem Gwoździa trudno się nie zgodzić. Nauka jncdiach rzeczywiście obciążona jest w Polsce tradycją filmoznawczą. T^ażona jest również filmoznawczą terminologią. Zresztą, skoro *a o terminologii, nie do końca wiadomo nawel. jak nazywa się nawiana tu dziedzina wiedzy. G w ó ź d ź na przykład używa zamiennie L kilku terminów: wiedza o komunikowaniu masowym, wiedza o środ­ kach masowego przekazu, teoria mediów. Sprecyzować warto by również, jakie właściwie media powinny nas tu interesować. Tę akurat wątpliwość Gwóźdź stara się rozwiać już we Wprowadze­ niu. „Pojęcie nowych mediów - pisze - odnoszę do tych wszystkich elektronicznych środków przekazu, klóre nastąpiły po telewizji (pierw­ szym masowym przekaźniku elektronicznym), wykorzystują cyfrowe (nieciągłe, oparte na opozycjach binarnych) kodowanie sygnału trans­ misji i utrwalania informacji w miejsce kodowania analogowego (ciągłego, opartego na podobieństwie), przechowują wreszcie informa­ cje na nośniku magnetycznym, a nie - jak film czy tradycyjna fotografia - na nośniku fotochemicznym [...] Należą tu: komputer jako swoiste hipermedium [...] Nowe praktyki slarej telewizji (leletekst, wideoteksi, gry telewizyjne, video on demand), wychodząca ze stadium doświad­ czeń telewizja wysokiej rozdzielczości, wideo, gry wideo czy wreszcie pracująca na bazie cyfrowego wideo płyta wizyjna lub [...] tzw. interaktywna płyta kompaktowa ( C D - Interactive). (...) W obrębie nowych mediów sytuuje się na ogół także nowe (choć nadal analogowe) kanały dystrybucji tradycyjnej telewizji (telewizja kablowa, satelitarna, środowiskowa, płatna itd.)." To szczegółowe wyliczenie jednak mnoży tylko kolejne wątpliwości. Oto bowiem Gwóźdź wymienia wśród nowych mediów telewizję. Nie chodzi tu jednak o „typową" telewizję, lecz o specyficzne, nowe formy jej funkcjonowania Ale na trzynaście zamieszczonych w antologii tekstów temat telewizji, w mniej lub bardziej bezpośredni sposób, podejmuje sześć, w lym trzy zajmują się telewizją jak najbardziej tradycyjną. Czy jest w tym sprzeczność? Otóż nie całkiem, ponieważ telewizja dziedziczy po kinie wiele technik i nadal wykorzystuje analogowe metody kodowania i utrwalania informacji. Nie jest przy tym jego bezpośrednią konsekwencją ani kontynuacją. W antologii znalazł się między innymi tekst Caselliego i Odina, gdzie autorzy poddają analizie zachodzącą w telewizji zmianę sytuacji komunikacyjnej: od układu tradycyjnego, gdzie widz jest jedynie biernym odbiorcą, przechodzimy do sytuacji dialogowej. Żaden z tych układów nie występuje dziś autonomicznie, oba koegzyslują ze sobą Takich przykładów przenikania się (a m o ż e raczej ścierania) starych i nowych praktyk komunikowania jest w telewizji więcej. Choć po części wciąż pozostaje ona dlużniczką kina, jesl jednocześnie pierw­ szym nowym medium. Właśnie z lego powodu zasługuje na uwagę I może dlatego tak dużo w antologii znalazło się tekstów właśnie o telewizji, a zabrakło na przykład artykułów o C D - Interactive. Zabrakło leż w końcu tekslu o rzeczywistości wirtualnej. A przecież to dopiero one w pełni, jak chce Gwóźdź, nie tylko transportują znaczenia, ale i dzięki sprzężeniu z umysłem wytwarzają nowe stany świadomoś­ ciowe. We Wprowadzeniu Gwóźdź nazywa antologię „zaproszeniem do wędrówki po mało u nas spenetrowanym obszarze wiedzy o komuniko- 101 �waniu masowym". Po kinie?... lo rzeczywiście swoiste zaproszenie do wędrówki po rozmaitych zakresach problematyki. I lak tekst Norberta Bolza Rozstanie z galaktyką Gutenberga jest analiza zmian, jakie dokonały się w kulturze europejskiej w ciągu ostatnich dwustu lal A obok niego znajdują się artykuły tak szczegółowe, jak tekst autorstwa Gillian Skirrow Piekielna wizja: analiza gier wideo. Z zamieszczonych w Po kinie?... artykułów nie wyłania się żadna propozycja metodologiczna, żadna koncepcja umożliwiająca spójne, całościowe ujęcie sygnalizowanej problematyki. Być może nic mogło być inaczej. Nie takie jest w końcu zadanie antologii. A i zjawiska, o których tu mowa, wydają się zbyt nowe i zbyt dynamicznym podlegają przemianom. Zdaje sobie z lego sprawę Gwóźdź, gdy zastrzega, że „antologia [...] nie rości sobie pretensji do ustalania ram dyscyplinarnych teorii mediów (nadto wybiórczy jest proponowany w niej repertuar tekstów i dość szczególny ich zakres problematyki), co najwyżej proponuje marszrutę, która mogłaby nas przybliżyć ku projektowi takiej dyscypliny. Chodzi, krótko mówiąc, o wyzwolenie dyskusji...". Aneta G ó r n i c k a - B o r a t y ń s k a : Zrozumieć egzystencję Jolanta Brach-Czaina, Szczeliny istnienia, P a ń s t w o w y Instytut Wydawniczy, W a r s z a w a 1992 1. Nie spotkałam dotąd ani filozofii tak bliskiej życiowemu kon­ kretowi, ani tak uwznioślającego codzienność opisu świata, jak w Szcze­ linach istnienia Jolanty Brach-Czainy. Autorka mówi w tej książce nie tylko we własnym imieniu, choć doświadczenie jednostki stanowi kanwę tej filozoficznej opowieści. Mówi w imieniu pewnej wspólnoty. Nic określa jej. wydaje się jednak oczywiste, że doświadczeniem podstawowym ustanawiającym tę wspólnotę jest świadomość własnego istnienia - umykającego w codzienność, ograniczonego czasowo, zmierzającego nieuchronnie ku śmierci. Jednak nic tylko z powodu odczuwania wspólnoty doświadczeń ogólnoludzkich ta książka wydała mi się tak bliska. Intuicyjnie odebrałam ją jako wyznanie kobiety. Sądzę, że nie mógłby jej napisać żaden mężczyzna. Piszę „sądzę", piszę „intuicyjnie", gdyż. trudno będzie mi to udowodnić w języku dyskursywnym. Brach-Czaina nigdy przecież nic mówi wprost o swojej płci ani o doświadczeniach z niej płynących. Przyjęło się uważać, że kobieta znacznie bardziej potrzebuje kon­ kretu, jako że dużo głębiej zanurzona jest w codziennej egzystencji. Jolanta Brach-Czaina świadomie wybiera konkret na przekór abstrakc­ jom, a odłamków powszechnego sensu poszukuje w najzwyklejszych, najbardziej powszednich formach naszego istnienia. Spośród nich wybiera kilka kluczowych - spotkanie z owocem wiśni, poród, krzątaninę... Tylko istoty płci żeńskiej mogą rodzić i w paradygmacie kultury ukształtowanym w dużym stopniu przez patriarchat lo kobiety karmią i opiekują się przestrzenią domu - sprzątając, zmywając, gotując. 2. Istnienie jest wartością - oto założenie wstępne i podstawowe. „To, o czym chcę mówić - pisze autorka - dotyczy istnienia w postaci egzystencjalnego konkretu, którym jest zarówno napotkany kamień, jak i każdy z nas." T a bezpośrednia forma istnienia jest jedyną, o klórej możemy mówić: tworząc abstrakcyjne systemy słyszymy jedynie milczenie. „Myślę, że gdy filozofowie mówią z rozpaczą o milczeniu bylu, wynika to z niezrozumienia mowy byiu, który nie zwraca się do nas jako całość, lecz poprzez konkret egzystencjalny, drobiny znaczące. To prawda, że zdolne są sugerować glos całości, ale zawsze dźwięczący w drobinach istnienia." Ustanawianie i analizowanie obiektów egzys­ tencjalnych lo poznawanie swojej sytuacji bycia w świecie. Autorka włącza się w pełni świadomie w nurt filzofii egzystencjalnej, sama w kilku miejscach powołując się na Heideggera i Kierkegaarda. Jednak codzienność, życie oswajane z dnia na dzień, u Heideggera jest złudzeniem, usypia człowieka i zaciera poczucie obcości bytu. Tylko niezwykłe okoliczności wytrącają człowieka z rutyny i mogą mu przynieść zrozumienie istnienia. Troska, żeby użyć pojęcia języka egzystencjalistów, zaciemnia i oddala Trwogę. Ta zaś jest poznaniem Brach-Czaina jednuk pokazuje inną drogę. Celem jest poznanie siebie. „Spotkanie z drobinami bytu, choć polega na udzieleniu im uwagi, dotyczy naszego istnienia [...] Gdy próbujemy zrozumieć przesłanie płynące ku nam od egzystencjalnego konkretu, ostatecznie dochodzimy do rozumienia siebie." Poznanie lo osiągnąć można nic żądając spotkania z bytem jako całością, lecz przez jego konkretne emanacje. Inaczej - zrozumieć siebie można przez analizę swojego bycia w świecie. Każde zdarzenie czy przedmiot jako obiekt egzystenc­ jalny ukazuje w omawianej książce uniwersalny sens istnienia. Codzien­ ność zaś, poddana nieustannej refleksji, nie ujawnia wobec nas wrogości. „Skoro nasze istnienie przebiega głównie w doświadczeniu potocznym, pośród czynności zwykłych, lo odmawiając im znaczenia unieważniamy się sami." A jednak codzienne czynności, choć niedoce­ niane, są istotną walką. „Trzeba sprzątać. Usuwać. Każdego dnia od nowa porządkować." Każdego dnia „Wstajemy. Myjemy się. Jemy śniadanie. Pracujemy. Robimy zakupy. Przygotowujemy jedzenie. Jemy. Zmywamy. Pracujemy". I tym samym podejmujemy wyzwanie oparcia się nicości, wchłonięcia nas przez nią. 3. O porodzie mówi się często jako o rozwiązaniu. Kobieta oczekuje rozwiązania, czasem w oczekiwanym terminie spodziewane rozwiąza­ nie nie nadchodzi. Rozwiązanie sugeruje zakończenie, oznacza też wyzwolenie, pozbycie się więzów. U Brach-Czainy studium o egzysten- 102 cjalnym znaczeniu porodu niczego nie kończy, nie zamyka. Stan inowi jednak wątek kulminacyjny, znajduje się w centrum rozważań. Jest ostatecznym momentem wstąpienia w istnienie. „Kula energii prze­ szywa rdzeń kręgosłupa rwąc w dół. Oddech przemienia się w krzyk. Bolesna błyskawica. W dól. w dól, w świat. Odwrotny kierunek procesu Przeciwne zadanie. Tu nie chodzi o oddalenie, lecz o przerwanie izolacji. Chodzi o lo, by w istnienie wstąpić. Krzyk. Pot. Krew. Pełnia" Poród to akt nie pozostawiający wyboru, nie dający możliwości wycofania się, rezygnacji. Dokonując się, jest Rozwiązaniem. „Rodze­ nie jest świadectwem zgody, aktem bezwzględnie optującym u wartością istnienia. Jest wyznaniem wiary w istnienie, potwierdzonym w sposób najbardziej oczywisty, jakim jest wyłanianie kogoś z własi ciała. Nic z gliny, nie z. cudzego żebra, lecz z siebie Kto zaświadcza o niewygasłej wierze w sens bylu. Kto rodzi się, warlość istnienia poświadcza." Poród egzystencjalny jako pot dzenie wiary w sens i wartość istnienia opisywany jest przez of realnego, fizycznego porodu. Uczestniczą w nim dwie istoty - ta, rodzi, i ta która się rodzi. Pleć istoty „wyłaniającej kogoś z wł, ciała" jest zdeterminowana przez prawa natury czy też - ol w porządku istnienia. Żywe próbuje rozedrzeć ciało rozsadza je od środka To ja jestem opasującym ciałem Bramą światła (...) To ja jestem jego Śliską drogą Krwawą drogą iwiata Ten fragment, proza w formie litanii, kończy się dwoma wi kolędy: „Liii, liii, łaj. Niebieski Dziedzicu". Relacja między się i rodzącą, a więc relacja macierzyństwa staje się sakralną inicj w istnienie. Tylko akt narodziny oglądany z perspektywy matki ostateczną zgodą na świat, akceptacją siebie i bytu. 4. Egzystencja człowieka składa się z powtórzeń. Wstajemy, je pracujemy, sprzątamy, rodzimy się, umieramy. Prawo powtórzeni; którego autorka nie formułuje explicite, jest stałe i niezmienne w każdej ludzkiej przestrzeni i czasie. Za Kierkegaardcm umieszczę pojecie powtórzenia w kontekście dwóch typów istnienia - estetycznej i etycznego. „W estetycznym oglądzie świata - pisze Kierkegan - powtórzenie jest błędem. Dla estety życie nic posiada ciągłości U logiki. Jeżeli pragnie czegoś, to jedynie przyjemności, rzeczy pikant­ nych, zaskakujących, ciekawych [...] Esteta nic życzy sobie powtórzeni! [...] Egzystencja etyczna podkreśla znaczenie ciągłości życia i wiernos" sobie [...] Tylko raz można uwieść dziewczynę, lecz żonę można kocił nieprzerwanie, dzień za dniem - i w ó w c z a s można powiedzieć, iż ży się w powtórzeniu."' Człowiek etyczny to ten. który wybrał ciągło i konkret życia. Dla niego codzienność nie jest nieznośną rutyna,, < objawianiem się wieczności. Jak podmiot książki Brach-Czainy, we dzienności poszukuje sensu i wartości istnienia. Esteta natomiast wo czuje się nienasycony i wciąż szuka nowych podniet. „CzIoW etyczny pragnie każdej chwili, trywialnej na równi z porywającą, cudowność chwili nie wypływa z jej poruszającej zawartości, ' wyłącznie stąd, źc została wybrana. [...] Dla człowieka etycziW chwila napełnia się blaskiem wieczności, bo została y * Podmiot, poszukujący w codzienności szczelin, ujawniających * J istnienia, wybiera powtórzenie. Jest typem etycznym Nie sz* niczego, co nowe. próbuje jedynie przekształcić konkrety w egzyt** jalne obiekty, a więc wybrać jc. dostrzec, zapragnąć ich i wciąż na no* ponawiać próbę poznania. W Szczelinach istnienia obowiązuje poelj*• powtórzenia. Przez książkę przewijają się wciąż te same motywysame obiekty egzystencjalne poddane zostają analizie. Nawet w r szczególnych akapitach autorka nie unika powtórzeń słów. Życie 0W_ na powtórzeniu ma ciągłość i sens. Jego wartość objawia się * ^ wtórzeniu. w 1 ! PRZYPISY Soren Kierkegaard Powtórzenie. Warszawa 1992 Tamże. D r a l � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b640961e20e5e0a1b51613f384f9804.pdf ec25b25fba76758f692d59ec3d8179aa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2773 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2583 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.217-219 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF ARTICLE Małgorzata Dziewulska The Second Life of Objects Objects in the theatre of Tadeusz Kantor play a specific role. They cannot be treated as ordinary props, since they constitute rather antiprops. First and foremost, they include used second hand objects, discovered anew, sometimes extracted from daily life, frequently associated with the lives of the poor. Those "poor objects", suffused with emotion, can be abandoned, ignored, degraded, and possess special merits connected with memory (links with the deceased and childhood reminiscences). In the Kantor theatre such things perform an ennobled role; hence, the dramatis personae are often reduced to the status of mere things, and are empty, dead mannequins. Paradoxically, such "reduction" is tantamount to ennoblement. The object, matter comprises that which we encounter when we flee psychology. What is the nature of an object if it is better than the psyche? It simply must be spiritual, something concealed within matter, and superior to the latter. Through this material trait Kantor returned to the spiritual world, and in this specific manner he restored mythical qualities to cultural contents. by Piotr Szacki and Tomasz Potkański. The camera built by Stanisław Łabiszewski was purchased by the State Ethnographic Museum in Warsaw. The article by Małgorzata Dziewulska is supplemented by texts written by the students with whom she conducted courses (1996-1997). In the majority of cases, the objects were described solely upon the basis of a filmed version of two spectacles by T. Kantor: Niech sczezną artyści (May the Artists Perish) and Wielopole, Wielopole: E . Bielawska, 77ie Camera - Machine Gun, T. Kalczyński, Doors, D. Nowak, 77ie Bed Death Machine, A. Łoboda, The Tablecloth, D. Rembelska, Uncle Stasiothe Exile, K. Rekosz, The Pillory, I. Gorzkowski, The Handcar, M. K. Tylkowska, The Barrel-organ, and J. Kowalik, The Pool. Agnieszka Tulik The Travelling Barbarians The article presents the material aspects of journeys made by Franks and Longobards from the fifth century to the mid-seventh century. The author describes means of transport from the period and a brief history of particular inventions. She takes into considerations journeys made on foot, methods of crossing rivers (bridges, boats, fords, horseback, on shields), lodgings (and the hospitality of the hosts), meals during the journeys and items taken by the travellers. The source material used as a base for the study include early mediaeval chronicles: Historia Francorum by Gregory of Tours, Historia Longobardorum by Paulus Diaconus and the fourth book of the Fredegar chronicle. Jakub Szczuka Per monstra ad sphaeram . Aby Warburg and His Library The library of Aby Warburg, an historian of art specialising in the Renaissance, is not a mere collection of books, but a museum of the imagination and a collection of memories. Its purpose was to indicate the functioning of social memory, conceived as a force which renders possible the re-emergence of style, and a recognition of classical civilisation as a permanent quality. Warburg maintained that the European civilisation is a process which constitutes the outcome of a collision of assorted tendencies. Joanna Tokarska-Bakir "The Blind Librarian". On the Written Dimension of the Oral With a tangle of meanings, in which the written word and name appear in a religious-magic context, as the point of departure, the presented text demonstrates the possibility of comprehending writing as concealment (lethe in the Heideggerian sense of the word), and as "rendering indelible by means of oblivion". Such an understanding of writing, characteristic for its sacral application, creates the specific style of culture, which could be described as "oral", in the more extensive, "ontological" meaning of the term. Piotr Szacki The Unusual The unusual is a subjective and relative classification; in order that it may come into being, it must be perceived and calls for a background: the context of ordinariness, convention and norm. It is a sought-after feature, found almost everywhere (not only in the accomplishments of visual depictions), albeit with differentiated intensity, type and nature of effects, decisive for its presence: from natural phenomena to the forms of objects and scenarios of behaviour. From make-up to oratorical manners, vocal and instrumental techniques. The presented text accompanied an exhibition featured under the same title in the State Ethnographic Museum in Warsaw (November 1998 - January 1999). The category of the unusual is not one of the categories frequently applied in museum pursuits. Hence, the exhibition can be treated as a search for a new sphere of meaning. Stanisław Łabiszewski „Camera a la Minute", or a Tale by a "Five-minute Photographer" Stanisław Łabiszewski (1916-1985) was a self-taught photographer. Fascinated by photography from his youth he did not devote himself to it until after his return from forced labour in Germany. Łabiszewski worked with a camera of his own construction, imitating so-called five-minute cameras (whose interiors contained an entire "chemical laboratory") the client waited only five minutes for the ready picture. Łabiszewski, a resident of the Warsaw district of Praga, also painted the screens against whose background he took photographs in market squares and at church lairs all over Poland. The presented text is based on a vivid interview held Jan Gondowicz "A Naked Man on a Naked Earth" This reflection by a micro-essayist concerns things and their classification. An ambitious systematist would be compelled to say that things create around us a sphere without which it is impossible to exist without friction, as in the favourite example cited by physicists. To possess nothing is a sign of depersonalisation, the loss of human condition, the antechamber of death. The contradiction of the naked man on a naked Earth is a person surrounded with all possible sorts of things, and situated on an Earth transformed totally into an entity of useful objects. The coming century will be encumbered with the task of describing this globe, whirling in the Universe and composed of chairs and holy pictures, oil refineries and plush teddy bears... Krzysztof Cibor A Non-existent Film, a Non-existent Town, a Non-existent Life. Propaedeutics of Wanderings beyond a Dictionary An attempted interpretation of a certain film about a journey to Venice. The fact that this film was never made does not stop the author from pursuing reflections about connections between the cinema, myth and life. Such deliberations possess the features of a journey during which we encounter, i. a. Thomas Mann, Witold Gombrowicz and Walter Benjamin, although to the end we are uncertain whether there exists any destination. The answer is: probably not. At the very last moment we become deported, sharing the lot of the heroes of the described film. That which cannot be reached comprises the concealed theme of the article. Artur Maciej Setniewski Dayroom, or about Two Kingdoms A description of travelling in a commuter train on the Warsaw-Pilawa line (about 60 kms.) The destination is both known and dangerous, and the journey itself is indispensable and run-of the-mill. The author delves predominantly into two kingdoms, mutually permeating and embroiled in a constant war. This battle is won by one side, but the other side must be the victor too. Friedrich Engels divided time and the activities performed in it into the Kingdom of Necessity and the Kingdom of Liberty. The commuter train is a place in which the author and his fellow travellers spend time that belongs to the Kingdom of Necessity. The passengers are primarily peasants working in town and school children. Since it links two worlds: that of the Mazovian village and the capital of the country, the train should be called rural. It was precisely the petty peasants from the suburban villages, travelling to their additional jobs in town, who performed a breakthrough in time and its activities by introducing a journey into the Kingdom of Freedom. For this purpose, they made use of a compartment which they named the Dayroom. Maksymilian Dawid Rejmer Holy Time and Holy Space The moment of crossing the French-British border is approaching. The magical dimension of activities encountered by every person passing through this frontier are decisive for its very nature. This is an excellent example of a place where we are dealing with contact between the sacrum and the profanum. Crossing this border, the author felt that he had arrived from an indefinite space and was entering a territory of exceptionally intense sacral qualities. Thanks to the fact that Hereford became the central spot in the definition of space, delineated by the "picker", it is here that he should seek the mythical beginning. The "picker" returned to a "holy" place, or at least a highly exceptional one, since everything started here. The 217 �author came to experience another adventure and perhaps to earn some money, but he brought back experiences which will enable him to understand the appearance of holy space in the contemporary, secular world, and to experience holy time. Wiesław Szpilka Journey: The Sheltering Sky The author analyses vacation travels, universally present in contemporary culture. The scale and dimension of this phenomenon appear to testify that we are dealing with a particular type of cultural behaviour which discloses the essential features of Western mentality. By means of a comparison of holiday travels with the journey undertaken by the heroes of Bertolucci's film The Sheltering Sky, the author accentuates a certain common feature: the periodical longing for freeing oneself from one's world and the structure of the rite of passage. Marzena Gierga Syracuse - The Town of Great Women (Part II) Syracuse is a town created by deities, saints, historians, travellers, apologists, theologians, photographers, and, primarily, its own residents. It comprises a phenomenon located above a division into an urban and social subsystem, an area of eloquent meanings, a space for the realisa­ tion of concrete and specifically identical attitudes. The metaphorical, mystic-symbolic space of Syracuse is that of three women. This is the birthplace of Artemis, the refuge and site of the eter­ nal rest of Arethusa, and the town of the birth, life and martyrdom of Lu­ cia. By demonstrating the constant presence of the patron in the life of the city, which provokes assorted forms of group imagery, a process of rendering space mythical, and a creation of a world of values shared by its residents, Syracuse gains new meaning. It appears as a town of light, a land of purity, saintliness and glory, a city of luminescence and joy. Its topography is superimposed upon that of its inhabitants, and vice versa, while observed behaviour is granted a double meaning, and comprises an example of the observation of a distinguished place, but also of a trans­ formation of a myth into a ritual, frequently without social awareness. Its outcome assumes the form of the specific dramaturgy of the everyday li­ fe of the population of Syracuse, whose sense of existence is restricted to an encounter with the three patrons, advocates, guides and friends, a fact which entitled the author to describe it as "the town of great women". The presented cult of St. Lucia is more of a cult of her image than the worship of a saint, while a version of the hagiographic legend becomes a reference to a myth. That what, at first glance, appears to be contradic­ tory, is encountered on the ethical level of a symbolic structure. By refer­ ring to an analysis of the fundamental structure of those transmissions, with different contents but similar form and meaning, the author demon­ strates the symbolic continuum of elements characterising Syracuse across the ages. The point of departure for such journeys was the ascer­ tainment of the "strangeness" of this place, disclosed by the omnipresent cult of St. Lucia and her pagan companions in assorted aspects of cultu­ re. Their outcome assumed the form of a co-existence of the literary-me­ taphorical topos of Syracuse and its real, magical-ritual counterpart. Marek Oziewicz What's so to be Found in Wardrobe? Parallel Worlds of C . S. L e ­ wis's Chronicles of Narnia (Part II) The autor attempts to analyse parallel worlds describes by Lewis in his Chronicles of Narnia and focuses particularly on the issue of passa­ ge from one world to another. Having initially classified "other realities" of the Chronicles into secondary and parallel worlds, the author concen­ trates on their status and characteristic features of their spatiotemporality. Attention is then drawn to magic places in which parallel realities overlap or cohere which broad background allows to examine the mecha­ nics of the characters' passages from one world to another. This done in the light of Eastern (and partly medieval) theory of the elements: space, air, fire, water and earth. In the main part of his work, the author proposes a classification of all instances of passage between different worlds present in the Chronicles into four categories: direct volitional, indirect volitional, direct nonvolitional and indirect nonvolitional. The division between volitional and nonvolitional passages is constructed upon the feelings which present themse­ lves to the characters during the procedure of passage, whereas the divi­ sion between direct and indirect ones—upon mutual relationship of the worlds between which the passage takes place. Drawing on examples from the Chronicles, the author endeavours to substantiate his thesis ap­ plying in his analysis the technique of gradation of sensory impressions. Dariusz Czaja Chair. A Sketch to a Portrait The author proposes a new and fresh look at this very ordinary, familiar and tame object in our daily life. A reference to poetry (Herbert, 218 Białoszewski, Rymkiewicz and Brodski) and to examples from the fine arts (Bendnarski, Mickiewicz, Pągowska, Kantor) shows that underneath the shell of ordinariness, automatic associations and modes of thinking about a chair, there remains embedded an unrecognised, strange and mysterious reality. Agnieszka Makarewicz The Ball What is a ball? The author tries to answer a question concerning the nature of this object by referring to The Ball, a poem by Rilke, and to th­ ree short films by Zbigniew Rybczyński: Tango, New Book, and The Du­ el. She brings forth and comments on motifs associated with the ball, from obvious ones such as sport and entertainment, to metaphorical and symbolic ones: game, life, motion and sacrum. Danuta Bolikowska Smoke This impression was inspired by Smoke, the film by Wayne Wang, and ideas contained in, i. a. studies by M. Eliade, R. Barthes and B. Bettelheim. The resultant long poem considers meetings of people bending over an album containing photographs of their small homeland or lost love, and bonded by cigarette smoke. The author follows the fate of the heroes of Smoke by employing Freudian psychoanalysis and the outcome of research by the American psychiatrist Rollo May. Resorting to tales and myths, she identifies conscious and subconscious longings, wishes and strivings, which prove to be contemporary America's "plead for a myth". Katarzyna Kuszyńska Cigarette and Ashtray Cigarette advertisements suggest that we should choose between smoking and health. With the text of a ministerial warning that accompanies adverstiements as her point of departure, the author recalls the historical origin of the appearance of this stimulant in Europe and ensuing problems. In a further part of her study, which refers to literary texts (Sosnowski, Stasiuk, Baran, Swietlicki) and films (Smoke, Brooklyn Boogie, Coffee and Cigarettes), she discloses the metaphorical meaning connected with the cigarette. Emphasis is placed on its ontology (permanence and elusiveness) and, chiefly, its paradoxical symbolic, which combines the essence of vitality and reflections on death. Marceli Zagała Fumare Humanum Est. A Brief Lexicon of the Tobacco Stimulants Around Us Tobacco is omnipresent. It succumbs to culture as well as creating it. Propagated or persecuted, it continues to exist, leaving no one indifferent. By citing several ways of using tobacco (smoking, snuff, chewing) and intentionally exaggerated examples, the author tries to draw attention to the whole gamut of "tobacco" behaviour, full of delicate hues and loca­ ted between the two extremities. The article is a sample of an M. A. dis­ sertation written in the Chair of Ethnography and Cultural Anthropology at Warsaw University. Krystyna Gieryszewska, Marvin Szporko Green Leaves in the Streets of Berlin This text is the outcome of research conducted by a Summer School in the Chair of European Ethnology at Humboldt University in Berlin. Already superficial studies on the consumption of hemp products disco­ vered a multi-aspect application. The stimulants obtained from hemp (ha­ shish and marijuana) are only a fragment of the extensive usage of hemp in Berlin. Hemp is consumed directly - as a stimulant, fabric and clothes, and a component of paper, beverages, cosmetics, etc., as well as in a sym­ bolic dimension. The symbol of the hemp leaf became, to a certain de­ gree, a designate of a pro-ecological lifestyle which, according to propo­ sed self-definitions, remains alternative vis a vis technical civilization. Adherents of an all-sided consumption of hemp argue that as a crop, hemp is "environment friendly", and as raw material it has multiple (50 000) uses. The residents of Berlin are supplied with hemp products (with the exception of stimulants) by rather numerous specialized shops (Hanf Hauses). The Berlin Hemp Museum, opened in 1994, and a spe­ cial unit of the Green Party, which supports the legalisation of hemp as a stimulant, are examples of institutionalised interest in the positive aspects of the consumption of this plant. Ireneusz Kamiński Bus According to Red Vonnegut a bus is a box used for carrying people from one place to another. Applying such "objectivised" images of the bus present in art (i. a. Nowa książka /New Book/- a film by Zbigniew �Rybczyński, the paintings by Bronisław W. Linke and the book by Red Vonnegut Na klęczkach /Kneeling/) as well as his own observations the author proposes a cultural-sociological study of the phenomenon of the bus, and the behaviour and customs associated with bus rides. Jarosław jot-Drużycki "Vlepka" or the Interpretation of a Bus "All faces on a bus look the same", claims a "vlepka". A "vlepka" is a sticker, with a short text, poem, slogan or drawing, placed in the back of Warsaw buses. The author describes this new phenomenon (19961998) of the local subcultures, drawing attention to the places in which the vlepka appears (the back of the bus - the appraisal of the rear...), the need for a community, which signifies also a common enemy (the "battle" waged by the persons placing the stickers and those tearing them off, reflected in the texts of particular vlepkas) as well as unintentional reference to futuristic traditions. Jacek Olędzki The Fleeting Art of Innocence The author draws attention to vlepki, stickers bearing small pictures and inscriptions, and placed in buses. Thanks to the activity of the young creators, municipal transport turns into a scene witnessing an exchange of thought. Olędzki examines the undertakings of one of those groups, which is by no means restricted exclusively to buses and appears in the streets. Chana Pollack To and from Ostrowiec - via PKS The leitmotif of the text are journeys by bus (the titular PKS) between Warsaw and Ostrowiec Świętokrzyski, made by the author (a Fulbright Research Scholar) for the purpose of gathering data for a film about her grandmother, a resident of Ostrowiec up to emigration in 1923. Letters written in 1920-1923 to a husband seeking employment and a new home in the U. S. A. and Canada constitute a source of inspiration for the film and important material utilised therein. The presented text combines experiences from those travels with more general reflections about the fate of the Polish Jews and the traces, frequently enigmatic, of the once thriving Jewish culture in Poland. Janusz Barański Pluralis non maiestaticus, or People as Things At least from the time of Sapir and Whorf it is known that language is a medium which acts as an intermediary of the relation between our consciousness and all that which remains beyond it. This feature is particularly vivid in the case of assorted forms of the emotive use of language, including its application in a magical or rhetorical function. The author interprets a device known to scholars dealing with rhetorics, namely the so-called pluralis, envisaged as an expression of a magical world outlook that is by no means a domain exclusively of so-called traditional societies, but is present equally forcefully in modern and postmodern culture, especially in the realm of politics. Pluralis appears as a rhetorical costume for draping political clans in axiologically valorised meanings. On the one hand, manipulation with the names of political opponents exhausts the symptoms of magical operations and, on the other hand, comprises part of a larger whole, i. e. the political game, a contemporary ritual of sorts. Dorota Hall Escape into the Screen This brief essay comments on the view expressed by Leszek Kołakow­ ski: "Who needs seventy television channels? Everyone, since it is manner way of fleeing from absurdity into absurdity". The author considers whe­ ther (and how) is it possible to seek refuge in television in an era of omni­ present simulation and a postmodern world devoid of a centre, and discus­ ses the nature of the absurdity which is the destination of the escape. Dorota Gut On the Other Side of the Screen The presented texts deal with the Internet, virtual reality and other phenomena associated with computer technology, showing that behind the computer screen there starts a world which introduces its own spatial divisions and establishes its own laws. The author describes the topography of this world and the ways of travelling across it. Magdalena Radkowska The Hyper-reality of Lara. The Lara of Hyper-reality The author discusses Lara Croft, heroine of one of the most popular computer games (Tomb Raider). This super agent, endowed with extraor­ dinary physical prowess, is capable of tackling all conditions and every enemy. Her admirers accentuate her uncommon beauty - voluptuou­ sness, a long braid, perfect make-up and fashion style: a silicone blouse, shorts, combat boots and a belt with an attached gun, with which she ne­ ver parts. The author considers the popularity of Lara, who appears on numerous Internet pages, in comic books, a video clip and, in the near fu­ ture, will star in a film. In real life, she is enacted by an English actress. Many girls pretend to the role of the earthly representative of Lara, and dream about becoming her embodiment. The story about the virtual he­ roine is also a pretext for reflections on the phenomenon of hyper-reali­ ty (Baudrillard) and the relation between the text (in the wide meaning of the word) on the computer screen and the traditional text from the age of the Gutenberg galaxy. Dorota Kołakowska The Planet Diana - an Attempted Analysis of Reactions to the Death of the Princess of Wales An analysis dealing with the extraordinary phenomenon of worldwi­ de reactions to the death of Diana Spencer, Princess of Wales. The text is bases on press reports from the period immediately after the death of the Princess (31 August - 6 September 1997). The author concentrates atten­ tion predominantly on individual reactions registered by reporters - the object of the analysis are, therefore, quotations from official statements (speeches, condolence letters) and private comments and opinions, gathe­ red from people in the street. Such material produces an image of the Princes as a sui generis consumer commodity, a specific virtual creation of the media. The attitudes accompanying her death (pseudo-religious adoration, the need to confirm one's own existence and a desperate se­ arch for community bonds) appear to be an attempt at deceiving the emp­ tiness generated by a confrontation of this "safe" creation with reality, the concrete and irreversible fact of individual death. Tomoho Umeda Audiophilia In the article Audiophilia the author analyses the concept of hyperreality upon the example of the titular phenomenon. His reflections concern the perception of hyper-reality owing to assorted reference systems, i. a. semiological and hermeneutic. Olga Łobaczewska A Visit in the Kingdom of Lilia This realm is situated in a humble village cottage in the Belorussian region of Polesie. Its queen is the naive painter Lilia Szpakowska (Shpakovskaya), who lives in an imaginary, fairy-tale world of her imagination. SPROSTOWANIA W poprzednim numerze (3-4/1998) w nocie o Profesor Marii Janion w tytułach dwóch książek wkradły się błędy. Tytuły te powin­ ny brzmieć Humanistyka. Poznanie i terapia oraz Odnawianie znaczeń. W tekście Tomasza Rakowskiego pt.: Trzy miesiące w fitness-klubie. Historia Ładu, jego Choroby i Nieznanego brakuje dwóch pozy­ cji w bibliografii. Oto one: Mikołaj z Kuzy 1997 O oświeconej niewiedzy, tłum. Ireneusz Kania, Kraków Witruiwiusz 1956 O architekturze księg dziesięć. Warszawa W ilustracji do tekstu Ciało prześwietlone. Radiografia i jej magia tegoż autora, zamieszczonej na stronie 129 znajduje się błąd w pod­ pisie. Zamiast „... płata płuca..." powinno być „... płata tarczycy...". Autorów i Czytelników serdecznie przepraszamy. 219 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66e9a994cdb7e28f19d98858bdc9b4b7.pdf f1df5b126e958d2016647f7ff616815a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2774 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2584 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.220 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NOTY O AUTORACH Janusz Barański - adiunkt w Instytucie Etnologii UJ. Autor prac m.in. o słowiańskiej kosmogonii, języku polityki, reklamie; obecne jego zainteresowania pozostają w zakresie tzw. studiów kulturowych. Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, redaktor „Konte­ kstów". Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej. Autor prac o wyobraźni symbolicznej i antropologii współczesnej, m.in. książki (z Danutą Benedyktowicz) Dom w trady­ cji ludowej. Edyta Bielawska - studentka V roku Wiedzy o Teatrze Akademii Tea­ tralnej. Danuta Bolikowska - historyk (studia UW). Ukończyła Szkołę Nauk Społecznych PAN. Pracuje w Najwyższej Izbie Kontroli. Publikowa­ ła w „Karcie" i dodatku „Plus-minus" do „Rzeczypospolitej". Krzysztof Cibor - student V roku Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. James Clifford - profesor historii świadomości, meta-antropolog, czo­ łowy przestawicie! postmodernistyczne antropologi kulturowej, wy­ kłada! m.in. historię świadomości na University of California, Santa Cruz. Autor znaczących prac na temat dyskursu w antropologii, do­ świadczenia podróży, muzealnictwa, m.in Predicament of Culture (1988), współautor i współ wydawca zbioru tekstów ukazujących przełom w antropologii Writing Culture (1986). Dariusz Czaja - etnolog, studia UJ. Napisał pracę doktorską o symbo­ lu w filmie. Adiunkt w Katedrze Etnologii UJ, pracuje także w Insty­ tucie Sztuki, w redakcji „Kontekstów". Redaktor książki Mitologie popularne. Tomasz Dobrowolski - chemik, biolog, fotograf i meloman. Od 1978 związany z Teatrem Cricot 2 Tadeusz Kantora, gdzie brał udział w tworzeniu sfery dźwiękowej spektakli: Gdzie są niegdysiejsze śnie­ gi. Nigdy tu już nie powrócę, Dziś są moje urodziny. W 1986 r. został zatrudniony w Cricotece, do końca związany z Teatrem Tadeusza Kantora jako realizator dźwięku. Jarosław jot-Drużycki - studiował w Katedrze Etnologii i Antropolo­ gii Kulturowej UW. Redaktor pisma poświęconego kulturze miasta „KurWar". Zajmuje się antropologią miasta. Pisze pracę magisterską na temat tramwaju. Pracuje w „Kontekstach". Małgorzata Dziewulska - w latach 1991-1996 była doradcą literac­ kim Teatru Starego w Krakowie. Obecnie jest kierownikiem literac­ kim Teatru Narodowego. Wykłada na Wydziale Wiedzy o Teatrze warszawskiej Akademii Teatralnej. Określa siebie przede wszystkim mianem „pisarza teatralnego". Wydała dwie książki: Teatr zdradzo­ nego przymierza (1980) oraz Artyści i Pielgrzymi (1995). Marzena Gierga - etnolog (studia UJ). Studia doktoranckie w Instytu­ cie Etnologii UJ; przygotowuje pracę doktorską poświęconą związ­ kom antropologii z historią i literaturą w oparciu o Kroniki włoskie Stendhala. Dwukrotna stypendystka do Włoch, staż w Instytucie An­ tropologii Kultury w Sienie. Katarzyna Gieryszewska - pracuje w Katedrze Etnologii i Antropolo­ gii Kulturowej UW. Przygotowuje doktorat na Wydziale Historycz­ nym UW. Zajmuje się religijnością nowych wyznań. Współpraca przy przygotowaniu programów telewizyjnych, min. „Swojskie kli­ maty". Jan Gondowicz - krytyk, wydawca, współpracownik „Tygodnika Po­ wszechnego"; wydał m.in. Marmur Josifa Brodskiego, Słownik ko­ munałów Gustawa Flauberta, Zoologifantastyczną uzupełnioną. Mie­ szka w Warszawie. Igor Gorzkowski - Asystent na Wydziale Aktorskim Wiedzy o Teatrze w warszawskiej Akademii Teatralnej. Dorota Gut - absolwentka Instytutu Etnologii UJ. Dorota Hall - studentka Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Tomasz Kalczyński - absolwent Wiedzy o Teatrze Akademii Teatral­ nej. Zajmuje się pisaniem scenariuszy. Ireneusz Kamiński - student IV roku Instytutu Etnologii UJ. Agnieszka Kołakowska - studentka Międzywydziałowego Instytutu Studiów Humanistycznych UW. Joanna Kowalik - studentka V roku Wiedzy o Teatrze Akademii Tea­ tralnej. Zajmuje się fotografią. Katarzyna Kuszyńska - studentka IV roku Instytutu Etnologii UJ. Stanisław Łabiszewski - (1916-1985) fotograf samouk. Fotografował przede wszystkim na placach targowych i odpustach na terenie całej Polski, korzystając ze zrobionego przez siebie samego tzw. aparatu pięciominutowego. Mieszkał na warszawskiej Pradze. Olga Łobaczewska - historyk sztuki, doktor, badaczka białoruskiej sztuki i wytwórczości ludowej. Pracuje w Białoruskim Instytucie Problemów Kultury w Mińsku. Jest autorką kilkudziesięciu publika­ cji (w tym monografii Zbierahajuczy samabytnaść. Z historii narodnaha mastactwa ipromysłau Biełarusi, Mińsk 1998) i wielu przed­ sięwzięć organizacyjnych (konferencje naukowe i wystawy, m.in. Sztuka naiwna, Polesie, jakiego nie znamy, Białoruski rucznik). Anna Łoboda - studentka V roku Wiedzy o Teatrze Akademii Teatral­ nej i III roku italianistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Agnieszka Makarewicz - studentka IV roku Instytutu Etnologii UJ. Dorota Nowak - studentka V roku Wiedzy o Teatrze Akademii Teatralnej. Marek Oziewicz - anglista, literaturoznawca, absolwent Instytutu Filo­ logii Angielskiej we Wrocławiu. Obecnie doktorant IFA UW, przy­ gotowuje pracę doktorską na temat Kronik narnijskich C S . Lewisa. Jacek Olędzki - etnolog, pracuje na Wydziale Geografii i Studiów Re­ gionalnych Uniwersytetu Warszawskiego. Autor tekstów do naszego pisma od 1959 r. Od kilkunastu lat łączy szczegółową i systematycz­ ną pracę badawczą w Murzynowie koło Płocka z szerszą refleksją obejmującą inne części Polski oraz znane mu z autopsji miejsca w Europie, Azji i Afryce. Chana Pollack - w 1997-1998 przebywała na rocznym stypendium w Polsce przyznanym przez Fulbright Research Scholar na zrobienie filmu, opartego w dużym stopniu na listach jej Babci pisane w jidysz (w latach 1920-1923) do męża, który poszukiwał miejsca do życia i pracy w Kanadzie i USA. Mieszka w Nowym Jorku. Magdalena Radkowska - studentka Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej i polonistyki UW. Tomasz Rakowski - student Katedry Etnologii i Antropologii Kulturo­ wej UW i Akademii Medycznej w Warszawie. Maksymilian Dawid Rejmer - student V roku Katedry Etnologii i An­ tropologii Kulturowej UW. Krzysztof Rekosz - inżynier, studiował też filozofię i wiedzę o teatrze. Mieszka w Warszawie. Dominika Rembelska - studentka V roku Wiedzy o Teatrze Akademii Teatralnej Artur Maciej Setniewski - student V roku Katedry Etnologii i Antro­ pologii Kulturowej UW. Piotr Szacki - etnograf, muzeolog, twórca kilkunastu etnograficznych zapisów filmowych koncentrujących się na problemach dawnych technik rzemieślniczych i tradycyjnych zawodów. Pracuje w Pań­ stwowy Muzeum Etnogarficznym w Warszawie. Autor wielu wy­ staw, między innymi wystaw problemowych próbujących odkryć no­ we sfery znaczeń i nowe obszary w muzeologii, np. Mieć (1991, 1992, 1998), Niezwykłość (1998/9). Jakub Szczuka - historyk sztuki ( K U L ) , doktorant przy Katedrze Teo­ rii Sztuki i Historii Doktryn Artystycznych ( K U L ) . Członek redakcji „Kresów" Wiesław Szpilka - etnolog (studia UJ), studia doktoranckie Instytut Sztuki PAN, pisze pracę doktorską poświęconą etnologicznej inter­ pretacji kultury masowej. Mieszka w Kościelisku. Marcin Szporko - antropolog kultury (studia UW), studia doktoranc­ kie ISNS (UW), zajmuje się folklorem politycznym. Joanna Tokarska-Bakir - antropolog kultury, adiunkt w Katedrze Et­ nologii i Antropologii Kulturowej UW. Autorka prac: Wyzwolenie przez zmysły. Tybetańskie koncepcje soteriologiczne; Łzy Hagar na pustyni. Wypisy z Simone Weil; Imago insolita. Hermeneutyczna lek­ tura źródeł etnograficznych. Agnieszka Tulik - absolwentka historii UW. Pracuje w Bibliotece Na­ rodowej w Warszawie. Marta Krystyna Tylkowska - studentka V roku Wiedzy o Teatrze Akademii Teatralnej. Tomoho Umeda - student V roku Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Marceli Zygała - student V roku Katedry Etnologii i Antropologii Kul­ turowej UW. �W poprzednim numerze: Zbigniew Benedyktowicz, Podróże, miejsca mityczne, przedmioty • Stanisław Cichowicz, Problemat Sartre'a (Rzecz) • Teresa Grzybkowska, Jacka Malczewskiego Finis Poloniae, Rewolucja 1905 roku czy wyznanie miłosne? • Witold Dobro­ wolski, Mitologia Malczewskiego • Maria Janion, Staw w Wielgiem czyli pomiędzy śmiechem a śmiercią • Zygmunt Kubiak, Hellenizm Jacka Malczewskiego • Zbigniew Herbert, Podróż, Elegia na odejście pióra, atramentu lampy (z to­ mu Elegia na odejście) • Tomasz Żukowski, Abym jak wiór ognisty spłonął w oddechu nocy - okupacyjne doświadcze­ nie świata w poezji Krzysztofa Kamila Baczyńskiego • Lech Sokół, Henrik Ibsen - mit osobisty • Dariusz Czaja, Toska­ nia. Trzy podróże • Marzena Gierga, Tajemnicze miejsca greckiej Sycylii. Syrakuzy miasem wielkich kobiet (cz. I) • Je­ rzy Wojciechowski, Szkicownik Jana Potockiego z jego podróży do Cesarstwa Marokańskiego • Marta Miskowiec, Ка­ по. Koszmarny upał, zmęczenie i kurz • Jarosław jot - Drużycki, Miasto, jego osobliwości i ich zbieracze • Sławomir Sikora, W Lizbonie jak na wsi • Jan Gondowicz, Kartografia a niektórzy pisarze • Francois Augieras, Podróż na Górę Atos " Marek Oziewicz, Co można znaleźć w szafie? Światy równoległe Kronik narnijskich CS. Lewisa (cz. I) • Kry­ stian Lupa, Miejsca i podróże mityczne • Grzegorz Graff, Cuda Polski - mityczna przestrzeń, mityczne dzieje • Maciej J. Dudziak, Etnografie Brunona Schulza. Próba antropologicznego ujęcia Ulicy Krokodyli jako analizy miasta • Albert Bajburin, Semiotyczne aspekty funkcjonowania rzeczy • Stanisław Cichowicz, Koan Zenona • Jerzy Wasilewski, Taj­ na historia przedmiotów • Leonid Stołowicz, Zwierciadło jako model semiotyczny, epistemologiczny, aksjologiczny • Jurij Cywjan, Rentgen, chirurgia, mikroskop w semiotyce wczesnego kina • Tomasz Rakowski, Ciało prześwietlone - Ra­ diografia i jej magia • Magdalena Radkowska, Przedmiot, podróż, miejsce mityczne. Projekt netnologii • Maciej J. Du­ dziak, Mikro-makro market. Przyjemność i groza ponowoczesnego rynku • Magdalena Radkowska, Przyszła do mnie z wizytą sprzedaż bezpośrednia • Michał Ajvaz, Sklep na ulicy Maisla • Krzysztof Cibor, Ten który wędruje. Historia pewnego przekaźnika, teraźniejszość pewnego przekazu • Wiesław Szpilka, Rower, narty, buty • Tomasz Rakowski, Trzy miesiące w fitness klubie • Andrzej Pilichowski-Ragno, O fotografiach Roberta Mapplethorpa • Tomoho Umeda, Gitara elektryczna • Zuzanna Grębecka-Ćwiek, Jak żywy? Końska dawka hiperrealności • Dorota Hall, Pielgrzymka do starej-nowej ziemi świętej • Anna E. Kubiak, Brudne misie czystych relacji, czyli rzecz o nostalgii w kulturze * Krzysztof Lipka, Szrukoj • Irena Huml, Kulturotwócza rola warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych w mieście i w kraju - wybrane zagadnienia • Krystyna Duniec, Ibsen w Teatrze Telewizji • Elżbieta Waga, Ikonozofia wieczysta • Broni­ sław Malinowski, Dzienniki 1908-1913 zeszyt 3 • Daniel Gerould, Podróż Witkacego do tropików: itinerarium cejlońskie • Bronisław Malinowski, Dziennik 1914-1918 • Lech Sokół, Pożegnanie • Nasz Profesor O Bronisławie Malinowskim pisaliśmy już w numerze 3-4/1992: James Clifford, Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski w numerze 1-2/1997: Grażyna Kubica-Heller, Spotkanie z córką Bronisława Malinowskiego i jego biografem Grażyna Kubica-Heller, Rozmowa z Heleną Wayne Grażyna Kubica-Heller, Rozmowa z Michaelem Youngiem Helena Wayne (Malinowska), Wpływ kobiet na życie i dzieło Bronisława Malinowskiego Helena Wayne (Malinowska), Historia małżeństwa. Listy Bronisława Malinowskiego i Elisie Masson Terence Wright, Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów w numerze 3-4/1997: Helena Wayne (Malinowska), Historia małżeństwa. Listy Bronisława Malinowskiego i Elisie Masson Bronisław Malinowski, Pisane dla Anieli Zagórskiej w numerze 1/1998: Maria Ossowska, Bronisława Malinowskiego „Dziennik w ścisłym znaczeniu tego słowa " Clifford Geertz, Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego. Grażyna Kubica-Heller, Wstęp do dzienników Bronisława Malinowskiego 1908 - 1913 Bronisław Malinowski, Dzienniki, Zeszyt 1 w numerze 2/1998: Bronisław Malinowski, Dzienniki, Zeszyt 2 w numerze 3-4/1998: Bronisław Malinowski, Dzienniki, Zeszyt 3 Dziennik 1914-1918 Prenumerata „Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" za rok 1999 kwartalna - 5 zł; półroczna - W zł; roczna - 20 zł Wpłaty na prenumeratę przyjmuje firma AMOS, Warszawa, ul. Zuga 12 Konto: P K O BP V I I I Oddział Warszawa nr 10201084-77578-270-1-111 oraz RUCH, konto: P B K S.A. o/Warszawa, nr 11101053-16-551-2700-1-67 (z zaznaczeniem: prenumerata „Kontekstów") Prenumerata ze zleceniem wysyłki za granicę jest 150% droższa (AMOS); podrożona o realny koszt wysyłki (RUCH). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af348708eea9bbda039171c105934937.pdf 76772c32ea67b9b7a1af961cd8c02293 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4651 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4320 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.4 ; s.193-194 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text i polska sztuka ludowa ROK • XXVI • 1972 . NR 4 �TRESC Jan M i t a r s k i Twórczość chorych psychicznie (Przegląd b a d a ń psychiatrycznych) 195 Bożena KJobuszowska Janusz Mroczek K a r o l W ó j c i a k - H e r ó d e k . Portret ludowego a r t y ­ sty H e r ó d k o w e muzykowanie 207 215 Jolanta Walicka B r o n i s ł a w Surowiak 223 Bogna Jakubowska Książę z Doliny L i l i i 235 Helena Sredniawa, Eugeniusz Radzik Edward Sutor — r z e ź b i a r z z Nowego Targu . 241 K R O N I K A S U M M A R Y 247 O F A R T I C L E S P E 3 I O M E 253 255 N a o k ł a d c e : Andrzej W a c ł a w c z y k : E x - l i b r i s , l i n o r y t , w y m . o r y g i n a ł u : 8 X 6,5 cm. Fot. Jan Ś w i d e r s k i Na stronie t y t u ł o w e j : B r o n i s ł a w Surowiak: Waza, rzeźba, gips malowany, wys. 56 cm. 1963 r. Fot. Jan Swiderski kamienny, �INSTYTUT S Z T U K I P O L S]K I E J AKADEMII NAUK • ROK XXVI • 1 97^ • NR 4 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA - K R A K Ó W OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO - POLSKIEJ G D A N S K AKADEMII NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a n n u s z k i e w i c z o w a (z-ca r e d . nacz.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , J a c e k Olędzki, K s a w e r y P i w o c k i , R o ­ m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.). R e d a k t o r t e c h n i c z n y — H a l i n a Żelechowska. Układ g r a ­ f i c z n y — J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a . Tłumaczenia — D o r i s R o n o w i c z (ang.) i N a t a l i a Stasińska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ s z a w a , u l . Długa 28, t e l . 31 32 7 1 , w e w n . 20 l u b 84. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c3d699000b8920d08522e2305448221.pdf 51b905b98e5eeadf38eafbe8ce696ec6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3664 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3441 Title A name given to the resource Raporty studentów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.92-93 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sejny Związki pracowników Katedry Kultury Polskiej z Krzysztofem Czyżewskim Z którymi założył w Sejnach na początku spolykcdiśmy się na różnych szlakach, w trakcie przedsięwzięć „Pogranicze", - a także z jego przyjaciółmi 1991 roku. Ośrodek „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów'' poszukujących i współpracownikami, sięgają lat osiemdziesiątych. żywych źródeł kultury i teatru. Gdy powstała Fundacja wśród członków jej Rady znaleźli się Michał Boni. Grzegorz Godlewski, Leszek Kolankiewicz, Zbigniew Osiński i Sulima. O działalności Ośrodka pisano na łamach „Kontekstów" (zwalnia to mnie od obowiązku ich wraz Wtedy to R L. OC referowania). Od roku 1993 Ośrodek „Pogranicze "jest jednym z głównych partnerów Katedry w realizacji programu „Animacja kultury". Podstawową formą współpracy są organizowane rokrocznie staże studentów specjalizacji w Ośrodku „Pogranicze". 1993 r.. drugi - w marcu 1994 r. Właśnie jego dotyczą zamieszczone tu fragmenty Pierwszy Z nich odbył się w lut\ W stażu tym uczestniczyło dwudziestu sześciu studentów (pod opieką Rocha Sulimy i Grzegorza Godlewskiego). działalności „Pogranicza", zwłaszcza pogranicza, koegzystencji narodów, i wymiany międzyregionalnej. tych kierunków działalności m raportów. Celem jego było poznanie Ośrodka, które dotyczą tradycyjnych postaci kultury w warunkach kultur, religii - a także o przedstawienie problematyki „małych ojczyzn", zagadnień tolerancji Obok standardowych form prezentacji (filmy, dokumentacja, spotkania z pracownikami Ośrodka i tak dalej), studenci wzięli udział w specjalnie zaaranżowanych wyprawach do środowisk i miejsc stanowiących obszary bezpośredniej pracy „Pogranicza". Grzegorz Godlewski Przez, cztery dni byłam jak gwiazda filmowa, dla której przygotowano wspaniały program, precyzyjny co do minuty. Ciekawy i dający szersze spojrzenie na rzeczy, o których wcześniej nie wiedziałam. Byłam obserwatorką spraw ważnych, wyjątkowych. Byłam też obserwowana, nic tylko przez babcie w kościele i mieszkańców Sejn. ale i przez pracowników „Pogranicza". Polubiłam ich i chętnie znów przyjadę. (...) cześnie przekraczać granice własnego kraju w dążeniu do rzeczywistego zamieszkania w szerszym regionie, „dużej ojczyźnie".którą dla nas jest Europa Środkowa. Jest to znakomite antidotum na kompleks prowincji i zaściankowości, jedyne chyba lekarstwo na ksenofobię, postawy nieufności, podejrzliwości wobec innych, „nie-swoich". Paweł Piasecki Kinga Lewińska Pierwszy dzień stażu przeznaczony był na wyjazdy w teren. Uczest­ nicy zostali podzieleni na trzy grupy. Jedna udała się do wioski Gabowc Grądy, zamieszkałej przez starowierców. społeczność odseparowana od świata zewnętrznego, rządzącą się dość absolutystycznic rozumianym prawem religijnym (jej zwierzchnikiem duchowym jest wybierany przez społeczność n a s t a w n i k ) . Druga grupa przebywała w Sej­ nach, gdzie poznała krajobraz kulturalny miasta, między innymi, spotykając się z młodzieżą z Klasy Dziedzictwa Kulturowego. Jest to wspólna inicjatywa nauczycieli miejscowego liceum i „Pogranicza". Udział w zajęciach Klasy jest dobrowolny; chętni uczestniczą w dodat­ kowych lekcjach w szkole, zajęciach w Ośrodku i podróżach (między innymi do Siedmiogrodu), przybliżających im historię i kulturę szeroko pojętego regionu, a także uczących tolerancji wobec Innego (w sensie narodowym, wyznaniowym, kulturowym). Celem trzeciej wyprawy był Puńsk, główny ośrodek mniejszości litewskiej w Polsce. W sprawy lej lokalnej społeczności wprowadzało spotkanie z poetą Sigitascm Birgielisem. redaktorem pisma „Auśra".organu Stowarzyszenia Litwinów w Polsce. Z rozmowy wynikało, że wielu mieszkańców Puńska zamyka się w swym małym światku i jest przewrażliwionych na punkcie obrony narodowej tożsamości. W tym. co mówił pan Birgielis, wyczuwałem lęk przed obcymi, ludźmi z zewnątrz... Pierwszego dnia wszyscy uczestniczyli w wernisażu prac artystycz­ nych pacjentów szpitala psychiatrycznego w Suwałkach (kolejna próba „oswajania" inności i przezwyciężania międzyludzkich barier, tym razem między „chorymi" i „zdrowymi"), a wieczorem - spotkali się z kantorem żydowskim z Łodzi, Simche Kellerem. Było to wspólne śpiewanie pieśni chasydzkich, przerywane opowieściami o ich po­ chodzeniu, o sytuacjach obrzędowych czy rodzinnych, w jakich są wykonywane. Drugi dzień rozpoczął się od pokazu filmów prezentujących prace Ośrodka. Następnie zwiedziliśmy Centrum Dokumentacji Kultur Po­ granicza. Po obiedzie odbyło się spotkanie z zespołem Teatru NN z Lublina. Akcentem kończącym dzień było spotkanie z zespołem „Muzyki" z Grodna, grającym białoruską muzykę ludową. Przedpołudnie trzeciego dnia wypełniła dyskusja podsumowująca nasz pobyt w Ośrodku. Stalą się ona okazją do szerszych refleksji, dotyczących między innymi problemów narodowościowych (Polacy - Litwini, antagonizmy, „wychodzenie z getta") i stosunku do folkloru („cepelia" czy żywa tradycja). Mnie utwierdziła w przekonaniu, że dobrze jest mieć poczucie przynależności do „małej ojczyzny" i jedno­ 92 Miron Filipow niedługo umrze. Nie wiadomo, czy zdąży nauczć swojego wnuka czytania nut. prowadzenia mszy, czy przekaże mu wystarczająco dużo. by młody człowiek stał się jego godnym następcą Czy wiara młodych w Gabowych Grądach jest lak samo silna jak starców: tych. którzy nie musieli w y b i e r a ć między przeszloscbi a przyszłością, między tradycją a nową kulturą, w klórej tak trudno zachować tożsamość i odrębność? Może dlatego właśnie n a s t a w n i k zaprosił nas do swojego domu. jak gdyby mówiąc: „Patrzcie na to. co jest - bo. być może, to nasza ostatnia szansa". Słuchając tego osiemdziesięcioletniego z górą starca, klóry wciaz uśmiechając się opowiadał, śpiewał, a przede wszystkim przedstawiał się - próbowałem odgadnąć, ile w tym, co mówi. autentyczności, a ile gry („prezentacji"), wynikłej z sytuacji, w jakiej się znaleźliśmy Narzucił reguły, które musieliśmy przyjąć, by kontakt w ogóle mógł być udany. Przez, cały czas jednak nie mogłem pozbyć się „kompleksu turysty" oglądającego skansen - człowieka z. zupełnie innego świata Nie mogłem oprzeć się natrętnemu uczuciu, że ten oto człowiek, i jego rodzina, są dla mnie przedmiotem obserwacji para-antropologicznych. Grzegorz Sobaszek Litwini. Jest ich dwóch - przedstawiciele Stowarzyszenia Lirwino» w Polsce i Towarzystwa św. Kazimierza. Wylewają na nas swe tikChcą mieć szkołę litewską, bo dzieci polskie szykanują dzieci litewskie Te lekcje po litewsku w polskiej szkole odbywają się po siedemnaste) dzieci nie mają już sił na naukę Nic mają własnego radia i tylko my minuty miesięcznie w lokalnej telewizji. I pomnika im burmistrz t* chce postawić. A chyba im się należy. Chcą. aby miał pięć metro* M Profesor Mencwel w filmie Tomasza Lengrcna Pogranicze wspom> swój pobyt w Puńsku, miasteczku, gdzie Polacy stanowią dziesieo* procentową mniejszość: „Stoję oparty o ścianę i obok mnie człowiek, który jest Litwinem. Dosłownie cała praca, którą myW wykonywali, to było to, żeby nam się dłonie w pięści nie zaciskały Ij I tak obaj tajaliśmy przy sobie". Pan ze Stowarzyszenia Litw""' w Polsce twierdził, że konfliktów tu nie ma i rozdmuchuje je A pan od św. Kazimierza dodawał: „Tak! Tylko ta spalona Nasza grupa w burzliwej dyskusji w drodze do Klasy Dzi« Kulturowego doszła do wniosku, że Litwini mają syndrom 8*"*^ pytanie, czy utrzymują kontakty z. Wielką Litwą, odpowiedzieli " nic dostajemy od nich pieniędzy". - Ale ci Litwini nic byli szczerzy! - A widziałaś kiedy szczerego Litwina?! �Klasa Dziedzictwa Kulturowego bardzo nam się podobała. Naujjyciel nie lubił nowoczesnej muzyki młodzieżowej, reprezentowanej tej klasie przez osobę niejakiego Igora. Nasza grupa wyraziła Igorowi jgzere poparcie. Uczniowie powiedzieli nam, że „Litwini to normalni Ipdzie. Zależnie od sytuacji". Jedna z dziewcząt powiedziała, że pod jej blokiem dziecko litewskie wyzywa dziecko nielitewskie: „Ty Lit­ winie!"w Monika Purzycka wraca do tego punktu: historia sobie, zagadnienia tożsamości sobie, a śpiewanie podąża drogą zupełnie własną, zagarnia niedozwolone obszary i wszystko nagle zaczyna się zgadzać, choć umysł nic tu do rzeczy nie ma. Doświadczenie pewnej umysłowej niemocy wobec sytuacji, które są realne, naprawdę mają miejsce - jest niesłychanie cenne. Zwłaszcza jeśli za o w ą niemocą nie stoi pustka, ale radość nie podlegająca falsyfikacji. Po prostu - albo się chce brać w niej udział, albo nie. Małgorzata Litwinowicz Działo się dużo i szybko. Uczestnicy stażu, studenci, którzy w znako­ mitej większości znaleźli się na Wigrach trochę przypadkowo, trochę jnudów-. a trochę z ciekawości, najpierw zostali p r z e p r o w a d z e \ p r z e z p e w i e n r o d z a j d o ś w i a d c z e n i a . Trochę było tym może etnografii - jak w przypadku wyprawy do Gabowych Gradów, wioski starowierców; trochę socjologii - gdy trzeba było namawiać o Puńsku czy Sejnach z Litwinem. Chodziło chyba o to. by dotknąć świata, o którego istnieniu naprawdę niewielu ludzi wie. t w Dwudniowa wizyta gdziekolwiek - a w miejscu takim jak Sejny czy Puńsk szczególnie - nie może nawet w założeniu służyć dowiedzeniu się Btgoś. zrozumieniu czegoś. Ludzie, którzy wpadają gdzieś jak po ogień, są obcy i inaczej być nie może. Należą do innego świata i to. co się dzieje na pograniczu, to w ogóle nie jest ich problem. Spotkania organizowane przez „Pogranicze" to rodzaj r z e c z y w i s t o ś c i miłowanej. Całość jest chyba tak pomyślana, żeby w momencie wyjścia wszyscy zostali „zwróceni" swojej rzeczywistości po przejściu pewKgo doświadczenia. Po pierwsze jest to dotknięcie świata bogatego itklębioncgo. do rozumienia którego niewiele się przydają uniwersytec­ kie nauki: po drugie - doświadczenie ś w i ę t a , w którym wszystkie odmienności przestają mieć znaczenie, bo wszystko należy do wszyst­ kich, melodie żydowskie mieszają się z ukraińskimi, a w tańcach biorą udział mieszczuchy o niejasnym pochodzeniu. Poczuciu rzeczywistości izolowanej sprzyja miejsce, w którym spotkanie się odbywało, nasza „rezydencja". Kamedulski klasztor stoi IU górze specjalnie usypanej, chciałoby się powiedzieć - w połowie drogi między niebiem a ziemią, bo jest to świat poza światem. Cicho tam jest.jak mało gdzie. Nie ma w tym miejscu żadnych głosów, prócz tych. które się ze sobą przywiozło. Można więc się w siebie wsłuchiwać bez żadnych zakłóceń, a zdaje się, że dobra „słyszalność wewnętrzna" jest warunkiem jakiejkolwiek czułości na świat. Miejsce takie doskonale służyć może spotkaniu, które mniej służy poznaniu, bardziej - doświad­ czeniu. Działalność Ośrodka „Pogranicze" nie ma charakteru mediacyjnego. Można chyba powiedzieć - na szczęście, bo i tak nie byłoby to postrzegane inaczej, jak wtrącanie się w nie swoje sprawy. Pracują 'dziećmi, z młodymi ludźmi. Spotkanie Innego. Dialogi o tolerancji. Przedstawienia, przedsięwzięcie Dom - bardzo, bardzo piękne... Dla Wzi stamtąd może to wszystko jest naprawdę ważne. Powrót do tradycji nie jest możliwy. Zresztą nikt w „Pograniczu" nic ujmuje sią reanimacją przeszłości. Od mojej nowej znajomej z Klasy "Ziedzictwa Kulturowego dowiedziałam się. że kiedyś czytała „PoPcorn" i „Dziewczynę" i słuchała prawie wszystkiego. A teraz słucha *zyki chasydzkiej. Simche Keller, kiedy śpiewał, zawsze tłumaczył przedtem, co śpiewa J»kie to ma znaczenie. Żadna z tych melodii nie była przypadkowa. Suwana „kiedy się komu przypomni". Znał ich pochodzenie i prze­ czenie. Ktoś powiedział - kiedy Krzyś Czyżewski tańczy chasydzkie tańce, /zyż nie jest on chasydem? Nie wiem tego. A kiedy wszyscy śpiewają •fińskie dumki, to czy są Ukraińcami? A może chociaż śpiewają jak Ukraińcy? Na tym pograniczu kulturowym usadowiła się ostatnio jeszcze jedna kultura - antropologiczna. Młodzi ludzie z różnych stron kraju przyje­ chali, by stworzyć Ośrodek „Pogranicze", by badać, obserwować i interweniować. Przyciągnęła ich tu ciekawość i chęć służenia nauce. Z zaciekłością właściwą uczestnikom kultury wyznają słuszność własnych wartości, a co gorsza - ich uniwersalizm. Niosą innym kulturom własną ideę tolerancji (presuponując, że winna ona być uniwersalna). Zachęcają do zachwytu nad starociami i przeżytkami, do ich świadomego kultu. Szukają autentyku (to, rzecz jasna, c o ś omszałe­ go), tożsamości - ale głównie własnej. Nie są jednak niebezpieczni - są stowarzyszeniem hobbistów, którzy kilku wciągną do wspólnej zabawy. Określają się kroplą w morzu, lecz wierzą, że tak nie jest. Jak wiadomo - wiara nadaje sens. Przyjechali tu nie tylko po to, by wiedzieć. Chcą też działać w obronie kultur. By choć trochę zapobiec waśniom, pogodzić, nauczyć współ­ życia. By dawne przetrwało i mogło żyć obok innych dawnych. W tym celu organizują spektakl. Działalność teatralna to tylko jedna z jego form. Dzieci polskie i litewskie grają przed Cyganami Cyganów. Dzieci różnych kultur budują wspólny dom - prawdziwy, drewniany! Polacy spotykają się z Litwinami w dyskusji. Dyskusje o tolerancji to forma działalności, do której „Pogranicze" przywiązuje ogromną wagę. W dyskusjach tych wspaniale objawia się nietolerancja. Zaogniają się animozje, ludzie gotowi są pobić się za słowa. Jeśli zaś dojdą do porozumienia - wydaje mi się to jeszcze bardziej niebezpieczne. Kompromis zawsze oznacza pewną rezygnację. Rozpoczyna się dyfuzja. Tu antropologiczna szkoła przetrwania osiąga swój cel. Ludzie przeżyją razem, dogrzebią się swych korzeni, pomie­ szają je i stworzą nową jakość. Antropologowie uśmiechną się, witając nowych uczestników swej kultury. Spotkają się w spektaklu i wspólnej zabawie (nic daj Boże mizantropa - tego tolerować nie będziemy), w odtwarzaniu i pokazywa­ niu świadomym tego, że jest pokazywaniem. Stworzą nową osobowość, świadomie czerpiącą z siebie i z innych, z teraz i przedtem. Nie sformułują jednak tego w ten sposób, bo to trochę przeczy ich zasadom Sens w tej rozbieżności założeń i efektów, w dialektyce, którą godzi spektakl. Chętnie leż zadyskulują się na śmierć, merytorycznie nie dochodząc do niczego, ale mając poczucie spełnienia intelektualnego, które mylą z emocjonalnym. Lecz nie miejsce tutaj na zastanawianie się nad metodami humanis­ tyki. Tutaj metodą jest spektakl. Marta Zimniak l * może nie ma to tak naprawdę znaczenia, bo w atmosferze święta 'tystko staje się jednością, wspólnością i radość łamie wydumane T * * - Otwartość i przeplywowość stają się możliwe w stopniu ^yobrażalnym i - wszystko należy do wszystkich. Nie ma „cu™ ' i „swoich". 0 C ) C e s l ewa< n ż m I * * * * ' ' ' -' ' - * P ' ^ ' y ś l e ć . Wtedy wszystko przychodzi "J. a wspomniane wątpliwości wydają się rzeczywiście niesłychaT^myślne Jncńskic doświadczenie, któremu nas poddano, na tym chyba leż *e stawia przed sytuacjami „pozaumysłowymi". Wiele myśli Pogranicze to nie tylko „oddzielenie jednego państwa od drugiego" (wypowiedź celnika w filmie o Środkowoeuropejskim Forum Kultury), ale możliwość „spotkania z Innym". W ramach cyklicznego projektu Ośrodka pod tym tytułem realizowana jest idea porozumienia. „Inny" to ktoś żyjący odmiennie, ktoś innej narodowości, wyznania, ktoś o odręb­ nej kulturze, ktoś myślący inaczej: Litwin, Polak. Białorusin. Cygan, Żyd, pacjent szpitala psychiatrycznego, również animator kultury przybyły na staż. Zrozum go, poznaj. Jest inny, niech taki pozostanie Świat i ludzie nie mogą być tacy sami... Tolerować? Tolerancja zakłada bierność, eliminuje aspekt uczestnict­ wa, zawsze ktoś lepszy toleruje gorszego. Tolerancja nie stanowi więc właściwej drogi. Spotkaj się. pomów o tym, może twój dialog z innymi będzie miał jakąś wartość i przyniesie rozwiązanie, zrozum „odmieńca" - taką ideę popularyzuje ośrodek sejneński. Agnieszka Mioduszewska 93 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/990a8e2bf389c23a24700f746e0559af.pdf 450c445cc29fdd826ef521bd712d3aa6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4281 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3986 Title A name given to the resource Spis treści.Konferencja w sprawie aktualnych zagadnień naukowo-badawczych i twórczych polskiej plastyki ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.3; s.67-69 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A DWUMIESIĘCZNIK, WYDAWANY T PRZEZ R L U D O W A PAŃSTWOWY E INSTYTUT S ARTYKUŁY TEORETYCZNE SZTUKI С: I PRACE — Konferencja ш spraiuie aktualnych z a g a d n i e ń п а и к о ш о b a d a m c z u c h i t u i ó r c z u c h p o l s k i e j p l a s t y k i l u d o u j e j . — Ksa­ wery wirska Piwocki — Sztuka I u d o i r a i n a r o d o u i a . — Maria SPRAWOZDANIA, DROBNE Roman Ży- — T u i ó r c z o ś ć p l a s t y c z n a g ó r n i k o m cz. I I . Reinfuss — Z ujustaiuu sztuki I u d o i u e j ш Z a k o p a n e m . Z N\UKI G. Niedosziuńn RECE\ZJE, WIADOMOŚCI — O RADZIECKIEJ zagadnieniu Iudouiości ш sztuce radzieckiej. P A Ń ROK V I S T W O W Y MAJ I N S T Y T U - C Z E R W I E C 1951 T S Z T U K I Nr 3 �KONFERENCJA W SPRAWIE AKTUALNYCH NAUKOWO I BADAWCZYCH ZAGADNIEŃ TWÓRCZYCH POLSKIEJ PLASTYKI LUDOWEJ ) Państwowy Instytut Sztuki zorganizował w Jadwisinie w dniach 13 — 15 maja konferen­ cję poświęconą aktualnym zagadnieniom naukowo-badawczym i twórczym polskiej plastyki ludowej. Omówiono tam kwestie związane ze stanem badań oraz sytuacją twórczości współ­ czesnej. Ze względu na rozległy zakres zagad­ nień, które wymagały obecnie, w przededniu Kongresu Nauki Polskiej, dokładniejszego spre­ cyzowania, na konferencję zaproszono przedsta­ wicieli różnych dyscyplin nauki, sztuki i życia gospodarczego, jak: etnografów, historyków sztuki, historyków ustroju wsi, artystów pla­ styków, organizatorów życia artystycznego na wsi, delegatów instytucji wytwórczych oraz ar­ tystów ludowych. W pierwszym dniu obrad wzięli udział Minister Kultury i Sztuki Ob. Ste­ fan Dybowski i Wiceminister Ob. Włodzimierz Sokorski. Dążąc do stworzenia jak najszerszych ram dla dyskusji popartej konkretnym materiałem, urządzono w Jadwisinie jednocześnie pokaz wyrobów sztuki ludowej oraz przedmiotów z zakresu rzemiosła i przemysłu artystycznego, opartych na inspiracji artystycznej twórczości wsi polskiej. W licznych referatach i wypowiedziach dy­ skusyjnych podkreślono wielokrotnie, iż histo­ ryczny dorobek sztuki ludowej stanowi w swej istocie integralną część postępowego nurtu sztuki polskiej związanego z wielowiekową wal­ ką mas ludowych o wyzwolenie społeczne i o pełne możliwości duchowego rozwoju. Sztuka nasza znajdzie w żywym dorobku twórczości ludowej — przesłanki narodowej formy, wysokie walory i cenne doświadczenia artystycznego warsztatu, zasób form i moty­ wów kompozycyjnych, które wzbogacą poszcze­ gólne dziedziny plastyki polskiej. Nie oznacza i) cony Dokumentacji będzie dowej". I konferencji najbliższy numer jadwisińskiej ,.Polskiej poświę­ Sztuki Lu­ to bynajmniej mechanicznego, formalistycznego przenoszenia poszczególnych tradycyjnych mo­ tywów i rozwiązań jak również — transponowania ich w sposób powierzchowny co pro­ wadziłoby do pseudo-ludowej stylizacji. Zdając sobie sprawę z ograniczoności środków sztuki ludowej w wielu dziedzinach — ograniczoności uwarunkowanej jej dotychczasowym upośledze­ niem klasowym — podkreślamy konieczność twórczego rozwijania i dopełnienia dorobku artystycznego sztuki ludowej nowymi zdoby­ czami treściowymi i technicznymi. Pełna twórcza synteza elementów sztuki zawodowej i twórczości ludowej spowoduje za­ nik, tak charakterystycznej dla ustrojów antagonistycznych, przepaści pomiędzy sztuką za­ wodową a sztuką ludową oraz stworzy możli­ wości pełnego wzbogacenia narodowego dorob­ ku artystycznego. Na konferencji w Jadwisinie podkreślono ko­ nieczność planowego organizowania badań nau­ kowych. Celem tych badań jest poznanie całe­ go zasobu ludowej kultury artystycznej w jej historycznym przebiegu i w jej zróżnicowaniu społecznym i terytorialnym — przewartościo­ wanie jej dorobku, by najcenniejsze osiągnięcia mogły wejść do nowej, kształtującej się kultu­ ry socjalistycznej. Zakres badań winien obejmować ludową twórczość artystyczną wsi i miasta w jej naj­ szerszym zasięgu, na tle całości kultury ludo­ wej. W oparciu o założenia materializmu dia­ lektycznego i historycznego należy przede wszystkim dążyć do pogłębienia spojrzenia h i ­ storycznego na zjawiska sztuki ludowej. Badania nad sztuką ludową wymagają ści­ słej współpracy pokrewnych dyscyplin: hi­ storii społecznej i gospodarczej, etnografii i h i ­ storii kultury^naterialnej, prehistorii i archeo­ logii wczesnodziejowej i historii sztuki. Praca ta, prowadzona w skali ogólnonarodo­ wej — powinna stać się doniosłym czynnikiem �pobudzającym żywą twórczość ludową we wszystkich dziedzinach sztuki. Ma ona nie t y l ­ ko zadania naukowo-badawcze w stosunku do historycznego dziedzictwa naszej przeszłości, ale powinna aktywnie włączyć sią w przemia­ ny kulturalne współczesnej wsi polskiej. Nastąpić powinno mocne związanie prac nau­ kowo-badawczych nad twórczością ludową z ży­ wym procesem rozwoju sztuki polskiej zmie­ rzającej do realizmu socjalistycznego oraz dzia­ łalnością produkcyjną w dziedzinie rzemiosła, przemysłu artystycznego i wzornictwa przemy­ słowego. Winna ona podwyższyć i urealnić w y ­ mogi naukowe w stosunku do podejmowanych prac badawczych i publikacji, tak od strony inwentaryzatorsko-faktograficznej, jak i pod wzglądem naukowo-krytycznej interpretacji. Podstawowe kryteria naukowej estetyki muszą być w pełni zastosowane do badań nad twór­ czością ludową. Na czoło zagadnień wysuwa sią konieczność historycznego ującia dziejów polskiej sztuki l u ­ dowej. W badaniach tych należy szeroko uwzględnić w y n i k i dotychczasowych prac ar­ cheologicznych nad początkami państwa pol­ skiego. Dla realizacji tych zadań należy w szczegól­ ności: 1. Przeprowadzić analizą zabytków sztuki ludowej w oparciu o badania, które obejmują teren całej Polski, jak również przeprowadzić systematyczne przebadanie zabytków historii sztuki polskiej pod kątem zawartej w nich tra­ dycji sztuki ludowej. 2. Badania nad zdjęciem terenowym archeo­ logicznym i etnograficznym prowadzić plano­ wo i w ścisłej łączności z mającym powstać I n ­ stytutem Kultury Materialnej. 3. Zgromadzić pełną dokumentacją ikono­ graficzną polskiej sztuki ludowej. 4. Rozpocząć prowadzenie badań nad daw­ ną sztuką ludową metodą wykopaliskową. 5. Systematycznie prowadzić poszukiwania i badania źródeł pisanych, które dostarczą orientacyjnych danych co do stanu sztuki ludo­ wej i jej funkcji w życiu społecznym w różnych okresach. 6. W nawiązaniu do prac Instytutu History­ cznego oraz Instytutu Kultury Materialnej pod­ jąć pracą nad ustaleniem stosunku rzemiosła cechowego do rzemiosła wiejslflego i przemy­ słu ludowego. Podstawowym warunkiem zrealizowania pla­ nu, który opiera sią na zbyt szczupłym kadro­ w y m zespole pracowników naukowych — jest znacznie wiąkszy niż dotychczas współudział polskich etnografów, historyków kultury ma­ terialnej i historyków sztuki oraz zaintereso­ wanie zagadnieniami sztuki ludowej ogółu na­ szych twórców sztuki. Potrzebne jest również zaktywizowanie do prac terenowych jak naj­ szerszych kół nauczycielstwa, działaczy społecz­ nych, związkowych, młodzieży uniwersyteckiej i artystycznej. Przy wszelkich badaniach łączących sią z za­ gadnieniami sztuki ludowej winna zachodzić ścisła współpraca, wspólne planowanie i poro­ zumienie zainteresowanych instytucji — w pierwszym rzędzie Państwowego Instytutu Sztuki, Instytutu Historycznego i Instytutu Kultury Materialnej. W wyniku szerokiego omówienia spraw zwią­ zanych z rozwojem i kształtowaniem współ­ czesnej twórczości ludu polskiego — konferen­ cja doprowadziła do następujących wniosków: 1. Żywa dziś twórczość ludu polskiego w i n ­ na być otoczona pełną opieką ze strony pań­ stwa. Unikając tu sztucznego ochraniania i od­ gradzania ośrodków twórczości ludowej — na­ leży jednak starać się o utrzymanie tych pun­ któw wzorcowych, gdzie istnieje jeszcze twór­ cza praktyka, żywe tradycje i doświadczenia techniczne. 2. Dążąc do związania sztuki ludowej z pro­ dukcją rękodzielniczą i mechaniczną należy w jak najszerszym zakresie umożliwić bezpo­ średnią współpracę artystów ludowych i zawo­ dowych na zasadach równorzędności wzajemnej wymiany doświadczeń i umiejętności. Na obec­ nym etapie przeprowadzane są w tej dziedzinie doświadczenia Instytutu Wzornictwa Przemy­ słowego — które uznać można za słuszne — po­ legające na współpracy artystów szkolonych z zespołami robotniczymi, chłopskimi i młodzie­ żowymi projektującymi wzory dla produkcji mechanicznej, przy uwzględnieniu specyfiki produkcji seryjnej. Jednocześnie ostrzec nale­ ży inne ośrodki przy stosowaniu tej metody przed powierzaniem kierownictwa omawianych zespołów — plastykom niedoświadczonym. 3. Przyszłość i rozwój wytwórczości ludowej zależne są od właściwego rozwiązania następu­ jących zagadnień: a) zindywidualizowanie warunków finanso­ wania spółdzielni zrzeszających twórców ludowych, • i b) obniżenie stopy podatku obrotowego dla zrzeszonych wytwórców ludowych. W sto- �sunku do indywidualnych twórców ludo­ wych (zweryfikowanych przez odpowied­ nią komisję powołaną przez Min. Kult. i Sztuki) powinna być stosowana taka stawka podatkowa jak w stosunku do członków Związku Polskich Artystów Pla­ styków, c) zapewnienie środków finansowych dla spółdzielni na prace doświadczalne w za­ kresie nowej techniki i nowych materia­ łów oraz na szkolenie przywarsztatowe, d) uzyskanie właściwej obsady osobowej dla prac naukowo-badawczych i nadzoru ar­ tystycznego na terenie Centrali Przemy­ słu Ludowego i Artystycznego. 4. Celem zapewnienia wysokiego poziomu produkcji rękodzielniczej, rzemieślniczej i ma­ szynowej — zwłaszcza produkcji związanej z twórczością ludową — należy ujednolicić, znowelizować lub wprowadzić zarządzenia o Ko­ misjach Kwalifikacyjnych, uprawnionych do decyzji w zakresie zagadnień estetycznych. 5. Artyści ludowi powinni znaleźć pełną możliwość indywidualnego i zespołowego kształ­ cenia się ogólnego i artystycznego. 6. Studium o sztuce ludowej winno być od­ powiednio postawione we wszystkich szkołach i wydziałach uczelni artystycznych. 7. Obok wszechstronnego wciągania twór­ czości ludowej do prac dla konkretnych potrzeb rzemiosła i przemysłu — zapewnić należy sze­ rokie możliwości rozwojowe twórczości ama­ torskiej. Powyższe tezy, podane w opracowaniu Red. „Polsk. Szt. Lud.", zostały wysunięte na zasadzie referatów, wypowiedzi i dyskusji na konfe­ rencji poświęconej aktualnym zagadnieniom plastyki ludowej w Jadwisinie, przez dwie ko­ misje w składzie: 'Komisja zagadnień naukowo-badawczych: Prof, dr Eugeniusz Frankowski, prof, dr Józef Gajek, doc. dr Mieczysław Gładysz, prof, dr Ksawery Piwocki, mgr Mieczysław Porębski, dr Roman Reinfuss, prof, dr Juliusz Starzyński, prbf. dr Bożenna Stelmachowska. Komisja zagadnień współczesnej twórczości ludowej: Prof. Wojciech Jastrzębowski, dr Ja­ nina Krajewska, Janina Orynżyna, mgr Kazi­ mierz Pietkiewicz, prof. Eleonora Plutyńska, prof. Anna Sledziewska, prof. Jerzy Sołtan. prez. Zofia Szydłowska, dyr. Wanda Telakowska, Aleksander Wojciechowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec8378b463decec1a73202d8f15b3093.pdf 2d97e6dd3ebe208660395a5cbb454377 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4277 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3985 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 - pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa �TREŚĆ Mieczysław Woźnowski Krystyna Z d o b i o n e f o r m y i m a t r y c e d o masła . Marczakowa Kamieniarstwo ludowe studiów n a d l u d o w ą Łemkowszczyźnie, Jacek Olędzki Symboliczne Łemków (Ze I) 84 woskowe ze w s i K a ­ dzidło Krystyna Kaczko 92 Wincenty Szyma — rzeźbiarz ludowy z Bachowie Marian Przedpełski 97 Współcześni rzeźbiarze ludowi powiatu sierpeckiego Z ARCHIWUM Zbigniew 67 rzeźbą k a m i e n n ą n a cz. ofiary u . 101 HISTORYCZNEGO Jasiewicz „Boże Męki" w I połowie XVIII wieku n a t e r e n i e p o w i a t u konińskiego w ksiąg świetle grodżkidh 10S SPRAWOZDANIA Krystyna Marczakowa Wystawa w Ewa Fryś-Pietraszfcowa Wielkopolskiej Sztuki L/udowej Lublinie Konkurs i 110 wystawa garncarstwa wego województwa krakowskiego . ludo­ . KRONIKA SUMMARY РЕЗЮМЕ . 118 124 OF ARTICLES 126 . . . . 127 Na okładce: Ludowe instrumenty muzyczne ze zbiorów Instytutu Sztuki PAN: a, c, d — wiosenne piszczałki kręcone z kory, Wielkopolska, b — piszczałka rumuńska ,fluer". Fot. Krystyna Zakrzewska. Na stronie tytułowej: Wota ofiarne trzymane w ręku podczas modlitwy proszalnej w Kadzidle, pow. Ostrołęka. Fot. Jacek Olędzki. �polska sztuka ludowa KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKÍ PAN ROK XVI 1962 NR 2 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, d r K s a w e r y Piwocfci, prof, d r R o m a n Rainfuss, prof, d r Tadeusz S e w e r y n . ZESPÓL REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander J a c k o w s k i , za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go: p r o f , d r R o m a n R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, r e d a k t o r działu: m g r A n n a Kunczyńska, r e d a k t o r t e c h ­ niczny: M a r i a Klukowsfca, okładka i układ g r a f i c z n y : Józef Wilkoń. Tłumacze: D o r i s R o n o w i c z (ang.), R a ­ dosław Szaczkus (ros.). Red.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, K r a k . Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d63bd586c18caf9222e13a3cabe143f9.pdf 9bd0a4ddf003ba6aa2cf3f38b19ae19d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4273 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3982 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1961 t.16 z,1, pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa I N S T Y T U T S Z T U K I P A N R O K 1 9 6 2 N R 1 �T R E S C E w a Jęczalik „Jesus Christus von Giovanni" i aposto­ łowie 3 Roman Reinfuss Sztuka ludowa Łemkowszczyzny . 9 Janina Nowacka Malarski czach Ryboty- Maria Przeździecka Z A R C H I W U M Jan warsztat ikonowy w . . 27 Józef Zagórski — unicki świątkarz . 44 H I S T O R Y C Z N E G O Górak Materiały do budownictwa na Lubelszczyźnie drewnianego 51 R E C E N Z J E Maria Przeździecka Olga Mulkiewicz Rss. W S P O M N I E N I E PE3IOME „Estonskaja Narodnaja Naczała X X Weka" 53 Odeżda XIX 1 „Łużycki Atlas Strojów Ludowych" . 58 Jan Aleksander Zaremba 57 57 K R O N I K A S U M M A R Y 54 P O Ś M I E R T N E Janina Orynżyna P R Z E G L Ą D „Lietuvos T S R Architekturos Klausimai", tom I W Y D A W N I C T W O F A R T I C L E S 60 fll 63 Na okładce: Sw. Łukasz (?) i Sw. Marek, rzeźby z zespołu rzeźb „Jesus Christus von Gioyanni" i apostołowie z Muzeum Chojnowskiego (przed 1945). Fot. Henryk Derczyński. Na stronie tytułowej: Kafel malowany z Pokucia, wyk. Aleksander Bachmiński. Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Fot. Jan Swiderski. �polska sztuka ludowa KWARTALNIK т INSTYTUTU SZTUKI PAN ROK X V I 19 6 2 NR 1 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prol. dr Ksawery Piwocki. prol. dr Roman Reinfuss. prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓL REDAKCYJNY Redafctor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, dr Roman Rein1'uss, sekretarz redakcji i redaktor dziafu: mgr Jadwiga. Jarnuszkiewicz, redaktor d z i a ł u : mgr Amina K u n c z y ń s k a , redaktor tech­ niczny: Maria Klukowska. o k ł a d k a i ukiad graficzny: Józef Wilkoń. T ł u m a c z e : Doris Ronow:ez (ang.), Wło­ dzimierz Brzezicki (ros.). Red.: Instytut Sztuki P A N . Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe. Warszawa. Krak. P: /.edmieście П/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e3198880c857690f2228e8d35f09bce2.pdf 54bcb1a6d4f1d77df7cc0ffacf166c0f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4271 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3981 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa 1961 t.15 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1961 t.15 z.4, s. 253-255 Language A language of the resource ang., ros. Publisher An entity responsible for making the resource available IS PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY N. I S PUBLISHED H F O B Y T H E A R T INSTITUTE YEAR BOOK 4 SUMMARY Analysing the development of artistic smithery in the Kurpiowska Puszcza Zielona from the eighties of the 19th century till the First World War, the author points out that the basic element influencing the character of this creative work was the social attitude of a certain group of the population. There could be no question of the influence of tradition here (as was the case in other regions). In the 16th century, the population was composed of Ditch-burners millowners and inill workers the forges there m l * produced iron for oTher localities a l they c^uld^ot sell it on the s p o t i n t t e 1 7 ? h centt^son?e blacksmiths settledTtnere in connecton with c o S z a t t o n r t i s true but b e c a m e T o T ^ e Poverty rf the «tfe» ftŁKasSto the S primitive buildings c) crosses I n the ron articles used for work, utility considerations led to perfection of construction logic, suitable form and beautiful proportions, which made the objects real works of art, although they were not decorated (except househ­ old utility articles which were decorated in the parts not exposed to damage in use fig. 5, 7) Iron articles used in transport vehicles (carriages, sleighs) and m building (doors) were more decorative in form th ornamented surfaces, the ornamentation being meant to testify to the wealth of the owner. The greatest variety of form is found in the crosses, which were either the crowning touch of wooden crosses, shrines and cemetery gates, or a cross standing by itself, like the wooden wayside or cemetery crosses. They were made from ingots, bars or wire, the form varying from the very simplest to the most complicated (fig. 21—31). Additional decorative elements were mounted in some places (fig. 26—30). There were also repeated decorative motifs: leaves, branches, flowers, wavy rays, the sun, moon and stars. The cross was said to protect people from all kinds of disasters and was at the same time a symbolic offering to God for a certain intention — and these functions explain the meaning of the supplementary elements. I n the seventies and eighties of the 19th century, the ambition prevailed in this region to put up the most magnificent crosses, and this had an influence on the development of crossmaking and their elabo­ rate shapes. The less the iron-ware articles were used for work, the more decorative they became. The W I K A OF T H E POLISH ACADEMY R T O F SCIENCES 1961 XV OF ARTICLES Jacek Olędzki — ARTISTIC SMITHERY IN T H E KURPIOWSKA PUSZCZA ZIELONA FROM T H E END O F T H E 19TH C E N T U R Y T I L L T H E F I R S T WORLD W A R HI L character of the iron work was greatly influenced by the requirements of the customer, which in turn were influenced by the specific situation of the Kurpie population. Their poverty and the fact that they were not of noble origin had earned them a poor reputation among their neighbours and placed them at a social disadvantage. In these conditions, the Kurpie population built houses, had harnesses made and crosses put up, the appearance of which was to testify to the wealth and good husbandry of the the iron crosses of the Kurpie rlgîon w e r e i n general very s i m U a T t o the c r o i e ? found in T e n o n s farther east they also had t y S features specific to this region (fig 31) Tadeusz CENTRE Sławski BIECZ, A FORMER POTTERY Biecz, a town In Gorlice District, was an important Polish trade and handicraft centre in past centuries. On the basis of archive and excavation materials, the author of the article writes about the development of a pottery centre there. The first records of a potters' guild date back to the year 1549, but there are proofs that the pottery trade already existed there much earlier. From the rules of the potters' guild that have been preserved it result, that learning the trade took from three to four years Masters of this art coming from other localities had to execute a special pitcher under supervision, which mmmm r e s e ^ E certain district tor S K m t t S It was o n E in t h e i f l t h S ^ r v thnt i t W potters belonging to it were not only from Biecz, but also from various other places such as Rzeszów, Łańcut and even from distant Lvov. Most of the potters were recruited from the towns and came father to son The guilds were exclusive in character to the poorer strata of the towns-people. The pottery workshops were partly in the centre of the town, but as time went on they were ousted further and further towards the outskirts of the town in con253 �.nection with the development of the town and also owing to the danger of fires breaking out. Excavations have shown that pots, bowls, stewing pans and: mugs were the first articles to be made in Biecz. A s time went on, this assortment was enriched by more Varied forms. The (material used was the ferrous clay to be found in the locality. The glaze and dyes were partly produced on the spot and certain ingredients were brought from Cracow. The oldest specimens found in Biecz are similar in form to the # • i Barbara Matuszewska — SPECIMENS O F COLONN A D E D B U I L D I N G I N ŻNTN D I S T R I C T The author writes about historical specimens of colonnaded buildings that have been preserved in the district of Znin (Pomerania). Beginning from the 19th century, colonnaded building began to die out in Pomerania, so that at present, in the whole district of Żnin, only one cottage with a five column colonnade has been preserved (fig. l a , b, c). However, more detailed investigations in cottages that have been reconstructed brought to light traces of former 3 or 4 column constructions. They are proof of the existence of 18th century colonnaded buildings in mmmm Jadwiga and AnatoUusz Czerepiński — WŁADYSŁAW CHAJEC, F O L K SCULPTOR FROM KAMIENICA GÓRNA, JASŁO D I S T R I C T The authors present the work of a folk sculptor unknown so far. Almost all of the works reproduced were done during the last 2—3 years, the rest are scattered in various places. Chajec sculptures in wood, using the simplest tools. A s regards subject, most of his works are scenes from the Passion. His source of inspiration are figures in churches, from which Chajec has taken certain approaches and certain elements of the historical sculptures of thp 17th and 18th centuries. wmm workmanship probably feeing the same. A separate ASSIST £L ? very few documents found concerning trade in ceramic w e do not give very exhaustive information on this subject. It is only known that there was a general demand for ceramic ware. The H I S T O R I C A L A R C H I V E S contain an elabora­ tion by Zbigniew Jasiewicz: M A T E R I A L S O N T H E HISTORY O F POTTERY IN KONIN DISTRICT. The information, which is based on archive documenst, shows that in the 18th century the production of pottery centres an towns and townships was of basic importance because of the markets and fairs that were held nearby, guaranteeing the sale of most of the pottery produced. The documents quoted also �n O / l b C K O KBAPTAJIbHbIPI ÄVPHAJI N5 H E A P H3flABAEMbIH O A H HHCTHTITOM O E M C K y C T B O H C K V C C T B A flOJIbCKOtt AKAflEMHH HAVK 1961 4 F E 3 H U C K OjicHau.KH -• K y 3 H E M H O E XVÄO>KCCTBEHHOE TBOPMECTBO HA TEPPHTOPHH KyPUEBCKOH 3EJ1EHOR n y i U H C K O H U A XIX B. ZIO 1-OK MHPOBOfl BOHHbl AHajiH3Hpyn paMUTHe 'Ky3HeiHoro xyaoatecTBa, rrpoA<wi«aiomerocH n a reppHTopHH KypneBCKoft 3e,ienoft flymH c 80-x roaoB X I X BeKa ao 1-OB MHPOBDH B O A H U , aBtop yKa3b)BaeT, ^ T O O C I I O B H U M C s^eMemoM BJIHHKJIUHM na xa- paKTep arom TBOpiecTBa ßtijia oßmecTBeHHan co3aTejibHocTb rpynnw iiacejieHHH. 3flecb Ke M O M H BjiHATb ( K B K B apyrwx paftosiax) aojirüBpcMenKbK! TpaaHUHH. B XVI BCKC Hace-lOHHt'. COCTOKT H3 CMOJISipOB, AerTJipeA, B.iaAejibueB u pafxmwx MejibiiHU, nosTosiy KysHHiibi ßbtpa6aTbisa.'iH TOJihKo »ccjieao HH BWBO3 H C naxon,n CÖLITB Ha Meere, a B XVII fiene, B C B M H C K0jionH3aiiHeH B aeHcTBHTejibHOCTH noflflHjiticb Ky3HHUH, oaHaxo Hce npH y ó o r o e r a nepeccrteHiieB H X p a ö o r a orpaHH^HBaiiacb ao canbix npwMeTHBiiefluiHx yc.iyr. C TKWIOBHHH X V I I I Bena Ky3Himbi oxBaTUBaeT ynaaoK. TojibKO jiHtiib BO BTOpoß nojiOBHHe XIX BeKa noa B.IHHHHCM CTa6n.'iH3aunH xo3aflcTBeHHbix H aeMorpa^HMecKHx OTHOUIGHKH B03pacjio 3aTpe6oBaHHe Ha HsaejiHH H3 jKejiesa. KojwiecTBO Ky3HKH yBejiHquBajiocb, pa3BHnajiacb HX npoayKUHs H T&K RQ nepaofl MHpoBofi Bofittu, nocne KO TOpofi aaBoacKan npoMbinuieimocTb n a h a j a BbrrecHHTb peMec.no. B Ky3HHuax KaroraBJiHBajiHCb: a) KHCTpyMeiiTM, oe.tbCKOX03aHCTBeHHbifl H apyrofi HHBeirrapb, a Taxase npenweTW n,m pafior B AOiwaumeM xo3JiftcTBe, 6) cuenJieHIIH, KpiOKH, pyKOBTH npKMeHfleiwbie B TpaHCFlOpTHblX CpeaCTBaX H B CTpOHTejlbCTBC, B ) KpecTU, B H3flejinax npeaHa3HaneHHb[x nun paobibi B3i'jiHabi ynoTiieCjieHHSi np;raejiH K coBepuiejicTBOBaHHH) jtorHKH KOHcrpyKUKH, ue^ecoo6pa3HocTb *opM H KpacoTu npoayKUHH, I T O npHaaBaJio nojiOHCHTejibHoe KaieCTBo npoH3BeaeHHio HCKycTBa X O T H H He 6bl.iH O H H vKpauicfiHbiMH. KpOMe npeaMeTOB ynoTpeÖJiseMbix B xo3HftcrBe, yispauiaeMUX B oTacjibHwx napTKHx H C noaBepraBiiiHxcH pa3pyiueuHSM BO BpeMP npHMeHeHHH HX B paßoTe (put, 5—7), >Kejie3Hbie H3aejiKH, scrpewaioiUHecH B cpeacTBax tpaKciiopTa (Bbre3aHbre noB03KH, C3HH) H e crpoHTejibCTue (aBepw) Huenu ßojiee aeKopaTHBHyio noBepxHücrb, a CÜMO yKpaincHHe aojixcHo ÖUJIO cBHAeiejibCTBOBaTb o saHiHTOiHOCTH HX BJiaaeJibueß, Haflöojiee pasHOponnocTbro (popM oT^Hqajincb łcpecTbi, KOTopbie HJIM npcacTaB.THJiH co6oft BCHueBoe coeaHHeHHe aepesaHiibix KpetTOB, MacoseiioK, KJiaaÖHUieHCKtfx BOpcrr HJIH BCTpowa.nHCb .B cn\nejrhHOCTH, TaK Hanp. K E K aepeBHHHbre npfuopojKHbio HJIH MornjibHwe KpecTbi. H3roTOBJiHJin HX H3 lUTaöejis, njiyTa HJIH nposojtOKK H npnaasajiH epopau O T caMux npocTbix AO Haftoojiee cjiOJKiibix (puc. 21 — 31), JIonojiHHTe,ib«bie AeKopaTHBHwe sjieMeHTbi ßwjiK BMonrapoBaHU B onpeaejieHHbix Mecrax (pnc. 26 — 30). rioBTOpajiHCb TaKJKe TaKHe MOTHBbI V KpaiUCHHH KaK, JIHCTbS, B6TKH. UBeTbl, BOJIHHCTble jiyiH, cojiHD;e. jtyHa, 3ee3Abi. KpecT AOJiweH xpaHHTb O T pasHhix OCACTBHH, a OAHOBpeMeHHo łipeacraBJi!ia ooftoft cHMÖojiHiecKyio « e p T B y aaHHyio Bory « a onpeac;ieHHue HaMepeHHa K HMeHHO 3THM oÖLSCHüeTCH 3iia<KHiie aonojiHHTejibHbix aaeMeHTOB. B 70 — 80 roaax XIX cToneTna na Kypnax npoHBJiajiocb Bceoßiuee caMoaroöiioe cTpeMJieHHe K nocTaBOBKH KpecToB. K E K naflßojiee BCJiHKOJienHbix, <ITO noBJiwfljio K) M E H3 pa3BHTHC 3TMX HSaeJIHft H Ha KX H3blCKaHHble (popMw. H T ; I K 'ieM Ky3ne«tHbte H3aeaHS HMCJIH MeHbuiee BcecropoHiiee ynorpeöjieHMe, a taKHte neM MeHbiue OHH OUJIM cBn3aHw c npnMeu&HHCM B p a ö o r e , T€M 6oaee npeaaBaaHCb H3ACJIHHM cHJibirefiiuHe AexopaTHBHue 3JieMenTW. Ha xapaKTep Ky3HeiiHaro reopiecTBa noBJiwajiH saKa3bi o5mecT aeHiiocTH o6ycjioBJieHHbic B CHOIO oqepeab cncuHfpHiccKHM nojtojKe-HHew KypneB. Hx yöojKecrBo H ne mjiHxcTCKoe npOHCXOStaeHHe 6nno H C T O I H H K O M HJIOXOH penyTauHH y coceaoB H noHHstaiouiero cpeAH H H X nojioJKeHHH. B amx ycjioBHsx CTpoHJiH aoMa, npHOöpeTajiH ynpaiK, 3aKa3UBa,nH kpecTbi, imeuiHOCTb w B H A KOTopux 6biJiK MaitH^ecrauHeft 33}KHTOqHOCTH H X03HHCTBCHIIOCTH KypneB. B CBOGM Ky3HeiHOM TBopqecTBe aocrHrjiH äajibuiou cTeneHH opnra HajibuocTH, ocoßeHHO B oKOBxe noB030K, caiieft H flßepefl. TaxiKe B }«ejie3Hhix KpecTax, XOTH H oömeM noKa3HBaKrr OHH aHaaorHio c KpecTaMH BOCTOMHHX TeppHTopufl — oaHEKo Hte Ha Kypnax oopasoBbisajiocb uejiHKOM HHOTO Tuna. (pHC. 31). Taaeym OiaBcm B BEHE H3 nPOlllJIOrO rOHHAPCTBA Topoa Ben u p a ö o n e TopjiHae, npeacraBaaa coöofi D apeBHeö riojibuie BajKKwfl TOproBwfl H peMecjieiiHbift ijeitTp. Ha ocHOBaHHH apxHBHhix MarepnajioB H pacxonoK aBTOp CTaTbM HHtpopMHpyeT o pa3BHBaBuiHMCH T S M TOH lapcTBe. BncpHbic BecTH 0 6 oöteaHHeHHK roHiaooB noasjiaioTca B 1540 r a a y , oaHaKO » e cymecTByiOT aoKa3aTejibCTBa HX aeaTe.ibHocra ropa3ao pałibiuc, H3 coxpaHtfBtuerocH ycraBa ooTieAHHeHHs HcxoaHT, qxo npoAOJiJKHTe.ihiiocTb HayKH .peMecjiy cocTasjiHJia 3 — 4 roaa. O T MacTepoB, npHÖbiBaiomHx H3 ApyrHx MecrHocTeö TpeöoBaaocb H3roroBJieHHe noa cneuHajibHHM HaA3&poM »cßaua, HTO CBHAerejibCTBo«ajio o npeBOCXOflCTBe MacTepcraa roH«apoB H3 rop. Be^ia no oTHOflieHHFo « apyrnM o KpecTHOcrn M. SaxoHbi, 3anpemaioiHHe Macrepy 3aTpyaHsiTh ßojiee oaHoro roiniapn H oaHoro yiieHHKa, roBopsT o TOM, mo oÖwaHHeHHe 3aÖOTHJIOCb o paßeHCTBe pa3MepoB MacrepcKHX, cTeperjio TaK>Ke o6n3yiomeH HepapxHH, npeaHa3HaqaH HCKoropwe paGoTbi (KaK HanpHMep: yKJiaaKa HOBHX neMefi) HCKJIKIMHTejtbHo A«IH MacrepoB. Topoa Be^ cocpeaoTOMHBaji naflßojiLüiee KOJTH«)ecTBO roHijapOB paftona H TOJIŁKO B XVIII reue STO nepBencTBO 6HJIO eMy orodpaHO rop. fleHöoBeu. K H H I H npweMa B oöteanHeHHe B r. Beue (1538 — 1688rr.) noKa3biBa!OT, I T O roHtiapbi npHxoaHJiH B oÖteARHeHHe He TojibKO H3 caMoro ropoaa Beqa, HO H3 pasHbix MecTHoCTeft, Ka« ^ E U I O B , JlaHbuyT, a aaste OTaajieHHNft JlbBOB, J o H i a p a noxoaHJiH raaBHWM 06pa3OM H3 ropoaoB «3 epeawe 3a»<HTOHiibix peMecjieHHux cjioeB, a Kacro roHmapHoe peMecao nepexoaHJio c o m a K cwHy. O&beaHHftKHS (iMJIIt HCKJIK)4HT€JIbHblMH T,e. 3ai(pbITWMH H nOCTOpOHHHM aoeryn 6HJI yTpyaeeH. ToHMapw cocTasjisuiH S»/o oömeft »iHCJieHHOCTH peMecjieHHHKOB r. Beqa, HMEH cpeaH HHX ctuibHyio no3H[[HK), OAHaxo JKe HOMHMO npHBHJierHfl KaKHe HMeaH no ropoACxoMy npaBy OHH ne ÖUJIH aonymeubi K yqacTHio BO Bcex OTpacaax ropoacKoft JKH3KH, T S K Kax !ipnHaaJic»£ajiH K öeaHeftuiHM cnoaM MetuaH. ToHqapcKHe nefrrpe r o p ó a a MacrapcKHe pa3MemaaHCb «acTH«Ho B oanaxo »te ace name BbirecHHJiHäh Ha 255 �oKpaHHhi H onacHOCTH CBH3H PacKonKM cHaqajia c paaBHTHeM BOSHHKIIOBCHHB noKa3biBaioT, romiiKH, MHCKH, npoayKUHH ooorarajiacb ( p o p i w a M H . MaTepnaJioM Tjia3ypb HblX H nHTM6HTbI MaTepHajIOB, a ropoaa H no CJiyJBKl nowapoB. 4TO B ropoae Be»fe .lesnuiji KPHHKH, qauiKH — HOBMMH Cojiee pa3Hoo6pa3HMMn fibuia MecTHaa co BpenteHeM wejie3HCTas rjinna. npHrOTOBJlSJlHCb qaCTHMHO « 3 HCKOTOpbie KpaKOBa. HaftcTapuiHe COCTaBbl HS Bera naxoaKH MecT npMB03HJIHCb oTBC^aioT H3 (popMaw MajionojibCKoft K e p a M H K H c X — X I I I BB.,< cjieayiomHe o6pa3iibi OTHOCHTCH « c p e a H e B e u b i o . Bce OHH n p H H a a j i e w a i K TBK H a 3 b i B a e M b i M BHiiaMM niHHbi, Oopiwbi n o c y a u KOBMM). *eHHft, OAH3KO w e BHyTpH. H'BCT C XVI AHUHOHHbiMH MHKB ranaMH H3 J l a r o B a , ropnefi rjiHHhi MejiKati KpbiTHeM rjia3ypbro 3j.ecb TonbKo c Tpa npHB03HaH Kepa OT SereBCKofi «aTe mejiyxa, (puoba H Buemneft ABTOP o n H C H B a e T ooxpaHHBUieeca a TaKwe no (?KHHH) coxpaHHTacb ..OOTeneM, IloiipoÓHbie C 3 - M H HJIH UHfi o 4-Mfl cymecTBOBaHHH H3 rioMbiJiHtia — wa THnutHbiM H3TOTOBJieH- ABTOP npejuiaraeT tiajiwiyto SlABura H AHaTOJibiom X A E U HAPOJlHblPi r y P H E H p-H HCJIO nx oSmuft AfiTopw rpynny { X V I I I — XIX BB.) Ha OTTCHKaMH, cwpoft eme a npeflcTaBJifliOT noKpbiTbie HeH3BecTHoro as., n o w i BCC npoji3BefleHHH n o x o f l a T c n o c n e j . H H X 2—3 J i e r — crapuine npon3BeflenHsi He c o x p a H H J i n c b (nopia A e p e s a ) . Xaeu Bbipc3aji CKyjibn noBepxHocTH BepdSITHO c weiuoB- OBH3bI'BaC1 HapoflHhiŁ' H3pa3ub) niasypbio c pas- npH noMomn pe3ua (pHrypajibHbiMH MOTHSaMti (CM. p u c 9 — 15). OieHb HeMHorHe jioKymmu KacaiomHeca ToproBJiH K e p a M H ł H b l M H H3Hej!HHMH He H H t p O p M H p y K I T nOJIHOCTblO Ha 9 T y T e M y , 'H3BGCTHO T O J i b K O , <rro cnpoc HS KepaMniecKne H3flejiHH óbvi oqeHb pacnpocrpaHeH. H3 TBopqecrB<j n p H noMOUtw TeMofl ero npon3BcneHHH (pnrypbi B K0CT§jiax, OT sejieHoft yKpauieHHbiMH nepBOHa cKyjibnTopa. 7). — H a CKOACTBO KOTOpblMH ero BJlA^blCJIAB H3 KAMEHHUbl WepenHHbcub. npeflCTaBjfsnoT TH03Hbte BepcTaK. OrAejibHyio HUMH C nopecTpoeHHbifi 3^aHHio CKVJlbnTOP BbiAaB- H HOJlHXpOMHpOBaHHblMH ( c M . p H C . 5 iKpaKOBCKHMH, OHH noaTeHeBoro w- HBJiaeTcn B03BpaTHTb nJiacTHiecKH /ICHHblMH CKHMH, KOHCTpyK (popMy. CTapwe yKpaiueHHbie yKa3biBai0T CTapbIX CBHAeTCnbCTByiOT ou.HOKpaTHoro npuMepoM KpacHa, o6pa3Hbi MOTHBW y K p a m o H H H aepiiniHHbiM JOM B a e p e B H e B i i c K y n H H (CM. p n c . 6—8), KOTopbifi BK.nio<łeH B c o c T a B o 6 - b e K T O B A p x H o j i o r H i e c K o r o My3en .lepesa opHaMeHTaMH c renepb Typu H3pa3Ubi flo xaTa p H C CTOJlGaMH. aaecb KecKHM BeneBCKiie (CM. MOB n O S B O ^ H ^ H O f l H a K O O T K p b I T b C n e A b l Hapo^noro (pHrypoBbiM. oflHa la,6,u). HccncaoBaHim c r a p b i x nepecTpoeHHbix ao CHX nop HJIH crpoHTeJibCTBii (IlpuMophe). noBepxHOCTeH KepaMHKy M3 w e j i e 3 H C T O H TJIHHIJ, B b i 3 w e H H b i e noflTeHtBoe pańoHe To.ibKO 5-CTOJi6oBbiM. H KojiaiHu. K H H T e p e c H e i ł i i i H M H s a e f l H H M B C T p e i a r o H a m c s B B e i e c m r o c a T C f l MHCKH H T a p e j i K H y K p a u i e ł u i u e rjia3ypbio UJM p a a p H c o B a H H u e opHaMeHTOM pacTeHHH, reoMerpH Hbie crapHHKoe B JKHHHCKOM H a i H H a a c XIX B e n a AJIHTCH npouecc s a M H p a H H H H a FIpHMopbe n o a t e H e B o r o C T p o H T e j i b C T B a T a K , MTO B HBCTO «mee B p e M H H a T e p p i i T o p H H B c e r o ^ H J i H c n r t r o p a ń o n a KHpnHi- HapHAy B nojiyKpyni), TaKJKe noKpbnbi CBeTJIO B Bew BHyTpeHHefl HiraopTiipoBaHO flO opHaMeHTaMH yjroweiiHast paacn- rjia3ypbio BeKa OTJiHiaiomaHCH (KpeMOBaa) mieTo>iKa O T TeMHO cofiofi npeoopa 6"HJIH He noKpbiTH noaBHjiacb a H 6ojibuinx o ó p a n u Haqa.ua X V I I I « 0 (pbiTbiM HMCJIH He 6IJJIH KepaMHKH! Bena opHaMeHTOM crapuiHe HOBeftiuHe rjia3ypbio, Horo. cBHfleTejiHM. OTJiHHaioTCfl iwejKay (popMaMH, BapBapa M a T y u r e B C K a - O B b E K T b l n O / I T E H E B O r o CTPOHTEJIbCTBA B PAPIOIIE >KHHH HaKOBoft H CUeHbl. HCTOHHHKOM creneHH, crae.nbHbie npocTeAuiHx B npHHHMaeT HeKOTopwe weMeHTbi HHCTPYMCHTOB fx>.fibHiHHCT e pejiH 51BJ1HK)TCH Xaeu B O,IM BflOXHOBJieHHH KOTopbix Ka K B fiwjin pacnojio^eHHSi crapHHHOH pesbfiw Ta« XVII XVIII BU HCTOPHHECKHH 36Hr eBOM H JIceBHMeM: MAPCTBA B PAHOHE MIIC])[)|)M;IIUUI inoKa3UBałOT, APXMB M A e p J K t n paapafioTaHHbit MATEPHAJIbl K H C T O P H H T A H KOHHH. ociroBamibie nemiBaiomHe B XVIII Ha rjiaBHbiM seKe apxHBHbix AokyMeHiax 3HamHHe H M e . n a npoayKUHH roHMapHbix MacTepcKHX KpynHbix H M e j n < H X r o p o f l O B , TCMy c n o c o O c T B O B a j i H PWHKH H H p M a p K H o6ecqTO o6pa30M ocuoBHoe C6WT STOH npoayKUHH. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez P.P. W Y D A W N I C T W A ARTYSTYCZNE I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. d u ż e g o formatu, o k o ł o 100 ilustracji. Cena 24 zl, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zl, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 z), roczna — 72 zl. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zl, roczna — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , o k o ł o 100 str. druku, k i l k a n a ś c i e Cena 10 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 20 zl, roczna — 40 zl. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zl. ilustracji. nutowe. PRENUMERATA Z a m ó w i e n i a i p r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do d n i a 15-go m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury „ R u c h u " . M o ż n a r ó w n i e ż z a m ó w i ć p r e n u m e r a t ę d o k o n u j ą c w p ł a t y na konto P K O n r 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Srebrna 12. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40°/o droższa od ceny podanej w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y na tę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e t roczne P r z e d s i ę b i o r s t w o Eksportu i I m p o r t u „ R u c h " w Warszawie, Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie, ul. Warecka 10. SPRZEDAŻ Egzemplarze zdezaktualizowane m o ż n a n a b y ć w sklepie „ R u c h u " przy u l . Wiejskiej 14 w Warszawie. Z a m ó w i e n i a spoza Warszawy należy k i e r o w a ć do Centrali K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " , War­ szawa, u l . Srebrna 12. A k t u a l n e numery czasopism Instytutu Sztuki P A N w w i ę k s z y c h k s i ę g a r n i a c h miast w o j e w ó d z k i c h . Zakłady Ilustr. I I I , 120 fcl. Graficzne. g A l + Z. karton Druk W. biały ukończono do nabycia Łódź — Piotrkowska 102a P o z n a ń — Marcinkowskiego 21, A r m i i Czerwonej 37 P r z e m y ś l — F r a n c i s z k a ń s k a l S) Radom — Ż e r o m s k i e g o 27 Rzeszów — Kościuszki 3 S ł u p s k — PI. Z w y c i ę s t w a 11 Sandomierz — płk. Skopenki 4 Sopot — B o h a t e r ó w Monte Ca¬ sino 26 Sosnowiec Czerwone Z a g ł ę bie 23 T o r u ń — Rynek Staromiejski 30 Warszawa — Krakowskie Przed­ mieście 7, Kredytowa 9, P i ę k ­ na 31/37, Bracka 20, N o w y Świat 35, Rynek Starego Miasta 22/24. W ł o c ł a w e k — 3 Maja 25 W r o c ł a w — Kuźnicza 42 Zabrze — Wolności 276 Białystok — L i p o w a 43 Bielsko — Dzierżyńskiego 33 Bydgoszcz — 1 Maja 17, Dwor­ cowa 14 Bytom — Kościuszki 4 C h o r z ó w — Wolności 13 Częstochowa — A l . N M P 8 G d a ń s k - W r z e s z c z — Grunwaldz­ ka 8 Gdynia - Ś w i ę t o j a ń s k a 47 Gliwice — Z w y c i ę s t w a 31 G r u d z i ą d z — Rynek 13 Inowrocław — Królowej Jadwi­ gi 31 Kalisz - Ś r ó d m i e j s k a 14 K a t o w i c e — Warszawska 11 Koszalin — M ł y ń s k a blok 12 Kielce — Sienkiewicza 30, Sien­ kiewicza 60 K r a k ó w — Podwale 6 Lublin — K r a k o w s k i e Przed­ mieście 68 Stołeczne są W-wa, kl. w Podchorążych I I I , 220 grudniu g. 1961 BI. r. 39. Zam. Nakład 1300 608. egz. Pap. S-68 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aec9c09c10a1e1e623943c07ddcad4e0.pdf a01dfe3ec3d07597cbbb8ab807f58702 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4270 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3980 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa 1961 t.15 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1961 t.15 z.4, s. 250-252 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available IS PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R Konferencje i O zjazdy Ogólnopolski Zjazd Polskiego T o ­ warzystwa Ludoznawczego odbył się w Białymstoku w dniach od 15 do 18 września. Na zjeździe wygłoszo­ ne zostały następujące referaty: prof. dr Jan Czekanowski — Rererat inauguracyjny; mgr. Maria T r a wińska-Kwaśniewska — Stan ba­ dań nad regionem białostockim; dr Krzysztof Kwaśniewski — Biało­ stockie w świetle niektórych w y n i ­ ków badań kartografii etnograficz­ nej; mgr Jerzy Damrosz — Węzło­ we zagadnienia etnografii Podlasia i pogranicza polsko-białoruskiego; prof. dr Witold Doroszewski i ze­ spół Pracowni Dialektologicznej Z a ­ kładu Językoznawstwa P A N — Z badań dialektologicznych na Pod­ lasiu; prof. dr Tadeusz DzierżykrajRogalski — Długość trwania życia starożytnych mieszkańców Jaćwierzy. Komunikaty: mgr L . Szwengrub-Judenko — Starowiercy F i l i ­ pom w województwie białostockim; mgr Maria Trawińska-Kwaśniewska — Z badań nad budownictwem regionu białostockiego; mgr Jerzy Damrosz — Wartość źródłowa zbio­ rów Michała Seberewskiego dla ba­ dań wschodniego Polasia; dr T a ­ deusz Prus-Wiśniowski — Z badań nad poznaniem środowiska na Pod­ lasiu. * Staraniem Zarządu Klubu Twór­ ców i Artystów Ludowych przy P D K w Puławach odbył się 20 sierp­ nia w Nałęczowie wojewódzki zjazd poetów ludowych. Zjazd poprze­ dziła tygodniowa wystawa sztuki ludowej i amatorskiej województwa lubelskiego. Pokazano pisanki, w y ­ cinanki, ceramikę, zdobnictwo w metalu, tkactwo i stroje ludowe, a w dziale amatorów — wyroby z wikliny, rzeźbę w drzewie i m a ­ larstwo. Na zjeździe dyskutowano m. in. nad wydaniem antologii poe­ tów ludowych Lubelszczyzny z oka­ zji 10004ecia Państwa Polskiego. Wystawy i konkursy "Wystawa współczesnej wycinanki kurpiowskiej otwarta była przez pierwsze dwa tygodnie sierpnia w Kordegardzie na Krakowskim Przed­ mieściu w Warszawie. Eksponowa­ no wycinanki wykonane przez po­ nad czterdziestu twórców ludowych pochodzących z okolic Puszczy Zie­ lonej (grupy: z Myszyńca, Kadzidła i okolic Przasnysza) i Puszczy B i a ­ łej (pow. Wyszków). Ogółem na w y ­ stawie znalazło się 120 eksponatów. Na otwarcie wystawy przybyli w y cinankarze: Piotr Puławski z K a ­ dzidła, Maria Chrostek z Tatarów i Anna Kordecka z Myszyńca, De­ 250 N I monstrowali oni technikę wycina­ nek, a wykonane przez nich prace zwiedzający mogli nabywać. K o m i ­ sarzem wystawy był mgr Antoni Sledziewski; wybór eksponatów i oprawa plastyczna — art. piast. J a ­ nina Stankiewiczowa. Po zamknięciu ekspozycji w War­ szawie wystawę przeniesiono do Płocka, gdzie otwarta była przez cały wrzesień, ciesząc się rekordo­ wym powodzeniem. Pod koniec trwania wystawy w Płocku odbył się odczyt rngra Sledziewskiego n a temat wycinanek kurpiowskich, i l u ­ strowany wykonanymi na miejscu wycinankami Czesławy Konopkówny z Tatarów Wystawa sztuki ludowej woje­ wództwa białostockiego, zorganizo­ wana w Białymstoku przez Wydział Kultury Prezydium W R N i Muzeum Białostockie dla uczczenia 1000-lecia Państwa Polskiego, otwarta była w drugiej połowie sierpnia i we wrześniu. Pokazano przede wszyst­ kim współczesną twórczość ludową. Wśród pokazanych eksponatów naj­ większą ilościowo i najbardziej i n ­ teresującą grupę stanowiły tkaniny dekoracyjne, a przede wszystkim dywany dwuosnowowe. Pokazano również ceramikę, plecionki i maty słomiane, rzeźbę i snycerkę w drze­ wie oraz pisanki, pieczywo obrzę­ dowe i figurki z szopki. Do ekspo>natów zabytkowych należały stroje kobiece, przykłady haftów tkackich i krzyżykowych oraz krzyże żelaz­ ne ze szczytów kapliczek. Scena­ riusz wystawy opracował Zygmunt Ciesielski, opracowanie plastyczne — Cecylii Ambrożej i Jerzego Łabanowskiego; komisarzem wystawy była Zofia Brancewicz. Wyróżniający się twórcy zostali odznaczeni nagrodami z funduszów Ministerstwa Kultury i Sztuki (na ogólną sumę 27 000 zł.) i Prezydium W R N w Białymstoku (10 000 zł.). Znaczna większość eksponatów zo­ stała zakupiona przez Muzeum Sztuki i Kultury Ludowej w War­ szawie i Muzeum w Białymstoku. W końcu sierpnia i we wrześniu otwarta była w Muzeum w Kosza­ linie wystawa wielkopolskiej sztuki ludowej czynna uprzednio w M u ­ zeum w Poznaniu (por. kronikę w nrze 3/1961). W czasie trwania eks­ pozycji w Koszalinie ukazał się k a ­ talog wystawy wydany przez Mu­ zeum w Poznaniu i Muzeum w K o ­ szalinie. Autorem tekstu wprowa­ dzającego w problematykę wystawy jest mgr Stanisław Błaszczyk. K a ­ talog liczy 24 strony, ilustrowany K A jest 6 zdjęciami fotograficznymi włamanymi w tekst. W Powiatowym Domu Kultury w Łukowie zorganizowano w sierp­ niu i wrześniu wystawę sztuki l u ­ dowej i ludowej kultury material­ nej powiatu łukowskiego, złożoną z eksponatów pochodzących ze zbio­ rów organizującego się Muzeum Regionalnego. Ekspozycja obejmo­ wała tkaniny dekoracyjne i ubra­ niowe, fragmenty strojów, cerami­ kę, meblarstwo i rzeźbę w drzewie. W dziale kultury materialnej po­ kazano narzędzia rolnicze, sieci ry backie, koszykarstwo. Wystawa malarstwa Nikifora otwarta była w sierpniu w Salonie C B W A w Nowym Sączu. Organiza­ torem wystawy — urządzonej z ini­ cjatywy Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych — było miejscowe Muzeum. Pokazano 154 prace. Wy­ stawę zorganizowano w trzech sa­ lach, wprowadzając podział tema­ tyczny prac. W pierwszej zgrupo­ wano autoportrety i wnętrza miesz­ kalne, w drugiej architekturę fan­ tastyczną i dworce kolejowe, w trzeciej pejzaże krynickie. W spe­ cjalnej gablocie umieszczono biblio­ grafię o Nikiforze i katalogi jego wystaw za granicą. 6 września nastąpiło w Muzeum Świętokrzyskim w Kielcach roz­ strzygnięcie wojewódzkiego konkur­ su na wyroby tkactwa ludowego. Ilość eksponatów była stosunkowo niewielka, a ich poziom artystyczny nie odbiegał od przeciętnego. Po­ kazano wełniane pasiaki dekoracyj­ ne, kilka zapasek, ręczniki i obrusy lniane. Z konkursu wyeliminowano eksponaty oparte na motywach nieludowych, czerpanych z wzorników, oraz naśladujące wzory ludowe in­ nych regionów. * Muzeum Etnograficzne w Toru­ niu i Kuratorium Okręgu Szkolne­ go Bydgoskiego zorganizowały kon­ kurs ludoznawców, którego celem jest gromadzenie dla Muzeum naj­ cenniejszych i najlepiej udokumen­ towanych zabytków kultury i sztuki ludowej Polski północnej. W kon­ kursie uczestniczą liczne grupy mło­ dzieży oraz poszczególne osoby. Muzeum w Radomiu wspólnie z Wydziałem Kultury W R N zaini­ cjowały konkurs na ceramikę i tka­ niny ludowe. Działem ceramiki zaj­ muje się ob. Zaremba z Kielc, wie- �loletni zbieracz folkloru, pracow­ nik C P L i A ; dział tkanin opraco­ wuje mgr Apanowicz, dyrektorka Muzeum Miejskiego w Radomiu. Celem konkursu jest przede wszyst­ kim wyszukanie w terenie i spopu­ laryzowanie tradycyjnych tkanin ludowych z Radomskiego. tografie i plansze charakteryzujące różne dziedziny sztuki ludowej po­ szczególnych Republik. Wystawa przygotowana została w ten sposób, aby można ją było przenosić i eks­ ponować w miastach powiatowych. Wystawa sztuki ludowej narodów Związku Radzieckiego urządzona została w sierpniu w Warszawie staraniem warszawskiego Oddziału TPPR. Zgromadzono eksponaty, fo­ ficzne w Krakowie, wyruszyła we wrześniu na objazd po Ziemiach Zachodnich. Ekspozycja przewidzia­ na jest w Raciborzu, a następnie W Bytomiu, Opolu i Brzegu. Na wystawie zgromadzono około 200 przedmiotów pochodzących z ko­ • lekcji Rogozińskiego ofiarowanej Wystawa chińskiej sztuki ludowej Muzeum przed siedemdziesięciu prowincji Kueiczou (położonej w laty. pd.-zach. części Chin) odbyła się w sierpniu w Pałacu Kultury i Nauki Różne w Warszawie. Pokazano ponad We wrześniu zmarł w Krakowie 200 eksponatów z zakresu strojów w wieku 61 lat Antoni Wojciechow­ i hafciarstwa ludowego, batiku, w y ­ ski, jeden z czołowych twórców robów z laki, a także figurki i n a ­ szopek krakowskich, z zawodu mu­ czynia ceramiczne i rzeźbione w k a ­ rarz i elektromonter. Wojciechow­ mieniu, ozdoby ze srebra, plecionki ski od 1937 roku brał udział we bambusowe, wycinanki, rzeźbę f i ­ wszystkich konkursach szopkarskich guralną. Wszystkie te przedmioty, urządzanych przez Muzeum Histo­ przeznaczone n a użytek ludności ryczne m. Krakowa, zdobywając wiejskiej, wykonane są przez współ­ często pierwsze nagrody. Wykonał czesnych twórców ludowych sied­ około 2 000 szopek. Wiele jego prac miu narodowości zamieszkujących znalazło się w zbiorach krajowych prowincję Kueiczou. i muzeach zagranicznych, m. in. w Niemczech, Szwajcarii, Włoszech • Wystawę chińskiej wycinanki l u ­ i Ameryce. Wykształcił on również dowej zorganizował w Świdniku liczny zastęp młodych szopkarzy. lubelski Oddział Towarzystwa Przy­ Za wieloletnią pracę na polu twór­ czości ludowej otrzymał Wojcie­ jaźni Polsko-Chińskiej. chowski w 1959 roku od Prezydium Wystawa sztuki Kamerunu, przy­ W R N w Krakowie Złotą Odznakę gotowana przez Muzeum Etnogra­ Zasługi P D Konkurs na zabawki i pamiątki regionalne organizują Wydziały K u l ­ tury poszczególnych Powiatowych Rad Narodowych województwa k a ­ towickiego, pod patronatem W R N Katowice. Na konkurs przyjmowane są zabawki wykonane według tra­ dycyjnych lub nowych wzorów oraz niewielkie przedmioty powiązane z regionem, a mogące służyć jako pamiątki. We wzorcowym sklepie C P L i A w Gdańsku zorganizowano w sierp­ niu wystawę wycinanek ludowych z całej Polski, połączoną z kierma­ szem. * R Z E G L Ą W Y D A Gerard Labuda: Fragmenty dziejów Gdańsk 1960, stron 238, 115 ilust­ Słowiańszczyzny Zachodniej. Tom I. racji, 4 mapy. Etnograficzna mono­ Wydawnictwo Poznańskie. Poznań grafia powiatu Świecie. Najobszer1960, stron 312. niej, jeśli chodzi o własne bada­ nia, traktuje autor kulturę m a ­ poświęcając szczególnie Kultura ludowa Wielkopolski. R e ­ terialną, ludowe­ daktor Józef Burszta. Tom. I. Wy­ dużo uwagi budownictwu dawnictwo Poznańskie, Poznań 1960, mu. stron 743, tabl. 8, ilustracje, mapy, bibliografia. Zawiera: L . Gomo- Bożena Stelmachowska: Budow­ lec —• Wielkopolska. Zarys geogra- nictwo Słowińców. Polskie Towa­ ficznohistoryczny; J . Burszta — rzystwo Historyczne, Poznań 1960, Osadnictwo i kształty wsi; T.Wrób­ stron 78, ilustracje. Oddział w lewski — Dom i zagroda; J . Dydo- Słupsku — Biblioteka Słupska Tom wiczowa —> Wnętrze chałupy; A. 5. Artykuł pt. Uwagi nad współ­ Wojciechowska — Naczynia i n a ­ czesnym stanem zabytków budow­ rzędzia domowe; J . Topolski — K u l ­ nictwa słowińskiego opracował K l e ­ tura rolnicza; S. Chmielewski — mens Krajewski. * Rybołówstwo; Cz. Łuczak — Młynarstwo; W. Sobisiak — Przemysł Klonowa i okolice pow. Sieradz. włókienniczy; Z. Jasiewicz — K o ­ Łódź 1960, stron 313, mapa 1, m a ­ walstwo; S. Błaszczyk — Garncar­ py i ilustracje w tekście, tablice, stwo; O. Podlewski — Plecionkar­ nuty, bibliografia, streszczenie w stwo; A. Glapa — Ubiór chłopski; jęz. francuskim. Muzeum Archeolo­ S. Błaszczyk — Plastyka. giczne i Etnograficzne w Łodzi. Prace i Materiały... Seria Etnogra­ * Tadeusz Seweryn: Polskie zabawki ficzna, red. Kazimiera Zawistowiczludowe. Wydawnictwa Artystyczne Adamska, n r 3. * i Filmowe, Warszawa 1960, stron 132, ilustracje. Autor omawia z a ­ Atlas Polskich Strojów Ludowych, gadnienia psychologii zabawki, h i ­ Polskie Towarzystwo Ludoznawcze storii polskiej zabawki ludowej, we Wrocławiu. W 1960 r. ukazały jej roli jako odbicia środowiska się następujące dalsze zeszyty: społecznego, zwyczajów, obrzędów, Część 1: Pomorze i Warmia, ze­ magii i legend. szyt 3 — Franciszek A. Klonowski. Strój Warmiński. Plansza barwna: Władysław Łęga: Okolice Świecia. Jerzy Karolak, stron 62, tabl. 2, i l u ­ Gdańskie Towarzystwo Naukowe, stracje, mapy. bibliografia. W N I C T W Część 5. Małopolska, zeszyt 9 — Tadeusz Seweryn. Strój Krakowia­ ków wschodnich. Plansze barwne: Jerzy Karolak, Wrocław 1960, s. 100, tabl. 2, ilustracje, mapy bibliogra­ fia. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, redaktor naczelny Jerzy Z. Łoziń­ ski. Instytut Sztuki Polskiej Aka­ demii Nauk, Warszawa. W ciągu roku 1960 ukazały się następujące dalsze zeszyty katalogu: Tom V. Województwo poznańskie, pod redakcją Teresy Ruszczyńskiej i Anieli Sławskiej: Zeszyt 6, powiat kaliski, stron 69, ilustracji 169; Ze­ szyt 8, powiat kolski, str. 25, ilustr. 60; Zeszyt 22, powiat słupecki, str. 23, ilustr. 81; Zeszyt 29, powiat wrzesiński, str. 22, ilustr. 73; Tom V I I . Województwo opolskie, pod redakcją Tadeusza Chrzanow­ skiego i Mariana Korneckiego: Ze­ szyt 4, powiat kluczborski, stron 54, ilustracji 113; Zeszyt 10, powiat oleski, str. 36, ilustr. 80; Zeszyt 12, powiat prudnicki, str. 82, ilustr. 176. W tekstach wymienionych zeszytów katalogu wzmiankowane są wiejskie kościoły i kapliczki przydrożne, rzeźby i obrazy ludowe oraz n a po­ ły ludowe, znajdujące się w kościo­ łach i kapliczkach, oraz zabytki wiejskiej architektury świeckiej ponad stuletniej. W zeszytach kata­ logów wydanych w 1960 r. znajdują się szczególnie interesujące ma- 251 �teriały z zakresu architektury ko­ ścielnej drewnianej i rzeźby cechowo-ludowej; budownictwo ludowe cytowane jest rzadko. zych — Konferencja w sprawie ska M. Juchturowicza w Kraskowie ochrony i inwentaryzacji drewnia­ pow. Kluczbork). Ilustracje i rysun­ nego budownictwa ludowego na ki w tekście. Warmii i Mazurach, s. 321—322; * Kazimierz Pietkiewicz — Warmiń­ Komunikaty Warmińsko-Mazurskie, Teodora Modzelewska: Stroje ludo­ ska rzeźba ludowa na wystawie kwartalnik. Stacja Naukowa Pol­ we Warmii i Mazur. Prezydium polskiej sztuki ludowej w Paryżu, skiego Towarzystwa Historycznego (Instytut Mazurski) w Olsztynie, Wojewódzkiej Rady Narodowej w s. 323—326. Olsztyn 1960. Olsztynie. Wydawnictwo Pojezierze, • Olsztyn 1958, stron 148, 8 tablic, Wydawnictwa Śląskiego Instytutu Nr 2 (68) zawiera: Emilia Sukertowa-Biedrawina — Bibliografia 10ilustracje, rysunki wykrojów. Naukowego. * Z serii „Biblioteczka wiedzy o Śląs­ lecia Mazur i Warmii (1945—1955). Łódzkie Studia Etnograficzne. R e ­ ku". Rudolf Jamka: Pradzieje i Nr 3 (69) — A. Franciszek Klonow­ daktorzy: Kazimiera Zawistowicz- wczesne średniowiecze Górnego ski (Olsztyn) — Mazurskie chałupy Adamska, Bohdan Baranowski. Śląska ze szczególnym uwzględnie­ podcieniowe, s. 372—394, 21 i l u ­ Tom I I . Polskie Towarzystwo L u ­ niem obszaru przemysłowego. K a ­ stracji. Dalszy ciąg bibliografii 10lecia Mazur i Warmii. doznawcze, Oddział w Łodzi, Łódź towice 1960, s. 118, 2 nlb. * 1960. Stron 200, tabl. 7, ilustracje w Aleksander Gieysztor: Kultura śląs­ tekście. Zawiera m. in. Prace i m a ­ ka między I X a X I I I w. 1960, s. Zygmunt Cieślewski: Na tropach przeszłości. Poradnik amatora-etnoteriały: D. Mikołajczykowa — 23, 2 nlb. Technika i organizacja tkactwa cha­ Konrad Jażdżewski: Stosunki et­ grafa. Poradnia Amatorskiego R u ­ łupniczego w Dłutowie (woj. łódz­ niczne n a Śląsku w I tysiącleciu chu Artystycznego Wojewódzkiego kie); I. Turnau — Znaczenie źródeł przed n.e. i w I tysiącleciu n.e. K a ­ Domu Kultury w Białymstoku, B i a ­ łystok 1960, stron 82, rysunki w etnograficznych dla badań histo­ towice 1960, s. 38, 2 nlb. rycznych (Badania nad historią tka­ Biuletyn nr 18. Józef Matuszczak: tekście, bibliografia. * nin i odzieży w X V I I I w.); B. B a ­ Stan badań nad sakralnym budow­ ranowski, J . Bartyś — Źródła do nictwem drewnianym na Górnym Maria Drabecka: Tańce i zabawy historii budownictwa wiejskiego z Śląsku. Katowice 1960, s. 40, i l u ­ Warmii i Mazur. Centralna Porad­ początków X I X w.; J . P. Dekow- stracje. Nr 19. E w a Kozłowska: nia Amatorskiego Ruchu Artystycz­ ski — Rzeźby demonologiczne Igna­ Przegląd prac dotyczących badań nego. Warszawa 1960. (Powielar. cego Kamińskiego; W. Nowosz — etnograficznych związanych z te­ Copia), s. 159, ilustracje, nuty, b i ­ Stodoły o konstrukcji wewnątrzso- renem województwa katowickiego. bliografia. chowej we wsi Czarnocin powiatu Katowice 1960, s. 80. łódzkiego. Kronika: A. Włodar­ Zaranie Śląskie, kwartalnik. Wśród Gładyszowa Maria: Wiedza ludowa czyk — Wielki triumf folkloru ło­ artykułów publikowanych w 1960 r:. o gwiazdach. Polska Akademia wickiego w Anglii; B. Kowalec — Nr 1 — przygotowany celem uczcze­ Nauk, Instytut Historii Kultury Ma­ Działalność Wydziału Kultury nia 15-tej rocznicy wyzwolenia Gór­ terialnej — Biblioteka Etnografii PWRN w Łodzi w zakresie opieki nego Śląska spod okupacji hitlerow­ Polskiej, n r 4, Wrocław 1960, stron 1 upowszechnienia twórczości ludo­ skiej — gromadzi materiały z z a ­ 235, map 15, bibliografia, streszcze­ wej woj. łódzkiego; B. Kowalec — kresu historii Śląska Górnego w l a ­ nia w językach francuskim i r o ­ Instruktaż na wycinanki w szko­ tach 1939—1945. syjskim. łach powiatu łowickiego; M. Mi• * sińska — Działalność Zespołu Etno­ Kwartalnik Historii Kultury M a ­ L e Musée Etnographique de Toruń. graficznego Muzeum Archeologicz­ terialnej. Polska Akademia Nauk, Red. Maria Znamierowska-Pruffenego i Etnograficznego w Łodzi; J . Instytut Historii Kultury Material­ rowa. Muzeum Etnograficzne, T o ­ Kucharska — Etnografia na U n i ­ nej, Warszawa, Rok V I I I : 1960. Po­ ruń 1960, stron 6, tabl. 12. Informa­ wersytecie Łódzkim. Koresponden­ szczególne numery zawierają m. in.: tor o Muzeum w języku francuskim cje z terenu. Nr 1. Studia i rozprawy: Walerian * * Solisiak — Z badań nad narzędzia­ Autorzy artykułów zamieszczonych Lud. W 1960 roku ukazał się 45 mi obróbki lnu i konopi w X V I — w ostatnim kwartale 1960 r. na ła­ tom „Ludu" za lata 1958—1959 X V I I I wieku. Kronika: Jerzy T o ­ mach prasy regionalnej (codzien­ (Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ polski — Dzisiejsza etnografia fran­ nej i tygodniowej), a poświęconych cze, Wrocław 1960). Tom zawiera cuska; Irena Turnau — Muzeum problemom ludowej twórczości ar­ m. in. rozprawy: Stefan Łysik — Etnograficzne w Sofii. tystycznej, koncentrowali swą uwa­ Pigmeje afrykańscy i zagadnienie Nr 2. Anna Kutrzeba-Pojnarowa — gę przede wszystkim n a zagadnie­ ich języka, Wacław Korabiewicz — Kazimierz Moszyński jako historyk niu podtrzymywania i rozwoju sztu­ Makonde — wielcy rzeźbiarze. kultury materialnej Polski i Sło­ ki ludowej. W poszczególnych re­ Ponadto obszerne działy sprawoz­ wiańszczyzny. gionach szukano dróg utrzymania dań i recenzji wydawnictw książko­ Nr 3. Zofia Libiszowska — Gospo­ istniejącej jeszcze tradycyjnej kul­ wych i periodycznych, działalności darstwo wiejskie w Polsce w X V I I tury wiejskiej przez właściwą opie­ muzeów, kronika i dział „różnych". w. w opinii cudzoziemców; Zofia kę nad zespołami amatorskimi, po­ Streszczenia w językach angielskim Hilczerówna — Warsztat tokarski stulowano znalezienie rynków zbytu i rosyjskim oraz indeks rzeczowy dla obróbki rogu. dla plastyki i rzemiosła ludowego, 42, 43, 44 i 45 tomu „Ludu". Stron • którego wyroby powinny zastąpić 670, ilustracje w tekście. Kwartalnik Opolski. Polskie Towa­ tandetę i szmirę, jakie spotyka się rzystwo Przyjaciół Nauk w Opolu. najczęściej w świetlicach, domach Rocznik Olsztyński. Tom I I . M u ­ Rok V I : 1960. Poszczególne numery kultury itp. Zamieszczono również zeum Mazurskie w Olsztynie, zawierają m. in.: wiele artykułów i wzmianek i l u ­ Olsztyn 1959, P W N Warszawa 1960. Nr 1. Piotr Swierc — Z badań nad strowanych, poświęconych najwy­ W dziale „Materiały": Franciszek opolskim folklorem muzycznym w bitniejszym spośród działających A. Klonowski — Z historii inwen­ latach 1945—1959. jeszcze na różnych terenach Polski taryzacji młynów wodnych na War­ Nr 3. Barbara Jankowska — Z ba­ twórcom ludowym, jak Ignacy K a ­ mii, Mazurach i Powiślu, s. 173— dań nad garncarstwem ludowym miński, Leon Kudła, Stanisław P a 194. W dziale Kronika: Sława Moj- Opolszczyzny (pracownia garncar­ stuszkiewicz i inni. 252 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c88ef08c65ff9ca9b416a98538a4f81.pdf 0b5dfaf2e669ab59965c6fbf9c909933 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4029 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3767 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2 - pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TRESC Roman Reinfuss Adam Nahlik Małgorzata Matusek Jerzy Czajkowski Na marginesie badań sztuki ludowej Białostocczyzny • . 131 W sprawie pochodzenia tak zwanych dy­ wanów dwuosnowowych 137 Ludowe „dywany" przetykane na Lubelszczyźnie 145 Zagroda wydłużona typu bielsko-hajnowskiego 153 Ewa Fryś-Pielraszkowa Mazerowane kufry podlaskie . Anna Kunczyńska Zofia Barbara Głowa Teofil Kożuchowski Zagadnienia plastyki rencji P.T.L Z ARCHIWUM . 165 171 ludowej na konfe­ 179 Mieszczańscy malarze i obrazy w domach mieszczańskich KRONIKA PE3K3ME . HISTORYCZNEGO: Franciszek Kotula SUMMARY . 181 190 OF ARTICLES 192 , 194 Na okładce: Tkanina wykopaliskowa z Bisjerowa, Moskiewska Obi., X—XIV w. Fot. ze zb. Państw. Muz. Hist. Moskwa. Na stronie tytułowej: „Anioł", rzeźba w drzewie grabowym (fragm.). Wyk. Teofil Kożuchowski. Wl. Muz. Etn. Kraków. Fot. Jan Swiderski. �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI PAN ROK XV 1961 NR polska sztuka ludowa �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwscki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof. dr Roman Rein­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, redaktor działu: mgr Anna Kunczyńska, redaktor tech­ niczny: Maria Klukowska, okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń). Tłumacze: Doris Ronowicz (ang.), Wło­ dzimierz Brzezicki (rosi). Red.: Instytut Sztuki PAN, Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, Krak. Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f8c351d19842e43d94a85c3f84068b8.pdf 98aa78b6b198e3d85e7209479947f1e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4027 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3766 Title A name given to the resource Summary / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2, s. 125-127 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O QUARTERLY L I S PUBLISHED H BY F THE ART N. 2 INSTITUTE Y E A R BOOK S U M M M A R Y Anna Świątkowska — ŁOWICZ PAPER CUTS Paper c u t s h a v e been m a d e i n t h e Ł o w i c z r e g i o n for a b o u t 100 y e a r s . U p t i l l t h e l a s t w a r t h i s k i n d of a r t i s t i c w o r k w a s t h e d o m a i n o f r u r a l w o m e n a n d girls w h o m a d e t h e p a p e r c u t s a l m o s t e x c l u s i v e l y f o r use i n t h e i r o w n m i l i e u . A t t h e b e g i n n i n g o f t h e 20th c e n t u r y , P o l i s h a r t i s t s d i s c o v e r e d t h e b e a u t y o f these p a p e r c u t s a n d f r o m t h a t t i m e o n t h e y h a v e been g a i n i n g e v e r m o r e a p p r e c i a t i o n a n d p o p u l a r i t y all over the c o u n t r y . After the last w a r , the paper cuts no longer fulfilled their o r i g i n a l f u n c t i o n a n d w e r e n o longer used b y t h e r u r a l p e o p l e . B u t t h e a r t d i d n o t d i e out. T h e g r e a t d e m a n d f o r t h e m i n t h e t o w n s , a l l over t h e c o u n t r y a n d a b r o a d h a s k e p t t h i s f i e l d o f folk a r t a l i v e a n d has c r e a t e d a f r e s h i n c e n t i v e f o r its c o n t i n u a t i o n . T h e o l d l a d i e s a d e p t i n t h i s w o r k are passing o n t h e i r s k i l l to t h e y o u n g e r g e n e r a t i o n and at p r e s e n t t h e r e a r e o v e r a h u n d r e d w o m e n making paper cuts i n t h e i r cottages i n the Ł o w i c z region. This article, e x a m i n i n g the o r i g i n of the Łowicz paper c u t s a r g u e s a g a i n s t D r . G r a b o w s k i ' s v i e w t h a t they w e r e d e r i v e d f r o m t h e p a p e r c u t s m a d e i n t h e districts s u r r o u n d i n g W a r s a w . A n a l y s i s o f t h e m o t i f s used is n o t s u f f i c i e n t a r g u m e n t , p a r t i c u l a r l y as a t the e n d o f t h e l a s t c e n t u r y t h e p a p e r o u t s w e r e a continuation of the traditional f o r m of decorating both t h e i n t e r o r a n d e x t e r i o r w a l l s o f r u r a l c o t t a g e s . T h e s i m i l a r i t y o f m o t i f s ( f i g . 1—4) o c c u r r i n g : i n t h e paper c u t s a n d i n t h e p a i n t i n g s d e c o r a t i n g the cottages s h o w t h a t f r o m t h e t i m e g l o s s y p a p e r b e g a n to r e a c h t h e r u r a l areas ( a b o u t 1860—65), p a p e r c u t s began t o r e p l a c e t h e f o r m e r s i n g l e - c o l o u r p a i n t i n g s (made w i t h a s t e n c i l ) a n d m u l t i c o l o u r e d p a i n t i n g s (painted i n w a t e r c o l o u r s ) . I n s t e a d o f these p a i n t i n g s , the c o t t a g e r o o m s w e r e d e c o r a t e d w i t h p a p e r c u t s on t h e w a l l s a n d o n t h e c e i l i n g b e a m s ( f i g . 9). F r o m s i n g l e m o t i f s , i.e. f l o w e r s , t r e e s , b o u q u e t s , which were glued to the w a l l s i n earlier times, the paper c u t s b e g a n t o d e v e l o p i n t o t h r e e b a s i c c o m ­ positions, a l l o f t h e m g l u e d o n g r e y p a p e r (now white paper) a n d a l l of s i m i l a r forms, w h i c h have been m a i n t a i n e d t o t h i s d a y : 1. R i b b o n s —> p a p e r r i b b o n s , u s u a l l y m e a s u r i n g 50 X 12 c m . , f i n i s h e d o f f a t t h e b o t t o m w i t h a fringe and decorated with the former ..bouquets" on a w h i t e or coloured b a c k g r o u n d (fig. 10—12). 2. S t a r s —• c i r c l e s 1 7 — 2 1 c m . i n d i a m e t e r , m a d e o f c a r d - b o a r d ( f i g . 13—20). mostly 3. „ K o d r y " ( d e r i v e d f r o m t h e I t a l i a n „coltre", „ c o l t r i n e " ) —> r e c t a n g u l a r , d e c o r a t e d h o r i z o n t a l b a n d s 80—100 c m . l o n g a n d 15—20 c m . w i d e , hung on beams and walls, alternated with " s t a r s " ( f i g . 22—39). OF O L OF THE K POLISH X V A ACADAMY OF R T SCIENCES 1961 ARTICLES I n the o r n a m e n t a l p a t t e r n o f a l l three types of paper cuts, the evolution was identical. The first m o t i f s , v e r y s i m p l e g e o m e t r i c a l o n e s (spots c i r c l e s , squares, etc.) and geometricized ones (schematic figures of dolls o r s i m p l i f i e d p l a n t forms), w e r e g r a d u a l l y replaced a t the e n d o f the 19th c e n t u r y b y more realistic h u m a n figures i n Łowicz regional costumes a n d by t r a d i t i o n a l p l a n t motifs, f o r instance, "the tree" w h i c h w e r e considerably developed (fig. 4 — 6 , 14—17, 22, 41). A d e f i n i t e n a t u r a l i s t i c t e n d e n c y c a n b e seen i n t h e s e c h a n g e s . A s f r o m 1910, n e w decorative tendencies w e r e added confusing the for­ m e r austere o r d e r of the composition, a n d reminiscent of t h e secession p e r i o d w i t h t h e c o m p l i c a t e d c h a r a c t e r o f t h e d e s i g n , t h e t w i s t i n g l i n e s a n d restless c o m p o ­ sition. The complete s y m m e t r y of the arrangement of e l e m e n t s b e g a n t o d i s a p p e a r a n d t h e c h a n g e s w e n t so far that, for instance, i n " K o d r y " w i t h p l a n t motifs, a three element composition w i t h a three axis symme­ try changed into a w a v y branch only maintaining the c e n t r a l axis o f s y m m e t r y , t h e rest o f the elements being arranged rather freely. The plant motifs themselves w e r e also changed. Changes, s i m i l a r t o those t h a t t o o k p l a c e i n e m b r o i d e r y a f t e r t h e F i r s t W o r l d War, also o c c u r r e d i n the paper cuts. Here too, the geometrical ornamentation was ousted by plant motifs treated i n a n ever m o r e n a t u r a l i s t i c way. The influence of the towns was not w i t h o u t its effects either. About 1923, o n t h e i n i t i a t i v e o f A . Chmielińska, t h e w e l l k n o w n c u l t u r a l w o r k e r a n d propagator of f o l k art, a n e w k i n d of „star" paper c u t b e g a n t o be m a d e — i n t h e f o r m o f o p e n w o r k circles. N e x t c a m e ellipses w i t h a n a r r a t i v e c o m p o s i ­ t i o n . I t m u s t be p o i n t e d o u t h o w e v e r • t h a t i n t h o s e t i m e s these f o r m s w e r e o n l y m a d e f o r use i n t h e t o w n s a n d w e r e n o t t o be f o u n d i n t h e r u r a l areas. The t r a d i t i o n a l „ K o d r y " themes d i d not undergo a n y p a r t i c u l a r changes r i g h t u p t o t h e last w a r ; t h e y w e r e u s u a l l y „ W e d d i n g " a n d „ C o a c h e s " , scenes f o r v i l l a g e l i f e , etc. ( n o t w i t h o u t a n o t e o f s a t i r e sometimes). B u t a b o u t 1900, a n e w f a s h i o n i n p a p e r c u t s a p p e a r e d : p a i n t i n g s o f heads p u r c h a s e d r e a d y m a d e w e r e g l u e d i n t h e p l a c e o f h e a d s a n d a b o u t 1920, heads c u t o u t f r o m p h o t o g r a p h s began to be used ( f i g . 34, 39). N o w , t h e y a r e d r a w n f r o m i l l u s t r a t e d weeklies. A f t e r t h e S e c o n d W o r l d W a r t h e scope o f t h e m e s became broader, m a i n l y o w i n g to the influence of o r d e r s f r o m o u t s i d e t h e r u r a l areas a n d c o m p e t i t i o n s on definite subjects. „ K o d r y " w i t h political and social themes began t o appear, made specially f o r e x h i b i t i o n s a n d f o r m u s e u m s , etc. C o n t e m p o r a r y p a p e r c u t s g a i n t h e i r effect not only by line but mainly by the intensity and purity of their colour. 125 �Once, w h e n v a r i o u s glossy papers w e r e a v a i l a b l e i n t h e r u r a l areas, t h e w o m e n m a k i n g p a p e r cuts u s e d a b o u t 40 shades. T o d a y , t h e s m a l l e r r a n g e o f p a p e r s h a s l i m i t e d t h e r a n g e t o o n l y 10 c o l o u r s . A l t h o u g h the w o m e n w h o made paper cuts have passed d o w n t h e i r s k i l l f r o m generation t o generation, the' degree o f s k i l l w a s v a r i e d . A p a r t f r o m some w h o c o u l d m a k e paper c u t s s i m i l a r t o those m a d e b y t h e i r predecessors a n d c o n t e m p o r a r i e s , there were also t a l e n t e d f o l k a r t i s t s c r e a t i n g t h e i r o w n k i n d o f paper cuts o f a specific style. T h e a u t h o r w r i t e s about some of the most o u t s t a n d i n g paper c u t artists — Jadwiga Klimkiewicz, Franciszka Burzyńska, the S t r y c h a r s k i f a m i l y , Elżbieta Żaczek, A n a s t a z j a Pawlikówna a n d others. Today, a l l those the „new" fashion, works, even being t h e m —• 7 1 - y e a r - o l d Bogusz — are s t i l l old patterns. m a k i n g paper cuts are f o l l o w i n g critically evaluating their earlier ashamed of t h e m . O n l y t w o of K a t a r z y n a G u z e k a n d Stanisława m a k i n g paper outs s i m i l a r to the T h e a u t h o r concludes her a r t i c l e w i t h the postu­ late for more care for the paper c u t makers, not o v e r b u r d e n i n g t h e m w i t h o r d e r s , h e l p i n g t h e m t o get c o l o u r e d p a p e r , etc. so as t o h e l p m a i n t a i n as l o n g as p o s s i b l e t h e a r t i s t i c v a l u e s w h i c h h a v e b e e n p r e ­ served to a great e x t e n t i n the Łowicz region paper cuts. Jadimga and CENTURY Anatoliusz BIŁGORAJ RELIGIOUS — Czerpiński FOLK PICTURES 18TH COSTUMES FROM THE IN T a k i n g as a basis a c y c l e o f 1 8 t h c e n t u r y r e l i g i o u s pictures of peasant theme f r o m the Solska Forest r e g i o n (Biłgoraj d i s t r i c t ) , w h i c h is t h e o n l y k n o w n cycle of this type, the authors analyse the regional costumes of t h a t time. The cycle comprises eight scenes f r o m t h e r e v e l a t i o n a n d o f m i r a c l e s , a l l o f w h i c h go t o m a k e u p t w o p i c t u r e s m e a s u r i n g 2.04 m . b y 1.82 m . w i t h l o n g i n s c r i p t i o n s i n v e r s e . T h e s e a r e pictures of the k i n d p a i n t e d by artisans and, f r o m the f o r m a l p o i n t of view, are k i n d r e d to the a r t of t h e o l d g e n t r y o f t h e 17th a n d 18th c e n t u r i e s w i t h their cult of a l l that was national. The realistic native character of the paintings make them a va­ l u a b l e source o f i n f o r m a t i o n c o n c e r n i n g t h e Biłgoraj regional costumes of the 18th century. Analysis of the pictures c o n f i r m s i n general the results o f research c a r r i e d o n i n these parts a n d also yielded some additional details. THE Pękalski BIŁGORAJ — WOODEN TOMB SHRINES IN DISTRICT T h e t o m b s h r i n e s f o u n d i n t h e Biłgoraj d i s t r i c t are a rarity i n our country a n d nothing like t h e m h a s b e e n f o u n d i n o t h e r r e g i o n s so f a r . A d o z e n o r so y e a r s ago t h e r e w e r e t h r e e o f t h e m i n t h e ce­ m e t e r y a t Puszcza Solska; n o w there are o n l y t w o that have survived. A l l of t h e m have the same characteristic s o l i d shape a n d a l l o f t h e m have been carved out o f a single large block o f wood, i n w h i c h niches w e r e h o l l o w e d o u t for the figures o f saints. T h e o l d e s t s h r i n e ( f i g . 3) p r o b a b l y d a t e s b a c k t w o h u n d r e d y e a r s , a n d t h e m o s t r e c e n t is s h o w n i n f i g . 5. I n a d d i t i o n , a t o m b s h r i n e f r o m G ó r e c k o K o ­ ścielne (Biłgoraj d i s t r i c t — f i g . 4) has b e e n p r e s e r v e d 126 Ewa Fryś-Pietraszkowa — JÓZEF GIBULA'S FUR­ NITURE I n the Powiśle Lubelskie region, where decorative f u r n i t u r e has n o i n t e r e s t i n g t r a d i t i o n s , being l i m i t e d , i n general, to p a i n t e d coffers, a set o f f u r n i t u r e d e c o r a t e d w i t h c a r v i n g s t h a t has b e e n p r e s e r v e d i n Z a b o r z e a n d a f e w v i l l a g e s o f O p o l e L u b e l s k i e is w o r t h y of attention. This furniture was made by Józef Gibuła, a f a r m l a b o u r e r w h o l i v e d i n S ł o t w i n y (Opole Lubelskie district). His hobby was carpentry a n d h e m a d e f u r n i t u r e f o r h i s o w n use a n d f o r his relations a n d friends. His f u r n i t u r e was r i c h l y decorated w i t h polychromic carving, very original b o t h as r e g a r d s i t s a p p l i c a t i o n (on e l e m e n t s o f f u r ­ n i t u r e w h i c h i t was n o t t h e c u s t o m to decorate, for i n s t a n c e , t h e v e r t i c a l b o a r d s o f c h a i r b a c k s ) , a n d as regards the o r n a m e n t a l presentation of the motifs, rather reminiscent of children's drawings i n their simplicity. W h i l e i t is d i f f i c u l t t o f i n d a n y d i r e c t c o n n e c t i o n w i t h t h e t r a d i t i o n s o f f o l k a r t , G i b u l a ' s w o r k has c e r t a i n characteristic of f o l k a r t a n d analysis of the v a r i o u s m o t i f s used s h o w e d t h e m t o be a n a l o g i c a l w i t h those o n distaffs f r o m R a d o m a n d the moulds h i g h l a n d e r s u s e d f o r m a k i n g cheeses. SOLSKA FOREST Michał i n t h e c o l l e c t i o n s o f t h e M u s e u m a t Zamość. T h e o r i g i n of these shrines c a n be traced to the t r a d i t i o n , s p e c i f i c f o r t h e Biłgoraj r e g i o n , o f h o l l o w i n g o u t wayside shrines i n tree t r u n k s , and this proves that t h e shrines f o u n d i n t h e Puszcza Solska cemetery w e r e a l s o m a d e i n o t h e r v i l l a g e s of t h e Biłgoraj district. T H E S E C T I O N : H I S T O R I C A L A R C H I V E S contains the second p a r t o f E d w a r d Pietraszek's w o r k "Pottery C e n t r e s o n t h e E s t a t e s o f t h e Tonczyński F a m i l y i n t h e 1 8 t h C e n t u r y a n d t h e F i r s t H a l f o f t h e 19th Century" based o n i n f o r m a t i o n copied out from i n v e n t o r i a l books, a n d a s h o r t a r t i c l e b y J a n i n a Kamińska: "Some S u p p l e m e n t a r y Information on t h e H i s t o r y o f P o l i s h S t r i p e d F a b r i c s " . O n t h e basis o f r e s e a r c h o n m a t e r i a l s f r o m t h e 1 1 t h a n d 12th centuries f o u n d i n archeological excavations it was c o n c l u d e d t h a t s t r i p e d fabrics w e r e used i n the area from Silesia to Pomerania (Opole—Gdańsk). The a u t h o r , o n t h e basis o f d o c u m e n t s f r o m the C h u r c h l a w s (1233, 1320 a n d 1402) p r o h i b i t i n g p r i e s t s t o w e a r coloured " s t r i p e d " c l o t h i n g , concludes t h a t striped f a b r i c s w e r e w o r n a n d used a l l o v e r P o l a n d i n t h e 13th, 1 4 t h a n d 1 5 t h c e n t u r i e s . W r i t i n g about the exhibition of Polish folk a r t i n B a s e l , o r g a n i z e d i n t h e M u s e u m für V ö l k e r k u n d e b y P r o f e s s o r R. W i l d h a i b e r , K. Mathys is v e r y enthusiastic about the v a l u e o f t h e exhibits, expressing his special a d m i r a t i o n for the f o l k " s p i d e r s " w h i c h he considers to be the p r o t o t y p e of Calder's " m o b i l e s " . I n another article about the e x h i b i t i o n , A. Jackowski lays emphasis on the great care taken by Professor W i l d h a b e r i n a r r a n g i n g t h e e x h i b i t i o n , s a y i n g t h a t he h a d succeeded i n assembling a beautiful collection of Polish f o l k a r t objects. B u t he considers t h a t the n u m b e r of exhibits of H u c u l i folk a r t was unproport i o n a l l y large a n d t h a t the inclusion of a whole section of H u c u l i a r t i n an e x h i b i t i o n of Polish folk a r t is f u n d a m e n t a l l y i n c o r r e c t , f o r i t g r e w u p f r o m d i f f e r e n t e t h n i c sources a n d o n l y a s m a l l p a r t o f i t shows the ethnic influence of Polish culture. �H O / l b C K O E KBAPTAJIbHblH >KyPHAJI H A P O f l H O E H3AABAEMMH N°l HHCTH TYTOM HCKyCCTBA TO^I, M 3 ^ A H H a P Anna CbBCHTKOBOKa (BMPE3KH H3 — JlOBHUKaH E 3 „BblllHIIAMKH" BYMArH). JIOBHUKHC BbipesKH H3 6yMarH cymecTByiOT y w e OKOJIO 100 jieT. Boer/ia 6HJIH MaccoBUM TBOPTOCTBOM, KOTopwM :iail!'MiWIHCb flepeoeHCRHC JKeHIUHHM H apByillKH M CJiyJKHJIH nOITH HCKJHOIMTejIbHO, AO riOCJie/tfieH BOHMbl, AJIH HX co6cTBe]iiibix norpeOHOCTOH. B HaMajie ABaAuaToro BeKa nojibCKHe xy.io}KH5łKu oTKpwjiH nx KpacoTy. C Tex nop Bbipc3Kn nojiywajiH Bce óbjibuiee npH3Ha«He u nonyjisipHOCTb. floCJIC II MlłpBOH BOHHbl 3aMH>pa«T npe>KH)lH pojib BblM30K — OHH noTepHjin CBOC npuMeHewHe B AepeBeHCKoii cpcie. Ho no Hciea/iH. OrpoBiibift cnpoc Ha Bbipe3KH H3 6ywarH B iopoAax xax n crpaHe, TaK >H 3a npa«Hmeft, noaAepwMBaeT >KH3HGHHocTb 3Toft o 6 j i a c r n HapoAHoro HcnyccTBa H miiHeTcsi HOBbiM cTUMyjioM AJIH ec JiajibHeHinero KyjibTHBHpoBaHHfl. CTapwe Bbipe3ajibmH'Hbi TIOCTOHHHO nepe.iaioT CBOC yMeHHe MOJioAOM-y noKojiemHio u, B HacTOHiuee BpeMH, CBbiuie 100 JK6HU1HIH B JloBHUKOM paHOHe 3a«H'MalOTCH KyCTapHbIM iipołOBO.iCTBOM Bwpe30K H3 fiyMarii. PaccMaTpiHBas! reHC3y JIOBHUKHX Bbipe30K H3 B y w a m , craTba nojieMH3HpyeT co B3rviHAOM AOKTopa rpafioBCKoro. KOTopbift BHAHT .naiajio 3THX BbipesoK B noA,BapmaBCK'Hx Bbipe3Kax H3 6yMarn. AHajwa MOTHBOB He MOJKCT 6biTb apryMeHTOM, B OCOBeHHOCTH, eCJIH B3HTb BO BHHMaHHC 4>aiabi, CBHAercjibCTByiomHe o TOM, <rro B KOHiie n p o m . i o r o cTo. ieTHsi, Bbipe3aHKa npeACTaBjiHjia coóbft npoAOJiweHHe TpaaHUHOMHoro yKpaiiieiniH c/reti c BHeiiiHeft M BHyrpe.HHeft tropów, r CxOACTBO MOTMBOB ( HJIJI. 1—4), BbICTyiiaiOmHX B BblpełKax M na KapTHHax, yKpauiaiouiHx CTSHM HSÓM — AOKa3HBaeT, ITO C MOMCHTOM noHBjieHim B .lepeBHe j i o m e n HOH CyMara (OKOJIO 1860—1865 r r . ) Bbipe3Ka Haiajia saMenaTb npencHne OAHOUBeTHbie KapTHHbi (BbinojitisieMbie no TpacpapeTy) u pa3H0HBeTHbie (HapHCOBaHHMG aKBapejIbllblMH KpaCKaMll). BMeCTO HHX nOHBHJIHCb Ha CTeHax yKpameiiiHH, Bbipesamibie H3 CyMarn H noMemeHHbie Ha CTeHax H 6ajiKax noTOJiKa (HJIJI. 9 ) . H3 0TacjibHbix MOTHBOB, HanpHMep iiBeTbi, AepeBua, oyKCTbi,. HaK.neiiBaBiuHeca BHaiajie Ha creHy — B B U pe3KaX OblCTpO CCpOpMMpOBajIHiCb TpH OCHOBHbIX KOMIIO3HUHH — Boe HaKjieHBaBiuHecH npe}Kfl,e Ha oepyro a Tenepb Ha Sejiyio óyMary, BbiflepwaHbie B T3KOM JKC (bopMaTO H oymecTByiomMe AO iHacToamero BpeMeHH: 1. TeceMiKH — SyMawHbie jieHTbi, npeMymecTBeHHo pa3MepoM 50 X 12 CM, oKatmHBaioiuHecH BHH3y 6axipoMoft u yKpauieH.Hbie CTapHHHWMII „óyKeraMH" na 6ejioM HJIH UBCTHOM dx>He. (H.HJI. 10—12). 2. 3B€3AbI — Kpy>KKH AHaMeTpOM 17—21 OM, BMnoJiHeHHbie ^ame Bcero H3 KaproHa. (HJIJI. 1 3 — 2 0 ) . 3. „Koapbi" (OT MTajibflHCKoro „ c o l t r e " , „ c o l t r i n e " ) •— npsiMoyrojibHbie yKpaineHHbie ropieoiiTajibHbie nojiocw .IJiHiiofl 80—100 CM. ujiipiiHoft 15—20 CM, noBeiueHUbie na 6ajiKax u creHax ti oTAejiemibie „3Be3.i.aMH" (HJIJI. 2 2 — 3 9 ) . B opHaMeiiTajibHbix pa3peuieHMHX Bcex STHX Tpex THIIOB HaifijiioAaJiHCb OAHHaKOBbie napajuiejibHbie H3iMeHe«Hsi. BHcTynaiomiie iiepBOHaiajibno npwMHTHBiHbie reoMerpHiecKHe MOTHBbI ( T O H K H , KpySCKH, KBaApaTbl H T.JJ..) H re0MCTpH3HpoBaHHbic (cxeMaTH iecKHc (t»HTypbi KyKOJi HJIH ynpomeHi K) M H C K Y C C T B O nOJIbCKOH AKAflEMHH XV HAYK 1961 E Hbie diopMbi pacTeHiifl) B KOHue XIX BCKa 6bUlH BbrrecHeHM Sojiee peajiHCTimccKH ccpopMHpoBaHHWMH (piirypaMH JtKWefl B JIOBHUKHX KOCTK)MaX, a TpaAHUHOHHbie MOTHBbI pacrenHft, HanpHMep, „AepeBua'" noa-ieraioT SHMHTeJlbHOMy paaeHTHK) (HJIJI. 4 — 6 , 14—17, 22, 4 1 ) . B 3THX H3MeHeHHSix MOJKHO 3aMeTHTb pacTyuiyio naTypajiHCTHleoKyio TeHAeHUHio. C 1910 r o a a croaa BKJiKmaeTCH HOBoe CTpełUKHtie, H3MeHHBiuee CTapbifl c r p o r n i i KOMno3HH.HOHHbift nopHAOK H HanoMHnaiornee ceuecHio H3-3a sanyTawHOCTH pncyHKa B H3OrHyT0M 6ere J I I H H H H H 6eCnOKOHCTBC KOMn03HHHH. rToHeMHory HC^esaeT n p e w i i n a nojiean cwMMeTpiia B CHcreMe eocTa®Hbix lacTeft. H3MeneHHH npoABiiraioTcsi AaJibiiie, TaK 'HanpHMep, B ,,KOApax", c pacTHTCJibHbiMH MOTHIiaiMH Tp ex SJieMC H T H a H «OMn03HU,HH c TpeMH CHMiMeTpimHHMH ocflMłi npeo6pa>KaeTCH B BOJiHHcryio BeTKy (OKOJIO 1930 r o a a ) , B Koropoft ocTaBJisieTCH TOJibKO lieHTpajibHan OCb CHMMCTpHH, npH AOBOJIbHO CBO60AHOM JIOJIO>KellHH ocTajibHbix sjieMeJHTOB. ripeo6pa>xaioTcsi TSKWC H pacTHTejibiibie MOTHBbi. Te >Ke nepeMenw, BOSHHKUIHP nocjic I MHpOBOH BOHHbl B BblUlHBaHIHH, BbICTynaiOT Ta«>KC II B Bbipe3Kax. H reoMeTpimecKHH opna\ieHT 6HJI BbireoHCH pacTHTejibiibrM, TpaKTOBaHHbiM Bce 6ojiee naTypajnicTHM60KH. He ocrajiocb TaK>Ke 6e3 pe3yjibTaTOB BCP 6OJH?C pacTymee BJiHHHHe ropo.ia. OKOJIO 1923 r. no KHOniipaitHM lOBecTHoro aeHTejia u .'iioóHTejiH napoAHoii KyjibTypw A . XMejiHHCKofl, óbijio w a i a r o Bbipe3bi'BaiHHo HOBOH paanoBHAHOCTH „3Be3jj.bi": o dx>pMe a?KypHbix KpyroB. OAHOBpeMeHHO C HHMH nOHBHJICH SJIJIHnC C nOBeCTBOBaTe.FIbHOH KOMnoarniHeft. OAHaKO, STU opopMbi B Te BpeMeiia, n p o » 3 BoanjiMCb TOjibKo A-15I ropowa: B AepeBHe OIHH HP HSOUIH npHiMeHCHHfl. B >KaiiipoBbix ,,Ko,apax" TeMaTHiiecKHx ,i.i>Ke AO nocjie,aliefl BOHHbl — C3MH T6MbI HO nOAAaB3JI!I'Ch 3HalHT0JlbHb!M H3MeHeHiiaM: „oBaAbóbi" u „KapeTbi", o i e i i b i H3 JKH3HII AepeaHH H noMecTbH ( « e jiHiueHHbie HHoraa caTHpu). H 3Aecb, oAHaKO, OKOJIO 1900 roaa nosiBjiaeTCH HOBasi uoaa: BMecTO j i n n a naicjieHBaioTCH KynjieHHbie jiyóoMHbic KapTHHKH. OKOJIO 1920 r o j i a HX 'MecTO safiMyr TOJIOBKU, Bbipe3aHHbie H3 d>oTorpa(pHH (HJIJI. 34, 3 9 ) . B MacToamee BpeMH nx nepepwcoBbiBaioT « 3 HjijnocTpHpoBa«Hbix eweHeflejIbHHKOB. TTocjie II MHpoBoft BOHHHH pacuiHipfleTca o6T>eM TeM3THKH, TJiaiBHblM o6pa30M, nOA BJI«HHHeM 3aKa3QB ¡13 HeAepeBeHCKOH cpeAbi H KOHKypcoB Ha onpeAejieHHyio TCMaTHKy. BoSHHKaiOT „KOpAbl" .Ha 'nOJIHTHMeCKyiO H oómecTBeHHyio TeMaTHKH, BbinojiHeHHbi-e AJIH BbicraBOK, My3eeB H T.n. CoapeMenHbie Bbipe3KH H3 Oy.Mani iipon.SBOAHT CH.ibHoe BneiaTJiemiie ne TOJibKO piicyHKOM, no, r.naB«błM oÓpaaoM, IlBeTOM, IłHTe HC HBHOCTb K) WHCTbIX H HaCbIlHCHHbIX KpaCOK. KorA.a-To B .lepesnio AocTaBjiaJiacb rjiaHiie.BaH 6yMara pa3jiHiiHbix uBeTOB. Bbipe3ajibmMUbi 3iiajin OKOJIO 40 OTTenKOB. Tenepb w e HeSojibinoft accopTiiMeiiT uBeTHoii ftyMarn 3acTaBJiaeT orpaHHiHBaTbca TOJibKO 10 UBeTaMH. * XOTH MacTepcTBO Bbipe3ajibmHU nepe.aaBajiocb KOJieimn B noKOjieHiie, pa3jiHqHofl 6bijia cTencHb H3 nocnocofi127 �n o c n i KajK/ioii !(cnoji«iiTe.n.]inui>i. HapaBHe c Bbtpe3aJibutHitaMH, KonnpyK)uui*iH noxoxcHe BbipesKw, cACJiaHHwe KHubiMii MacrepHuaMH cymecTBOBajw H cymecTByioT HapoAHHe Macrcpimbi, TBopamne coOcToemibiii w a H p Bbipe3KH C H'HAHBM,nyajIbHbIMH 'lepTaMH CTHJIH. ABTOp p3C0K33bIBaeT O BbWaK)mHXCH MaCTepH'U.aX — TBOpieCTB€ H . i B i i n i KJIHMK€BHH, OpaHUHuiKH By>KHHbCKoft. ceMeflcTBa CrpbHCapOKHK, 3;ib>K6eTbi >KaweK, AHacTa3HH rtaBJiHKyBHbi H ,apyrHx. 15 HaCTOSIIUCe BpCMH BCO Bbipe3ajIbIWIUbl TBOpHT no „HOBOH Moa.e", KpHTimeCKH oiieHHBan CBOH paHHHe paÓOTU K ,ia>Ke CTbIJIHCb HX. ToJIbKO ABC Bbipe3ajIblHHUbI, 71-jieTHHH K a T a w m i a TyacK u CTaHHCJiaBa B o r y i u , — ece eme libinOJJHHlOT BbipC3K!I 113 6 y M a n i , 6jlH3KHe OBOHM CTapbIM o6pa3naM. B Koime e r a m i .-iBTop roBopiiT o Heo6xo.i.HMO'CTH y n y i iiioMMH 3aóoTbi IIAA B b i p e 3 a j i b U i H u a M H , no oSpoKenemifl MX 3a'Ka3aMH, noMoimi H nojiyMenwi UBCTHOH óyMarn II T.A., TaK "ITOÓbl BO3M0JKH0 .TOJlbUIC C0XpalI'HTb TO Xy,TO>K€CTBCHHOC KaWCCTBO, KOTOpMM JIOBHUKIIC BbIpC3KM H3 óyMarn oojiaaaiOT B eme Tax BbicoKoft creneHH. flABiira u AHaTOjmioiii MepetiHHCKHe — BH/ITOPAPICKHPT HAHHOHAJlbHblH KOCHOM XVIII BEKA HA PE/IHPri03IIblX KAPTIIHAX H3 CO/IbCKOH nynjjH. B:IHB 3a •ociioMy miKji pejmrH03Hblx KapTuii X V I I I neKn na KpccTbaHCKyK) TeMy H3 Cojibc-KOH r i y u u i (Bn.nropa['iCKaSI OÓJiaCTb), eaMHCTBeHIlblii H3BCCTllbIH UI1K.I KapTIIII IIOAOÓHOTO xapaKTcpa, aBTop aHajlH3HpyeT napojiibic KOCTIOMbl TOTO BpOMCHH. UJMA COAepWHT 8 CUCH H3 OTKpObe«HH II tyn/eC, KOTOpbie COCTaBJIHKJT ABC KapTHMbl p a . i McpoM 2,04 X 1,82 M c AAHWHOH Ha.iniicbio B CTHxaX. 3TH KapTHHbi, iiapncoBaHiibie peMecJiełłHHKaifH u c rbopM M M O f l T04KII aptMHH, nOXO>Klle Ha HCKyCCTBO MejIKOMOMOCTlIOro .IBOpHHCTBa X V I ] II X X I I I 'BeKOB C KyjlbTOM Bccro, HTO HBJineTca 'HapoAHbiM. PeajiHCTHMeoKHH Meerubiii xapaKTep KapTim ACJiaeT HX ueHHHM HCTOWiHKOM, coAcpw a u w M cseA^HMO o BiHJiropaiicKOM HaiiHOHajibHOM KOCTIOMC X V I I I Be«a. AHajiH3 3THX KapTHii noATBepwAaeT, B oómew, pc3yjibTaTbi HCCJie.T,oBaHHH, npoBo.iH BiuHxcH B 3T»x paiioHax u npHHecuinx HeeKOJibKo AanojiiiHTeJibHbix ,ieTajinii. i MHxaji neHKajibCKH — MACOBEHKH B | flEPEBJIHHblE EH/irOPAFICKOH BbimcynoMHHyTbie oöieKTU H3 KjiaAÖiiuia B CojibCKofi r i y m e —• nancHHe, BMCTynaiomee n B a p y r i i x ,iepcBii<i.\ BHjiiropaiicKOM oöjiacm. 3 o a cppbieb-neTpaujKOBa — M E B E / I b r 0 3 E ( f A T H E y / I b l . H a TeppiiTopnii .TiooejibCKoro n o B i i o b a ÄOKopaTHBiioc MeöejibHoe npoM3BO.TCTB0, orpaiiHHeimoe B oömeM, n p o ayKUHeü K p a i i i e H i i b i x oyH.ayKOB, HC HMCJIO HHTcpeotiMX Tpa.antiHfl. OcoöoHHoro eiwMaHHd 38cnyHCHBaeT KOMn.icKc Meöe.iii, yKpauieHHbiii pe3b6oft, coxpancHHbift B 3a6<»Ky, a TaK>Ke >B «ecKOJibKHX ü.epeBHnx Onojie-,riio6ejibCKoii o6jia€TH. H x aBTop, r03e4) THÖyjia, cejibCKoxosflHCTBeHHbiü paooTOÖ, npwKHBaiBiuHH B CjioTOHuax (Onojie-JlKifiejibCKan oöjiacTb) yBJieKajicsi CTOJwpCTBOM H aejiaji weGejib unn OeÖH M CBOHX 6JIH3KHX. YspaiüHBaji HX öoraToii pc3iioii nOJIHXpOMOBOft ÄSKOpaUHeH H OpiirHHa.nbHOH KaK B cnocoöe ( « a Tex aeTajinx Meoejiii, KOTopue o6biKiioBeHno ne yKpauiHBajiHCB, iianpiiMcp, BcpTiiKajibiibic 6a.noMK:i cnHHKH), TaK H B MOTHBax opuaMOHTa, iianoMimaioiueM HeMHoro no OBoefl npocTOTc pHcyiiKii ACTCH. Hc noKa3biBan «cmocpe-acTBCM-Hbix 0B«i3cfi c T p a . i i u i i o n HbtM HapO.TiHblM MCKyDCTBOM, TIBOpieCTBO THßyjIbl Bbl.iepiKaHO B napoTHOM x a p a K T e p e , a manm oTAO.ibHHX MOTIIHO'B H03BOJIHT HaÜTii iicKOTopyw anajiorHK), IialipilMi'|), cpeAii patHOMöKHx npajioK HJIH r o p c K i i x cpopM MR cwpa. * OTAejiciiiic: HcropiiMCOKiifi apxiiB c o a e p w i n B r o p y w lacTb oöpaöoTKii 3 . n e T p a in K a „ToHMapHbie ueiiTpbi B TOHI>H'HHCKHX MMeHHHX B X V I I I H nepBOÜ IIOJIOBHHe X I X BPKOB", ooHOsaHwyio n a Bbinwcxax H3 HHBciiTapHbix KHKI\ a THK>KC iio6o.iibuiiyio CTaTbio H. K a M i i H b c K o i i „HecKOJibKo :ionOJIHCHHii K HCTOpHH IlOJIbCKOH nOJIOCaTOÜ TKaHIl". I i i ) iiccjiCAOBa.HHHM, ocHOBaiibiM Ha HCKonaeMOM MaTcpna.ic X I — X I I BCKOB, npOBe/l,eHHbIM T.O OeTO BpPMeHIl IIO.T,TBep>K.T,e«o noaiBJieHMe nojiocaToro MaTepnajia na Teppinopini OT Cujie3HH flp noiviopbsi (Onojie-rA.'i'HbeiK). ABtop na ooHooe nojio>KeiHHH uepKOBUbix 3aKOHOB (1233 r., 1320 r., 1402 r . ) , 3anpematoiiiMx CBfliueHHKaM iiocHTb üpMio HapaAbi H3 MaTepna.ia B no^ocxy, ,>u\na<»T 3aKjiK><KHHe O MaOCOBOM noHBJleHHM IlOJIOCaTOH TK3HH Ha TeppiiTopnii r i o j i b i i m B X I I I , X I V , H X V Benax. HA/irPOBHBIE * OEJIACTH. HajłrpooHbte MacoBeiiKii, cyiuecrByKrniiie B B i u i r o p a i i CKoii oójiacTH — po.TKoe HBJIPIIHO B iiaujcii cTpane. Orni He HMeiOT aHajiorHH B A p y r n x paftoHax. Ha KJia.T,6Hme B CojIbCKOH n y m e 6bIJIO Tpil HaCOBGHKiH HCCKO.TbKO JieT TOMy HasaA. B HacToamee BpeMH ocTajiocb TO,nbKO ftBe. Bce OHH xapaKTepii3yioTcsi oAHiiaiKoeoii (popiwoW rjiwSbi ti BblTecaiHbl H3 OJ.«OrO OrpOMHOrO 6peBHa, B KOTOpOM Bbi.ioji&ieHbi yr«iy6.neH»H, npeaHasiiaMeHHbie ,i,ji5i no\ielueiniH T»M (pinrypoK OBHTHX. CaMasi „ipeBHHH iiacmiTbiBaeT, BepoHTHo, OKOJIO 200 -IBT (wut, 3 ) , cainaH MOJio^an npeiicraiBjieiHa Ha HJIJI. 5. Kpowc HHX coxpa«HJiacb B co6pa«HHX My3ea B 3aMOCTbio Haj,rpofiHaH qacoBeHKa H3 TypeuKa KocTejibHoro (BiuiropaiicKaa o o j i a c r b — ujm. 4 ) . re«e3a STHX Haar!po6Hbix wacoBeiio* noK33biBaeT ciBH3b c xapaKTep'Hofi j.Ji$i BHJITOpaftOKOfl o & i a c T i i TpaaHUHeft npH;i,opo>K!ihix lacoBeiioK, UbIAOJl6jleiIHblX B II1I5IX, MTO CBH/ieTejIbCTByCT O TOM, '1TO 06cy>K;i.aH BbicTaBKy nojibCKoro Kapo/Uioro HCKycCTBa B BasHJiim, opraiHH30Bannyio B My3ee für V ö l k e r k u n d e npo4>. P. BHJUxaöepoM, K. MaTxnc c 3HTy3iia3MOM xapaxTepH3yeT UCHHOCTb 3KCnOHaTOB, B OOOÖeHHOCTH, BOCTOpraacb HapOAHMMH „nayxaMH", npoTOTwnoiM KOTopbix cmTaeT KajibAepoBCKHe „MOÖHJIH". A. HUKOBOKH B .apyrow BbICKa3bIBaHHH Ha T6My BbICTaiBKll IIOAiepKHBaCT yCHJlHH npoep. BHjiAxaöepa, KOTopoMy yAajiocb coöpaTb npeKpacnyio KOJiJieKmiio npeflMeTOB nojibCKoro HapoiaiHoro HCKycCTBa. OAHaxo, nojie MH3HpyeT c HenponopuHOHajibHO 6oJibIUHIM (»ojiHqecTiBOM sKcnoiHaTOB, npeACTa:BJiHK>iHHX ryuyjibcKoe HoxyccTBO, yTBepw.naH, HTO BKJiioMeiHHe B EbiCTaBKy nojibCKoro napOAHoro HCKycCTBa uejioro OTaeJia ryiiy^bcx o r o HcxyccTBa »BJiHeTcsi no c y m e c T B y HenpaiBHJibHbiM, T.K. 3TOT BIIA HapOA«oro HCKycCTBa öeper CBoe Hanajio H3 APyrHX STHHMeCKHX HCTOUHHlKOB H TO.nbKO B HCOOJIblUOH Mepe ecTb HBJieHMeM, na Koropoe lacTHiiHo nojibOKoc napo.iHoe H c x y c c T B O o'Ka3biBaeT e s o e BJIHHHHC. : �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI wydawane PJ. WYDAWNICTWA PAN przez ARTYSTYCZNE I FILMOWE BIULETYN H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , p o n a d 100 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 48 zł, r o c z n a — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, k w a r t a l n i k 64 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 z l , r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , o k o ł o 100 s t r . d r u k u , k i l k a n a ś c i e C e n a 10 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 20 zł, r o c z n a — 40 zł. ilustracji. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 s t r . d r u k u , l i c z n e p r z y k ł a d y C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 z l , r o c z n a — 72 zł. nutowe. PRENUMERATA Z a m ó w i e n i a i przedpłaty n a p r e n u m e r a t ę p r z y j m o w a n e są w t e r m i n i e d o d n i a 15-go miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o o k r e s p r e n u m e r a t y — p r z e z : Urzędy P o c z t o w e , listonoszy o r a z Oddziały i D e l e g a t u r y „Ruchu". Można również zamówić prenumeratę dokonując wpłaty n a k o n t o P K O n r 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u P r a s y i Wydawnictw „ R u c h " — W a r s z a w a , u l . S r e b r n a 12. C e n a p r e n u m e r a t y z a g r a n i c ę j e s t o 40'°/o droższa o d c e n y p o d a n e j w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y n a tę p r e n u m e r a t ę p r z y j m u j e n a o k r e s y półroczne i roczne Przedsiębiorstwo E k s p o r t u i I m p o r t u „Ruch" w Warszawie, W i l c z a 46, k o n t o 2-6-71 w N a r o d o w y m B a n k u P o l s k i m w Warszawie, u l . W a r e c k a 10. SPRZEDAŻ E g z e m p l a r z e z d e z a k t u a l i z o w a n e m o ż n a nabyć w s k l e p i e „ R u c h u " p r z y u l . W i e j s k i e j 14 w W a r s z a w i e . Z a m ó w i e n i a s p o z a W a r s z a w y należy kierować d o C e n t r a l i Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch", W a r ­ s z a w a , u l . S r e b r n a 12. A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u S z t u k i P A N w w i ę k s z y c h księgarniach m i a s t w o j e w ó d z k i c h . Białystok — L i p o w a 43 B i e l s k o — D z i e r ż y ń s k i e g o 33 B y d g o s z c z — 1 M a j a 17, D w o r ­ c o w a 14 B y t o m — Kościuszki 4 C h o r z ó w — W o l n o ś c i 13 Częstochowa — A l . N M P 8 Gdańsk-Wrzeszcz — G r u n w a l d z ­ ka 8 G d y n i a — Ś w i ę t o j a ń s k a 47 G l i w i c e — Z w y c i ę s t w a 31 Grudziądz — R y n e k 13 Inowrocław — Królowej J a d w i ­ g i 31 K a l i s z — Ś r ó d m i e j s k a 14 K a t o w i c e — W a r s z a w s k a 11 K o s z a l i n — M ł y ń s k a b l o k 12 K i e l c e — S i e n k i e w i c z a 30, S i e n ­ k i e w i c z a 60 Kraków — Podwale 6 Lublin — Krakowskie Przed­ mieście 68 są do nabycia Ł ó d ź — P i o t r k o w s k a 102a Poznań — M a r c i n k o w s k i e g o 2 1 , A r m i i C z e r w o n e j 37 P r z e m y ś l — Franciszkańska 19 R a d o m — Ż e r o m s k i e g o 27 R z e s z ó w — Kościuszki 3 Słupsk — P I . Z w y c i ę s t w a 11 S a n d o m i e r z — płk. S k o p e n k i 4 Sopot — Bohaterów M o n t e Cas i n o 26 Sosnowiec b i e 23 — Czerwone Zagłę­ T o r u ń — R y n e k S t a r o m i e j s k i 30 Warszawa — K r a k o w s k i e Przed­ mieście 7, K r e d y t o w a 9, P i ę k ­ n a 31/37, B r a c k a 20, N o w y Świat 35, Rynek Starego M i a s t a 22/24. W ł o c ł a w e k — 3 M a j a 25 W r o c ł a w — K u ź n i c z a 42 Z a b r z e — Wolności 276 Stołeczne Zakłady Graficzne. Z. W. Wnwa, Podchorążych 39. Z a m . 217. Pap. ilutstr. k l . I I I , 120 g Ali + k a r t o n biały ,kl. I I I , 220 g. B I . Nakład 1300 egz. S-fl6 D r u k ukończono w czerwcu 1961 r . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/caac06c812ba0ded0c72dd34ff428dcb.pdf 5f267b001ff9bb544565bf50e257727c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4026 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3765 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2, s. 122-124 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R. 1811 — na licytacji rzeczy Magdaleny Kocica, wdo­ wy po szewcu: „Obrazów szklanych 3". R. 1819 — w innym inwentarzu zanotowano: „Obraszków szklanych 2 Obraszków na szkle malowanych 5". To ostatnie określenie nie budzi już wątpliwości, o jakie przedmioty chodziło, w tejże samej bowiem księdze zapisano, że po Macieju Kowaleńskim zostało „obraszków za szkłem 5". Występowanie w Pruchniku znacznej ilości obra­ zów nasuwa przypuszczenie, że — niezależnie od kupowania ich chociażby w Przeworsku, na słynnych tam odpustach, czy gdzie indziej — mogli być rów­ nież na miejscu malarze zaspokajający potrzeby mia­ steczka i Okolicy. Tę hipotezę zdaje się popierać fakt, stwierdzony przez autora niniejszego artykułu na miejscu w Pruchniku, że powały w domach z pocz. X I X w., zrobione z szerokich, heblowanych desek, były bogato pomalowane (farby kładziono bezpośred­ nio na surowym drzewie) w motywy kwiatowe i roś­ linne. Widać było wprawną rękę w rysunku i dobre oko w doborze kolorów. Należy wykluczyć możliwość, aby do tego rodzaju prac i w tym okresie sprowadza­ no rzemieślników spoza miasteczka. Na podstawie suchych notatek sądowych nie spo­ sób określić pochodzenia obrazów malowanych na szkle; czy nie są one pochodzenia słowackiego? Pruchnik leży stosunkowo blisko słynnego miejsca odpustowego w Starej Wsi k. Brzozowa, dokąd ma­ sowo przychodzili Słowacy — aż do czasów I wojny światowej ; mogli więc przynosić obrazy na sprzedaż. Wiadomo przecież, że aż do pocz. X X w. odpusty były połączone z kiermaszami, tj. istnymi jarmarkami. W księgach pruchnickieh spotykamy jeszcze inną nowość. Ale jest to już wiek X I X — czas znacznych 27 27 Według podania, czczony obraz średniowieczny M. B. w Starej Wsi miał przybyć ze Słowacji, stąd owe liczne kilkutysięczne pielgrzymki Słowaków. Zob.: Ks. W. Mrowiński (T. J.), Cudowny obraz M. B. Sta­ rowiejskiej w Ziemi Sanockiej, Kraków 1895, s. 1. Archiwum. Muzeum w Jarosławiu, rkp. 252, s. 111. W notatce tej mamy rzadko spotykany akcent 28 zmian w życiu naszych miasteczek. Oto w inwenta­ rzach występują obrazy o tematach niewątpliwie świeckich, jak np.: R. 1819 — „Obrazków szklanych 2 detto ptaszków 2". Tu musimy nawiązać do obrazów na szkle, zna­ nych na terenie Polski południowej, centralnej i wschodniej. Z notatki zdaje się również wynikać, że ptaszki też były malowane na szkle; ale znów nasuwa się pytanie: czy były one pochodzenia miej­ scowego, czy z importu? I wreszcie: R. 1817 — „po śp. Szymunowy Łukaszkiewiczowy, oprócz obrazu P. Jezusa, św. Teresy, św. Onufre­ go i P. Jezusa Kobylańskiego! , w inwentarzu figuruje: „Lanszaftów 5". Jak wiadomo „Landsehaft" jest terminem niemiec­ kim i dostał się do nas razem z zaborcą austriackim. I znowu pytanie, na które w tej chwili nie sposób jeszcze odpowiedzieć: czy owe „lanszafty", a więc obrazy przedstawiające krajobrazy, były importowane z krajów austriackich, czy też miejscowy malarz prze­ jął nową modę i na wzór widzianych, importowanych, malował je na miejscu. I na zakończenie już tylko ciekawostka . W Ko­ łaczycach (dziś pow. Jasło), słynnych ze znakomitych garncarzy, był — obok innych — cech wielki, tj. zbiorowy. Tenże cech w r. 1836: „Za cechmistrza Bartłomieja Knybla [...] ze składek Braci odnowił ołtarz św. Mikołaja [widocznie cechowy], za co zapła­ cono: Piotrowi Zieleńskiemu 31 ryńskich Portreciście 10 „ „ Jak wynika z powyższego, malarz malował ołtarz, „portrecista" zaś chyba „odnowił" (a może namalo­ wał od nowa?) „portret" św. Mikołaja, który do dnia dzisiejszego w ołtarzu figuruje. 2S 29 regionalny. Kobylany to słynna miejscowość odpusto­ wa koło Gorlic. Obraz mógł być tam zakupiony w cza­ sie odpustu, ale równie ddbrze mógł go wykonać malarz pruchnicki, który zaspokajał gusty odbiorców. Archiwum Cechu Wielkiego w Kołaczycach, księga z lat 1779—1844, s. 70. 28 Franciszek Fot: W. Dziurawiec — il. 5; Jan Swiderski K R O Konkursy i wystawy W kwietniu odbyły się w Opolu tradycyjne już uroczystości obchodu Dnia Twórczości Ludowej. Połączo­ ne one były z konkursami na kra­ szanki, pisanki, rzeźbę ludową, zdo­ bione wyroby kowalskie i wiosenne korowody marzankowe i gaikowomaikowe. Odbyły się również elimi­ nacje konkursów słowno-muzycz­ nych, w których wyróżnili się śpie­ 190 N I Kotula — U. 1—i, 6—12. K A wacy odtwarzający tradycyjne pie­ wę-kiermasz pamiątkarstwa regio­ śni ludowe. Najbogatszego materiału nalnego. Eksponowano przedmioty dostarczył konkurs kraszankowy, w będące dziełami twórców ludowych. którym wzięło udział kilkudziesięciu uczestników. Ogółem uczestniczyło * w konkursie ponad 200 osób. Konkurs sztuki ludowej woje­ wództwa łódzkiego (por.: Kronika nr 2/1961) zakończony został w koń­ W zabytkowej sieni gdańskiej cu kwietnia. W ciągu maja odbyły CPLiA urządziła w kwietniu wysta­ się eliminacje regionalne w mu- �zeach: w Łęczycy, Łowiczu, Sie­ radzu, Tomaszowie Maz. i Piotrko­ wie Tryb. Poszczególne muzea orga­ nizowały konkurs na terenie pod­ ległych im regionów. Wyróżniają­ cym się twórcom ludowym przyzna­ no nagrody, kwalifikując najlepsze prace na ogólnopolską wystawę w Łodzi. Muzea w Łęczycy i Siera­ dzu urządziły własne wystawy eksponatów pokonkursowych. Szcze­ gólnie interesująca była wystawa w Łęczycy, zorganizowana przez kie­ rowniczkę muzeum mgr Jadwigę Grodzką przy współudziale Rady Narodowej i Łódzkiej Rozgłośni Polskiego Radia. Pokazano na wy­ stawie prace współczesne z zakresu plecionkarstwa, wycinanki, cerami­ ki, wyrobów kowalskich i instru­ mentów muzycznych. Na tle ogól­ nie wysokiego poziomu eksponatów wyróżniał się zespół rzeźb wyko­ nanych przez nieznanych dotych­ czas — z wyjątkiem Kamińskiego — rzeźbiarzy z okolic Łęczycy. Do najbardziej interesujących nale­ żały rzeźby: Bolesława Grabskiego, Mariana Jóźwiaka, Wiktora Rysia i Wacława Czerwińskiego. Wysta­ wa posiada katalog, bardzo ładnie wydany przez muzeum w Łęczycy; opracowanie tekstu — mgr J. Grodz­ ka, opracowanie graficzne — Ro­ man Matysiak. Katalog zawiera krótki wstęp, opis eksponatów oraz fotografie. Centralna wystawa wojewódzka odbyła się w Łodzi w drugiej po­ łowie czerwca. Wśród eksponatów reprezentujących współczesną sztu­ kę ludową 11 regionów wojewódz­ twa łódzkiego, biorących udział w konkursie, wysuwały się na plan pierwszy (zarówno pod względem wartości artystycznych jak repre­ zentacji ilościowej) tkaniny ubra­ niowe rawsko-opoczyńskie i sieradz­ kie, wycinanki łowickie i rawskie oraz pisanki z okolic Rawy Mazo­ wieckiej i Piotrkowa Trybunalskie­ go. Wśród rzeźbiarzy najbardziej interesującą indywidualnością był na wystawie Jan Lamęcki z Zielo­ nej Dąbrowy (pow. Radomsko) oraz wspomniany już zespół rzeźbiarzy łęczyckich. Komisarzem wystawy i autorem scenariusza był Bolesław Kowalec, autorem interesującej oprawy pla­ stycznej — Romuald Jackowski. Katalog wydany przez Prezydium WRN w Łodzi zawiera: artykuły wstępne wprowadzające w zagad­ nienia tradycyjnej i współczesnej sztuki ludowej Ziemi Łódzkiej opra­ cowane przez prof. dr K. Zawistowicz-Adamską, mgr W. Drozdowską, mgr A. Włodarczyka i B. Kowalca będzie zakupiona dla organizujące­ oraz spis eksponatów i ilustracje." go się Muzeum Kociewskiego. (Objętość katalogu 45 stron, 26 fo­ * tografii w tekście.) * Na początku czerwca nastąpiło rozstrzygnięcie konkursu „Tkanina 28 maja otwarto w Podegrodziu ludowa we wnętrzu współczesnym". pod Nowym Sączem bardzo intere­ Konkurs zorganizowany został przez sującą wystawę twórczości ludowej Zarząd Związku CPLiA, który Podegrodzia, zorganizowaną z okazji uprzednio — jako przygotowanie 700-lecia istnienia wsi. Na wystawie do konkursu — przeprowadził fa­ zgromadzono eksponaty z zakresu chowy instruktaż na terenach Bia­ tradycyjnej kultury materialnej, łostockiego, Olsztyńskiego, Rawskie­ urządzenia wnętrza, ceramiki, stro­ go i Sieradzkiego; z okolic tych na­ ju i haftu. Organizatorami wystawy płynęła większość zgłoszeń na kon­ jest para małżeńska nauczycieli ze kurs. Wśród nadesłanych tkanin szkoły podstawowej w Podegro­ wyróżniały się szczególnie wyso­ dziu, od wielu lat zajmująca się kim poziomem artystycznym biało­ amatorsko etnografią. stockie dywany dwuosnowowe (część z nich, dzięki użyciu odpo­ * wiedniego surowca, nadaje się do położenia na podłodze) oraz kur­ W Nowym Sączu nastąpiło na po­ piowskie chodniki „szmaciaki". czątku czerwca rozstrzygnięcie kon­ * kursu sztuki ludowej regionu nowo­ sądeckiego. Konkurs był pomyślany Objazdowa wystawa wycinanki jako pamiątkarski. Większość ekspo­ kurpiowskiej eksponowana była w natów stanowiła ceramika, następ­ drugim kwartale br. w Pułtusku, nie hafty i wyroby plecionkarskie. Garwolinie i Grodzisku. * Konkurs na wyroby ludowej ce­ Bydgoszczy rozstrzygnięty zo­ w końcu maja konkurs deko­ ramiki kieleckiej rozstrzygnięty zo­ wnętrz kujawskich (por.: Kro­ stał w Kielcach 21 czerwca. Nadesła­ no ogółem ponad sto prac wykona­ nr 2/1961). nych przez garncarzy będących * członkami spółdzielni CPLiA i nie zrzeszonych. Nagrodzone ekspona­ W czerwcu otwarta została w Mu­ ty pokazane będą we wrześniu na zeum Narodowym w Poznaniu wy­ specjalnie zorganizowanej wystawie. stawa pt. Wielkopolska Sztuka Lu­ Organizatorami kieleckiego konkur­ dowa. Ekspozycję, obejmującą su był Wydział Kultury PWRN oraz obiekty sztuki ludowej od X V I I w. spółdzielnia „Chałupnik" z Iłży. do czasów współczesnych, przygoto­ * wało Muzeum Narodowe w ramach wielkopolskiego festiwalu kultury. W kwietniu w paryskiej galerii Na wystawie pokazano rzeźbę, ma­ larstwo, ceramikę, tkactwo i hafty. Dina Vierny wystawione były obraz­ Przewidziane jest przeniesienie wy­ ki Nikifora. Zestaw pokazanych prac nie był najciekawszy, ponieważ stawy do Lublina i Koszalina. pochodził z przypadkowo poczynio­ nych przez galerię zakupów. Do * wartościowszych należały akwarele Wojewódzki Dom Twórczości z wczesnego okresu oraz seria pejza­ Ludowej w Gdańsku wraz z Wy­ ży z lat ostatnich. działem Kultury PRN w Starogar­ dzie zorganizowały wystawę trady­ cyjnego sprzętu i sztuki ludowej Pod koniec czerwca otwarto w Kociewia. Wystawa odbyła się w Pałacu Kultury w Warszawie wy­ czerwcu i lipcu w Starogardzie. stawę „Mistrzowie Sztuki Ludowej Obok zabytkowych mebli i narzę­ ZSRR". Wśród eksponatów znajdują dzi rolniczych i ceramiki znalazły się: kolorowe figurki-zabawki, cera­ się na wystawie świątki ludowe oraz mika, tkaniny i koronki, rzeźby w prace współczesnych twórców l u ­ drzewie i kości oraz wyroby z laki dowych z Kociewia. Eksponaty wy­ i malowanego drzewa. Wystawa po­ stawowe w znacznej części wypo­ kazana będzie również w Czecho­ życzono z terenu; większość z nich słowacji. W stał racji nika � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7142182932ee91d217d9b44726c8b821.pdf 9d30d40383b3e955700c267f7c2166b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:259 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:229 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.653-740 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 632 We wsiach ongiś szlacheckich jak: Sokóle, Huszcza, Wiski, Tuczna występuje gwara mazurska, obok gwary "tutejszej", Obie te gwary są w tych wsiach używane i rozumi.ane. Muszę jednak stwierdzić, że na całym rozległym obszarze "Litwaków" następuje powolny zanik gwary "tutejszej" ludu. Gwarę tę wypiera literacki język polski. Ogromny wpływ w tym względzie wywiera szkoła i radio, oraz stosunki z miastem (nauka w mieście, studia wyższe, praca zarobkowa). Kultura społeczna i materialna, podobnie jak język "Litwaków" wymagają dokładneeo zbadania, oraz odrębnego opracowania. Skromne ramy niniejszego <'.rtykułu nie pozwala,ią na szer.sze potraktowanie problematyki etnograficznej Rekunów, Bagnoszan i Litwaków. Każda z tych grup może być wdzięcznym temalem badań i etnograficznych opracowań. Myślę, że pracę tę warto .podjąć dla dobra polskiej nauki póki żywotne są jeszcz€ treści :kulturowe tych ,grup etnicznych. RECENZJEI SPRAWOZDANIA. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA ;Vloskwa, 1961 r., Z. 2, s. 137-140 Pamięci A n d r i e j a A l e k s a n d r o w i c z a P o p o w a -- zmarłego dnia 3 marca, 1960 r. w Leningradzie - grupa kolegów poświęca krótkie wspomnienie o życiu i działalności naukowej znakomitego historyka i etnografa. wybitnego specjalisty zagadnień Syberii, a w .szczególności w zakresie etnografii Jakutów, Dołganów i Ngansanów. Artykuł kończybibliografia prac naukowych A. A. Papowa. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Moskwa, 1961 r., Z. 3, s. 110-115 Kronika. Praca Instytutu Etnografii AN ZSSR w 1960 r. W. A Alek-· sandrowa. Instytut Etnografii AN ZSRR skoncentrował swoje prace na IlustępUjących problemach: 1. Badanie procesu przemian społeczno-bytowych i kułturalnych narodów ZSRR w okresie przejścia od socjalizmu do komunizmu; 2. Badanie procesów etnicznych, przede wszystkim zaś kształtowanie się narodów socjalistycznych i narodowości w warunkach ucisku kolonialnego i w warunkach nowopowstałych państw suwerennych; 3. Badania nad zagadnieniem pochodzenia człowieka i historii społeczeństwa pierwotnego. . Instytut badaniami swymi objął tereny: RSF SR i radzieckie republiki Srodkowej Azji. Opracowaniem zagadnień wynikających z ww probiemów za.jmowaly się następujące ekspzdycje kompłeksowe: Środkowo-azjatycka, Polnocna, Nadbałtycka, Tuwińska, Chorezmijska i dorzeczy Prutu i Dniestu. Prace zasadnicze ekspedycji były poświęcone w i 960 r. IJadaniom nad współczesnością. Z szeregu prac wydanych przez Instytut pracę L. N. T i e r e n t i e w y, KołcllOzowe w 1 c z a i K. G. K u z a k o w a, Koriacki pCJd red. 1. A. K r i w i e l e w a, Religijne l " drogI Ich w 1960 roku należy wymienić 1. S· G u rokręg narodowościowy, ,zbiór przeżytki u narodów ZSRR chłopstwo ł~otwy, przezuyciężeniCl. W 1960 r. oddano szereg prac a charakterze kompleksowym .. (red. S. P. Tołstow, S. M. Abramwn, T. A. Zdanko N A K' r k . świata". ' . . 1S Ja O\V) 1 Narody Kaukazu z serii "Narody .varody Srodkow . Zebrane ej . do druku A ZJI.. l. Kazachstclllll i opracowane przez ekspedycje materialy ukaZ3ły się w 6-u. �655 654 księgach. "Materiały i badania nad etnografią rosyjskiej ludności europejskiej części ZSRR" zawierają nowe oświetlenie gospodarki i kultury materialnej rosyjskiego chłopstwa zachodnich i południowych \vielkorosyjskich dzielnic i Przyuralu. Tom I Prac Mordwińskiej ekspedycji poświęcony jest etnicznej historii narodu mordwińskiego. Zespołowa monografia pt. Doliny Amu Darii, Sarykamysza, Uzboj. Historia ukształtowania i zasiedlenia porusza temat nadal dyskusyjny historii starożytnych źródeł Amu-Darii, szczególnie żródła Uzboj. Materiały Chorezmijskiej ekspedycji zawierają wyniki prac terenowych z 1957 r. dot. zabytków archeologicznych okresu starożytnego, antycznego i średniowiecza. IV Tom Prac Kirgiskiej ekspedycji składa się z prac etnograficznych i archeologicznych, poświęconych etnogenezie kirgiskiego narodu. Pierwszy tom Prac Tuwińskiej ekspedycji jest pierwszym wydanym źródłem do historii narodu tuwińskiego. Należy też zwrócić uwagę na monografię B. O. D o ł g i c h Rodowy i plemienny skład narodów Syberii w XVII w. Ponad to Instytut wydał kilkanaście prac z zakresu folklorystyki. W sumie ukazało się 26 prac objętości ogólnej 550 ark. autorskich. Muzeum Antropologiczne i Etnograficzne rozpoczęło reor.Ęanizację swych działów. Z wystaw organizowanych przez Muzeum w pierwszym rzędzie należy wymienić wystawę pod hasłem "Kultura i byt narodów Afryki", budząca specjalne zainteresowanie zwiedzających. Pracownicy naukowi Instytutu wzięli udział w VI Międzynarodowym Kongresie Antropologii i Etnologii w Paryżu (sierpień 1960 r.) oraz w Kongresie ugro-fińskim w Budapeszcie (wrzesień 1960 r.). Ponad to Instytut uczestniczył w dwóch sesjach naukowych, w maju 1960 r. w Kijowie, poświęconej wynikom prac tere:1owyeh w zakresie etnografii, antropologii i archeologii i w marcu w Nowosybirsku, Tomsku i Irkutsku, w pierwszej sesji poświęconej problemom historii archeologii i etnografii Syberii. Pracownicy Instytutu uczestniczyli r6wnież w drugiej Konferencji ;1aukowej poświęconej historii, archeologii i etnografii Dalekiego Wschodu zorganizowanej we Władywostoku. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Moskwa, 1961 r., Z. 4, s. 3-29. Wstępny artykuł Redakcji pt. "Radziecka etnografia w przeddzień XXII ~jazdu KPZR", zarysowuje program badań etnograficznych zgodnie z nowym okresem w życiu narodów ZSRR - okresem przejścia cd socjalizmu do komunizmu. Dwa następne artykuły, które mają charakter uogólniający, równocześnie są podsuIDowa'niem dotychczasowych osiąg:1ięć naukowych w zakresie badań etnicznych i walki z przeżytkami religijnymi. Artykuł W. K. G a l' d a n o w a, B. O. D o ł g i c h i T. A. Z d a n k o pt. Podstawol.ce kierunki etnicznych procesóu; wśród narodów ZSRR wska- zuje na dwa główne problemy, które powinny być przedmiotem intensywnych badań naukowych. Są to problemy: 1. Konsolidacja i rozwój socjalistycznych narodowości i narodów. 2. Proces wzra stającego zbliżania się narodowości i narodów ZSRR \v oparciu o braterską współpracę i przyjazne międzynarodowe związki w zakresie ekonomiki, kultury i życia duchowego - proces, któremu towarzyszy tworzenie się nowych form kultury i bytu, wspólnych dla całego Związku Radzieckiego. Problem pierwszy był już przedmiotem szeroko rozwiniętych badań etnograficznych, prowadzonych przez ekspedycje terenowe, szczególnie jntensywnie pracujących na terenach Azji Środkowej, Kaukazu i innych narodów z pogranicza Rosji, gdzie proces konsolidacji był szczególnie długotrwały i skomplikowany z uwagi na przetrwałe aż do Rewolu~ji Pażdziernikowej przeżytk'i ustroju rodowego, podziału plemiennego i maIych grup plemiennych lub etnograficznych. Proces konsolidacji małych grup narodowościowych w narody socjalistyczne na terenie ZSRR zbliża się ku końcowi dzięki mądrej polityce władz rządowych i staraniom wyrównania poziomu ekonomicznego i kulturalnego poszczególnych republik. A utorzy nie pomijają zjawisk, które na pewnych terenach ZSRR mogą ten proces opóźniać, a w każdym razie nie są zjawiskami przyspieszającymi proces łączenia się małych grup etnograficznych. Do przyczyn takich należą: zbyt forsowne dążenia przyłączenia małych narodowości do ludności, która jest dla danego terenu podstawową, zbyt mało uwagi poświęca się świadomości narodowej małych ludów, m1mo że psychologiczne oddziaływanie może być w tych wypadkach czynnikiem bardzo ważnym; w końcu zaś - różnice wyznaniowe ~ także różnego rodzaju tradycyjne uprzedzenia i przesądy: ObYCzaj~ l obrzędy są czynnikiem niewątpliwie hamującym proces konsolidacji. Równolegle z procesem konsolidacji małych grup etnograficznych toczy się proces ogólnego zbliżania się narodowości i narodów ZSRR. który przebiega w dwóch kierunkach: . a) w kierunku coraz ściślejszego zbliżania się socjalistyczny<:h narodowości i narodów w granicach wielkich historyczno-etnograficznych dzielnic; b) w kierunku zbliżania się narodów w skali ogólnozwiązkowej, co sprzyja tworzeniu się ogólnoradzieckich tradycji, wspólnych form bytu i kultury. wyższych form współpracy i ścisłym, pn:yjaznym więzom narodów ZSRR. Proces tworzenia się ogólnozwiazkowych form kultury i bytu nie :noże być pozc>st. . . . I" aWlOny sam sobie; wymaga on wnikliwych b<:1dań: co na ezy zahChfowaćz kultury ludowej poszczególnych narodów które z trad YCYJnyc. orm ku:tu .. b t· ." ICJI l. przejęcia ~. '. . ry l y u godne są kontyr:u je prze;: 1,1I1e narody, co może 't·' " . . . s ae :>lę wlasnosclą całego ZWiązku Radzieckiego. �657 656 I~ Zbyt radykal~e przekreślanie \vszystkich tradycji prowadzi do .,lewackoki" i zaniku całych gałęzi ludowej sztuki zdobniczej bezpowrotnie, zbyt zaś bezkrytyczne obstawanie przy wszystkich formach tTadycyjnych kultury i bytu prowadzi do "fetyszyzacji" form tradycyjnych. Nie nal.eźy zapominać i o różnorodnych warunkach geograficznych, w których p:JZostają rozliczne narody ZSRR. To też siłą rzeczy muszą pmvstawać różne formy budownictwa, ubioru i strawy, uwarunkowane klimatem i położeniem geograficznym. Oto np. szczytowe domy na Syberii są nie do przyjęcia, trudno też wyobrazić sobie, ażeby hodowcy reniferów, myśliwi i rybacy z tundr i północnych terenów mogli uprawiać swój zawód w ubiorach noszonych przez mieszkańców okręgów centralnych. Niemniej zarówno dom budowany na Syberii, jak i forma ubioru hodowcy bydła. myśliwego i rybaka mogą być opracowane w oparciu o najnowsze osiąg· nięcia nauki i techniki, co nada im wspólną wszystkim narodom ZSRR formę współczeSll<1 a zarazem uwzględni specyfikę ich zawodu, klimat i warunki geograficzne. I tak jurta, która pr·zez pewien czas uchodziła za przeżytek, wstydliwie tolerowany, okazała się niezastąpionyrr: mieszkaniem o lekkiej konstrukcji, łatwo przenośnej, bardzo praktycznej dla hodowców bydła, zmuszonych zmieniać kilka razy do roku pastwiska. Zastosowane w jurcie współczesne osiągnięcia techniki przy zabezpieczeniu od chł-odu i wilgoci oraz urządzenie wnętrza uczyniły zeń .pomieszczenie kulturalne i wygodne. Autorzy wspominają pokrótce o koniecznośc; rozpoczęcia badań naukowych nad pr.oblemem przemian psychologicznych wśród pc;szczególnych narodów, wynikających z procesów konsolidacji narodów i przyswajania najnowszych osiągnięć nauki i techniki. Uzupełnieniem części pierwszej omawianego zeszytu jest artykuł 1. A. Kry w i e l e w a pt.: Walka z religijno-bytou:ymi przeżytkomi u;śród narodóu; ZSRR, s. 30-57. Mimo podcięcia bazy ekonomicznej różnym sektom i wyznaniom religijnym, (na skutek cofnięcia dotacji władz państwowych kościoło:'11), mimo stałego zmniejszania się wyznawców takich czy innych religii, mimo rozłamu wśród duchowieństwa prawosławnego, problem walki z religią i ~j przei.ytkami jest nadal żywy, ważny i skomplikowany, wymagający szczególnie intensywnych badań naukowych w okresie przejścia od SOCjalizmu do komunizmu. Naukowe opracowanie metod walki z przeżytkami religijnymi wymaga pc::JjE;cia analizy psycholcgicznej na temat stoslnku \vspółczesnego człowieka dJ przykaZ"lń i k 111')I1ÓW religijnych tego czy innego wyznilllia, nie wystarczy bO\dem metoda statystyczna, stwierdzająca liczbami ilość obywateli wierzących. Szczególnie w tym wypadku byłby to obraz nader zwodniczy, b::Jwiem Kcn;;tytucja ZSiU{ w punkcie swoim o wolności wyznania nie prz,:wid:lje c;b:wiązku oŚ'.';i3dczenia SJę Z3 lub przeciw religii, nie mówi o tych, którzy jeszcze do dziś nie bardzo potrafiliby odpowiedzieć jaki jest ich stosunek do religii. Przedstawione przez 1. A. Kry \V i e l e w a trudności badań nad przeżytkami religijnymi i metodami zwalczania nie zmieniają faktu o zwycięstwie światopoglądu materialistycznego wśród społeczeństwa radzieckiego, chcąc jednak przyśpieszyć proces powszechnego przyjęcia poglądu ateistycznego nie należy przymykać oczu na faktyczny i bardzo różnorodny stan rzeczy, zarówno wśród poszczególnych narodów, jak i wśród żyjących pokoleń (poczynając od starców - kończąc na dzieciach, wśród mężczyzn i kobiet, wśród ludności miejskiej i wiejskiej). Ten stan rzeczy zależny jest od poziomu kultury danego kraju lub ośrodka, od pracy kulturalno-oświatowej rozwijanej na danym terE:'lie, od poziomu ekonomicznego i -innych czynników. Instytut Etnografii AN ZSRR prowadzi od szeregu lat badania terenowe i opracowania analityczne zebranego materiału; wyniki prac naukowych są i będą nadal podstawą pracy propagandowej i oświatowo-kulturalnej w utrwalaniu i upowszechnianiu światopoglądu materialistycznego wśród narodów ZSRR. Dział "zagadnienia etnogenezy, paleoetnografii i historycznej etnografii", s. 114-146, wypełnia bardzo interesujący artykuł S. P. T o ł s t owa pt. Przyaralscy Scytowie i Chorezm". Jest to przegląd prac chorezmijskiej ekspedycji rozpoczętych w 1937 r. oraz analiza zebranych przez nią materiałów i spostrzeżeń służących porównawczym ekspedycjom pracującym w sąsiednich okręgach Sogdiny, Północnej BaktrH, Fergany, Północnej Parfii itd. W dziale "Narody świata" artykuł R. N. I s m a g i ł o w e j pt. Nowe Afryki s. 147-65, zawiera krótkie informacje 'o nowo po~'tałych, n~ep.odległYCh, republikach Afryki, wyzwolonych w latach 1960-1961. Są 111ml:Repubhka Brzegu Kości Słoniowej, Republika Górnej Wolty, Gabon, ~ahomeJ, Kamerun, Kongo ze stolicą Brazzavil, Republika Kongo ze stolt~ą w Leopoldvil, Republika Maurytańsko-Lslamska, Malgaszska, Mali, NI~er, Federa.cja Nigerii, Republika Senegal, Somalijska, Sierra Leone, Togo, Centralnej Afryki i RepubHka Czad. p~ństu;a SOWIETSKAJA Moskwa, ETNOGRAFIJA 1961, Z. 5. Wielki historyczny dokument współczesności, s. 3-8 - pod tym tytuJem redakcja zamieszcza w zeszycie 5-ym omówienie programu Komunist:cznej .Partii ZSRR pod. kątem osiągnięć i zadań nauki radzieckiej; "" okr~sle budowy społeczenstwa komunistycznego w ZSRR. DZiał "Zagadnienia powszechnej etnografii i antropologii" zawiera artYkuł~. I. B l' U k a i W. 1. K o z ł o wapl. Podstawowe problem); etnlczne1 kartoGrafii. s. 9-26. Założeniem tej pracy jest podkreślenie znal2 - "LUd", t. XLIX �659 658 czenia kartografii, w dobie szybko zachodzących przeobrażeń społecznych, walk wyzwoleńczych i wypadków politycznych oraz ruchu narodowego. Pierwsza część artykułu zawiera krótką historię rozwoju kartografii. Część druga jest poświęcona określeniu przedmiotu badań etnicznej kartografii, za który autorzy uważają naród mówiący jednym językiem i z pełną świadomością swej narodo\vOści. W części trzeciej autorzy omawiają zasady klasyfikacji przedmiotów badań; w końcu część ostatnia i najobszerniejsza jest poświęcona metodom etnograficznego kartografowania. Autorzy kończą artykuł uwagą, że mljbarclziej szczegółowa charakterystyka narodów może być osiągnięta tylko poprzez zestawienie map etnicznych, szczególnie zaś map etnicznych i zasięgów inwentarza kulturowego. T. A. po/tidniowego Ż d a n k o: Ara! li, Byt kołchoźników rybolowieckich arteli na wyspach s. 27-43. Na podstawie zebranych materiałów przez oddział Chorezmij,skiej archeologiczno-etnogra ficznej ekspedycji AN ZSRR oraz etnografów Karakałpackiego oddziału AN Uzbeckiej SRR, Zdanko opracował monograficznyopis życia rybaków na terenach nadmorskich Kara-Kałpaku, ludności zamieszkałej na pobrzeżnych wyspach. W pierwszej części dał krótką historię ich sezonowych wędrówek z lądu stalego na pobrzeżne wyspy, przedstawił ich stopniowe przechodzenie na gospodarkę wyłącznie połowów ryb oraz zarys stosunków ekonomicznych. W,skaz1ał na wielkie ubóstwo rybaków aż do Wielkiej Rewolucji Pażdziernikowej, po której nastąpił zasadniczy zwrot w życiu tej części ludności Kara-Kałpaku. W drugiej części artykułu Zdanko podaje obraz życia współczesnego w osiedlach kołchozowych. Zycie to mimo troski władz państwowych 6 podniesienie jego poziomu, bywa nadal trudne, głównie z powodu surowego klimatu i przyrody. Nadal są duże trudności z zaopatrzeniem ludności w słodką wodę. nadal też trwają trudności w budownictwie mieszkaniowym. Do 193Ó roku ludność zamieszkiwała w jurtach, te zaś mimo kilku piecyków i okładania zewnątrz sitowiem, nie zabe'zpieczały przed mrozem. Osiedla rozrzucone na wybrzeżu lub wyspach Aralu są bezplanowo zabudowane z uwagi na brak dogodnego terenu pod budynki. Każde osiedle składa się z domu, jurty i różnych zi1budowań gospodarczych, jak: kuchnia, chlew, kurnik i szopa na sieci rybackie. Podstawowym materiałem budowlanym jest tu sitowie, wiazane w pęczki - snopy tzw. szom. Konstrukcję szkieletową pokrywa się snopkami, jak również i dach dwuspadowy. Sciany i dach są obmazane gliną, zdobywaną z wielkim trudem. Plan domu jest standartowy, dom składa się z dwóch pomieszczeń, z wielkim piecem pośrodku. Egzystuje nadal, jako pomieszczenie letnie jurta, używana zarówno przez Kazachów, jak i przez Karakałpaków. Ponieważ ustawienie jurty na piaszczystych wydmach wysp napotyka na trudności, wobec tego przy- gotowuje się pod nią ubity, okrągły placyk, obrzeżony trzcinowym, mocno powiązanym płotkiem, oblepionym gliną. Jurty, poza konstrukcją górnej części, nie różnią się od jurt ogólnie używanych przez Kazachów i Karakałpaków. Wnętrza jurt kołchoźników są bogato ozdobione, szczególnie w miejscu honorowym, nad tZ'oV. t.orem, przeplat"ją się wąskie chodniczki tzw. kzyl-kur. Szeroko rozpowszechnione są również chodniki. z wypukłym ornamentem dywanowym na gładkim białym tle. znane wśród Karakałpaków, stosowane u Kazachó,,'o' tylkc) z terenów nadmorskich. Wśród Kazachów z wysp Aralu znane są rzeźbione we wzory drz\vi, tak charakterys~yczne dla jurt karakałpackich. nCltomiast \\" osiedlach karakałpackich drZWI Kazacho\'.· są ,jaskrawo malo\\'ane z okrąglymi lustrami. Drzwi jurt są czasami obram0wane pasami tkaniny z kolorowymi aplikacjami. Mozna by przytoczyć: wielę innych przykładów \'o'pływu wzajemnego Karakałpaków i .K.azachów. niemniej zachowały się i pewne cechy kultury materialnej WlaSClwe tylko jednemu z tych narodów. jak np. ustawienie skrzyń z pościelą. uklad chodników wewnątrz jurt itp. Tkactwo zdobnicze jest szeroko rozwinięte, szczególnie u Kazachów, dlatego też wnętrza jurt są barwne i przytulne. Stosunkowo niewiele zach()wało się ckazów tradycyjnego ubioru z uwagi na stałe ubożenie ludności. Małżeństwa zawierano tu najczęściej bez wykupu, tym samym bez wyprawy, drogą porywania dziewcząt. Na podstawie kilku odnalezionych zabytków tradycyjnego ubioru prz~chowywanego jak relikwie, można zdać sobie sprawę z jego bogactw~ l ~l.ękna. Szczególnym bogactwem odznaczał się tzw. kimeszki kobiecy ub lOr .głowy z okryciem górnej części tułowia, wykonywany z czerwoneeo l, czarnego sukna: bogato wyszywane były również narzutki typu uzbeckiej parandży. Zgodnie z opisem starców strój męski posiadał trzy rodzaJ' e koszul , róż mące . . mię 'd zy sobą krojem kołnierza: Się typ kołnierza stojącego, ba,rdzo często z haftem, zapinany z przodu oraz podobny kołnierz ale zapmany z b"o~u, t rzecI. typ, czysto karakałpacki miał kołnierzyk ' okrągły obszyty wzorzystą tasiemką. Za IUd.noś~ autochtoniczną, osiadłą od wielu wieków na wybrzeżach A rału uwaza Się grup ę l u d nOSClzwan[l .. ... .. tur' h .. m]utlenmt, zbhz'oną w zakresie kuly ducuowe] I materialnej do Karakałpaków deltv Amu-Darl'l' Trud .. k . . ". n noscl omumkacYJne z poszczególnymi osiedlami rozrzuconymi azl,woysePkkalch wybrzeża Aralu opóźniają proces pOdnoszen'ia się ogólnego po u tury. mlcsz . k"ancow wysepek, dyskutuje pieni mu się więc projekt skua poszczegolnych o-iedl' . d nym Wielkim " Sto k "1 W Je punkcie na stałym lądzie sun owo dobre zaopat . . " .' w których d' rzeme w zywnosc urozmaiciło skład potraw dominował' y ry b y, Wle . l e Jednak . przeżytków uto medawna '. tradycyjnych ' rzyrnuje Się nadal, chociażby wypiekanie lepioszek w miejsce �;.; 660 chleba, powszechne wśród Karakałpaków, a przyjęte od K'łZachów. Hodowla bydła .i koni jest uprawiana na stałym lądzie, na wyspach hoduje się tylko drób wszelkiego rodzaju. Małżeństwa są przeważnie mieszane, w niektórych rodzinach trudno już dziś określić pr,zynależność narodową członków. Wiele danych wskazuje na to, że dwie grupy ludności miejscowej: alimi i mjutenowie, przynależne w gruncie rzeczy do dwóch narodowości, zjednoczyły s,ię do tego stopnia, że powstała w rezultacie legenda o wspólnym przodku. N. N. Stiepanow: M. W. Łomonosou.: a rosyjska etnografij a (Z okazji 250-lecia urodzin), s. 107-123. Obok W. N. T a t i s z c z e w a i S. P. Kra s z e n n i k o w a, M. W. Ł o m o n o s o w, chociaż formalnie nie mógł być uważany za etnografa, bowiem etnografia, jako dyscyplina naukowa powstała wiele lat po jego śmieroi - zajął poczesne miejsce w historii etnografi~ rosyjskiej. On to był pierwszym z uczonych rosyjskich, który poruszył palące zagadnienia bytu i kultury ludu rosyjskiego. Opracowana przez niego ankieta w 1759 r. mająca na względzie geograficzne opracowanie Syberii, sięgała daleko poza geografię fizyczną, obejmując badaniami geografię ekonomiczną, polityczną i historyczną, a ponadto etnografię i demografię. Ankieta początkowo pomyślana tylko dla Syberii stała się przedmiotem dyskusji i zastosowania jej przy weryfikacji Atlasu ogólnorosyjskiego, znana dziś, jako ankieta Akademicka lub Łomonosowska. Zebranie materiałów wg ankiety Łomonosowa trwało około 10 lat, opracowanie i zestawienie materiałów nastąpiło już po śmierci ł."om::m:;sowa przez L. B a k m e j s t r a w Topograficznych wiadomościach, wyd. w 4 tomach, w latach 1771-1774. Mimo zainteresowania tym materiałem znaczna jego część, przechowywana w Archiwum AN ZSRR, oczekuje dalszych opracowań. M. W. Ło m o n o s o w, jako historyk, folklorysta i ję,zykoznawca interesował się wyłącznie narodem rosyjskim; świadectwem tego jest artykuł w Żurnale drewniej inowoj slowiesnosti (r. 1761, Nr 6) pt. "O zachowaniu i pomnożeniu narodu rosyjskiego", w formie listu do J. J. S z u wał owa. Artykuł przyjęty był krytycznie przez czynniki oficjalne, w kOllcU nawet zabroniono go kolportować. Naczelną ideą tego listu - memorandum było zagadnienie przyrostu naturalnego w Rosji, który powinien towarzyszyć: rozszerzającym się granicom pal1stwa, potęga bowiem państwa nie zasadza się na ilości kilometrów pozostających we władaniu obszarów, ale na ich zagospodarowaniu. W czasach Łomonosowa problem przyrostu naturalnego stawał b. ostro, choć nieoficjalnie; niski poziom ekonomiczny mas nie sprzyjał rozrodczości narodu, niewłaściwy dobór małżeństw, za· wieranych najczęściej pod przymusem, religijne zakazy powtórnych małżeństw u popów, ciężka sytuacja kobiet prowadząca do niedozwolonych zabiegów, duża śmiertelność noworodków, niehigieniczny tryb życia, nie- 661 dostateczne odżywianie się - oto przyczyny hamujące normalny przyrost naturalny. Łomonosow wysuwa szereg propozycji zmierzających do naprawy tego dość katastrofalnego stanu rzeczy. Wspomina rówmez o. tzw .. "żyjących zmarłych" tzn. o uchodźcach przebywających poza gramcaml ROSJI, przeważnie salwujących się ucieczką przed więzieniem za nieopłacone, a nadmierne podatki lub inne podobnego rodzaju przestępstwa. Zapowiedziane w tym artykule - dalsze prace Łomonosowa na ten temat nie ukazały się; można się domyśleć, że pierwszy artykuł był dostatec~nie ostrą krytyką otaczającego życia, dalsze publikacje nie mogły się ukazac. Łermonosow skierował swój apel do władz carskich, bowiem światopogląd jego byl uwarunkowany stopniem rozwoju społecvno-ekonomicznych stosunków i myślą społeczną tego czasu. Mimo to jego artykuł był p:)czą tkiem i podwaliną demokra tycznego kierunku rosyjskiej etnografH. W drugiej połowie XVIII w. myśl jego podjęli G. Kor o b i n, J. P. K oz i e l s k i, S. E. D i e s n i c k 'i, A. J. P o l e n o w, N. 1. N o w i k o w, a w końcu wielki A. N. R a d i s z c z e w, który już wyraźnie, nazwie przyczyny upadku ludu rosyjskiego: carat, pańszczyzna i kościół. Ł o m o n o s o w wraz z T a t i s z c z e we m mogą być uważani za twórców etnografii historycznej. W pracy Ł o m o n o s o w a: Starożytna. historia rosyjska poruszone są problemy etnogenezy narodu rosyjskIego, jego związki z innymi narodami, etniczna specyfika kultury starorosyjskiej i jej miejsce w kulturze światowej. Wnioski Łomonosowa nie straciły na swojej aktualności w dobie obecnej, jak to podkreśm akademik B. D. G rek o w. W dziele tym rozprawia się Ł o m o n o s o w z tzw. "teorią normal1ską", kultywowaną przez G. Z. B ~l jer a, G. F. M i l l e r a i A. L. S z l e c era. Dziś uczeni radzieccy B. D. G r ek.o w, B. A. R y b a k o w, M. N. T i c h o m i r o w i P. N. T r et I a k o w i in. przeprowadzili do końca krytykę "teorii normańskiej": . Ł o.m o n o s <) w zajmował się żywo narodowościami grupy fińskiej; pozbaWIony wszelkiego szowinizmu, z szacunkiem traktował każdy naród: Zawsze i przy każdej okazji podkreślał konieczność przeprowadzania ba~an naukowych nad bytem i kulturą wszystkich narodów Ros;i' oto w ms~rukcji dla kapitanów statków udających się na Poszukiwani~' dróg na Połnocny Wschód' me zapomma . ł za l..·· . eClC, azeby opIsywano miejsce . zamIeszkani . . a l u d ZI. na po. ł nocy, Ich wygląd, przyzwyczajenia sposób bycia ubrama mi esz k.ama. I. po k army. W gruncie " ba .' rzeczy jest to pełny program dan etnograficznych nad mieszkańcami Północy. W końcu należy wspomnieć o jego przyjaźni z najwybitniejszym e t nografem tego ok resu - S . P . K r a s z e n n i k o w e m którego prac. naukowe cenił bardzo wysoko. ' a Dziś, po. dwustu latach, cd okresu działalności naukowej Ł o m o n o s 0, Uczem radzieccy pow . d . . . wiele inform '" . . racaJą o spusclzny po mm czerpiąc z niej aC]1 I zrodeł do współczesnej etnografii historycznej. w �663 662 Dział .Kronika" rozpoczyna się sprawozdaniem d r o w ej' pt Sesja, pO~lL'ięcOl1(J U:Vnikom badań W. A. A l e k s a nw 1S60 r., ekspedycji s. 177-180. . W dniach 0::1 4 do 11 kwietnia 1961 r. odbyła się w :Yloskwie sesja Wydziału nciuk hislorycznych AN ZSRR, poswięcona wynikom prac terenowych etnograficznych i archeologicznych w 1960 r. Prace i referaty były z kolei przedyskutowane na plenarnym zebraniu Instytutu Archeolo.~ gii i na rozszerz()nym posiedzeniu Rad l'\aukowych Instytutu Etnografu historii sztuki AN ZSRR. W dysl<usjcich wzięło udział około trzystu uczonych radzieckich. Główny'm przedmiotem obrad st"ły się referaty poświęcone podstawowym z;gadnieniom teoretycznym nauki etnograficznej, s~czególn~e zaś żywe zainteresowanie budziły zagadnienia procesu prze~Ian sO~J~lnobytowych i kulturalnych w życiu narodów ZSRR w okresl~ ?rzeJscla ~o komunizmu. Zagadnieniom tym, których znaczenie podkresllł akademik E. M. Żukow, sekretarz Wydz,ialu Nauk Historycznych AN ZSRR, zostało poświęconych 60 referatów. Żywe zainteresowanie wzbudziło omówił problemy historii powszechnej , wystąpienie S. P. Tołstowa, ktory w świetle materiałów współczesnej etnografii. O pracach ekspedycji terenowych mówili: T. A. Ż d a n k o, W. K. G a r d a n o w a, B. O. D o ł g i c h, L. N. T i e r e n t j e w a, L A. Kry w i e j i c w. S. P: T o ł s Ł o w, w zakresle sctuki lud::>wej I. W. ;\1 a k o w i e c k i, L. P. P o t a p o \V mówił o ekspedycji Tuwińskiej, J. P. A w i e r k i e w w referacie swym omówił zagadnienia k'ryzysu ideowego burżuazyj:1ej nauki. ., . Sprawozdanie D. A. O l d e r o g g e poświęcone było Jego podro~om do Senegalu i Mali. M. G. L e w i n dał przegląd prac antropologiCZnych, prowadzonych w Japonii, zaś S. A. A r u t i u n o w mówił o współczesnym bycie i kulturze Japończyków. Posiedzenia sekcyjne zostały Lakończone ogólnym podsumowaniem i uchwałami o koniecznośc.i pogłębienia i rozwinięcia badań nad zagadnieniami: konsolidacji narodów. przezytków religijnych, sztuki ludowej, przemysłu artystycznego. Sprawozdanie W. K. G a r d a n a w a pt. Aktualne problemy radziecki.ch badań sacjologiczn ych (Drugie ogólne posiedzenie Radzieckiego Towarzystwa Socjologicznego), s. 180-186, jest omówieniem dyskusji i uchwał posiedzenia R. T. S., które miało miejsce w kwietniu 1961 r. Obrady zagaił Prezes Towarzystwa J. P. F r a n c e w, który w swym przemówieniu poświęcił wiele miejsca zagadnieniom teoretycznym socjologii i metodom badań oraz różnicom pomiędzy socjologią burżuazyjną, a radziecką. Z podstawowych referatów należy wymienić referat A. A. Z w o l' k i n a poświęcony automatyzacji i związanych z nią zmian w charakterze pracy, referat B. C. U r l a n i s a omawiający Lagadnienia przedłużenia życia człowieka w ZSRR, referat W. P. R o ż y n a pt. "O konkretnych badaniach nad prawidłowością przeobrażeni.a pracy w pierwszą życiową potrzebę". Zebranie zostało zakończone rezolucją dO czł0nków Towarzystwa, ażeby swe prace naukowe skupili wokół zagaanień rozwoju komu;']istycznych form pracy i życia spoh=cznego w mieście i na wsi oraz wokół problemów rozwoju komunistycznego samorządu społecznego i komunistycznego wychowania. Celem koordynowania badań powołano komisję z przedstawicieli nauk społecznych, a zarazem członków Towarzystwa, do której weszli: M. T. Nowczuk, W. P. Rożyn, L. P. Tierentiewa, A. A. Zworkin, L. M. ł~ozniewa. Do Prezydium Towarzystwa zaproszono S. P. Tołstowa. Sądząc ze sprawozdania są to pierwsze kroki działalności Towarzystwa i próby założenia planowego programu badań socjologicznych w oparciu o prace naukowe członków Towarzystwa, zajmujących się naukami społecznymi. Dział kroniki kończy się sprawozdaniem J. L Żur a w l e w e j o kontaktach naukowych Instytutu Etnografii AN ZSRR z zagranicq, s. 187-189. Autorka dość szczegółowo omawia wizyty wybitniejszych uczonych zagranicznych, jak również wyjazdy indywidualne i osiągnięcia delegacji radzieckich na międzynarodowych kongresach i zjazdach. Sprawozdanie kończy się zapowiedzią, że VII Międzynarodowy Kongres nauk antr.opologicznych i etnograficznych odbędzie się w Moskwie w 1964 r. zgodnie z postanowieniami VI Kongresu, który miał miejsce w Paryżu \V 1960 roku *. Dział krytyki i bibliografii otwiera artykuł L A. Z o ł o t a r i e ws k i e j pt. Radzieccy i zagraniczni uczeni o etnograficznej serii "Narody Su:iato", s. 190-198 poświęcony przeglądowi opinii i recenzjom uczonych radzieckich i zagranicznych tej wielkiej serii wydawniczej, w ramach której ukazało się dotychczas 6 tomów: Narody Afryki, Narody Australii i Oceanii, Narody Syberii, Narody Bliskiej Azji, Narody Ameryki i Narody Kaukazu. Zołotariewskaja rozpoczyna swój przegląd od tomu "Narody Afryki", wymieniając pełne uznania opinie zamieszczone w prasie radzieckiej i krajach demokracji ludowej, nie pominięto w nich jednak kilku poszczególnych niedociągnięć, które mimo to nie umniejszają wielkiego znaczenia naukowego tego tomu, jak i całości serii. Postępowi uczeni krajów kapitalistycznych zainteresowani wydawnictwem opublikowali szereg przychylnych recenzji jak np. Harald von " patrz .. LUd" t. XLVIII str .. i29-';63. �664 665 S i c a r d w Anthroposie (50, 1955 T.); bardziej już ostrożny jest przegląd pierwszych czterech tomów Gordona H e we s w American Anthropologist (t. 61, 1959, Nr 4), któryograniCLa się do cytowania opinii Sicard'a. Z wielkim uznaniem przyjęty przez uczonych tom Narody Syberii najbardziej rzeczowo został zrecenzowany przez 1. S. Wdowina i W. N. Cerniecowa. Z recenzji zagranicznych należy wymienić recenzję węgierskiego uczonego F. K o va c a i Gordona H e w e s. Ten ostatni szczególną 'wagę przykłada do w.spaniale opracowanych map, zarzuca on jednak uczonym radzieckim pomijanie zagadnieil kolonizacji Syberii przez Rosję carską. Tom: Narody Bliskiej Azji najlepiej ocenił uczony irański Reza Araste Szyrazi przeprowadzając porównanie z dZ'iełem L e I' n e r' a Passing Traditionel society modernizing the Middle East (Glence 1958), którego jeden z rozdziJałów jest poświęcony narodom Iranu. Gordon Hewes ogranicza się do podkreślenia wartości map tego tomu. Recenzje uczonych radzieckich E. A. Bieljajewa, G. M. Pietrowa, A. M. Szamslltdinnowa są mniej interesujące i powie.rzchowne. Najbardziej napastliwe recenzje uczonych krajów kapitalistycznych dotknęły tom: Narody Australii i Oceanii. Tak np. Barbara L a n II w s·wej recenzj'i stara się przekonać czytelników, że dzieło uczonych radzieckich jest poświęcone nie tyle analizie kulturalnych przemian co zagadnieniom polityczno-ekonomicznym, odmawiając przy tym autorom radzieckim obiektywnego podejścia do przedmiotu. Krytyczne stanowisko zajął również redaktor "News form the Pacitic" K. B e r d, który podkreśla, że przy opracowywaniu tomu pominięto szereg materiałów i prac różnych komisji zajmujących się obecną sytuacją autochtonów Australii i Oceanii. Zołotariewskaja przyjmuje jedynie jeden z zarzutów, a mianowicie, przyznaje że istotnie pominięto prace uczonych holenderskich i japońskich, jako źródła do historii Nowej Gwinei i Mikronezji. Brak ten zresztą został podkreślooy równieź przez recenzenta radzieckiego D. D. Tumairkina. Tom: Narody Ameryki jak dotychczas miał tylko recenzje uczonych radzieckich i krótką wzmiankę w czasopiśmie American Anthropologist. Ocenę tego tomu ze strony uczonych radzieckich podjęli historycy: L. I. Z u b o k, I. A. Z o ł o t a I' i e w s k a j a, E. B ł o m k \V i s t, W. P. M u I' a t, M. S. A l P e I' o w i c z. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Moskwa 1961, Z. 6, str. 9-28 S. W. I wan o w: Współczesna Krótki zarys. Iwanow na wstępie podaje krótką sztuka narodótc charakterystykę Syberii (Rzeźba). ogólnych przemian w kulturze narodów Syberii po Wielkiej Rewolucji Październikowej i na tym tle rozważa rozwój i zmiany w formie i treści rzeźb ludowych, jako jednego z działów sztuki, najmniej zbadanego dotychczas na tym terytorium ZSRR. Przy czym podkreśla, że pewna nierównomierność w opracowaniu przedmiotu wynika z nierównomiernego rozwoju tej gałęzi sztuki wśród poszczególnych narodów. Rzeźba wśród Neńców, Ałtajczyków i Chakasów była rzadkością, natomiast wśród Jakutów i na pograniczu północno-wschodnim Syberii była zjawiskiem niemal powszechnym. I wan o w poświęca kilka słów jednemu ze zdolniejszych mansyjskich rzeźbiarzy G. E. S z e s z k i n o w i, podkreślając, że wśród Chantów i Mansów sztuka rzeźbiarska jest stosunkowo mało znana. Znawca sztuki narodów północy, rzeżbiarz A. L. G o I' b u n k o w czyni próby ożywienia tej gałęzi sztuki wśród Chantów, zachęcając do wykorzystania dużej ilości jelenich rogów na tym terenie, jako materiału tworzywa. Podobne poczynania podjął wśród Czukczów i Eskimosów archeolog i historyk sztuki I. P. Ławrow, który zorganizował kilka pracowni pod swoim kierownictwem. Prócz znaczenia praktycznego rzeźby, jako źródła dochodu, Upo\vszechnienie jej nie pozostaje bez znaczenia dla ogólnego poziomu kultury. Wśród rzeźbiarzy czukockich wyróżnia się utalentowany, starej daty, rzeźbiarz ludowy Tukkaj. Wiele jego prac jest eksponowanych \Ii Państwowym Muzeum Etnografii Narodów ZSRR w Leningradzie. Wśród Eskimosów należy wymienić Chuchutana, którego rzeźba wyróżnia się oryginalną kompozycją. Rzeźba ludowa Jakutów ma już swoje tradycje i cieszy się powszechnym uznaniem oraz poparciem Z'J.'iązku radzieckich artystów Jakutii. Rzeżbiarzy jakuckich można podzielić na dwie grupy, upil'awiających dwie różne formy rzeżby: pierwsza wytwarzająca przedmioty tzw. rzeżby okrągłej, druga - rzeźbę dekoracyjną, bardziej bliską staroźytnym tradycjom rzeźbiarskim Jakutl.w. Przedmioty pierwszej grupy są bardZiej czytelne i wyraziste natomiast bez wyczucia materiału, nie wykorzystujące urody naturalnej tworzywa; przedmioty drugiej grupy nie zawsze zachowują właściwe proporcje ciała lub in. obiektu - natomiast są w wyrazie lakoniczne i pełne prostoty, podkreślają walory tworZywa - blask i matowość bieli kości, jej lekką przezroczystość. Najbardziej znanym rzeźbiarzem ludowym wśród Jakutów jest W. P. P o P o w, w rodzinie którego rzeźbę uprawia się od wielu pokoleń. Ceniony jest również I. F. M a m a j e w, twórca reliefowych portretów, znany również jako świetny pedagog jakuckiej szkoły artystycznej. A. W. A m m o s o w, który poza rzeźbą zajmuje się sztuką dekoracyjną. Ten:u ostatniemu autor poświęca więcej miejsca w swym artykule, podkreslaJąc poza wartością artystyczną jego twórczości etnograficzne znaczenie jego rzeźb. ' �667 666 Prócz rzeźbiarzy, naz\vijmy zawodowych, bardzo żywy jest ruch amatorski w tej gałęzi sztuki przemysłu artystycznego; rzeźbieniem zajmują się kołchoźnicy, robotnicy, nauczyciele i urzędnicy, tworziic przeważnie w drzewie. rzadziej w kości. Rzeżba Alta]czyków, wykonywana jedynie \v drzewie, jest mało znana i rzadko eksponow'ana na wystawach. Jednym z najbardziej znanych rzeźbiarzy ałtajskich jest E ł b a jew. Tuwińcy znają sztukę rzeźbienia w drzewie, kamieniu i metalu. Wśród rzeźbiarzy ludowych tego narodu zwraca uwagę Donczak Okanczyk i rzeźby walgamalicie Cherieka Tojbu Chaa. Rzeźby tego ostatniego znalazły się już w literaturze radzieckiej, są to wytwory sztuki rzeźbiarskiej szczęśliwie łączącej cechy tradycyjnej sztuki tuwińskiej z poszukiwaniami współczesnego wyrazu umownego. Autor podkreśla staranną opiekę tuwińskich organizacji państwowych i :>połecznych nad rozwojem tej gałęzi sztuki. Rzeźba Buriatów w większości ogranicza się do figurek szachowych i małych bibelocików, nie posiadających większego znaczenia artystycznego, obrazuje natomiast współczesne źycie tego narodu. Wśród rzeźbiarzy Buriatów autor wymi8nia kilka nazwisk rzeźbiarzy zainteresowanych rzeźbą monumentalną, portretową. Nie są to w pełnym znaczeniu tego słowa rzeźbiarze ludowi. gdyź studiują na wyźszych uczelniach Moskwy lub innych miastach ZSRR. Wśród Chakasów nie obserwuje się większego zainteresowania rzeźbą ludową, chociaź ostatnimi czasy pojawiło się kilku utalentowanych rzeźbiarzy amatorów. Wśród rzeźbiarzy po wyźszych studiach naleźy wymienić pierwszą kobiet(~ rzeźbiarza I. N. Karaczakową, b. utalentowaną, której rzE'źby są pełne harmonijnej prostoty i wymowy. Artykul. kończy U\vagami ogólnymi o tematyce i formie rzeźby ludo",,"ej pod wpływem przemian ustrojowych i światopoglądowych ora:1. nowych form narzędzi pomocniczych, organizacji pracowni i szkół przemysłu artystycznego. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Moskwa 1962, Z. l, s. 25-31 D. D. T u m ark i n: Etnograficzne badania Oceanii w ZSRR. Zainteresowania bytem i kulturą Oceanii mają już swoją tradycję w ZSRR poczynając od podróżników rosyjskich z I poło XIX wieku. W. M. G o ł o w n i n a, O. E. K o c e b a, J. F. K r u z e n s z t e r n a, J. F. L i s i a n s k i e g o, którzy pozostawili szereg wspomnień i opisów wysp Hawajskich, Markizy, Karoliny i Marshalla. N. N. M i k ł u c h o M ak łaj, który w 3-im ćwierćwieczu przebywał przez kilka lat na brzegach Nowej Gwinei i in. wyspach Oceanu Spokojnego zbierał sławny materia! do prac nauk Jwych, a ró\Vnoczesme w publikacjach swych zakłada! gorący protest przeciwko uciskowi europejskiemu i amerykańskiemu wobec autochtonów. Niektórzy zagraniczni uczeni ",-ymawiają etnografom radzieckim niewolnicze trzymanie się myśli przewodniej L. G. M o r g a n a w metodologii badań naukowych. T u m ark i n odpiera ten zarzut, twierdząc, że etnografia radziecka przejęła tylko podstawowe zała-żenia je~o dziel o eV'iolucy,inym rozwoju ludzkości na podstawie rozwoju sił wytworczych, odrzucając równocześnie te hipotezy i twierdzenie, które są już dziś przcórzmiale w s\vietle naj nowszych zdobyczy nauki. W świetle najnowszych badań etnografów radzieckich można stwierdzić, że przodkowie Polinezyjczyków wywodzących się z terenów wschodnioaz,ia tyrkich znali metale i garncarstwo. Umiejętności te utracili po przesiedleniu się na Wyspy Oceanii z braku odpowiednich surowców. W trakcie asymilowania się w nowym otoczeniu, rekompensowali utratę dawnych umiejęlności, wynalazczością i pomysłowością wydobycia z nowego środowiska maksymalnych korzyści zabezpieczających potrzeby życiowe. W rezultacie - stopień rozwoju .sił wytwórczych nie za-stał obniżony, przybrał joedvnie inny charakter. Ograniczone jednak bogactwa naturalne na ooL,głych od siebie wyspach zahamowały dalszy rozwój bytu i kultury. Zrozumiałe, że w okresie wielkich odkryć geograficznych, które zapoczątkowały okres kolonializmu, mieszkańcy wysp Polinezyjskich w kontakcie ze starym Światem stanowili grunv zacofane w swym roz-· woju historycznym. Etnografowie radzieccy dysponują bogatym •. materiały warsztatem badawczym, w postaci zbiorów MU.~eum Antropologii i Etnografii w Leningradzie. Również 7-0 tomowe wydanie dzieł N. N. M i k ł u c h o - M ak łaj a, które w ostatnim tomie zawiera wiele fotoreprodukcji i rysunków z przywiezionej przez niego kolekcji przedmiotów z Nowej Gwinei, zaopatrzonych opisami, stanowi poważne źródło informacji. Z wydawnictw nowszych na uwagę zasługują 2 prace S. A. T o k ar i e w a: Ustrój społeczny Melanezyjczyków (1929) i Ustrój rodowy w Melanezji (1933), obie mówiące o rozwoju i upadku organizacji rodowej, powstawaniu klas i tworzeniu się państw. Tenże autor w 1958 roku opublikował pracę o stosunkach społecznych na wyspach Tonga i uczynił próbę scharakteryzowania osobliwoki procesu powstawania klas w Polinezji. Wspomnieć należy o pracy A. J. B li n o wanad zagadnieniami wczesnych form wymiany towarowej oraz N. A. B u t i n o w a o podziale pracy w społeczeństwie pierwotnym. W końcu T u m ark i n wspomina o swojej pracy poświęconej zagadnieniom wczesnych form rodziny i systemu pokrewieństwa. Tym ostatnim zagadnieniem zajmowali się również A. M. Z o ł o t a r i e w, D. A. O l d e r o g g e i J. M. L i c h t e n b e r g, ta ostatnia jest najbliższą wyjaśnienia wielu �1668 błędnych poglądów na formę zawieranych małżeństw, za które już Morgan był atakowany, chociaż błąd jego wypływał z kłamliwych informacji mi.sjonarzy o anormalnych małżeństwach mieszkańców wysp Oceanii. Zapoczątkowane przez zmarłego w 1943 r. młodego uczonego B. G. K u d r i a w c e w a badania nad pismem kochau rongo-rongo 'kontynuowane są przez dwóch uczonych leningradzkich; N. A. B u t in o w a i J. W. K n o r o z a w a; wyniki dotychczasowe pozwoliły na rekonstrukcję pojedyńczych wypadków z wczesnej historii Wyspy Wielkanocnej. Dużo uwagi poświęcają etnografowie radzieccy analizie przemian -vi życiu i cywilizacji wysp Oceanu Spokojnego po ich skolonizowaniu. N. A. B u t i n o w kończy opracowanie wielkiej monografii o etnografii Nowej Gwinei, T u m ark i n zaś przygotowuje do druku monografię o następstwach "amerykanizacji" Hawai i jej skutkach dla autochtonów iego archipelagu. W końcu T u m ark i n wspomina o wydawnictwie z serii "Narody .Świata" pt. "Narody Australii i Oceanii", które jest jak dotychc~as jedynym dz\ełem w literaturze światowej, próbą wszechstronnego oświetlenia historii, bytu i kultury autochtonów tej części świata. Uczeni radzieccy żywo interesuj'l się wydawnictwami zagranicznymi ·dotyczącymi Australii i Oceanii, dowodzą tego wnikliwe i bezstronne re'cenzje publikowane od 3-ch lat w naukowych czasopismach radzieckic'1. Upadek systemu kolonialnego stwarza nowe perspektywy i nowe zadania naukowo badawcze, które etnografowie radzieccy podejmą nie tylko z pozycji naukowych, ale również jako jedną z form walki z dyskryminacją rasową. B. L S z a r e w s k a ja: Charakter władzy wodzów u narodów Afryki tropikalnej w okresie przed kolonizacją (Z powodu artykułu .A. S. Or ł o w e j O miejscu i roli tradycyjnych u;ładz społeczeństwa afry.kańskiego w przesz/ości i współczesności. "Sow. Etnografij,,", 1960, .Nr 6), s. 67-70. S z a r e w s k a j a, godząc się na ogół z poglądami O r ł ow e j '~otyczącymi zagadnienia roli tradycyjnej władzy w rozwoju państwowości, ma zastrzeżenia co do poglądu O r ł o we j na to zagadnienie na terenach Afryki tropikalnej. Można wprawdzie zgodzić 'się z Or ł o w ą, że w chwili zetknięcia się Europejczyków z autochtonami, ich ustrój \;spólnoty rodowej upadł i zachodził proces powstawania klas, lecz pro<:es ten był tak powolny, że ustrój wspólnoty pierwotnej trwał nadal przez całe stulecia. Szarewskaja, na przykładzie Hotentotów i Herero, uzasadnia swój pogląd, opierając się na opisie tych ludów z XVIII w. przez Holendra P. K o l b' a. Mimo, że ustrój był w owym czasie plemienno-rodowy :i ziemia pozostawała we władaniu wspólnym, bydło i stada były iut 66!} własnością prywatną i wskutek tego powstawały nierówności w stanie posiadania . Mimo wyraźnego rozwarstwienia się społeczności nadal utrzymywały się pewne prawa wspólnoty pierwotnej. Wódz plemienia dowodził wyprawami wojennymi, rozstrzygał różne zagadnienia gospodarcze, ale dla podjęcia decyzji o charakterze ogólniejszym zwoływał radę starszych. Nie mógł więc wypowiedzieć wojny, ani zawrzeć pokoju bez zgody rady. Taki stan rzeczy przetrwał u Hotentotów do naszych czasów. Przykładem tego może posłużyć powstanie Hotentotów i Herero przeciwko kolonizatorom niemieckim w latach 1904-1906. Sąsiedzi Hotentotów - Herero lub Owaherero, na podstawie dokumentów z końca XIX w. żyli w niewielkich plemionach składających się· z patriarchalnych rodów. Nie istniała jakaś większa jednostka centralizująca władzę. Podobnie jak u Hotentotów ziemia była własnością plemienia, nikt nie korzystał z jakichś wyjątkowych uprawnień, nawet wódz nie posiadał prawa sprzedaży ziemi, ale bydło było już własnością prywatną. Głowa rodziny lub stars,zyzna rodowa posiadała ponadto swoje stada poza rodem, którymi musieli zajmować się młodzi krewni hb jeńcy wojenni, których zatrudniano jako pastuchów. Szarewskaja w oparciu o pracę F. Meyera stwierdza, że władza wodza u Herero była podporządkowana radzie starszych, która pozostawiała mu na codzień prawo sądów z pewnymi ograniczeniami. W okresie działań wojennych wodzowie otrzymywali pełną władzę wojskową zarówno w atakach, jak i w obronie. Następny przykład wybrany przez Szarewską dla potwierdzenia jej poglądów jest plemię Azande, lud zamieszkujący międzyrzecze Kongo l Nilu. Szarewskaja skorzystała z opisów rosyjskiego uczon€go W. W. J u nk i e r a, (podróże po Afryce, M. 1949 r.), który co prawda sugeruje ustrój feudalny u tego ludu, ale opisy jego mówią o czym innym. Wodzowie nie mogli być despotami, gdyż władza ich była ograniczona decyzją rady starszych lub powszechnego zgromadzenia. Możnaby Azande określić jako związek plemion, a ich ustrój, jako demokrację wojenną. Na tym przykładzie i wielu innych S z a r e w s k a j a stwierdza, że w niektórych okręgach Afryki Tropikalnej do początku naszego wieku utrzymywał się albo ustrój patriarchalno-rodowy, albo demokracji wojennej. Dopóki wódz nie posiada własnych drużyn wojennych, którymi dowodzi bez ograniczeń, dopóki zaleźy on od uchwał rady starszych, dopóty władza jego nosi charakter patriarchalny. Sługa narodu, który jeszcze nie przerodził się w despotę i monarchę. Powolny proces powstawania klas, uporczywe trzymanie się tradycyjnych form rodowo-plemiennych, które trwały nawet wtedy, gdy juź faktycznie bogata warstwa ludności z wodzem na czele przechwytywała władzę, siła przeżytków ustroju rodo- �671 '070 wego w ideologii tropikalnej. - stanowi specyfikę licznych społeczeńshv Afryki SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Mosk\va 1962, Z. 2. L. P o t a p o w: Badania dnograficzne socjalistycznej kultury ZSRR, s. 3-19 Pod tym tytułem Potapow zamiesz~za przegląd zadań i omawia rolę, jaką odegrała etnografia radziecka, poczynając od Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Pażdziernikowej w kształtowaniu się społeczeństwa socjalistycznego. Pierwszym wydawnictwem po Rewolucji, które zawierało materiały etnograficzne był Komsomol na wsi, wydawany w latach 1920. Zapoczątkował on szereg innych publikacji wydawanych przeważnie przez muzea, takie jak: Muzeum antropologii i etnografii AN ZSRR, Rosyjskie muzeum w Leningradzie, Muzeum ludoznawcze w Moskwie i Muzeum okręgu moskiewskiego. Towarzystwo miłośników przyrodoznawstwa, antropologii i etnografii rozwinęły również szeroką akcję badawczą i wydawniczą w zakresie etnografii. Działalność Akademii koncentrowała się przy Komisji badań terenowych. W okresie kolektywizacji etnografowie radzieccy spełnili poważne zadanie opracowując zagadnienia ustroju społecznego licznych i różnorodnych narodów ZSRR. Nie w pełni osiągnięto zamierzone wyniki, na przeszkodzie temu stanęły spory teoretyczne i metodologiczne wśród etnografów radzieckich. W latach 1920-1930 odlam prawicowy etnografów stworzył tzw. "teorię ustroju rodowego". która przekresi::.la istnienie klas eksploatatorskich wśród takich narodów. jaje Kazachowie, Kirgizi, Turkmeni, Jakuci, Ałtajczycy, Chakasi i in. Teoria ta stabl się powodem wystąpień przeciw kolekty~;izac,ii. Po latach 1930 podjęto dyskusję nad zakresem działalności etnografii i w tym wypadku część uczonych starała się ograniczyć etnografię do badań nad starożytnoscią i jej przeżytkami we współczesności, wyeliminowując badania nad współczesnością, jako taką· P o t a p o w uważa, że rozwój etnografii radzieckiej rozpoczął się 15-16 lat temu wstecz, i nad tym okresem zatrzymuje się w swej analizie, stwierdzając, że zadawalające są jedynie wyniki badań nad bytem i kulturą chłopów kołchozowych. szczególnie szeroko rozwinięte na Ukrainie. przy czym autor wspomina po krótce najwybitniejsze opracowania zbiorowe i indywidualne oraz monografie. Gorzej przedstawia się sprawa z badaniami nad bytem i kulturą robotników, w niektórych republikach zaledwo rozpoczęte, zaś w Przybaltyce, Powołżu i Syberii nie tknięte badaniami. bytu P. narodów Główne zasługi w badaniach nad bytem i kulturą chłopów kołchozowych położył Instytut Etnografii AN ZSRR. Oceniając należycie ogrom pracy dokonanej przez etnografów radzieckich, należy ~wierdzić jeszcze raz brak opracowań metodologicznych mimo bogatego materiału faktograficznego zebranego w toku badań terenowych. Wprawdzie materiały ekspedycji terenowych ukazują się w wielu publikacjach, noszą one jednak charakter raczej opisowy. Większość wydawnictw dotyczy bytu i kultury chłopów kołchozowych Syberii, Dalekiej Północy i Dalekiego Wschodu, najbardziej ongiś zacofanych ekonomicznie, kulturowo i politycznie okręgów Rosji carskiej. Autor kończ~' ogólny przegląd twierdzeniem, że mimo b. różnej wartości materiału opublikowanego i nagromadzonego, poczynając od drobnych przyczynków kończąc na monografiach i pracach zbiorowych stanowi on bogaty ma,teriał faktograficzny na podstawie którego można sformułować twierdzenie, że kultura narodów radzieckich w okresie budowy socjalizmu rozwijała się jako k u l t u r a s ocj a l istyczn a w s w e j t r e ś c i i n a r o d o w a w s w e j f o r m i e. Prace Instytutu Etnografii AN ZSRR służą przede wszystkim celom praktycznym wynikającym z planu państwowego ZSRR, Ekonomicznej Komisji do spraw narodowościowych przy Radzie Najwyższej ZSRR i in. resortów gospodarczych i politycznych. P o t a p o w podkreśla konieczność prowadzenia badań kompleksowych przy współudziale historyków, iilozofów, ekonomistów i przedstawicieli innych nauk społecznych. Artykuł jest zaopatrzony w liczne przypisy i zawiera przegląd poważniej'szych prac etnograficznych ·z okresu ostatnich 15-u lat. N. N. S t i e p a n o w: Klasyk rosyjskiej i światowej etnografii S. P. Kraszennikow (Z okazji 250-lecia urodzin), s. 86-97. Zycie Kraszennikowa jest mało znane do chwili. przyjęci'! go na naukę do Akademii słowiańsko-grecko-łacińskiej. Fakt przyjęcia go do tej Akademii przemawiałby za tym, że był to syn ubogiego wojskowego. Przy okazji należy wspomnieć, że wychowankiem tej Akademii był również M. W. Ł o m o n o s o w. W 1732 r. będąc w przedostatniej klasie Akademii Kraszennikow został delegowany do Akademii Nauk ażeby wziąć udział w Drugiej Kamczacki.ej Ekspedycji w latach 173':j-1743, zwanej również Wielką Północną Ekspedycją. Kierownikiem Ekspedycji b~ł prof. 1. G. G m e l i n i obok niego G. F. M i 11 e r. Szczegółowa hIstoria podróży Kraszennikowa została opracowana przez A. 1. A nd rej e w a i N. N. S t i e p a n o w a. W tym artykule Stiepanow charakteryzuje poglądy Kraszennikowa na podstawie analizy jego prac. Kraszennikow przebył 25.773 wiorst w trakcie swych podróż v po Syberii i Kamczatce. Jest to cyfra imponująca choć niepełna, bo~iem nie' Wszystkie podróże znalazły się w pamiętnikach Kraszennikowa. Pamiętniki Kraszennikowa mówią o jego b. szerokich i wszeehstron- �672 673 I nych zainteresowaniach bytem i kulturą mieszkańców z terenów objętycb badaniami ekspedycji. Marszruta Kraszennikowa prowadziła poprzez Zachodnią Syberię, Ałtaj, Wschodnią Syberię, Przybajkale, Zabajkale, Jakutię Wybrzeże Ochockie i Kamczatkę. W pamiętniku znajdują się przebogate materiały etnograficzne dotyczące Ałtajczyków, Buriatów, Tungusów. Prócz pamiętników, praca Kra s z e n n i k o w a pt. O sobolowym przemyśle zawiera nie tylko szczegółowy opis o polowaniach na sobole i wyprawie skórek, lecz o obyczajach i obrzędach związanych z tym zawodem. Na Kamczatce pozostał Kraszennikow około 4 lata, w okresie tym napisał <10prac na różne tematy jak: opis swych podróży przez poszczególne okręgi Kamczatki, opis terenu i jego historii wg opowiadań tuziemców, opis życia, bytu i obyczajów, zarys historii ogólnej Kamczatki, słownik języków poszczególnych ludów, prace z zakresu historii naturalnej itd. Podsumowanie tych prac dało w rezultacie dzieło pt. Opis ziem Kamczatki, wydane w Petersburgu. Nie wszystkie prace jednak weszły do tego dzieła i w 1949 r. Akademia Nauk ZSRR opublikowała Opis ziem Kamczatki uzupełniony nowymi materiałami. Uczeni radziec·cy cenią prace Kraszennikowa i korzystają z nich, jako z podstawowego materiału E XVIII w. do historii i etnografii Kamczatki. W końcu 1742 r. Kra s z e n n i k a w powrócił do Petersburga, gdzie w 1745 roku został adiunktem, a w 1750 otrzymał tytuł profesora historii przyrody i botaniki i został członkiem Akademickiego i Historycznego Akademii Nauk. W owym czalsie staje się on jednym z najbliższych towarzyszy Łomonosowa. Wyrazem poglądów ideowych Kra s z e n n i k o w a jest jego praca pt. Rzecz o użyteczności nauki i sztuki w państwie wyd. w 1750 r., której główną tezą jest twierdzenie, że podstawą rozwoju nauki i kultury jest materialne zapotrzebowanie; potrzeba bowiem czyni człowieka mądrym. Kraszennikow wielkie znaczenie przypisuje państwu i prawodawstwu dla rozwoju nauk, w miarę zaś swoich możliwości porusza temat oświaty ludu. Naukę uważał za część życ,ia narodu, a rozwój jej wiązał ściśle z rozwojem ekonomicznym j kulturalnym pat1stwa, potwierdzając poglądy Łomonosowa w krytyc'e dysertacji M i Ile l' a' pt. O pochodzeniu' i nazwie narodu l·osyjskiego. Łomonosow ze swej strony wysoko cenił Kraszennikowa, czemu dał wyraz w swej opinii a Opisie ziem Kamczatki, ponadto WIspółpracując przy tłumaczeniu resume tego dzieła na język francuski. N. N. Stiepanow przytacza opinie wybitnych etnografów rosyjskich i!: XIX w. - XX w. D. N. A n u b c z y n a i Z. J. S z t e r n b e r g a a dziele Opis ziem Kamczatki i chociaż uważają oni Kraszennikowa za "zwykłego empiryka, fotografa rzeczywistości, zapalonego w swej pracy nie znającego metodologii badań", to podkreślają równocześnie genialną wprost jego wnikliwość w podejściu do zagadnień. Dziś jednakże można ocenić należycie jego prace i założenia teoretyczne bardzo postępowe jak na owe czasy; on pierwszy określił znaczenie badań kultury narodów zacofanych, jako określonego stopnia w rozwoju ludzkości. Stiepanow uzasadnia swe twierdzenie na przykładzie interpretacji materialistycznej, Mitologii, wierzeń i tajnych obrzędów ltelmenów Kraszennikowa. Autor w cpisie swym stara się być rzeczowym i obiektywnym, nie idealizuje żadnych stron życia narodów o pierwotnym ustroju, jak to zwykle czynili uczeni i podróżnicy tego okresu. Stiepanow poświęca połowę swej pracy Itelmenom, opierając się na opisie Kraszennikowa i porównywując opisy innych podróżników jak np. Stellera i póżniejsze L. J. Szternberga, który zresztą czerpał wiele informacji do swych pracz opisów Kraszennikowa. Stiepanow stwierdza, że jeśli chodzi o obrzędy religijne Itelmenów jest to jedyny tego rodzaju materiał, bowiem żadnemu z póżniejszych podróżników j badaczy nie udało się być uczestnikiem takiego święta, jak "oczyszczanie się z grzechów". Kraszennikow w opisach swych uwzględnia też zjawisko wpływu kultury Rosjan na Itelmenów. Historia i etnografia Kamczatki ściśle wiąże się w dziele Kraszennikowa, obejmując okres od połowy XVII w. do lat 40-tych XVIII w. Nie pomija też ciężkiego losu Itelmenów pod władzą administracji carskiej; z sympatią odnosi się do ich powstania w 1731 roku, naturalnie daje temu wyraz o tyle a ile cenzura carska pozwala na to. Dzieło Kra s z e n n i k o w a stało się pionierską pracą w zakresie badań terenowych nad kulturą i bytem ludów imperium rosyjskiego. Praca o Kamczatce była tłumaczona na język francuski, angielski i niemiecki w końcu zaś na holenderski i cieszyła się zainteresowaniem ówczes~ego świata uczonych podobnie, jak dźieło francuskiego misjonarza J. F. L a f i t a u o życiu i kulturze plemiop indiańskich Irokezów i Huronów. Do chwili obecnej wydawnictwo dzieł Kraszennikowa było wznowione czterokrotnie, ostatni raz w 1949 r. A nastazja ETHNOGRAPIlIA. Redaguje kolegium Pierwszy rego organu zawiera na A MAGYAR pod przewodn. N:EPRAJZI K. Kovacs'a ·Kojdecka: TARSASAG FOLYOIRATA Laszló. R. 1963. zeszyt wychodzącego już obecnie całkowicie regularnie staWęgierskiego Towarzystwa Etnograficznego "Ethnographia" wstępie artykuł T. H o f f m a n n a "O pojęciu «ludu» w etnografii". Jest to referat wygłoszony przez autora na posiedzeniu katedr etnografii Uniwersytetu im. Loranda Eótvósa w Budapeszcie w 1961 roku. Autor, wychodzi z założenia, że dotychczasowe pojęcie "ludu'" przy "określaniu problemów społecznych na podstawie filozoficznej" niebrało pod uwagę ich ekonomicznej treści i wychodziło wyłącznie. Z' hLsto.- �675 674 I: i IIi"! l.'i ~d " j, ryczno-socjologicznych założeń. Zadaniem nauki etnografii musi więc być opracowanie takiego pojęcia "ludu", które z jednej strony odpowiada wynikom innych nauk społecznych, a z drugiej jest w zgodzie z rzeczywistymi warunkami osobnych formacji społeczno-ekonomicznych. N. I k va i w artykule Praca przy sianie i przygotowanie paszy w górach Zemplińskich pcdaje szereg ciekawych danych dotyczących tego działu gospodarki z terenu podgórza w Zemplińskim (Ziemneńskim); autor podaje wiele nazw, szczegółów techniki zbierania i przechowywania siana, nanędzi de tego używanych itd. M. in. występuje tutaj stosowanie nieznanej na innych obszarach Węgier "ostrewki", po węgiersku "osztró", W okolicy jest jednak szereg wsi słowackich, przesiedlonych w XVIIIw. spod Karpat, stąd wiele wpływów słowackich; autorowie podają często również i słowacką nazwę wielu przedmiotów. Bardzo interesującym dla nas jest również artykuł G. S z e h e n i e g o O pasterstwie w rejonie esik (dziś w Rumunii). Autor daje tu ciekawy przegląd pasterstwa w Karpatach siedmiogrodzkich w jedynym regionie, w którym do niedawnych czasów istniało w głównym grzbiecie Karpat pasterstwo wc:gierskie (,gzeklerskie). Autor podaje wiele form, szczegółów gospodarki i tE:(:hi1iki, określając je nazwami. Ciekawe są szałasy przenośne oraz kryte półokrągłym dachem z kory dębowej. Pasterze łączyli się w związki pasterskie (juhgazdasag, esztenatarsasag). Poza tym elementy tej gospodarki szałaśnej nie odbiegają od ogólnie występujących w Karpatach. Nazwy są bądź węgierskie (niektóre przeszły do słownika szałaśnictwa północno-karpackiego np. juhasz, kasar czytaj koszar, szaltas czytaj sa/.asz) część jest rumuńska (np. esztena < st1.na, eszterunga < strunga, pajta < poiaUi), część słowiańska (komarnyek), wreszcie część jest pochodzenia niejasnego. Na czele pasterzy stoi na hali bac s (czyt. bacz). Rozprawa b. cielewa dla naszych badaczy szałaśnictwa karpackiego, aczkolwiek dane pochodzą z ok. 1940 roku; później, w ramach zmian politycznych i przesiedleń stosunki się zmieniły. W każdym razie fakt Występowania czysto węgierskiego szałaśnictwa w Karpatach jeszcze raz wskazuje na potrzebę wciągnięcia i nauki węgierskiej do międzynarodowej współpracy nad badaniem pasterstwa karpackiego (zob. II Konferencja Karpack;ł, Kraków 1960). Węgrzy mają zresztą na polu badania pasterstwa karp8ckiE";o ostatnio szereg wyników (B. G u n d a, A roman pasztorkodas magya7' kapeso/.atai, Nep es Nyelv 1941, L. F o l d e s, A juhtartas tipusai es epitm(!r.yei a Karpritmedenceben, Nyelvtudomanyi Kozlemenyek 1957, 1-2, oraz zbiorowe wydawnictwo w języku niemieckim o szałaśnictwie w KarpatRch wydane w 1961). S a n d o I' zajmuje się z kolei "Dziecinnymi zabawk~mi z badyla l,cls:urydzy w Berettyóujfalu". 1. E I' d e l y l daje obszerne sprawozdanie z "Wyprawy etnograficznej do Pamiru w r. 1956", podjętej pe,.l kierunkiem zmarłego później prof. Bernstamma, w której autor bruł udzi",j obok innych archeologów, etnografó\v i antropologów radzieckich. Wyprawa miała charakter nania równocześnieprzede i sz:::z:s tk' lm arch,~ologiczny, ale dała możność dokodrobniejszych materiałów p~ ,obserwacJI z zakresu etnografii. Cały szereg .W kronice u ' mieszczonych Jest w dziale "drobne wzmianki" mieszczono przede wszystkim 'f . .... . . wum etnograficzno h' t . m ormaCję o rozbudowie archi- IS orycznego zawierają e d k zanikających form i prz k " . ~ ge o 'umentację z zakresu wienia szeregu pozycJ'i :ęag~ow,,~shtn:ch, DZIał recenzyjny obejmuje omólers ..•. lc 1 Jednej fińskieJ' . . . W num erze 2 -lm na czoło wysuwa się artykuł L V ' ma węgierskiego budownictwa ludowe 'o ,a r g y a S a. BadaQ .:tule, będącym referatem na W.aln m w naszych .czasach. W swym art yrzystwa Ludoznawczego w roku 196; Zgromadzemu Węgierskiego Towacia dotychczasowej nauki 'g' k: autor wskazując na znaczne osiągnięl wę leI'S lej w zakresie bada' b d . udowego, postuluje równocześnie ab'. ' ma u ownictwa traktować budownictwo ludowe . 'k ) obo.k badan czysto teoretycznych, . Ja o matel'lał do wyko t' amu nowych elementów art t . rzys ama przy szuk budowlanych przy nowoczeYS YCZnbYCh, arc.hltektonicznych czy techniczno. snym udowmctwi .. k' Się W ramach obecnych, socjalist ezn ch e WI~JS, Im, rozwijającym sz~rokim tle porównawczym z y l ~ . p.rzeobrazen. L. Vargyas, na klasyfikacji podaJ'e IV c ,,' uwzg ę nlemem wszelkich na tym polu zęsc rozprawy Badani k" nych dziejów ballady ludoweJ'" F" " 't' a w za reSle sredniowiecz. mSKJ e nograf A V' l k Szopy z namiotowym dachem w'l . . l U n a dał artykuł nymi zdjęciami r-rtykuł ar' pl) nocnej Finlandii. Ilustrowany liezz dachem stożkO;ym cz' ernoa IZU J€ ten typ budownictwa drewnianego . "spa owym d ,. ' d terenie. Z z8kresu mu"yki ]. d .. ' osc często spotykanym na tym . u owe' l opl~raJąc . l' . (C .." c Się g owme o muzyke 1udowa . narodu Marl' . zeremlsow) poch d' t . i.'('!i'a (ne r: l' 7 C S ~ ] , f!. . o Zl ar ykuł G. L u k ó System . . J.~... ....o. _ J.-, ~ nl~1Wi.·"1 Turni trefL'"?' ~ 91.ersklego; autor daJ'e kł d ' ',' -'. /, ", 1) cc:eiOiU u lu~!!. 1O'?przy a y szeregu P' b' . słomy, kory drzewneJ' kosz" p.~c'~ .' s. oso ow plecenia z rogoziny, . ), .~~.JneK m"t 1"'[ NI B dz.iel •• -,"e7n;o"la tk .ac k"tego. z-.. S" ..,,' od I' o S S" w artykullku O P/s «ia;nych _ 'o dotyczące artystycznego rzemiosł tk k' lOQ",ar u p')daJc szczegóły kol . a ac lego uprawiane d . en pn;ez rodzinę Kovacsów k . .' go o wIelu pod 'ł w omltacle Tolna' J'ed . Zl w polowie XIX wieku swoi t. 't. ,€:nz mch sporządujemy nieco szczegółów dotYCsą 1l1 SrukcJę. W drobnych notatkach znajh ząCjC nazw miar . , oraz urządzeń d::J przewra a' b" p::Jwlerzchm w XVI w. . c ma z oza zzetego z V' . h tHce obszerne omówienie \V gł ,.. as'll' elyi puszta. W krosk''lego etnografa N D u y oszonego w Budap' .szcle. o d czy tu rumuń. . . nare o pr,c~ch sel'" CI' emli N'luk. dotyczących pc' . .. . ,C.ll W UlU Rumuń3kiej Akadl . .' vnązan wegl k" . Udowej. W recenzjach : ...' en' ,eJ l rumuńokiej kultury H m. m. omOWJenl" pubJ'k .. S u:lgariae et Centralis ac O' t. r .. , l aC]1 " ludia Ellmolo-rica pod redakcJ'ą prof Bel" G rlen a I~ Eurepae" wydawanej w BUdap;>s;cie . l U n d a l po" .. etnologicznym w środkow . . ~wlęconeJ porownawczym studiom , ej I wschodmeJ Europ' z_regu publikacji niemieckich d' l' . Ie, poza tym omówienie Numer 3 Z . ' ra zwc {Ich I w.;gierskieh. . aWlera na \\'stqple arh'kuł S '" . . w I' d' e s z a "Obr<:lz świata I ;. Q ł ł • �671 676 I, !' ,, [ : bajarza ludowego L. Ami"; w komitacie Szatmar, we wsi S'amoszeg żyje sędziwy L. Ami, naj starszy z ludowych bajarzy (opowiada:zy b~j~k); w swoich opowiadaniach wytworzył on swoisty system patrzema na sWIat, którego zasadnicze zręby kreśli niniejszy artykuł. E. K i s b a n omawia w artykule Wnioski z rozmieszczenia zwyczaju chleba owocowego zwyczaj pieczenia w okresie przed Bożem Narodzeniem tak zwanego "chleba owocowego" na terenie części Szwajcarii, Austrii, południowych Niemiec i południowo-zachodniego klin u Węgier. Z kolei czasopismo zamieściło przekład artykułu włoskiego uczonego V. L a n t e n a r i "Irracjonalizm w etnologii" będący fragmentem pracy tegoż autora. J. B ark a n y i przedstawia problem Króla zwierząt w węllierskich bajkach ludowych. Bela C. N a g y omawia "Melodie żałobne" w muzyce ludów ugrofińskich i wschodnioeuropejskich. Z. E r d e l y i podaje drugą część swej rozprawy Przyczynki do symboliki węgierskiej poezji ludowej. Z okazji niedawnej rocznicy E. Benedeka (18;}!!-1929), węgierskiego pisarza, a zarazem i etnografa-folklorysty, A. Kovacs przypomina jego zasługi dla zbierania i badania węgierskiej pieśni ludowej. B. S a r o s i omawia "Cytrę i grę na cytrz~ w okolicy Segedynu". W drobnych wiadomościach J. Herepei podaje nieco danych dotyczących garncarstwa siedmiogrodzkiego w XVI-XVIII" wiekach, L. Szabó pr,zedstawia sposoby .wytwarzania jabłecznika i octu z jabłka w rejonie Tiszahat a F. K o va c s pod tytułem "Etnogeneza a liczebniki" daje streszczenie z referatu z VI Międzynarodowego Kongresu Antropologicznego i Etnologicznego (Paryż 1950). Interesująca jest notatka Z. U'j va r y Węgierskie tradycje a slowackim zbójniku Janosiku, w której podano wersję tradycji o Janosiku spisaną niedawno we wsi Het w k-mit2,cie Borsod na półnccnych Węgrzech, n'~ terenie etnie: n'e Wi;gier:'lkim, Autor dobrze zna literaturę (prace Melichercika oraz P. Eogatyrewa, Der slowakische volksheld Janosik in Volksdichtung und bHdener VoiksKunst, (w Deutsches Jahrbuch ftir Vclkskunde VI, 196J, I). WśrJd recenzji zasługuje na uwagę recenzja z węgierskiej pracy o hall adach zbójnickich we wschodniej Europie (Kelet-európai nepek betyar balladai, Budapest 1959). Recenzent (I. Dankó) wskazuje na to, że popularny charakter publikacji wyłącza większe objaśnienia, poza niezbędnymi filologicznymi; tylko przy bardziej słynnych zbójnikach jak Janosik czy Pintye vitez podano dane dotyczące ich biografii historycznej; autor recenzji wskazuje na potrzebę uzupełnienia pewnych danych historycz\1ych choćby z publikacji węgierskiej L. P a t a c h i, Capitani de cete militare si haiduci rom;ni la inceputul veacului al XVIII-lea, Studii si articole de istorie, II, 1957. Num=r 4. czaso':lism otwiera cbs.zerne studium E. F e l i T. H o f e r a oparte na 'badaniach we wsi Atany w komitacie Heves: autorowi~ zajmują sif; przede wszystkim najpierwszymi formami narzędzi jakimi są kopaczki, motyki itp. nar~ędzia p:'Jnocnc przy Narzędzia pracy l ehlopa, kopaniu, pieleniu itd. V. D i ó s z e g i na podstawie podróży naukowej do Mongolskiej Republiki Ludowej w roku 1960 omawia "Zagadnienia sza.manizmu mongolskiego". Imre K a t o n a daje obszerne studium o "Ubiorze robotników ziemnych", opierając się tak na starym materiale (z opisów, starych fotografii, rycin) jak i na współczesnych obserwacjach. Z. Erdelyi daje trzecią i ostatnią część swej rozprawy o symbolistyce węgierskiej poezji ludowej (zob. wyżej). W drobnych notatkach L. Kiss publikuje dane dotyczące dwóch starych dworków drobnoszlacheckich w rejonie tak zwanego Nyirsegu z XVII-XVIIl w. J. Herepei podaje dalszy ciąg swych danych o dawnym garncarstwie siedmiogrodzkim, F. Oszvald publikuje z akt sądowych kilka dokumentów do stosunków rodzinnych w komitacie Szolnok XVII w. W kronice dłuższe sprawozdanie z sesji Węgierskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Gyula w czerwcu 1961. Dział recenzji jak zawsze obfity, m. in. omówiona został8. publikacja ·Uniwersytetu w Segedynie Neprajz es Nyelvtudomany I-IV, 1!)57-1960. Poza pracami węgierskimi zrecenzowane dwie prace obce (jedna angielska i jedna fińska). Z działu recenzyjnego zdać można sobie w pełni sprawę :z obfitej węgierskiej produkcji w zakresie etnografii i folkloru w ostatnich latach. Jan ~yehman KarolOg i e r, DZIENNIK PODROŻY DO POLSKI 1635-1636. Tłum. E. Jędrkiewicz. Biblioteka Miejska i Tow. Przyj. Nauk i Sztuki w Gdańsku. Część I, Gdailsk 1950, część II, Gdańsk 1953. Pelny, w barokowym stylu tytuł dziennika wydanego poraz pierwszy 16~5 rolm po htcinie brzmi: Carolii Ogeerii Ephemerides sive iter DanieHm, SHecicHm, PoLonicum, cum esset in comitatu I!lustrissirni CLaudii w Mamm: comitis Arauxii, ad septentrionis reges extraordinarii Legaii. Autor, prawnik z wykształcenia, literat, humanista z zamiłowania, to:,arzyszył hrabiemu de l'vIesme jako drugi sekretarz, w jego specjalnej mIsji dyplomatycznej do Polski. Rezultatem tej misji było zawarcie pokoju we wsi Sztumskiej między Polską a Szwecją. Dziennik Ogiera posiada znaczną wartość jako żródło historyczne do dziej~w politycznych tych czasów, ale na marginesie opisywanych wypadkow, rysują się stosunki zwyczajowe i obyczajowe w Polsce a ściśle mówiąc w Gdańsku 'i na Pomorzu. Niektóre zapiski Ogiera rzucają światło na st.osunki wiejskie w pierwszej połowie XVII wieku, inne zaś są ciekawyr~ll przyczynkami folklorystycznymi, opisami zwyczajów, wierzei'!, przesądow w Gdańsku i okolicy; z tego też powodu posiadają pewną wartość dla etnografii. . Probl:my ~tniczne prawie nie interesują Ogiera, co zresztą zgodne Jest z ogolnyml poglądami dyplomatów XVII wiektt, ale tu i ówdzie no- �679 678 tuje autor pewne spostrzeżenia, które rzucają światło i na te zagadnieni.a. Uderza go dwujęzyczność w obrzędach kościelnych, zwłaszcza tam, gd.Zll~ występuje drobna szlachta z okolic Gdańska, ludność wiejska i "gm m" miejski. . . 17 czerwca 1635 roku udaje się Ogier do kościoła w Jankowem 1 Opisuje odbywające się nabożeństwo: "...katolicy śród łez i westchnień śpiewali po polsku hymny. Obraz był starożytnego chrześcijan prześladowania, gdy się widziało gmin biedniusieńki, co zeszedł się zewsząd ze wsi (albowiem w mieście są jeno trzy lub cztery katolickie rodziny)" '. To samo zauważa się w Gdańsku: " ...widziałem liczne pospólstwo śpiewające w klasztorze (Dominikanów) po polsku hymny i psalmy 2. Podobny fakt uderza w Wielki piątek, również u Dominikanów, gdzie jest świadkiem procesji biczowników w czerwonych płaszczach i śpiewających "polskie śpiewy"". Przy okazji zapisków Prussicae aut Cassubice z wycieczki (nam sunt do Kartuz notuje, że są to: terrae in Cassubia). Ciekawą notatkę dorzuca Ogier o Szkotach, jako obnośnych handlarzach na Pomorzu. W Łasinie, gdzie przebywał wraz z posłem, spotkał niejakiego Hailbrona, Szkota szlacheckiego stanu, który od lat 30-tu mieszkał w Łasinie, trudniąc się handlem pieprzem, smołą, masłem itp_ Zdumiał się poseł L'Vaux, stwierdziwszy, że ten oto stojący przed nim "boso, z gołą głową i w samej tylko koszuli... jest prawdziwym, rodzonym bratem pułkownika Hailbrona, który królowi francuskiemu dowodzi dwunastoma tysiącami ludu" '. Do Gdańska docierała wraz ze spływem zboża i drzewa ludność: z ziem całej Rzeczypospolitej, której autor dziennika przypatrywał się z ciekawością, i wśród niej zauważył, "Rusinów", grecko-katolickich. Unitów, którzy przychodzili do kościoła Dominikanów święcić chleb i innejadło ". Zasięgał a nich wieści od Dominikanów, ale czy to informatorzy niezbyt się orientowali w tych sprawach, czy też autor nie całkiem jasno rozumiał, wiadomości te są bałamutne. Rusini, wedle tej notatki, mieli pochodzić "z wielkiej Rusi" czyli "Moskwy", a jedynie mieszkali w Polsce. Bardziej trafnie podaje wiadomości o braku celibatu śród księży unickich i o prawosławiu, czyli jak pisze "schizmatykach" u. Opis trybu życia ludności i stopy życiowej autor notuje z dwu różnych obszarów, z okolic Łasina i samego miasteczka, zniszczonego wówczas przez wojnę, oraz z okolic leżących na sz!<:,ku z Gdat'Jska do IvIalborga i dalej do Sztumskiej \vsi. Opis wsi w drodze z Gdańsl<'a do Malborga podaje autor: "Wszędzie rozproszone, w niewielkich od siebie odstępach, domy wieśniaków porządnie i wygodnie z cegły zbudowane. \Vd7.ięczne są ogrody, role najpiękniej uprawione, siecią strużek wodnych zamknięte i ogrodzon", Bydła na polach ilość niezmierzona; wsie bardzo liczne. Milo tam patrzeć na bociany budujące swe gniazda na dachach i znoszące wiele kawałków gałęzi na ich ustrojenie ..." 7. "Wszędzie pasła się mnogość wielka koni, bydła rogatego i trzody chlewnej" 8. Wzmianka natomiast z okolic Łasina jest w swojej treści wstrząsająca: "Nie ma zaiste rzeczy równie żałosnej i strasznej, jak widok tych ruin; widzieć jak ludzie, którzy pamiętają, że przed niewieloma laty byli obywatelami kwitnącego miasta, żyją jakby zagrzebawszy się w zwaliska i nory swych własnych domów" 9. Na tym tle i dom proboszcza "to cztery dziurawe ściany z gliny ze strzechą słomianą, co przez cały ów dzień deszcz przepuszczało" 10. A ludzie? o nich autor tak pisze: "...nędzarze, którzy wśród nieszczęść nadmiernych ledwo ludzkie jakieś zachowali obyczaje i którzy na kształt zwierząt w jaskiniach pełnią żywot...". Skoro już mowa o budynkach i mieszkaniach wiejskich, wspomnieć wypada o ciągłych narzekaniach Ogiera na brak zajazdów i wszelkich możliwoŚ'Ci noclegowych w Polsce. Nie jedyny obcokrajowiec dotykał tej bol~czki, któn zresztą była wynikiem specyficznych stosunków Vol Polsce, gdzie podróż szlachecka czy też magnacka odbywała się z dworu do dworu, bądż też z podró2.ującym ciągnęła się cała karawana służby z namiotami, łóżkami, pościelą itp. Zali się na zajazdy w Polsce Szkot Joannes Barcalny Icon animorum (Londyn 1614), J. J, Kausch z Wrocławia (1791), Hauteville (XYII w.), Verdum; do ich głosów dołącza się opinia Ogiera; i tak w drodze przed Toruniem pisze: "ponieważ nie było tu ani sieczki, ani dogodnej stodoły gdzieby przespać się można, spałem na wozie, na starej słomie"!l. "W Ła6inie rozpadający się dom proboszcza, z zaciekającą strzechą 12, w Grudziądzu 1\ w Kwidzyniu 14, wszędzie to samo, wszędzie sypialiśmy tam na ziemi, na garści sieczki, w trzy lub cztery razy większym brudzie niż w każdym przytułku dla chorych; tak spaliśmy zresztą prawie stale przez cały czas tego posłowania w Polsce" 1:;. N8jbgrdzie,) ponury obraz stosunków noclegowych maluje autor pod datą 27 lipca 1635 r. z nie nazwanej wsi, położonej około milę od Torunia. A oto opi~, noclegu, rzucający światło na wnętrze wiejskiej chałupy: "...wesziiśmy clo czegoś, co nie wiem, czy mam nazwać łaźnią czy oborą, bowiem walczyły tam o miejsca bydlęta mieszane z ludżmi. Leżało tam z jednej sh'ony na ziemi, jak zarżniętych, sześciu sług wojewody, z drugiej zagrzebani w sieczce i piernatach chłopi, mieszkaniec domu, z żoną, dziećmi, dziewkami służebnymi na ławach, które stały pod ścianami, spał w jednym kącie... Germand ... w drugim nasz teolog, aby się przypadkiem nic' szturkali piętami, przedzielał obu ... Tatar, rozwalony ... na sporej kupie świeżego siana. W inszej stronie, w kącie koło pieca, leżała chora niewiasta w połogu, wszęd'de zaś psy, gęsi, wieprzki i kury" 16. Nie lepiej wypadło w Łasinie w domu proboszcza 17, możliwie zaledwie li miejscowego bednarza, w komorze "na czystej pościeli i pierzynie, �681 680 • 18 • • e wraz z żoną w sieni usłał sobie legowlsko . N1C Wlę po d czas g d Y s am . . ł" k' ęty , g z'e Cl' co w tych stronach podróżują, wozą swoJe oz a l sprz , " d Zlwne o, konieczne". . . d' . O pożywieniu w Dzienniku jest często mowa, ale zaplskl o twarzaJą stosunki wśród mieszczaństwa gdańskiego i wśród ·szlachty. Jed~na charakterystyczna dla Polski, wzmianka, posiadająca pewne znaczeme etn?gra. to wyraz oburzenia że na posiłek wieczorny w Grudzlądzu f lczne, ' kt" siono marszałek ofiarował im dwie półmiseczki rybek, " ore przY~le . . z czarnym chlebem. Ani chybi, tego samego rodzaju są przysmakl, Jakle .. " 19 d o FrancJ!... podaje się posłom przybywającym . .... . , . O owocach w Gdańsku pisze: "Gruszek przynajmmeJ l J~błek l,sllwek mają pod dostatkiem i nie do pogardzenia. Orzechy nalezą u mch do przysmaków i nie sadzą oni ich wszędzie byle jak po polach, lecz w ogro- dach, bo są rzadsze niż u nas". . . J est rzeczą charakterystyczną, że ubiory szlachty l mleszczan pomorskich, zajmują stosunkowo niewiele miejsca w dzienniku. Jest .,to tym dziwniejsz.e, że pod koniec swej podróży przez Lubek.;; z', Ham~urg _l, b~cznie notował sposób ubierania się ludności. Ze wzm13nek Oglera wym~a, . Gdańsku były inne stroje mieszczańskie, inne zaś szlachec~le. ze w .. .' ozczegoł! Mieszczańskie, zwłaszcza kobiece, cechowała barwno~c l mne ,o. • O weselnym stroju szlachcianki powiada, że przypomma ?n U~lOry francuskich dziewcząt wiejskich. Natomiast uderzył go ublór załobny na pog.rzebie polskiej szlachcianki. Opis ten, zawierający momenty etniczne, warto pr.zyt?czyć: "Te, które nie nosiły szat żałobnych, były w sukniach długich l mewygodny·ch, ale kosztownych i wlokących się po ziemi. Na futrzanych. czapkach noszą perły i wszyte krótkie złote źdźbła, p o d b l' o d.ę P ł o t n a, J.a k b y nasze obrusy, które zaciągają az na usta J po~ n o s broniąc się tak przed szkodliwymi wpływami klimatu... rzekłbys, że muszą być chore, tak sobie i gardło owinęły" 22, . Ubiory ludowe, wiejskie, tylko jeden raz zostały przez autora. d~strzeżon e i to właśnie we wspomnianym już Łasinie. Otóż syn wymlemOnego Hailborna Szkota, stał przy ojcu boso, z gołą głową i w san:ej tylko koszuli 23. poniew'aż autor nie podał wieku dziecka, trudno soble .a tym wyrobić sąd. W każdym razie, w Polsce (np. Kujawy, Pomorze) Jeszcz~ w XIX wieku dzieci a nawet chłopcy do około 14---16 lat nie nosili spodm ale wyłącznie koszule. Zapewne ta relacja XVII-wieczna jest echem tych stosunków. Inne dziedziny bytu materialnego ludności pomorskiej nie znalazły oddżwięku na kartach dziennika; nikłe jedynie przytacza autor wiado:ności~ że w Prabutach gospodyni -staruszka "PosYPY"''l.ła izbę naszą kWlataml i woniejącymi ziołami", a dalej, że ,.na kanałach niektóre z nich są całkiem czworoboczne, rzekłbyś, pływające wyspy" 24. Z rzemiósł miejscowych jedynie bursztyn zasługuje na uwagę; raz gdy zwiedzał "warsztaty kilku rzemieślników sprzedających wytwory bursztynowe" 2j i potem 'znowu w czasie wycieczki do Oliwy, gdzie powiada "z okrutną przyjemnością zbieraliśmy tam bursztyn, który wiatr wyrzuca wraz z pianami morskimi" 21;. Nieco więcej dodaje przy okazji wycieczki do Kartuz, gdzie zakonnicy ofiarowali mu kawałek bursztynu, "v..-ydobyty z ich jezior i twierdzili, że ich rybacy częściej go nachodzą, z czego wynika, iż to dzieło natury przypisać trzeba raczej ziemi pruskiej czy kaszubskiej, aniżeli twórczości morza". Niewiele też spostrzeżeń i uwag poczynił Ogier w zakresie ludowych zwyczajów miejscowych, a i te przeważnie dotyczą miejskiego folkloru w Gdańsku. Wspomina o zwyczaju gwiazdkowym obdarowywania dzieci zabawkami i smakołykami, przy czym opowiadają dzieciom, że przynosi je Chrystus po ciemku i składa je do przygotowywanej na ten cel miseczki lub koszyczka. Do ciemnego pokoju wchodzi ktoś ze służby, z dzwoneczkiem u nogi, "i wtedy dopiero chłopaczki i dziewczynki myślą, że przyszedł Chrystus", Obietnica darów gwiazdkowych była środkiem wychowawczym. W związku z tym zwyczajem na kilka dni przed wigilią (17. XII) odbywał się targ dookoła fary, gdzie ludzie kupowali dziecinne zabawki. Zwyczaj ten był powszechny, gdyż wśród kupujących było "pospólstwo". Oprócz tego słudzy panom i gościom też podstawiają miski, "aby dostać swego Chrystusa". Z okresu wiosennego zanotował Ogier zwyczaj p r i m a a p r i l is o w y, o którym pisze " ...w całych chyba Niemczech Jakoś się krotochwilnie obchodzi tak, iż się ludzie zwodzą i w pole wywodzą". Zwyczaj ten" wszczególnym u niewiast jest poszanowaniu" 27. W Wielki Piątek widział 0:1 w Gd1ńsku procesję biczowników w czerwonych ,płaszczach, wśród których przeważać musiał okoliczny ż y w i o ł p (}l s k i, gdyż pieśni śpiewano po polsku". Również zwrócił uwagę na zwyczaje świętojańskie, z którymi spotkał się w okolicach Torunia: _,Widzieliśmy też chaty wieśniacze obwieszone snopami ziół, bo ten sam tu u nich obyczaj, jakiś potem czas zachował się u nas, wyjąwszy, że w okolicach gdzie siła luteranów, nie wolno palić ogni świątecznych". Podobnie jak zwyczaje doroczne i rodzinne ledwo są przez Ogiera zauwa~.one: wspomina o pogrzebie szlachcianki, a dwa razy 28 o obrzędzie i uroczystościach weselnych w Gdańsku. Przy tych okazjach omawia, bardzo zresztą pobieżnie, stroje obrzędowe. Na uwagę zasługują dwa opisy. Pierwszy, to wzmianka o przenosinach, które to miejsce brzmi w oryginale: "Erat inter illas nova nupta, quae isto die in mariti domum duci debebant, quam sol2mnitatem vocant ipsi «transmigrationem,,". Drugi opis podaje kolejność orszaku weselnego. " ...naprzód idą. parami mężczyźni, �683 682 ludzie znakomici, a pan młody kroczy między dwoma pierwszymi; potem w niewielkim odstępie za starszymi odzianymi w różnobarwne suknie pannami idą niewiasty. Między dwiema ostatnimi kroczy panna młoda". O wiele bogaciej reprezentują się w Dzienniku zapiski na tematy wierzeniowe sekretnych czarodziejskich zabiegów i oparte na nich poglądy oraz wiedza' przyrodnicza epoki. Dziennik odbija wprawdzie folklor mieszczaństwa gdańskiego, a nie świat wierzeń i przesądów ludowych, ale treści te wspólne były całemu społeczeństwu, a ze względu na ich folklor są niewątpliwie przedmiotem etnografii i dlatego właśnie winny wejść w przedmiot etnografii i w skład tych omówień. Sam autor dziennika, mimo swego wykształcenia, na serio bierze wszelkie opowiadania Kerschensteina i innych, podkreślając mocno autorytatywną wartość tych treści. A oto garść wierzeń, które dotyczą świata zwierzęcego, myśliwstwa, magii i medycyny. . Wedle ogólnych wierzeń w XVII wieku racica łosia, zwłaszcza łos1a zabitego w czasie wiosennego parzenia się, uważana była za środek leczniczy; wierzenie to było też rozpowszechnione wśród :uieszczaństv.:a gdańskiego, czego wyrazem jest wzmianka o obdarowamu Varennes a przez Kerschensteina taką właśnie racicą 29. Z okazji śniadania wYda~ego przez wojewodę Stanisława Lubomirskiego 16 września 1635-1636 p1sze: Niezwykle smaczne było danie z mięsa łosia, którego oni zwą g!' U b y m ~ w i e r z e m, a którego racicą -co to ma uzdrawiające własności obdarzył wojewoda posła naszego. Tę racicę myśliwiec zaraz, gdy strzałem z rusznicy położy potwora, a moc jej lecznicza jest największa, jeśli potwór padnie w czasie parzenia się albo w każdym razie podczas rykowiska" :10. W czasie spożywania łosich chrapów - opisuje Ogier - padają "wcale grzeczne dykteryjki o zwisających wargach członków domu austriackiego". .r. Sto B y s t roń w Dziejach ob yczajów w da.wnej Polsce 31 podaje za Delarac'em, Jakubem Trembeckim i na podstawie innych źródeł, że lek ten służył przeciwko podagrze i bólom głowy, że wany był na Zachodzie i w Turcji. Z dziennika jednak nie wynika znajomość jego we Francji, a dalej, należy wnosić, że przede wszystkim przypisywano mu wła~ciwości afrodyzyjne. O turach i leczniczej, czy też profilaktycznej roli pasów z turzej skóry, dowiaduje się autor dziennika z opowiadań Kerschensteina, co wyraża w swoim dzienniku "to nic innego, tylko leśny byk, którego mięso jest wielce delikatne i smakowite". A dalej podaje: "bo turów jest mało i znachodzą się tylko na Mazowszu i na Litwie". Turze rogi były już też rzadkie i były cennym darem, który otrzymał poseł francuski od opowiadającego. Pasy z turzej skóry nosily w Polsce kobiety brzemienne, a w ogóle ich "skóra ma pomagać niewiastom przy połogu". O pasach z turzej skóry służących brzemiennym kobietom, wspomina również J. St. Bystroń. Niedźwiedź był zapewne dla Ogiera nie mmeJszym egzotykiem od tura" toteż opowiadania Kerschensteina na ten temat uwiecznił w swoim dzienniku. W relacjach tych miesza się ciągle rzeczywistość z fantastycz-· nymi zmyśleniami epoki, podobnie jak przy łosiu i turze. Dowiaduje się więc autor, że niedźwiedzie łapy są przysmakiem na stole magnackim, że chłopi litewscy chwytają w sieci żywcem niedźwiedzie, i wodzą je do miast na krwawe walki z bykami i psami, które to widowiska miały być częste w Królestwie. Ale oprócz tego dowiaduje: się, że "zdarza się nieraz, iż niedźwiedzie zapłoną miłością do niewiast. i źe ba,rdzo niedawno w Gdańsku oswojony niedźwiedź zgwałcił pewną służebną" 32. Na koniec wierzeń o zwierzętach warto omówić motyw' o jaskółkach zimujących w wodzie. O motywi~ tym jako pierwszej po_o głosce słyszał Ogier iW Szwecji, i w Polsce. Przeor ·klasztoru w Kartu-· zach potwierdził: "źe mianowicie w pierwsze zimna gromadą całą zbijają się w kłąb i zapadają w głębinę wód, aż do następnego lata. Zdarza się· nieraz, że rybacy wyławiają sieciami z tych jezior takie kłęby jaskółek" które gdy je porozdzielają i do ognia przyniosą, oźywają na jakq chwilę,. a potem nagle giną. " ...nikt nigdy nie potrafił jaskółek na tym przyłapać,. j'ak się w ów kłąb łączą i zbijają, albo jak się rzucają do wody, albo> jak jakimś sposobem z niej wychodzą". Autor dodaje, że tylko pewne ~atunki tak zimują, inne odlatują w cieplejsze kraje po Podwyższeniu, św. Krzyża 33. Stwierdza dalej. źe w Szwecji słyszał a tym jako a niepewnej pogłosce, ale tu utwierdził się w pewności co do tych faktów. Motyw' to znany z "zalotów" Klonowicza, "Sielanek" Zimorowicza, W. Potockiego, Krzp.czyńskiego i p0w8zechny nie tylko w XVII w. ale powtClrza się wciąż w literaturze etnograficznej XIX i XX wieku 34 odegrał też \pewną rolę w ,,Balladynie" Słowackiego. Relacja O g i e r a wskazuje dodatkowo, Że w jego czasach, wierzenie to znane było również w Szwecji w XVII w. Oprócz tego dziennik Ogiera zawiera opowiadania Kerschensteina .. które znane są jako wątki wędrowne podaniowe, baśniowe, a których większość łatwo odnaleźć w katalogu A. Aarne'go. Są to następujące motywy~ 1) O ludziach których na skutek sekretnych sposobów, nie imała się kula ani inna broń; posądzano o to regimenty passawskie, chawarskie i ludność z okolic Norymbergi 3S. 2) O czarownikach, działających z rozkazu diabła na szkod~ ludzi, zwłaszcza morzących bydło, któremu pękają kości wzdłuż. Głównie o znajomość posądzano holenderskich anabaptystów. (Opowiadanie Konstancji Kerschenstein). 3) O przebyw:mlu złyel-. duchów na osuszonych polach 36. 4) Motyw kochanki czarownicy, która przez posiadanie włosów ko~hanka, chce go uwięzić przy sobie, nie pozwolić na powrót do ojczyzny �685: 1>84 (z Szwecji do Gdańska). Kochanek miast własnych włosów daje kosmyki z niedźwiedziego kożucha. W czasie podróży okrętem, jakaś siła porywa 3,. kożuch Motyw maga (szwedzkiego) przenoszącego się do domu w Gdańsku, skąd przynosi w ciągu ćwierci godziny nóż, jako pobytu w Gdańsku i wiadomość o żonie kupca 38. 5) 6) O oczarowaniu powodującym zniekształcenie twarzy kupca dowód i bóle; czary :apotropiczne. i 7) Igły, włosy i inne drobiazgi podrzucone przez czarownicę-zbrodniarkę, powodują utratę przytomności ponoszącego szk( dę 39. Motyw handlu wiatrami: chustka z trzema węzłami a każdy z nich to wiatr łagodny, silny i huragan. Rozwiązanie trzeciego węzła przez marynarza poszukującego w chustce pieniędzy, powoduje huragan, który rozbija okręt. mieniącej się być pi\;kniejszą 9) Motyw o ukaranej szlachciance, i topi w jeziorze (w Kartuzach). .od Matki Boskiej. Szatan skręca jej kark .Mąż buduje kościół i nazywa go "Rajem Panny Marii" 40 • 8) ~,I " j. W. I, 321, Gdal1sk, " j. w. I, 117, 119, Lasin " J. W. Ił, 97, Gdańsk, :c, j. W. I. 341, Gdańsk, ,., j. W. I!. 123, Gdal1sk, l!, 30. 6. 17. 12. 5. X. 1635. VII. 1635. IV. 1636. IX. 1635. V. 1636. "' j. W. Ił. 81, GclaI1,k, 2. IV. 1636. ,. j. w. I, 311 I in. Gda,'\sk n. IX; I, 319, Gdal1sk 28. IX. 1635. "" Dziennik, Ił, 57, GGal1' k 11. III. 1636. ". Dziennik, l, 275, Czerwony Dwór, 16. IX. 1635. " POi'. J. St. B Y s l roń, Dzieje obycz~jów w dawnej Polsce, 462. '" Dziennik. 11, Gd"l1sk, 14. V. 1636. "" Dziennik. II, lJ7, 139, Kartuzy 12. V. "' Por. J. St. B Y s t roń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, str. 284 Oraz LUD •. 16~, reiacje z pow. Rawskiego. :::. DZlf'nnik, lI, 71, l:J.J-IOS. :\ll j. w. II, ·10 i in. :1', j. W. I, 32:5 i in. ." J. W. l, ~31, Gcłal1sk, 3. XI. .•" j. W. I, 311-333, Gdal1,k, 3. XI. .0 DzienClii', II, 133-115. Kartuzy 11. V. por. P. C z a p l e w s k i, Stosnnki naro-· "CWoŚC13l.Ce tv Kartuzji Pomorskiej. , i~ Józef :11 Gajek Stef<Jn C h m i e l e w s k i, ZMIANY W ZACHODNIEJ GRANICY ZA-· SIĘGU SOCHY W EUROPIE W ŚWIETLE ŹRODEŁ HISTORYCZNYCH,. SPOŁECZX¥CH 1 GOSPODARCZYCH, T. XXIII: 1961. Poznań 1962 str. 51-85. . Dziennik, 'DzienniJ<, 3 Dzienni!<, • Dziennil', I. I, II, I, 71. Malborg 17. 335. Gdal1sk 5. 73. Gdal1sk 21. 117, 119, Łosin VI. 1635. XI. 1635. III. 1636. 6. VII. 163:;; S. porównaj J. SI. B Y s t rOll, 'Quyczajów w dawnej Polsce. , Dziennik, II, 103, G(\al1sk 27. IV. " "Insi Grecy są schizmatykami. .. " Dziennik loc. cit. , Dziennik, Gdal1sk - Malborg - Sztumska Wieś, 24. V. str. , Dziennil<, Malborg, 31. V. slr. 45. " j. W. I, 115, Ła'in, 6. VII. j. W. str. 117. 29. 1. Dziennik, I, !lI. Przed Toruniem 23. V. " j. w. str. 115-117. Łasin 1. VI. " Dziennik n, 163, :vtalborg - Kw:clzyl1 4. VII. 11 Dziennik I, 269, Czerwony Dwór, 14. IX. 11 " j. W. str. 17 269. j. w. I. 115, Łasin "j. W. 6. V. DZieje 251, Hamburg, -t. VII. sochy Autor stawia sobie za cel wyjaśnienie następujących problemów .. l) Czy zachodnia linia graniczna zasięgu sochy była wynikiem cofnięcia się narzędzia z jego dawnych, dalej na zachód wysuniętych pozycji?' Czy też odwrotnie, wykreślała ona maksymalny zasięg ekspanSji sochy?' Zakładając, że zachodni zasięg sochy z przełomu XIX/XX wieku jest wynikiem rozprzestrzenienia się tego narzędzia, a nie cofania autor stawia dodatkowe pytania: 5C~ S. 119. ." j. W. II. 237, Lubeka, 23. V!. 1636. W. n. 2-15, Hamburg, 2. VII. 1636 i str. ,,, j. C h m i e l e w sk i w artykule "Zmiany w zachodniej grani.Cl} zaw Europie w świetle źródeł historycznych" powraca do interesującego od dawna etnografów i historyków pytania, jaka jest geneza pow,stania narzę·dzia orackiego określanego nazwą "s'ocha", a w szczególności czas pojawienia i drogi rozprzestrzenienia się jej na wschodnich ziemiach rdzennej Polski. si~gu 1) W jakim czasie, skąd i w jakiej oraz w Prusach. postaci socha przyjęła się w Pol- 2) Jaki był dawniejszy, najdal~j na zachód wysunięty zasięg starszej! pochodzeniem od dwupolicowej, sochy "łopatkowej". Na powyższe pytania' . autor daje następujące odpowiedzi. �687 686 l) Znana z badań etnograficznych zachodnia granica ~asięgu. sochy w Europie była wynikiem najdalszej ekspansji tego narzędzia, a me cofnięcia się jego na wschód. . . 2) Socha ..zaczęła się rozpowszechniać na zieJ;niac)1 pols~lch na Więkw szą skalę nie wcześniej, niż w XVI w.: rozprzestrzeniała Się z Mazo .sza w kierunku południowym jeszcze w ciągu wieków następnych. PrzYjęła się ona w postaci sochy dwupolicowej, narzędzia ukształco.ne~o z rad.ła wewnątrz-rylcowego na pobliskich terenach Białorusi, a m~ze ~ Podlasla. W tej też postaci przenikała wraz z osądnictwem mazowieckim od południa oraz z litewskim od wschodu do Prus. Granica zasięgu sochy, stanowiącej prototyp póżniejszej "łopatkowej", pierwotnie była wysunięta znacznie dalej na zachód. .Jej stref~ jeszcze';' średniowieczu obejmowała, z wyjątkiem wschodnich ziem PolskI rdzennej i części środkowej Białorusi (gdzie używano radła wewnątrz-rylcowego), całe niemal 'Prusy ,oraz całą zapewne liitwę. . . . . Na jakich żródłach oparł swoje wnioski S. Chmielewski? Jesll chodZI o genezę sochy to przyjmuje on koncepcję K. Moszyńskiego z jedn~czes~ ,nym oparciem się na podobnej argumentacji jaką dał K. M o s z y n s.~ l w Kulturze Ludowej Slowian. Jest to argumentacja oparta na anallZle różnych form narzędzi ornych i ich geograficznych zasięg.ów. K. M~sz.Yńs~i uważa że prototyp sochy dwupolicowej powstał w wymku zetkmęcla SlEl dwóch narzędzi: prymitywnej sochy łopatkowej posiadającej tylko rozdwojony rylec i radła rylcowego określanego przez autora jako typ r~dła polesko-podlaskiego, a niekiedy jako typ radła wewnątrz-rylcowego. Hlpo'tezę tę wyprowadza z faktu występowania so:::hy dwupolicowej na obszarach leżących pomiędzy zwartym zasięgiem radeł wewnątrz-rylcowych i soch łopatkowych. Sochy łopatkowe graniczą z sochami dwupolicowymi od półnccy i wschodu, zaś radła wewnątrz-rylcowe uJ zachodu i południa. 'Wykreślony przez K. Moszyńskiego zasięg radeł wewnątrz-rylcowych obeJmuje wschodnie Mazowsze, Podlasie i południowo-z3.chodnie Polesie (typ radła polesko-podlaskiego), oraz Chełmskie, Wołyń i Ukrainę (typ radła wołyńsko-ukraiński). Należy zwrócić uwagę, że tak wykreślo:1Y zasięg radeł wew:1ątrz-rylcowych jest niewątpliwie zasięgiem szczątkowym. Praw-clopodobnie pierwotny zasięg obejmował także tereny leżące na północnym wschodzie od granicy zasięgu radeł wykreślonej dla okresu końce: XIX i początl{u XX w., tzn. na obszarach objętych so:::h01dwupolicow;'; i bezpośrednio stykał się z zasięgiem sochy łopatkowej. O ile K. M o s z y ń s ki nie lokalizuje dokładnie obszaru, na którym mogła powstać socha dwupolicowa, to S. Chmielewski przyjmuje, że obszarem tym mnp,ły być tereny położone między górnymi biegami rzek Prypeci i Niemna, nieco bliżej Podlasia, czyli tereny znajdujące się mniej więcej w ce:Jtru:n póżniejszej strefy sochy tego typu. Według autora socha dwupolicowa nie mogła powstać n<1 innych terenach, a szczególnie 11<1terenach w:ich8d:1iej 3) : i Polski, w Prusach i na Litwie objętych pozmeJ zasięgiem tego narzędzia, ponieważ brak jest jakichkolwiek materiałów źródłowych potwierdzających występowanie sochy dwupolicowej na wymienionych wyżej terenach przed XV wiekiem. Istn;ejące materiały źródłowe potwierdzają natomiast w'ystępowanie innych narzędzi ornych. Są to przede wszystkim pługi, radła i płużyce typowe dla centralnej Polski oraz pługi, radła i sochy łopatkowe dla Prus i tylko radła i sochy łopatkowe dla Litwy. O występowaniu w Polsce centralnej pługów, płużyc i radeł przy jednoczesnym braku sochy dwupolicowej świadczą następujące źródła: l) nazwa daniny na rzecz skarbu książęcego, a później król~wskiego "poradlne", oraz dziesięcina od pługa (magnum aratrum). 2) sześć wzmianek o pługach i radłach z okresu lat 1432-1460 z ziemi łomżyńskiej, kolneńskiej, wiskiej i nurskiej znajdujące się w zapiskach ksiąg sądowych, 3) zapiska sądowa z pierwszej połowy XV wieku wspominająca o płużycy w ziemi zakroczymskiej, z terenu między Nasielskiem, a Pułtuskiem, oraz inne zapiski z XV w. z ziemi płońskiej, 4) stosunki osadnicze na Mazowszu wschodnim i w widłach Wisły i Sanu, w zakresie których S. Chmielewski podkreśla fakt przeniesienia na te tereny pługów, płużyc i radeł przez osadników pochodzących z Polski centralnej lub południowej, 5) systemy uprawy ziemi. Terenom centralnej Polski nie posiadającym przed XV w. sochy, autor przeciwstawia tereny północne i wschodnie tzn. Prusy, Litwę i Białoruś, na których socha występowala. Dowodzi że na terenie Prus obok pługów i radeł określanych nazwami łaoińskimi lub niemieckimi aratrum uncus, pfLu.g, hake istniało jeszcze jedno narzędzie o nazwie pruskie; norce (noTcye). Nazwa ta została zapisana w rejestrze czynszów z roku 1437 ze wsi pcdległych komorstwu w Szestnie (pow. Mrągowo). Natomiast w inwentarzach zamków i dworów (komturstw i komorostw) krzyżackich z XV i z pierwszej ćwierci XVI w. w spisach narzędzi gospodarskich obok pługów i radeł wymieniane są nazwy norgH lub norge (narge). Nazwy te wymieniane są zawsze parami, stąd wniosek autora, że dotyczą one narzędzia o podwójnym rylcu czyli sochy. Autor polemizując z wywodami A. Szelinskego I, interpretującego wspomniane źródła, jako dowód znajomości w średniowieczu sochy pruskiej czyli dwupolicowej uważa że na tych terenach w omawianym okresie mogła występow~t tylko socha łopatkowa. Na poparcie tego stwierdzenia podaje następujące argumenty: l) nazwy podstawowych części sochy dwupolicowej są nazwami słowiańskimi co prowadzi do wniosku, że narzędzie to powstało na terenach ziem słowiańskich, 2) wszedzie, tam gdzie orano sochą dwupolicov,'ą nie były używane �689 688 pługi i radła, podczas gdy żródła z XV i XVI wieku z terenu Prus poświadczają występowanie pługów i radeł. Natomiast jest możliwe wspóiwystępowanie sochy łopatkowej z innymi narzędziami ornymi, 3) socha dwupolicowa przystosowana była do zaprzęgu w jedną parę wołów, natomiast socha łopatkowa do zaprzęgu w jednego konin. Ponieważ dla terenu Prus w licznych źródłach wymieniano tylko konie (sweykis), które używano do wszelkich prac gospodarskich, w tym i do orki, stąd autor wysuwa wniosek; że Prusowie mogli używać jedynie sochy łopatkowe z hołoblami, 4) innym argumentem potwierdzającym wcześniejsze występowanie f'ochy, które w zależności od zaprzęgu były sochami łopatkowymi bądź autora zasięg sochy łopatkowej, który należy w świetle danych XVIIIw. i informacji F. S. Bocka 2 przesunąć znacznie na zachód aż do Prus (okolice Natangii - obecnie powiat Bartoszyce) i górnego Powiśla. Następnie autor stara się wyjaśnić kwestię dotyczącą narzędzi ornych na terenie Łotwy i Litwy. Znaleziska archeologiczne i dokumenty średniowieczne poświadczają występowanie soch łopatkowych na terenie Łotwy conajmniej od XI-XII wieku. Bardziej dyskusyjną jest historia sochy na terenie Litwy, tym bardziej, że wzdłuż dolnego Niemna i Wilii przebiegała na przełomie XIX-XX stulecia granica dzieląca zasięgi obu typów tego narzędzia. Autor powołuje się na wyniki dwóch badaczy litewskich J. M. Jur g in i s a a i P. D u n d u l e n e '. J. M. Jurginis uważa, że socha na Litwie pojawiła się dopiero pod koniec XV wieku w związku z rozpowf'zechnieniem się w0łów i trójpolowego systemu uprawy ziemi. Przed sochą jedynym narzędziem służącym do orania miało być radło. Zwraca on przy tym uwagę na podobieństwo następujących słów: arti (orać), arimas (rola), G.rtojas (oracz), arklas (radło) oraz arkHs (koń). Natomi'lst P. j) u n d u l e n e wykorzystując podobne materiały co J. M. Jurginis uważa, że na terenie Litwy były używane nie radła, lecz ł'Ochy, które w zależn::ści cd zaprzęgu były sochami łopatkowymi bą-dż dwupolicowymi. Pogląd P. D u 11 d u l e fi e popiera S. C h m i e l e w s k i powołując się m. in. na przekazy źródłowe potwierdzające niewątpliwe występowanie sochy na Litwie w XIV i w XV w. np. dokumenty z 1443 i 1483 dotyczące terenów dawnych powiatów oszmiańskiego i wiłkomirskiego wymieniające ara tra alias sochi. Podsumowując wyniki badań w zakresie narzędzi ornych na Litwie S. Chmielewski pisze: "Pierwotnie na terenie całej Litwy głównym narzędziem orki była socha z zaprzęgiem końskim. Natomiast zasięg sochy dwupolicowej do linii Niemna i Wilii jest wynikiem naj dalszego na północ rozprzestrzenienia się tego narzędzia, posuwającego się stopniowo z kierunku południowego, czyli z ziem białoTuskich". Przedstawione powyżej dowodzenia S. C h m i e l e w s k i e g o miały na celu wykazać, że na terenach wschodniej Polski w Prusach oraz na Litwie przed XV wiekiem nie mogło być sochy dwupolicowej. Była ona natomiast na Białorusi. Z terenów tych ekspandowała ona na przełomie XV-XVI w. na tereny Polski wypierając pług, płużycę i radło używane tam wcześniej oraz na północ, na Litwę wypierając z t.amtych terenów sochę łopatkową. Na teren Prus socha dwupolicowa przenikała nie bezpośrednio z Białorusi, ale poprzez Litwę z jednej i z Mazowsza z drugiej strony, nawarstwiając się na wcześniej tam używane sochy łopatkowe oraz radła i pługi. Tak przedstawiona geneza sochy dwupolicowej i kierunki jej ekspandowania, a także sam dobór żródeł i ich interpretacja muszą wzbudzić wiele wątpliwości i zastrzeżeń. Przede wszystkim nieprawdopodobną wydaje się być hipoteza S. Chmielewskiego, wypowiedziana wprawdzie w formie przypuszczenia lokalizująca "kolebkę" sochy dwupolicowej między górnymi biegami rzek Prypeci I Niemna. Przeczy jej szereg stwierdzeń wypowiedzianych przez samego autora, a dotyczących kierunków osadnictwa i systemów gospodarowania. I tak na stronie 61 autor pisze: "Dopiero od końca XVI w., po unii polsko-litewskiej, rozpoczął się żywiołowy napływ osadników z Mazowsza zachodniego (mowa o osadnictwie ziem wschodniej Polski przyp. M. P.) by na ,s. 62 uzupełnić.,nowi osadnicy przybyli w te strony z narzędziarni Aprawy roli używanymi poprzednio w ziemi płockiej, zakroczymskiej czy innej jeszcze - a więc z pługami, płużycami i radłami. Z kolei na s. 83 autor zastanawia się jak socha dwupolicowa zdołała w XV-XVI w. przesunąć się na zachód "pod prąd" tego ruchu osadniczego. Stwierdzenia, że przebieg osadnictwa na Mazowszu północnowschodnim i na terenie ziem sąsiednich z Podlasiem włącznie był skomplikowany i że krzyżowały się tu i mieszały trzy różne elementy etniczne: polski, ruski i litewski nie może byi: wystarczającym argumentem, ani też fakt przenikania na Mazowsze ludności zarówno ruskiej, jak i litew5'kiej poświadczony jak podaje autor chociażby w nazwach wsi no.: wieś Wierciszewo alias Rus koło WiZiny. • Jeśli chodzi a systemy uprawy roli - S. Chmielewski próbuje powiązać powstanie i rozpowszechnienie się sochy dwupolicowej na terenie Polski, a także na Litwie z wprowadzeniem systemu ugórowego i regularnej trójpolówki. Na podstawie tej hipotezy i poprzednio wypowiedzianych stwierdzeń, że socha przeszła do Polski z Białorusi miałoby wy::ikać, że przed XV wiekiem, a może już w średniowieczu na Białorusi istniało bardziej niż gdziekolwiek indziej rozwinięte rolnictwo? Przecież na Białorusi" w Wielkim Księstwie Litewskim, na Podlasiu i na Ukr·ainie powszechne' wprowadzenie regularnego systemu trójpolowego datuje się od drugiej POło:vy XVI w. tzn. od tzw. pomiary włócznej przeprowadzanej za pano-. wal1la Zygmunta I, Królowej Bony i Zygmunta Augusta. Do najważniej44 - "Lud". t. XLIX �690 691 szych rozporządzeń w tej sprawie zaliczyć należy ustawę na włóki wydaną w 1557 r. Oznaczony przez S. Chmielewskiego teren pierwotnego występowania sochy dwupolicowej okazał się obszarem o największej gęstości zalesienia, oraz o najmniejszej gęstości zaludnienia i to nie tylko w XIX i XX wieku, ale właśnie w XIV i XV stuleciu. W tym zakresie należy porównać jakąkolwiek mapę zalesienia i zaludnienia Polski dla wieków od XIV do XX, np. mapy K. M o s z y ń s k i e g o "Przybliżony obszar lesistości Polski w wieku XIV" i "Gęstość zaludnienia Polski w wieku XIV" zamieszczone w Ludzie Słowial1skim t. 4: 1938, w związku z artykułem pt. "Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce" ii. O małej gęstości zaludnienia tych terenów jeszcze na przełomie XIX-XX wieku poświadczają także mapy B. Z a b o r s k i e g a "Rozmieszczenie typów ksztaltów wsi Europy środkowej" i "Rozmieszczenie typów ksztaltu wsi w iPolsce", na których znaczne ,obszary wzdłuż Prypeci nie posiadają w ogóle wsi 6. W świetle tych kilku uwag, hipoteza S. C h m i e l e w s k i e g o budzi duże zastrzeżenia, podobnie jak i dalsze wywody autora dotyczące kierunków rozprzestrzenienia się sochy z Białorusi na tereny sąsiednie. Odrzucając .tę h1potezę n~e można 'odrzJUcać całego bardzo rozbudowanego i udokumentowanego uzasadnienia mającego na celu wykazanie, że przed XV wiekiem socha dwupolicowa nie była używana na terenie Polski, w Prusach i na Litwie. Jednakże i do tej części artykułu należy dodać kilka uwag. Jednym z argumentów autora, że na terenie Polski nie mogło być sochy w XIV-XV w. jest brak jakichkolwiek przekazów w źr6dłach historycznych o tym narzędziu w bezpośredniej lub pośredniej formie, tzn. w formie nazwy narzędzia lub nazwy podatku urobionego od nazwy narzędzia. W innym natomiast miejscu (s. 76) autor stwierdza, że w Łotwie dokumenty średniowieczne wspominając o narzędziach orackich określają je temlinami łaciń,skimi, aratrum, uncus, lub po niemiecku hake, chociaż nie ma żadnych zastrzeżeń co do tego, że to nie były pługi, ani radła, lecz tylko sochy ,ł'Opatkowe. Czy wobec tego faktu :nie należy ostrożniej interpretować przekazy historyczne z XIV-XV w. dotyczące narzędzi ornych na terenie Polski. Wydaje się być bardzo prawdopodobne, że na terenach Polski mimo, że istniały pługi, radła i sochy, stosowano tylko określenia aratrum, uncus przejęte z łaciny, względnie nazwy polskie i niemieckie zastępujące wymienione nazwy łacińskie. Nazwy ie mogły być obowiązującymi określeniami w ówczesnym "oficjalnym języku" kancelarii książęco-królewskiej. Interesujące jest pewne porównanie. Taki sam "oficjalny język urzędowy" wytworzył się na wschodzie tzn. na Rusi. .Już od XII wieku mamy liczne wzmianki o sosze w znaczeniu narzędzia i jednostki podatkowej. Nazwa ta rozciągała się także na tereny, na których nigdy socha nie występowała. a które wchodziły wówczas w skład Rusi, np. ziemia halicka. B. D. G rek o w w swej pracy "Chłopi na pisze: "Na Wołyniu i w ziemi halickiej jednostką podatkową w XV wieku stanowiło dworzyszcze składające się z kilku dymów. Jedne podatki ,pobierano od dworzyszcza, inne od dymu" (w niektórY,ch zaś miejscowościach od sochy) (s. 302). • Rusi"; Mielibyśmy zatem dwa terytoria, na których wykształciła się różna "terminologia urzędowa" i dopiero zetknięcie się ich i wzajemne zależności polityczne i społeczno-ekonomiczne spowodowały obustronne przenikanie także wspomnianej terminologii urzędowej. I rzeczywiście. słowo socha wchodzi do urzędowego słownictwa polskiego wówczas, gdy 'w wyniku włączenia Wielkiego Księstwa Litewskiego, Białorusi i Ukrainy do Korony przyjęły się także liczne określenia typowe tylko dla terenów wschodnich. Na podstawie obecnie zgromadzonych źródeł trudno przeciwstawić istniejącym koncepcjom, w tym i koncepcji S. Chmielewskiego odnośnie powstania i pierwotnego zasięgu sochy dwupolicowej, jakąkolwiek inną hipotezę. Można natomiast bronić twierdzenia zakwestionowanego przez S. C h m i e l e w s k i e g o, że zachodni zasięg sochy wykreślony w oparciu o dane etnograficzne XIX-XX wieku jest wynikiem cofania się narzędzia z zachodu na wschód. Obok opracowań kartograficznych K. M o s z y ń s k i e g o, E. F r a nk o w s k i e g o, J. F a l k o w s k i e g o i innych, istnieje nowa mapa zasięgu sochy opracowana w latach w 1954-1955 w wyniku prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym 8. Wszystkie poprzednie mapy były w pewnym sensie mapami statycznymi. Celem ich było tylko stwierdzenie czy. narzędzie zwane sochą występowało na badanym terenie i jeżeli tak, Jaki był rodzaj tego narzędzia. Powstawały więc mapy z zasięgami sochy dwupolicowej i łopatkowej bez próby uchwycenia procesu przemian w za~resie ich występowania, stopnia nasilenia itp. Natomiast mapa P. A. E. llus.truje nie tylko zasięg narzędzia, ale i proces zaniku sochy VI ogóle, Jak! dokonał się na przestrzeni jednego stulecia tzn. od około ]860 do 1~5? r. Zanik sochy na terenie Polski nie przebiegał równomiernie. W drugieJ połowie XIX w. sochę zarzucano na terenach Warmii i Mazur na obsz~rze Mazowsza środkowego oraz w LubeLskiem. Najdłużej natomiast, bo az d~ okr.es.u międzywojennego, socha zachowała się na terenie Puszczy Sandomle:skleJ, Puszczy Kurpiowskiej i na Podlasiu. W świetle tych danych kierunek cofania się narzędzia jest wyrażnie zachodni. Tylko pozornie mogą wydawać się nieprzydatne tep'o rodZilJ'U wiadom " . . o • O~CI uzyskane na drodze wspołczesnych badań etnograficznych dla sc~dlOW historycznych. Niejednokrotnie na podstawie takich właśnie zrodeł zbudowano prawidłowe hipotezy potwierdzone potem prze". inn. �693 692 dyscypliny naukowe: archeologię, historię gospodarczą, językoznawstwo porównawcze itp. Z zachodnim kierunkiem cofania się sochy zanotowanym dla. XIX-XX w. ściśle łączy się stwierdzenie K. M o s z y ń s k i e g o uzupełnione póżniej badaniami P. A. E., dotyczące znajomości słow:.! socha służące na określenie innych narzędzi orackich lub ich części, na terenach, gdzie nie stwierdzono samego narzędzia. Są to tereny Polski środkowej tzn. Łowickie, Łęczycko-Sieradzkie, Radomsko-Kieleckie, na których nazwę socha stosowano na określenie płużycy (pługa drewnianego długogrządzielowego, bezkoleśnego), w mniejszym stopniu na określenie radła i pługa drewnianego. Na terenie Rzeszowskiego, Krakowskiego i części Śląska słowem socha określano przeważnie dawne pługi drewniane. Tylka sporadycznie i w rozproszeniu nazwa socha określająca pług lub radł~ występuje w zachodniej Polsce na pograniczu Wielkopolski z KaszubamI oraz Wielkopolski z ziemią Lubuską. Natomiast na wspomnianych zachodnio-północnych terenach słowo socha oznacza głównie rękojeść u pługa i radła, następnie, ale rzadziej na określenie słupicy u tychże narzędzi.. K. M o s z y ń s k i uważa że "na podstawie wskazówek językowych, wolnoby wnioskować, że.... socha była dawniej używana w takich okolicach~ gdzie dziś wcale jej nie znają" i dalej "albo zatem zaszczepiona została na zachód od środkowej Wisły sama tylko nazwa sochy, postępująca ze wschodu i rozchodząca się ku zachodowi, albo też socha istotnie używana. była w zachodniej Polsce, ale już w czasach bardzo odległych wyszła tam zupełnie z użycia, ust~pując swej nazwie pługom i płużycom. Za ostatnią ewentualnością mogłaby przemawiać wskazówka, że ...plugi i płużyce stanowią ,stosunkowo nowy nabytek słowiańskiej kultury ludowej". Za tą ewentualnością przemawiają również inne współczesne dane etnograficzne. Socha dwupolicowa, wypierana przez nowoczesne plugi na przełomie XIX-XX w. pozostawiła na terenie Mazowsza i Podlasia trwały ślad w postaci nazw zaszczepionych z sochy na nowe nanędzia i ich części. Dotyczy to przede wszystkim radełek rylcowych slużących do uprilwy ziemniaków, które powsZEchnie nazywają się soszkami. Dotyczy to także części tych narzędzi i części plugów żelaznych zarówno wyrobu kowalskiego j2k i produkcji fabrycznej. Lemiesze u pługów nazywają się sośnikami, odkładni~e -- policą itp.9. Czy współcz?śnie nie byliśmy świ:ącikami takiego samego procesu jaki dokonał sę na teren'1ch n" zachód od Wisły w innym okresie czasu? I tu i tam ginąca socha pozostawia ślad językowy. Nie zajmują,:: się już krytyką innych stwierdzeń S. C h m i e l e ws k i e g a (np.: ngadnieniem płużycy i radeł na terenie Polski, osadnictwem ziem południowej Polski itp.) na zakończenie należy zwrócić jedynie uwagę na lIliedostatecznie przedstawiony stan badań In.ad historią s'ochy, Prz:"de wszystkim brak tu bogatej w tym zakresie literatury rosyjskie,i końca XIX wskich i innych i początków XX wieku oraz niektórych lO, opracowań Marian lite- Pokropek l A. S z <: l i n s k y, Geschichte der Anwendung landwirtsch~ft!icher Gerate und Maschinen in der ostpreussischen Landwirtschatt. LandwirtschaftHche JahrbUcher. :Zeltschrift fUr wissenschaftliche , F. S. B o c k, Versuch Landwirtschaf. t. 86. Berlin 1938. einer wirtschaftllchen Naturgeschichte .reich Ost - und Westpreussen, 3 J. M. .T u u r g i n I s, 'U; XIII-XV wiekach. Lituvos t. V. Dessau Zlem!iedieli]e TSR Mosklu Akademii • P. "K. a B. 1785. I tiechnlka Akademljos von dem Konig- sielskogo chozjajstwa Litwy Darbaż, 1955, Ser. A 1 (Trudy Nauk Litowskoj SSR). D u n d u I e n e, Ziem!iediellje w Litwie w epochu feodalizma. Bałtljsklj M o s z y ń ski. Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w PolZ a b o l' S s k I, a ksztaŁtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu, KrakÓW 1927. 'See. Lud Słowiański 1 B. D. G rek t. IV: Kraków 1938, s. 65B-117 B. o w, Chlopl na Rusi od czasów najdawniejszych do XVII wip.ku. Warszawa, T. I: lD55, T. II: 1957. • Występowanie soch jako narzędzi do orki. Sochy oraz proces Ich zanikania na :podstawle badań terenowych w 1953-1954. I innych danych. Opracował M. P O k r op e k. Kier. naukowe - A. Kutrzeba - Pojnarowa. (w:) Polski Atlas Etnograficzny, .Z<:szyt próbny. Wrocław 1938, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN. oraz Zeszyt I PAE Wrocław 19M. • por.: M. P o kro p e k, Tradycyjne narzędzia rolnicze na Mazowszu na tle p'·zemian gospodurczych XIX i XX wieku (w jęz. rosyjskim) w: Zes yty etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie T. nI. Warszawa 1963. ,. M. in.: D. Z e I e n I n, Ruskaja socha, jeja istorja i wlji. Wiatka 1908. - A. S e l' Ż p u t o w s k I I. Zemledelczesklja ol'udja belorusskago Polesja. w: Materiały po ~tnografii Rossij T. 1. S. Peterburg 1910. s. 45-59. - J. L i Tl g i s, Akerns Beredning i Ostra Litauen, Folk-Llv \94'3 s. 143-165. - J. L i l n g I s, Arklas baltu srityse, Studia Lltuanlca, t. I, Mażoji Lituna, New ·York lU58. r;Hi A. Il i e l e n s t e i n, Die Holzbauten unci Holzgerate de)' Letten, Petro- 1(:13. F. P i a ś c i k, I. T ł o c z e k. BUDOWNICTWO ,MIESZKANIOWE )\fA WSI. DOM JEDNORODZINNY, Warszawa 1961, s. 141. Praca została opublikowana przez Katedrę Architektury i Planowania Wsi jako skrypt dla studentów Politechniki Warszawskiej, oraz kompendium informacji o budownictwie wiejskim dla wszystkich zainteresowanych instytucji resortowych. Bazę materiałową stanowią materiały terenowe i statystyki urzędowe obrazujące stosunki mieszkaniowe na wsi i ruch budowlany (wielkość, stan techniczny, zaludnienie mieszkań itp.). W opracowaniu tekstu uczestniczyli: prof. F. Piaścik (ogólne kierownictwo) prof. I. Tłoczek (redakcja całości) zast. prof. J. Teliga (konstrukcje budowlane) mgr W S'lwek mikrol1mat) .. mgr G. Szeller (urządzenia sanitarne) mgr A. Chamiec (funkcja budynku) mgr W. Bulzacki (analiza pru]ektów). �694 Poruszono trzy podstawowe grupy zagadnień: zasoby mieszkaniowe wsi wsp6łczesnej, potrzeby mieszkaniowe, oraz cechy charakterystyczne wiejskiego domu mieszkalnego. Mimo licznych nawiązań historycznych rozrzuconych na różnych stronach tekstu, nie ustosunkowano się do literatury przedmiotu (szczególnie historycznej) poza stwierdzeniem ii: "opracowania architektów i etnografów zaV\'ierające raczej powierzchowną charakterystykę tradycyjnych form budowlanych są dość liczne lecz nie wyczerpują interesującej nas kwestii" (str. 6). To stanowisko zaciążyło niekorzystnie na całości pracy. ,.. l,i I· Ii I [: Ii Zródlem opracowania było l 266 technicznych inwentaryzacji różnych typów budynków mieszkalnych na terenie 22 powiatów w latach 1955/57. Wśród inwentaryzowanych obiektów znalazły się obok chałup XIX-wiecznych, współczesne budynki murowane i to zarówno budowane wg projektów indywidualnych, jak i typowych. Brak zróżnicowania chronologicznego przy grupowaniu danych, traktowanie całości materiału na jednej płaszczyźnie typologicznej prowadzi do błędnego określenia cech. W rozdziale I "Dom jednorodzinny" autorzy stwierdzają iż "V.' wiejskim domu mieszkalnym oddzielanie się mieszkań jest słabo wyczuwalne, choćby nawet pojawiły się, oznaki oddzielania się gospodarstwa domowego". Zarówno w świetle etnograficznych materiałów jak i współczesnych badań terenowych, tak w XIX w., jak i współcześnie silniejsza wydaje się na wsi tendencja do wydzielania przestrzeni mieszkalnej dla wstępujących i zstępujących "gospodarzy" niż oddzielanie się gospodarstwa domowego. W sytuacji "wycugu ordynarii" itp., (które są już dziś sytuacją zanikającą), podziałom przestrzeni mieszkalnej towarzyszył najczęściej (ale nie zawsze) podział gospodarstwa don'lowego. Przewaga domów od 1-3 izb (w tym kuchnia) z punktu widzenia technicznego może przemawiać za tym iż zawierają one jedno mieszkanie, ale nie przesądza, o społecznych podziałach przestrzeni mieszkalnej między starszych i młodszych użytkowr;ików. Rozdział drugi, obok interesujących dla etnografa rozważań o rejonizacji budownictwa i jego typologii, zawiera kartogram rozmieszczenia terytorialnego tradycyjnych rzutów domów mieszkalnych. Rozdział ten wymagałby szerszego omówienia, jeżeli nie odrębnego artykułu polemicznego. Typologia planów, rzutów poziomych, oparta o wielkość, ilość i położenie pomieszczeń: jednotraktowe, półtoratraktowe i dwutraktowe. Brak jakiejkolwiek analizy historycznej poza stwierdzeniem, iż jednotraktowe należą do najstarszych. Przeznaczenie użytkow2 pomieszczeń omówione krótko i nie zawsze też prawdziwie, przy pominięciu różnicowania regionalnego (alkierz na Poclbsiu nie ró\\'na się funkcjOl18lnie ellkierzowi na Ślą'Oku, wyst~po\\'anie ko:nór cz..•.ś\'.-ietJic ma w::r8ż'1ie cgr8:1i,~·,:·.Jnezasię'Si. ..). Rozdział trzeci "Charakter domu mieszkalnego na wsi" - poświęcony 695 jest raczej omówieniu cech wspólnych wszystkim typom regionalnym niż czynnikom różnicującym budownictwo na wsi. Niedostatecznie udokumentowane wydaje się sformułowanie, że "udoskonalanie się formy domu mieszkalnym na polskiej wsi (jak można wnosić ze zbadanego materiału przypada na koniec XVIII i pierwszą połowę XIX w.". Nie wiadomo na czym jest oparte i co znaczy takie zdanie: "Nowsze formy pochodne od skończonych, znamionuje stopniowy zal11k artystycznych kwalifikacji i staranności wykonawstwa, oszczędność budulca i kurczenie się programu bądź rozmiarów budynku" (kiedy, gdzie, na jakich obszarach kraju?). Cechy domu rodzinnego, którym przypisuje się trwałość (typologia ahistoryczna) pozwalają autorom na wysunięcie założeń projektowych "nie wiele zmieniających się w ślad za postępem w dziedzinie techniki budownictwa i kultury materialnej wsi". Założenia wymienione na str. 25-26 były powszechne w XIX wieku, ale ulegają zarówno w swej treści, jak i w motywacji zasadniczym zmianom. Wbrew twierdzeniom autorów: urządzenia ogniowe są redukowane, orientacja budynku frontem do drogi jest sprawą bardziej prestiżową niż sprawą uwarunkowań naturalnych, okapy ustąpiły w budownictwie mieszkaniowym całkowicie gzymsom, związek budynku mieszkalnego z gospodarstwem rozluźnił się właśnie z tego względu iż eliminuje się z mieszkania funkcje gospodarcze. Rejestr funkcji usługowych i produkcyjnych (str. 26-27) aktualny był dla przełomu XIX i XX wieku. Najciekawszym, najcenniejszym rozdziałem omawianej pracy wydaje się "Analiza projektów architektonicznych" ujaw·· niająca tendencje do unowocześnienia mieszkań na wsi i poglądy teoretyczne na tę sprawę. Rozdział ten jest opracowany historycznie (periodyzacja, zależności genetyczne ...), a każde wnętrze i urządzenie omówione szczegółowo ze wskazaniem jego roli w całokształcie warunków wiejskich. Zamyka tę część wniosek iż zagadnienie budynku mieszkalnego dla wsi jest wciąż jeszcze kwestią otwartą. Dalsze rozdziały poświęcono: mikroklimatowi w budynku (urządzenia ogniskowe, otwory okienne, konstrukcja stropu ..,) materiałom budowlanym i konstrukcjom, przy czym w tych częściach przestrzegane są różnice \v omawianiu starego i nowego budownictwa. W oparciu o przedstawione dane obrazujące stan istniejący autorzy usilujć! przedstawić założenia progrć1mowe do budowy domu jednorodzinnego. Dążąc do uwzględnienia w programie budynków mieszkalnych tych urządzeń, które były obce programowi tradycyjnemu (łazienka, c. o" urządzenia sanitarne), niesłusznie imputuje się pomieszczeniom złożone funkcje np. łazienka lub umywalnia ma służyć do .,kąpieli, prania, oprawiania świt'!, parowania zil.'mniakó\\'... (str. 71) np. termin "letnia kuchnia" rozumie się doslownie jako pomieszczenie użytkowane w lecie, Jakkolwiek samo zjawisko jest już Po\\'szechne jako pomieszc:,enie do w �697 696 gotowania w lecie, do pieczenia, parowania ziemniaków, prania w każdej porze roku, jest to aneks przy chlewni. Część programowa, i sprawy formy architektonicznej należą do najsłabszych partii tej publikacji, co wynika z braku rozgraniczenia materiałów historycznych i współczesnych. Słaba reprezentacja współczesnego budownictwa mieszkalnego w materiale badawczym prowadzi do postulowania programów i urządzeń sprzecznych z tendencjami nie tylko polityki budowlanej, ale panującymi wśród indywidualnych inwestorów (np. trzon w umywalni, lokalizacja parników w sieni, ogromne ogrzewacześciany), wstecznych w stosunku do eliminowIania czynności produkcyjnych z mieszkań. W proponowanych założeniach programowych nie uwzględniono zupełnie różnic regionalnych, ani zróżnicowań budownictwa wynikających ,i " 'i "":I Ii Ii Ii I' ii ,tl Ii ! z rejonizacji produkcji. Szereg stwierdzeń wydaje się niesłusznych li ,sprzeeznych z potoczną obserwacją, nie tylko ze szczegółowymi badaniami terenowymi. Np. "Porównanie jednorodzinnych budynków mieszkalnych pochodzących z trzech okresów: z początku zeszłego stulecia, z lat osiemdziesiątych, oraz budynków wznoszonych po drugiej wojnie światowej, wskazuje wyra żnie na zmniejszanie się ogólnej kubatury budynków i ich powierzchni użytkowej, użycie coraz to gorszego budulca i coraz mniejszego nakładu pracy na osiągnięcie efektów plastycznych" (str. 128) inny przykład... "nawet tradycyjne chałupy pańszczyżniane, wznoszone w niektórych okolicach kraju, zawierały większą sumę bezwzględnych wartości w postaci materiału, robocizny i użytkowej przydatności budynku, przeliczonej na metr sześcienny jego kubatury, niż budynki nowsze" (str. 129). Publikacja z punktu widzenia historycznego i typologicznego nie jest dostatecznie udokumentowana (l 266 obiektów różnych chronologicznie), a wnioski odnośnie przyszłego modelu domu jednorodzinnego na wsi conajmniej zbyt minimalistyczne. Zasadniczym walorem pracy jest rejestr problematyki budownictwa wiejskiego, przydatny jako namiastka podręcznika dla studentów wydziału architektury i budownictwa. Maria Elizabeth Chesley B a i t y, AMERYKA Nasza Księgarnia, Warszawa 1962, s. 164. PRZED Trawińska KOLUMBEM, wyd. W ostatnich dniach 1962 roku ukazała się na półkach księgarskich niewielka książka przejrzyście i estetycznie wydana, o dobrym .i. ciekawym zestawie ilustracji, traktująca o indiańskej Ameryce. Jest to tłumaczenie z amerykańskiego oryginału doskonałej, popularnie podanej historii przybycia człowieka na ten ląd, jego rozeJSCla się po obu lądach amerykańskich, najdawniejszych zbieraczo--łowieckich, a póżniej kopieniaczych kultur Ameryki Północnej i Centralnej, a wreszcie cywilizacji kręgu Mezoameryki. Jedyne wychylenie się ku południowi to opis cywilizacji południowo-amerykańskiej Inków. Książka należy wyrażnie do literatury popularno-naukowej i jako taką mam zamiar tutaj ją omówić. Dla polskiego czytelnika ma ona wartość przede wszystkim dzięki temu, że mówi o tych problemach i tych kulturach, które u nas są stosunkowo mało znane - o przybyciu człowieka do Ameryki, o najstarszych kulturach jakie stworzył, wreszcie o doskonaleniu się z biegiem czasu tych kultur, aż do wytworzenia przez nie wysokich cywilizacji pod pewnymi względami przewyższających starożytne cywilizacje Starego Swiata. O niektórych z tych problemów mógł polski czytelnik dowiedzieć się z książki Ewy L i.p s *, ale tutaj są one .znacznie bardziej zwięźle 'i ja'sno podane. Poza nowością tematu (nowością tylko w polskiej literaturze amerykanistycznej), wartość książki leży w jej doskonałym ujęciu popularyzato'rsk~m. Nie ma tu prz.eładowania szczegółami; autorka daje jakby szkicowe tylko obrazy omawianych kultur, ale szkic jest tak pomyślany, że uwzględnia wszystko co w danej kulturze jest nowego, specyficznego, wartego zapamiętania. Poza tym autorka odsłania pewne arkana ,.kuchni" naukowej, ukazuje drogi jakimi uczeni doszli do takich, a nie' innych wniosków (np. opis datowania zabytków metodą dendrochronologii), co czytelnika czyni w pewnym sensie współuczestnikiem dociekań autora i silniej wiąże z problematyką książki. Wreszcie godny uwagi jest język łatwy, prosty, obrazowy. dzięki czemu fakty naukowe czytelnik przyswaja sobie w sposób przyjemny, bez wysiłku pokonywania zawiłych okresów, czy suchego lakonicznego stylu w jakie często obfituje tzw. język naukowy. - , Przy tym wszystkim książka jest poprawna z punktu widzenia wiedzy amerykanistycznej daje właściwy obraz całości poruszanych w niej zagadnień choć w pewnych, nielicznych szczegółach można by z autorką polemizować. Najwięcej zastrzeżeń budzi rozdział o Wikingach, którzy "odkrywają i tracą Amerykę" (s. 59 i nasL). Jakkolwiek autorka omawiając sagi islandzkie, na których głównie opierają się zwolennicy teorii o Wikingach w Ameryce, podaje uczciwie wszelkie zastrzeżenia naukowców, przecież wyrażnie sugeruje, że to właśnie Normanowie pierwsi odk~Yli Amerykę. To zresztą nie własne pomysły Elizabeth Baity, bo dotąd nie udo~odniona koncepcja przedkolumbijskiego odkrycia Ameryki przez Germanow stale odżywa w nauce amerykańskiej i niemieckiej, a pcdtrzy• EW::JL i P ~.. Księpa lndin.n, \.vyd. Wiedza PO\v. \oVarszawa 1360 ss. 486. �698 699 mują ją mnożące się już od początku XIX w. rzekomo znajdowane u. północnych wybrzeży amerykańskich Atlantyku coraz to nowe falsyflkaty broni wikińskiej, a przede wszystkim kamieni z napisami Tunicznymi. Pe\vne zastrzeżenia budzi również tendencja postarzania przez autorkę cywilizacji amerykańskich - np. o Inkach mowa jest jako o "jednej z najstarszych cywilizacji świata" (s. 142), podczas gdy w rzeczywistości jest ona jedną z najmłodszych cywilizacji świata, bo jej rozkwit przypada dopierG na XV w. n. e., a początki nie sięgają daleko wstecz poza XIII w. n. e. O "piśmie" węzłowym quipu pisze autorka: "Moglibyśmy się dużo dowiedzieć o dziejach Inków, ale Hiszpanie spalili archiwum quipu i w ten sposób zaginęła na zawsze sposobnoś<:, ·przeniknięcia tajemnic tego starożytnego ludu" (s. 143). Także i to nie jest prawdą, bo quipu zachowało się w grobach w tysiącach egzemplarzy i zostało zbadane jeszcze na początku XX w., dzięki czemu wiemy, że są to tylko znaki ilości, nie do rozszyfrowania bez ustnego komentarza, które nic nam nie mogą powiedzieć o "tajemnicach" Inków. Również wiadomość o Tiahuanaco (ruiny świętego okręgu nad jeziorem Titicaca), które jakoby było zamieszkałe w przeszłości przez "tysiące ludzi" (s. 147) nie jest prawdziwa, bo był to tylko kompleks świątynny, do którego pielgrzymowano z odległych okolic, al2 nie było tam większego stałego skupiska ludności. Charakterystyczne jest, że wszystkie te niewątpliwe błędy występują przede wszystkim w rozdziale o jedynej kulturze południowo-amerykańskiej. Nie jest wię-c wykluczone, że autorka słabiej orientowała się w tej cześci kontynentu amerykańskiego . . Mimo tych usterek książka "Ameryka przed Kolumbem" może być wzorem dobrz2 pojGtej popularyzacji i dlatego jest cenną pozycją w naszej literaturze popularno-amerykanistycznej. Napewno przyczyni się do rozbudzenia zainteresowań tym kontynentem. Oby nasi historycy kultury umieli równie ciekawie i łatwo pisać na temat swoich nieraz p::\sjonujących, lecz jak nie pasjonująco podanych specjalności. AnncL Kowalska-Lewicka Bernal Diaz deI C a s t i 110. PAMIĘTNIK ŻOŁNIERZA KOHTEZA, CZYLI PRAWDZIWA HISTORIA PODBOJU NOWEJ HISZPANII. Wybór, przekład i przypisy Anny Ludwiki Czem)'. Wyd. MON, Warszawa 1962, ss. 532. Okres podboju i odkrycia Ameryki to jedna z najciekawszych kart historii naszej cywilizacji, nie tylko ze względu na liczne, pełne f::;ntazji, nadludzkich wysiłków, niepospolitej odwagi, a zarazem niepospolitych okrucieństw wyprawy, ale również dzięki temu, że Europa zetknęla się wówczas z zupełnie odrębnymi kulturami, które powstały i rozwijały się w bezwzględnej izolacji od wszystkich ośrodków cywilizacyjnych starego świata. Były one młodsze historycznie od cywilizacji europejsk;ch i . azjatyckich, ze względu na krótszy okres rozwoju człowieka na tym kontynencie, a równocześnie nie skażone wpływami z zewnątrz. \Vłaśnie ta młodość i brak obcych naleciałości to największy ich walor dla historyka kultury. Do tego dołącza się fakt, że cywilizacje te znane są nie tylko ze szczątków archeologicznych, ale z relacji ludzi, którzy oglądali je na własne oczy, a wrażenia swoje spisali i w ten sposób ocalili dla póżniejszych pokoleń. Przekazów współczesnych cywilizacjom Ameryki mamy stosunkowo· dużo. Częściowo są to relacje samych Indian amerykańskich, którzy nauczywszy się od Hiszpanów ich pisma, spisali po hiszpańsku lub w językach indiańskich dzieje i obyczaje swoich narodów; w większości jednak wiadomości o cywilizacjach amerykańskich zawdzięczamy pierwszym konkwistadorom i towarzyszącym im kapelanom ~ kronikarzom. W relacje ze, swoich podróży wpliltali oni nieraz bardzo szczegółowe i wierne opisy spotykanych ludów. Dzisiaj te relacje, niektóre znane z wcześniejszych wydań, inne odkrywane dopiero w ostatnich czasach w archiwach i bibliotekach, są dla nas bezcennym wprost źródłem etnograficznym. Takim właśnie źródłem jest świeżo wydany Pamiętnik żołnierza. Korteza. J€:go autor Bernal D i a z del C ,a s t i l l o brał udział w kilku kolejnych odkrywczych wyprawach do Ameryki Centralnej, poczem jako już doświadczony, choć bardzo jeszcze młody żołnierz ruszył z Hernando Kortezem na wyprawę, która zakończyła się zdobyciem Meksyku. Idąc z wojskami Kortezapoznał wiele plemion pozostających w strefie wpływów Meksyku, wreszcie wkroczył do miasta Tenochtitlan-Meksyk w czasie, gdy żyło ono jeszcze swym normalnym życiem, zanim Hiszpanie zaprowadzili tu swój reżim i zanim cywilizacje mezoamerykańskie zostały zniszczone przez wojny, zarazy, wprowadzenie chrześcijaństwa i kolonializmu hiszpańskiego. Niestety nie możemy dać pełnej oceny dzieła C a s t i l l a z punktu widzenia jego wartości etnograficznej. Wydanie polskie jest ogromnym skrótem czterotomowego rękopisu, a każdy wybór, jak wiadomo, dokonywany jest pod pewnym punktem widzenia. Ponieważ tłumaczka, która równocześnie dokonała wyboru, nie jest etnografem, nie wykluczone, że USUnęła z tekstu pewne szczegóły mogące in teresować historyka kultur indiańskich. Jednak wystarczy i ten skrót by ocenić tendencję autora, a co za tym idzie wartość jego książki jako źródła etnograficznego. Otóż założeniem ,.pamić;tnika" Castilla byl(J z jednej strony pokazanie zasług prostych konkwistadorów w dziele odkryć i podbojów, które okryły chwałą nazwiska tylko głównych bohaterów tych wydarzeń. Dlatego nacisk kładzie on przede wszystkim na trudy podróży i wojaczki, odwagę i brawurc; �701 '700 zwykłych żołnierzy bez pomocy których Kortez nie mógłby odnosić swoich słynnych zwycięstw. Stąd stosunkowo mało miejsca zajmują opisy kultur indiańskich. Z drugiej strony Castillo postanowił swoim pamiętnikiem .oczyścić konkwistadorów z zarzutów stawianych im bE'~pośrednio po podboju przez licznych księży świeckich i zakonnych, że wobec zawojowanych ludów postępowali z bezprzykładnym okrucieństwem. Już w trakcie opisu podboju polemizuje Castillo (s. 211) z największym obrońcą Indian Bartłomiejem de las Casas, którego książka o ok'rucieństwach Hiszpanów w Ameryce': zrobiła silne wrażenie nawet w ówczesnych bynajmnil)j nie humanitarnych czasach. Twierdzi on, że zarzuty las Casas'a są całka' wicie zmyślone, a opisywane przez niego wypadki nigdy nie miały miejsca. Dlatego też w opisach Castilla stosunek Hiszpanów do Indian wyglądałby zgoła sielankowo, gdyby nie mimochodem wtrącone, a wiele mówiące zdania takie np.: "Kiedy zgromadzono wszystkie niewolnice i pieczęć przypieczęci" było poprostu piętnowaniem Indian na niewolników przez wypalanie rozpalonym żelazem na policzku znaku "G". Podobnie zdania o "przykładnym ukaraniu" miast i całych plemion, czy też że "W tym mieście znaleziono wiele pięknych Indianek", które następnie rozdzielono między siebie i zabrano (s. 370) świadczą, że Las Casas nie był aż tak bardzo odległy od prawdy jak to twierdzi C a s t i 11 o. By jednak usprawiedliwić nie dające się całkiem zatuszować akty bezprawia Castillo stara się przedst.awić Indian jako lud dziki, o odrażających obyczajach, uprawiający masowo kanibalizm i sodomię i oddający cześć szatanowi. Bardzo znamienny pod tym względem jest rozdział 52 - ,,0 korzyściach jakie przyniosły nasze słynne podboje i trudy". Castillo zaczyna tam opis indiańskich nieprawości od krwawych ofiar. Znajdujemy tam zdania - "Świątynie ich, zwane cues, były tak liczne, że przeklinam je". "Jedli mięso ludzkie, jak my pożywamy wołowinę". "Dopuszczali się występków cielesnych synowie z matkami, bracia z siostrami... A pijacy? Nie potrafię powiedzieć jakich świństw się dopuszczali". Na szczęście przybyli jednak konkwistadorzy i "Nauczyliśmy ich (Indian) ogłady i zasad naszej świętej religii". Może zbyt szeroko rozwiodłam się nad tą kwestią, ale teraz staje się jasne, że nie możemy pamiętnika Castilla traktować jako źródła do kultury Indian w pełni zasługującego na wiarę· Mimo to Castillo przekazał nam bardzo dużo c-ennego, bo autentycznego materiału, bez którego trudno byłoby odtworzyć obraz cywilizacji Mezoameryki. Znajdujemy u niego m. in. pełen autentyzmu opis miasta Meksyku - rozplanowania, budownictwa, świątyń i pałaców; szcl-E'gółowy opis placu targowego - co na nim sprzedawano, jak płacono; opis dworu • Bartolome Ie la C a S a s. Krótka reLacja o wyniszczeniu Indian. Warszawa 1956. I • I' Montezumy, dworskiego ceremoniału, uczt i polowań; kapłanów i uroczystości religijnych; uzbrojenia i sztuki wojennej i wiele innych. Poznajemy przy tym zarówno powierzchowność jak i charakter, sposób bycia itd . wielu wybitnych postaci ówczesnego świata indiańskiego - przede wszystDanii Mariny, tłumaczki, doradczyni i przyjaciółki Korteza. "Pamiętnik żołnierza Korteza" wyszedł w polskim tłumaczeniu w niespełna 3 lata po ukazaniu się w Bibliotece Narodowej Ossolińskich innego źródła odnoszącego się do tej samej epoki i naświetlającego te same wydarzenia, ale tym razem nie od strony europejskich zdobywców lE:cZ samych Indian meksykańskich. Mam tu na myśli recenzowane w XLVI tomie "Ludu" A z t e k a A n o n i m a Zdobycie Meksyku wraz z jego wyczer-· pującym wstępe:n i k.mentarzem pióra T a d e u s z a M i l e w s k i e g o. Możemy uważać za wyjątkowo pomyślną okoliczność nie tylko to, że w niewielkim odstępie czasu polski czytelnik otrzymał dwa dzieła mówią.ce o kulturze i upadku państwa Azteków, ale i to, że każde z nich daje naświetlenie tej samej kultury i tych samych wypadków z dwu różnych pozycji - ze strony Azteków i agresorów hiszpańskich. Ten dwugłos indiańsko-hiszpański wykorzystał prof. Milewski opracowują,c na scenę krakowskiego Teatru Rapsodycznego "Zdobycie Meksyku" (światowa prapremiera z udziałem przedstawicieli Meksyku odbyła się w Krakowie w listopadzie 1962 r.). Jest to inscenizacja z zachowaniem oryginalnego tekstu azteckiego opiewającego upadek imperium Meksyku i z wplecioną narracją żołnierza hiszpańskiego, który słowami Castilla opowiada wydarzenia te same, które opiewają ze swej strony Aztekowie, ale widziane oczyma najeźdźcy. Wracając jednak do recenzowanego dzieła wydanie polskie Pamiętnika Castilla, mimo że jako skrót i dzieło o wyraźnych tendencjach antyindiańskich, nie ma pełnej wartości naukowej, jest bardzo ważną pozycją w literaturze amerykanistycznej wydanej w języku polskim. Jej walor naczelny to ukazanie czytelnikowi barwnego, sugestywnego obrazu indiańskiej Mezo8meryki i jej pełnego tragizmu upadku. Dzięki ciekawym literacko ujęciom, przekonywającej prostocie słowa i wartko tomącej ;się akcji, książka jest doskonałą lekturą n'3.wet dla naj szerszych rzesz czytelników, a zatem jest dobrą formą popularyzacji wiedzy o Ameryce Indiańskiej. Przyczynia się do tego doskonałe tłumaczenie. Naleiałcby życzyć sobie, żeby polskiemu odbiorcy udostępniono inne jeszcze, równie pożyteczne i ciekawe kroniki dziejów i kultur amerykański~h - a zachowało się ich wiele. Dużą wadą książki jest brak obszernego omówienia i przypisów, które znacznie podniosłyby jej wartość jako źródła informacji o Mezoameryce i konkwiście Meksyku . Anna Kowa!ska-Leu:icka �702 703 REVISTA COLOMBIANA DE FOLCLOR Folklorystyczny, organ Kolumbijskiego Instytutu 'Okres drugi W6l r. Bogota. Kolumbijski Przegląd Antropologii, vol. II, nr 6, Tom liczący 226 stron zawiera 10 prac oryginalnych, poświęconych głównie ludności kolumbijskiego wybrzeża Pacyfiku, ponadto komunikaty i przegląd literatury. Najobszerniejsze prace daje Rogerio Vel a s q u e z M. Autor ten od wielu lat zajmuje się badaniem ludności kolumbijskiego wybrzeża Pacyfiku. W 1957 r. ogłosił w tym samym czasopiśmie pracę dotyczącą medycyny ludowej. Obszar, któremu autor poświęca swą uwagę, jest niezwykle wymieszany pod względem ludnościowym. Występują tam rdzenni tubylcy Indianie, Murzyni, biali i wszelkich stopni mieszańcy, mulaci i metysi. Z tego też względu folklor tych obszarów wykazuje ogromne wymieszanie elementów z różnych stron. Pierwszą publikację omawianego tomu stanowi praca Rogerio Vel as q u e z M.: Ritos de la muerte en el Alta y Bajo Choco Obrzędy związane ze śmiercią w Górnym i Dolnym Choco, ss. 15-76. R.ozdz. I. Poglądy na zjawisko choroby. Przepowiednie zdrowia i choroby. Znaki zwiastujące śmierć. Na całym kolumbijskim wybrzeżu Pacyfiku panuje zgodny pogląd, że choroba zawsze jest wywołana czarami. Z tego powstaje nakaz zemsty na tego, kto rzucił złe czary. Przestrzeganie tego nakazu doprowadzało niekiedy do wyludnienia całych połaci kraju. Rozdział II. O agonii. Badanie zmarłego. Co Murzyni wiedzą o życiu i o śmierci. Jak zjawiła się śmierć na świecie według wierzeń tubylców. Wśród wielu ciekawych danych warto zanotować w wolnym prze'kładzie wiersz: "Już zbliża która mnie Śmierć nie Śmierć jest się Śmierć, nawiedzi. jest mężczyzną kobietą". Wiersz ten jest powszechnie znany wśród Murzynów nad Pacyfikiem. Istnieje także ciekawa legenda dotycząca pojawienia się śmierci na świecie, która znajduje odpowiednik wśród Hotentotów w południowo-wschodniej części Afryki. W krótkim streszczeniu legenda t3. mówi o poselstwie wielkiego kota wysłanego przez ludzi do Boga, by wyjednać im nieśmiertelność. Wąż pragnący się pomścić na kocie, który go kiedyś znieważył, ubiegł go chytrze i wpierw zjawił się u Boga sprowadzając podstępem śmierć na ziemię. Wskutek tego ludzie mają zarówno pretensje do kota, że dał się ubiec, jak i węża, że źle przedstawił życzenia ludzkie przed Bogiem. Rozdział III. Ołtarz czy grobowiec. Pogrzeb murzyński. Pogrzeb dziecka murzyńskiego. Pogrzeb. Rozdział IV. O trumnie. Grób Murzyna. Grób tubylczy. Aniołek z Tumaco. Zachowanie się osób będących w żałobie. Obrzędy pogrzebowe pełne są śpiewów i muzyki. Obowiązują specjalne stroje żałobne. Zawsze występuje dekoracja kwiatowa. Rozdział V. Dziewięć dni pogrzebowych. Stypa. Koszty stypy. Novenaria, czyli obchód dziewięciodniowy wykazuje różnice w Górnym i Dolnym Choco. Przez cały ten czas odbywają się wspominki, płacze, śpiewy, całość kończy uczta. Autor podaje drobiazgowo w dolarach ceny za wszelkie świadczenia pogrzebowe wraz z obrzędami. Koszty idą w setki dolarów, co może doprowadz:ić do ruiny osoby chcące wszelkie zwyczaje zachować. Rozdział VI. Wyjście duszy z ciała. Amulety. Dzień zmarłych. Rozdział VII. Wierzenia dotyczące końca świata. Na końcu pracy podaje autor zestawienie użytych wyrazów gwarowych oraz przetłumaczonych zwrotów i przysłów tubylczych na temat śmierci i zmarłych. W przeglądzie były publikowane. literatury podaje 10 pozycji, z których nie wszystkie Rogerio Vel a s q u e z M.: lnstrumentos musicales del Alto y Bajo Instrumenty muzyczne w Górnym i Dolnym Choco, 8 fotografii poza tekstem, ss. 79-116. W pierwszej części podaje autor systematykę instrumentów muzycznych używanych ;;a kolumbijskim wybrzeżu Pacyfiku. Są one następujące: 1) perkusyjne poruszane i wstrząsane np. marakasy i guasy, 2) perkusyjne drapane i skrobane np. karaski, 3) perkusyjne z bezpośrednim uderzeniem np. talerze metalowe, gongi, cymbałki, bębenki, tamburyny, 4) strunowe: smyczkowe i szarpane, jak skrzypce, mandoliny i gitary 5) dmuchane: flety, klarnety, piszczałki, trąbki, a także akordeon, organy i harmonika. W części drugiej daje autor opisy posługiwania się tymi instrumentami z uwzględnieniem pewnych lokalnych osobliwości, przytacza również niektóre teksty piosenek najczęściej śpiewanych. Chaco Część trzecia zajmuje się orkiestrami i zespołami muzycznymi. Najczęstsze zestawy instrumentalne to np. bębenek, tamburyn, gong, klarnet i perkusja. Zamiast klarnetu może być piszczałka lub trąbka. Powszechne jest przekonanie, że muzyka odpędza złe duchy, a więc ma znaczenie egzorcyzmu. Część czwarta traktuje o muzyce tubylczej. Autor przytacza także legendy dotyczące pochodzenia instrumentów muzycznych. Na końcu pracy znajduje się zestawienie wyrazów gwarowych, przysłów i zwrotów na temat muzyki. Literatura uwzględnia 45 pozycji. Ilustra- �'105 704 cje przedstawiają płaski bębenek (reg,uinta), wysoki bębenek (tabora), tubylców z perkusją, bębnem, cymbałkami, fletem itd. Rogerio Vel a s q u e z M.: Vestidos de trabajo en et Alta y Bajo Chaco - Ubiory robocze w Górnym i Dolnym Chaco, S'S. 117-130. Autor rozpoczyna od opisu sombrero. Także magia wiąże się z tym nakryciem głowy. Kobieta chcąca wzbudzić miłość mężczyzny winna włożyć na głowę jego sombrero. Całe mnóstwo przysłów wiąże się z sombrerem. Następują opisy odzieży z tkanin bawełnianych. Koszule wśród Murzynów z zachodniej Kolumbii są w użyciu od 1852 r., gdy narzucono przepisy dotyczące strojów ze względu na moralność. Bardzo ciekawe i brzmiące niezwykle swojsko są, przysłowia związane z odzieżą np. "oddać koszulę" w znaczeniu zbiednieć, aby innym pomóc w potrzebie, "Zadłużyć się aż do koszuli" albo też "Zgrać się do koszuli". Ponadto: ,.Przyjść w jednej koszuli" w znaczeniu: wyjść za mąż bez posagu, "Rozdzierać szaty" w znaczeniu: mówić o kimś źle. Wśród różnych szczegółów odzieży znaczenie magiczne miała pierwotnie la pa.mpanilla - opaska biodrowa zakrywająca części wstydliwe. Spodnie robocze bywają krótkie lub długie. Dawniej występowały jeszcze owijacze zwane bayeta i chusty - tetero. Były to stroje ubogich z czasów niewolnictwa, dziś nie są używane. Następuje opis obuwia roboczego. Na końcu podaje autor wyrazy gwarowe oznaczające poszczególne części ubiorów. Samuel M a l' t i: Etnomusicologia en Colombia Muzykologia etniczna w Kolumbii, z 2 fotogrc.fiami przedstawiającymi tubylcze zespoły muzyczne, ss, 133-142, Vidal Antonio R o z o: El carnaralito entre los indigenas Inganos de YunguilLo - Karnawał u tubylców z Yunguillo,. autor omawia instrumenty podając rysunki 6 typów, ss. 145-152. Manuel Zapata O l i veIl a: Cana de millo, variedades y ejecucionFlety, zróżnicowanie i wykonanie, 1 fot. 3 rys. ss. 155-158. Cana de millo jest instrumentem podobnym do fletu, wykonanym z surowca roślinnego, najczęściej z trzciny sorgo (rodzaj prosa) lub z palmy. Autor stawia zagadnienie, czy jest to przekształcony instrument tubylców indiańskich czy import hiszpański lub ewentualnie afrykański. Dziś jest w powszechnym użyciu u wszystkich przedstawicieli ludności wszelkich ras na całym wybrzeżu Pacyfiku i także sięga do Atlantyku. Flet taki umożliwia wydawanie tonów wysokich przy wydechu i niskich przy wdechu. Autor wyjaśnia to rysunkami anatomicznymi. Yolanda M, de J a l' a m i 11 o: Algunas costumbres religiosas relacionatias can el culto a yos muertos en una region de l.a costa atlantic'L colombiana Niektóre obrzędy religijne odnoszące się do kultu 7m?rłyc..'1w jednym z regionów atlantyckiego wybrzeża Kolumbii, ss. 161-170. Autorka omawia wartę przy zmarłym, dalej wartę dla uczczenia dusz i rozmaite obserwacje wiążące się z tymi obrzędami. l\Iilina 1\1u n o z. V.: Estampas regionales Tańce regiOn3.1ne. ss. 173-180. Autorka przytacza kilka tekstów piosenek ludowych. Luis Duque G o m e z: Arlesanias nalivas Rzemieślnicy tubylczy, ss. 18:3-187. Luis DuqUE:-G o in e z : Notas sabre b historia del traje tipieo nC/eioct'. ss, 191-193, Notatki dotycza"ce historii typowych strojów ludowych. Francisco Marquez Ya n e z: Injorme sobre el III FestivJ.l e>::. ss. 197-202. Autor podaje informacje dotyczące zarówno festiwalu folklorystycznego w Ibaque jak i kongresu ludoznawczego w 1961 r. Na zakończenie tomu dwaj autorzy, mianowicie Luis Duque G o m e z oraz Francisco Marquez Y a n e z l~odają obszerne omówienie literatury, w tym czterech prac oryginalnych i dwóch czasopism folklorystycznych. Należy z uznaniem podkreślić bardzo szczegółowe i wyczerpujące przedstawienie notatek bibliograficznych. Wanda Stęślicku. RIVISTA Dl ANTROPOLOGIAorgan Instytutu Antropologicznego w Rzymie, vol. 48, Roma, Citta Universitaria 1961. Tom 48, liczący227 stron zawiera 6 prac oryginalnych, głównie m::>r£ologicznych, 8 komunikatów naukowych, ponadto przegląd literatury i dzial sprawozdawczy. Pierwszą publikację tego tomu stanowi praca anatomiczna o pe-.vnym charakterze etnograficznym pt. iłsimmetria del crania dei Daiacchi Penihiny (o Peng) per dejormaz-ione arti.jiciale (Plagiocejalia artijiciale) -- Asymetria czaszki uDajaków Penihing (o Peng) jakJ skutek S?tUCll1'"i deformacji (plagiocephalia arlijicialis). JC':st to praca :.biorowa wYk)na;~ przez dyrektora Instytutu, a zarazem redaktora omawianego czasopisma, Sergio S e r g i wraz z współpracowniczkami Anna M a s s a i Annapia di N a p o l i. Praca zawiera 4 ryciny w tekście, 16 tablic fotograficznych, 8 kraniogramów, 34 tablice liczbowe kraniometryczne, ss. 5-37. Badano' serię 16 zdeformowanych czaszek Dajaków z Borneo z plemienia Penihing .. W badaniu architektoniki czaszki zastosowano metody kraniograficzne i kraniometryczne z wieloma oryginalnymi uzupełnieniami S. S e l' g i e g o. Szczególnie zwrócono uwagę na współzależności między elementami kostny-o mi czaszki, które wskutek deformacji ulegały wzajemnym przesunięciom, Postępowano w ten sposób, że nakładano na siebie obustronne narysy· wykazując stopień asymetrii. Zniekształcenia występowały głównie' \\' obszarze potylicznym, zaznaczały się jednak też w czołowym. Działanie deformujące szło od tyłu i z boku, przy czym centrum ucisku leżałO' II· okolicy asterionów. Vl 7 przypadkach ucisk był prawostronny, w 9 le4;) - .. LtI(1 " t. XLIX �706 wostronny. Autorzy doszli do wniosku, że deformacja była wprawdzie sztuczna, jednak nie była zamierzona, wiąże się zaś z pewnym miejscowym zwyczajem układania niemowlęcia w kolebce zawsze w jednaki sposób. Przedstawiono trzy serie kraniogramów: strzałkowy, czołowy i poziomy. Ponadto mierzono też kraniometrycznie stopień deformacji kształtu i pozycji każdej kości z osobna. Omawia się zarazem topograficzne i funkcjonalne znaczenie zaszłych zmian. Ustaliwszy centrum ucisku w okolicy asterionów badano także promieniowanie linii uciskowych. Jest ciekawe, że podstawa czaszki związana silnie z kręgosłupem, nie poddawała się wpływom deformującym, natomiast deformowała się część twarzowa czaszki w okolicy jarzmowej (policzkowej), ponieważ kość jarzmowa wiąże się z kością skroniową i czołową i wobec tego odbija w sobie tam powstałe deformacje. Dalsze części twarzy pozostają nietknięte przez wpływy zniekształcające. Niniejsza praca stanowi druga, część publikacji, która ukazała się w tomie 46-ym tego samego czasopisma. Dalsze tytuły obejmują prace krótsze o rozmaitej tematyce. Carlo M a x i a & Antonino F l o l' i s: Su una mutilazione finora non c/escrittl del foramen magnum riscontrata in crani !taliani delle collezioni dei e di Sassari - O pewnym dawniej nie opisanym uszkodzeniu wielkiego otworu potylicznego spotykanym w czaszkach włoskich kolekcji muzealnych antropologicznych z Caglari, Rzymu i Sassari, 3 tablice '\v tekście, 8 tablic pozatekstowych, ss. 43-58. A utorzy opisują uszkodzenia na serii czaszek eneolitycznych. Ich zdaniem uszkodzenia zadano pośmiertnie celem uzyskania talizmanów głównie przeciwko epilepsji. W niektórych przypadkach uszkodzenia były bardzo duże i wyłamano sporą część kości, w innych były małe. Uwagi dc.tyczące obrzędów magicznych związanych ze zwłokami ludzkimi kończą pracę. Marcello G l' e c o & Massimo Cao P i n n a: Salle variazioni di tllcuni caratieri bioumorali in relazione ad attivita agqnistiche - O zmienności niektórych cech związanych z płynami ustrojowymi u aktywnych sportowców wyczynowych, 5 tablic w tekście, 6 poza tekstem, ss. 59-80. Badania prowadzono na kolarzach, ciężarowcach i piłkarzach, pobierają.c w różnych odstępach czasu próbki moczu, osocza krwi i wykonując wszech:stronne analizy. Badania prowadzono zarówno przed wysiłkiem, jak i po nim w czasie 48 godzin, 80 dni i 165 dni. Wykazano, że u sportowców wyczynowych pojawia się zakłócenie w działalności nerek i wątroby. Zmiany te mogą być odwracalne po zaprzestaniu zbyt intensywnych ćwi,czeń. Ciekawe jest spostrzeżenie dotyczące hiperfunkcji gruczołów nadner-eza, co autorzy przypisują swoistemu przystosowaniu do wzmożonej aktyw:ności. del fonda oculare e pigMario F e d e l i : .Ąspetto ojtalmoscopi.co e clei cap'!l!i - Wygląd oftalmcskopijny dna oka, mentazione dell'iride a pigmentacja oczu i włosów. 8 tablic. ss. 81-96. Autor badał 100 chłopmasei antropologici di Cagliari, di Roma 707 ~-ó'\~ w wie~.u pIgmentacJI. lat wykazują.: 14-19 \\'spólzalcżno~ci Halo . T e s t a - B a p p en h . . . . e I m. gemma Ie monozlgotlca Mong l' iW \\' cechach dna oka ' 1 ongO/lsmo osservato in coppia . .' . . o Izm u pary monozygotycznych (jedno'a~~~~ch) bl~zmąt, 5 rycIn w tekście, 3 tablic poza tekstem, ss. 97-112. J:st . my PI zypad~k tego rodzajU opisany w literaturze. Autor stawia hipotezę, ze zachodzI tu blokada mech"niczna ge nu, co w pewnym ~topniu moze też występować w albinizmie. • Lo Halo T e s t a - B a p p e n h e i m: Dennatoglifi die;itali in soc e i appartenentl a coppie geminali MZ disti7lte' l'" . .']g t .nic r1 l" ". In re aZlOne al! esame /stolo~ o eg I annessl embrionali W '1 . . bl'" . " zory papl arne palcow u rąk w parach dOI:m:~ Jedno}9.]owych .w świetle badań histologicznych przydatków ploy , , 6 rycm w tekscle I 3 tablice; poza tekstem ss 113<:; ••• .5000 par bliźnia t ust n t ,.,. 128 .. ,..poslOd 'Cechy łożyska k a .1 a~ ar 99 par .lako Jednojajowe ze względu na _ .' o onU.1ąc Jeszcze dalszego podziału wewnąt' t ..· C7 punktu WIdzenia histologicznego. Okazało się' . I Z e.! grupy d ~~óżnicowane zgodnie z cechami sprawIe ustalania ojcostwa. łożyska. Będzie' t~e ~:~~l: 'h co; :porz~~~:C~~l~a~:h: Valutazioni analitiche di cllcane d~:p~~;pne t są er yz dimensioni e pro- analityczne niektóry~~ '\~;~:~~~o i dl!, atl~~l .. preolimpionici Szacowanie 10wców kadry przedolimpijskiej, 2 ~ ~~~~~Jl soma~yCznych w grupi:: spor:przedstawia wyniki badań antra'. y w tekscle, ss. 129-138. Auto!' 'nych dyscyplin A t . .pometrycznych na sportowcach 5-ciu róż. 29 . u or wylIczał sredme arytmetyczne dla 26-ciu w . . I -u proporcji w każde' . ymlarow . . .1grupie sportowej ustalając kategorie w dł SlewOW metodą Correnit'ego Wk' .' e ug rozciała ~ sprawnością fiZyczną.' y azuJe wspołzależności między budową linee Glancario A l c i a t t i: principali palmar' dłoniowe, 2 rysunki, Szczególnych linii. _ Un nuovo N, I ss. 139-144 i . n~z~e per la formulazione delie OW) wskazmk określ . l' C. a]ący g owne lini\: . hodzl o stosunek brzegu dłoni i po- Gabrielle S p e d i n i: Le a t l h' '. . _ Ya (R.C.A) _ H . pogo.lne sleT/che In 3.)3 negri N'Zaka. aptoglobmy (SOcza krwi u 353 M .'. . Afryk"! Centralna 4 tabll'ce l' b urz) nov., z N Zakara, , ICZ o\••.. ~ ~s 14- 154 Z rezy pozwoliło na precyzyjne '\ 1'" astosowanie o:oktro£oJenotyPOWo haptoglobin~ , vy IC7.eme częstOSCI występowania różnych c A. J. A l' k e II, <Ine!!z componenti Analiza la J. W. C o collana d II l' •• ;)-. n \\' a I l '. e .a ..m·unlla ". ~ F lV . . . . ( . lo l' I. Anal/sl elegii L1Ifantile di Van ;v]uhuggiaq __ ogniw tworząc h yc naszYJnIk mumii dzie' . U '. I""·<'lr;e. \\' tvmiedna kolor . "W clęce,] z an etc., 3 foto0 dzieCięcej ustalono na 3_00 \\<a. g oceny metod<:) C 14 wiek tej mumii M ;) p. n. e. assimo C r e s t a' M' . frican a - Ekspedycja . ISSlone antropologica antrop~logiczna d nella o republiki Republica Centroa- środkow ]-a frykań- �709 708 Niemiec stanowiła problem wymagający dopiero ostatecznego rozwiązania. W czasie konferencji poczdamskiej książka Gayre'a służyła między innymi jako dokumentacja naukowa włączona do materiałów obrad. Jest szczególnie ważne, że autor czerpał informacje głównie ze żródeł niemieckich i wbrew niemieckiej propagandzie, a w oparciu o niemieckie materiały, dowodzi slusz'1Ości polskich roszczeń do granicy na Odrze i Nysie. Treść jest podana w następującym porządku rozdziałów: Wstęp: Aktualność zagadnieil niemiecko-polskich. Rozdział 1. Geograficzne tło niemiecko-polskiego pogranicza. Rozdział 2. Rasy antropologiczne r~prezentowane w niemiecko-polskich strefach kontaktowych. Rozdział 3. Wpływy czynników etnograficznych i językowych na pograniczu niemiecko-polskim. Rozdział 4. Rozmieszczenie slowiańskich grup językowych we wschodniej części Niemiec. Rozdział 5. Sprawy "Lebensraumu" na polsldch terytoriach pogranicznych. Rozdział 6. Zagadnienia strategiczne i ekonomiczne, a granice krajów słowiailskich. Rozdział 7. Rewizja granic. Część merytoryczną książki rozpoczyna autor omówieniem zagadnień geograficznych. Znajdujemy tam charakterystykę geomorfologiczną sięgającą do wpływu zlodowaceń pleistoceńskich na rzeżbę krajobrazu, dalej krótkie omówienie warunków ekonomicznych i perspektyw dalszego rozwoju, a wreszcie przedstawienie stosunków demogrdicznych gęstości zaludnienia, przyrostu naturalnego, rynku pracy, ruchów ludnościowych itd. 'lo! regionach północnych, centralnych i 'południowych Niemiec i Polski ze szczególnym uwzględnieniem pogranicza. Rozdział ten zreferowany niezwykle zwięźle jest dosłownie przepełniony treścią i jest ilustrowany kilkoma mapami. skiej, l mapka i l foL, ss. 167-172. Autor omawia wyni~i :vypraw~ tr~ającej od marca do sierpnia 1961, w której badał szczegolt1l~ rodzaJ. odzywiania tubylców oraz ich cechy somatyczne i hematologiczne. Pigmeje Babinga poddani byli szczególnie drobiazgowym badaniom. . Pietro p CI s s a l' e 11 o: Interesse antropologico del1e aptoglobme sieriche _ Znaczenie antropologiczne haptoglobiny surowiczej, 2 tablice, ss. 173-182. Poza trzema powszechnie przyjmowanymi fenotypami (Hp l-l, Hp 2-1, Hp 2-:?-) wyróżnić można jeszcze cztery rzadkie odmian~, ponadto bywaj,,) przypadki braku reakcji na stosowane metody. Bada~la. te stanowią podstawy dla wniosków dotyczących genetyki populacYJne). Domenico M a e s t l' i: Recenti metodi di valu.tazione deI colore della pelle ed applicazione in alcune turbe deHa pigmentazione Nowc' metody oc ny barwy skóry w zastosowaniu do niektórych zakłóceń pigmentacyjnych, 12 tablic, ss. 183-198. Zastosowano metodę spektro-fotometryczną do przypadków zaburzeń barwnikowych skóry. Zreferowano stan zagadnienia wedłl:g literatury. . .. Następuje szczegółowe i wyczerpujące omówienie publikacji nauk.o~ wych. Jest ciekawe, że spośród 8-u omawianych prac tylko dwie są trescl biologicznej, większość dotyczy etnologii. Tom zamykają zawiadomienia o mających się odbyć zjazdach, wreszcie sprawozdania za rok 1960i61. Wanda Stęślicka G. R. G a y re: TEUTON &: SLAV ON THE POLISH FRONTIER. Wyd. Eyre and Spottiswoode, London 1944 (76 stron tekstu, G6 l'otografii, 73 wykresy, 40 map). Cenna ta książka dotarła do Polski dopiero teraz, 20 la t po ogłoszeniu jej drukiem *. Autor, G. R. G a y l' e o f G a y l' e, Brytyjczyk, doktor nauk politycznych, przyrodniczych i filozofii, jest obecnie wydawcą kwartalnika "Mankind Quarterly" w Edinburgu. Badaniem stosunków polskoniemieckich zajmował się od dawna. W okresie międzywojennym kilkaJ.,;rotnie wyjeżdżał do Berlina, gdzie na zaproszenie tamtejszego Uniwersytetu prowadził wykłady zlecone. Przeżycia zwi:-~zane z ostatni4 wojną, ~ której brał czynny udział w stopniu pułkownika, wpłynęły na decyzję ujęcia dotychczaso\vych wyników badań w formie syntetycznej książki. Zamiarem autora było dostarczenie argumentów głównie z dziedziny antropologii etnicznej, etnografii i lingwistyki dowodzą.cych odwiecznych praw liłowial1skich do zachodniego pogranicza Rzeszy Niemieckiej, jako do ziem bezpraw'nie przywłaszczonych w ciągu historii. Ksiąi,ka powstała w okresie, w którym działania vvojenne jeszcze trwały i k\vestia wschodnich granic • Palr7 ,.Luri" t. XL[[J str. 2.jti reconzja w, P e l s C 11e. il I l . . Pewne zastrzeżenia budzi u polskiego antropologa rozdział drugi po_ SWlęcony zróżnicowaniu rasowemu ludności niemieckiej i polskiej. R. G'Iyre me stosuje żadnych metod objektywizujących lecz opis słowny znajdowanych różnic i podobieństw między osobnikami. Ponadto porównuje poszczególne cechy: jak kształt glowy, profil nosa, owal twarzy, pigmentację i wzrost w odniesieniu do populacji jako całości. Tego rodzajU metoda - do dziś stosowana przez wielu antropologów zachodnich -- stwa:za ?lbrzymie trudności interpretacyjne. Autor wprawdzie mówi o "typach" lstmejących wśród ludności, podaje n8wet cale mnóstwo fotografii wziętych z publikacji rozmaitych autorów; reprezentują one niejako wzorce czy mO,d~le typów rasowych. R. G a y l' e nie jest jednak w stanie określić 110sclOwego stosunku tych typów w populacji. Próby ujęcia zasięgu dawn~ch siedzib słowiailskich i germańskich, sprawy "praojczyzny" szkicowane na podstawie tak malo precyzyjnych ujęć antropologicznych nie �710 . rO\llnac .. ' a n o w s k l' e g o w dziele Polskamogą Się z syn tezą. J . C z e K Słowiańszczyzna z roku 1948. . . . Rozdział trzeci przedstawia wybór danych dotyczącycn czynmkow etnograficznych i językowych. Autor omawia typy budowy os~edli, zagród. domów, daje charakterystykę sprzętów i ubiorów. Opiera Się przy ty~ na obszernej i różnojęzycznej literaturze i wykazuje trwające do dZ1S. wpływy słowiańskie sięgające wyrażnie aż po Łabę, a więc ~nacz~te dal~J na zachód niż sięgają granice językowe. Rozdział ten cechujący Się włas-· ciwą autorowi lapidarnością i zwięzłością stylu należy do naj ciekawszych w całej książce. Ilustrują go liczne fotografie i mapy. W rozdziale czwartym, wyłącznie lingwistycznym, wykorzystał R. G a ~l' e również obfitą literaturę, przy czym wysoko stawia prace polskie· Lehra-S p ł a w i fi S k i e g o i M i l e w s k i e g o. Szczególnie :vażne są mapy nr 26 i 27. Są to dokumenty niemieckie (P a r t S c h, Schleslen, vo.!. I: Wrocław 1895 i Paul L a n g h a n s Deutsche Erde, 1905), obraZUjące zaslęgl słowiańskie na Sląsku. Na mapie nr 26 granica językowa z roku 179(), wykreśla zasięg słowiański idący daleko na zachód od Wrocławia, .dru~a.'. nr 27 z roku 1890 wykazuje bezsporną polskość Opolszczyzny. Rowmez: intere~ujące są dalsze mapy śląskie nr 28 i 29, opracowane na podstawie materiałów Langhansa z roku 1900. R. Gayre przypisuje tym mapom bar-o dzo słusznie ogromną wartość. Przede wszystkim dają one obraz obszarów o przewadze języka niemieckiego, polskiego, czeskiego i łużyckiego, powtóre - według własnego orzeczenia Langhansa - są. to nie tyle obszary językowe ile narodowościowe; nazywa on nawet swe mapy "Nationali·tiHenkarten". Jest to z tego powodu ważne, iż niemieccy szowiniści często· używali wygodnego argumentu, że ludność nawet mówiąca po polsku,. czesku czy łużycku, jest mimo to narodowości niemieckiej. Te późniejsze· koncepcje mówiące o rozbieżnościach między językiem i narodowością. były obce niemieckiemu badaczowi sprzed pierwszej wojny śWiatow~j,. takiemu jak L a n g h a n s, dla którego myśl o ewentualnym uzyskanIU' niepodległości przez ludy obcej narodowości, siłą włącz.one do cesarst:va: pruskiego, była zgoła nierealna. R. G a y r e interpretuje te sprawy nIezwykle trafnie. W bardzo pomysłowy sposób wykorzystał ponadto m8py' ogłoszone przez niemieckie władze szkolne przed pierwszą ~ojną śv:iat~wą w sprawie dzieci ślą.skich mówiących po polsku. DowodZi słUSZnIe, ze polskość dzieci jest najlepszym sprawdzianem rdzennej polskości ludu ~ląskiego. Rozważania językoznawcze kończy autor wnioskiem, że postulowana granica na Odrze i Nysie tylko częściowo przywróci Polakom ich właściwe obszary, znacznie sprawiedliwsza byłaby jego zdaniem granica biegnąca dalej na zachód od Odry. mniej więcej od Drezna na północ ku Bałtykowi. W rozdziale piątym znajduje się wpierw zwięzły referat dotyczący pruskiej polityki germanizacyjnej z przytoczeniem wielu faktów oei CZ3- 711 !Ów Fryderyka Wielkiego pOCZą'NSZyaż do wyczynów Hakaty, do represji w okresie międzywojennym i zbrodni ludobójstwa w czasie ostatniej wojny. Rozdział zamykają rozważania na temat prężności biologicznej Polaków, ich wielkiego przyrostu naturalnego, co raczej dla nich stwarza potrzeby powiększenia "Lebensraumu", o który tak się upominali Niemcy nie mający bynajmniej podobnych argumentów na poparcie swych roszczeń. Następny rozdział, szósty, zawiera poza argumentami strategicznymi krótkie omówienie śląskich ośrodków przemysłowych z wykazaniem, że z samego położenia geograficznego wynika powiązanie ekonomiczne całego Śląska z Polską i Czechosłowacją. Ostatni rozdział dotyczy rewizji granic. R. G a y r e wpierw dowodzi absolutnej słuszności wcielenia do Polski Warmii i Mazur, co w ogóle nie wymaga dalszej dyskusji. Następnie przechodzi do granicy na Odrze i Nysie. Powtarza w krótkim streszczeniu argumenty omówione w poprzednich rozdziałach. Wreszcie porusza drażliwą sprawę Niemców znajdujących się na obszarach mających wejść w skład Polski. Widzi tylko jedno wyjście: Polska musi być krajem bez mniejszości nar0dowych. Wszyscy, którzy opowiedzą się za narodowością. niemiecką, muszą opuścić nieswoją z'iemię i wrócić do własnej ojczyzny. Niemniej winny być stosowane ulgi dla tych, którzy pomni własnego słowiańskiego pochodzenia zadeklarują gotowość repolonizowania się. Jak najprzedniejszy dowcip brzmi zdanie wypowiedziane pod adresem Niemców, że dzięki lIstaleniu nowych granic pozbędą się wielkiego odłamu ludności nienordycznej. przez co zyskają większy odsetek tej cennej rasy u siebie, na co przecież zawsze kładli tak wielki nacisk. Książka R. G a y r e' a dziwnym trafem nie była u nas do tej pory zupełnie znana. Jeśli chodzi o istotę zagadnienia nie zdezaktualizowaJa się w żadnym punkcie. Ma ona przed? wszystkim \vagę obiektywnej oceny stosunków niemiecko-polskich z perspektywy autora brytyjskiego niezaangażowanego emo('jonalnie po żadnej stronie. Wanda Stęślicka Hans G r i m m: EINFUI-IRUNG IN DIE ANTHROPOLOGIE, VEB Glistav Fischer Verlag, Jena 1961, 102 strony tekstu, 51 ilustracji, skoro'<ddz rzeczowy i imienny, cena 10,65 DM. AL:<tor jest dyrektorem Instytutu Antropologicznego w Uniwersytecie Humboldta w Berlinie, ma dwa doktoraty: medycyny i nauk przyrodni('zych. Omawiany podręcznik jest syntezą. kilkuletnich wykładów prowadzonych dla studentów biologii, psychologii, etnografii i archeologii. Daje nowy zadziwiająco świeży pogląd na zagadnienia antropologii potraktO\\·anej jako dyscyplina pomostowa scalająca dziedziny pokrewne. Autol' naświetla rolę antropologii w higienie społecznej, kulturze fizycznej, nau- �713 712 kach prawniczych, psychologii, socjologii, sztukach plastycznych, etnografii, arch'.~ologii, historii, a także w praktyce społecznej, w szczególności w sprawach normalizacji dla produkcji przemysłowej. A oto streszczenie niektórych tez H. G r i m m a : Antropologia zajmująca się morfologicznymi i fizjologicznymi rozmcami całych grup ludzkich jest szczególnie bliska etnologii i z nią ma ścisłe kontakty. Splot tych dyscyplin jest nadzwyczaj silny, istnieją wspólne katedry, instytuty i towarzystwa naukowe. Zarianiem stojącym przed antropologią jest wypracowanie systemu naturalnego opartego na rzeczywistym pokrewieństwie. Mamy dotąd tylko słabo udokumentowane hipotezy dotyczące powstania głównych odmian ludzkich. Konieczne jest zbiologizowanie antropologii, zajęcie się genetyką u człowieka, stworzenie antropologii fizjologicznej. Dla etnologii i archeologii byłoby z pewnością ważne wykazanie, że nosiciele określonych kultur mieli jakieś charakterystyczne cechy somatyczne. Badania osteologiczne szkieletów kopalnych należałoby również vrowadzić pod kątem ustalania typów budowy ciała. Istnieją z pewnością współzależności w układzie kostnym pozwalające na wyciąganie wniosków o proporcjach człowieka żywego. Takie postulatyotwieraja, dla badań antropologicznych nowe perspekty\vy. Dalej należałoby zająć się -ekologią człowieka, czyli badaniem związku organizmu ludzkiego z warunkami życiowymi środowiska. Kierunek badawczy, który w antropologii takie procesy bada, jest dopiero w powi- I ,I I I I Ii. jakach. Programy badawcze wielu zachodnich instytutów antropologicznych dotyczą zagadnienia zmienności grup ludzkich w zależności od warunków otoczenia. Szezególne zainteresowanie budzi "biotop wielkomiejski", jako miejsce największego zagęszczenia populacji ludzkich. Biologia obszarów miejskich, będąca dziś dopiero w zaczątku, jest przeto nowym i specyficznym zadaniem antropologów. Antropologia rozwinęła metody, które pozwalają ze szczątków rekonstruować szkielety, a następnie wyglą.d osobników żywych. Z badań morfologicznych można by również wnioskować o socjologii wymarłych plemion, nawet o genetyce populacji. Jakkolwiek autor docenia zagadnienia teoretyczne w antropologii, to jednak na plan pierwszy wysuwa zastosowania praktyczne widząc w tym najważniejszą funkcję społeczną tej dyscypliny. Wybór przykładów i ilustracji przeprowadził według tego punktu widzenia. Szczególny nacisk położył autor na higienie społecznej, normalizacji i produkcji. Mimo wszelkich wysiłków nie zdołał jednak w stosunkowo szczupłej książce dać całokształtu zagadniell. Z tego względu nie można tej publikacji uznać za rzeczywisty podręcznik antropologii. Jest to raczej przegląd problematykl z uwzględnieniem nowych kierunków. Z tego też względu książka ta więcej pożytku przynieść może wykładowcy niż studentowi, zawiera bowiem interesujące propozycje mogące wzbogacić zakres materiału. Niektóre rozdziały zostały w ksiCJjce G l' i m m a potraktowane zbyt pobieżnie. Zagadnienia konstytucjonalizmu w związku z psychologią wymagałyby rozszerzenia, trudno w dobie dzisiejszej poprzestać wyłącznie na Kretschmerowskich koncepcjach. Pewne zastrzeżenia budzi także sprawa typologii. W ujęciu antropologii polskiej klasyfikacja typologiczna opiera się na indywidualnie określonych osobnikach. Kryteria są morfologiczne, a nie narodowościowe. językowe czy psychiczne. Punktem wyjścia dla wyodrębnienia typÓ\\; antropologicznych są wzajemne podobieństwa osobników. Polskie badania niejednokrotnie rzucały światło na clawne migracje, na zagadnienia autochtonizmu itp. W tej dziedzinie antropologia nasza wyprzedziła znacznie kraje zachodnie. Główną rolę odgrywają tutaj metody badawcze. Było to osią,gnięciem na miarę światową, że zaczęto rozkładać populację ludzką na naturalne grupy osobników morfologicznie do siebie podobnych wyliczając liczebności tego rodzaju grup. O tych osiągnięciach i metodach nie znajdujemy wzmianki w książce H. G l' i m m a. Ponadto stwierdzić należy, że także w zakresie "biologizacji" antropologii pominięto ważne sprawy. Stanowczo za mało mówi autor o genetyce populacyjnej, o procesach selekcyjnych i o całym zespole zagadnień ewolucyjnych. Również należałoby chyba wzbogacić dzial dotyczący ekspertyz dla spraw dochodzenia ojcostwa. Szata graficzna, jakość papieru, okładka są bez zarzutu. Zalety te sprawiają, że książkę bierze się z przyjemnością do ręki. Wanda Stęś!icka Henn P o h I h a u s e n, DAS WANDERHIRTENTUM UND SEINE VORSIUFEN. Eine ethnographisch-geographische Studie zur Entwiklun" del' Eingeborenenwirtschaft, Albert Limbach Verlag, Braunschweig 195;' ss. 175. Pr~ca zajmuje się zbadaniem charakterystycznych cech pasterstwa, stan?Wlą~:gO o.b~k uprawy roślin pod~tawowe elementy składowe naszych cywlllzaC]l. KSIązka składa się z czterech rozdziałów. W rozdzial'= pierws~ym autor omawia problematykę pracy, własne stanowisko metodologIczne oraz dokonuje podziału gospodarki hodowlanej. Punktem wyjścia dla ustawienia problematyki badawczej są db. autora materiały archeologiczne z miejscowości Meiendorf i Stellmoor w Niemczech Północnych dotyczące hodowli renów. Problematyka podjęta prZN: autora streszcza się \V trzech następujących pytaniach: 1. Czy hodowla renów stwierdzona w Stellmoor była zjawiskiem izolo .. wanym kulturowo i zaginęła bez ślaclu wraz ze zniknięciem rena z obsza- �715 714 rl',w nadbałtyckich, czy też była fazą poprzedzającą nie formy gospodarczo-kulturowe? 2. Czy hodowla kultury "Ahrensburger innych ludów pasterskich Rentierbegleiten"? uchwytne wywodzi historr-:- się z tak zwanej 3. W jaki sposób ludy, które przejęły umiejętność hodowli nomezolitycznych hodowców renów, r0zwijały ją u siebie? od wczes- Autor uważa, że na żadne z tych pytań nie może odpowiedzieć autorytatywnie sama archeologia, etnografia bądż zoologia. Dlatego też podejmuje próbę zgromadzenia najważniejszych faktów archeologicznych etnograficznych, geograficznych i biologicznych dotyczących gospodarki związanej z reniferem i innymi zwierzętami trzymanymi przez pasterzy i myśliwych. W związJl:u z tym daje w swej pracy w rozdziałach II i III opisy poszczególnych kultur pasterzy i myśliwych. I l I I Rozdział II zawiera omówienie pochodzenia i podziału gospodarki związanej z renem, rozdział III natomiast poświęcony jest gospodarce pozostałych pasterzy i myśliwców występujących na różnych kontynentach. Opisy kultur zawarte w pracy podawane są według ujednoliconych zasad; zawierają krótką charakterystykę środowiska geograficznego, opis elementów kulturowych wia,żących się z hodowlą bądż polowaniem oraz opis cech rasowych nosicieli określonych kultur. Opisy te z reguły dotyczą prawdziwych nomadów zmieniających miejsca swego zamieszkania wokreślonych porach roku wraz ze swymi stadami. Wyjątek stanowią omówione IJrzez autora półnomadyczne ludy Toda w Indiach. Z terenu Europy <1względnia autor jedynie Lapończyków. Dla celów porównawczych opisuje ••utor kulturę Eskimosów, jasnoskórych myśliwców Afryki oraz hodowców 1:'Jm poludniowej Ameryki. Ogółem opisuje 40 różnych ludów. Rozdział IV pGświę::.ony je~t omówieniu wieku, rozwojowi i podziałowi pasterstwa, jako kompleksu gospodarczego. W rozdziale tym autor przepro,,' 2.dz:J.hipotetyczną rekonstrukcję procesów działających przy powstawaniu kompleksu pasterstwa. Według autora stawianie roboczych hipotez jest konieczne ze względu na wskazanie dalszych kierunków badawczych bądż punktów wyjścia dla dalszych gruntowniejszych badań. Autor przyjmuje, że zbieractwo i myślistwo wyszły z różnych form gospodarczych, znajdujących się na innym stopniu rozwoju. Autora nie zadawalają dotychczas stosowane podziały na wyższe czy niższe my~listwo, bądż podział na myśliwych stepowych czy zbieraczy z okolic polarnych czy tropikalnych. Podstawą proponowanego przez autora podziału jest stcsu:1ek myśliwego do obiektu polowan,ia. Stąd autor dzieli mYśliwcuw na następujące grupy: 1. Myśliwi lej gospodarki związani decydują ze stałym miejscem (Ortsfeste Jiiger). O formie dogodne warunki mieszkaniowe (jaskinie), albo przewaga pożywienia roślinnego nad zwierzęcym. Do grupy tej można zaliczyć Ajnosów. Polowanie wśród tej grupy ludów często odgrywa rolę podrzędną. Ewentualne wędrówki nie związane są z myślistwem. Do myt!iwców tej kategorii, którzy żyli tylko z polowania możemy zaliczyć' również mieszkańców jaskiń z okresu lodowcowego. 2. Myśliwi związani z określonym rewirem (Revierfeste Jdger). Myśliwi tej kategorii trzymają się w pobliżu dogodnych dla polowań terenów (np. wodopojów, skrzyżowań dróg wodnych ...) w okresach najdogodniejszych na polowania. Do kategorii tej należą Eskimosi Karibu. 3. Myśliwi związani ze zwierzyną (Wildfeste Jager). Trzymają się zazwyczaj w pobliżu zwierzyny i postępują za jej śladami. Każda z wymienionych wyżej grup stanowi odrębną biocenoz,~ kulturową (KuLturbiozenose), to znaczy według autora, składa się z indywiduów, które posiadają wspólną formę gospodarczą, wspólny język, szereg wspól-· nych elementów kulturowych, znajdują się stale w obustronnej wymianie bezpośredniej lub pośredniej bądź tei. mają potencjalne możliwości takiej wymiany, posiadają mniej lub więcej jednolity skład rasowy. W obrębie każdej t3.kiej biocenozy możemy obserwować, na różnych kontynentach świata równoczesne występowanie specjalizacji czyli biotypów kulturowych (Kulturbiotype). Etnobiotyp aloo biotyp kulturowy jest sumą czynników pośrednio lub bezpośrednio wpływających na kulturę, czynników klimatycznych, botanicznych, zoologicznych, antropologicznych i kulturo-wych (łącznie społecznych, gospodarczych i język-owych). Wymienione wyżej trzy kategorie myślistwa spotykamy u zwierząt,. są one charakterystyczne nie tylko dla ludzi. Np. wilki polują zimą na zwierzynę postępując za nią itd . Autor stoi na stanowisku, że jest niecelowym dzielenie gospodarki' ludów egzotycznych na dwa stopnie: myślistwo :i hodowlę. PomiędzY' bowiem myślistwem, a hodowlą występują bardw ważne stopnie pośrednie. Są to: 1. Towarzyszenie zwierzynie (Begleiten). Jest to jakgdyby kontynuacja polowania polegającego na postępowaniu za śladami zwierzyny i trzymania się w pobliżu {III kategoria myśliwców). Charakterystyczną cechą tej formy gos'Pcdarcz.ej jest pogłębion" Slpe-cjaliza:cj.a odnośnie obiektu polowania. Dalsze cechy są następujące: wędrówki określonego stada zwie-o rząt określają równocześnie wędrówki ludzi; zwierzyna, na którą się poluje jest chroniona; występują tendencje do kapitalizowania stad zwierzęcych: zwierzęh nie zawsze są obiektem polowania, występują bowiem również inne motywy np. zwierzęta są używane do transportu; podejmowane są próby ograniczenia wędrówek zwierzyny; zachowany jest nadal trybsezonowych wędrówek za zwierzyną, zwierzęta na które się poluje tkwią nanal w swoim naturalnym biotypie, chociaż może wysiąpić skrócenie ich dróg wędrownych, na skutek działalności człowieka. Towarzyszenie- �717 '716 zwierzynie 3 kategorii (Begleiten) (Wilelfeste stanowi stopień pośredni pomiędlY myślist\vem a pasterstwem. Granice są wielokrotnie po- Jager), między nimi bardzo płynne. Od pasterstwa natomiast towarzyszenie zwierzynie tym się wyodrębnia, że zwierzyna za którą się wędruje, nie wykazuje żadnych cech oswojenia bowiem tkwi nadal w naturalnym biotypie. Wynika z tego, że pod wpływem określonych faktów kulturowych myśliwcy III kategorii (Wilelfeste Jager), mogą przekształcić się w spe.cjalistów polujących na określone stado zwierząt, a ci specjaliści z kolei w pasterzy. T o war z y s z e n i e zwierzynie jest kontynuacją myślistwa związanego z trzymaniem się myśliwych w pobliżu zwierzyny. Drugim stopniem pośrednim pomiędzy myśliwstwem i hodowlą jest c s woj e n i e zwierząt (Das Zahmen). Oswojenie 7.wierząt jest niekrwawł\ kontynuacją polowania związanego z określonym miejscem (Re'l'Łerfeste Jeiger). Występuje wtedy, gdy zwierzę lub stado zwierząt, tak dalece przyzwyczai się do bliskości człowieka, że nie boi się ludzi, którzy mogą prowadzić dokarmianie zwierząt (podawać np. sól), bądź nawet wykorzystywać zwierzęta do pracy. Oswojenie tego rodzaju występuje w Azji Poluddniowo-Wschodniej i Melanezji. Trzecim stopniem pośrednim pomiędzy myślistwem, a hodowlą jest p r z e p ę d z a n i e zwierząt (Das Treiben). Jest ono dalszym ciągiem myślistwa związanego z określonym rewirem. Ta forma gospodarki występuje wtedy, gdy myśliwi związani z okre~.lonym terenem (Revierjeste Jager) bądź myśliwi związani z określonym miejscem (Ortsfeste Jager) zapędzają wędrujące, dzikie stada zwierząt do specjalnych zagród, aby ciągnąć z nich określone korzyści: i tak np. Indianie południowo-amerykańscy polują na lamy. Omówione formy pośrednie gospodarki charakteryzują się tym, że rozmnażanie zwierząt dokonuje się na swobodzie, a same zwierzęta nie posiadają cech udomowienia. Hodowla zwierząt podzielona według autora najbardziej celowo obejmuje trzy rodzaje: 1. Wanderhirtentum (pasterstwo związane z koczowniczym trybem życia), 2. Ziehbauertum (koczownicze rolnictwo), 3. Sesshajte Viehzucht czyli hodowlę związaną z osiadłym trybem życia i istnieniem stajni. W rozdziale II zatytułowanym: "Die Rentienvirtschajt". Gl.iedernng und Ursprung autor charakteryzuje środowisko i ludy związane gospodarczo z renami. Omawia funkcje reniferów oraz gospodarczo-etnograficzny podział ludów hodujących reny. Rozdział kończy się podziałem wsp6łczesnej gospodarki reniferowej. Gospodarka związana z renem stawia ludziom zajmującym ·się nią bardzo wysokie wymagania. Muszą oni odznaczać się siłą i znaczną ruchliwością, tym większą, im prymitywniejsze są środki transportu i im bardziej ruchliwy jest obiekt ich gospodarki. 'Wynika z tego, że tylko ludzie w najlepszych latach swego życia mogą zajmować się polowaniem nil reny. Pozostała ludność skazana jest na zaiładę, bądź musi gospodarkę swoją budować na innych podstawac~. W związku z tym na terenach arktycznych i subarktycznych występuJe zawsze podział grupy ludzkiej na dwie biocenozy kulturowe. Ruchliwej biocenozie kulturowej myśliwców odpowiada zawsze, (przynajmniej w reliktach) biocenoza kulturowa rybaków, bądź rolników czyli ludzi a osiadłym mało ruchliwym trybie życia. Możemy w tym wypadku mówić o ma-o kro i mikrokulturach. Np. makrokultura Lapończyków obejmuje mikrokultury: Lapońc-zyków z fjeldów, z lasów i wybrzeża morskiego. Rozdział III: Die iibrige Hujtieru:irtschajt der Wanderhirten. Po opisach gospodarki różnych ludów egzotycznych autor dochodzi do wniosku, że istnieją niewątpliwe zgodności kulturowe pomiędzy ludami hodującymi reny oraz innymi ludami pasterskimi różnych kontynentów. Wyodrębnione przez autora w tym rozdziale typy gospodarki obejmują: A. Typ gospodarki reniferowej Korjaków, Czukczów, Samojedów i Lapończyków z fieldów. Z kultur archeologicznych należy tu stopień ahrensburgski. Typ tej kultury wystr;puje na tundrach, tundrach leśnych fjeldach. B. Hotentocki typ gospodarki. C. Typ gospodarki pastersko-wojowniczej (Massajowie, Hima, Turkana i Nuer). Dla tego typu gospodarki charakterystycznym są: instytucja wojennego kraju i spożywanie krwi żyjących zwierząt. Polowanie nie ma tu znaczenia, bowiem żyjące zwierzę jest wszechstronnie wykorzystywane gospodarczo (krew i mleko). D. Typ gospodarki ludów Toda-Kara-Bororo. Typ ten jest produktem specjalizacji typu poprzedniego. Występuje na obszarach regresji kulturowej i na obszarach peryferycznych. Pojedyńcze ludy o gospodarce tego typu występują w postaci reliktowej w Indiach, Arabii i na Saharze. Najważniejszym zwierzęciem gospodarczym jest bydło rogate. Krwi się nie spożywa, a mleko posiada znaczenie sakralne. Polowanie nie posiada żadnego znaczenia. E. Typ gospodarki pasterskiej związany z tzw. "małym bydłem" uprawiany przez Tungutów, Tuaregów, Tebbu, Arabów, Somalijczyków, Bedja i Kozak-Kirgizów. Hoduje się tu jedynie drobne zwierzęta: owcę i kozę, brak natomiast zwierząt dużych. Autor uważa ten typ gospodarki za wtórnq i stosunkowo póżną specjalizację. F. Typ gospodarki jeżdzieckiej-Kałmuków, Mongołów, Sojotów, KaraKirgizów i Turkmenów. Najważniejszym elementem kulturowym jest jeżdżenie na renach, koniach wielbłądach, jakach. Ten typ stanowi najmłcdszą, ale równocześnie najbardziej ruchliwą \varstwę kulturową w obrębie pasterstwa. Rozdział IV - Wiek, rozwój i podział całego kompleksu pasterstwa. Przejściowa forma gospodarki pomiędzy myślistwem. a hodowlą renife- ::', '..,~t: �718 rów IRentierbegleiten) stwierdzona w oparciu o wykopaliska Stel1.~~or na Niżu Niemieckim jest najstarszą z dotychczas poznanych form WYJSClOwych hodowli zwierząt w ogóle, a więc i pasterstwa. W okresie pomięd~y J U 000 a 8500 lat przed n. e., na obszarach Niemiec Zachodnich w rejonIe Bałtyku polowanie na renifery polegające na trzymaniu się z\vierzyny (Wild-feste Jagertl.j.m) przeobraziło się w fazę pośrednią pomiędzy polowaniem, a hodowlą, w tak zwaną fazę towarzyszenia zwierzynie (Rentierbegieiten). Ta przejściowa forma gospodarki nie powstała nagle, lecz element za elementem dostosowywała się do nowych warunków związanych ze .zmianą klimatu. . Osiągnięte dzięki temu przestawienie się całej kultury, na posługiwanie się nowym typem sprzętu, spowodowało przejście z paleolitu do mezolitu. Występujące obecnie różne formy gospodarki opartej na reniferze należy tłumaczyć tym, że od mezolitycznych hodowców przyjmowano tylko takie elementy kulturowe, które były specjalnie ważne dla z lspokojenia potrzeb własnego kulturowego biotypu. Hodowla rena jest pochodzenia monocentrycznego, powstała na terenach położonych na południe od Bałtyku. Po okresie lodowcowym ren zniknął z terenów nadbałtyckich, na które wtargnęły inne zwierzęta. Metody gospodarcze związane z renem zo£t3ły przeniesione na inne zwierzęta, ale równocześnie dostosowane do istniejących warunków geograficznych, ekologicznych i etnograficznych. Id :~'l hodowli według autora przeniesiona została na inne terer.~' przez Europejczyków. Swiadczą o tym m. in. także cechy rasowe spotykane u lud6w pasterskich. Jadwigc! Kucharska Johann K l' u s e: HEXEN UNTER UNS? Magie i.md Zaubl~rg1aubel'l in unserer Zeit. Verlag Hamburgische Bucherei, 1951, s. 210. Praca obejmuje 11 rozdziałów; część pierwszych podaje zaobserwowane i zanotowane sposoby rzucania i zdejmowania czarów, dalsze omawiają przyczyny utrzymywania się podobnych praktyk po dzień dzisiejszy. We wstępie autor stwierdza, że w połowie XX wieku tysiące kobiet na terenie NRF są prześladowane jako czarownice. Mimo, iż od 200 lat zRbronione jest palenie czarownic na stosie, wiele osób ginie niemniej strasznie i okrutnie, bo zaszczute, zadręczone przez ludzką opinię. Ten wlaśnie fakt spolecznego konfliktu, ciemnoty i zacofania oraz ich skutków (w dobie wielkiego rozkwitu wszystkich dziedzin wiedzy) skłonił autora do napisania omawianej książki: "Daleki jestem - cytuję - od 7,amiaru stworzenia dziela o stanie zabobonu na dzień dzisiejszy. Chodzi mi jedvnie o zwrócenie uwagi ludzi odpowiedzialnych za politykę oświatową i kulturalna na skutki społeczne utrzymującej się po dziś dzień wiary w czarowni~e, diabły, czary i zamawianie, i to zarówno na wsi, jak w mlescle. Chodzi mi o zastanowienie się nad sposobami zlikwidowania tych wyraźnych przejawów ciemnoty i zaraźliwej glupoty. Skutki bowiem są fatalne zarówno dla zdrowia fizycznego i psychicznego, jak dla obyczajowości niekiedy wcale nie małych grup społecznych. Istnieją bowiem ludzie, którzy ciemnotę wykorzystują i podtrzymują zupełnie celowo (str. 5). Sredniowieczna wiara, że niektóre osoby «zcl.ególnie kobiety) posiadają nadludzkie siły oraz umiejętność wyk ,rzystania ich jest po dziś dzień żywa i mocna w różnych środowiskach, a szczególnie na wsi. Ni[ch na przykład zachoruje bez istotnej przyczyny krowa, regularnie, dzień w dzień, krzyczy pogodne w innych godzinach niemowlę, czy dorosła córka zacznie zbyt biegać za chłopakami - mieszkaniec wsi przyczyny tych zjawisk gotów dopatrywać się w rzuconych czarach. W 1950 roku gazety południowo-niemieckie doniosły, że we wsi E. znajduje się 10 czarownic, odbierających mleko krowom. Vol 1949 roku Johann K l' u s e \vysłuchał najpoważniejszej opowieści, jak to pewna kobieta na własne oczy widziała, jak sąsiadka z wbitego w ramę drzwi noża, nadoiła w krótkim czasie pełen garnek świ~żej śmietanki. W 1939 roku gazety podały wiadomość, że w Gelsenkirchen (Westfalia) zmarło dziecko na skutek leczenia wrzodu ekskrementami. Po dziś dzień prasa zachodnio-niemiecka, co jakiś czas donosi o wypadku śmierci na skutek leczenia chorego przez osoby niepowolane. Podobnych faktów zebranych w terenie, bądź znalezionych w prasie codziennej autor przytacz" wiele. Rozdział drugi mówi o sposobach rozpozilawania czarownic. Jednym z "niezawodnych" jest położenie na krześle pod poduszką otwartych nożyczek. Jeżeli osoba podejrzana o uprawianie czar6w nie usiądzie właśnie na tym krześle, -- na pewno jest czarownicą. Podobnych "niezawodnych" sposobów wykrywania czarownic jest wiele. Ponieważ są stosowane, kobieta czy mężczyzna, na którego padnie podejrzenie, że jest \V służbie diabła jest z góry skazany na społeczne potępienie. Obrony i n.tunku przed podejrzeniem i oskarżeniem nie ma. Mówi o tym rozdział czwarty i pią ty książki. Zdaniem Krusego, wiara w czary oparta jest o Testament i katechizm. Wypędzał niejednokrotnie diabła Jezus. W małym katechiźmie wyraźnie mówi się o zakazie rzucania czarów. Zarówno w Starym, jak Nowym Testamencie problematyka diabłów, czarownic i czarów stawiana jest niejednokrotnie. Bezpośrednim jednak źródłem zdaniem autora _ rozpowszechnienia zarówno "nauki" rzucania, jak zdejmowani3. czarów jest szer{)ko rozkolportowana w drugiej połowie XIX wieku na terenie Niemiec - 6. i 7. księga Mojźesza. Poczytność jej· na terenie NRF zdaje się w ostatnich latach wzrastać. Tym faktem Kruse tłumaczy rozpowszechnienie i aktualność praktyki nauczania i zdejmowanie czarów. Źródła .,wiary" w prawdziwość tych nauk świadczą o niskim poziomie intelektualnym szerokich rzesz mieszkańców. �721 720 Omówieniu tła i przyczyn szerzącej się wiary w czarownice i czary poświęca autor drugą część książki (rozdziały VII-XI). Zaznacza wyraźnie że chodzi mu o źródła nie w sensie genezy, lecz o przyczyny utrzy,ny~vJ.nia się praktyki czarów po dzień dzisiejszy, o społeczne przyczyny i możliwości istnienia czarownic. Widzi je przede wszystkim w niemieckim prawodawstwie, w którym brak paragrafu w myśl którego obwoływanie kogoś czarownicą byłoby traktowane jako przestępstwo. Dopiero jeśli kobieta podejrzana o to, że jest czarownicą zostanie pobita - sprawcy pobicia zostają ukarani, ale tylko i wyłącznie za sam fakt pobicia. Motywy, wszystkie szykany moralne są w wyroku pomijane. Podobnie zresztą dzieje się, gdy dojdzie do procesu człowieka żerującego na ludzkiej głupocie czyli takiego, który odczynia rzucane czary. On też odpowiada tylko, gdy spowoduje wypadek kalectwa, bądź śmierci, natomiast nie odpowiada za jawne oszustwo, za uprawianie procederu zamawiania czarów, wykrywania czarownic itp. Brak odpowiednich paragrafów w prawodavlstwie zachodnio-niemieckim, to zdaniem J. Kruse, bardzo istotna przyczyna utrzymywania się wiary Vol czarownice. Inną, niemniej ważną - są bajki, sagi, opowiadania, obrazki, fi~my, ióztuki teatralne pełne diabłów i czarownic. Działają one na wyobraźnię dziecka i często ciążą nad men talnością dorosłego już człowieka. Niektórzy irdcrmatorzy zapytani przez autora dlaczego wierzą w diabła i cZ"lrownice, odpowiadali po prostu, że w szkole ich uczono o istnieniu złych mocy, przed którymi należy się chronić. Po dziś dzień dzieci w Niemczech Zachodnich uezą się w szkole o diabłach. Mieszkańcy wsi natomiast twierdzą, że jeszcze nikt im nie powiedział, że nie ma diabłów, ani czarownic. Diabły więc są. Wierzyli w nie ojcowie, wierzą oni (informatorzy). Będą wierzyły dzieci, bo wynoszą tę wiarę z domu, a gruntują ją w szkole. "Myliłby się jednak ten - koilczy swoją pracę autor - kto sądzi, że wiara w zabobony dotyczy tylko mniej oświeconych warstw społeczeństwa i tylko wsi". W mniej drastyczny sposób, ale hołduje jej wielu przedstawicieli \varstw wykształconych. Czym bowiem, jak nie zabobonem jest wiara w ,.feralne" i "szczęśliwe" liczby, lęk przed czarnym kotem, wszystkie talizmany chroniące przed urokiem, bądź nieszczęściem. Nieobca też jest szerokim warstwom społeczeństwa wiara w znachorów, wróżbiarstwo, rzucanie i zdejmowanie uroków. Czqść winy za utrzymywanie siG w społeczeóstwie wiary w "czary". Butor przypisuje niemieckim etnografom. Etnografowie, jego zdaniem, traktują całą dziedzinę wiary w diably i czarownice jako wiedzę ludową, a zamawianie i pokątne leczenie chorób jako medycynę ludową. Trzeba, by nauka zaczęła oddzielać mądrość ludową od niewiedzy ludowej i przestała tej ostatniej nadawać znamię specyfiki ludowej, czy (lawet narodowej. Trzeba, by etnografia podawała prawdę o historii ludu l wsi bez sentymentów i upiEikszeń, by mówiła nie tylko o przymiotach zaslu.;ach ludu dla narodu, ale i jego brakach. Jilk przEd medycyną ',\:znio::łe zac.!.anie uv./alniani~j ludzkości prz2d plc:.gq chorób fizjr)logiczn:, en, t3k p~'zed etnografią i każdą nauką o społecz,~ństwie Wi1.1YlOSidĆ j:!w cel i.adJnie uwolnienia ludzi od plag spolec,myc:1, l. któryc~ jedn:( Jest utrZ}iYłujt.)Cd się wiara \\T l1ad:=>rzyrodzo:1e n10Cc, a mi~dzy :1i:T~i czarO\\,;,1i('e: Jes'e.~m)1 - koóczy Kruse swoją książkę napbanii Z dUZ:l pasją cz1.ovv·i:::ka społecznie zaangażo\vanego nie tyLko s1]ac1ko;)ie7'ccuni ttudycJi j '3tC'ii nie tuil<o rnu bUC: ;c:h l.i2 \,','j. ule pGi.cmkcnni, t:,;'obec bl(;1'1i,i ._- Johann Uk,vit!Q'W,,6 Syn bĘ'(;'z.!cnq; rolnika kied'vś otr~;!.JrrlGnlJch Kruse ur'}dzuny 1£'26 r..-ku micst.:ka sb·de '\'1 w 1839 I:IalYlburgu. i ci/utegolli prz0dk(l1ni ci.:?innogroclu, l.irzekazów ..? ITICŻe- nu? rl~C)żernv jest nauczycieL"m szkoly jl'Jdsta\'loroku w zachodnim Eolsz,ynie, od :i\!Iat2ri"ły i dokumenty do książki Johann Kruse zbierał w sumIe Cz~ścio\vo s~-l to Y:i:13tcria,ły t2\~.~. t.2L"i~nG\\!':~ (z::-~obs,~rv,"O\\uln(:'\ i Z(LlotO\Va~e przez samego autora), ,}o/ dUŻ'2j mierze V\:ycin};i Z ni~n:.ieckiej p~-8S,} j;':tt 19~ij--19;)O, rn~te:rialy i dckurnenŁ:.I są-":':Jv.,:c. JcdnQc~:cś!1iC' :~G 18 t bezskuiecznie CllarmO\\'3ł rćżne cZYl1:1iki o v..'ażnojci probh:mu. Dopiero PC) uk)·oaniu sil: w 1951 roku omawianej ksi::żki zarówno pnsCl, jak radio, 1.1.11-,1'1 i t;~'l0\vizja z)inter2sc-,>~,-a}8. siq- s.y-g,:'\,::'l,li'lo·NDnYID od Lit problerncm. F'cz,-:,.-t,y\\lnie o pr,:~ci Jol.U:tl1l1cl :Krus'2 ~,~vyr:.L~:d si.E': CLołvv..lj ni·-:.nliecki et.nograf (:~r,;--;tęPC::i pre;.:.vcL:~rtt·=t i'-i·1E:rni.,')ckie,j ź\k.Jci 2n-1li :;\Tauk Vv' PCTlini,:~ \,VSCilodnim) prof. dr Wolfang S t e i. n i t z w swojej przedmowie do J(siążki A. S p am e r' R: 1{,o1nanu:>oi.ichle'i( ... Fczytyvv'nie o książce i negatyv-n'li:- o p0iityce k:.llturalnej NRF, gdzie tylKO w 1952 roku zallotmvano w prasie 65 prccesóv/ czarownic. trzycl7.ic;,;ci l::1t. LiU Maria 13ADISCHE FUNDBERICHTE, jriihUcsch.ic::tliche 1962, (s. 318, tab!. .•>ntiich2S Jahl'bHc', FOl'sch ung Badens. 22. Jahrgang. 104, plany sytuacyjne 3). Szw'engrub cli.? 111'- l<71.ci fill' Freicurg - Karlsruhe. . FrClca t8 kst rezultatem bad,'!l "rch2()lo!2i~znych, prcnvadw:1ycl1 w la~,::~<::;} j.)/ -·-195~) n::1 ter8r"ie BadcTJii, 'prcv.d~'1r.1i l,rietnjec. g·i.~ai.licz2:C2j z FranCj~:~(1:1 zc;.ch Jc:zi~: \vz(E'.l;~ Pf'r1U i S!:\~,·-~~.~c:lri[; na pojudrii~l. 1)0.:1 r~dakc:j~~ pO\\-:;t_lł2' A. E ck ,2 r l {:,'g o ;J;'r~·ibur~\ i .,A. TJ a u b er 3 l)G:::L:;~'lo~!f' j2~j~, '.L: (j r'7~'dó'::: r.Jz~·)":,~.:--:'x.''', sprav~;c<d~',nj'-~ c(,!'e-:i('·v.r y)rC'hi,:~t l'"ii .~ hisL;·)r.:,l n;")\\,-~;'(:;j v; :;7':;~Ci;:)'-lr,~"di I('.::~:'lsn'::·'~lC' tY~a!j:.'ru· ..~e) prz2gląd zOiel',)\\"(\ wykopalisk z lat nL1 i rcce~zjc 01"(-;2tablice. to, i;~ rozpra\\~_y- \'E::TiO '. dZL2.i0 i poś\\"ięcone są archcclcgii, gr,-" (; fr :;:oriaL I t::i1.'.": (Ifof. v\'ie.' r:1c/~..:rialu <!i -- .. L,_iJ! '. 1957-1959, mkjscowości, sprawozc1a- Ob2j!\~I;'lj2: ~,~c;~:;1..i::k,)\'/o rna:y obszar znajdujen1Y \\. nicl'~ i;1t:·r2Slł.jqcy także etnodr E. S ';: n r: lTI e i s t e r (s. 9-16) 11.:.1 podste-t-. zClsi;~gie:T1 Y:,~.-:':op:.di:;ko\\·(-;g() t. XLfX indeks st\\·i;:,td!.:~1. że- klJ£ci=tne grz2bi2nie. z !!1.o- �722 tywem zdobniczym ptasika na grzbiecie .'5rzebicnia dotarły do Badenii w epoce brązu z północnych Włoch, dokąd najprawdopodobniej zostały sprowadzone z północnych Balkanów, gdzie motyw ptaszka znacznie wcześniej występuje. Także w \\'ykopanej ceramice autor odnajduje północnowłoskie moty',\'Y zdobnicze. Ingeborg H u I d ,\. "Przyczynku do rzymskiego osadnictwa I10lobszarze miejscowości Riegel w powiecie Emmendingen" (s. 51-77) zaznajamia czytelnika ze skatalogowanymi skorupami w 'ilości 670 szL, obejmującymi cprócz terN sigi/utta także pospo litą ceramikę: cmaliowar.c malowane garnki, misy, talerze, dzbanki i inne, Wszy:;tkie omawiCine przez autorkę przedmioty wykopano w jednym wykopalisku w 1956 r. Nie zostaly one jeszcze poddane clokładnej chronologizacji, niemniej już becnie wszystko przemawia za tym, iż mamy do czynienia z ceramiką z przełomu w. n, e, Także Herbert N e s s e l h a u f przynosi nas. 79-84 ciekawy przyczynek do rzymskich dróg w Germanii, położonych po prawej stronie Renu. Wykopany w początkach 1959 r. w miejscowości I1lingen pow. Rastatt rzymski kamiell milowy niewątpliwie został ustawiony w roku 269 względnie 270 n. e. Obala to teorię _. dotąd powszechnie panującą jakoby w roku 260 \vzgl. nieco wcześniej Rzymianie opuścili ziemie praI i II wobrzeżne Renu. Ciekawą próbę studium onomastycznego i środowiskowego na podstawie wykopanego w roku 195'8 kamiennego ołtarza, pochodzenia rzymskiego, z wyrytymi w piasY0wcu łacińskimi nólpisami, daje Ute S c h i 11 i ng e r w artykule "Nowy napis z Stettfeld pow. Buchsal", Drogą porów11ania z innymi tego typu ołtarzami autorka wyciąga daleko idące wnioski co do składu rzymskiej armii, stacjonowanej w Germanii w pierwszych hItach I w, n. e, W artykule pt. "Alamańskie cmentarzysko z Binningen im Regau pow. Konstanz" Gerhard F i n g e r li n podaje nie tylko szczegółowy przegląd wykopanych przedmiotów kultury materialnej i broni z przełomu VI i VII w. n. e" materiał porównawczy, lecz interesujące etnografa materiały do ubioru. Autor dochodzi do wniosku,że szeroki pas (der breitI! Gurt) nie pełnił funkcji ubioru, lecz służył wyłącznie jako wyposażenie d. osprzętu wojennego, Wśród wykopanych brązowych spinek o:~dobnych wykopano w grobach łańcuszki. rzucające światło na szeroko rozprzestrzenione w VI i VII wieku typy zdobnicze i ich fU::lkcję w ubiorze. W trzech wypadkach \V grobach kobiecych znaleziono liczne wisiorki, którym przypisywano magiczne znaczenie. Tenże autor omawiając wykopaliska z Singe:1 \"i powiecie Konstanz z roku 1958 (s. 119-132) clonosi o wpływach egipskich względnie innych bizantyjskich prowincji na ubiór i artykuły codziennego użytku, Na potwierdzenie autor przytacza przykłacly biżuterii c motywach ozdobnych 723 PCj:f:Odz;oDia bizantyjskego oraz d?,je szczegóio';:y kh opis. ja!,,; również OpiS wYKClpaneJ wagi ramiennej o dwóch plnkich szalkach z brązll i kwadpt"r,,\.>, ege> cIĘzar'-a b rązu '. '. "Z z wvgrilw::Jwanymi hcińskimi I;h~"mi Wspomniana waga je t ' d t' ,._,,. . . . ,s Je ynym ,ego rodzaju egzemplarzem, wykopanym po połnocneJ strome Alp w naszych czasach. " ;odny, ,UWf\gi jest .f~kt, że identyczny egzemplarz znalezio71'l, dwadZlbcla lolKa lat wczesnleJ, w grabi'.' 11B llubijskich grobowców królewskIch z Ballany (The Royai Tombs oJ Banana and Qustul, Kairo, 1938), pr,ze~mlOty ozd.obne stroju kobiecego, znaleziane w omawi3.nym wykopali,ku, S<j zdal1lem autord w1"'f[]Vml' kO"'I'aml' bl'zant YJS 'k" Iml W".k ona. ' .... ' '". , r" nyml ,w OdrCZ:ilel1lU do bizantyjskich z innych surowców (br~z ;'~mias' złota I srebra) przez germańskiego rzemieśL1ika. ' , " l '~ 1~ a:~~kule "NO\:'y .alam8ński , .... o;J---l (,) Frc20ncLl Ci- i.l l' S c h cmentarz w Eberfingen pow. Waldshui" a p"daje przyczynki do b d ", o rzę u pogrze,'\-08 , _lIgk~ P01CWY VI w, n. e" między in'1ymi mÓ":i o budowie trumIen, zwanymi "drzewem umarłego" łub "pnio-trumną" (Totenbau l, b Baumsarg) Rozprawa t . t ' d ", m u .. . :. _ , a Jes Je noC'.zesme wazna dla historii os·adnict h c1 wJOsln EberfJngen. Charakter pozostałych artykułów J'est '.vybl·tnl',~ _ arc h eologiczny. przynosz'l one tylko dane z zakresu kultury materialnej (ceramika) względnie tez mają charakter antropologiczno-porównawczy Dział . k b'bl' f' h' .. , . rozpraw zamy a . l 1O"ra la pre IstcnI l nowszej historii Badenii KSiążk,a jest zbi?rem źródeł archeOlOgicznYCh', aJe równocześnie jest oprac?wamem matenału oświetlającym drogi dyfuzyj kulturowych które p.rze~~,kałY z Rzymu, Bizancjum i skądinąd do Badenii. To nawarstwianie SI; r.oznych fal k..l~turowych nie jest obojętne współczesnemu etnograf-owi. O"wI~t1a ono ~ow~em stratygrafię współczesnej kułtury ludowej Badenii. Na pod~resl~me, za,sługuJe starannie wykonany material ilustracyjny. P~wn~m medoclągmęclem, dotkliw,ie utrudniającym rozważania czy telnrkc'wlob:emu bądź co bądź na stosunkowo małym obszarze w;stęPUJ~' eyeh z]a"'clsk, J"st brak materiału kartografkznego, bc' el" '~D· ',,'. , <5 Konrad W ypych SEVENTY - EIGHTH ANNUAL REPORT OF THE BUREAu OF AMERICAN ETHNOLOGY 1960-1961, Frank H. H. R o b e r t s Jr D' . tor U ·t d St • ' . Irec. ' 11le a"es Governcment Printing Office Washington 1962 s 33 llu~tr, 4. " . , .. Si~demdiiesiąte ósme sprawozdanie roczne Biura Etna10gii Am" ._ k ansk12J prze':!-ta' ' , NlOne przez dyr~ktora Frank'a H . H . ł'\ o b er. t' s a _r} . zwię l t Jest dżet:·: sto. ystyką pra,c naukowo-badawczych tej instytucji za rok bu~ y zamykający Się dnia 30 czerwca 1961 roku. BIUro współpracując z różnymi instytucJ'aml' J'ak np, Słuźbą Parku �725 724 ldóry~h L,\,:r _Idu,' __,.-,0 (~\:a!ionctl cI O'::,ro'~lY (Cor(s cj f?lf/i'eers th~ Służbsf an.;.:::ykar1iki:..::go pro\vddzi na bdrdz.o r:lf):;:::V/ te:naiy n::-~ n.il~.,.i:s j\l~lsc; ..~, (ObrL(~di L:c,d~l\vcz/ch \I>.f j,~k. \\'spółuc1zLll I(::,1,:1..\\';i.il.~ i \\' n~,-C'h z O.::d5(i::'I.:·l! jed:'lak ri~ sz~z.:':l>')lności p!"ct~;.;t,:..:r J'c.c::-;:;C, l \Ą,lojsknv\re, z r6;?,nyri11 O. ~·:::clli "'.r;nu, z 1.ui,"ersy·· ~:,udż';;tu c1»t:\Cjl r te1.·e~h; \,,"3Z2chstr jnnc ba- i '.';l'.Je prace' i~Hl~,ch. \vykopaH::.;!;:o\\;c .,.,~is:=:.()uri VJ i \Vi~·k,;;:zo;'~ iYi:8C d~)r::ec~,~:_<'h CL-.::.i( bad,~:,ń, tyeil, obejnluj~'1cych ;;.1:) I(:.ji.l~1 stJ~()\\'dl10 z··.viclZ:3.~ /1.t'k::L'l:;;3::i, cZJ.sGkres i najnowsze zdo::,ycze naukowe jak wę;;i21 c.ktywny dzidlanl:l p:.crJ.li1~~~, SPL:~\''''OLJdnL: '.V zVi~;:z10;ci S ,;,,:;;..j C 14 czy też metodę ~~;:~i. _~()icz;;. ~.i,-~do \'.Iy_ li~:22.rlia :i}_cc\vadzo:1y~;n bc:dc:·,t'l t'.:fel1o\vych -- \v)k,)pall~·;k -- prac (i3UKJvv'.ycl1 i publik8.cji, st::~tl(}\vi z'iicIYl prz2g1ąd st;;}tY3t:/CZ:H)-~)iLEo:;r'lflczr .•y prdc ZJ ch:rcs spra \\i'ozd :n;vczy. I(cilC8\V2. czc::~ć: ~p[a \vozd:an.iu poś,,:,..ir~(~:.:.ąla lr!~;:"/lU-:~ wum, _:.~,:J. \ •.•.·.:p.~lpr~~\~j;::(:Jin Z Biur~-'tn Z0~;)rGm E~niJl(J~)i fotograficzllLJ-ilustracyjnym, bibliotEce j\.:~i'~l·.)'~·:i, i procy \v-yboru j-.-:c.;o Ari:il:- wydC\\vniczej. 3-10"", zaś farma~eu~i, nowego :·.t~:CZ1--:':, C;-l rozv:87.ań. (1933-31) poziomie i';i'<io,;t'lteczaR d 'lnte"ia, ° 30-50" ad\vokaci), stojąca, wzgl. Hatt'ana K'scheh nie przy 13-u bad· ' z tego nictwem 7wiązanych. przez . l'oglcne. pokolenia to reali- Wy;;;l{ wszystkich mieszczan. wykpiwana "przybyszów" miały gru- i ideą "wyjasn:1 jed:;ne 5eszcz~; v/('nvczas hebrajskiego, także peJeh :.tdi za niemałe znacze- ~~ wyjątkami puchodz' zamiesz- on'" ••.• ~ .1•...•. , .;l.I.IC, __ ~ '"JV 1,""cQ 1;]00 mie~,zkańców, autorka przecrowadza J ~ ,est to zaraZ'2m historia osadnictwa, z z~~ł:Jże:1iein praey, \vzglęc1nie też cH.lLorri:a \ti].3Ll.\;) do zawodów z rol. 11. Pinner dochodzi wiernymi zawodowi rocIZl~ln'2J \VS1) Lo.:1-:.'; dzieci Zec ni8licznymi nieJ{,ieckicf!o. do rolnictwa pocl.klo ;~i~:;,t~3~:r'.'~ do wniosku, iż 60% rolnika, wybranego t' \.i::-l ..,ctdl0 .";H~poza "V za\\'odo,,-o 11 - [,yLiaw plcU;. pie,i''vv,:;zy, zgcul;.ie drugiego W konkluzji przy jąć pojqtcści) 3ma SOCjO stosunek pJzostało lJ)/f).'lr~:o wsi, prz2,'ć zamicszk;dych na bvł ni~kim" u'.':cl7.Z\nc.vch o powolnej wvkształceniu powodowani decyzji. i zo:!Jzoil)'cil CLY_:~l Cz'~sto na jc,z;-,kg o nie wychowania L:'I.,/ ~c rZ':;Cl n'1iejsk~" mogła tubylców, Na przykładzie (1 'l'li'-,zrrY\'e ~,r __ ""b' \ nie ludzie którzy i środo'.':iskd. nieznajomość (Żyda p('djęciu . iulycn )!i.:y za\\;odu C:o:~lJochn-J~8. przebiegło;:: 19.ó3---H111, <.1i~~\,:i~~~-',~ - ,::~,L'~\\:i:_<::;~ :.~~ l1~dno\v:;f.',f" ';pt/:q~ :r"l-2~~~':(,jJli,~>/,n::- stanowią (lekarze, pową sugestią, lecz świadomością sjonistycznego :.i, ',"---;_~~1ia %~l.;rn!l' }.,rz2 ...~zli <.tc...,rGln-icL-,,"'a. :\j,,; p::,.'::oay kO,ilibci2 redakcyjnynl cz:}sopisC;'renl a;"j·j,ii, ~,S.:::~::'_:l ~L',{d;:k::9~ i'[lg L~t rolnicy "kecI2mickim \If d:jrzl2czy skUlkdmi D;.:;partarnentu nad kultur"mi 'wczesnych i pra-Eskind.jlt;I)1.~'j ~~':..'Ltdc':F:~ 1..::~C'.':2rp.-;l(~t':~ze Llc11~~n~:łirii. L,) i.H1Cl e:.1 the i:..or!..ys~aj(~c c.L~:i~l,cZ,;"rL;~ Se:-l':Kt)\Vj przYP:1.dia cltnt~r)'kal\skici':: of rozlcgi,'::n Arctic, Arctic Bib liogrupil y, prace L) \';:~U l)rac b::1d:·.l·,","':~z::C'i'l Eiu .sprawozdaniu Inż.>'ni2ryjnr~ De)):;nn,en1 i L:~~:::y.ipL:có··.·. k:}~Yli ildU.kc·.v;:nli, h:t(;':n~i ma Ser'<.~ice), Pork :~~.; w za'.\'odach prac,: ~(~:;~t~'~~():""'~::'~:;';'i nie przez nią, związanych piątej dzieci ALiji rodziców, 79% pr:1cuJ~-cych 'E}ii.,\} z rolnict~vem. \;C'~~~2~~:'~J:~e~o~:Ss\a':~5~51~:i~~~;~i~t~:~1 bada- V., ZWEITE DIE GENERATION 11'J ISH ..(\..EI...:) Tvl:-n'gart~te T u r l mapJ, JO ilustracji). -,'.,-,tek,,'., zajmuiąca się fi o \-1/ IvllTTELEUROpAISCHER SlEDLER 11 n er, Ti.ibL·:g:2~1 19G2: (s. :2.-sG~ s k y - F' i drugiego pokolenia \v 1Cltach c.l'zyby'::: ..!jącyC'h 7..-ctf) ,i~ (~(/ ",:ij:, czyli pIątej tzw. Aliji 1933--39). ()'~'Jil\'_t>: 40000 roku sprawami ok::J!c' gJ z ob:<~3.ró\v z i'el'2nu (grupa sccj"lnymi Zyciów Jako socjolog, a zarazem s:.,,:(:jll~)gi<2LnC' n;Jd rGz.';,\'~ojC'rn_ imigrantów przybywających do oao 'J osób, z których jO 000 przypada na dc;nL:;::~'ji J(:~zykc:1 clierYli~~cl':.ie~~o: z t2f;:) ~'..Jj.elT!i(,:c. Studi;) pru\li,'ndL:,):1e przez ~iU'L()r- k(~ d~):y( ..,c:::~~: l~p n:ti~j5kich Ż~rdć-'\v śrojko\vo-~uro})ej::kich, któr,:; \v czasie p.:!.,,_:j:::-"l=~:.:,"::~''''' h:'.~·.;I:~;·:'¥~II.:1Ci·~(:-·Ldl:ł ~l'~ \\- Er22,u. iIl~J.(.~ll1)~ P\)")\"'·:i~ci\\·:;z:.· ~:ię r01r}iC't\\~u T-~i - Ci ',':, ('r·~,. - :'!:,~ ~~;.~_:?~;~_:.(;,~:i~t; ~:.i_l~l:,:., ol{~;~,;' " '-:::L:' r;,::J. 1919 w Berlinie, w roku 1933 emigruje do Palestyny. ;J'''~:'~'.::':~:' s t:':.,: \"/~.y,_.i~~cj rG!.Tj:~l p_..d{_'j~':1a~eb.:ldan\:1 IZl'i'cla ,u, ~:ydó.v rJ?c!zl~le (Jruyml <1t.1tr;:'l-:::" O:T'wia śrcdkowo-europejskich imigrantÓ\\' ',.'. -.. ' . cSler1l8.ll . .. SIę w istniejólcych ~ •• l\:"...,r·~v ,"".~._, ,'",;~cl··~~"ct,~·~h· ',Y'" '-'1,1.,' ~ 1,dU gn,pnwo :lUZ (,SaG8C~1, d~_'c::c.{l~;:;c d:i POd0b!1ych, j~lk \;1.,/ rczdzial<: piervlszym \vnioskó'N 1r.tO za .... ·'cd::nl rolr:ynl. d .,';~t l:,:)zdzJ.~'d~.,; tI'(1klLlj;r o 0s~:\(:1(;.LI':.;(.;h i:lc!.I/\\'idu:,-,lLlych l .:',U_:l)::::d·~r-3t·-..\' l{:)lc~k.tY\',~;l':c~ (~~'"':'-2vt:)'iC i k!O~L::;..)i(). Z~1:;.nl:,;;nny· jest ~k12_d soc.iol')gicLn~~- pr~./t~,'\\·~\j~~c:;~-:h irnierClntÓ\:.-. L':lc.ci ;:"1 \\'~·,r\·;.d '.' c ,._ :~ ~' !~·.,,).d" o', \\·:,:,:.':('_1, J'_:-::_~~~·~)in.ik'l ,'''~G~',,)IQWY!111 .lUb ~a'.:ód .z .rclnict-.wm baClam,llTll l wynikami zv/i,)~ uzys- �726 727 Książka ta stanowi bezsprzecznie poważną pozycję w żydowskiej literaturze socjolcgicznej, zajmującej si(~ badaniami nad imigrantami niemieckich Zydów w Izraelu, jest niemniej cennym żródłem dla et:1ografa zajmującego się badaniami współczesnych grup etnicznych Zydów. K. W. :vI a r l e n e Ve s p e r, TACSENDE INSELN ErN STAAT, Taschenbuch Ge;:;chichte, Band 7, Berlin, Neues Deutschland, s. 154, ilusl.r. 10. M. Vesper przedstawia popularny zarys historii Indonezji, jako pomostu pomiędzy dwoma kontynentami - Azją i Australią _. liczącej trzy i pół tysiąca lat. Zarys przynosi jednak nie tylko wiele danych historycznogospodarczych, lecz także etnograficznych. Autorka mimochodem nakreśla stosunki, oparte na zwyczajowym prawie spadkowym oraz opisuje prymitywną uprawę ziemi w gospadarstwach drobnych, których podstawowymi narzędziami uprawy w dalszym ciągu dziś jeszcze są sierp i radło. Bardziej wyczerpujący jest zarys grup etnicznych, zamieszkujących kraj 3000 wysp, po dziś dzień żywo pielpgnujących stare tradycje i zwyczaje. Barwny opis rozpoczęcia żniw ryżowych i związanego z nimi święta ludowego to ciekawy przyczynek dorocznych zwyczajów obrzędowych. Indonezja nie byłaby państwem wyspiarskim, gdyby pojęcia Prahtt i Ikan (łódź i ryba) nie cechowały trybu życia jej mieszkańców. Podane przez autorkę wiadomości wchodzące w zakres rybołówstwa, szczególnie podziału połowu, jak równieź bardzo popularny opis łodzi rybackich i hodowli ryb, wykraczają poza zakres papularn2go zarysu historii stanowiąc dla etnografa interesujący materiał - choć nie pretendujący do naukowego opracowania. Szczególnym rodzajem domowego przemysłu ludowego, doprowadzonego do perfekcji przez mieszkańców Jawy, to używanie techniki batikotvej, ludowej sztuki dekoracyjnej, stosowanej przy malowaniu materiałów używanych do wyrobu strojów ludowych. Dckładny opis procesu wytwórczego, stosowanego od niepamiętnych czasów, przypomin::l maloWilnie pisanek przy użyciu wosku, spełniającego przy batikowaniu identyczną rolę. Rozdział ten zarówno z punktu widzenia sztuki ludowej, jak i przemysłu ludowego, stosowanego w tej formie tylko na Jawie, zasługuje na pelną uwagę. W Bali, jak w ogóle w całym państwie indonezyjskim, od setek lat pielęgnuje się tańce ludowe, przebogate \V treści i formie, wykonywane w kosztownych strojach o olśniewających ozdobach. Dni kultury w Solo są jedynym \V swoim rodzaju wyd2rze:1iem w życiu kulturalnym Indo- Dezji, przeglądem ponad 200 tańcó\\' ludo'xych. :\a czoło wybijają się taniec masek, taniec króla małp Hanumana, taniec miłości, uchodzący za klas:"czny Lmiec z Bali oraz dip((, taniec taprzysi~żcnia, uprawiany w od:eglych czasach dla wyjednania w niebiosach deszczu, rozgrywany obecnie jako zawody o cli,lrakterzc sportowym. "TyshjC2 wysp -- jedno pallstlVo" ta niepozorna popularna historia Indonezji, chociażby dla wybranych tu zagadnień, w pełni zasługuje na uwagę etnografa zajmującego się egzotyką indonezyjską. K. W. LE FOLKLORE BRABANCON, Nr 155: Bruksela 1962 (s. 221--350) Le Folklore Braban<;:on jest organemService de Recherches Historiques et FoHdoriques de la Province de Brabant, ukazującym się kilka razy \V roku (co 2 lub 3 miesiące) \v języku francuskim i .flamandzkim. Pismo b tSl'latycznie Z'·\ i,~zane jest z Brabancją - prewincją najbardziej re· prezentacyjną, leżącą w centrum Belgii. Na treść nru 155 składają się "Ttykuly, komunikaty oraz bibliografia. Robert d'Udekem de G u e I' t e c h i n: Zamek Heverlee w malar. stwie XVI-go wieku (Lc Chateau d'Heverlee dCl1ls la Peinture d,t XVI-e siec/e), s. 221-233. Jedynie bardzo wnikliwy badacz może wyło\vić z tego artykułu jakH skromny materiał etnograficzny. Autor omawia tu malarstwo braci Martina i Luca Van Valckenborgh dając jednocześnie historię zabytkowego zamku Heverlee. Malarstwo flamandzkie tego okresu charakteryzowalo się wielką dol:ładr..ością w odtwarzaniu zaobserwowanych faktów, dlatego też wnikliwa analiza obrazów l\'Tartina Van Valck,?nborgh, który specjalizował się w pejzażach wiejskich i przedstawiał często pracę chłopów w polu, budynki \viejskie, stare młyny itp. może przynieść etnografowi pewne korzyści. Jest to artykul który w głównej mierze zainteresuje historyka sztuki zajmującego się malarstwem i architekturą flamandzką XVI-go wieku. Joseph de Iv! u l: Stary Koekelberg (Le Vieu.;. Koekelberg) s. 234-248. Jest to druga część kroniki miasteczka Koekelberg leżącego pod Brukselą. Kronika jest zbiorem anegdot o mieście i o zamieszkujących tam ważniejszych osobacłl. Oprócz bardzo szczupłych informacji (np. pobieżny opis tradycyjnego stroju wieśniaka) trudno znaleźć tu jakiś pełniejszy material etnograficzny. Marcel Van h a m m e: Jean Van Ruvsbroeck jego czasy (Jean van Ruysboreck et son Temps) s. 249-288. . �728 729 Artvkuł ten zawiera bic;gr8£i(~ i omrl':ienie twórczo~ci jed:1e,!o z najs!a'.'i niGjsz;ch architektów flamandzkich okresu średnio\,·iecZ8. (zm. w 1485 r.). któ;'('go największym osiągnif;ciem była bud:;\va \vicży 1"3 tu',za brukselskiego. Or)racow·:,nie to. bogato ilustrov:anc rcprodukr.jami "tan'ch sztych'J\'! prz2z:1aczone jest przede wszY5tkim dla ),istoryków sztuki. Y H. Cn1init C l' ok a e 1.~c,:le l.'bok I' t: Młyny gmin \\. Cede Louv;;-:ln d'Ucc/el (Le s iVlouli71S i :~;iveUes p03L.łdo.la niegdyś s. 289-329. naj\viększq ilość młynów wodnych. Sił:~ nape;d0wą tych mlynó\v były liczne strumie"ie prz(,pływające przez terC:l gmi!".y. Każdv młyn posiadał ~pecj"lm\ naz~\'v~.. Naz\vy zaś pochodziły od usytuG~v\'ania topograficz~E:go danego urzqó;clli ..\ (np. Le Proeckmolen, Je Coudenborri:'molen) od funkcji (np. Je 2.Jijpmolell. Ie Shlchmolen) orn od nazwy posictdlośri, do której najeżały (np. 1'2 meuEn du Papenkasteel, je mouEn dLJ. Ch,]L~au d'Or). Autor nie dOlję tu dokładnej analizy konstrukcji poszczególnych młynów, lecz raczej zastan~:(v/ia się nad histor1i-l tych urz~_:(h:ell. poclając cia t;,! .kr(Hlik i dokumentów, które '.vspominHją o ich istnieniu oraz ne.zwiska wlOlściciell. i';a zak.:p\("%eniE clutor ornav ..-ia rolę j::::ką mlyny sp2łl1~dł)· "vV go::ncd:lr::~~ -.,.':icjskiej: służyły one tc'ż do wyrohu papl('ru i wytłaczania oleju. CZ0;sto :::rn~e~j~)ly S·vVCł fUi1kcjf~ zależnie od z~(pc_l:~~z'2bt)\_~.,·::~TJia gospod;lrki og61nokró- .·,olve.i. W z'.\'iązku z rozwoJo=m -,<'iclkis<;o prz'2n1 S!u ml:;!1Y staw'-1ły ',lę C,:HD,Z mniej przyd::ttne i pod konie': j{IY::.\v. było już tylko trzY:1~.t:;('ie '::,zyr:n ,;eL, a po I \vojnie ~;',viat(1\ve,-j [je P~'cc~jvvał zaden. Pulykuł ten i.!ustrowar1Y r:·.;Lc,kci('; (""ieleki ogólne młynów) onu jedną mapką (u.~yt-,lOwanie mJy'.l.ć),,v ',v i.'.12 -j z pf"wnością dla etnografa je:'st naj('iel~~.l'\iv"3zy z całego c,::·n,:-,1,\7i;~,nc';() n.':·~:lc·ru I..2 Folklore Br.:'tban~c:l, w \<:ir;kszym stopniu zaintcre::uj'2 orc ł~i",C:'ryków gos~)odarczych. Y·:ik" S:CO::t rZ:lsc·p~sma pcś\vięcono k0~TIH::-lil~;~1_\)rr: dnt.\·-c"·:::;~('yr{j ;,vażniejszych \VVd'U'l';ń kulturalnych w Bralxmc:i h7st'łWY, nowe muzea, odkryci", archeoIc;!i'2l'1e itp.). i krótkie om{)'x!:.':Ól Ostatnie strony Le FolJdore v;vpell'lia biblio,\!'alia folklorystycznych '.\·ydawnietw ostatnich historycznych, archeologicznych br:lgij"ldch i B;;Ltr.icznY'2h. Tornus: SkClr?u;iski V ET;';OGRAFIA IV PRACc\CF C":":SCQ (1%0--186:2) dla sprawy pokoju mir;dzynarodowego i powszechnego dobrobytu ludzkości" l, prowadzi niemal", działa.1ność i;a polu etnografii i nauk polcrewnych. Celem tego artykułu jest z8;,:Joznc1l1ie clytelniki;w z gł6wnyrni pracami uNESCO w dziedzinie etnDgrafii ornz zestawieniel'.'ażniejszych konfereEcji zanych UNESCO, której gł6w"ym zadaniem j(:5t ..dopom".g·~nie 5pec:j1.1Ji:·:tOrD \\·e \\'szystkic!i krd)ach \~.: 113\\.'i~·1z.:;V,,·8.iliu \\'spółpracy, która )',a 'lwie ogóll1oś\viatow'l służ.yłaby rJzwc)jo\':i ich dyscYPlin i k •.or':l poz\\,OjjLl0Y- J:a wykorzyst':lIlie ich \yiedzy dla glównyci1 celów uNESCO - \vyd:l'.vnict'A:, a przeprowadzonych i i(lnych \Vyst;:LV przez akcji tę organizację z·"vią- w latach }960-1962. Zagadnieniami etnograficznymi w ramach uNESCO zajmuje si(~ przede ~wszystkim Międzynarodowa Unia Nauk A:ltropoL'.,gic7.nych i Etn()zraficl.nych (UISAE). Je5t to jedna z d\VUml,:tu Drg<1'1izacji wchodzących w skład Międzynarodowej Rady Filozofii j Nauk Humanistycznych (CIPSH) założonej w reku 1949. Bardzo aktywrl<1 działalność prz:;j<lwi,] również pow.stała w 1947 roku Międzynarodowa Rada Muzyki Ludowej (I FI'vfC) '.v ram:Jch MiędLynarodov/ej Hady l\luzyki (IMe). r,,1a ona na celu troskę o popieranie badań, zachowanie i wykonywanie utwo!'ów muzyki ludowej we wszystkich krdjach. Ped protektoratem UNESCO dziaja też I\Iiędzynarodovvy Komitet Filmu Etnograficznego i Socjohgicznegn (CIFES) . Inne orgarlizl::J.cje międzynarodo"~ve z:ljrnujqce ~..,ię \\7 p2\~]nym stopniu ten::' tyką et.nogwfir:zną to: Międzynarodcwa Rada Nauk Sp'Jłecznych (CISS). Micdzyn:.Ho(\owa R'lc1:i ]'>cku'ncntac.ii .Nauk Spo!ccznych (CIDSS) :raz Amerykahskie Towarzystwo Antropologii i Geografii (L-".SA). Oprócz rÓŻnCi{O rodzaju prac pro·v\r3d'·~onych przez org'łnizacje, \Vi'\V co jakiś czas przcprol"'adz,, wielki" :;k~.je maj~~ce często wpływ na rozwóJ nouk etnograficznych. I L~j·: :1'~-'.obec:1ie z dU'Lym pOlvodzeniem ,<"'lEw",vany jest program "Wschód-Z"ch6d", !>tór,'go vdaniem jest zblii'enie i \\'zajemne poznanie kultur wschodu i z·~cho~:u. Healizacja tego prosnmu prowadzi do powstawania no;'.·ych instytutów bachwczych, il.(,wych wydawnictw, wystaw i muz::ów cZQs~J o tematyce etnograficznej. W roku 1960 na Sesji Rady Wykonawczej UNESCO zapadla uchwała zJinicjowania \vielkiej międzyluroc1r)".\'c.i k9mp,lnii n" rzecz ratGwa:1ia Lc;grc;:O"lych zabytków w Nubii w Z'.d'-!i:J.::Uz budo\',-ą tamy w As~.uanie. POL1::1 br,\.b w tej akcji c:ktywny ur!zi8J. V'J bL~ch 1901-1963 UNESCO p:'z('zn,.n.\'l" wicks?e niż zwykL, fU:1dusze na ,'kcje dotyczące konserwacji zabytków oraz roZ\voju muzeów i t'ibEotek, natol:liast rok 1D'33 O.sfoszony został roki,:Yn międzY;:;'dL'odo·~l:ej l'NESC:O, karnp:1r:ii Organizacja n1ii..~dz."'i12.rodo\vych, z etnografią, n:··1. rzecz 'IN z2stawieniu ()Chr~)!1Y z~'1bytkó\\". pc.niź3zym U\\-zgledniono ~~·\.nc1rć Bertl'und. :\1i~nzynarodo\\'e l"CSE.sCG. liQ0pad 1:;1..0. jedyni:: '.\·ażniejsze ba(L:~nl;:~ społeczeń.-.L\\r, \"ydar:ze- CilrOll:.:.;ue cl~ �no 731- nia związane z etnograficzną działa1no5cią uNesco Dlatego nie jest ono wyczerpujące, ale z pewnością działalność tej wielkiej w latach 1960-1960 '. rzuci niece· światła na organizacji. KONF"EHENC.iE :'.lII;;r)ZYNAHODO\VE 1. Zgodnie z decyzją powziętą na 5. sesji Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, która odbyła się w Filadelfii· w 1956 roku, 6-ta sesja Kongresu odbyła się w Paryżu·* w okresie 31 lipca - 7 sierpnia 1960 r. Przewodniczył prof. H. V. Vallo i s, dyrektor Musee de l'Homme w Paryżu i przewodniczący Międzynarodowej Unii Newk Antropologicznych i Etnologicznych. W dziedzinie etnologii obrady toczyły się \v 14-tu sekcjach m. in. etnologii ogólnej, metodologii, etnologii archeologicznej, etnologii życia materialnego i ekonomicznego, etnobotaniki, etnolingwistyki itd. 2. Na początku 1960 r. w Stresie (Włochy) odbyło się posiedzenie Międzynarodowego Komitetu Filmu Etnograficznego. Równocześnie zorganizowano seminarium pt. "Film dokumentalny jako narzędzie prac badawczych VI naukach społecznych". Uchwalono zmianę nazwy organizacji na Międzynarodowy Komitet Filmu Etnograficznego i Socjologicznego (CIFES). Komitet postanowił opracować nowy katalog międzynarodowy filmów etnograficznych i socjologicznych. Informacje dotyczące tego katalogu ogłaszane będą w przygotowywanym wydawnictwie pt. "Revue internationale du film ethnographique et sociologiąue". Należy dodać że w 1955 r. przy poparciu UNESCO zapoczątkowane zostaly w Musee de I'Homme w Paryżu "Tygodnie międzynarodowE: filmu etnograficznego". Natomiast z inicjatywy Włoskiego Ośrodka Filmu Etnograficznego i Socjologicznego oraz Włoskiego Ośrodka Filmu Kulturalnego zorganizowano stałe festiwale filmów etnograficznych i socjologicznych odbywające się corocznie we Flor'encji. 3. W dniach 9-16 sierpnia 1960 r. odbył się Międzynarodowy Kongres Orientalistów w Moskwie. Jest to jeden z punktów działalności komisji do spraw projektu "Wschód-Zachód" powstałej przy Komitecie ZSRR dla Spraw UNESCO. Podobne kongresy odbywały się już wcześniej, bo od 1873 r. Zagadnienia irlaukowe poruszone na Kongresie w Moskwie to przede wszystkim: historia ludów krajów wschodu. kultura starożytna i współczesna oraz etapy wyzwolenia narodowego, politycznego i ekonomicznego. 4. W grudniu 1960 r. Uniwersytet w Ibadan przy współpracy rządu , Materiał czerpano wa 1960-62. nr 27-56. • R. S t o p a. Lud z Biuletynu XLV, str. Polskiego 48.1. '*.T. Komitetu G a J e Je do Spraw Lurl XLVIll. UNESCO. str. ;;29. W"rsza- •. federalnego Nigerii i UNESCO zorganizował międzynarodowe kc lokwium na temat: ,.kultura afrykańska-historia, wartości i perspektywy". Opracowano konkretne wnioski i prepozycje zmierzające do rozwoju badc:ń nad kul'.urą narCJdów afrykańskich. Tematami obrad i dyskusji było: pochodzenie i historia kultur afrykat'Jskich, pojęcia i wartości kulturalne krajów ai'rykat'Jskich, koncepcja sztu!, plastycznych, muzyki, tat'Jca i lite-o ratury, kultura afrykańska w śVfiecio współczesnym. 5. Na początku roku 1961 odbyło się plenarne posied;:enie Międzynarodowego Ośrodka Ochrony i Restauracji Zabytków utworzonego przez rząd włoski i UNESCO. W posiedzeniu wzięli udział przedsta'.vici21e 20-tu krajów. Podjęto szereg uchwał dotyeqcych m. in. ochrony i konserwacji zabytków etnograficznych i archeologicznych. Wiceprzewodniczącym Rady Ośrodka wybrany został dyrektor MuzE-um Narodowego \\ Wc>rszawie prof. Stanisław Lorentz. 6. W uoi"ch od 23 sierpnia du 3 wrzeSlllCl 1961 r. "odbyła się w Quebec w Kanadzie doroczna konferencja Międzynarodowej Rady Muzyki Ludowej. Obrady toczyły się wokół trzech głównych tem3tów: porównanie między muzyką i tańcem ludowym rozmaitych grup narodowych i rasowych Ameryki Północnej i Południo\'lej; obecna sytuacja amerykańskiej muzyki ludowej; instrumen ty muzyki ludowej w obu Amerykach. Konferencja i czwarty festiwal Miqdzynarodowej Hady Muzyki Ludowej odbył się w Gottwa1d0wic (Cz(~chosłowacja) w okr~sie od 13 do 21 lipca 1962 r. l\'ajważniejszymi tematami konferencji były: migracja i porównanie huków ludowych, technologia instrumentów używanych w muzyce ludowej, tradycje i nowe elementy współczesnej muzyki i tallcóW" ludowych. Również w końcu lipca 1932 r. cdbył się w Bukareszcie międzynarodowy festiwal muzyki ludowej krajów Bałkańskich zorganizowany przez Rumuński Komitet dla spraw Międzynarodowej Rady l'vIuzyki Ludowej. 7. Międzynarodowe posiedzenie na temat kultury Indian w Ameryce Południowej odbyło się w końcu lata 1961 T. W Sao :Paulo (Brazylia). GlÓw-. nym tematem posiedzenia był problem pochodzenia człowieka w Ameryce Poł. Etnologowie, archeologowie, genetycy i lingwiści wygłosili szereg interesujących i'<!f:,raUl\\·. Wykazana, Ż2 poważne niebezpieczenscwa zagrażają osta bim świadectwom z dziedziny prehistorii Ameryki Poludniowej, gdyż nie podejmowano do tej pory prawie żadnych wysiłków, aby zachować wspomnienie o tradycjach, sztuce, i językach żyjących jeszcze. do niedawna plemion indiańskich. Postanowiono, że w r. 1962 specjalna ekipa uczonych przeprowadzi badania nad kulturą neolityczną żyjącego do dziś jeszcze w lasach stanu Parana w Brazylii plemienia Indian Szeta. Prace te finansowane są przez UNESCO za pośrednictwem Międzynarodo-. wej Unii Nauk Antropologicznych i Etnograficznych. 8. Rumuński Komitet do Spraw FNESCO wraz z Rumuńską Akademią �733 732 \ N<luk w ramLł.CI-Jp~oj'2ktu ,,\,rsChÓc!-Z2.chód" zorganizov::>i mi~:dlY[]<lrodo;xe ]{.olck'Nium na temat cywilizacji bałkańskich. S2minarium odbyło siC; ".'" 8il".:Ll ,.Hucnu::i") v.,' Gkresie 8-19 liiJcCl 1952 r. \Vn~łoszono referi'lty z nas tęP'Jjąc:;ch dziedzin: arch001ugi:;, historia, etnogrCifi3, j<;zykow?wst\"c. liten~tUr3 oraz sztuki )Jl,;kne. 1-3ardzo i~terp~u.:ąC(:· dl~ etnografó\v byio zorganiz()\vant: przez CNESCO w IVI2k,yku 'x dn. 1:2-'27 pClździernib, D62 r. seminarium na temat badaI'1 socjologicznych i 7ag3driień życia \\'si \V Ameryce Centralncj,Mp.ksyku i w rejonie Karaibów. Jedn"m z punktów prograr.lu była dyskusja nad "sytuacje' faktyczną w danym rejonie dotycząca struktur i tpndenc:ji :.)ktu~;l.nych ::;ocjo-ckonornicLnych \V3fUnkó\\' życia i pr2c.i.·. o';wiaty', stanu scl~itarnego i wpływ tr2dyc,/jnych obyczajów na produk- o. tywność", I I " :'i S kł!J.(.1em l:~~ESCCJ G. w 1950 co~!.S·:::i1.3 pr::.:.tiqu2S". d:~':) nll.:_:~~(;(~:; ....- fó\'- _.-.- ml1:l~'c.l,~)g<l\\" (,(.iJTIL1-:S~,~ r. ukna!3 się prac? pt. "L'org,misa tion T:1 L':.1!·clz(\ ccn;l.:::~ f':)\'·:nic:z d1'1 elnograks:[~~·.k9. obejnl.uj':: t~.,kic za,g::3.ch:ienia jak: roI) r::1UZ2~"'N~ p-:fs:Jn,:, L :"\C.:;J.. r(ll"iZ,~8. bnd.:lfJi.:.l. CI. \vycbn'-'\"~t;·,j;..~, i -nU~'"2~1.L;bora.torl:ł, tu ~)L.~_':~; ::.1Ji.~['c:\\·J. Za'v\'icra :jibli":.)~~.1·~:!i'ięj 7 ... ;u;·::~~l:)·l\<·ihi.i·':;::;;'~Kor:r.d~·;.:~ do projektu nyn1 _,W"d~ód-L. ,cł~:;d" w 1!)61 b:bljogrClf~i (.:praco\·':·'.J.·i.li;.~ pr~c Y"~::;:.~;~i;(lui Z~.~.cl1.')du.\''v~ Y'v'ptyy\'ó\': D<....uko",V8, utrz:,-.my\.vanie S;;rf":'.":: l'. i l\\:ierjz~l~c~CY: r!1UZ2d ek3poz '.'Cj2. J~st zbioró·'N: Justr:)cJ::.:'. liC?ll!:' l)!":ESCO '.'v rartl8.~h r(~81iz~cjj instytucjom spc,cj::listycz- powicay: j·laukov.'y~h rO/:\\!~()ju dotyc:7.,-!':yc:h knHui'Y s~-;"7"Z~J7.()~Nani:J ju~~osłG\vLUlskir~j orElZ b~.·~Jlicgra~:ii pub:ik,:ic,.ii d')t;,'cz~lcych l-;ultu.r ·.,\:schod:1i~.~r: j;:d<:.L? ukaz8ły si~ \\' j(;·7.yk~':-:h ..Tu~:::)sL:"i.\,v~·i, jak ró\vnie~~ ti~lm:tcz,dl na te języki c1zi,,:'ł autoro\v 8. Z :!:j:·j::.~ty\\·y Pc'\ski€f::i) }~or'(lit.-:ltu do Spr9.v,1 L"N}~SCO uk.J.7.ał~ się f. k~j~r~.ka pt. ;.H8:;8. i nauk;),," \"'l.'ydC1na przez F'5~:'-J. Jest te f::En9cD~-' nie trzech broszur 'CNESCO z cyklu La question raciale devant la sciel,ce in.(j(i-·::,~·!? ł~~iążk3 7J) \\'s~'Ęp:'m T. I(ot2rblt'1sJ{~ego ~k~:ldc:~ si~ z trz::::..'h cz~:~cj: L, C. D l_~ n ~ -- H~:Sd j o:.)lcgi!:. ()tto I( l i n ,'";) b c r g - RasG i lJ:J!iC!iDl'~'giaf Cl;~,:.....Jc _L 2 i,"" ~ •• S t ~~8. U ;:; S Raso, histo1·ia. \\~ 1901 1. Z inicjatyv,:y CzeskiegD Komitetu clQ Spra·.'; C:JESCO ro00,·::.(';to w i960 r. publikacje; d\\u:niesic;cznilo pt, New Orient (w jęz. angit:lskim) poś\,vif:conego wspókz(':snej i dawnej kulturze Azji i Afr~ki. Cz-as'J!-,is''':'\c pit)cnie ilLlstro\V::ln(~ Z::\\\'ler'a art~,:kul.y- n:::-: ten12.t kuttury, E:~nogr ~lfiL archt'(llc,.~ii. :'i.Lo£c:ii i. r:~\lif;ii fU ~1{)6ii kr hi:::tOfit; :1/>\1; Bi'.t1}.ld~ l4.Zj ~"1..... r~ki.C;·L Dlr) kaó.:,kich, 2. Erytyjs.1{i I.1':~;+S~ut Fiirn ,-\\·y \v Londynie opubliko },,'al \V~;l).:d':1ie z UNESCO spis filmów wyprodl.;l.;:o.,vc",ych w krajach arabskich i c1Zjat:/cki('h. V/śród f ilr.l1 tJ\""l (j.:.)1-:.U:TIc:nt .lD:': ~~:1 znz:jdują sir~ kRtE~gori'2, ktorr" n1()'~;:~ l.aintcr2S0vvać etn(lgr:~t6,v~ ,.-~rDL ;c.'\\~1cie: -fiL-oy obycZ'::ljO\Ve, filrn~~' :') sztuc::: cZ2rJ.1iGśle, Hluzyce, t~~ńc::~c1:.r(;1i~!ii 'Jf:}Z o ~i1etodach rJ·b~ló'.vsb\-~~ j r01l Aln~r;CCln .L Uczonych i Kub8\1s1d do S~;ra\v UNEECO npublikov:ał \V)·'·.1.1;1i.~~ za ~'l:l tt-:rn3.t .Ameryki :';}~cdk·)\vc.i i \rVy~.p K&rdił:)7.:;:t'.~h }r;~9 bibEor~r.:"'fi~ (Centra!. socjolog:': In~~titute '.\7 I...l(Jndyni2 \vydaje prz}- pom8cy rrz:.\gi~ (; ,k\ivart21n'y lnateriał6-\v n:1 ten1Ht .l-\tty;(; ~,'::!1,~~',:<L<'J,ie '2·;:"j(.'.gr~1fi.i, :~oJ:,';ol·).'~,ii .. i lin,~~·".vlstyk; j':,:kie uk'lzały się \'~' p::'rj_n(ly;{,:~\C~"),u'.;.;1.dtxjL:go oL}.~I2:.;:'u" Przc~gl~:d ten n::lZV\"';/a c;:j~ .,.,~.fric8n i\bstrJ.\'t:.;' i ?~:1,::j~~r[i k.rÓlkif~ OIT1ó\vi2::11=:.' artykułó\v O .Afryce '\v o~d)l':; oraz o posz('ze.;_~óli.1ych kraj::lch afrykai1skich. A.lrir'an F'orcla Yundn.cji 10. }-::'",\~:~rtaln:k ·... ~I~:\·cl.'~\t.'ony pr7.,~l, L1iGcl.~Y~1~i.r0d()\",·y L"l~~Vtl~lt T'2atr~-l.lny -....,..'sp ..~,~u.::.1.zial.r.t.,->r ~:SCC) ,.IA~ Th:-·:J.t!:.~' d'-:·i.n-; 1e ;','Ic-~d~" pGś'<vi~cłr S\vój n.!J:-:'.~-:'t'z kO{12J. :PG1 r. f:I~S~C01:l:< \vicku. (.1 p!"z.:c12 \\·.:,z~_'stkhn :'J3sk~m przJ ni.ct\\Ta. J. I<omitet rek fl, 1..•t,prn8.cio:lr.1l tJI'..JESCC) (jr~d Can'uIoeon '-:1rt '~;j~;_tł EibUcgroph!J). z';;jrnu,:~1::' C~'l ;::l(~ z·~~~~-ld!""!ieL1ialni. z pogr.H~icz~:1 zaintc r0~',ujc ..~ pev/Clc<-cią C2nne 118c:c:dzi·:>il:' ~"!"):~~2Ji i jaku .;:'~0 '\,vyda \\inict\}.·o t:·tn~):;r~3 Ci! Chud2 Le'ii-Straussa V/ grafin l{~nle-Grlf;Ul(' \vsz~lkie \\".\'"d~l\\-ni:::·t\\-~; n:lu'i-\0\\ 0 logii ~połecznej. Opracowywan3 jest przy \':sp6łpracy Unii :'<auk Antropologicz:lych i Etno!o",lczr1,'-cl1. z dli£dzir<~· dzj~:l·.J~''':l sztuki. i:-!_t2resuj~c? Z\vł'.:1s·~C'7.J o~:ljcla C:i:lo\~:~""ka" n8pi3:~n orn artykuły o m:"skach jest po-,;ługują etnologa siC; ludy Filr:::.o:ii i ~:aLt~< ITu:r~;~ni~tycznv'::;. t":::,rESC'() stały nr~':-:n --_.. t('\\-~1.l:?,l':n..:: "-ll()genc •.' 1)(;~2Z j,'kimi zn2~~2L!:) l";.'\TESCO pt. blb1io')Tcij;hie In!crw,ti')nu1e ,le S~,cioi 'gie (T. VIII). Bihliogr;,fi,\ obejmuje 5 48·~ tytuł;.:' k~.i~):ck, :::rtvku~ó~v. ~.\-ezascpi~n1. ~,pr8\\-ozdaI1 I j·:·:n.':c·(: prac z z;1{r2.su :'CC'ilJ,L;~::i,i ()publi:':.cY'.\·(1n~:C'h \~,- 1~:33 r. PrJ~~:~ ta z~1\':i,:;r,1 i:-H}.?ks ',v ji"";Zyk;·lC;·\ ~'r~~~~cusl':">lli ;l;;t.:i'~·bkir--,. j. iVliędzynar!'lclo'.:;: l\.omitet IJc,I-::umcnts_cji ~h.,uk SpOłec7nych ,,;::,(13, 12 ,J~ib1i0gr';lpl)ie Litern':diona12 d·..:\~Y·~hTcpGl(,gi~-.~ ~.0ch-de c~ cultur.~.l1·:":·, Bil"';;} "';t:1 obejlnuje ..T....ic·~.1C' [Jt. <..r:tropo- l\liędzyn~U'od()wej 11. =-\Th~dlyndrodo\v::). ~~e R8da V·l.';.;")'~;:p::.t~.;\- pl'Z'- -~):'r2'Jd/ku tYli; cz.!';?",') Z!l2\jdu.ien1~~· drt,vl<uły o 1"crn~::,t:,'C'c in!2i(' ..::U.~~·.~2j cl:~~:::r::j~~>.s.::.Jp. :lurner z I k··.\'~"ł['1~t1j1962 r, POŚ\Vi~CO':1V Z--l_C~:~(i!~:~-_-rj~:_:,r.n .~l.:r,\·ki. 7~ ..~"\·;Clf'::, ()~~: nl. i:l. art:'kul.\': L, S, P.';;:,-,:~?--::!"'r.:.;(; ~~iI.rie nc::r"- -ufr?lk'.t}'!S;:ti. - s:~c~alisf.:in;. s:~\::'C~cu:'~ie d:J p, C, iuc;a C. F\:}!I.: "A/. 1~l.qjskifr';;'J (CL?~;I-T) j~st '3 e r: c~"k!\\'icir r.-~h Q r - T ~~r d i.5 -- R€ii~jin i i;!sfor!o. C;', G ai (;'~C;~CV:u k(1~_'i'?iy ~L'- SjY':-=:c:::"I~'t- sl)ol'?c!~:a G Li t k i n d --- Hocl.?{~!n Ił. 1) (lo s c h et ~1 p.s o!rlj'!((nis'-:{{ ~ j2j pr:u- __o O .1~!S~{)rft? Afryki �'734 :VIL'ZJ::,~~- V-l'lST.-'\ \\Y 1. Prz." '.'·sp6łpracy Bułgarskiego Kornlte~u do Spraw u~,msco organizowan:: s,~ prav,rie corocznie ,.Tygodnie muzet)','.· I zabytków". \"1 cnsiE' tej imprezy organizrJwane są liczne wysta""'y i odczyty rÓ'.vni.::'i z dziedziny etnClgrafii. 2. Kubailski Komitet do Spr:nv L'NESCO zorganizował \1; maj;] 1961 r. wY3taw~ strojów ludowych typowych dla poszcze,':({llnych r2gionów wielu kri1jów świata. Polski komitet do S~)raw UNESCO wysłal na t~ wystawę eksponaty, które pozostały na stałe na Kubie. 3. Z inicjatywy Polskiego Komitetu do Spraw UNESCO we wrześniu 1962 r. otwarta została w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie wystawa pośv\Tięcol1a kulturze Afryki Tropikalnej. Ekspozycję przygotował zespół pracowników lVluzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, przy pomocy JliIinisterstwa Kultury i Sztuki, Towarzystwa Przyjaźni PolskoAfrykal1skiej i UXESCO. Oprócz zbiorów muzealnych pokaz3w) dokumenty fotograficzne otrzymane z M~ls02e de rEomme w Paryżu onz z szeregu narodowych Komitetów do Spraw UNESCO w Afryce. 4. Z inicjatywy Norweskiego Komitetu do Spraw UNESCO Muzeum Etnograficzne w Oslo zorganizowało w październiku 1952 r. wy~tawę na tpmat Konga. Vlystawiono: narz~;dzia pracy, fetysze, maski, hstrumenty muzyczne i rzeźby. INNE PRACE UNESCO 1. Na Konferencji Generalnej UNESCO w listopac;lzie 1960 r. dyrektor .-generalny przedstawił projekt wstepny konwencji \v zakresie ochrony piękna krajobrazu. Chodzi tu w głównej mierze o ochronę rozmaitych elementów składowych krajobrazu, Ci więc m. in. zabytków etnograficznych, jak budownictwo wiejskie, sztuka ludowa itp. 2. W ramach projektu UNESCO "Wschód-Zachód" wytwórnia "DiaJilm" w ZSRR produkuje rocznie kilkaset przezroczy na temat kultury wschodu. Takie przezrocza jak: "Na wyspie Cejlon", "Architektuf3 narodów Azji Srodkowej", "Sztuka plastymna w Kirgizji", "Sztub. birmańska", "Sztuka japońska", "Sztuka starożytnych Indii" z pewnością zainteresują etnografów. 3. Pod koniec 1961 roku powstał w Tckio ośrodek badań na{j kulturami Azji, który pracuje w ścisłej łaczności z UNESCO w związku z akcją "Wschód-Zachód". Poza opracowywa:liem słowników i publikacją dokumentów historycznych ośrodek koordynuje badania nad różnymi tematami jak: rozwój wsi i zmiany społeczne w Azji Orientalnej oraz badania antropologiczne zanikających grup etnicznych. Podobne insty- tucje mają powstać z inicjatywy L'NESCO w New Delhi, Bejrucie, i Damaszku. 4. Z inicjatywy Węgierskiego Komitetu do Spraw UNESCO na początku 1962 r. podjęto akcję mającą na celu zachowanie domów wiejskich charakterystycznych dla różnych epok. Objęto ochroną szereg wiosek położonych w okolicy jezior Gerto i B8laton. Tomasz "POLSKA Sko,rżyński SZTUKA LUDOWA" - ROK XVI, 1962, Nr 3 Kwartalnik Instytutu Sztuki PAN W upowszechnianiu wartości sztuki ludowej i w kształtcwaniu nowe· go spojrzenia na to zagadnienie odegrał wybitną i jedyną w swoim rodzaju rol~ organ Instytutu Sztuki: Poiska Sztuka Ludowa, W zależności m. in. od kierunku działania w danym okresie, od nasilenia pewnej tematyki czy problemów teoretycznych kształtowała się mniej lub więcej określonego charakteru treść i forma poszczególnych zeszytów tego wydawnictwa. Niektóre kwartalniki np. koncentrowały się głównie na analizie formy, stylu pe',vnych dziedzin sztuki, inne - zajęły się historyczną genezą sztuki ludowej lub problematyką sztuki ludowej określonych regionów. Recenzowany Nr 3 kwartalnika z 1962 r. jest właśnie przykładem tej osta tniej koncepcji: jest on poświęcony w całości sztuce ludowej Pomorza Gdańskiego. Na treść numeru składają się prace: a) L a n g i n a M a l i c k; i e g o - Sztuka ludowa Pom.orza Gdańskieglf na tle zbiorów Muzeum Pomorskiego w Gdańsku (stron 40); b) F e l. i k s.a. M ark o w s k i e g o - Zabytki Ziemi Kaszubskiejw Wografwch WIktora Gosienieckiego nej w pracach Katedry skiej - (str. 7). - Al'chitektul''Y c) T a d e u s z a B o l d u a n a Slowiiiców - (str.1). i Architektura ! Planowania Materiały Polski pólnoc- wsi Politechni.ki ludowa Gdań- do bibliografii sztuki ludowej d) Poza tymi. podst~vowymi pracami zeszyt zawiera dwie recenzje: Mar ii P r e z d z l e c k l e j (Wilhelm G a e r t e - Volksglaube und BrCLuchtum OstPreu~sens, Wiirzburg,. 1956) i K s a w e r e g o P i woc k i e g o (R. R e l n f u s S l J. Ś W l d e r s k i - Sztuka ludowa w Polsce _ Kl'akow, 1960). J~k zwykle, w końcowej darzen d' d '.. s 's . Z Zl~ zmy etnografll 0IYJkim:, Ogołem zeszyt ma l ustracJl. części publikacji oraz streszczenie 60 stron druku, jest kronika imprez l' wy. w języku angielskim i 1'0w tym 118 czarno- hiałych �736 737 Podstawc\',a rozprawa Longina lVI a l i c k i e g o, oparta o literature i gHJwnic o material m-,)zę,;lny zgromadzony w ;\Iuzeum POlllors~im_ w Gda113ku, a mvzglf;dniajc,cd szerGko pojc;tą sztukę ludo\\-q Kaszubaw, Slo\':il'lc0w Koci" ,';takó\\-, BorowL,kó,v, Góraków Po·".rbhlń:okich oraz lud, h ocl r. 19'-'tJ d'aJe! de-'kol:'Ua nćl;,ci no\Voo5ied")f1ej gJ6wnie na ;':uLwoc ml.,:.kL <lit: i pn'k tyki ku1tur,,Inej pi2rwsze i zup2łnie nowe c,dO~ClO\Ve spojn""L' .LI kultur'-~ ,lrtystycZ;1<j tyc!1;;rup lud;10ści nadbaltyC'kiej. 1"0S7.CI'za on :macz:lie wledzq o mało znanych regionacr, gdyż ,dot,'chczas pCJ,..vdżnit'jsz;; prace z tej dziedziny dotyczyły głównie Kaszubow. .. Prdcd t2t. z':lczerpr:iGta niejakJ z aktu':-d~-12go \var:)ztatu ln1.p:eol'~~;a, suą ']'1' Z '''V''''Z(l \v dosiatec/.',n vrI"\ st;:,p:niu pc;)':;lCibionH pod \\'zględern I'·""""Z" wv;"~nier;i;1 genel~' pewnych zjawisk tła historyczl1l'go, a także ogramczon~ p~c; \'v'zgh;d2~ materiałowym jć'st bardzo ccclnym znczątki21Yl monograficznym (J sztuce lu:Jowej ludności r~gir"nów nc1drnorskich. , '. ' , Zasadnicza treść rozprawy skh:tdasię z l4-u koloJnych rozdzlałow. '-p", ~'o, ... j" domowe zdQbnictw,) wn(;trz, garncarstwo, plecLOnar,ll;t'-""'t'UI'o ł..... str6J' ,.,haft i koro"k'!. zdobnict·",·o w drzev.rie, zdobnictwo k'lI'-t-.,· , ~ \""', tJrocl\\"0 '\.::;,,,", . \\i ;~~ll::':Li2.,v/reby z rc~u i bU!~sLtyrJu, zaba '.:I,,'ki, sztuka \v obrzędach l Z'vVycZ[l'i,"::h, r.?:eżb'l w drzewie, m:JI2I'5two. "Już nobieżny przep-hlcl rozdzi:1l{~~Vi rlaSU\\-·t,l. czytelniko'.vi pnglcid, że autor nie" zawęż~ pojc;cia sztuki ludowej do rzeźby, malarstwa czy grafiki, <.11\: og,-:rnia szeroki \vachlarz v\"y-rObÓ\\l o charakterze artystyc~nyrn, sięgajqc często do przedmiotów. nZljprostszych, które niejCdn~l~:o~~:e z~dzlwiajq sz]achotno~,cią formy. Dhtego pr",ca ta daje duzo ma".n","u me tylko ~)aclaczom sztukI, ale i etnograforn, zajmuj11cym się in n y);:).i zagadnieniami. . sz"r-zeg') opracowania Niektóre problemy, \vymagaJącc oso,bnep'o o·, .,',' .n.; (1p c::!rall11:~], st.rój.; pr:;i"N'·· (np, ;3.l'C; ·~tLl~~UI'.:A) .lut) jUl. (;p:..~,CG\'/~-)lL. S-, ~--:;.~ L.-";J :. " ") "'J·.CJ'''l!·'' \" S'J,'\c'·:)b '7:::lm',\:'.i7onv S~_1 Doirar<:to\vane 5pecj81n le~ ')::2 zro/.u" ~ ... d I.'! ~', V."mj~hch w'?'(';lr;ctów mniej \'v7CZ~'J'P!l<cy. \V tym wYP8dku jest to zaletq pr:lc;', gJyż. <:utul' nie powt,arzl n12L,rlc1ł{','v' o:sÓl:',iC zn~n.~,d:, ,a,let~~:~,j: swe 1,\'1:l~n2 ~pojrzenie na zagaoril-':ine \V sp-Jsab pOrOA,n<iV;C.!.) l .dUS"•.dJ .... maj •..••••••...• L. V '" 1. ~. _ Co... C;-,, ,~ ~~... ~ J • ' • , !' h;\ .. .• -""]o • ~ •••.~ ,. ~" .' --T" ,_, t·;l~;:l~':l;·1orygi.n;·il:'1Yil":. '-" [~r~,::~~~); :~~)!:~~; ii.~·:~~~~c:~;~~~: /i ~C):~~ ....."'0"-',' - ""'h ~;~~~i';1;: 'l',i~rl"h sztuki d ludowej ly H_ Stelmachowskl1, J. Krajewska, c<lrstwie. przytaczając niektóre Vł,';brz"ża należy haft k';~'::.~~;:~~~,js;i.c ~r~~~ ~1 ~~;~~:': L. I\!falicki w swoim artykule np. o garndane znane już badaczom, uzupełnia roz- ~l~:\~~,i "~'''~'~~J;'~~:'~ ;:i~:';-i~':, ~~'~:(~~} I~O~:~l~.~.:·~·~·~~.c;~~ <~rnr;-~~:'~ ~.~~z::szz::~~, ~~:,'.~:~,n i,~, i C'::nm1iczr'e i techniki m r;z :'·d:,'-,',]. PCd8:'Y:1;:' zdobnicze, \\~ ~po~ó~, iljjstruj,~c z\\·if; ..J.t,· Oll'.,,-;·-xi3. również y,'LJ"nym l~ ;~t. k:Jl".Jnkę i sh··\j. m:1tC'riaI2m r;.;ierując sprawę na podstawie znanych szerszych opracowań B. Stelmachowskiej i M. Przeżdzieckiej, gdyż materiał zebrany przez Muzeum w terenie jest bardzo skromny i nie przynosi nowych wiadomości. W swoim zarysie monograficznym autor przytacza także pewną acz skromną ilość faktów z zakresu tkactwa, wskazując na powiązania Dolnego Powiśla z Warmią i Mazurami, na dawne zanikłe już tradycje tkackie Kaszubów i SłGwińców oraz ośrodki tkackie na Wybrzeżu. Po raz pierwszy w publikacji o sztuce ludow~j Wybrzeża zostało omówione szerzej i zilustrowane wysoce interesującymi przykładami plecionkarstwo, które zalicza się do technik bardzo starych i trwałych, a odznaczających się wybitnymi walorami artystycznymi. Do dziedzin mniej znanych należą także przedmioty z zakresu zdobnictwa w drzewie. Świadczą one, że w XVIII-XIX w. i na początku w. XX na Kaszubszczyźnie i Powiślu były wytwarzane we własnym zakresie na wsi ozdobne, o pięknym kształcie puedmioty z drewna: przykrywki do dwojaków, wagi, formy do masła, łyżki, narzędzia rybackie itp. '.Vydaje ·się, że właśnie te wytwory znacznie więcej mówią o samorodnych zdolnościach artystycznych tej nadmorskiej krainy, niż znaczna część garncarstwa czy hafciarstwa powstała pod poważnym 'wpływem późniejszej kultury mieszczaI1skiej. Jak wynika z relacji autora, Muzeum nie pomija w swej pracy eksploracyjnej kowalstwa, wyrobów z rogu i bursztynu. Z zebranego materiału wynika również, że kowalstwo ludowe na Wybrzeżu jest znacznie skromniejsze niż np. na terenie Kieleckiego, Podhala czy Lubelszczyzny, techniki zaś obróbki rogu krowiego lub koziego czy bursztynu sq jak najbardzi~j typowe dla Wybrzeża a mniej znane w innych regionach Palski. Z opisów i ilustracji w artykule dowiadujemy się, że Muzeum ma niewiele materiału z tych dziedzin. Niewiele także można znaleźć w terenie ludowych zabawek. Do interesujących natomiast zbiorów tego filuzeum, należą, bogato reprezentowane przedmioty obrzędowe czy instrumenty muzyczne o cechach artystycznych. KOl1cowa część rozprawy jest poświęcona rzeźbie i malarstwu ludowemu. Są to działy sztuki, które były przedmiotem studiów różnych badaczy (B, Stelmachowska, T. Seweryn). Autor, referując stan w zakresie rzeżby na terenie Pomorza Gdańskiego na podstawie litera tury i własnych okazów muzealnych, przypomina o charakterystycznych krzyżach przydl'ożnych, kaplicach skrzynkowych oraz rzeźbach nasłupowych, które były charakterystyczne dla p"jzażu na przełomie w. XIX i XX. Następnie opisuje kilka przykładowych świątków (św. Nepornucen, św. Roch, :\1. B. Koder'lska), a także krucyfiksów procesyjnych. z których jeden reprodukowany na str. 196 zasługuj~, jako wybitne dzieło sztuki ludowej, n'1 szczególną uwagę. :\1a1ar3t:,\'0 ludcw2 tego terenu o treści religijnej omówione przez 17 - "Lud". t XLIX �739 738 autora, poza dawnym malarstwem na szkle, nie przed;;tawia po\\:ażniejszej wartości artystycznej. O malar~twie na szkle pisali: 1. G~.11gows~i, T Sewef\'n i B. Stelmachowska. Źródła pochodzenia tego malarstwa me zdołano j"ed:1ak określić. Z braku jakiegokolwiek nowego materhlu z terenu nie udało sit; też L. l'v1alickiemu tej sprawy posunąć naprzód. Całość zamyka autor uv"agą stwierdzającą szkicowość pracy, wyraża jednak nadzieję, że podana treść, a zwłaszcza obfity materiał ilustracyjny (107 iłustr.) ułatwią czytel:1ikowi orientację w zasadniczych wartościach sztuki ludowej PomOHa Gdańskiego, która, dodajmy, znaną była dotychczas tylko częściowo z różnych ury"vkowych i nie zawsze dostępnych opracowań. Jako recenzent i czytelnik zgadzam się całkowicie z uwagą autora. 'Cważam, że pracę L. Malirkiego uwać należy za wysoce pożyteczną· Jeżeli chodzi o następne dwa artykuły Feliksa M a I' k o w s k i e g o o arc"itekturze ludowej -- mają one w dużej mierze charakter informacyjny. Pierwszy - O zabytkach Ziemi Kaszubskiej w litografiach Wiktora Gosienieckiego - może być traktowany także jako recenzyjny. Autor bowiem w tym artykule omawia zawartość 5-u tek opublikJwanych w okresie międzywojennym pi. "Zabytki sztuki rodzimej Polski Zachodniej" (od 300-500 odbitek) oraz tekę nieopublikowaną - ,.Z Ziemi Kaszubskiej", która powstała w wyniku wędrówek malarza przed samym wybuchem wojny i w pierwszych łatach po wojnie. Opisując w jaki sposób zostały zgromadzone przez artystę m':llarza rysunki budownictwa z terenu Wielkopolski, Śląska i Kaszub, zwraca słuszną uwagę, że do najcenniejszych należą litografie względnie rysunki zabytków dzi'Ś już nie istniejących. Nie mając możności wglądu do oryginalnych tek czy rysunków Gosienieckiego, trudno sądzić z krótkiego omówienia (tylko :, reprodukcji) jaką one mają wartość dla etnografii polskiej, informację F. Markowskiego trzeba jednak uznać za pożyteczną· W artykule następnym pt. "Architektura ludowa Polski północnej w pracach Katedry Architektury i Planowania Wsi Politechniki Gdańskiej" F. Markowski informuje o działalności tej Katedry w zakresie 1nwentaryzacji budownictwa wiejskiego od 1945 r. oraz o metodach pracy w terenie. Jak wynika z relacji, zbiory Katedry zawierają materiały dotyszące całego niemal kraju z wyrażną przewagą pomiarów z ziem północnych, głównie z Kaszubszczyzny. Obok budynków mieszkalnych Katedra inwentaryzuje budynki gospodarcze, przemysłowe, sakralne a nawet sprzęty domowe. Cenną informację dla badaczy ziem północno-zachodnich przynosi także nota bibliograficzna pt. "Materiały do bibliografii sztuki ludowej Słowińców",opracowana przez Tadeusza B o l d u a n a. Jest to wykaz GO-u prac wcześniejszych i współczesnych głównie uczonych polskich i nie~ mieckich. Wśród wymienionych prac spotykamy zarówno poważniejsze studia nad kulturą Słowińców jak i artykuły, które ukazały się \\. prasie codziennej i periodycznej. Jak zwykle, jeclr;e wiążą się bardziej z tematyką zaznaczoną Vi tytule, inne zaś dotyczą przedmiotu pośrednio. Nierówny jest również poziom naukowy tych prac. Wszystko w tym wypadku \\,"ycl::lje się jednak bardzo ważne ze względu na p:)ru;z:ny temat. .Jak Z? każdą, nawet najskromniejszą bibliografię, która w n3szych czasach ma szczcgQlną wagę \\. badaniach naulw\vych, :nleży mieć wdzięczt10śĆ do autora Z3. jej spJrządz~nie. W dziale recenzyjnym kwartalnika, jak już cytcwaliśmy nil po:zątku - sa omówione dwie pozycje. Maria P I' Z e ż d z i e c 11: a relacjo:1uje swoje uwagi na temat dzieła \'I7ilhelma G a e I' t e pL "Volksglaube und Brauch!u111 Ostpreussens", 1956, ustalając braki i niedomagania ksią~ki. 'W konkluzji llzl13je ją za C2nną pozycję naukr;wą. Ksawery P i w o c k i, wskazując na p2wne wady książki R. R e i f u s s a i J. Ś w j d e 1's k i e g o pi. "Sztuka ludowa w Po/see", 1960 - ocenia dzieło bardzo pozytywnie, podkreślając przede wszystkim jego stronę treściową i wizualną. \V końcowych slo',vach zwraca uwagę, że zbliży ono "sztukę ludową i jej wartości do człowieka współczesnego. nauczy szanować ją i rozumieć". Od kilku lat "Polska sztuka ludowa" prov:adzi stałą kronikę, informującą o konferencjach i zjazdach etnograficznych, o konkursach i wysta",vach organizo""v8.:1ych przez różne instytucje i muzea a takŻe C' badaniach naukowych prowadzonych w terenie. Kronika zajmuje się ponadto różnymi innymi wydarzeniami z zakreSU sztuki ludowej i etnografii. Podaje niektóre informacje z pracy i życia twórców ludowych. W zależności od wagi refei·.)wanego zagadnienia l posiadanych materiałów noty informacyjne kroniki ~;cimniej lub więcej rozbudowane. Na ogół są one zwięzłe i rzeczowe. Z braku stałych periodyków etnograficznych, zawierających Hktualne informacje, kronika w "Polskiej sztuce ludowej" nabiera szczególnej wagi. Kazimierz Pietkie-wicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f579dcdd413239b45cf4adfda3e2370.pdf 4e589d53c743b24e765e5ccd79f44e39 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1586 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1468 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.335-382 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Mitologie popularne. Szkice z antropologu współczesności, Dariusz Czaja (red.), Kraków 1994 Zredagowana przez Dariusza Czaję książka to zbiór esejów, do których inspiracją stały się teksty kultury masowej - seriale telewizyjne, teledyski, literatura i film science-fiction, reklamy, pisma pornograficzne, teksty piose­ nek. Są to więc „źródła zastane". Autorzy nie prowadzili badań terenowych, nie dotarli do poziomu świadomości odbiorców kultury popularnej. W efek­ cie można mieć wątpliwości co do proponowanych interpretacji opisywa­ nych zjawisk. Jaki cel przyświecał autorom zbioru? We „Wstępie" D. Czaja pisze o próbie nawiązania do tzw. surrealizmu etnograficznego - prac G. Bataille'a, M . Leirisa, R. Caillois, potrafiących „zadziwić się własną kulturą", która w kontakcie z kulturami „dzikimi" straciła swą oczywistość. Tym tropem starają się podążyć autorzy Mitologii..., lecz ich powinowactwo z surrealizmem etnograficznym jest bardziej deklarowane niż realizowane. Postawa badawcza, o której mowa, skłania do zadziwienia własną kulturą, nie tylko w sensie: kulturą europejską, ale także: kulturą swojej warstwy społecznej. Autorzy omawianych esejów biorą zaś na warsztat kulturę masową, która nie jest do końca ich. I nie jest ważne, czy deklarują „niewartościujące podejście", „odrzucenie arystokratyczno-inteHgenckich uprzedzeń", wreszcie, czy kul­ tura masowa funkcjonuje w jakimś stopniu w sferze kultury „wysokiej". Już samo potraktowanie jej jako przedmiotu badania, zdradza miejsce zajmowane przez jej interpretatorów. Wyróżnienie kategorii „kultura popularna" i jej analizowanie, budowanie metapoziomu interpretacyjnego jeśli nawet nie jest wartościujące, to wyznaczające pewną barierę między niszami kulturowymi inteligencji i „ludu". W Mitologiach... fascynacja autorów względem przedmiotu badania zda­ je się pozbawiać ich świadomości osadzenia we własnych ramach kulturo­ wych, odmienności postawy pełnego uczestnictwa w kulturze popular­ nej, od antropologicznego wyobcowania wobec świata, „stanięcia obok". Wszystkie teksty mimo postulowanego „niewartościującego rozumienia kul­ tury masowej", zdradzają pewien wartościujący dystans. Ich autorzy nie „zadziwiają się" własną, a obcą kulturą, nie mając świadomości tej obcości. Metaopisy seriali telewizyjnych, ujęcie reklamy w kategoriach eliadowskich, �336 RECENZJE I OMÓWIENIA ikonograficzna analiza wydawnictw pornograficznych to przypisanie przez interpretatora: wiedzącego lepiej, bo widzącego głębiej antropologa, pew­ nych konstrukcji mentalnych kulturze masowej, zupełnie obcych uczestni­ kom tej kultury. Taka optyka badawcza powoduje, że badacz opisuje jedy­ nie stosunek do faktów spoza swojej kultury, nie starając się zrozumieć, jak funkcjonują te fakty w swoim naturalnym kontekście, jak są postrzegane przez swoich „autentycznych" odbiorców. Nie dowiadujemy się, jak widzi reklamy przeciętny widz - ich adresat, oraz dlaczego je tak widzi, a jedynie: jak je widzi antropolog. W omawianej książce autorzy nie są tłumaczami, a komentatorami kul­ tury masowej nie starającymi się zobaczyć jej inaczej niż wedle własnej (często nieprzystającej) siatki znaczeń, nie rezygnując jednak z pretensji do obiektywizmu, co prowadzi do nadinterpretacji i wszechskojarzeniowości, chyba głównych wad publikacji. W większości zamieszczonych tekstów auto­ rzy, niczym Frazer budujący koncepcję magii sympatycznej, na zasadzie podobieństwa przypadkowych, arbitralnie wyznaczonych, często drugorzęd­ nych cech szukają analogii między zjawiskami kultury popularnej i kultury mitycznej, zatrzymując się jednak na zewnętrznych cechach tej pierwszej. W ten sposób skojarzyć można na dobrą sprawę wszystko z wszystkim, tylko czy jest to postępowanie płodne poznawczo, czy nadawanie zjawiskom no­ wych znaczeń pomaga zrozumieć otaczający nas świat? Hołubiony ostatnio H.G. Gadamer powiada wprawdzie, że wszystkie interpretacje są uprawo­ mocnione, mówi jednak także, że nie wszystkie zbliżają nas do prawdy. Na tle pozostałych esejów, pozytywnie wyróżnia się tekst Z. Benedyktowicza, prezentujący Pałac Kultury i Nauki jako eliadowski „środek świata". Obecność budynku w mentalności licznych artystów, literatów, polityków przedstawiona została w sposób interesujący, choć można się zastanawiać na ile autor nadużył eliadowskich kategorii, stworzonych prze­ cież dla opisania świata homo religiosus, a nie homo sovieticus. Rzeczowo przygotowane zostały także artykuły Cz. Robotyckiego, pokazujący struk­ turalne zależności pomiędzy użyciem heraldyki w reklamie i świadomością zbiorową, oraz D. Ulickiej, dotyczący ewolucji literatury science-fiction w kierunku fantasy. Niestety, przeważają w Mitologiach... artykuły znacznie słabsze. Esej „Bogowie amerykańskiego Olimpu" A. Helman to tyleż zabawne, co niewie­ le wnoszące przyrównanie bohaterów serialu Dynastia do panteonu greckiej mitologii, wzbogacone o niezbyt odkrywcze interpretacje w rodzaju: „nikt z głównych bohaterów nie może umrzeć", „królestwo Mołdawii to odpo­ wiednik despotycznie rządzonej, baśniowej krainy zła", czy: Bohaterowie są personifikacjami naszych marzeń o życiu w luksusie". Podobnie banalne są komentarze G. Stachurskiej, która w tekście „Seriale - opowieści telewi­ zyjne" wylicza tytuły emitowanych w TVP soap - operas, pozwalając sobie np. na takie objaśnianie popularności jednej z nich: „jedno jest wszelako pewne. Niewolnica Isaura zaspokajała jakieś niezwykle ważne potrzeby �337 RECENZJE I OMÓWIENIA odbiorców - zupełnie możliwe, że szczególnie nasilone w 1985 roku - skoro obdarzona została tak powszechną miłością". Jakie były to potrzeby, dlacze­ go były nasilone, autorka dociec się już nie stara. Zamieszczone w Mitologiach popularnych prace poświęcone reklamie z równą łatwością budują metapoziomy interpretacyjne oparte na archety­ powym rozumieniu elementów ikonograficznych reklam, co żonglują strzę­ pami koncepcji Eliadego, pozwolę sobie je więc pominąć. Zupełnym niepo­ rozumieniem zaś jest artykuł M . Sznajderman, noszący tytuł „Teologia pięk­ nych kobiet", w którym autorka szuka analogii między ikonosferą średnio­ wiecznej Europy, a magazynami pornograficznymi. Kluczem do znalezienia podobieństwa ma być modna kategoria: wizualność, dominująca tak w śred­ niowieczu, jak i we współczesnej kulturze masowej. Pomysł i mało oryginal­ ny, i krytykowany przez mediewistów, słusznie zauważających, że nawet jeżeli analogia taka istnieje, nie świadczy jeszcze o mediewilizacji naszych czasów. Książkę kończy tekst znanego literata, A. Stasiuka, któremu stałe pozy kobiet w seks-pisemkach skojarzyły się z kanonicznymi pozami postaci na prawosławnych ikonach. Czy można dokonywać takich porównań? Pew­ nie można, tylko po co takie subiektywne wizje publikować w książce z pretensjami do naukowego charakteru? Bo nie ku lepszemu zrozumieniu świata przecież. Bartosz Gomółka Shamanism in performing arts, Tae-gon Kim, M . Hoppál, O.J. von Sadovszky (red.), Akadémiai Kiadó, Budapest 1995, Bibliotheca Shamanistica, vol. 1, ss. 291 Książka jest zbiorem materiałów z drugiej światowej konferencji zor­ ganizowanej z inicjatywy Międzynarodowego Stowarzyszenia do Badań Sza­ manizmu, która odbyła się w dniach 11-17 lipca 1993 r. w Budapeszcie . Bez tej pozycji trudno sobie, moim zdaniem, wyobrazić poważne studia nad szamanizmem. Jak poinformowano we „Wstępie", uczestnicy Konferencji obradowali w następujących sekcjach: sztuka, elementy teatru, muzyka, pieśni szamańskie, narracja, szamanizm a religia, szamanizm w Eurazji, uzdrawianie, taniec, obrady jednej z sekcji poświęcono ponadto ogólnie zjawisku szamanizmu w Korei, Japonii, Mongolii oraz w Eurazji. Dzięki pokonferencyjnej publikacji większość zaprezentowanych tekstów stała sie dostępna dla szerokiego grona 1 1 Pierwsza konferencja zorganizowana przez to Stowarzyszenie miała miejsce w Seulu w 1993 r. Jej efektem jest książka pt. Shamans and cultures, M . Hoppál, K . D . Howard (red.), Akadémiai Kiadó, Budapest - Los Angeles 1993. Recenzję z tej pracy zamieściłam w „Etno­ grafii Polskiej", t. 39: 1995, z. 1-2, s. 254-257. �338 RECENZJE I OMÓWIENIA osób zainteresowanych szamanizmem. Zjawisko to wciąż przyciąga uwagę badaczy, a także osób nie związanych zawodowo z nauką. Jak widać, chociażby na przykładzie omawianej tu pozycji, badania nad szamanizmem rozwijają się znakomicie. W wielu krajach następuje jednocześnie gwałtowne odrodzenie praktyk szamańskich. Szamani wychodzą z podziemia, a szamanizm staje się swoistą neo-religią. Jest on również podstawą identy­ fikacji narodowo-kulturowej różnych społeczeństw. Zjawisko to występuje np. wśród Jakutów (Republika Sacha) - szerzej na ten temat jest mowa w artykule Marjorie Mandelstam Balzer - a także u wielu innych narodów byłego ZSRR, które uzyskały własną państwowość i wyraźnie, na różne sposoby, manifestują rodzime, nierosyjskie korzenie (analizą tego procesu zajął się m.in. Juha Pentikainen) . Odradzaniu się praktyk szamańskich, np. uzdrowicielskich, i pewnych elementów szamańskiego widzenia świata poświęcony jest natomiast artykuł Eleanor Ott. Autorka zwraca m.in. uwagę na to, że wiedza kosmolo­ giczna współczesnych szamanów jest najczęściej ograniczona, ich przygotowa­ nie do pełnienia roli szamana - powierzchowne, a sami szamani nie mają często tak dogłębnego związku z kulturą społeczności, w których praktykują, jak miało to miejsce w przeszłości. Można zadać pytanie, czy mówienie o szamanizmie jako religii jest w pełni uzasadnione. Większość autorów tekstów zamieszczonych w Shama­ nism in performing arts posługuje się tym terminem, należałoby więc chyba przyjąć, że jest to zgodne ze współczesnym kierunkiem myślenia w bada­ niach nad szamanizmem. Liu Gui-teng stwierdza nawet, że choć wielu badaczy uważa szamanizm za religię prymitywną - patrząc na nią z punktu widzenia ewolucjonizmu, jak też przez porównanie z religiami światowymi, to jednak nie wszystkie społeczności ludzkie, wśród których występuje sza­ manizm, można określić jako prymitywne. Należą do nich np. Mandżurowie z północnych Chin. W zamieszkałych przez nich rejonach żyją ponadto wyznawcy buddyzmu i taoizmu, te trzy religie przenikają się. Zdaniem tego badacza, mamy tu do czynienia z równoległym występowaniem różnych sposobów myślenia, które spełniają różne funkcje, uzupełniają się i oddziaływują na siebie, żaden z nich nie jest jednak dominujący. Według J. Pentikáinena natomiast, szamanizm to raczej system widzenia świata niż religia w całym znaczeniu tego słowa. Jest on związany z ekologią, ekono­ mią, strukturą społeczną. Autor podaje propozycję definicji szamanizmu, w której należy wziąć pod uwagę następujące elementy: techniki ekstatyczne służące znalezieniu drogi do innych światów lub wymiarów rzeczywistości, wierzenia o duszach, o trzech poziomach uniwersum, z szamanem jako 2 2 Por. też informacje o renesansie szamanizmu w Buriacji i jego związkach z tożsamością kulturową zamieszczone przez E . Nowicką i R. Wyszyńskiego w książce Lamowie i sekretarze [w druku], a także dane wskazujące na rolę szamanizmu w procesach narodotwórczych w kilku innych republikach syberyjskich (Republika Sacha, Tuwińska, Ałtajska, jak też Buriacja), zamieszczone w książce Współczesna Syberia. Procesy narodowościowe wśród rdzennych miesz­ kańców Federacji Rosyjskiej, E . Nowicka (red.); książka ta ma się ukazać pod koniec 1997 r. �RECENZJE I OMÓWIENIA 339 mediatorem między nimi, wierzenia w duchy opiekujące się szamanem, różnice w rytuałach między różnymi kulturami (w tym także różnice między używanymi instrumentami muzycznymi, typami masek, odzieży i in.) Jak sądzę, pytanie czy szamanizm jest religią, czy też - jak twierdzą niektórzy badacze - jest to jakaś forma religii, jeden z wielu rodzajów wierzeń ludo­ wych, będzie jeszcze wielokrotnie powracało w pracach poświęconych sza­ manizmowi. Śledzenie tej dyskusji może być interesujące, przypuszczam jednak, że nie prędko doczekamy się rozstrzygnięcia, które uzyskałoby jednoznaczną akceptację badaczy. Będą natomiast z pewnością podejmowa­ ne kolejne próby wyodrębnienia poszczególnych elementów rytuałów sza­ mańskich, usystematyzowania ich opisu, syntezy poglądów na temat szama­ nizmu, roli szamanów i ich zachowań itp. (por. artykuł Tae-gon Kima). Większość tekstów zamieszczonych w zbiorze stanowi.efekt badań tere­ nowych. Tego typu badania, a zwłaszcza bezpośrednie rozmowy z szamana­ mi, stwarzają okazję do pogłębionego spojrzenia na szamanizm i podjęcia prób wyjaśnienia tego fenomenu, jak też np. interpretacji elementów składa­ jących się na szamańskie rytuały. Niezmiernie interesujące są, moim zda­ niem, cytowane w tekstach wypowiedzi szamanów, wyjaśniające np. cele sza­ mańskich zabiegów, pozwalające też spojrzeć na szamanizm w sposób rzad­ ko stosowany przez badaczy w publikacjach - oczyma głównych bohaterów rytuałów. (Według jednego z szamanów cytowanych przez M . Mandelstam Balzer, cały bogaty system filozoficzny szamanizmu służy zachowaniu równo­ wagi między dobrem i złem). Uważam, że oddanie głosu głównym bohaterom rytuałów przez badaczy znakomicie przybliża czytelnikowi istotę omawianego zjawiska, nadając mu rys indywidualizmu i znacznie wzbogaca, czyniąc to w dodatku w atrakcyjny sposób, naszą wiedzę o nim. Problemem, który wciąż jeszcze budzi kontrowersje jest relacja między rytuałem szamańskim a sztuką teatralną, przedstawieniem. Niektórzy bada­ cze, m.in. John A. Dooley, widzą przy tym daleko idące zbieżności i podo­ bieństwa wzorów zachowań szamana i aktora, inni natomiast mówią o istot­ nych różnicach. Według Roberte Hamayon пр., pewne zachowania szamana i aktora są w istocie podobne, nie można jednak zapominać o tym, że ich adresat jest różny. Czynności wykonywane przez aktora przeznaczone są dla widowni, przez szamana zaś - dla istot nadprzyrodzonych. Jak pisze Carla Corradi Musi, choć szamanizm jest rzeczywiście wydarzeniem teatralnym, z jego regułami, widownią, oczekującą w napięciu na rezultaty działań szamana, stanowi jednak - w przeciwieństwie do spektaklu teatralnego - akt magiczny, osadzony zarazem w wierzeniach mitycznych. W dyskusji nad owymi różnicami i podobieństwami na uwagę zasługuje artykuł Jonathana Horwitza. Autor zadaje istotne pytanie o charakter relacji między aktorem i publicznością. Relacja ta wyznacza granicę między widowiskiem teatral­ nym a rytuałem szamańskim. Zdaniem autora, jeżeli widzowie stają się uczestnikami widowiska, jak dzieje się to czasem we współczesnym teatrze, nie ma już mowy o teatrze lecz o czymś, co przypomina szamańskie rytuały, �340 RECENZJE I OMÓWIENIA podczas których zaciera się granica między światem duchów i światem materii, szaman zaś nie może zapomnieć o pozostałych uczestnikach rytuału, ani też myśleć o nich jak o publiczności, gdyż jest pośrednikiem między widzami i duchami. Generalnie więc, funkcja widowni w teatrze i w szamań­ skich spektaklach jest odmienna. W badaniach nad szamanizmem często podejmowane są próby wyjaśnienia, czym jest w istocie ekstaza i trans, tak charakterystyczne dla szamańskich misteriów. Zjawisku temu poświęcony jest również artykuł R. Hamayon publikowany w omawianym tomie. Autorka przytacza różne koncepcje doty­ czące istoty szamańskiego transu i ekstazy, przypominając też m.in. ustalenia R.I. Heinze, zgodnie z którymi to, co badacze określają jako „trans" może być uznane za formę bezpośredniego kontaktu szamana z duchami. Jak wiadomo, charakterystycznym elementem rytuałów szamańskich są tańce w wykonaniu szamana lub/i towarzyszących mu osób, pieśni, a także gra na instrumentach muzycznych, przede wszystkim na bębnie. Każdy szaman ma własny styl, rodzaj wykonawstwa. Jak zauważył Guo Shuyun, taniec jest specyficznym językiem, środkiem komunikacji, każdy gest szama­ na ma określone znaczenie zrozumiałe dla widzów. Jeśli więc np. szaman mandżurski zakrywa twarz rękoma, poruszając się wolno w lewo i w prawo, klan może oczekiwać kłopotów i niebezpieczeństw, jeśli szaman wznosi ręce do góry trzymając w nich bęben, to znaczy, że duchy pomogą grupie znaleźć wyjście z dramatycznej sytuacji, jeśli nie czyni niczego, ale trzyma bęben wysoko, znaczy to, że bóstwa nie akceptują próśb ludzi lub ceremoniał nie został odpowiednio odprawiony. Autor zaprezentował wyniki swoich badań nad tańcami szamanów mandżurskich podkreślając, że zachowało się w nich wiele tradycyjnych elementów, mimo że sam rytuał poddano rozmaitym innowacjom. Na rolę tańca jako języka, środka komunikacji między szamanem a bóstwa­ mi zwraca też uwagę Diana Riboli. Autorka podkreśla jednocześnie, że bogowie mogą nie skorzystać z pośrednictwa tańca lub pieśni, by porozumie­ wać się z szamanami, ale mogą użyć milczenia. Zdaniem szamanów nepalskich, z którymi rozmawiała autorka, ten rodzaj porozumienia ( „odbiór fali") jest dostępny tylko tym, którzy posiedli odpowiednią wiedzę, tj. wtajemniczonym. Autorzy kilku tekstów zamieszczają interesujące wyjaśnienia dotyczące roli bębna i jego dźwięków w rytuale szamańskim. Daniela Berti przytacza np. informację uzyskaną od jednego z szamanów nepalskich, który powie­ dział, że gdyby osoba grająca na bębnie przestała weń uderzać lub zgubiła rytm, podczas gdy szaman wykonuje swój taniec, szaman mógłby nawet umrzeć. Nic w tym dziwnego, skoro bęben uważany jest za alter ego szama­ na lub uobecnienie jego samego. Z informacji szamanów wynika, że bicie w bęben, podobnie jak udział w rytuale sprawia, że szaman ukazuje inne oblicze. Jak powiedział jeden z szamanów nanajskich, informator A.W. Smoljak, cytowany przez T. Bułhakowa: „kiedy gram na bębnie, mój język staje się swobodny, wiem wszystko, co powinienem powiedzieć. Słowa �RECENZJE I OMÓWIENIA 341 płyną... Lecz kiedy nie biorę udziału w rytuale, mówię mało, wolno i źle". Szaman, z którym rozmawiała Bułhakowa powiedział natomiast: „Skąd przychodzą do mnie te wszystkie słowa? Siódmy [duch] wydaje je sam, ale dla niego nigdy bym nie zaśpiewał tak dużo i dobrze". Ponadto, jak zauwa­ żyła Carla Corradi Musi, rytm bębna koresponduje z rytmem krwi, a efekt fizyczny jest tak silny, że ciało odczuwa to wprawiając stopy w ruch. Instrumentom muzycznym używanym przez szamanów poświęcony jest artykuł Liu Gui-tenga oparty na materiałach z badań prowadzonych wśród Mandżurów. Autor zwraca również uwagę na komunikacyjne znaczenie muzyki i tańca. Jak wiadomo, szaman nie tylko tańczy i gra na instrumen­ tach, lecz czasem także wykonuje specjalny rodzaj pieśni. Czy jednak zawsze wiemy dlaczego szaman śpiewa? Interesującą próbę odpowiedzi na to pyta­ nie podjęła T. Bułhakowa (jak już wspomniałam, prowadziła ona badania wśród Nanajów). Autorka zadała także pytanie, czy możliwy jest rytuał szamański bez śpiewu. Jej badania przyniosły odpowiedź twierdzącą. Oka­ zało się bowiem, że profesjonalni szamani nanajscy nie potrzebują pośred­ nictwa pieśni, ani też tańca, by rozmawiać z duchami. Mogą to uczynić w milczeniu. Inni śpiewają jednak, by zrekompensować niedostatek swych mistycznych zdolności przekraczania barier między światami. Dla wielu szamanów śpiew jest jednak ważnym środkiem służącym penetracji innego świata i porozumiewania się z duchami, ożywiania przedmiotów przy ich pomocy. Służy on tym, którzy nie mają wystarczającej mocy własnej, by uczynić to dzięki swym naturalnym zdolnościom. Pieśni szamańskie są również przedmiotem interesującego artykułu Du Yaxiong. W tekście tym ukazano jednak nie znaczenie tego rodzaju utwo­ rów lecz historyczne związki między pieśniami szamanów z północnych Chin a dawnymi węgierskimi pieśniami ludowymi. Izabella Horvath podjęła nato­ miast próbę porównania 10 motywów szamańskich występujących w baj­ kach węgierskich i tureckich, wyprowadzając stąd szersze wnioski dotyczące etnogenezy badanych ludów i kierunków wpływów kulturowych. Warto przypomnieć, że w myśl ludowych wierzeń, duchy mają swój własny język. Próbę jego opisu, na przykładzie materiałów zebranych wśród Puyuma z południowo-wschodniego Taiwanu, podejmuje Josiane Cauquelin. Według samych Puyuma, język duchów jest jakimś starym językiem znanym tylko im, nie jest to jednak język sekretny. Jego nieznajomość przez ludzi wynika po prostu z ich ignorancji, jest też spowodowana upływem czasu i stopniowym zapominaniem tego, co miało miejsce w odległej przeszłości. Coraz większym zainteresowaniem badaczy cieszą się dziś teksty reprezen­ tujące tzw. folklor szamański, związane z działalnością szamanów, ich postacia­ mi, ukazujące wierzenia dotyczące wędrówki dusz, inicjacji i in., wyjaśniające zarazem ich szczególną rolę i miejsce w poszczególnych społeczeństwach. Tematyka ta jest przedmiotem interesującego artykułu Ake Hultkrantza. Autor używa tu określenia „memory folklore", wzorowanego na terminie „memory ethnography", w odniesieniu do folkloru szamańskiego. Zwraca też uwagę na �342 RECENZJE I OMÓWIENIA to, że coraz częściej podejmowane są próby skorelowania różnych form twórczości szamańskiej z rozmaitymi typami szamanizmu. Na zakończenie wspomnę jeszcze o artykule Diany Riboli poświęconym sztuce szamanów. Autorka przytacza unikalne materiały, jakie zgromadziła podczas badań terenowych wśród stosunkowo mało znanej i słabo zbadanej przez etnologów grupy etnicznej Czepang z Nepalu. Omawia również niektóre elementy wierzeń szamańskich tej grupy, panteon bóstw i duchów, z którymi sztuka ta jest nierozerwalnie związana. Interesujący jest też niewielki artykuł Hitoshi Watanabe oparty na unikalnych materiałach zebranych wśród Ajnów. Autor ukazuje tu szamana w roli akuszera i osoby łamiącej tabu. Każdy z tekstów zamieszczonych w omawianej pracy zasługuje na uwa­ gę. Uzupełniają one nie tylko znakomicie dotychczasową wiedzę na temat szamanizmu, lecz także inspirują do dalszych poszukiwań i stawiania no­ wych pytań badawczych. Iwona Kabzińska Shamanism in Siberia. Selected reprints, V. Diószegi, M . Hoppál (red.), Akadémiai Kiadó, Budapest 1996, Bibliotheca Shamanistica, vol. 2, ss. 189 Wydawcy, wyraźnie zainteresowani problematyką szamanizmu, o czym świadczą opublikowane ostatnio przez nich tytuły, sięgnęli tym razem do pracy, która ukazała się na Węgrzech w 1978 r. i opublikowali reprint tekstów wybranych z tej pozycji. W książce znalazły się artykuły badaczy radzieckich, węgierskich, szwedzkich i fińskich zaliczanych dziś do czołówki znawców szamanizmu. Jak podkreślił we „Wstępie" M . Hoppál, pierwsze wydanie książki - w latach odległych od okresu „głasnosti", było punktem zwrotnym w badaniach szamanizmu, zwłaszcza w sytuacji gdy w ZSRR słowo „szaman" stanowiło tabu, samo zjawisko szamanizmu zaś postrzega­ no w kategoriach polityczno-ideologicznych, traktując je zarazem jak nie istniejącą już cząstkę tradycji małych grup etnicznych Syberii. W ciągu kilku lat pierwszy nakład książki wyczerpał się, postanowiono więc przypomnieć ją, biorąc - jak sądzę - pod uwagę duże zainteresowanie szamanizmem we współczesnym świecie (nie tylko wśród naukowców). W Shamanism in Siberia można m.in. znaleźć artykuł E.A. Aleksejenko o kategoriach szamanów występujących u Ketów i tekst L.W. Chomicz, ukazujący klasyfikację szamanów nienieckich. Nieńców dotyczy także tekst P. Simoncsics na temat struktury magicznych pieśni szamańskich. O. Dołgich pisze natomiast o bębnach i strojach - atrybutach szamanów nganasańskich. Kostiumowi szamana poświęcony jest też tekst G.N. Graczewej, bębny sza­ mańskie zaś są tematem artykułu L.P. Potapowa; autor analizuje je pod kątem przydatności do badań etno-historycznych (jako źródło). W książce znalazł się również tekst M . Ja. Żornickiej o tańcach szamanów jakuckich. Kilka artyku- �343 RECENZJE I OMÓWIENIA łów poświęcono szamanom tuwińskim. M.B. Kenin-Lopsan pisze o rytuałach pogrzebowych, S.I. Wajnsztejn o kulcie ongonów (w języku tuwińskim noszą one nazwę eren; obejmuje ona zarówno samego ducha, jak i jego materialne wyobrażenia). W.P. Djakonowa opisuje elementy stroju i instrumentów wyko­ rzystywanych przez szamana podczas rytuałów. Na szczególną uwagę zasługuje, moim zdaniem, artykuł Á. Hultkrantza. Autor zadaje tu m.in. pytania: czy szamanizm jest dobrze udokumentowa­ nym i opisanym kompleksem religijnym i czy sam szaman jest kluczową postacią w prymitywnej religii? Pytania te wciąż jeszcze powracają w deba­ tach uczonych, wśród których brak m.in. zgody co do uznania szamanizmu za jedną z religii (por. recenzję z Shamanism in performing arts, zamiesz­ czoną w tym tomie „Etnografii Polskiej"). Odwołując się do literatury wydawanej od końca XLXw. do 1972г., autor zastanawia się ponadto nad relacją między szamanem i światem nadnaturalnym oraz symboliką szamań­ skich rytuałów. Wspomina też o różnorodnych funkcjach szamana i jego roli mediatora między określoną społecznością a owym światem. Nasuwa sie pytanie, czy można dziś uznać za zasadne wznawianie Sha­ manism in Siberia, zwłaszcza wobec imponującego rozwoju współczesnych badań nad szamanizmem. Moim zdaniem, dobrze się stało, że wydawcy przypomnieli omawiane teksty po prawie dwudziestu latach, jakie minęły od ich pierwszego wydania, choć część z nich znalazła się w późniejszych pracach ich autorów. Porządkują one i podsumowują przecież pewien etap badań nad szamanizmem syberyjskim, udostępniając zarazem klasyczne już dziś dzieła nowemu pokoleniu czytelników. Książce nadano bardzo staranną oprawę graficzną. Niezaprzeczalnym jej walorem jest też bogata bibliografia stanowiąca część każdego z artykułów. Iwona Kabzińska Antoni Kuczyński, Polskie opisanie świata. Studia z dziejów poznania kultur ludowych i plemiennych, tom I , Azja i Afryka, Wrocław 1994, ss. 433, il. 205 + 2 mapy „Impulsem do napisania tej książki były rozwijające się badania - ostat­ nio wielostronne - nad dziejami Polonii. W nich od czasu do czasu, gdzieś na dalekich peryferiach omawiających wkład Polaków w rozwój nauki świa­ towej, zaledwie skromnie anonsowano osiągnięcia w zakresie badań etno­ graficznych. Może warto wskazać na samym początku, iż nie jest sprawą autora omawianie dziejów polskiej etnografii pozaeuropejskiej. Istota tej książki tkwi raczej w ukazaniu tego ważnego problemu, który być może podjęty zostanie kiedyś przez profesjonalistów." Tych parę zdań z „Wstępu" ukazuje zamiar Autora i prowokuje do zadania pytania, czy i w jakim zakresie zamiar ten udało mu się zrealizować. �344 RECENZJE I OMÓWIENIA Polskie opisanie świata jest pomyślane jako wielka antologia prac pol­ skich podróżników, którzy w swych wędrówkach zwrócili baczniejszą uwagę na ludy, wśród których przebywali, i którzy podzielili się z czytelnikami swymi obserwacjami. Dotychczas ukazał się pierwszy tom, obejmujący opisy Azji i Afryki - a więc ziem, z którymi Europejczycy zapoznawali się już od zarania swych dziejów (w drugim tomie znajdziemy opisy spostrzeżeń Pola­ ków penetrujących obie Ameryki, Australię i wyspy Pacyfiku). Myślę jed­ nak, że warto już teraz napisać recenzję tej książki, nie czekając na ukazanie się drugiego tomu. Oba tomy z pewnością rozszerzą naszą znajomość hi­ storii nauki, zaznaczając ogromny wkład Polaków w poznawanie ludów i kultur świata. Są one również próbą ukazania panoramy opisów dokona­ nych przez polskich podróżników i odczytania tych opisów na nowo, w świetle współczesnych badań i pogłębionej znajomości kultur opisywanych przez przypadkowych często podróżników. Każdy dział omawianej książki („Azja" i „Afryka") składa się z roz­ działu wstępnego i z pewnej liczby omówień sylwetek i prac polskich po­ dróżników (28 w części azjatyckiej i 17 w części afrykańskiej); każde z nich zawiera obszerną informację o autorze i wybrany fragment jego tekstu. Przewaga części azjatyckiej jest zrozumiała; przecież najwięcej polskich po­ dróżników zwiedzało Syberię, aczkolwiek na ogół nie dobrowolnie. Przy czytaniu tekstów napisanych przez zesłańców z czasów carskich ogarnia człowieka gorzka zaduma - nieporównywalnie liczniejsi zesłańcy z czasów komunistycznych nie mieli możliwości prowadzenia badań naukowych wśród tubylców Syberii, nie mogli też liczyć na złagodzenie kary w nagrodę za odkrycia i prace naukowe. Studiowanie podawanych przez Kuczyńskiego życiorysów licznych bada­ czy ukazuje pewną prawidłowość polskiego losu. Rozrzucała ich po świecie nie tylko żądza wiedzy, lecz także (a czasem przede wszystkim) umiłowanie Ojczyzny i uparta walka o jej wolność. Za tę walkę pokutowali na Syberii, ale także ta walka wygnała wielu Polaków do Afryki (jak np. Ludwika Bystrzonowskiego, który swój pobyt w Algerii wykorzystywał do obserwacji przydatności dla polskich walk powstańczych metod walki Arabów przeciw najazdowi francuskiemu), czy na inne kontynenty. Polskie opisanie świata jest antologią - i Kuczyński, jak każdy autor antologii, musiał powziąć trudną decyzję, czyje teksty drukować, a czyje odrzucić. Czy wybrał słusznie? Tu już trudno dyskutować. W tym przypadku musi decydować wyczucie, jak też osobiste upodobanie. Myślę, że Autor wybrał dobrze, aczkolwiek mnie osobiście brakuje niektórych nazwisk. Chętnie tu bym widział barwny opis pielgrzymki do Ziemi Świętej Mikołaja Radziwiła „Sierotki", wspomnienia z Indii i Cejlonu arcybiskupa Władysława Michała Zaleskiego, z brzegów Afryki i z kolonii holenderskich w Azji Teodora Anzelma Dzwonkowskiego, a z nowszych prac, materiały hotentockie Romana Stopy. Przypuszczam jednak, że podobne obiekcje może mieć każdy z czytają­ cych tę antologię, przy czym każdy wymieniłby tu inne nazwiska. Pracę czyta �RECENZJE 1 OMÓWIENIA 345 się lekko, książka zawiera ogromny ładunek informacji, ale równocześnie nie nuży czytelnika, przeciwnie, zostawia pewien niedosyt. Przy wyborze autorów Kuczyński kierował się trzema zasadami. Przede wszystkim podawał fragmenty prac sztandarowych postaci spośród Polaków opisujących różne ludy - a więc Benedykta Polaka, pierwszego Polaka, który opisał świat mongolski, Michała Piotra Boyma, misjonarza, etnografa, przyrodnika i dyplomaty w służbie chińskiego cesarza, generała Józefa Kopcia czy Benedykta Dybowskiego - w części azjatyckiej, a Stefana Szolc-Rogozińskiego czy Jana Czekanowskiego w części afrykańskiej. Drugą zasadą było odrzucenie całej współczesnej olbrzymiej literatury podróżni­ czej, pisanej przez dziennikarzy, globtroterów, lekarzy czy misjonarzy, z po­ zostawieniem tylko fragmentów prac pisanych przez autentycznych etnogra­ fów. Najtrudniejsza była niewątpliwie trzecia zasada - spośród całego mate­ riału wybrać pozycje najlepsze. Czy to się Autorowi udało? Na to pytanie nikt nie odpowie tak dobrze, jak sam Autor, największy chyba znawca tej literatury w Polsce. Czerpie on z prac pisanych przez zesłańców syberyj­ skich, zawodowych naukowców, etnologów-obieżyświatów (do tej kategorii Autor był łaskaw i mnie zaliczyć), myśliwych i misjonarzy. A że cytuje zarówno autorów zmarłych, jak i żyjących, przeto chyba musi się liczyć z licznymi pretensjami tych, których teksty w tej książce się nie zmieściły. Właśnie te obszernie cytowane fragmenty tekstów licznych autorów są praw­ dziwym bogactwem omawianej pracy. W porównaniu z oryginałem polskim, jakże ubogie wydaje się streszczenie angielskie, obejmujące „Wstęp" i oba rozdziały wprowadzające (do części azjatyckiej i afrykańskiej) lecz siłą rzeczy - pozbawione opisów. Polskie opisanie świata czyta sę w wielu przypadkach jak powieść po­ dróżniczą. Napisanie tak wielkiej księgi o naprawdę dużej wartości nauko­ wej, w sposób tak przystępny, nie jest sprawą prostą, toteż książki tej należy pogratulować Antoniemu Kuczyńskiemu, a także Wydawnictwu Uniwer­ sytetu Wrocławskiego, któremu zawdzięczamy tę piękną edycję. Janusz Kamocki Dziennik Józefa Kopcia, brygadiera wojsk polskich. Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich opracowali i wydali Antoni Kuczyński i Zbigniew Wójcik, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze - Biblioteka Zesłańca, Stowarzyszenie „Wspólnota Polska", Warszawa-Wrocław 1995, ss. 408, il. Dziennik, w istocie zaś pamiętnik Józefa Kopcia (1758?-1827), to kla­ syczna już pozycja z zakresu „literatury zsyłkowej". Wspomnienia żołnierza, uczestnika wojny polsko-rosyjskiej w 1792 r. oraz insurekcji kościuszkow­ skiej, następnie rosyjskiego więźnia zesłanego na Kamczatkę, zwolnionego stamtąd szczęśliwie po dwuletnim pobycie (1796-1798), publikowano w XLX �346 RECENZJE I OMÓWIENIA i X X wieku wielokrotnie zarówno w tzw. wersji „małej" (skróconej; pierwsze wyd. 1837), jak i „dużej" (pierwsze wyd. 1863), a także we fragmentach (od 1821). Dużą popularnością cieszyły się one zwłaszcza w minionym stuleciu. Nobilitowane przez Adama Mickiewicza w jego wykładach w College de France, przełożone na francuski i rosyjski, uznane zostały w historii litera­ tury polskiej za „pierwszą wybitną pozycję w ogromnym łańcuchu polskich pamiętników o Sybirze, choć nie pierwszą historycznie" (Krzyżanowski 1979, s. 505). Obecna edycja, pierwsza po bardzo długiej przerwie (jeżeli nie liczyć przedruków fragmentarycznych), zawiera kompletny tekst Dziennika wg rękopisu z Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, ofiarowanego w 1821 r. przez autora Izabeli Czartoryskiej (i nie całkiem identycznego z nieznaną dziś podstawą wydań tzw. wersji „dużej"), opatrzony dodatkowo przez wydawców - Antoniego Kuczyńskiego i Zbigniewa Wójcika - erudycyjnymi przypisami oraz obszernym opracowaniem biobibliograficzno-krytycznym (ze skrótem w językach angielskim i rosyjskim). W pięknie wydanym tomie pomieszczono ponadto szkic Andrzeja Woltanowskiego o awansach woj­ skowych brygadiera Kopcia, okolicznościowe listy Mieczysława Kopcia i Pawła Czartoryskiego (potomków, odpowiednio, autora Dziennika i twór­ ców puławskiej Biblioteki Czartoryskich), notę edytorską, zestawienie nie­ których jednostek miar i innych oznaczeń występujących w tekście wspom­ nień, indeksy nazwisk i nazw geograficznych oraz 29 ilustracji. Całość otwiera przedmowa pióra Andrzeja Stelmachowskiego, prezesa Stowarzy­ szenia „Wspólnota Polska". Powód, dla którego ukazanie się tego dzieła warto odnotować w czaso­ piśmie etnologicznym, wyjawił przed ćwierćwieczem z górą na łamach „Etnografii Polskiej" Antoni Kuczyński w artykule sygnalizującym wartość źródłową „relacji o ludach Syberii" Józefa Kopcia i postulującym wprowa­ dzenie byłego zesłańca „na karty etnografii polskiej" (Kuczyński 1969). Także w omawianej edycji wydawcy poświęcili sporo miejsca omówieniu etnograficznych partii Dziennika, podkreślając z jednej strony ludoznawczą wrażliwość autora, z drugiej zaś walory jego obserwacji poczynionych sto­ sunkowo wcześnie wśród ludów słabo jeszcze znanych (nie tylko tzw. szero­ kiej publiczności), a co ważniejsze - w niewielkim stopniu poddanych impaktowi cywilizacji rosyjskiej. W rzeczy samej, sporządzone przez Kopcia opisy pierwotnych mieszkańców wschodnich krańców Syberii, w szczegól­ ności Kamczatki, które zresztą najwcześniej wzbudziły zainteresowanie wy­ dawców (fragmenty obszernego manuskryptu, poświęcone życiu i kulturze „Kamczadali", ukazały się drukiem już w 1821 r. w warszawskiej „Gazecie Literackiej" oraz w „Sibirskim Wiestniku"), powinny być wpisane do ze­ stawu potencjalnych źródeł etnohistorycznych. Wiarygodność opisów, w przeszłości niekiedy kwestionowana, nie ulega bowiem wątpliwości. Od­ rębną sprawą jest natomiast szczegółowa ocena naukowej przydatności za­ wartych w Dzienniku informacji, będąca kwestią przyszłości i zadaniem specjalistów w zakresie etnografii Kamczatki oraz ziem przyległych. W ocze- �347 RECENZJE I OMÓWIENIA kiwaniu na ów werdykt wypada jednak zauważyć, iż przypisywanie Kop­ ciowi ambicji naukowych i dopracowania się, po okresie obserwacji amator­ skich, „rodzaju warsztatu badawczego o wcale dobrych podstawach komparatystycznych" (co czynią wydawcy m.in. na s. 307) jest sporą przesadą, niezależnie od tego, że podczas pobytu na Syberii zebrał on „nielichą kolek­ cję etnograficzną", w części dowiezioną do kraju i podarowaną książętom Czartoryskim, a pisząc po jakimś czasie wspomnienia, starał się nadać etnograficznym spostrzeżeniom zwartą, usystematyzowaną postać . Nawia­ sem mówiąc, można wręcz podejrzewać, iż Kopeć dopiero w Polsce docenił w pełni atrakcyjność swych spotkań z „dzikimi i mało różniącymi się od zwierząt narodami" (to jego słowa z listu do Katarzyny I I ) , albowiem w niektórych przypadkach, gdy brakło mu własnych spostrzeżeń, sięgał po prostu po istniejącą już literaturę i przepisywał z niej, co uznał za stosowne (wydawcy zidentyfikowali jego źródła w odniesieniu do Tatarów mieszkają­ cych między Tobolskiem a Kazaniem; s. 263, przyp. 45). Wspomnienia Józefa Kopcia, w lwiej części poświęcone sześcioletniemu w sumie pobytowi w Rosji (wliczając w to podróż na Kamczatkę i powrót stamtąd do kraju), mają jeszcze jeden aspekt mogący zainteresować etno­ logów i antropologów. Są one mianowicie - acz nie stanowią pod tym względem wyjątku w „literaturze zsyłkowej" - świetnym źródłem do studiów ukierunkowanych zarówno na to, co i jak jest opisywane, jak i na samego opisującego, w tym przypadku przeciętnego polskiego szlachcica (z właści­ wym mu wyposażeniem psycho-kulturowym) rzuconego przez los na Sybe­ rię, stykającego się z mozaiką społeczno-kulturową i cywilizacyjną euroazja­ tyckiego imperium carów, obserwującego postępy i skutki kolonizacji, odkrywającego „nowy świat" w każdym z możliwych do nadania temu określeniu sensów, a jednocześnie - przez cały czas - współuczestniczącego na swój sposób w tworzeniu owej syberyjskiej rzeczywistości schyłku X V I I I wieku: najpierw w roli więźnia i zesłańca, potem człowieka wolnego, wreszcie - już po powrocie do ojczyzny, pomiędzy „swoimi" - weterana obarczonego bagażem zsyłki, opowiadającego i piszącego o swych prze­ życiach. Takie spojrzenie (nb. mające bezpośrednią analogię w badaniach nad wczesnymi relacjami Europejczyków o Ameryce, które od dawna przestano postrzegać wyłącznie jako „cenne źródła etnograficzne") przy­ niosłoby zapewne wiele nowych elementów wzbogacających naszą wiedzę o samych sobie, a odpowiednio poszerzone - być może z czasem prze­ kształciłoby się w swego rodzaju 'antropologię zsyłki'. Miejsce, jakie zajmuje Syberia w historii Polaków i w polskim doświadczeniu narodowym, stanowi 1 1 Przecenianie kompetencji ludoznawczej Polaków stykających się w rozmaitych okolicz­ nościach z egzotycznymi ludami, jak również znaczenia naukowego sporządzanych przez nich opisów, jest zjawiskiem, z którym spotkać się można dość często w literaturze przedmiotu i to bynajmniej nie tylko w odniesieniu do Syberii. Ciągle aktualne są w tej materii uwagi dotyczące zasad i kryteriów oceny dorobku Polaków, którzy uczestniczyli w „opisaniu ludów azjatyckiej części Rosji", poczynione przed laty przez S. Szynkiewicza (1976). �348 RECENZJE I OMÓWIENIA wystarczającą rację, aby postulować uwzględnienie tak lub podobnie na­ zwanej perspektywy badawczej czy to w klasycznej, choć antropologicznie zorientowanej etnologii, czy też w ramach samodzielnej dyscypliny, jaką ma szansę stać się w niedalekiej przyszłości syberystyka . 2 LITERATURA K r z y ż a n o w s k i J. 1979 Historia literatury polskiej. Alegoryzm-preromantyzm, Warszawa. K u c z y ń s k i A. 1969 Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii, „Etnografia Polska", t. 13, z. 1, s. 87-128. M a ł a g o w s k a H.M. 1993 O syberystyce i antologii polskich tekstów syberystycznych, „Lud", t. 76, s. 221-225. S z y n k i e w i c z S. 1976 Z historii polskich badań nad ludami mongolskimi, [w:] Historia kontaktów polskorosyjskich w dziedzinie etnografii, J . Babicz, A. Kuczyński (red.), Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 163-190. Ryszard Tomicki Ogród spustoszony. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi pol­ skiej, Ryszard Kantor (red.), Kraków 1995, ss. 123 Na tle niebieskiego nieba ogołocone z Uści jedno drzewko, stojące przy płocie i dominacja czarnej ziemi (roli?). Tak wygląda okładka książki o bar­ dzo pięknym, metaforycznym tytule - Ogród spustoszony. Podtytuł dopełnia treść: Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej. Jest to zbiór materiałów z konferencji o takim samym tytule zorganizowanej w dniach 20-21 kwietnia 1995 r. przez Instytut Etnologii Uniwersytetu Jagiellońs­ kiego, Zakład Filozofii Przyrody i Kultury Wsi, Zakład Socjologii i Roz­ woju Wsi Akademii Rolniczej w Krakowie z pomocą krakowskiego Mu­ zeum Etnograficznego i Orawskiego Parku Etnograficznego w Zubrzycy Górnej. Jej celem, jak czytamy we „Wstępie", było „ukazanie współczesnej kultury wsi - głównie wsi małopolskiej - z owej perspektywy, w której kontynuacja i zmiana stanowią jakby dwa oblicza tego samego procesu, a jest nim kształtowanie się oryginalnej i wartościowej współczesnej kultury polskiej wsi." Zderzenie się dwóch światów treści i wartości: współczesnych, bardzo nowoczesnych z tradycyjnymi będącymi wytworem pokoleń. Co z tego wynika? Czy zupełnie nowa jakość, czy też raczej zmiany są dość powierzchowne i „dotyczą bardziej formy niż treści"? Na te pytania próbują 2 Por. uwagi w tej sprawie H . M . Małgowskiej (1993). �RECENZJE I OMÓWIENIA 349 odpowiedzieć autorzy wystąpień, które można generalnie ułożyć w cztery grupy problemowe: 1. Aktualna sytuacja kultury na polskiej wsi; 2. Twórca ludowy i jego miejsce w społeczności lokalnej; 3. Zachowania mieszkańców współczesnej wsi (konwenanse, świadomość ekologiczna, religijność itp.); 4. Współczesna Orawa. Aktualną sytuację kultury na polskiej wsi, a konkretniej jej niektóre psychospołeczne uwarunkowania, omawia R. Kantor. Podkreśla, że nie in­ teresuje go tzw. kultura ludowa a raczej społeczność wiejska z jej kulturą; Autor omawia też dotychczasowe ujmowanie tej kwestii w literaturze przed­ miotu, polityce kulturalnej itp. dochodząc do wniosku, że bardziej one zaszkodziły niż pomogły kulturze wsi. Współcześnie „wsi nie jest potrzebna żadna polityka kulturalna państwa - nawet tzw. demokratycznego - lecz po prostu nakłady na rozwój infrastruktury kulturalnej [...]" (s. 9). Tym samym kwestionuje Autor cały dotychczasowy model funkcjonowania kultury na wsi, zasadę sterowania ową kulturą i to centralnie (moda na ludowość, koła gospodyń wiejskich, spektakularne imprezy typu dożynki itp.). Działania te osłabiły kulturotwórczą rolę społeczności wiejskiej w ogóle. Nie jest to proces w jednakowym stopniu obserwowany na terenie kraju, nie wszędzie mamy do czynienia z degradacją cywilizacyjną i kulturalną społeczności wiejskiej. Kultura współczesnej wsi jawi się więc Autorowi jako ów „ogród spustoszony", względnie „ogród nie plewiony". Ratunkiem może być od­ danie inicjatywy w ręce zorganizowanego i niezależnego od władzy central­ nej samorządu terytorialnego oraz miejscowych animatorów. J. Dębicki zastanawia się nad relacjami zachodzącymi między centrum kulturowym a regionem, zwracając szczególną uwagę na problematykę ob­ szarów peryferyjnych kulturowo („szkoła sądecka" czy sztuka Orawy przy­ wołane zostały jako przykłady obszarów sztuki peryferyjnej). W tym nurcie rozważań sytuowałabym również teksty B. Perepeczko „Miejsce i rola telewizji jako źródła informacji społeczności wiejskiej" oraz R. Zięzio „Z zagadnień wiedzy potocznej o zabawkach i zabawkarstwie". W pierwszym z nich Autorka, wychodząc od badań realizowanych przez Ośrodek Badań Opinii Publicznej i Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN na temat oglądalności programów telewizyjnych przez wieś, przedstawia dominującą w swej funkcji informacyjnej, ale także i rozrywkowej, rolę środków masowej komunikacji. Zastanawia się nad odbiorcą wiejskim, jego zróżnicowaniem i przyzwyczajeniami („Nawyk oglądania tzw. dzienników jest na wsi faktem"; s. 87). Z kolei R. Zięzio zarysowuje perspektywy nowe­ go kręgu bardzo ciekawych zagadnień badawczych dotyczących zabawki i zabawkarstwa. To właśnie „Zabawa i zabawka towarzyszy... człowiekowi od początku jego historii i stanowi, poza pracą, podstawową formę jego aktywności społecznej" (s. 89). Wydaje się, że wszyscy wiemy o tym, że zabawa i rekreacja są konieczne i odgrywają ważną rolę w życiu człowieka wpływając na jego samopoczucie, psychikę i kondycję organizmu. Jednak nie wszyscy zdajemy sobie sprawę, że dobrze zaprogramowana zabawa �350 RECENZJE I OMÓWIENIA przynosi wiele pożytku. Zabawa może być metodą pomocną każdemu: wychowawcy, instruktorowi, animatorowi, który chce zintegrować grupę, ośmielić, wzmocnić pozytywnie każdego z jej uczestników. Spełniając wiele funkcji ułatwia wprowadzenie określonych treści, uczy demokratycznego rozwiązywania problemów. To, obok nauki i pracy, jeden z podstawowych typów działalności ludzkiej, podejmowanej ze względu na przyjemność płynącą z samego jej wykonywania. A jak zabawa, to i zabawka, która wraz z zabawkarstwem będzie przedmiotem zainteresowań grona badaczy sku­ pionych wokół Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach. Autor dokonuje przeglądu stanu badań, charakteryzuje podstawowe źródła wiedzy o zabaw­ kach i zabawkarstwie, wreszcie formułuje najbliższe zadania dotyczącej tej dziedziny. Drugą grupę problemów reprezentują trzy teksty: I . Bukraba-Rylskiej „Twórca ludowy - między folkloryzmem a tożsamością kulturową", E. Fryś-Pietraszkowej „Portret ludowego artysty na tle wsi" oraz I . Butmanowicz-Dębickiej „Obcy wśród swoich. Społeczne podłoże twórczości samorodnej." Uwarunkowania twórcy ludowego w rzeczywistości społeczno-politycznej minionych lat i współcześnie to podstawowy problem tych rozważań. Można w nich znaleźć jeszcze funkcje czy raczej powinności twórcy (tekst Rylskiej), zagadnienia dotyczące kreślenia własnego wizerunku (Pietraszkowa) oraz poszukiwania odpowiedzi na pytanie o genezę twórczości samorodnej (Dębicka). Trzecia grupa dotyczy zachowań mieszkańców współczesnej wsi. Z. Szromba-Rysowa pisze tu o „Współczesnym konwenansie górali pod­ halańskich", U. Janicka-Krzywda o „Przejawach i przemianach religijności ludowej we współczesnej kulturze wsi podkarpackiej", wreszcie dwa opraco­ wania związane ze stanem świadomości ekologicznej (St. Moskal, R. Kohut „Postawy mieszkańców wsi małopolskiej wobec środowiska naturalnego" oraz A. Kotala „Wpływ poszczególnych źródeł informacji na stan wiedzy ekologicznej mieszkańców wsi"). „Konwenans [...] jest elementem tożsamości kulturowej, czyli poczucia pewnej wspólnoty zachowań, a presja społeczna wobec uchybień w dziedzi­ nie konwenansu bywa silniejsza w społeczności zamkniętej aniżeli w mieście" (s. 65) - czytamy w tekście Rysowej, która śledzi na przykładzie grupy górali podhalańskich słowa oraz pozawerbalne zachowania, gesty wyrażające właś­ nie konwenans. Interesujący tekst przywołujący wiele, w innych regionach kraju, nieznanych elementów zachowania, etykiety. Religijność ludowa - „obok czysto zewnętrznych jej przejawów istnieje tu również bardzo bogata warstwa duchowa, którą kształtują między innymi skompolikowane mechanizmy psychologiczne" (s. 73), o których traktuje kolejny tekst. Autorka przedstawia główne tendencje przemian religijności ludowej oraz nowe formy w tym zakresie. Wyszczególnia dwa główne nurty: 1 - pojawienie się, po pewnym odejściu od tej formy religijności, przejawów zapotrzebowania na religię jako elementu życia zbiorowego (wizyty obra- �RECENZJE I OMÓWIENIA 351 zów, zbiorowe modlitwy itp.) oraz 2 - ponowne zwrócenie uwagi na orga­ nizację przestrzenną i kalendarzową kultu. Skażenie środowiska naturalnego i zniszczenia w krajobrazie to jedne z najważniejszych czynników wskazujących na konieczność kształtowania postaw proekologicznych mieszkańców kraju w ogóle, w tym wsi. Kwestię tę podnoszą dwa opracowania. Pierwszy („Postawy mieszkańców wsi mało­ polskiej wobec środowiska naturalnego") ukazuje społeczność wiejską w dwojakiej roh: z jednej strony jako producenta żywności zmuszonego nadążyć za nurtem rozwoju rolnictwa, a z drugiej jako konsumenta za­ spakajającego swoje codzienne potrzeby, a przecież „Szkody wyrządzane w środowisku naturalnym przez mieszkańców wsi mogłyby być znacznie mniejsze, gdyby ich zachowania uległy właściwej modyfikacji, co jednakże poprzedzone być musi odpowiednią zmianą postaw i systemu wartości" (s. 100). Autor podkreśla konieczność podjęcia systematycznej czasowej edu­ kacji ekologicznej. Zakłada też poprzedzenie jej poznaniem obecnego stanu świadomości i czynników mających na nią wpływ. Przedstawia wyniki prze­ prowadzonych w roku 1994 badań na ten temat. Upoważniają one do stwierdzenia, iż wiedza dotycząca środowiska naturalnego jest przypadko­ wa, powierzchowna i , co się z tym wiąże, niekompletna. Jednak, przynajm­ niej w postaci deklaratywnej, przeważają zdecydowanie postawy proekologi­ czne. Są one - przedstawia to A. Kotala w kolejnym artykule - w dużym stopniu kształtowane przez środki masowego przekazu. „Rozpowszechniane przy ich pomocy treści nakładają się na opinie przekazywane przez poprze­ dnie pokolenia, na wiadomości wyniesione ze szkoły, podlegają też modyfi­ kacjom w wyniku rozmów prowadzonych w gronie sąsiadów i znajomych" (s. 109). Jak kształtuje się ten wpływ i jakie mają znaczenie poszczególne źródła dla stanu świadomości ekologicznej tego dowiadujemy się z dalszej części tekstu. Konferencja odbywała się w pięknym Orawskim Parku Etnograficznym w Zubrzycy Górnej, nie mogło więc zabraknąć tekstów dotyczących właśnie Muzeum (J. Pilch) oraz przemian kulturowych regionu w dobie transfor­ macji ustrojowych (W. Kołodziej). Przybliżają one problematykę tego specy­ ficznego miejsca, jakim jest Orawa. Mówią o wspaniałych animatorach ruchu regionalnego, iniq'atywach wydawniczych itp. Sugerują, iż „bez cen­ tralnego sterowania przez państwo wieś pozostawiona własnej inicjatywie w perspektywie czasu winna odzyskać własną tożsamość" (s. 62). Redaktorzy tomu piszą, iż jest to „skromny przyczynek do opisu kultury współczesnej wsi polskiej" (s. 6) odwołujący się jednak do badań tereno­ wych, do literatury przedmiotu. Jednocześnie zapowiadają kolejne konferen­ cje w innych regionach Polski licząc, iż „prezentowany tomik [...] zapocząt­ kuje serię wydawniczą poświęconą w całości tematyce kontynuacji i zmiany w kulturze współczesnej wsi polskiej" (s. 6), czego Autorom i sobie życzymy. Urszula Kaczmarek �352 RECENZJE I OMÓWIENIA Kultura międzywojennego Wilna. Materiały konferencji w Trokach (28-30 V I 1993), Anna Kieżuń (red.), Biblioteka Pamięci i Myśli, t. 10, Białystok 1994, ss. 387 Biblioteka Pamięci i Myśli to seria wydawnicza Oddziału Białostockiego Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza, wielce już zasłużona dla badań nad różnymi aspektami dziejów i kultury Wileńszczyzny. Kolejne tomy serii, choć nierówne pod względem tematyki, tworzą w sumie znaczącą poznawczo pozycję. Omawiany tom stanowi plon konferencji naukowej. W jakimś sensie określa to zwykle charakter tego typu publikacji, trudno bowiem zazwyczaj o jednorodność uzyskanych w ten sposób testów, zwłasz­ cza gdy sama konferencja nie wymuszała pewnej w tym względzie dyscy­ pliny. Kultura międzywojennego Wilna stanowi, niestety, tego potwierdzenie. W tomie znalazły się bowiem teksty merytorycznie i formalnie bardzo od siebie odległe. Da się w nim jednak wyodrębnić pewne bloki tematyczne. Do pierwszego można zaliczyć teksty odnoszące się do dziejów Uniwersytetu im. Stefana Batorego i jego roli kulturotwórczej. Blok ten otwiera wypowiedź Wacława Dziewulskiego, zawierająca dość luźne impresje o charakterze wspomnieniowo-historycznym dotyczące różnych elementów przeszłości wi­ leńskiej uczelni, które z pewnym tylko trudem udaje się złożyć w pewną całość charakteryzującą bardziej klimat Wszechnicy, niż jej losy czy rolę. Tekst Haliny Bursztyńskiej, poświęcony humanistyce uniwersyteckiej, uznać można co najwyżej za sygnał zainteresowań autorki. Poświęcając sporo uwagi problemom egzystencji braci studenckiej, odnotowując udział słucha­ czy Wydziału Humanistycznego w życiu kulturalnym Wilna, autorka tylko zasygnalizowała pozaakademicką aktywność profesury, zupełnie natomiast pominęła to, co wydaje się najistotniejsze w rozważaniach o wileńskiej humanistyce uniwersyteckiej: osiągnięcia naukowe, kierunki badań itd. Czyżby nie było o czym mówić? A może ten - podstawowy chyba - aspekt aktywności wileńskich akademików nie miał nic wspólnego z kulturotwór­ czą rolą Wszechnicy? Podobne refleksje wywołuje lektura referatu Aliny Czapiuk o uniwersyteckim środowisku historycznym. Sporo w tym tekście informacji o organizowaniu się tego środowiska, o tworzeniu Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu, o wybitnych postaciach uczonych. I zupeł­ nie brak - poza czysto informacyjnym zapisem bibliograficznym - tego, czym ludzie owi na trwałe wpisali się w polską historiografię: ich dzieł, tego co stworzyli, o czym i jak myśleli, do jakich dochodzili ustaleń i jaki obraz historii upowszechniali. Zasadnie zapytać by można, czym się więc zasłużyli np. Stanisław Kościałkowski czy Teofil E. Modelski? Konia z rzędem temu, kto na podstawie referatu Aliny Czapiuk potrafi na to pytanie odpowie­ dzieć, a przecież stanowić to powinno klucz do prezentacji osiągnięć środo­ wiska, poprzez nie bowiem wpisywało się ono w kulturę Wilna i w kulturę Polski. Jak można to zrobić, przekonuje tekst Jacka Juliusza Jadackiego o wileńskim środowisku filozoficznym i jego osiągnięciach. Referat całkowi- �RECENZJE I OMÓWIENIA 353 cie odmienny w formie od wymienionych poprzednio, stanowi solidny i in­ teresujący zarys monograficzny, charakteryzując ludzi, instytucje i kierunki badawcze. Na uwagę zasługuje także tekst Radosława Cybulskiego - monograficz­ ny zarys dziejów średniego szkolnictwa ogólnokształcącego w międzywojen­ nym Wilnie, uzupełniony cennym zestawieniem tego typu szkół w 1938 r. Kolejny blok tematyczny to referaty poświęcone środowiskom arty­ stycznym Wilna. Wśród nich chyba najciekawsza i najpełniejsza jest praca Heleny Karwackiej poświęcona teatrowi na Pohulance. Autorka w sposób systematyczny przedstawiła niełatwe losy tej sceny pod kolejnymi dyrek­ cjami, jej znaczenie nie tylko dla społeczności wileńskiej, ale i na teatralnej mapie I I Rzeczypospolitej, wydobywając zwłaszcza rolę J. Osterwy i sku­ pionego wokół niego środowiska Reduty. Równie wartościowy pod wzglę­ dem faktograficznym jest referat Józefa Poklewskiego o organizacjach artystycznych i instytuq'ach opieki nad sztuką. Autor scharakteryzował w nim działalność stowarzyszeń twórczych działających na terenie Wilna i ich rolę w organizowaniu życia kulturalnego, przypomniał także niektóre głośne w owym czasie sprawy, jak dyskusje na temat pomnika Adama Mickiewicza, czy sprzedaży XVII-wiecznych gobelinów flamandzkich. Węż­ szy zakres tematyczny ma szkic Tadeusza Bujnickiego o czasopiśmie „Środy Literackie", wydawanym w latach 1935-1937. Nie umniejszając wartości intelektualnej tego periodyku, można jednak poddać w wątpliwość przy­ pisywane mu przez autora znaczenie. Było to pismo wąskiej elity, którego odbiór poza tę elitę nie wykraczał i które nie odegrało w istocie większej roli społecznej, w przeciwieństwie do publikujących w nim osób. Znacznie większy rezonans wywoływało inne czasopismo wieleńskie, a mianowicie słynne „Żagary". Niestety, poświecony związanemu z nim środowisku tekst Andrzeja Lama należy do najsłabszych w całym tomie - nie wnosi nic nowego w sensie faktograficznym, a także pozbawiony jest jasnej myśli interpretacyjnej. Szkoda to wielka, czasopismo to bowiem nie tylko zyskało stosunkowo znaczny rozgłos, ale skupiało grono niezwykle cie­ kawych ludzi o najprzeróżniejszych opcjach ideowych i artystycznych, stanowiąc szczególny wytwór kresowej kultury. Kolejny blok to szkice poświęcone poszczególnym twórcom kultury wi­ leńskiej. Bez wątpienia na czoło wysuwa się tu referat poświęcony Ferdynan­ dowi Ruszczycowi (autorstwa Edwarda Ruszczyca), a dzieje się tak przede wszystkim z uwagi na pierwszoplanowe znaczenie bohatera dla wileńskiego życia kulturalnego i jego artystycznych osiągnięć. Autor referatu przez kolej­ ne swoje publikacje konsekwentnie zmierza do przedstawienia pełnej bio­ grafii swego przodka, postaci wybitnej, a dziś mało znanej poza wąskim kręgiem specjalistów. Choć każda z postaci przypomnianych w pozostałych referatach tego bloku bez wątpienia zasługuje na uwagę, to jednak w sumie ich dobór wydaje się przypadkowy i wynika raczej z zainteresowań ba­ dawczych referentów niż z dążenia do sportretowania twórców najbardziej �354 RECENZJE I OMÓWIENIA znaczących w międzywojennym Wilnie. O ile przy tym Tadeusz Łopalewski (o którym pisze Barbara Olech), Wanda Niedziałkowska-Dobaczewska (szkic Anny Kieżuń) i Albin Dziekoński (tekst Barbary Noworolskiej) rze­ czywiście swą aktywność twórczą rozwijali w Wilnie przynajmniej w pew­ nym okresie, o tyle Zofia Bohdanowiczowa, której pisarstwu poświęciła referat Violetta Wejs-Milewska, była pisarką wileńską bardziej przez wątki swej twórczości emigracyjnej. Niemniej szkice te, bardzo zresztą odmienne w sposobie traktowania omawianych postaci, są cenne, przypominają bo­ wiem ludzi z Wilnem związanych artystycznie i emocjonalnie, a skazanych na zapomnienie niekoniecznie z uwagi na wartość dokonań artystycznych. Tom zamykają trzy teksty, które same w sobie ważne, nie mieszczą się jednak w formule określonej tytułem tomu. Są to: Alicji Kisielewskiej roz­ ważania o obrazie Wilna i Kresów w filmie A. Wajdy i T. Konwickiego „Kronika wypadków miłosnych", refleksje Agaty Zwolan o dziedzictwie „żagarystów" i tekst Wandy Boguskiej o recepcji twórczości pisarzy Wileńszczyzny w programach współczesnej szkoły polskiej. Zwłaszcza ostatni z nich to niezwykle pouczający przyczynek do sposobu traktowania literatu­ ry, a szerzej - kultury, w procesie edukacji młodych pokoleń, pokazujący stopień i charakter zubożenia wiedzy młodzieży o ważnych elementach i aspektach polskiego dziedzictwa kulturalnego. Całość tomu dopełniona została esejem Elżbiety Feliksiak pt. „Wileńska pamięć polskiej literatury powojennej". Jego autorka, odwołując się do twórczości Zofii Bohdanowiczowej, Antoniego Gołubiewa, Tadeusza Kon­ wickiego, Czesława Miłosza i Wojciecha Piotrowicza, starała się pokazać, jak pamięć Ziemi Wileńskiej, czy szerzej kresów wschodnich I I Rzeczy­ pospolitej, żyje w twórczości literackiej, jaką odgrywa w niej rolę i jakie funkcje pełni. Przy okazji formułowania ciekawych poglądów analitycznych, zostały w tym tekście zawarte mocno kontrowersyjne uwagi ogólniejszej natury, dotyczące m.in. mechanizmu pamięci społecznej, pojęcia ojczyzny i ziemi rodzinnej. W tekstach nie brak pewnych, drobnych na ogół, błędów faktogra­ ficznych, niekiedy jednak irytujących, jak kilkakrotne mylenie Mieczysława Limanowskiego z jego ojcem Bolesławem. Wierzyć tylko wypada, iż wy­ nikają one z redakcyjnych pomyłek i niedopatrzeń, a nie z poważniejszych powodów. Omawiany tu tom, objętościowo pokaźny, pozostawia jednak uczucie pewnego niedosytu, związanego przede wszystkim ze słabością elementów syntetyzujących. Rozumiejąc, że są to tylko materiały pokonferencyjne, a nie zbiór studiów monograficznych, nie sposób jednak nie zauważyć, iż pomi­ nięto w nim szereg problemów ważnych, a nawet bardzo ważnych. Szkoda, że organizatorzy konferencji nie zdołali pozyskać autorów, którzy zajęliby się choćby np. problematyką prasy wileńskiej, środowiska dziennikarskiego i muzycznego, kulturą Żydów wileńskich, wreszcie miejscem Wilna na kul­ turalnej mapie ówczesnej Polski. Czytelnik otrzymał pozycję godną uwagi, �RECENZJE I OMÓWIENIA 355 dostarczającą sporo wiedzy, będącą jednak dopiero krokiem - kolejnym, jeśli zważyć na inne publikacje, m.in. w ramach serii Biblioteka Pamięci i Myśli - ku powstaniu szerszej panoramy dziejów najnowszych Wilna i Wileńszczyzny. Stanisław Ciesielski Zdzisław Julian Winnicki, Szkice kresowe, Biblioteka Wschodnia, t. 1, Antoni Kuczyński (red.), Stowarzyszenie „Wspólnota Polska" Oddział Dolnośląski, Wrocław 1995, ss. 155 + 44 fot. Słynące od lat z wielu cennych inicjatyw badawczych i wydawniczych środowisko osób skupionych w Dolnośląskim Oddziale „Wspólnoty Polskiej" wydało kolejną, godną uwagi pozycję. Jest ona interesującą próbą przybliżenia polskiemu czytelnikowi wybranych kart z dziejów (minionych i obecnych) Polaków na Białorusi. Jest też zapisem wędrówek po miejscach noszących ślady polskości. Nie jest to jednak wędrówka o charakterze turystycznym, ani też wyłącznie poznawczym. Autor, pełniący funkcję prezesa Stowarzyszenia „Straż Mogił Polskich na Wschodzie", przebywał bowiem wielokrotnie na Białorusi ze szczególną misją. Wraz z kilkoma innymi członkami Stowarzyszenia woził tam żelazne krzyże, by stawiać je na mogiłach osób pomordowanych i poległych w walce za Ojczyznę. Autor wyjaśnia, że działające praktycznie od 1991 r. Stowarzyszenie nawiązuje do tradycji „Straży Mogił Polskich Bohaterów", która powstała we Lwowie w 1919 r. dla opieki nad grobami obrońców miasta oraz uczestników powstań narodowych. „Hekatomba ostatniej wojny i obu okupacji przerwała [jednak] tę pracę. Przybyło mogił, ubyło opiekunów. Przez całe dziesięciolecia nie tylko działania społeczne, ale i troska rodzin stanęły wobec muru niemożności w wyniku odcięcia dostępu do drogich nam wszyst­ kim miejsc pamięci" (s. 117). Jak wiemy, przez dziesiątki lat nie mówiło się głośno o Polakach za naszą wschodnią granicą. Dopiero w ostatnim okresie ich dzieje, warunki życia, kształtowania się tożsamości narodowej, zachowania dziedzictwa kulturowego itp. stały się wręcz modnymi tematami badawczymi, owocując setkami publikacji. Rozpoczęła też działalność „Wspólnota Polska" oraz liczne fundacje i stowarzyszenia społeczno-kulturalne mające na celu m.in. pomoc w reaktywowaniu polskiego szkolnictwa i ułatwienie dostępu do polskiej kultury Polakom z Białorusi, Ukrainy, Litwy, Kazachstanu i innych państw powstałych po rozpadzie ZSRR. Organizacje te współpracują z działającymi po drugiej stronie granicy stowarzyszeniami skupiającymi przede wszystkim miejscowych Polaków (należy do nich również Związek Polaków na Białorusi, któremu poświęcony jest jeden z rozdziałów omawianej książki). Autor w oszczędnych słowach informuje o realizacji zadań „Straży Mogił Polskich na Wschodzie". Z podanych przez niego opisów trasy układa się jednak nie tylko szczegółowa mapa ludzkich i narodowych tragedii, miejsc chroniących szczątki bohaterów, którzy przeszli do historii (np. „Ponurego", �356 RECENZJE I OMÓWIENIA „Łupaszki") jak i tysięcy bezimiennych ofiar. Można też nakreślić szczególny obraz zbiorowej pamięci, współczesnych postaw miejscowej ludności wobec przeszłości i własnych tradycji narodowych. Z. Winnicki niezwykle ciepło pisze o ludziach, którzy uczestniczyli w uroczystościach stawiania krzyży, 0 ich gościnności, duchowej więzi z ojczyzną przodków i tą, którą pamiętają z czasów dzieciństwa, o ich tęsknotach, marzeniach, wzruszeniu... Dochodzi też do znamiennej konkluzji: „Byliśmy przekonani, że czynimy to, co czynimy, dla poległych. Okazało się, że nasze uroczystości stały się lokalnym świętem dla miejscowych Polaków" (s. 119). Można dodać, że członkowie „Straży" pełnili swoistą misję kulturalną. Byli współuczestnikami Dni Kultury Polskiej, podczas których prezentowali przywiezione z Polski wydawnictwa, prace plastyków, fotografików, a także filmy. Towarzyszyły im zespoły śpiewacze, muzycy i in. Zasadnicza część książki poświęcona jest jednak, jak już wspomniałam, zagadnieniom, bez których trudno byłoby zrozumieć dzisiejszą sytuację Po­ laków na Białorusi, realia ich życia, czy też ocenić fenomen odrodzenia polskości, który zaczął się przed paroma laty. Korzystając ze źródeł archi­ walnych i Uteratury omawia więc np. Winnicki dane odnośnie do liczby Polaków na Białorusi, przedstawia kontrowersje wokół oficjalnych statystyk 1 dokonywane manipulacje, ukazując jednocześnie uwarunkowania histo­ ryczne, które w dużej mierze miały wpływ na charakter danych spisowych. O sytuacji ludności polskiej, a także zmianach w radzieckiej polityce narodowościowej informuje rozdział poświęcony polskiemu szkolnictwu na Białorusi w latach 1944-1946. Rozdział ten ma dużą wartość dokumentacyjną. Zostały w nim bowiem m.in. zamieszczone materiały będące efektem poszuki­ wań autora w białoruskich archiwach. Ukazują one np. organizację i sieć szkolnictwa w obwodzie grodzieńskim, liczbę oraz narodowy charakter szkół (na podstawie języka nauczania), liczbę uczniów, sytuację kadrową i in. Widoczna jest tu również rola szkół, a więc głównie nauczycieli, w realizacji zadań polityczno-ustrojowych. Do dziejów odbudowy polskiej państwowości po wojnie nawiązuje też autor w rozdziale pt. „Jeszcze jedna mapa - przyczy­ nek o kształtowaniu się granicy polsko-radzieckiej w latach 1944-1945 (skory­ gowana Linia Curzona)". Ukazano tu okoliczności wytyczenia wschodniej granicy Polski. W rozdziale zamieszczono też unikalną mapę Polski, prawdopo­ dobnie z połowy 1945 r. Mapa ta - jak podkreśla autor - „według wszelkiego prawdopodobieństwa", publikowana jest po raz pierwszy (s. 70). Z rozdziałem tym koresponduje część pracy ukazująca dzieje Kanału Augustowskiego, niezwykłego dzieła inżynierskiego z X I X w. Z informacji przytoczonych przez autora wynika, że Kanał ten stał się symboliczną ofiarą stanu stosunków między sąsiadującymi ze sobą państwami, a jego losy są m.in. efektem niedokładnej realizacji ustaleń dotyczących Linii Curzona. Dwa rozdziały poświęcone są śladom polskości w dwóch miastach - Mińsku i Grodnie. Autor wskazuje zarazem na próby niszczenia, zaciera­ nia tych śladów przeszłości i zmian charakteru poszczególnych miejsc, bu- �RECENZJE I OMÓWIENIA 357 dynków, placów i in. Szkoda, że Z. Winnicki nie spróbował porównać tych miast chociażby ze względu na odmienność losów ludności polskiej, realiów jej życia, a co za tym idzie - także możliwości obecnego działania polskich środowisk, ich specyfiki. Mam także uwagę odnośnie do fotografii katedry (dawnego kościoła o. Jezuitów) zamieszczonej w rozdziale pt. „Mińskie polonica" (s. 64). Ukazano tu tylko fragment frontowej części świątyni, gdy - jak sądzę - bardziej interesująca byłaby fotografia katedry wraz z sąsied­ nimi budynkami. Widoczne byłoby wówczas jej znamienne wtopienie w przestrzeń miasta, zamaskowanie pogłębione jeszcze przez brak wysokich wież, które zostały celowo zburzone na rozkaz władz radzieckich. Odrębny rozdział, którego współautorem jest Mikołaj Iwanow, zatytuło­ wany został „Katolicy na terenie b. ZSRR". Rozważana jest tu przede wszystkim kwestia liczebności katolików, wśród których zdecydowaną więk­ szość stanowi ludność polskiego pochodzenia. Autorzy publikują tu ciekawe materiały archiwalne, ukazując zarazem szerzej sytuację wyznaniową w Związku Radzieckim. W rozdziale tym znalazła się fotografia słynnego kościoła (tzw. czerwonego - z uwagi na charakterystyczny kolor cegły) stojącego obecnie w centrum Mińska (s. 83). Podpis głosi, że jest to Kościół św. Szymona i św. Heleny, podczas gdy oficjalna nazwa powinna brzmieć: Kościół św. Symeona i św. Heleny. Książkę Z. Winnickiego należy z pewnością uznać za cenną pozycję odsłaniającą wiele kart z dziejów Polaków na Białorusi, jak też ukazującą ich sytuację na początku lat dziewięćdziesiątych. Pisząc o efektach działania „Straży Mogił Polskich na Wschodzie" autor ukazuje zarazem jeden ze sposobów nawiązywania łączności z tamtejszymi Polakami, tworzenia po­ mostu między nimi i mieszkańcami Polski. Mam jednak pewne zastrzeżenia dotyczące układu pracy. Każdy z rozdziałów wydaje się tu żyć własnym życiem, stanowi odrębną całość. Wprawdzie autor wyjaśnia, że „niniejszy zbiór powstał jako tematyczne zestawienie nowych oraz wcześniej publiko­ wanych tekstów" (s. 155), jednakże - moim zdaniem - wyjaśnienie to zostało podane zbyt późno (powinno się ono znaleźć na początku pracy). Należało­ by ponadto dodać kilka zdań wprowadzenia do każdego z rozdziałów, by zebrać w zwartą całość wątki poruszane chociażby w sąsiadujących ze sobą częściach książki. Brak takich łączników powoduje wrażenie przypadkowości. Zabrakło też merytorycznego podsumowania całości, zdarzył się nawet błąd ortograficzny (s. 132). Trudno poza tym uznać za bibliografię noszący tę nazwę wykaz prac i źródeł archiwalnych podany w rozdziale pierwszym. Jest on bowiem dalece niepełny (proponowałabym termin: Literatura). W książce zamieszczony został natomiast ciekawy materiał ilustracyjny, mający charakter dokumentu - zapisu chwili, zmieniły się bowiem władze zarówno w Polsce, jak na Białorusi, zmieniły się też wyraźnie realia życia w obydwu krajach. Odrębny dział poświęcił autor omówieniu niektórych książek związa­ nych tematycznie z głównymi treściami pracy. Część tę nazwano „Regał �358 RECENZJE I OMÓWIENIA z książkami". Nie wiadomo jednak, czy omówienia te były już gdzieś druko­ wane (jeśli tak, to gdzie). Mimo pewnych braków technicznych, wynikających - jak przypuszczam - z pośpiechu autora i chęci jak najszybszego podzielenia się z szerokim kręgiem czytelników efektami prac, z których część opublikowano wcześniej w mało znanych lub/i nisko nakładowych tytułach, książka ta stanie się zapewne interesującą i cenną lekturą, choćby z uwagi na zamieszczone w niej unikalne materiały archiwalne, po którą sięgnie wiele osób zainteresowanych Kresami. Dolnośląskiemu Oddziałowi Stowarzyszenia „Wspólnota Polska" należy życzyć kolejnych tytułów, w tym także udanej kontynuacji serii Biblioteki Wschodniej pod redakq'a prof. Antoniego Kuczyńskiego. Iwona Kabzińska Leszek Dzięgiel, Lwów nie każdemu zdrów, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Wrocław 1991, ss. 372 Lwów jest ważnym elementem naszej tradycji, nie tylko narodowej, ale często również rodzinnej. Jest to szczególna tradyq'a. Składają się na nią zazwyczaj nostalgiczne opowiadania o czasach dawnej, przedwojennej świet­ ności, o niepowtarzalnym klimacie i duchu, owym genius loci „nadpełtwiańskiego" grodu, będące swoistą podróżą sentymentalną do miejsc młodości, do utraconej małej ojczyzny. Niekiedy jednak zabrzmi wśród nich groź­ niejszy akord, dzieło naukowe lub relaq'a sięgająca do najbardziej drama­ tycznego, ostatniego etapu istnienia wielonarodowego, wielowyznaniowego i wielokulturowego, a zarazem jakże polskiego Lwowa. Właśnie w tym drugim nurcie mieszczą się wspomnienia L. Dzięgla, profesora Katedry Etnologii UJ, którego losy wojenne sprzęgły ze Lwowem, wydane przez PTL z inicjatywy niestrudzonego założyciela i animatora „Biblioteki Zesłańca" A. Kuczyńskiego. Wspomnienia L. Dzięgla są tekstem szczególnego rodzaju. Zawierają opis niedoli wojennych lat we Lwowie, zapamiętany przez kilkunastoletniego chłopca. Uwaga Autora skupia się na opisie realiów codziennego życia, przyziemnych, wydawałoby się, proble­ mów, które jednak w znacznym stopniu determinowały zachowania, po­ stawy i nastroje mieszkańców miasta. W wielu wspomnieniach, pisanych po latach, poruszane są jakże często sprawy ogólne, ważne z punktu widzenia losów całej zbiorowości, narodu, umykają w nich z pola widzenia natomiast te nieistotne, niewiele znaczące z pozoru problemy dnia powszedniego. Pisze się o terrorze i oporze a zapomina o tym, że aby walczyć trzeba było najpierw żyć. We Lwowie w okresie П wojny światowej równie groźna i przerażająca dla ludności polskiej była zarówno obawa przed wywiezieniem, aresztowaniem czy nawet śmiercią z ręki okupan­ tów (lub z ręki sąsiada Ukraińca), jak i wizja śmierci głodowej, konieczność �RECENZJE I OMÓWIENIA 359 nieustannej, wyczerpującej walki o zdobycie żywności, odzieży, opału, lekarstw. Wspomnienia L. Dzięgla nie zawierają jednostronnej, jedynie heroicznej wizji trudnych czasów. Autor opisuje i charakteryzuje fragment rzeczywistości często pomijany jako (ale tylko dla piszących) zbyt oczywisty i nazbyt trywialny. A przecież w przeważającej większości polskich domów to właśnie codzienne kłopoty, a nie kwestie ogólne, problemy światowej lub europejskiej polityki i wielkiej strategii, były głównym przedmiotem troski. L. Dzięgiel wplótł w tok wspomnieniowej narracji fragmenty prowa­ dzonego w okresie wojny dziennika. Możliwość wykorzystania zapisów 198-stronicowego dziennika wyraźnie podniosła walor autentyczności i wiarogodności opisywanych faktów. Ułatwił on Autorowi rekonstrukcję po latach szeregu wydarzeń. Jednak, jak zaznacza we „Wstępie", notatki w dzienniku - odczytywane rodzinie - stanowiły wersję „oficjalną", złago­ dzoną, ocenzurowaną. Wiele zdarzeń, które nie mogły zostać odnotowane, zachowało się w pamięci Autora i trafiło dopiero do jego wspomnień. Niektóre sprawy doczekały się pogłębionej refleksji z perspektywy lat. L. Dzięgiel niezwykle ciekawie opisuje środowisko, w którym przez pra­ wie 6 lat żył i dorastał. A przyszło żyć Autorowi na opiewanym wielokrotnie i stanowiącym już nierozerwalną część mitu Lwowa Łyczakowie. Wizja jego różni się jednak pod wieloma względami od tej powszechnie dominującej. „Batiarnia" łyczakowska nie składała się tylko, a nawet nie przede wszyst­ kim, z chłopców takich jak L. Dzięgiel, A. Hollanek, czy W. Szolginia, była to autentyczna „batiarnia" w pierwotnym tego słowa znaczeniu. Był tu reprezentowany prawdziwy przekrój społeczeństwa od zwykłych chuliganów i łobuziaków z przedmieścia, którzy nie stronili od wchodzenia w podejrzane interesy handlowe z okupantem, po ludzi takich, jak zapamiętany przez L. Dzięgla „Kajo" (Kazimierz) Berdak, więziony przez NKWD, cudem uratowany z masakry na Brygidkach, żołnierz AK, aresztowany, bestialsko torturowany i powieszony publicznie przez oprawców z Gestapo. Wspomnienia zawierają mnóstwo interesujących, bezcennych często szcze­ gółów i informacji - od spraw okupacyjnego menu, sposobów zdobywania żywności i opału, poprzez opis świata młodego chłopca - rozrywek jego i jego rówieśników, po opis pierwszych „intelektualnych" fascynacji, lektur, zaintere­ sowań „naukowych" i „archiwalnych". Szczególnie cenną jest możliwość porównania warunków życia w trzech różnych okresach - pod pierwszą okupacją sowiecką, w latach okupacji niemieckiej i pod „drugimi sowietami". Niemniej zajmujące są te strony wspomnień, na których Autor opisuje swoje doświadczenia szkolne, zarówno ze szkoły radzieckiej, jak i szkoły polskiej pod okupacją niemiecką oraz tajnych kompletów. Charakteryzując nastroje L. Dzięgiel sporo miejsca poświęcił relacjom polsko-ukraińskim i stosunkowi Polaków, mieszkańców Lwowa, do Żydów. Ostatnia część wspomnień dotyczy lat 1945-1948, pobytu na Górnym Śląsku, z którego autor wyjechał do Lwowa w 1939 r. L. Dzięgiel przedstawił obraz skomplikowanych pierwszych powojennych lat, widziany oczyma ucznia �360 RECENZJE I OMÓWIENIA gimnazjum. Porusza w nim problemy istotne i kwestie tak wówczas aktualne na Śląsku, jak stosunek przybyszów z innych terenów Polski,wysiedleńców z Kresów Wschodnich do„ziem odzyskanych" i ich relacje z miejsową ludnością. Wiele miejsca zajmuje opis realiów życia codziennego, powszednich trosk i radości. Ten fragment wspomnień wyraźnie dowodzi, jak bardzo odbiegała lansowana usilnie przez propagandę i wypełniającą funkqe propagan­ dowe dworską historiografię, optymistyczna wizja lat powojennych od przeży­ wanej i zapamiętanej przez ludzi rzeczywistości. Rzekoma radość i entuzjazm dla nowych władz była jedynie elementem kreowanego świata przedstawień, a ulga odczuwana po zakończeniu okupaqi niemieckiej była (nie tylko na Śląsku) tłumiona przez represje aparatu bezpieczeństwa, zachowanie zdobyw­ ców, nędzę codziennej egzystencji, bezpardonową walkę polityczną. Wspomnienia L. Dzięgla zamyka, jako swoista klamra, relacja z wyjazdu do Lwowa w 1990 r. Podróż ta, będąca swego rodzaju powrotem po latach do świata dzieciństwa i młodości, jest zarazem próbą szukania pozostałości polskiego Lwowa, który w znacznej mierze przeszedł jednak do historii - nie tylko wskutek wyjazdu ludzi tam mieszkających i tworzących jego oblicze, ale także na skutek zniszczenia lub zrujnowania wielu charakterystycznych lwowskich budowli i zakątków. L. Dzięgiel ukazuje współczesne oblicze zaniedbanego miasta, które straciło wiele ze swojego dawnego uroku i czaru, w momencie kolejnego przełomu politycznego, gdy radziecki Lwów zaczyna się przekształcać w Lwów już ukraiński. Nieprzypadkowo na tytuł wspomnień z dramatycznych lat I I wojny światowej zostało wybrane przez L. Dzięgla lwowskie porzekadło „Lwów nie każdemu zdrów". Choć doświadczenia Autora nie były jednoznacznie negatywne, wyraźnie dostrzec można, że jego wizja jest bardziej krytyczna od wspomnień rdzennych Lwowian. Nuta sympatii nie wpłynęła na ostrość spojrzenia i oceny. A niestety, wśród wielu osobistych tekstów z Kresów Wschodnich kojący i mitygujący wpływ nostalgii i upływającego czasu na obraz wydarzeń jest niekiedy aż nadto widoczny. Wspomnienia L. Dzięgla są ogromną skarbnicą wiedzy o codziennym życiu mieszkańców Lwowa podczas ostatniej wojny. Będąc jednak nie­ ocenionej wartości „źródłem" historycznym, pozostają na szczęście także znakomicie, barwnie i żywo napisaną książką, nie tylko do „badania" ale przede wszystkim do czytania. Grzegorz Hryciuk Grzegorz Hryciuk, „Gazeta Lwowska" 1941-1944, Wrocław 1992, Wydaw­ nictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Historia LXXXIX, ss. 160, streszcz. ang. Praca Grzegorza Hryciuka na temat wydawanej przez okupanta niemie­ ckiego gazety codziennej we Lwowie jest tylko z pozoru studium historyczno-prasoznawczym. W rzeczywistości ta praktycznie nieznana etnologom polskim �RECENZJE I OMÓWIENIA 361 książeczka zawiera mnóstwo cennych informacji obyczajowych z codziennego życia Polaków, zamieszkałych w czasie I I wojny światowej w Małopolsce Wschodniej i jej stolicy. Autor wykorzystał niemal wszystkie numery wydawanej w latach 1941-1944 „Gazety Lwowskiej", znajdujące się w zbiorach Zakładu Naro­ dowego „Ossolineum" we Wrocławiu. Pozwoliło mu to na drobiazgową analizę oblicza pisma „gadzinowego" przeznaczonego dla polskojęzycznych mieszkańców „Dystryktu Galicyjskiego". Jak dowiadujemy się ze wstępnego rozdziału, problematyka „gadzinowej" prasy okupacyjnej podejmowana była po wojnie wielokrotnie. Tym niemniej przypadek „Gazety Lwowskiej" nie doczekał się wcześniej właściwego opracowania. W rozdziale pierwszym Hryciuk szkicuje politykę informacyjną okupan­ ta niemieckiego w Generalnej Guberni w latach 1939-1945. Przedstawia meandry socjotechników narodowo-socjalistycznego aparatu propagandy. Linia postępowania hitlerowskich propagandzistów wiła się między dyrek­ tywami utrzymywania Polaków w niedorozwoju cywilizacyjnym a wymoga­ mi kształtowania opinii zgodnie z interesami I I I Rzeszy. Poznajemy więc rozbudowywany aparat niemieckiej propagandy i głównych jego animato­ rów, a także pozyskiwanych do współpracy Polaków. Autor omawianego studium kreśli zarazem galerię tytułów czasopism, wydawanych przez okupanta w różnych miastach GG. Hryciuk wzmiankuje także krótko parę periodyków w swoim przeznaczeniu dywersyjnych, imitujących prasę kon­ spiracyjną i realizujących tajny plan „Berta". W rozdziale drugim dowiadujemy się o charakterystycznych nastrojach antypolskich, jakie zaczęła głosić wydawana tuż po wkroczeniu do Lwowa Niemców ukraińska gazeta „Ukraiński Szczodenni Wisti", nawołująca do zemsty na Polakach. Wcielenie przez I I I Rzeszę „Galicji" do GG położyło kres nadziejom na utworzenie Wielkiej Ukrainy i zarazem chwilowo roz­ ładowało napięcie w tej części okupowanych obszarów. Równocześnie zary­ sował się charakterystyczny brak konsekwencji państwa hitlerowskiego wo­ bec potencjalnych sojuszników w konflikcie zbrojnym ze Związkiem Sowie­ ckim, jeszcze drastyczniej manifestowany później na obszarach Rosji. Tak czy owak przejawem ambiwalentnej polityki etnicznej Niemców było wyda­ wanie również i we Lwowie „gadzinowego" pisma codziennego dla Pola­ ków, obok zresztą publikowanej po ukraińsku gazety „Lwiwśki Wisti". Generalnie rzecz biorąc, podobnie jak w pozostałych okupacyjnych czaso­ pismach, ster redakcji dzierżyli Niemcy lub związani z przedwojennym dziennikarstwem polskim folksdojcze, a polscy współpracownicy byli tylko wykonawcami ich poleceń. Chodziło o wpajanie nastrojów niewiary we własne siły, zwątpienia w możliwość odmiany na lepsze i utwierdzanie obra­ zu niezwyciężonej armii niemieckiej, broniącej cywilizacji europejskiej. Tragiczne lata okupacji sowieckiej Lwowa w okresie od 1939 do 1941 stanowiły żelazny repertuar antybolszewickiej publicystyki „Gazety Lwow­ skiej" przez wiele miesięcy. Równocześnie starano się utwierdzić czytelników �362 RECENZJE I OMÓWIENIA w mniemaniu, że teraz, pod skrzydłami Wehrmachtu i niemieckiej administracji okupacyjnej, nareszcie Lwów „wraca do Europy". Usiłowano nawiązywać do żywych jeszcze wspomnień ustabilizowanych stosunków cywilizacyjnych „Gali­ cji i Lodomerii" z okresu autonomicznego przed I wojną światową. Dużo miejsca poświęca Hryciuk Stanisławowi Wasylewskiemu, czoło­ wemu współredaktorowi „Gazety Lwowskiej", odpowiedzialnemu przede wszystkim za dział kulturalny pisma. Przedwojenna działalność publicy­ styczna Wasylewskiego w Poznaniu oraz jego okupacyjna karta pracy kon­ spiracyjnej w kontrwywiadzie lwowskiego A K stawia tę postać poza podej­ rzeniami o kolaborację. Wasylewski został, jak wiadomo, całkowicie zreha­ bilitowany w czasie procesu sądowego po wojnie. To właśnie jemu za­ wdzięczała „Gazeta Lwowska" cechy odróżniające to pismo od szeregu innych wydawnictw „gadzinowych". Skąpe szczegóły z biografii dziennika­ rza pozwalają zrozumieć osobistą tragedię Wasylewskiego mimo sądowej rehabilitacji. Można żałować, że G. Hryciuk nie usiłował chociażby w sposób skrótowy przedstawić dalszych, powojennych losów ludzi związanych z Wasylewskim i „Gazetą Lwowską". W ogóle dzieje nielicznych Polaków, którzy otarli się co najmniej o kolaboraqe z hitlerowskim okupantem to temat zadziwiająco skąpo omawiany w istnej lawinie pookupacyjnego piśmiennictwa. „Sprawa polska" to trzeci rozdział rozprawy Hryciuka. Autor wyróżnia tu dwa okresy. Pierwszy, między wrześniem 1941 a lutym 1942, miał uraczyć czytelnika ponurym obrazem państwa polskiego okresu międzywojennego. „Judeo-Polski", którą przy pozorach niepodległości całkowicie rządzili Ży­ dzi wespół z masonami i międzynarodową plutokracją. Ten bezsensowny twór polityczny sam sobie zgotował haniebny koniec. W drugim okresie, poczynając od wiosny 1943, ton zmienił się z arogancko-pogardliwego na nieszczerze współczujący. Znajdujące się w stałym odwrocie na wschodzie armie niemieckie miały teraz bronić sprzedanych Stalinowi przez Zachód biednych Polaków przed nadchodzącym barbarzyństwem „czerwonego Dżyngis Chana". W gruncie rzeczy jednak nie pojawiały się w tej drugiej fazie jakiekolwiek wyraźniejsze propozycje czynnego współdziałania okupo­ wanej ludności polskiej z „niemieckimi obrońcami". Hasło tworzenia lwow­ skiej ochtoniczej straży obywatelskiej tuż przed ponownym wkroczeniem Armii Czerwonej do miasta było pomysłem, którego przypuszczalnie nawet niemieccy mocodawcy nie traktowali poważnie. W czwartym rozdziale autor zajmuje się obszernie propagandą antysemicką i antysowiecką. Zarzucano więc społeczeństwu polskiemu „brak konsekwencji w antysemityzmie", przejawiający się w „nadmiernej pobłażliwości". Mnożyły się pogróżki wobec „Polaków-żydolubów" i ich „cielęcej delikatności". W owej publicystyce posługiwano się chętnie obiegowymi stereotypami i sięgano do argumentów z nader odległych epok. Charakterystyczne, że w roku 1943, gdy wymordowano zamkniętą w lwowskim getcie ludność żydowską Lwowa, propaganda antysemicka zniknęła z łamów „Gazety Lwowskiej". �RECENZJE I OMÓWIENIA 363 Zbrodnie systemu stalinowskiego, jakich dopuścił się on w Małopolsce Wschodniej w stosunkowo krótkim okresie 1939-1941 służyły jako jeden z zasadniczych argumentów propagandy antysowieckiej. Drugim, ważnym elementem tej kampanii stał się Katyń. Trzecim wreszcie fakt oddania naro­ dów Europy Środkowej do dyspozycji nacierających armii Stalina. Autor opracowania zwraca uwagę na bardzo prymitywne formy polemiki z komu­ nizmem jako takim, bez analizy owego systemu. W gruncie rzeczy nie chodziło o wzbudzenie w czytelniku polskim głębszej refleksji nad zwal­ czającymi się ideologiami. Również po początkowych, krótkotrwałych próbach nie usiłowano upowszechniać w „Galicji" zasad ustroju narodowo-socjalistycznego, ograniczając się do drukowania przemówień Hitlera. Najciekawszy z punktu widzenia badacza-etnologa wydaje się rozdział piąty, zatytułowany „Dzień powszedni Lwowa pod okupacją niemiecką". Hryciuk zamieszcza w nim m.in. tabelę oficjalnych miesięcznych przydzia­ łów kartkowych żywności na osobę. Zjawisko głodzenia ludności miast rysuje się tu dobitnie i konkretnie. W komentarzu autor zaznacza, że te nominalne przydziały nie zawsze można było w danym miesiącu wykupić. Pod sklepami ustawiały się kilometrowe kolejki w oczekiwaniu na przywóz towaru. Hryciuk pisze o coraz powszechniejszym zjawisku kradzieży kartek żywnościowych, a także dokumentów, które same w sobie stawały się cen­ nym towarem w nielegalnym obiegu. Dział ogłoszeń „Gazety" zawiera więc nierzadko rozpaczliwe apele do „uczciwego złodzieja", który przywłaszczył sobie portmonetkę wraz z bezcennymi kartkami żywnościowymi... Na podstawie publicystyki „Gazety" dowiadujemy się o próbach zapobiega­ nia kryzysowi żywnościowemu. A więc czytamy wywody na temat pożytecznej hodowli królików i kóz, a także apele o zakładanie ogródków działkowych na nieużytkach. Koresponduje to zresztą z analogicznymi sytuacjami i posunięcia­ mi administracji okupacyjnej w innych miastach Polski i Europy, w Warszawie, Paryżu czy Brukseli. Identycznym trudnościom co ówcześni paryżanie, czy mieszkańcy Oslo lub Kopenhagi musieli stawiać czoła lwowianie w obliczu braku obuwia i odzieży, opału i niejednokrotnie dachu nad głową. „Gazeta Lwowska" zamieszcza więc praktyczne porady jak przerabiać starą odzież. Nieszczerze biada nad masową wycinką okolicznych lasów i zarośli, a za głód mieszkaniowy obwinia „rządy bolszewików" i działania „spekulantów". Dowiadujemy się także, iż większość lwowskich lekarzy-specjalistów zo­ stała zamknięta w getcie, a groźbę epidemii tyfusu plamistego usiłuje zażeg­ nać niemiecki Instytut Behringa. Szkolnictwo dostępne dla Polaków wy­ profilowane zostało po okupacyjnej reformie tak, by „sprostało celom prak­ tycznym". Ciekawe, że sumiennej analizie Hryciuka umknęły ciepłe w tonie artykuły na temat przymusowego poboru polskiej młodzieży do niemieckiej służby budowlanej „Baudienst". Ubogie życie kulturalne Polaków okupowanego Lwowa płynęło w cieniu ukraińskiego i niemieckiego. Główną formą rozrywki miał być film, przy czym dla ludności polskiej dostępnych było 6 kin. Wyświetlano w nich do �364 RECENZJE I OMÓWIENIA pewnego momentu polskie filmy przedwojenne, by następnie zastąpić je niemieckimi. Mimo zakazów uczęszczania do kina, kolportowanych przez polską prasę podziemną, frekwencja na seansach bywała do ostatka wysoka. Odmawiając polskim mieszkańcom Lwowa prawa do utworzenia włas­ nego teatru, okupant urządzał wystawy objazdowe, jak chociażby okrzycza­ na ekspozycja „Cud życia" z Muzeum Higieny w Dreźnie, czy propagan­ dową „Światową zarazę żydowską". Uwadze Hryciuka umknęły szeroko reklamowane w prasie „gadzinowej" występy niemieckiej trupy linoskocz­ ków, organizowane na lwowskim rynku. Odnotował natomiast fakt, że tylko raz zezwolono na występ polskich piłkarzy, rezerwując ten rodzaj widowisk sportowych wyłącznie dla zawodników ukraińskich. Nędza okupacyjna tysięcy lwowian, podobnie zresztą jak trwający terror policyjny, nie gościły na łamach okupacyjnej prasy urzędowej. Obraz „Gali­ cji" odbiegał jaskrawo od rzeczywistości. W pewnym momencie wstrzymano nawet druk nekrologów, świadczących wyraźnie o tym, że zmarli padli ofiarą mordów ze strony band ukraińskich. Z drugiej strony redaktorzy „Gazety" udzielali miejsca akcjom charytatywnym Polskiego Komitetu Opiekuńczego, przyczyniając się nieraz do popularyzacji tych przedsięwzięć. Praca i jej kult miały być ważnym elementem swoistej pedagogiki spo­ łecznej, narzuconej gazecie przez okupanta. Użalano się nieszczerze nad plagą bezrobocia w mieście i regionie, by już niebawem zaproponować radykalny program rozwiązania tej bolączki: wyjazd do pracy w Rzeszy! Jedynie chyba w tym nurcie działań okupanta w roku 1943 padają zdania pojednawcze pod adresem lwowian: „Zapomnijmy o tym co było. Będziemy ze sobą współpracować". Fakty przeczą szczerości owych wypowiedzi. Bazarowe oszustwa, spekulacja, wybryki zdemoralizowanych uliczników, a wreszcie kontrolowana przez Policję Kryminalną prostytucja z rzadka były tematami poruszanymi w „Gazecie". Hryciuk nie zwrócił w swoim studium uwagi na osobliwe nagłaśnianie afery francuskiego lekarza-zwyrodnialca, niejakiego Petiot, który zwabiał do swego gabinetu ukrywających się pary­ skich Żydów, mordując ich następnie w sadystyczny sposób i grabiąc z mie­ nia. Dziennik lwowski rozpisywał się o tym szczegółowo i z nieszczerym oburzeniem, gdy równocześnie władze niemieckie przygotowywały masową rzeź miejscowych Żydów, zamkniętych w getcie... Niepewność jutra, rosnąca w miarę zbliżania się frontu do Lwowa, rodziła wzrost praktyk religijnych, co dziennik odnotowywał sumiennie. Równocześnie trwała koniunktura na usługi wszelkiego rodzaju wróżbitów, ogłaszających się w „Gazecie Lwowskiej". W obliczu nadchodzącej armii sowieckiej raz jeszcze ujawniała się chwiejna postawa okupanta. W roku 1944 uporczywie usiłowano przeciwdziałać nastrojom paniki wśród mieszkańców miasta, z braku sensowniejszych argumentów zalecając szukania pociechy w... beztroskiej piosence ulicznej. Nagle jednak postanowiono pozbyć się części ludności polskiej z miasta, oferując „pociągi ewakuacyjne" do Krakowa. Zachwalano wygodę podróży i roztropność tych, co „czasowo" postanowili przeczekać trudny okres r �365 RECENZJE I OMÓWIENIA militarnego kryzysu w zachodnich połaciach Generalnej Gubernii. Autor omawianej książki nie informuje nas, niestety, ilu ówczesnych lwowian zdecy­ dowało się na opuszczenie miasta. Osobiście pamiętam kawały na temat tanich futer szytych w Krakowie ze lwowskich tchórzów, najprawdopodobniej kolportowane przez lwowskie AK. Część z prac Hteracko-wspomnieniowych na temat Lwowa czasów ostatniej wojny wyszła zresztą spod pióra ludzi, którzy właśnie wtedy, w obliczu nadchodzącego frontu, opuścili miasto. Dla nich polski, wojenny Lwów skończył się zatem w roku 1944, podczas gdy w rzeczy­ wistości trzon ludności polskiej tego miasta przeżyć musiał powrót władzy sowieckiej ze wszystkimi jego konsekwencjami. Szósty i ostatni zarazem rozdział książki Hryciuka traktuje o problema­ tyce kulturalnej, choć autor poświęcił jej niemało miejsca także w rozdziale piątym. Obok miernych utworów pióra trzeciorzędnych poetów i prozaików współpracujących z „gadzinówką", pod koniec niemieckiej okupacji decydo­ wano się na zamieszczanie w „Gazecie Lwowskiej" fragmentów klasyków literatury polskiej. Rozbudowywano dział historyczno-krajoznawczy, popu­ laryzujący dzieje cywilizacji polskiej we Lwowie i w całym regionie. Coraz częstsze stawały się akcenty tradycji walk z dawnymi najazdami ze wschodu i aluzje do jedności z zachodnią cywilizacją. Nieśmiałe nuty pojednania z Ukraińcami miały koić nastroje wywołane rzeziami Polaków na Wołyniu i Podolu. Aluzje te wspierano elementami rehgijnymi. Brak miejsca nie pozwala na szerszą analizę tych aspektów działalności „Gazety", chociaż to właśnie one przyczyniły się walnie po wojnie do rehabilitacji Wasylewskiego. W zakończeniu Hryciuk przedstawia ewolucję oceny pracy Polaków w „Gazecie Lwowskiej" przez ówczesne polskie władze podziemne. Ogólny bilans oddziaływania na polskie społeczeństwo okupowanych Kresów Wschodnich ocenia dodatnio, mimo ewidentnie manipulacyjnych, propa­ gandowych celów, jakim przyświecała idea wydawania „gadzinówki". Praca Hryciuka jest rozprawą magisterską i jako taka musi budzić sza­ cunek swoją rzetelnością oraz obfitością materiału informacyjnego, usyste­ matyzowanego logicznie i przejrzyście. Dla badacza życia codziennego i kultury Polaków ery okupacyjnej wydaje się nieodzowna. Można mieć nadzieję, że w przyszłości doczekamy się podobnej analizy wydawanego we Lwowie przez władze sowieckie „Czerwonego Sztandaru", zarówno w okre­ sie 1939-1941 jak i po roku 1944. Leszek Dzięgiel Jacques Heers, Święta głupców i karnawały, Oficyna Wydawnicza Volumen, Wydawnictwo Marabut, Warszawa 1995, ss. 224 Znany historyk francuski podjął się trudnego zadania uporządkowania pojęciowego wiedzy o różnych świętach obchodzonych czy to z inicjatywy możnych, czy też z oddolnego zapotrzebowania społecznego. Bibliografia �366 RECENZJE I OMÓWIENIA odnosząca się nieraz do szczegółowych opisów tych świat była obfita. Grze­ szyła ona jednak dość uproszczoną interpretacją tych zjawisk społecznych i dotyczyła różnych krajów zachodniej Europy. Autor opublikował już w 1971 г., wznowioną w 1982 г., książkę o średniowiecznych świętach, grach i zapasach rycerskich w Europie zachodniej. Tu jednak uwzględnił daleko szersze zagadnienie zabaw ludowych, określanych ogólnie mianem świąt głupców i , organizowanych przez warstwy wyższe, karanawałów. Autor nie uległ uproszczonej wizji zagadnienia, że z okresem znikania świąt głupców u progu ery nowożytnej zaczęto się wyżywać w inscenizowaniu karnawałów. „Święto kleryków utrzymuje się, przynajmniej na północy Francji, aż do pierwszych dziesięcioleci X V I I wieku; karnawał, w Italii na przykład, ale również w Niemczech, sięga korzeniami czasów bardzo odległych, do często­ kroć bardzo starych świąt, w każdym razie odnajdujemy go w pełni roz­ kwitu w Rzymie i innych dużych miastach włoskich w XIV wieku" (s. 210). Autor uważa, że należy odrzucić pojęcie średniowiecznego święta w od­ niesieniu do pokazów głupców, czyli odwrócenia ról społecznych funk­ cjonujących w społeczeństwach miejskich. Oba te typy zabaw i pokazów urządzano w miastach. Ludność wiejska stawała się głównie widzami, jakkolwiek w świętach głupców stawała się także raczej przedmiotem kpiny aniżeli ostrej drwiny. Niezdarnego i zahuka­ nego chłopa przeciwstawiano sprytnemu przedstawicielowi biedoty miej­ skiej. Ośmieszać należało przede wszystkim tych możnych, z którymi orga­ nizująca święta głupców młodzież stykała się na co dzień, a więc duchow­ nych różnych kategorii i zamożnych świeckich, głównie przedstawicieli władz miejskich. Wieśniak nie był ani obcym, odmieńcem, ani szczególnie śmieszną postacią. Dopiero w fantastycznych postaciach karnawałowych z końca XV w. wieśniak tańczy z Maurem, obaj w ustalonych tradycją maskach: „Oblicze wieśniaka odzwierciedla ten rodzaj pogardy czy przy­ najmniej dobrotliwego rozbawienia, jakie mieszkańcy miast, nawet ci naj­ prostsi, z ulicy, odczuwają wobec prostaków ze wsi: rysy z grubsza ciosane, włosy zmierzwione, ubranie niezbyt zadbane, buty wielgachne, wysokie, całość utrzymana w nader żywych kolorach, niekiedy tych tradycyjnie za­ strzeżonych dla głupców i błaznów". Towarzyszący wieśniakowi Maur nosił czarną maskę i miał kędzierzawą czuprynę (s. 168). Szczegółowa analiza charakteru świąt głupców ukazuje skomplikowane korzenie tych zabaw. W głębszej warstwie chodzi o odwrócenie ról społecz­ nych, kilkudniowe zwycięstwo słabych, ubogich, maluczkich a także dzieci. Zarazem jednak kościół katolicki odegrał niemałą rolę w ich inscenizacji. Chcąc przyciągnąć wiernych do świątyń organizowano procesje, tańce, przedstawienia sakralne, całe dramaty liturgiczne. Związane one były ze świętami religijnymi, głównie zimowymi, pomiędzy Bożym Narodzeniem a świętem Trzech Króli, lecz także w okresie karnawału i święta wiosny. Dochodziło do świąt „na opak", gdy duchowni, nawet dostojni kanonicy, stawali się na ten krótki okres błaznami ludu, zdarzało się wyśmiewanie �RECENZJE I OMÓWIENIA 367 obrządków religijnych, wybierano papieża głupców. Te ekscesy doprowadzi­ ły do surowych zakazów i usunięcia nawet dziecinnych rozrywek młodych ministrantów inscenizowanych w obrębie zabudowań kościelnych i cmen­ tarzy. Jednakże w początkowym okresie to odwrócenie ról na jeden lub kilka dni pozwalało na pośmianie się z możnych i przyczyniało się do rozładowywania napięć społecznych. Autor zwalcza przekonanie o ignorowaniu i zaniedbywaniu dzieci w okre­ sie średniowiecza. Podkreśla znaczenie chrztu, wprowadzenia dziecka w społe­ czeństwo, jako symbolu niewinności. Zarazem instytucje charytatywne spra­ wowały skuteczniejszą nieraz ochronę porzuconych dzieci aniżeli w później­ szym okresie. Święta Bożego Narodzenia czy Niewiniątek stawały się pretek­ stem do zabaw kościelnych, w których brały udział dzieci wychowywane w przytułkach przy kapitułach. Bardziej złożone jest zagadnienie święta maluczkich. Tu wyśmiewano głupców, czyli debilów, chorych psychicznie a także ludzi obciążonych poważniejszym kalectwem fizycznym. Obłąkani byli niekiedy uważani w dawnych społecznościach za naznaczonych piętnem nadprzyrodzonym. Dotyczyło to jednak raczej jasnowidzów. Natomiast w za­ bawach święta głupców czy osła wszelkie odchylenia od normalności były nieraz traktowane jednakowo. Statek głupców, który miał ich wywieść na dożywotnie wygnanie, nie mieścił tylko obłąkanych lecz także ludzi obciążo­ nych różnymi przywarami, maniami i śmiesznostkami. Wyszydzano ich nieraz bezlitośnie. Tylko umiejący błaznować cieszyli się społecznym uznaniem. Jednak i oni byli napiętnowani odpowiednim ubiorem. Zarazem ludzie o niespotykanym wyglądzie, określani jako „dzicy", występowali w pierw­ szych szeregach pochodów i maskarad. Inny charakter miały widowiskowe występy goliardów czyli wagabundów, cieszące społeczności miejskie i wiejskie w ciągu całego roku niewymyślnymi przedstawieniami. Te spontaniczne pochody związane ze świętami głupców podkreślały wszelkie inności uważane za śmieszne w danym społeczeństwie. Otwierało się pole do wyszydzania odrębności etnicznych, zwłaszcza znanych wszystkim Żydów, ale też bardziej egzotycznych Maurów, Murzynów i później Indian. Korowody i karnawały były zorganizowaną formą rozrywki. Zamiast duchownych organizowali je świeccy, np. bractwa i towarzystwa literackie, różne kompanie. Zdarzające się zakłócenia porządku społecznego, zarówno bójki i zamieszki, jak zbyt otwarta krytyka władz, doprowadzały do zakazu tych zabaw. Miasta stawały się gwarantem i strażnikiem uporządkowanych a nawet moralizujących zabaw. Autor stwierdza, że ludowe początkowo karnawały zostały skonfiskowane. Zamiast kontestacji święta zaczęły glory­ fikować ludzi i całe grupy sprawujące władze. Defilady na wozach ukazy­ wały w okresie baroku alegorie i moralizujące pouczenia. Były to już święta mędrców, a nie głupców, często arystokratyczne święta dworu. Autor dokonał ogromnego wysiłku w sensie pojęciowego uporządkowa­ nia barwnych opisów materiałowych. Odczuwa się jednak brak rozróż­ nień charakteru tych świąt i czasu ich trwania w różnych krajach. Widać �368 RECENZJE I OMÓWIENIA szczególną ostrość antykościelnych drwin w południowej Francji. Niemie­ ckie przepisy miejskie są świadectwem zamiłowania do porządku. W sumie jednak w omawianej książce zaciera się olbrzymia różnorodność tych ludo­ wych czy miejskich zabaw, a dążenie do uogólnień ujednoliciło zbyt mocno różnorodność związaną z charakterem narodowym. Odczuwa się brak po­ dobnego syntetycznego opracowania zabaw, jakie odbywały się w środkowej Europie. Nie sprzyjała im silna władza państwowa a także ostrzejsze wymogi porządkowe władz miejskich. Jednakże szlacheckie zabawy Rzeczypospolitej Babińskiej, podobnie jak bogata Uter atura sowizdrzalska, mogłyby tu do­ starczyć porównawczego materiału. Na Zachodzie absolutyzm i bardziej czujna po okresie reformacji władza kościelna ukróciły te jedynie z pozoru niewinne zabawy. W środkowej Europie miasta były słabsze a rządy szlachty nie lubiły krytyki choćby słabej władzy. Wielkie widowiska barokowe były jednak przez nią organizowane. Zagadnienia te wymagają bUższego zbada­ nia sytuacji w naszej części Europy. Irena Turnau Karol Daniel Kadłubiec, Górniczy śmiech (komizm ludowy pogranicza czesko-polskiego), BibUoteka „Literatury Ludowej", t. 1, Czesław Hernas (red.), Wrocław 1995, ss. 307 Książka D.K. Kadłubca ukazała się w ramach nowej serii Biblioteka „Literatury Ludowej", której patronuje Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Zanim przejdę do jej omówienia wypada powiedzieć kilka słów o samej serii. Powstała ona z inspiracji prof. Czesława Hernasa - wieloletniego Redaktora „Literatury Ludowej". Na łamach tego czasopisma już kilkakrotnie, obok artykułów i rozpraw publikowano również prace zwarte (np. R. 12-15, 34), wiązało się to jednak z koniecznością rezygnacji z wydawania kolejnych zeszytów. To właśnie brak odrębnej serii poświęconej badaniom wychodzą­ cym poza tradycyjne rozumienie folkloru, promującej teksty traktujące o współczesnych jego przejawach i konieczność odciążenia czasopisma legły u podstaw powołania do życia Biblioteki „Literatury Ludowej". Nieprzy­ padkowo nową serię otwiera praca Karola D. Kadłubca, badacza od lat zajmującego się problematyką Śląska Cieszyńskiego, poświęcona problema­ tyce komizmu ludowego pogranicza czesko-polskiego, napisana na podsta­ wie współczesnej prozy ludowej, anegdoty i kawału. Książka składa się z dwóch części: tekstów źródłowych pochodzących z badań terenowych prowadzonych na Zaolziu, zwłaszcza na obszarach zagłębiowskich, oraz warstwy teoretyczno-anaUtycznej. Wyniki badań mogą być uznane za repre­ zentatywne, ponad 1450 tekstów (z tego w książce zamieszczono 185) zebra­ no bowiem w miejscu ich funkcjonowania w obiegu pierwotnym. Autor podkreśla przy tym, że konsekwencją przyjętej techniki badawczej była łańcuchowość procesu folklorystycznego polegająca na „powstawaniu makro- �RECENZJE I OMÓWIENIA 369 struktur fabularnych, wielosegmentowych ciągów narracyjnych, których łącznikiem jest bardzo często postać, typ bohatera, rzadziej tematyka czy gatunkowość" (s. 10-12). Doskonale zdając sobie sprawę z problemu inter­ ferencji gatunkowych, konieczności systemowego podejścia do badań nad prozą ludową K.D. Kadłubiec wybrał za przedmiot analizy angedotę i ka­ wał. Dokonanie takiego zabiegu motywuje następująco: „1 - nie sposób ogarnąć w jednym tomie całości folkloru narracyjnego, 2 - kawały i anegdo­ ty są obecnie [...] najproduktywniejszym, a zatem najbardziej reprezentatyw­ nym gatunkiem prozy ludowej, szczególnie w środowiskach uprzemysłowio­ nych, toteż mają dla nich podstawowe znaczenie także w zakresie śledzenia relacji sub- lub interetnicznych" (s. 17). Autor zrezygnował również z trady­ cyjnego, tematycznego układu zebranego materiału na rzecz układu według miejscowości, aby w ten sposób przedstawić chronologię badań, lokalny zasób, specyfikę i profil gatunku oraz procesy folklorotwórcze, chociaż, jak sam przyznaje, nie zawsze i nie do końca było to możliwe. Precyzując pojęcie folkloru górniczego uzasadnia również jego syntetyczny charakter, omawia procesy adaptacji i asymilacji wątków. Wiele uwagi poświęca cechom komi­ zmu północnocieszyńskiego w kontekście problemów interetniczych, wska­ zując na ich związki z facecjonistyką górnośląską zwłaszcza w warstwie poetyki, języka czy zasadach modelowania świata przedstawionego. Pod­ kreśla znaczenie funkcji familiarnej i integracyjnej komizmu i humoru, rolę humoru jako niezmiernie skutecznego narzędzia kontroli społecznej, co wy­ nika z jego podstawowej cechy, jaką jest wartościowanie rzeczywistości społecznej i sprawia, że ma on również swój wymiar kulturowy, jest bowiem manifestacją tożsamości, poczucia odrębności. Istotne miejsce w rozważa­ niach K.D. Kadłubca zajmuje analiza segmentacji narracji folklorystycznej, znaczenia cząstki inicjalnej (jej modalności, funkcji kodowania fabuły) i finalnej (sens, istota), struktury wątków w anegdocie i kawale. W omawia­ nych tekstach dostrzega wewnętrzny, dychotomiczny układ świata, modelo­ wanego w oparciu o dwie przeciwstawne płaszczyzny, mogące przebiegać horyzontalnie (eksponując ideę etniczną, kulturową) i wertykalnie (eksponu­ jąc ideę socjalną i społeczną). Delimitacja horyzontalna może być również istotą komizmu rozgrywającego się na jednej płaszczyźnie socjalnej, społecz­ nej czy kulturowej, gdy postacie nie są zantagonizowane. Humor górniczy bazuje na opozycjach swój - obcy, kobieta - mężczyzna i innych binarnych układach postaci. Często obiektem komizmu staje się także osoba z we­ wnątrz grupy łamiąca obowiązujące zasady, lub której cechy odbiegają od homogenicznego, jednorodnego obrazu akceptowanego przez środowisko. Na podstawie przeanalizowanych tekstów autor dochodzi do wniosku, że obiektem wartościowania w humorze górniczym są: cechy psychiczne (47% wątków), cechy charakteru (30%), obcość i jej pochodne (17%), opozycja płci (6% wątków!. Z drugiej strony wskazuje na cechy preferowa­ ne: spryt (przebiegłość, chytrość) - ujawniające się w komizmie sytuacyjnym (53% wątków), umiejętność posługiwania się słowem - komizm słowny �370 RECENZJE I OMÓWIENIA (38% wątków), reszta to kontaminacje dwu powyższych sposobów. Poprzez wartościowanie świata, immanentną cechę humoru górniczego, dokonywana jest analiza świata. Wśród metod tejże analizy zasadnicze znaczenie, zda­ niem K.D. Kadłubca, mają: „degradacja", „kontrast", i „niespodzianka". Zakres tych pojęć, ich miejsce w płaszczyznach horyzontalnej i wertykalnej, w odmianie sytuacyjnej i językowej określa autor bardzo precyzyjnie. Wiele miejsca w formie szczegółowych rozważań poświęca autor pro­ blematyce czasoprzestrzeni w omawianych tekstach folkloru. Akcja rozgry­ wa się w przestrzeni niejednolitej ale tworzącej spójną, zamkniętą całość. W jej skład wchodzą: kopalnia, kolonia z domami górniczymi i miejscem zamieszkania oraz droga pomiędzy nimi ze znajdującymi się przy niej gospo­ dami, sklepami, mostami itp. „Czas zdarzeniowy komizmu przylega do czasu rzeczywistości realnej, do czasu empirycznego, toteż rozwija się linear­ nie, syntagmatycznie, podobnie jak czas historyczny, fizyczny" (s. 83). Prze­ strzeń i czas tworzą nierozerwalną całość, warunkują się wzajemnie „rea­ lizują artystyczną jedność utworu". Według autora, komizm różnicuje Śląsk Cieszyński na część południową i północną. Komizm frantowsko-sowizdrzalski, urwisowski jest charakterystyczny dla górniczo-przemysłowej części północnej, dla środowiska górniczego, zdemokratyzowanego, zinte­ growanego, skłonnego do żartobliwego spojrzenia na siebie. Stąd „najbar­ dziej charakterystyczne dla komizmu tego środowiska są te wątki, które eksponują komizm jednopłaszczyznowy, wynikający z jednorodności statusu socjalnego, zawodowego i kulturowego bohaterów - jego nosicieli". Na koniec tego pobieżnego z konieczności omówienia pracy dodać nale­ ży, że autor uzupełnił ją o dokumentację zamieszczonych tekstów, krótkie noty na temat gawędziarzy - informatorów oraz słownik wyrazów gwaro­ wych i zapożyczonych, który stanowi ważną pomoc dla czytelnika, Mirosław Marczyk Zbigniew Libera, Wstęp do nosologii, Wrocław 1996, Wirydarz, ss. 122 W wydawnictwie Wirydarz ukazał się niedawno niezwykły traktat o nie­ jednoznacznej i wielowarstwowej treści, bo taki też jest jego bohater, uwik­ łany w cały szereg zależności od praktyk dyskursywnych, w jakich przyszło mu funkcjonować. „Uogólnionym autorem" najnowszej książki Zbigniewa Libery jest NOS. Nos? Dziwny to bohater. Niepoważny, nieznaczący?! Potrafi jednak znaczyć, choćby poprzez moc różnicowania: godnych i niegodziwych, mądrych i głupich, pięknych i brzydkich. Temat do wyśmiewania, pogardzania, wytyka­ nia, a więc niewątpliwie zauważany, temat wokół którego narósł już znaczny materiał do poważnej dyskusji. Jednak któż odważyłby się na poważną o nim opowieść, aby nie narazić się środowisku naukowemu na śmieszność? �RECENZJE I OMÓWIENIA 371 Oto jest. Nos doczekał się odważnego - Zbigniew Libera, autor wzbu­ dzającej niepewny uśmiech książki Rzyć, aby żyć, książki wielowątkowej i zmuszającej do refleksji wykraczającej poza zakres wąsko pojętego tematu. Można powiedzieć, że „nosologia" kontynuuje tę niezwykle interesującą podróż po ciele człowieka i nauki. Autor traktuje nos jednocześnie jako tekst i pretekst, bo przecież analizując wszelkie możliwe relacje, w jakie uwikłana jest ta „najbardziej wystająca środkowa część twarzy", demaskuje przy okazji mit przeźroczystej etnografii, etnografii zajmującej się „poważ­ nymi sprawami" oraz mit etnograficznego gatunku pisania. Czyż naukową może być książka na tak „niepoważny" temat? Naukowe opowieści przy­ zwyczaiły nas do tego, że powtarzają zaklęcia/pojęcia określonych mód naukowych, nieustannie przypominając nam o autorytetach stojących za „tymi słowami". Przyzwyczaiły nas także do tego, że nudzą długimi, skład­ niowo skomplikowanymi zdaniami, słownictwem, które ma uwiarygodnić autora jako „naukowca", a więc człowieka, który wie jak jest naprawdę, bo przecież „prawda nie jest łatwa". Jeśli więc książka jest inna, jeśli czyta się ją z przyjemnością, jeśli lektura bawi, gorzej - jeśli wzbudza śmiech, to jest to najwyraźniejszy dowód jej nienaukowości. W tym sensie książka Libery nie jest „konwencjonalną" opowieścią naukową, dlatego bez przeszkód mo­ że po nią sięgnąć zarówno czytelnik niezaznajomiony z tajnikami wiedzy antropologicznej, jak i „poważny naukowiec". Konstrukq'a opowieści przypomina szkicefizjonomicznewczesnego rea­ lizmu, których kalejdoskopowa forma i przepych miały zawładnąć czytel­ nikiem raz go bawiąc, raz wprawiając w zdumienie czy w końcu ucząc. U Libery, obok formy takiego szkicu, pod płaszczykiem XLX-wiecznej konwenq'i, istnieje druga narracja, która konsekwentnie ukazuje strukturalny związek między nosem a mikrokosmosem ciała i makrokosmosem kultury. Nos jest tu częścią całego systemu odpowiedniości anatomiczno-funkcyjnych ciała. Ciało w obrębie systemu podobieństwa jest systemem znaków - nos stanowi element gramatyki tego systemu i w powiązaniu z innymi elemen­ tami, kontekstem, który Libera szczegółowo w swej książce omawia, tworzy „obraz", jest źródłem wiedzy o wnętrzu, odbija cechy charakteru, skłonno­ ści, namiętności na zasadzie podobieństwa: to co wewnętrzne uzewnętrznia się w fizjonomii nosa. Godną zainteresowania ilustracją tego problemu jest rozdział poświęcony katalogowi nosów. Okazuje się пр., że nosy duże mają ludzie wysoko urodzeni, monarchowie - tu nos uwierzytelnia ich mądrość i wielkość, małe natomiast mają ludzie służalczy, niestali, oraz piękne kobie­ ty. Ludzie grubiańscy, lud („grube obyczaje") ma na ogół nosy grube, mięsiste, choć „ludy wybrane", np. górale tatrzańscy, mają nosy kształtne, smukłe jak „strome stoki górskie". Fizyczna inność nosa jest rzutowana na inność społeczną. W obrębie mikrokosmosu ciała, symetrie i odpowiedniości nosa i członka są notowane zarówno w starożytnym Rzymie, jak i we współczesnej polskiej kulturze ludowej. Na podstawie wielkości nosa (także ust) ocenia się wielkość narządów płciowych. Autor krótko tłumaczy te �372 RECENZJE I OMÓWIENIA zależności: „w wielu językach i kulturach dostrzega się liczne podobieństwa anatomiczne i funkcyjne pomiędzy głową, mózgiem, twarz, w tym i nosem, i jeszcze myśleniem, jedzeniem, kichaniem, smarkaniem, itd., a pośladkami, odbytem, ekskrementami, defekacją oraz genitaliami, życiem seksualnym. W efekcie tego, tyłek bywa ujmowany jako «lewa gęba», «twarz na орак», odbyt - «antypody ust», mózg i umysł przedstawia się jako «pojemniki» ekskrementów, wielkości narządów płciowych odpowiadają rozmiarom nosa czy ust itd., itp. Toteż kiedy nie chcemy powiedzieć «mam cię w dupie», możemy użyć powiedzenia: «mam cię w nosie», zamiast «pocahxj mnie w dupę/chuja» - «pocałuj mnie w nos», mamy prawo do takiego przekładu «gówniarz-smarkacz»" (s. 62-63). Interpretacja wyobrażeń kulturowych związanych z nosem sięga znacznie głębiej, wciąż dalej. Nos ma tendencje ekspansjonistyczne, „ambicje im­ perialistyczne", jednak konsekwentna dyskusja wokół nosa próbuje ten ży­ wioł opanować, nie zredukować, lecz wytłumaczyć przez pryzmat określonej praktyki dyskursywnej, która operuje na granicy dwóch porządków: zjednej strony nauki o ambicjach demiurgicznych, a z drugiej - myśU mitycznej. Analizując „dylemat nosa" autor pokazuje niemożność rozdzielenia tych porządków, jednocześnie ukazując moment słabnięcia i nieustającej obecno­ ści tej praktyki, podobnie jak czyni to Foucault w stosunku do myśli nowoczesnej. Ta formacja dyskursywna, która pozwoliła tak długo fizjonomice (od Arystotelesa) funkcjonować w oficjalnym obiegu myśli nauko­ wej, wyczerpując się oddała ducha kulturze masowej i kulturze ludowej, gdzie, według autora, nos dopiero się „rozgadał". Pierwsze rozdziały charakteryzują myśl fizjonomistów, m.in. Arystotelesa i Lavatera, która ukształtowała na długo pojmowanie części ciała jako metaforycznych i metonimicznych odpowiedników charakteru, stanów ducha czy kondycji moralnej. Co ciekawe, nawet współczesny zupełnie Słownik antropologiczny próbuje znaleźć w tym niezwykłym fenomenie nosa wyróżnik człowieka, wysuwając przy tym iście arystotelesowskie argumenty, przypomina­ jąc raczej tradycje hermetyczne niż pokartezjańską „naukę". Po drodze zamieszcza autor oryginalny, jeden z licznych w literaturze XIX-wiecznej traktatów pt. Rozprawa o nosach. Kolejne rozdziały przybliżają sposoby funkcjonowania wyobrażeń związanych z nosem w ramach kultury masowej i ludowej, zarówno obecnej jak i dawnej. Rozszerzają się też konteksty kulturowe wiążące się z nosem, jak пр.: wróżby z nosa, wyobrażenia związane z oddychaniem nosem, z zapachami, kichaniem i smarkaniem, tworząc niezwykle przejrzystą ramę dla wcześniejszych ustaleń. Okazuje się, że wiele z wierzeń dotyczących nosa opiera się z jednej strony na jego medialnym charakterze, na tym, że jest jedną z granic ciała, z drugiej na wartościowanych relacjach przestrzennych (góra-dół, prawo-lewo). Język nosologii, język ciała, sposoby przedstawiania świata za pomocą metafor cielesnych były i są szeroko praktykowane, co więcej wciąż mają niezwykłą moc oddziaływania na „zbiorową wyobraźnię". Pomimo znacz- �RECENZJE I OMÓWIENIA 373 nego wyciszenia „myśli mitycznej" i związanej z nią struktury podobieństwa, współczesna „myśl nowożytnoeuropejska" nie zdołała uniknąć myślenia za pomocą ciała, ze wszystkimi stąd wynikającymi konsekwencjami, a więc przekładaniem odpowiedniości cielesnych na rzeczywistość społeczną, poli­ tyczną czy naukową. Autor kończy swą nosologic wymownym tego przy­ kładem, który pojawia się jakby niechcąco, na marginesie, a tak naprawdę „wieńcząc dzieło" zgrabną klamrą. Przedstawia bowiem „Polityczny dyle­ mat nosa". Nos Kleopatry, Jelcyna stają się elementami gry politycznej, wplatają się w historię kształtując pośrednio przebieg wydarzeń. Wynik dylematu jest oczywisty - do dziś wielkie debaty polityczne czy historyczne można komentować i komentuje się w języku nosologii, nie narażając się na niezrozumienie. Nos ma wciąż znaczną siłę perswazji, potrzebny jest jednak ktoś, kto pozwoliłby mu na powrót do nas przemówić. Z całą pewnością Zbigniew Libera otwiera przed każdym taką możliwość. Marcin Brocki John Van Maanen, Tales of the Field. On Writing Ethnography, The Univer­ sity of Chicago Press, Chicago and London 1988, ss. 144, indeks nazwisk John Van Maanen jest profesorem w Sloan School of Management w Massachusetts Institute of Technology. Od lat zajmuje się teorią orga­ nizacji a w szczególności etnografią współczesnych organizacji. W recen­ zowanej książce zajmuje się przede wszystkim rolą badacza w zbieraniu i opracowywaniu danych terenowych oraz charakterystyką form literackich używanych przez badaczy do przedstawiania wyników swoich badań. Van Maanen przedstawia również krótką charakterystykę ograniczeń, z jakich należy sobie zdawać sprawę pisząc prace etnograficzne (opisy etnograficzne są dokumentami z pogranicza dwóch kultur: kultury obserwowanej i kultury obserwatora tak więc należy wziąć pod uwagę, że opis etnograficzny to tylko interpretaba jakiejś kultury a nie jej „doskonały" zapis). Autor twierdzi, że opisy/prace etnograficzne są dziełami literackimi, w których badacze usiłują nie tylko przekazać, to co zaobserwowali lecz również zrobić to w sposób, który najlepiej będzie służył ich celom (cele te mogą być różne: od zaciekawienia czytelnika po spełnienie wszystkich kryteriów formalnych wymaganych przez przełożonego, profesora itd.). W związku z tym autorzy uciekają się do różnego rodzaju konwencji litera­ ckich i chwytów retorycznych, co powoduje, że wynik ich pracy bardziej jest podobny do opowieści, bajki (tale) niż do pracy naukowej w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. W rozdziale pierwszym „Fieldwork, Culture, and Ethnography" autor zawarł opis roli, jaką w etnografii odgrywają badania terenowe oraz reflek­ sje nad możliwością poznania badanej kultury. W rozdziale drugim „In �374 RECENZJE I OMÓWIENIA Pursuit of Culture" przedstawiona została krótka historia etnografii i jej miejsca wśród nauk społecznych, główne rodzaje modelowych czytelników, do których raporty z badań terenowych są kierowane (czytelnik-etnograf, czytelnik-naukowiec zajmujący się naukami społecznymi, czytelnik popular­ ny) oraz wpływ modelowego czytelnika na formę opisu wyników badań. W kolejnych rozdziałach przedstawione zostały najważniejsze i najczęściej występujące rodzaje narracji. Rozdział trzeci „Realist Tales" to charakterystyka sposobu narracji na­ zwanego „opowieści realistyczne". Jest to opis formalny, narracja prowa­ dzona jest w trzeciej osobie liczby pojedynczej; w tekście brak wzmianek o działaniach i myślach autora, występują tylko członkowie badanej kultury, a badacz decyduje o tym, jak dana kultura będzie interpretowana i prezen­ towana. Rozdział czwarty „Confessional Tales" jest charakterystyką typu narracji stosowanego w „opowieściach-spowiedziach". W tym typie narracji uwaga skupiona jest w większym stopniu na badaczu i jego przeżyciach, badana kultura opisywana jest natomiast niejako przy okazji. Duży nacisk kładzie się na zaangażowanie autora w prowadzone badania. Rozdział pt. ,,Impressionist Tales" to próba opisu narracji „impresjo­ nistycznej". Ten typ narracji ma przedstawić wybrany moment, migawkę z życia przedstawicieli opisywanej kultury. Opis jest sporządzany z perspek­ tywy bardzo osobistej i ma za zadanie przedstawić raczej zdarzenia nie­ zwykłe niż normalny bieg życia. Opisywane jest działanie przedstawicieli danej kultury a nie oni sami czy też wynik ich działań. W wyniku za­ stosowania tego typu narracji modelowy odbiorca ma przeżyć opisywany świat razem z autorem, a nie „na zimno" analizować dane. W ostatnim rozdziale „Fieldwork, Culture, and Ethnography Revisited" autor zastanawia się nad faktem współwystępowania różnych typów narracji oraz nad konsekwencjami, jakie z tego faktu wynikają. Na zakończenie po krotce charakteryzuje inne, mniej popularne rodzaje opowieści: opowieść krytyczna, formalna, literacka, wspólnie-opowiedziana (jointly-told). Przemysław Hensel Kultura przedsiębiorczości, Brigitte Berger (red.), tłum. Kazimierz Frieske, Oficyna Literatów „Rój", Warszawa 1994. Czy istnieje jakaś kultura, społeczeństwo nie znające pojęcia i znaczenia słowa „przedsiębiorczość"? W polskim społeczeństwie słyszy się ten termin do znudzenia w mediach i od znajomych, ale czy wszyscy rozumiemy to słowo tak samo, czy zastanawiamy, co się pod nim kryje? Co kształtuje zjawisko zwane przedsiębiorczością, co ma na nie wpływ? Tym problemem zajęli się autorzy omawianej książki. Pracę wydano niedawno, prezentuje więc aktualne spojrzenia i opinie na ten temat. �RECENZJE I OMÓWIENIA 375 Autorzy stanowią zespół profesjonalistów, przedstawicieli różnych dzie­ dzin nauki - od ekonomistów poczynając, poprzez psychologów i socjolo­ gów, na antropologach kończąc. Wielki to walor, gdyż dzięki temu nie rozpatrywali oni zjawiska jednopłaszczyznowo, pokusili się też o jego szer­ szy kontekst kulturowy. W przeciwieństwie do wielu jednostronnie patrzą­ cych ekonomistów, postanowili poruszyć tak ważną sprawę, jak wpływ na przedsiębiorczość czynników społecznych - przekonań moralnych, wartości, norm, jakie cenią sobie ludzie pochodzący z różnych kultur. Dotąd pomija­ no je, uważając przedsiębiorczość za zjawisko samo w sobie, jednorodne, jednoznaczne i łatwo definiowalne. Autorzy wykazali, że tak nie jest. Przed­ siębiorczość kształtowana jest przez „bagaż" kulturowy przyniesiony przez przedsiębiorców, co więcej - tworzy ona swoją własną kulturę. Jest to ważne spostrzeżenie, bo - jak sugerują autorzy - może ona stanowić przeciwwagę dla kultury biurokracji, przenikającej (o czym chyba wszyscy wiemy z włas­ nego doświadczenia) większość instytucji i organizacji. Kultura przedsiębiorczości nie jest arbitralna, jako że nie cytuje definicji - ani przedsiębiorczości, ani kultury. Tę ostatnią rozpatruje globalnie „jako coś ogólnego, obejmującego całość ludzkich sposobów życia", skupia się na fakcie kulturowego zróżnicowania świata, uznaje też zmienność kultury. Nie podaje także jednej wspólnej definicji przedsiębiorczości. Autorzy szukają raczej wspólnych jej cech konstytutywnych jako zjawiska występującego w ramach każdego społeczeństwa, istniejącego w ramach kultury i jedno­ cześnie ją tworzącego. (O swą własną definicję pokusiła się jedynie redaktor­ ka). Dają oni jednak obraz zagadnienia, możliwość głębszego spojrzenia na przedsiębiorczość, dzięki poszerzeniu horyzontu i punktu widzenia na nią. Przedsiębiorczość może być różna, bo tworzą ją ludzie różnych kultur, zróżnicowani w swych poglądach, przyzwyczajeniach i obyczajach. Pozwala­ ją ujrzeć tło i warunki kształtujące, pozwalają więc też na lepsze rozumienie i definiowanie słowa. Cenny jest też fakt, że autorzy popierają rozważania teoretyczne prezentowanymi porównawczo przykładami przedsiębiorczości, a także jej śladami w różnych społecznościach. Pozwalają przy tym reprezen­ tantom różnych nauk na ukazanie w swych esejach właściwego tylko ich dziedzinom punktu widzenia. Tworzy to więc interesującą mozaikę opinii. Przedstawiają oni elementy kultury, które przyczyniają się do powstawania nowych form przedsiębiorczości, opisują „proces odkrywania i interpreto­ wania rzeczywistości gospodarczej, właściwy przedsiębiorczości", ukazują kulturowe zakorzenienie instytucji gospodarczych, związanych z określony­ mi grupami etnicznymi, wreszcie opisują odmienne tradycje przedsiębior­ czości w różnych grapach etnicznych (Hindusi, Afrykanerzy, Murzyni). Ważne jest przy tym, że swe tezy i obserwacje popierają bezpośrednimi rozmowami z przedsiębiorcami, co pozwala na spojrzenie „od wewnątrz", na opisanie problemu niejako w dwóch wymiarach. Dają też szansę swoim przeciwnikom. Przedostatni głos w książce krytykuje podejście badawcze uwzględniające rolę kultury w przedsiębiorczości. �376 RECENZJE I OMÓWIENIA Książka wciąga. Napisana stosunkowo prostym językiem ukazuje bogac­ two tematu, jej wartość polega na zwróceniu uwagi na rolę czynników kulturowych w kształtowaniu współczesnego przedsiębiorcy, „stającego się nową siłą społeczną". Styka się z nią przecież każdy z nas, lepsze jej zrozumienie może więc mieć także znaczenie praktyczne. Lubomira Trojan Bronisław Baczko, Wyobrażenia społeczne, Warszawa 1994, PWN, ss. 275 Książka Bronisława Baczki jest zbiorem esejów zainspirowanych bada­ niami wyobraźni utopijnej, które doprowadziły autora do podjęcia szerszych analiz wątku tworzenia przez społeczeństwo wyobrażeń o sobie samym jako o tworze przejrzystym. Jak twierdzi Baczko, w ten właśnie sposób powstają pewne idee-obrazy, które nie są prostymi odbiciami rzeczywistości społecz­ nej, lecz wyobrażeniami, za pomocą których społeczeństwo postrzega swoje wewnętrzne podziały, legitymuje swoją władzę, wypracowuje modele - wzo­ ry do naśladowania. Refleksję metodologiczną, od której wychodzi w swych rozważaniach autor, stanowi przypomnienie podejścia do problematyki wyobrażeń spo­ łecznych - począwszy od przemyśleń Machiavellego, Rousseau, Micheleta, przez klasyczne pole badań opierające się przede wszystkim na ideach Marksa (nacisk na pochodzenie i funkcję wyobrażeń społecznych w konflik­ tach klasowych), Durkheima (problem korelacji między strukturami społecz­ nymi a zbiorowymi wyobrażeniami), Maxa Webera (problematyka funkcji wyobrażeń społecznych w tworzeniu sensu działań społecznych) do now­ szych koncepcji rezygnujących z pomysłu uniwersalnej koncepcji społeczeń­ stwa a odwołujących się do zróżnicowania społeczeństw i kultur. Należą tu m.in. koncepcje szkoły Annales, teorie wykorzystujące dorobek psychoana­ lizy i antropologii strukturalnej. Celem rozważań metodologicznych jest pokazanie wieloaspektowości problemu wyobrażeń społecznych, jak również umiejscowienie przez autora własnego pola badań. W swoich esejach Baczko pragnie bowiem zaakcen­ tować miejsce, jakie posiada wyobraźnia społeczna w całym systemie sym­ bolicznym (mity, rytuały, utopie, ideologie, wierzenia) określającym toż­ samość zbiorowości i regulującym życie zbiorowe. Autor przywołuje kon­ krety historyczno-kulturowe dotyczące różnych społeczeństw oraz teksty pisane - nośniki pewnych idei, jednocześnie kształtujące, jak i odzwiercied­ lające tendencje wyobraźni zbiorowej. Jednym z podstawowych problemów pokazanych w tej pracy staje się zatem kwestia konstruowania wyobrażeń społecznych jako wypadkowych doświadczeń, pragnień interesów i dążeń społeczeństwa. Na pierwszy plan wysuwa się tu właśnie kwestia utopii i wyobraźni utopijnej, w najbardziej �RECENZJE I OMÓWIENIA 377 klarowny sposób ujmującej pragnienia społeczeństwa, aby być tworem spój­ nym i przejrzystym. Analizując różnorodne teksty utopijne (począwszy od czołowej pozycji - Utopii Thomasa Moore'a, a skończywszy na 1984 Orwel­ la) Baczko pokazuje niezwykłą przydatność tego wyobrażenia do konstruo­ wania całego repertuaru mitów politycznych i konstytuowania określonych zjawisk (bunty społeczne, totalitaryzm). Przedstawiając nam rytuały buntu chłopskiego we Francji X V I I w., symboliczne tło Rewolucji Francuskiej oraz czasów terroru stalinowskiego (tworzenie nowych symboli, produkowanie obrazów charyzmatycznego przy­ wódcy lub „duchowego przodka") autor chce ukazać, w jaki sposób wyobraź­ nia społeczna staje się symboliczną osnową procesów i zjawisk historycznych. Kolejnym problemem pojawiającym się w tej pracy będzie kwestia pod­ stawowej funkcji wyobrażeń społecznych, jaką ma być organizowanie i opa­ nowywanie na poziomie symbolicznym czasu zbiorowego. Baczko przenosi nas zatem do polskich realiów okresu „Solidarności" (1980/81) i śledzi procesy modelowania przez społeczeństwo tzw. pamięci zbiorowej działają­ cej przez sieć określonych wyobrażeń, rytuałów, świąt i stereotypów od­ noszących się do pewnej szczególnej przeszłości, która to przeszłość staje się integralnym składnikiem walki politycznej w teraźniejszości oraz zbiorowej nadziei dotyczącej przyszłości. Autor podejmuje również problem strategii panowania nad wyobrażeniami społecznymi jako czynnika, który, według koncepcji utopijnych (Huxley, Orwell) daje całkowitą władzę nad społeczeństwem. Na tle wydarzeń Rewolucji Francuskiej, okresu stalinowskiego, ruchu solidarnościowego w Polsce ukazuje mechanizmy propagandy, terroru, tworzenia charyzmatycznych obrazów realnych i „duchowych" przywódców, podaje mniej lub bardziej jaskrawe przykłady strategii opanowywania przez władzę sfery wyobrażeń społecznych. B. Baczko w swej pracy pokazuje zatem, w jaki sposób wyobraźnia społeczna reguluje i kontroluje życie zbiorowe, dostarczając schematu inter­ pretacji różnorodnym doświadczeniom jednostkowym, w jaki sposób przy­ czynia się zarazem do konstruowania, ale także i rozpadu pewnych typów świadomości społecznej. Agnieszka Pokropek Bill Devall, Georges Sessions, Ekologia głęboka, Warszawa 1995, wyd. „Pusty Obłok" „Jedno wiemy z pewnością. Ziemia nie została stworzona dla człowieka, to człowiek został stworzony dla Ziemi" - słowa wypowiedziane przeszło sto lat temu przez indiańskiego wodza Seattle wyrażają pogląd diametralnie różny od biblijnej zachęty: „czyńcie sobie Ziemię poddaną". Biegunowe przeciwstawienie dwu koncepcji widzenia świata, relacji człowieka ze wszyst­ kim, co go otacza, stanowi fundament, dziś już klasycznej, książki pt. �378 RECENZJE I OMÓWIENIA Ekologia głęboka. Jej autorami są dwaj kalifornijscy myśliciele: Bill Devall (wykładowca na stanowym uniwersytecie Humboldta w Kalifornii i działacz ruchu ekologicznego) oraz Georges Sessions (filozof z Sierra College, Kali­ fornia). Książka zawiera kompletną wiedzę na temat genezy, założeń i prak­ tyki filozoficznego nurtu ekologicznego, nazwanego ekologią głęboką. Termin ten pojawił się w literaturze po raz pierwszy w 1973 r. w artykule Arne Naessa (filozofa, działacza i teoretyka ruchu ekologicznego) pt. The Shallow and the Deep. Long Range Ecology Movement. „Duchowo głębokie" podejście do Natury ma wynikać, według Naessa, z większej wrażliwości i otwartości człowieka na siebie samego i na otaczające go inne formy życia. Jego istotą ma być nieustanne stawianie dociekliwych pytań natury filozo­ ficznej i religijnej. Pytania te doprowadzić powinny do „norm ostatecznych" (prawd już nieredukowalnych), będących warunkiem człowieczej samoreali­ zacji i przekonania o biocentrycznej równości gatunków. Tak rozumiana głębia ekologii staje się drogą kształtowania równowagi wewnętrznej i har­ monii między jednostkami i wspólnotami a naturą. Jej jądrem jest poszano­ wanie wszystkich form życia. W tym ujęciu człowiek nie jest ani panem, ani rządcą Świata. Jest tylko jednym z wielu równoprawnych składników eko­ systemu wszechświata. Każdy z nich ma sobie właściwą wartość immanentną, niezależną od ludzkich antropocentrycznych ocen. Inspiracją tez teoretyków ekologii głębokiej była przede wszystkim prak­ tyka tzw. wspólnot alternatywnych, definiowanych jako grupy zorganizowa­ ne demokratycznie, w odróżnieniu od scentralizowanych społeczeństw świa­ ta zachodniego. Autorzy recenzowanej książki mają na myśli głównie społe­ czeństwa plemienne, a także grupy realizujące ruchy kontestatorskie, wspól­ noty nieortodoksyjnych wyznań religijnych oraz powiązane ze wschodnimi tradycjami duchowymi. Ekologia głęboka czerpała również inspiracje z filo­ zofii europejskiej (np. od M . Heideggera), z naturalistycznej literatury ame­ rykańskiej i z doświadczeń działaczy ekologii (np. J. Muir'a). Punktem wyj­ ścia koncepcji autorów Ekologii głębokiej jest przekonanie o poważnym i stale się pogłębiającym światowym „kryzysie kulturowym i osobowym". Utożsamiają go z kryzysem ekologicznym. Nie precyzują jednak ani pojęcia „kryzysu kulturowego", ani nie charakteryzują relacji między ekologią a kulturą. W polu ich zainteresowań pozostaje ogólny kryzys ekologiczny, którego przyczyn upatrują w świecie współczesnym, zdominowanym przez konsumpcyjny światopogląd jednostek i społeczeństw oraz bezkrytyczną wiarę w nieograniczony postęp cywilizacji i drapieżny antropocentryzm za­ chodniej kultury. Ekologia głęboka ma się stać wyjściem alternatywnym. Ekologia głęboka ma się więc stać sposobem na życie. W żadnym przy­ padku nie może się przekształcić w „wyspecjalizowane lobby" (jak to się stało z ruchem na rzecz ochrony przyrody i jej zasobów). Jest to po prostu radykalna filozofia kontestacji i sprzeciwu wobec panującego porządku, która się domaga odrzucenia nadmiaru techniki i rezygnacji ze sztucznie rozbudzanych potrzeb konsumpcyjnych. �RECENZJE I OMÓWIENIA 379 W dziedzinie życia społecznego ekologia głęboka proponuje zastąpienie „scentralizowanych wspólnot narodowych" przez taki rodzaj wspólnoty, który by umożliwił „prawdziwą pracę" (tym terminem określa się w litera­ turze ekologicznej wysiłki zmierzające do rozbudzenia powszechnej świado­ mości ekologicznej). Autorzy są zdania, że naturalnym sposobem spoleczno-ekologicznego zorganizowania są bioregiony, w których największe zna­ czenie przywiązują do harmonijnie zestrojonych systemów naturalnych (tzn. do równowagi środowiskowej) oraz do ich możliwości samoregulowania (tzn. funkcjonowania bez kontroli zewnętrznej). Bioregiony mają być także ośrodkami kultywowania „ducha bioregionu", rozumianego jako bliska re­ ligii kontemplacja i doświadczanie przestrzeni. Koncepcje B. Devall'a i G. Sessions'a nawiązują do tradycji odległych kultur plemiennych, w których wzorce zachowań wyrastały przez tysiąclecia z doświadczeń łowieckich, zbierackich czy kopieniaczych, przetwarzanych rozwagą na normy chroniące Ziemię, ludzi i życie. Są zdania, że to cywiliza­ cja spustoszyła naszą planetę w pogoni za... Za czym? - pytają, i pytanie to staje się jądrem filozofii ekologii głębokiej. Wokół niego narastają w książce rozmaite odpowiedzi, a ich sens niekiedy wkracza w dziedzinę science fiction, niekiedy też staje się marzeniem o powrocie do sytuacji rajskiej. Przeważa jednak - mimo pozorów naiwności i sentymentalizmu tej filozofii - stanowi­ sko mądre i racjonalne, krytyczne i futurologiczne, które ukazuje możliwości pokonania barier kulturowych w świecie ludzi i zachowania wartości natury. Ukazuje się prawdziwa głębia odmiennych rzeczywistości. Paweł Kalinowski Deborah Tannen, Ty nic nie rozumiesz! Kobieta i mężczyzna w rozmowie, Warszawa 1995, wyd. W.A.B. Deborah Tannen jest profesorem socjolingwistyki na Uniwersytecie Georgetown w Waszyngtonie. Zajmuje się głównie problemami komunika­ cji, a więc podstawami stosunków międzyludzkich. Popularność zdobyła książką pt. Nie o to mi chodziło! W jaki sposób styl konwersacypiy powoduje nawiązanie bądź zerwanie stosunków z innymi ludźmi. Autorka przedstawiła w niej własne obserwacje i badania, pokazujące style konwersacji między ludźmi w różnych częściach Stanów Zjednoczonych, w różnych grupach etnicznych, w obrębie płci. I właśnie ten ostatni materiał (któremu po­ święciła zaledwie jedną dziesiątą tekstu książki) spotkał się z żywym od­ biorem czytelników i z największym ich zainteresowaniem. Fakt ten stał się powodem napisania następnej książki, tu omawianej. D. Tannen rozwinęła i wzbogaciła w niej materiał ukazujący odmienność stylów konwersacyjnych kobiet i mężczyzn, leżącą na ogół u podstaw nieporozumień w ich codziennych kontaktach. Pokazując, analizując i interpretując odmienności �380 RECENZJE I OMÓWIENIA w sposobie formułowania i wyrażania myśli przez obie płci proponuje, by uznać, że także w tym przypadku mamy do czynienia z odrębnymi kul­ turami, choć obydwie należą do tej samej cywilizacji. Założenie odmienności kultur konwersacyjnych pozwala D. Tannen spoj­ rzeć na sposoby rozmawiania kobiet i mężczyzn tak, jak antropolog spogląda na odmienne kultury. Pokazuje więc sens w pozornie bezsensownych nieporo­ zumieniach małżeńskich, towarzyskich, koleżeńskich, domowych. Odkrywa też kobiece i męskie interpretacje wspólnych rozmów, podobnych sformułowań, identycznych wyrażeń. Wynika z nich istota nieporozumień, tkwiąca w odmien­ nie wypowiadanych intencjach. Kobiety i mężczyzn dzieli bowiem wcale niemała przepaść nie tylko w sposobie odbierania rzeczywistości, lecz także jej opisywania. Kobieta w „swoim świecie" uważa za najważniejsze więzi z innymi ludźmi, oparte na wzajemnym wsparciu. Mężczyzna skupia się przede wszyst­ kim na informacji i własnym miejscu w społecznej hierarchii. Cele ich komunikatów we wspólnych rozmowach nie są więc zbieżne: on ustala „pionowe" zależności hierarchiczne, ona - „poziome" relacje wspomagania. Bardzo często zatem zdarza się, że rozmawiając, zachowują się tak, jakby każde mówiło inną gwarą, choć język pozostaje ten sam. Dużą zaletą książki jest jej żywy język, humor, bogactwo przykładów z codzienności i literatury. Aleksandra Sadowska Andrzej Zajączkowski, Elity urodzenia, Warszawa 1993, Semper, ss. 96 Elity urodzenia są próbą syntetycznego ujęcia problematyki elit w społeczeń­ stwie. „Cała książka ma za zadanie ujawnienie pewnych prawidłowości ogólnych, nie zaś opis procesów zachodzący w wybranych krajach i epokach" (s. 14). W tym celu autor dokonuje przeglądu różnych form organizacji społecznej i państwowej: od tych, które uznaje za najprostsze. Społeczności plemienne Afryki pozwalają mu uchwycić moment pojawienia się instytucji pod względem funkcji zbliżonych do elit; jest to także miejsce - przy omawianiu innych kultur pozaeuropejskich - by zaproponować swoje definicje stanu, klanu i kasty, a także istotne dla całej idei książki rozróżnienie między statusem osiągniętym a przypisanym; autor dodaje, że będzie go interesował tylko ten ostatni (s. 6). Poprzez duchowo i geograficznie bliskie kulturze europejskiej cywilizacje starożytnej Grecji i Rzymu autor podkreśla rolę 1 2 1 W tej dziedzinie można Autorowi zaufać, Zajączkowski jest bowiem także znanym i uznanym afrykanistą (por. A. Zajączkowski 1970; Obrazy 1973). Ponieważ książka ta jest bardziej esejem niż publikacją stricte naukową, autor nie przedstawia swojej metodologii na wstępie (choć później powołuje się na inspirację myślą V. Pareto i innych socjologów). Wydaje mi się jednak, że najbliżej byłoby mu do metodologii funkcjonalnej. 2 �RECENZJE I OMÓWIENIA 381 przejścia od organizacji plemiennej do polis i pojawienie się zróżnicowania klasowego: po raz pierwszy wyrażana jest także myśl, która będzie towarzyszyć analizom do końca książki - elity urodzenia to nie tylko prestiż i przywileje, ale także funkcja kulturowa, polityczna i gospodarcza (s. 13). Zajączkowski przygląda się także procesom zamykania elit i jednocześnie przenikania do nich bardziej aktywnych jednostek z niższych warstw społecznych. Książkę kończy analiza struktur społecznych czterech krajów Europy średniowiecznej i nowoży­ tnej: Anglii, Francji, Polski i Rosji. Nie moim jest tu zadaniem przytaczanie treści książki. Chcę natomiast podkreślić, że Zajączkowski, dzięki niesłychanej erudycji oraz umiejętności doboru i syntetyzowania faktów, w sposób przejrzy­ sty i zrozumiały przestawia charakterystykę i strukturę elit wyżej wymienionych krajów. Zwraca też uwagę, że differentia specifica polskiej szlachty to jej podwójna struktura - klasowa i stanowa (s. 35). W kolejnym rozdziale pt. „Zmiana i ciągłość" omawiane są dzieje elit społecznych w X I X w. Powiada Autor, że Wielka Rewolucja „w miejsce elity urodzenia wprowadziła elitę zasług, często faktycznie elitę pieniądza" (s. 46), i ukazuje, że podobne procesy otwierania się granic stanów, aż do ich prawnego zniesienia, mają miejsce we wszystkich czterech krajach (choć geneza, przebieg i znaczenie tych procesów są w każdym kraju inne). W rozdziale „Wielka rewolucja przemysłowa" analizowany jest proces powiązań kulturowych i kapitałowych pomiędzy burżuazją i elitami szlache­ ckimi: szlachta przedstawiana jest jako rezerwuar zachowań i postaw trak­ towanych jako wzorce, jest też siłą społeczną akulturującą „nowych boga­ tych". Autor ukazuje nam „proces zlewania się w jedną całość dwu elit urodzenia, jednej - silnie zakorzenionej w kapitalistycznej rzeczywistości, drugiej - pod tym względem znacznie słabszej, ale wyposażonej w atrakcyjną dla pierwszej mitologię" (s. 61). W przypadku Polski wskazuje na powstanie inteligencji jako warstwy społecznej i jej podstawowego wyznacznika jako elity: prestiżu społecznego. Zajączkowski dociera ze swoim projektem do dnia dzisiejszego, omawia­ jąc problem elity (w tym elity urodzenia) Polski i Rosji w okresie władzy komunistycznej, a także wyższej biurokracji francuskiej (jako grupy społecz­ nej genetycznie i funkcjonalnie nawiązującej do szlacheckich i wielkoburżuazyjnych elit urodzenia). Jednak najciekawszą i najbardziej inspirującą częścią książki są dwa ostatnie rozdziały: refleksja nad myślą sozologiczną zajmującą się tą problematyką (Pareto, Veblen, Bourdieu) i podsumowanie snutych w książce rozważań. Autor twierdzi, że „każda elita jest w gruncie rzeczy elitą urodzenia" i uściśla: „każda elita pragnie się utrwalić jako elita urodzenia, ale członkom wielu z nich udaje się to na krótko" (s. 87). Książka ta zasługuje na uwagę, ponieważ jest jednym z niewielu wy­ ważonych i przemyślanych głosów w dyskusji trwającej od początku lat osiemdziesiątych , mających na celu ustalenie sensu, funkcji społecznych, 3 3 Zob. przypisy do artykułu A. Jawłowskiej (1995). �382 RECENZJE I OMÓWIENIA uwarunkowań i przyszłości polskiej inteligencji (tu używam tego terminu w rozumieniu zbliżonym do prezentowanego w Elitach urodzenia). W latach ostatnich (po 1989 r.) pojawiła się popularna koncepcja naturalnej śmierci inteligencji i stworzenia klasy średniej (Zieliński 1993), niemniej istnieją też poglądy wydające się trafniej interpretować skompolikowaną rzeczywistość transformacji ustrojowej (Mokrzycki 1995). Na koniec oddajmy głos samemu Zajączkowskiemu: (procesy demokra­ tyzacji, zmiany w obiegu informacji czy też] „przekształcanie się życia spo­ łecznego zgodnie z modelem mass society [...] nie grożą eUminacją elit z życia społecznego. Liczne i specyficzne, o krótkiej kadencji istnienie i działania, szybko wymieniane na inne, istnieć będą zawsze" (s. 88). LITERATURA J a w ł o w s k a A. 1995 Producenci kultury, [w:] Powroty i kontynuacje. Zygmuntowi Baumanowi w darze, E . Tarkowska (red.), Warszawa, IFiS P A N , s. 71-95. Mokrzycki E. 1995 Nowa klasa średnia?, [w:] Powroty i kontynuacje. Zygmuntowi Baumanowi w da­ rze, E . Tarkowska (red.), Warszawa, IFiS PAN, s. 54-70. Obrazy... 1973 Obrazy świata białych, A. Zajączkowski (red.), Warszawa, PIW. Z a j ą c z k o w s k i A. 1970 Muntu dzisiaj, Warszawa, PIW. Z i e l i ń s k i M. 1993 Pożegnanie z inteligencją, „Res Publica Nowa", nr 9 (60), s. 49-51. Witosław Klembowski �Mija już 11 lat od ogłoszenia konkursu pod tytułem „Fotografia chłopów polskich" przez redakcje dwóch pism „Nowej Wsi" i „Fotografii". W konkursie wzięło udział kilkaset osób z całej Polski, a jego efektem była wystawa, będąca wydarzeniem kultural­ nym roku. W ten sposób powstał dość pokaźny, bo liczący ponad 5000 sztuk zbiór fotografii polskiej wsi. Przeważają portrety ro­ dzinne, liczne są także fotografie upamiętniające np. szczególnie ważne w życiu chłopa ceremonie rodzinne, jak wesele i komunia, pogrzeb i inne ważne uroczystości w życiu całej społeczności lokalnej: dożynki, odpusty, przyjazd biskupa, itp. Pozostałe tematy zdjęć tego zbioru to praca codzienna, a więc np. żniwa, kopanie kartofli, międlenie lnu, ale również praca na obczyźnie - w Niem­ czech, Francji, służba wojskowa, itp. Fotografie pochodzą z obszaru całej Polski, chociaż największy stosunkowo zbiór stanowią zdjęcia z zachodniej części kraju (Śląska, Pomorza i Wielkopolski), zdecydowanie mniej jest zdjęć z dawnych polskich Kresów wschodnich. Najstarsze zdjęcie pochodzi z 1860 roku. Najnowsze natomiast są fotografie z czasów drugiej wojny światowej. Najwięcej jest zdjęć z okresu międzywojennego i pierwszych lat wojny. Cały zbiór znajduje się obecnie w Zakładzie Etnologii IAE PAN w Warszawie, gdzie został opracowany i uporządkowany, by umożliwić zainteresowanym sprawniejsze korzystanie z jego za­ wartości. Podstawowe dane dotyczące każdej fotografii - format, data, autor zdjęcia lub zakład fotograficzny (jeśli jest znany), miejscowość, region, nazwisko i adres nadawcy - umieszczono w komputerowej bazie danych. Zbiór został również uporząd­ kowany tematycznie, co powinno znacznie ułatwić dostęp do niego. Zbiór ten jest udostępniany na miejscu w Zakładzie Etnologii IAE PAN w Warszawie. Nasz adres: Zakład Etnologii, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105 tel. 20-28-81, w. 136, 137, 145 opr. Dagnosław Demski �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. 1. Wpłaty na prenumeratę przyjmowane są na okresy roczne. Cena prenume­ raty krajowej na 1997 r. wynosi 12.00 zł., a cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% wyższa od krajowej. 2. Wpłaty na prenumeratę: - na teren kraju - przyjmują jednostki kolportażowe „Ruch" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania lub siedziby prenumeratora. - przyjmuje „Ruch" S.A. Oddział Warszawa 00-958 Warszawa, ul. Towa­ rowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział Warszawa 370044-1195-139-11, zapewniając dostawę pod wskazany adres pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty. - na zagranicę - „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, 00-950 Warszawa, ul. Towarowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział W-wa 370044-1195-193-11. Dostawa odbywa się pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenia dostawy pocztą lotniczą, której koszt w pełni pokrywa zleceniodawca. Dokładniejsze informacje o warunkach prenumaraty i sposobie zamawiania podaje: „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, tel. 20-12-71, tlx: 813-462, 817-921, fax: 20-95-01, 20-39-05 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/496a70092399aba8027807a75cb9475e.pdf e050db29296f02482045e4d272fb56fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1588 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1469 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s. 3-4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XLI Zeszyt 1-2 Warszawa 1997 �REDAKTOR: IWONA KABZINSKA SEKRETARZ REDAKCJI: DAGNOSŁAW DEMSKI Członkowie Rady Redakcyjnej: Wanda Paprocka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz, Andrzej Woźniak Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105 Email: red.etno@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska Na okładce wykorzystano reprodukcję rysunku p. Młodnickiego „Huculi i ich mieszkania" zamieszczonego w 383 numerze „Kłosów" Zdjęcie pochodzi ze Zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie Korekta: Redakcja i Autorzy Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych Etnografla Polska © Copyright 1997. All Rights Reserved All papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Indexed in: IBZ - International Bibliography of Periodical Literature IBZ - CD-ROM IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature BR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. 6314518, 631 41 37 Zam. nr 40/97. Objętość ark. wyd. 25. Nakład 420 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Piotr K r a s z e w s k i , Krzysztof W a w r u c h - Konflikt etniczny - projekt badań interdyscyplinarnych Ethnic conflict - an interdyscyplinary research project Anna U r b a ń s k a - Koncepcja mimesis René Girarda The René Girard's conception of mimesis Joanna D o m a ń s k a - Obraz Przemienienia Pańskiego. Próba wyjaśnienia nazwy laskami słynącego wizerunku z kościoła św. Małgorzaty w Nowym Sączu . . . . The image of Transfiguration. Attempt at explanation of the name of the miraculous painting from Nowy Sącz Ewa T i er l i n g - Mityczny obraz wsi kresowej w prozie Marii Rodziewiczówny . . . . The mythical image of the Polish Eastern Borderland in the novels by Maria Rodziewiczówna Anna M i l e w s k a - M ł y n i k - Huculi, polscy panowie i „surdutowcy" w XTX-wiecznych Karpatach , The Hutsuls, the Polish lords and clerks in the Carpathian Mountains in the 19th century Andrzej F u r i e r - Czeczenia i jej mieszkańcy w oczach Polaków Chechenia and the Chechens in the eyes of the Poles Laura R i v a l - Podzielone. Spożyte. Dopełnione. Znaczenie spożywania jedzenia i zmieniające się relacje wśród Indian Huaorani z Amazonii ekwadorskiej . . . . Shared. Consumed. Consummated: the use of food consumption and changing relations among the Huaorani Indians of Amazonian Ecuador 5 19 21 45 47 68 69 96 97 119 121 146 147 168 STUDIA I MATERIAŁY Anna Z i e l i ń s k a - Sytuacja socjolingwistyczna polskich rodzin w Sopoćkiniach i okolicznych wsiach (w świetle relacji ich mieszkańców) Sociolinguistic studies on the Polish inhabitants of Sopoćkinie and surrounding villages (Belarus) Danuta T y s z y ń s k a - K o w n a c k a - „Źurnal domowy" Ananiasza Rodziewicza . . . „The Home Journal" of Ananiasz Rodziewicz Katarzyna W a s z c z y ń s k a - „Fenomen" poetycki Brasławszczyzny Folk poetry in the region of Brasławszczyzna (Belarus) Inga K u ź m a -Dziecięce światy Manhattanu The worlds of the children of Manhattan 169 181 183 193 195 203 205 214 NEKROLOGI Prof, dr Alicja Iwańska (1918-1996) - Ryszard Tomicki 215 Dr Kazimierz Jagiełłą (1939-1996) - Danuta Tylkowa, Krystyna Hermanowicz-Nowak 220 Dr Jarmila Palickova-Pâtkovâ (1930-1996) - Irena Turnau 222 KRONIKA Antropologiczna refleksja nad Europą - Wojciech Olszewski „Wobec kultury - problemy antropologa", Łódź, 17-18 października 1996 - Noemi Modnicka, Jarosław Eichstaedt „Tropami Świętego Wojciecha" - sesja naukowa, Poznań-Gniezno, 3-5 marca 1997 - Anna Urbańska I I I Międzynarodowa Konferencja „Ecology and Folklore", Łódź, 23-25 września 1996 - Violetta Przerembska, Maria A. Łukowska „Przemiany tożsamości kulturowej społeczności pogranicza", Cieszyn, 4-5 grudnia 1995 - Urszula Kaczmarek 223 224 226 234 236 �„Etnologia i antropologia kulturowa a badanie kultur regionalnych i regionalizmu w społeczeństwach nowoczesnych", Cieszyn, 23-25 października 1996 - Stanisława Trebunia-Staszel Kult Matki Boskiej w polskiej kulturze ludowej - Hubert Czachowski Życie codzienne na Kociewiu na początku XX wieku - realizacje skansenowskie - Kinga Turska-Skowronek, Hubert Czachowski Kaszubski park etnograficzny we Wdzydzach Kiszewskich - Irena Turnau Dorobek ks. Krzysztofa Kluka (1739-1796) a nauka współczesna. Muzeum Rolnictwa im. K . Kluka w Ciechanowcu, 1-2 lipca 1996 - Irena Turnau Wystawa „Polacy w Gruzji" - Anna Milewska-Mfynik O poznańskiej sympatii do Wilna - Andrzej Furier O języku Gidarów i Centrum Afrykańskim w Poznaniu - Andrzej Furier Pożywienie i podróżny. Wpływ migracji, imigracji oraz turyzmu na tradycyjne pożywienie etniczne. X I Międzynarodowa konferencja poświęcona etnologicznym badaniom nad pożywieniem, Cypr, 2-8 czerwca 1996 - Urszula Lehr, Zofia Szromba-Rysowa Spotkanie Costume Committee ICOM (International Council of Museums) - Barbara Bazielich Wystawa poświęcona prof. Tadeuszowi S. Grabowskiemu i prof. Janowi Grzegorzew­ skiemu, Sofia, 24 czerwca 1996 - Urszula Kaczmarek Zalecenie w sprawie ochrony kultury tradycyjnej i ludowej - Bronisława Kopczyńska-Jaworska 239 243 244 246 247 249 250 252 255 258 259 261 RECENZJE I OMÓWIENIA The Anthropology of Europe. Identities and boundaries in conflict, red. V.A. Goddard, J.R. Llobera, C. Shore, wyd. 2, Londyn 1996, ss. 310 (wyd. 1 - rok 1994) - Mieczysław Trojan Polskie badania nad mniejszościami kulturowymi. Wybrane zagadnienia, red. G. Babiń­ ski, J. Mucha, A. Sadowski, Pogranicze. Studia Społeczne, t. 6 (numer spe­ cjalny), Białystok 1997, Wydawnictwo Filii Uniwersytetu Warszawskiego, ss. 160 - Iwona Kabzińska Anna Szyfer, Warmiacy. Studium tożsamości, Poznań 1996, wyd. SAWW, ss. 244, 23 fot., tłum. niem. - Barbara Bazielich „Pro Georgia". Prace i materiały do dziejów stosunków gruzińsko-polskich, t. V, Warszawa 1996 - Anna Milewska-Młynik Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego - Janusz Bohdanowicz Danuta Bartkowiak, Ernest Malinowski, konstruktor kolei transandyjskiej, Poznań 1996, ss. 306 - Andrzej Furier Krzysztof Szatrawski, Przestrzeń sakralna wkancjonale mazurskim, Olsztyn 1996, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Studia i Materiały WSP w Olsztynie, nr 104, ss. 143 - Irena Bukowska-Floreńska Carla Corradi Musi, Shamanism from East to West, Akadémiai Kiadó Budapest 1997, Bibliotheca Shamanistica. International Society for Shamanistic Research, ss. 113 - Iwona Kabzińska E. Hooper-Greenehill, Museums and the Shaping of Knowledge, London and New York, 1993, Routledge - Anna Wieczorkiewicz Rastislava Stolicnâ, JedM a napoje naśich predkov, Bratislava 1991, ss. 240, nib. 4 - Zofia Szromba-Rysowa Se vêtir pour dire, red. Yvonne Elisabeth Broutin, Cahiers de Linguistique Sociale. Collection Bilans et Perspectives, Université de Rouen, Rouen 1996, ss. 265, ryc. 43 + 14 barwnych, 6 map - Irena Turnau 267 268 273 275 276 278 280 282 283 285 287 Etnografia Polska is regularly listed in the International Current Awareness Service: Anthropology. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural Anthropology. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/560a9f3cf487a4946cb7dc7793b9b6b5.pdf 1d19960ed9189f4f98fa49d4b9dd4070 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5504 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5119 Title A name given to the resource Pierwsze strony / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s. Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Biuro Krajowe UNHCR Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OBYWATELSTWO NA PROGU XXI WIEKU ��OBYWATELSTWO NA PROGU XXI WIEKU Konteksty prawne i kulturowe praca zbiorowa pod redakcją Macieja Ząbka Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego Biuro Krajowe UNHCR w Polsce Międzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Warszawa 2013 �Opinie i rekomendacje przedstawione w niniejszej publikacji nie odzwierciedlają poglądów i oficjalnego stanowiska Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców i stanowią wyraz pracy badawczej jej autorów. © Maciej Ząbek Korekta Joanna Przypolska Projekt okadki Maja Neugebauer Łamanie Grzegorz Sztandera ISBN 978-83-7401-404-5 WDR ul. Modra 23, 87-807 Włocławek tel. 54 235 52 61; 518 014 584; tel./fax 54 235 59 65 e-mail:wydawnictwo@wydawnictwodr.pl; www.wydawnictwodr.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35cdf4d49a2f22789e78158f0482ecb7.pdf a55860ce0cffd166a17c88e987b84219 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3667 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3444 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A'. S Z T U K A L UD O W A KONTEKSTY A N T R O P O L O G I A 1997 K U L T U R Y E T N O G R A F I A rok L i n r 1 - 2 ( 2 3 6 2 3 7 ) i n d e k s 3 6 9 4 0 3 c e n a 8 zł S Z T U K A (80O00xt> �SPIS TREŚCI HISTORIA I ANTROPOLOGIA B R O N I S Ł A W MALINOWSKI Dariusz Grażyna Czaja Wprowadzenie: historia i antropologia Clifford 3 Geertz Historia i antropologia Artm 6 Guriewicz Historia i antropologia historyczna Kirsten 13 Przedstawianie przeszłości. Uwagi na temat mitu i historii 22 29 Łotman Wola boska czy gra hazardowa. (Prawidłowość i przypadek w procesie historycznym) Dariusz 32 Czaja Czy historia się powtarza? 37 Czes ław Robotycki Historia, tradycja, antropologia (tezy) Wiesław 44 Juszczak Ściganie horyzontu, czy kontemplacja? O dwóch pojęciach realizmu. 45 Nie Van Dycki czyli o utożsamianiu 52 Uczone i popularne wymiary podróży w zaświaty w średnio­ wieczu Sabat czarownic: kult popularny czy inkwizytorski stereotyp 54 61 Tazbir 66 . . 71 Bracki . . . 75 Język a doświadczenie historyczne Pochwała narratywizmu. Z Franklinem R. Ankersmitem roz­ mawia Włodzimierz Filipek 50-lecie „Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" . . . . Stefan Morawski Na marginesach „Spalonej powieści" Gołosowkera Marcin . . 200 Pastwa Sense and sensibility Witosław 201 Klembowski Monika 203 Sznajderman Kształt wymyślony 205 Skiba Dlaczego muzyka przeszłości i czy da się coś z tym zrobić? 206 Sikora Joanna 94 198 Michalski Czas Rabiego Szapiro i inne czasy Anna 197 208 Paluch 210 Sarnecka-Drużycka 212 Wieczorkiewicz Tożsamość konsumenta 213 POŻEGNANIA „Tam gdzie Bóg nie ukończył swego dzieła." Szkic o królu, błaźnie i nowej demiurguii 105 Aleksander 118 133 221 WSPOMNIENIA Sokół Jerzy Łoziński Aleksander Krupa 219 Kutkowski Marianna Wiśnios 124 215 Kamieński O Mariannie Wiśnios Jerzy Lech Wspinać się na górę Giewont Jackowski Władysław Rząb, Bazyli Albiczuk, Ludwik Więcek, Broni­ sław Krawczuk, Halina Dąbrowska St. Zbigniew Szpilka 223 Jackowski 137 Jerzy Łoziński 224 141 Noty o autorach Streszczenia angielskie 225 226 Ludwik Stomma stronie 187 PRZECZYTAŁEM 91 Sznajderman Natura: kultura 181 192 Adam Durand Na O sztuce różnie nazywanej 88 Tomasik Schody do nieba 163 Jackowski Zdrowie dla każdego „Kultura tradycyjna" i „wiedza ludowa": dokąd prowadzi dialog pomiędzy zachodnią a postsowiecką antropologią? . . . . Maciej Co? Po co? Dlaczego? Słucham. Terminowe doświadczenie etnologa w Murzynowie „Dusza z ciała wyleciała": Ideologiczna soczewka obiektywizm-u Johna Pultza Barański Totalitarna czy totalna? (Kultura stalinowska w świetle współ­ czesnych opracowań) Wiesław 161 Olędzki Ciało uwikłane w kulturę Epos hrstoryczno-ideologiczny. Gazetowa historia w służbie stanu wojennego Monika Jacek 81 Peter Konserwować symbole Jean-Yves Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów Sławomir Frank R. Ankersmit Wojciech 153 Terence Wright Maria Historia idei i etnologia w obrębie struktury znaku Janusz „Czyż nie byliśmy jak para rozbitków..." Dotknięcie historii. Listy i archiwum Bronisława Malinowskiego Helena Wayne (Malinowska) Listy Bronisława Malinowskiego i Elsie Masson Powrót do domu Wrzosek Metafory historiograficzne w pogoni za ułudą prawdy Stefania 149 (Malinowska) Wpływ kobiet na życie i dzieło Bronisława Malinowskiego Marcin Dwa obiegi tekstu w dawnej Polsce: rękopiśmienny i drukowany. Propozycje badawcze Marcin 146 Kubica-Heller Rozmowa z Michaelem Youngiem [biografem Bronisława Mali­ nowskiego] CO Ginzburg Wojciech Grażyna Roch Sulima Jacques Le Gojf Janusz Rozmowa z Heleną Wayne [córką Bronisława Malinowskiego] Aleksander Waldemar Okoń Carlo 143 Kubica-Heller Zbigniew Benedyktowicz Krupa Kamień Przeznaczenia Jurij Grażyna Helena Wayne Hastrup Maciej Kubica-Heller Spotkanie z córką Bronisława Malinowskiego i jego biografem N a o k ł a d c e : Francesco Rosselli (?), Triumf Czasu t y t u ł o w e j : Marianna Wiśnios, Ukrzyżowanie, ok. 1989, z kolekcji L. i B. Nawrockich © Copyright by „Konteksty" Przedruk za zgodą redakcji Numer dotowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz Fundację im. Stefana Batorego �POLSKA SZTUKA LUDOWA KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA nr 1/2-1997 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS B R O N I S Ł A W MALINOWSKI HISTORY & ANTHROPOLOGY Dariusz Czaja Introduction. History and Anthropology Clifford Geertz History and Anthropology Aran Guriewicz History and Historical Anthropology Kintai Hnstrup Presenting the Past. Reflection on Myth and History . . . Maciej Krupa The Stone of Destiny Jurij Lotman Divine Will or Gambling (Regularity and Coincidence in the Historical Process) Dariusz. Czaja Does History Repeat Itself? Czesław Rttharycki History, Tradition, Anthropology (Theses) Wiesław Juszczak In Pursuit of the Horizon or Contemplation? On Two Concepts of Realism Waldemar Okoń Non-Van-Dycks, or on Identification Jacques Le Gaff Learned and Popular Dimentions of Journey in the Olherworld in the Middle Ages Carlo Ginzburg The Witches' Subbaih: The Popular Cult or Inquisitorial Stereo­ type 3 Grażyna Kubica-Heller An Meeting with Daughter of Bronisław Malinowski and his Biographer 143 6 Grażyna Kubica-Heller An Interview with Helena Wayne (Malinowska) 14ft 13 22 29 153 161 32 Story of Helena Wayne (Malinowska) Manage - Letters of Bronisław Malinowski and Elsie Masson 163 37 Terence Wright Ethnographer as Artist. Malinowski's Trobriand Photographs Jacek Olędzki What? What for? Why? I Hear. The Terminologial Experiences or an Ethnologist in Murzynowo Aleksander Jackowski On Art. Known Under Different Names 44 45 W 54 Roch Sulima „Konteksty" Yares Anniversery 61 66 71 Marcin Bracki The History of Ideas and Ethnology within the Structure of the Sign Frank R. Ankersmii Language and Historical Experience 81 In Praise of Narrativism. Włodzimierz Filipek talks to Franklin R. Ankersmit 88 Stefania Peter To Conserve Symbols 91 75 Marcin Michalski The Time of Rabbi Shapiro and Other Times . . . . Marcin Pastwa Sense and sensibility Witoslaw Klembowski Coming Home Monika Sznajderman Invented Shapa Maria Skiba Why the Music of the Past and What Can Be Done about It? Sławomir Sikora „The Spirit Departed from the Body." Adam Paluch The Body Involved in Culture Joanna Sarnecka-Druiycka Health for Everyone Anna Wieczorkiewicz Consunncr's Identity 94 1 105 118 Monika Sznajderman .There where God has not Completed His Work." A Sketch about the King, the Jester and the New Demiurge 124 Wiesław Szpilka To Climb Mt. Giewont 133 Maciej Krupa Stairway to Heaven 181 187 192 197 BOOKS RECENTLY READ Stefan Morawski On the Margin of the ..Burnt N o v e l " by Goloskover Wojciech Wrzosek Historiographie Metaphors - in Pursuit of the Illusion of Truth Ludwik Stomma Nature: Culture 149 Zbigniew Benedyktowicz Gloss to The Story of Marriage Janusz Tazbir Two Circuits of Texts in Old Poland: Manuscript and Print. Research Proposals Janusz Barański The Historical-Ideological Epos. Newspaper History in the Service of the Martial Law Period Wojciech Tomasik Totalitarian or Total (Stalinist in the Light of Contemporary Studies) Jean-Yves Durand ..Traditional Culture" and „Folk Knowledge": Whither the Dialo­ gue between Western and Post-Soviet Anthropology? . . . . . . Grażyna Kubica-Heller An Interview with Michael Young Helena Wayne (Malinowska) Bronisław Malinowski: The Influence of Various Women on his Life and Works 198 200 201 203 205 206 208 210 212 213 FAREWELLS A leksander Jackowski Władysław Rząb, Bazyli Albiczuk, L u d w i k Więcek, Broni­ sław Krawczuk, Halina D ą b r o w s k a St. Zbigniew Kamieński About Marianna Wiśnios Jerzy Kutkowski Marianna W i ś n i o s 215 219 221 OBITUARY NOTICE 137 Lech Sokół Jerzy Łoziński Aleksander Jackowski Jerzy Łoziński 224 141 Notes about Authors Summary of Articles 225 226 223 Redagują: Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski, S ł a w o m i r Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, Doradzają i współpracują: Jerzy Bartmiński. Ewa Fryś-Pietraszkowa, Antoni X r o h . Czesław Robolycki. L u d w i k Stomma, Roch Sulima, Dariusz Czaja Zofia Bisiak Tłumaczenia: Projekt Redaktor Adres Aleksandra Rodzińska-Chojnowska o k ł a d k i i strony tytułowej: Jacek Królak t e c h n i c z n y : Krzysztof Nalewajko redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 831-32-71/4 wew. 243; fax 831-31-49 �Spis rocznika 1996 kwartalnika „Konteksty" Numer 1-2 poświęcony był w znacznym stopniu zagadnieniom muzealnictwa i animacji kultury, w numerze 3-4 znalazły się teksty poświęcone Jerzemu Nowosielskiemu, kulturze i sztuce Ukrainy oraz badaniom etnogralicznym na Grodzieńszczyźnie. nr Andruchowycz Jurij Folkloryzm i etnografom w dorobku twórczym Bohdana lhora Antonycza Andruchowycz Jurij Perwersja (fragment powieści) Andrusieczko Piotr Elementy kształtujące tożsamość i świa­ domość narodową Ukraińców w Polsce Banasińska Renata Repertuar muzyczny w katolickich i pra­ wosławnych wsiach rejonu lidzkiego i woronowskiego Baranowskiej Małgorzata Warszawa, Miesiące, lata, wieki (fragmenty) Benedyktowicz Zbigniew „Konteksty. Polska Sztuka Ludo­ wa" - przed 40, 30, 20, 10, 5 laty Benedyktowicz Zbigniew Małe / duże ojczyzny (rec. z M. Baranowskiej Warszawa. Miesiące, lata, wieki) . . Boczkowska Anna „ Jest tylko Beatrycze, i właśnie jej nie ma " Bonkows' ka Sof i ja Geneza i kształtowanie się podsta wowych typów krzyży na kościołach i cerkwiach ukraińsko-pol­ skiego pogranicza (do przełomu XVII i XVIII wieku) Chmielewski Witold Środek świata w Lublinie . . . . . Chojak Bruno Leś Kurbas Chrudzimska Katarzyna Kilka słów o malarstwie Jerzego Nowosielskiego Chrudzimska Katarzyna Specułum Mundi - Motyw lustra w twórczości Jerzego Nowosielskiego Chrudzimska Katarzyna Widzenie rzeczywistości w pejza­ żach Jerzego Nowosielskiego Cichocki Jacek Ksiądz i batiuszka jako autorytety społeczno­ ści lokalnej Cichowicz Stanisław Tożsamość albo zagrożenie różnicy Czaja Dariusz Uncle bonum. Nowosielski o złu Czaja Dariusz Twarze, twarze, twarze (rec, z J, Baczak, Zapiski z nocnych dyżyrów) taki? Dołęgowska Katarzyna Polacy i Ruscy . Fedyszak-Radziejowska Barbara Wschodnie pogranicze i . . Władysław Hasior O sztuce plebejskiej. 1-2 3-4 3-4 . . . . Herus Ludmyła Zabawki z Jaworowa na tle tradycji zabawkarstawa w Europie Hnatiuk Ola Losy literackiego pokolenia lat sześćdziesiątych na Ukrainie (Isajewicz Jarosław] Piękniejsza rzeczywistość. O recepcji kultury antycznej na Ukrainie. Z profesorem Jarosławem Isajewiczem, dyrektorem Instytutu Ukrainoznawstwa Na­ rodowej Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie rozmawia Wanda Kossobudzka-Orłowska Jackowski Aleksander Jacek tych wynurzeń. Z Jerzym Nowosielskim rozmawia Zbi­ gniew Podgórzec 3-4 3-4 3-4 1-2 3-4 [Jackowski Aleksander] O szfuce plebekskiej. 1-2 3-4 3-4 3-4 1-2 1-2 Z Władysła­ wem Hasiorem rozmawia Aleksander Jackowski Jaworska Magdalena Muzeum etnograficzne z dziesięciolet­ nim wyprzedzeniem [Janion Maria] „Każdy mówi drugiemu, że nie jest bogiem." Rozmawiają prof. Maria Janion i prof. Ryszard Przy­ bylski Kaczyński Andrzej „Renesans 3-4 1-2 1-2 3-1 Ukrainy" Relacja z Konferen­ cji zorganizowanej przez Fundację Batorego . . . 3-4 Kędziorek Piotr Chłopskie zrzędzenie Kiktiewa Tatiana Wybaczcie nam 1-2 3-4 Kis' Oksana Dziewczyna Rusałka - pokusa odchłani . . Kolasa Katarzyna Polak na Grodzieńszczyźnie - kto to taki? Konstantynów Dariusz Światło z Północy. O recepcji sztuki skandynawskiej w kręgu rosyjskich modernistów . . 3-4 3-4 3-4 1-2 1 -2 3-4 1-2 1-2 1-2 3-4 . . . . Paszkiewicz Piotr Zielony klejnot w koronie. O architekturze rosyjskiej w Finlandii 1609-1917 (zarys problematyki) Peiper Tadeusz Najdawniejsze pieśni taneczne . . . [Podgórzec Jerzy] Poprawki do biografii oraz nieco osobis­ 3-4 1-2 tych wynurzeń. Z Jerzym Nowosielskim rozmawia Zbi­ 3-4 Przybylski Ryszard Materia w chwale 3-4 mówi drugiemu, że nie jest bogiem." Rozmawiają prof. Maria Janion i prof. Ryszard Przybylski Mitznera. Listy 3-4 do inter­ 1-2 Robotycki Czesław Etnograficzne déjà vu Rychły Maciej Zapiski huculskie Rzepińska Maria Kościół na Azorach 1-2 3-4 3-4 Sikora Sławomir Jak to się robi w Nowym Jorku? Wystawy SHec'kyj Roman Ofiary składane przy zakładaniu domu przez Ukraińców Sitkowska Maryla Sześć godzin temu 1-2 3-4 1-2 Stanisławski Wojciech Jurij Andruchowycz 3-4 Stankewycz Michajło Krzyż - struktura tekstu artystycznego 3-4 Stelmaszczuk Hałyna Koronka 3-4 na Ukrainie Stepowyk Dmytro Unia Brzeska i rozwój ukraińskiego malars­ twa ikonowego w XVI i XVII w. Straczuk Justyna Któż to jest - Litwin. Sprawozdanie z roz­ mów z mieszkańcami parafii pielaskiej rejonu woronows­ kiego na Białorusi 3-4 Striłeć Wałentyna Teatralna 3-4 legenda Swerstiuk Jewhen Wystąpienie na Konferencji „Renesans Ukrainy" Szpak Oksana Ukraińska grafika ludowa pogranicza między Wschodem i Zachodem Szporiuk Roman Wystąpienie na Konferencji „Renesans Ukrainy" Uspienski Leonid Ikona we współczesnym świecie . . Waniek Henryk Sztuka jako świętość i grzeszność . . Wieczorkiewicz Anna O funkcji i retoryce wypowiedzi muzeal­ nej Wisłocki Seweryn A. Jacek Malczewski-artysta pogranicza dwu kultur Wotunas 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4 1-2 3-4 wymieszany; naród... -fragmenty rozmówz badań etnograficznych na Grodzieńszczyźnie (patrz Engelking A. i inni) Wożniak Roman Przestrzeń 3-4 1-2 3-4 Raszewski Zbigniew Do Piotra nowanego doktoranta 3-4 3-4 Ostaszewski Jacek O muzyce w teatrze Panas Władysław Brama Panas Władysław Rozmowa o Nowosielskim [Przybylski Ryszard] „Każdy 3-4 3-4 3-4 Olędzki Jacek Plagi, żywioły, demony. Opatrzność i święci Pańscy albo próby poznawania siebie samego gniew Podgórzec Łoziński Jackowski Aleksander „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa". Pół wieku istnienia pisma Jackowski Aleksander Leszek Macak - kolekcjoner . . Michera Wojciech Ikona i zapomniane przykazanie Dekalogu [Mitzner Piotr] Do Piotra Mitznera. Listy [Zbigniewa Raszewskiego] do internowanego doktoranta Morawski Stefan Mitologiczne aspekty postmodernizmu NohaOłeś U początków awangardy w malarstwie ukraińskim [Nowosielski Jerzy] Poprawki do biografii oraz nieco osobis­ 1-2 3-4 3-4 3-4 3-4 rzeczy 3-4 Z Władysławem Hasiorem rozmawia Aleksander Jackowski Jarosławem Isajewiczem, dyrektorem Instytutu Ukrainoz­ nawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie rozmawia Wanda Kossobudzka-Orłowska . . . . ścia). Region Karpat Mazurkiewicz Roman Przejrzystość 3-4 zachodnie Polski. Spotkanie narodów po otwarciu granic rzeczywistość. na Ukrainie. Z profesorem 1-2 3-4 Engelking Anna Każda nacja swoju wieru ma. Uwagi wstępne [do bloku tekstów BOH ADZIN, WIER MNOHA, Wnioski z badań etnograficznych na Grodzieńszczyźnie] kultury antycznej 1-2 3-4 3-4 - kto to wobec śmierci O recepcji Kurbas Leś Droga „Berezilu" i problemy jego technologii artystycznej Kutelmach Kornelij „Spasowa broda": magia czy rzeczywis­ tość? Przyczynek do rolniczych motywów w obrzędach cyklu kalendarzowego (na materiale Środkowego Pole­ sia) Laskowska Justyna Nowe tendencje w muzealnictwie Majerczyk Maria Binarna opozycja semantyczna „tu" i „tam" w konstruowaniu wizji świa ta pozagrobowego (faza przej­ 1-2 Dąbek Katarzyna Białorusin na Grodzieńszczyźnie [Kossobudzka-Orłowska Wanda] Piękniejsza teatralna, Życzyńska-Ciołek Danuta Pomieszany przestrzeń świat 3-4 teatru 1-2 . . . . 3-4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2bf0a7c556b48dda767e876bc3142de9.pdf b3e1f2a81a6d07f8895fc9b128ecfbb0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3742 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3515 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t. 14 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t. 14 z.2, s.125-126 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B A D A N I A S Z T U K I Zespół e t n o g r a f ó w nośląskim badania w przy Bytomiu z dzinnymi w województwie mgr Barbary dzane w są Pszczyna, Kołbuck oraz Cieszyn, który posłuży dań Będzinie. Celem do zbiorowego działem K u l t u r y nośląskie czajów którymi województwa Na wadzono badań jest ze­ dokumentacyjnego, opracowania objęto śląskich nauczycieli katowickiego. k o n k u r s dotyczący dorocznych i cowania Częstochowa szkół Wspólnie z W y ­ W R N w Katowicach, Muzeum ogłosiło s t r o n y zasilą z b i o r y e t n o g r a f i c z n e M u ­ ludowych rodzinnych. Polega w terenie powiatów zakresie kultury zeum Regionalne wakacyjnych Kołbuck ludowej. zwy­ stanu i przeprowadzenie tradycyjnej kultury zebranie autentycznych K Działalność materiałów, eksponatów rolnictwa, stroju W K u b a l o n c e k/Wisły powstało m u z e u m rzeźby i m a l a r s t w a l u d o ­ wego. Przeniesiono t a m d r e w n i a n y kościółek w i e j s k i , w k t ó r y m u m i e s z ­ c z o n e zostały rzeźby i o b r a z y m a ­ l o w a n e n a szkle, pochodzące z p r z y ­ drożnych k a p l i c z e k w okolicach Wisły. P R N w Radomsku prowadzi pra­ ce p r z y g o t o w a w c z e z w i ą z a n e z z a ­ mierzoną organizacją M u z e u m R e ­ g i o n a l n e g o Z i e m i Radomszczańskiej. Zaczątek z b i o r ó w M u z e u m stano­ w i ć będą e k s p o n a t y z e b r a n e n a w y ­ stawę p o w i a t o w ą , która odbyła się p o d k o n i e c ubiegłego r o k u . obecnego regionu. Zebrane prace plastyków z a t r u d n i o n y c h fabryce włocławskiej. Jednocześnie i meblarstwa z zgromadzono zakresu kowalstwa, ludowego. K N muzeów badań było ogólne materiały stanowić mają p u n k t w y j ś c i a d o przyszłych badań. jest naukowe dokumentacji ludowej dla Muzeum konkursu Kierownictwo e k i p a spenetrowała 25 w s i . C e l e m poznanie Celem je M u ­ z M u z e u m Górnośląskiego w B y t o m i u . W ciągu 14 d n i 160 obrzędowych. Zorganizowało m g r o w i Eugeniuszowi Jaworskiemu systematycznych pieśni pro­ penetracyjne w Częstochowie w r a m a c h p r a k t y k s t a r c z a n i u d o M u z e u m r e k w i z y t ó w o r a z strojów l u d o ­ ilustracji, i Częstochowa 1959 r . b a d a n i a d l a studentów. badań p o w i e r z o n o Gór­ on n a do­ w e wrześniu wych, opisów, opra­ naukowego. przeprowa­ l u d o w y c h . Jednocześnie podjęto akcję b a ­ ankietowych, wiejskich Ś L Ą S K U z e u m , z d r u g i e j posłużą d o w y ż e j w y m i e n i o n e g o Bielsko-Biała, Góry, b r a n i e m o ż l i w i e pełnego materiału zwyczajów i ro­ które z j e d n e j N A katowickim. Badania pod Tarnowskie w Gór­ 1959 r o k u dorocznymi Bazielichówny powiatach: Gliwice, Muzeum końcem n a d l u d o w y m i zwyczajami kierunkiem i Okręgowym podjął L U D O W E J w W wojewódzkim D o m u K u l t u r y w P o z n a n i u odbyła się w s t y c z n i u b r . w y s t a w a propagująca zastoso­ w a n i e s z t u k i l u d o w e j w urządzeniu wnętrza. Pokazano W s t y c z n i u 1960 r o k u o t w a r t o współczesnego ceramikę, hafty, rzeźbę w „Sieni G d a ń s k i e j ' ' w Gdańsku ludową w y s t a w ę współczesnej s z t u k i l u d o ­ i w y r o b y w i k l i n i a r s k i e . A u t o r a m i Cichowicz w e j k a s z u b s k i e j i k o c i e w s k i e j . O k o ­ w y s t a w y są W i e s ł a w a ło 300 eksponatów r e p r e z e n t o w a ł o i a r t . p i a s t . Z b i g n i e w K a j a . osiągnięcia 40 t w ó r c ó w . P o k a z a n o p r z e d e w s z y s t k i m h a f t y , ceramikę, p l e c i o n k a r s t w o i rzeźbę. W y s t a w a s z t u k i l u d o w e j Pogórzan G o r l i c k i c h o t w a r t a była w G o r l i ­ cach w m a r c u b r . Zgromadzono W g r u d n i u 1959 i s t y c z n i u b r . eksponaty zarówno zabytkowe j a k w Zielonej Górze otwarta była wykonane współcześnie. R e p r e z e n ­ wystawa sztuki ludowej i prac ama­ t o w a n e b y ł y w s z y s t k i e działy t w ó r ­ t o r ó w z t e r e n u w o j e w ó d z t w a zie­ czości p l a s t y c z n e j P o g ó r z a n . Z o r g a ­ lonogórskiego. Wśród eksponatów nizowali wystawę: Prezydium P R N w y r ó ż n i a ł y się h a f t y A p o l o n i i K r a ­ i M u z e u m Regionalne P T T K w Gor­ wiec. licach. W y d a n o k a t a l o g zawierający o g ó l n y w s t ę p p r o f . d r a R. R e i n f u s s a , opis e k s p o n a t ó w oraz 9 i l u s t r a c j i . Zbiory sztuki ludowej w Muzeum w Bochni wzbogacają się s t a l e o n o w e e k s p o n a t y nadsyłane z k r a ­ Z inicjatywy warszawskiej W R N j u , a t a k ż e z z a g r a n i c y , n a ręce z o r g a n i z o w a n a została objazdowa dyrektora Muzeum p r o f . S t . F i ­ w y s t a w a współczesnych w y c i n a n e k schera. k u r p i o w s k i c h . W ciągu r o k u 1960 wystawa ta pokazana będzie w e w s z y s t k i c h większych m i a s t a c h w o ­ Wystawy jewództwa warszawskiego. Doboru W M u z e u m Śląskim w e W r o c ł a ­ eksponatów n a w y s t a w ę dokonały w i u odbył się w g r u d n i u 1959 r . a r t . p i a s t . J . S t a n k i e w i c z o w a i e t n o ­ pokaz fajansów w ł o c ł a w s k i c h . g r a f m g r H . Olędzka. O b e j m o w a ł o n z a r ó w n o tradycyjną ceramikę l u d o w ą j a k współczesne W y s t a w a m a l a r s t w a N i k i f o r a , eks­ ponowana n a początku ubiegłego r o k u w P a r y ż u , p o k a z a n a była n a ­ stępnie w A m s t e r d a m i e , B r u k s e l i i Liège. W A m s t e r d a m i e zorganiz o w a n a była o n a w S t a d e l i j k M u ­ séum, s t a r a n i e m d y r . W . S a n d b e r g a , jednocześnie z o d b y w a j ą c ą się t a m w październiku wystawą współ- 125 �czesnego m a l a r s t w a p o l s k i e g o . J a k o uzupełnienie p o k a z u p r a c N i k i f o r a przygotowano niewielką wystawę malarstwa prymitywów innych k r a ­ j ó w e u r o p e j s k i c h . W czasie w y s t a ­ w y w B e l g i i prasa tamtejsza, m . i n . „La Gauche", „ L e Peuple", „La Phare Dimanche", „La Dernière H e u r e " , zamieściła artykuły o c e n i a ­ jące e n t u z j a s t y c z n i e twórczość N i ­ kifora. D w i e w y s t a w y współczesnej w y ­ cinanki polskiej przeznaczone do Kanady i do I n d i i przygotowano w r o k u 1959 z i n i c j a t y w y Zespołu do Spraw Plastyki Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki. Doboru ekspo­ natów dokonała a r t . p i a s t . J . S t a n k i e w i c z o w a . Układ plastyczny o p r a ­ cowali J . i W. Stankiewiczowie. znaczono je na k o n k u r s y , w y s t a w y i inne akcje organizowane przez poszczególne w o j e w ó d z t w a . Ponad­ to M i n i s t e r s t w o przyznało ogółem 220 nagród ( r a z e m 140 000 zł) d l a twórców l u d o w y c h , biorących u dział w 35 w y s t a w a c h i k o n k u r ­ sach. Z o k a z j i w y s t a w i konkursów w y d a n o k i l k a katalogów, z a k u p i o n o dla M u z e u m K u l t u r y i Sztuki L u ­ d o w e j w W a r s z a w i e o k . 1 000 e k s ­ p o n a t ó w n a sumę 300 000 zł o r a z p r z y z n a n o a r t y s t o m l u d o w y m 126 stypendiów t w ó r c z y c h n a łączną sumę 150 000 zł, z czego 60 000 zł przyznano na stypendia dla twór­ ców ludowych współpracujących z CPLiA. * Z o k a z j i p o l s k i c h w y s t a w gospo­ d a r c z y c h z o r g a n i z o w a n y c h w 1959 r. w L o n d y n i e i Paryżu, d w i e l u d o w e wycinankarki demonstrowały swą sztukę na specjalnych pokazach. W m a r c u o t w a r t a była w Pałacu Czesława K o n o p k a z K u r p i ó w — WawrykoK u l t u r y i Nauki w Warszawie W y ­ w Londynie i Janina stawa Ludowej Sztuki Stosowanej wicz z Łowicza — w Paryżu. Litewskiej SSR. Pokazano około 250 eksponatów w y k o n a n y c h p r z e z 50 t w ó r c ó w . Większość i c h w s p ó ł ­ p r a c u j e z przedsiębiorstwem a r t y ­ W ramach wymiany naukowo-kuls t y c z n y m „ D a i l e " , o d p o w i e d n i k i e m t u r a l n e j z zagranicą p r z e b y w a ł w polskiej C P L i A . Wystawa o b e j m o ­ Czechosłowacji w e wrześniu 1959 r. wała rzeźbę figuralną, ceramikę, p r o f . d r R o m a n R e i n f u s s . Z r a m i e ­ tkaninę oraz wyroby z metalu, nia Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki bursztynu i alabastru. w y j e ż d ż a l i d o Czechosłowacji p r a ­ Różne cownicy nadzoru C P L i A : art. piast. i B. Kowalec. I. artystycznego Podlasiecka D n . 15.1.1960 r . zmarł w G r a b o ­ wie 78-letni w y c i n a n k a r z ludowy, Ignacy Dobrzyński. W pogrzebie słynnego t w ó r c y l u d o w e g o wzięli Badania polskiej sztuki ludowej udział p r z e d s t a w i c i e l e P o l s k i e g o T o ­ w a r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o , M u z e u m p r o w a d z i ł a n a j e s i e n i 1959 r. a n ­ w L u b l i n i e , Z P A P , W R N w L u b l i ­ gielska etnografka i plastyczka Pearl nie oraz twórcy l u d o w i . M o n o g r a ­ B i n d e r oraz 2 absolwentów p a r y ­ d'Enseigne­ ficzną p r a c ę o w y c i n a n k a c h D o ­ s k i e j École Supérieure brzyńskiego, pióra H e n r y k a Z w o l a - m e n t T e c h n i q u e — P i e r r e D u p l a n Jacques Bertoux. Przygotowują k i e w i c z a , drukowaliśmy w „Polskiej i Sztuce Ludowej" n r 2 z 1958 r . o n i p r a c e n a u k o w e z z a k r e s u p o l ­ s k i e j rzeźby i w y c i n a n k i l u d o w e j . Fundusze w y d a t k o w a n e przez M i ­ nisterstwo K u l t u r y i S z t u k i na opiekę n a d sztuką l u d o w ą wyniosły w 1959 r . ogółem 500 000 zł.; p r z e ­ są p r z e d e w s z y s t k i m w y r o b y l u d o ­ we. K i e r o w n i c t w o s k l e p u u t r z y m u j e bezpośredni kontakt z twórcami ludowymi. * W prasie polskiej przeznaczonej dla zagranicy pojawiły się w I k w a r t a l e b r . p o w a ż n e błędy m e ­ r y t o r y c z n e w artykułach p o ś w i ę c o ­ n y c h p o l s k i e j sztuce l u d o w e j . W y ­ d a j e się t o szczególnie szkodliwe wobec bardzo niewielkiej szansy w y k r y c i a błędów przez c z y t e l n i k a zagranicznego. W nrze 1 „Polski" z 1960 r . z a m i e s z c z o n o reportaż f o ­ tograficzny M a r k a Holzmana doty­ czący w y c i n a n e k ł o w i c k i c h . K r ó t k i k o m e n t a r z p o u c z a , iż reportaż i l u ­ struje codzienną pracę rodziny Strycharskich. Na fotografiach po­ kazano, j a k w y c i n k a r k a p r a c u j e sie­ dząc p o d płotem, n a k t ó r y m r o z ­ w i e s z o n e są m a l o w n i c z o w y c i n a n k i . T a k i e ujęcie, j a k k o l w i e k m o ż e i n t e ­ resujące ze w z g l ę d ó w fotograficz­ n y c h , s u g e r u j e , że w y c i n a n k i służą do o z d o b y p ł o t ó w , poza t y m , j a k w y n i k a z k o m e n t a r z a , że znajdują wciąż w Łowiczu s w y c h l u d o w y c h o d b i o r c ó w . W rzeczywistości r o d z i n a S t r y c h a r s k i c h pracuje wyłącznie n a z a m ó w i e n i a C P L i A czy M u z e u m , n i e zdobiąc w y c i n a n k a m i n a w e t w n ę ­ t r z a w ł a s n e g o d o m u . F a k t u , że w y ­ c i n a n k i w Łowiczu a n i w żadnym i n n y m r e g i o n i e P o l s k i n i e służyły n i g d y d o o z d o b y płotów, a w y ł ą c z ­ nie wnętrz mieszkalnych, n i e trzeba c h y b a n a w e t przypominać. „Siedem d n i w Polsce" z d n . 7.II.1960 r . w o b s z e r n y m a r t y k u l e poświęconym n o w o o t w a r t e m u w N o ­ wym Jorku magazynowi CPLiA i n f o r m u j e , iż w i e l k i m p o w o d z e n i e m cieszyły się d y w a n y dwuosnowowe, kompozycje tkaczek z Podhala. D a ­ l e j d o w i a d u j e m y się, że o w e p o d ­ halańskie tkaczki z Zakopanego, N o w e g o T a r g u i o k o l i c tkają d y w a ­ n y o m o t y w a c h zaczerpniętych z l e ­ gend i życia miejscowego ludu. Tego r o d z a j u i n f o r m a c j e dziwią t y m b a r d z i e j , że f a k t w y s t ę p o w a n i a d y ­ N a początku b r . oddział P T T K wanów dwuosnowowych jedynie w w S a n o k u z o r g a n i z o w a ł s k l e p z p a ­ P o l s c e północnej, n a P o d l a s i u , j e s t miątkami, w k t ó r y m s p r z e d a w a n e ogólnie z n a n y . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed9c0327a201c6476120fb5deacd68a5.pdf 9fde91c5b85f2c6441bd7eeefd34fb97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3743 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3516 Title A name given to the resource Summary/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t. 14 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t. 14 z.2, s. 127-128 Language A language of the resource ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY I S PUBLISHED H F BY T H E ART INSTITUTE N. 2 Y E A R BOOK SUMMMARY Tadeusz O Seweryn - THEORAWA ORBIS L K A OF T H E POLISH ACADAMY OF R T SCIENCES XIV I960 OFARTICLES PICTUS she l e a r n t h o w t o w e a v e d o u b l e s i d e d c a r p e t s f r o m t h e l o c a l w e a v e r s i n Sokółka. S h e w a s t h e n u s i n g T h e a u t h o r analyses t h e paintings on a w a r d r o b e f a c t o r y designs. Bujnowska's creative i n d i v i d u a l i t y f r o m t h e region o n t h e River Orawa, presented t o began t o develop after t h e w a r , w h e n she w a s the Ethnographic M u s e u m i n Cracow i n 1925 b y w o r k i n g i n t h e P o d l a s k a A r t a n d Folk Industry E. M i k a f r o m L i p n i c a W i e l k a ( o n t h e R i v e r O r a w a ) . Cooperative i n Węgrów, managed b y Z. Tomrle. T h e 69 p i c t u r e s d e c o r a t i n g t h e w a r d r o b e , p a i n t e d i n The a i m of t h e cooperative w a s n o t o n l y t o revive the first half o f the X I X century, a r e a valuable h i ­ t h i s t r a d i t i o n a l f i e l d o f w e a v i n g , b u t also t o create s t o r i c a l r e l i c as t h e l a r g e s t g r o u p o f p i c t u r e s o f a l a y a n e w t y p e o f P o l i s h r e p r e s e n t a t i v e c a r p e t s u i t e d t o c h a r a c t e r i n P o l i s h c o l l e c t i o n s a n d a l s o t h a n k s t o t h e c o n t e m p o r a r y needs ( i n t h e o l d t i m e s c a r p e t s w e r e interesting creative i n d i v i d u a l i t y of the artist. A c c o r d ­ u s e d as b e d c o v e r s , etc., i n t h e v i l l a g e s ) . I n s p i r e d b y i n g t o t h e d o n o r , t h e p i c t u r e s w e r e p a i n t e d b y h i s Z. T o m r l e , B u j n o w s k a d i s c a r d e d f a c t o r y d e s i g n s a n d great grandfather M i k a , about w h o m w e were n o t t u r n e d t o m o t i f s f r o m n a t u r e ( " G a r d e n " — f i g . 3). successful i n g a i n i n g a n y d e t a i l e d i n f o r m a t i o n . M r Se­ T w o conventions influenced h e r w o r k : one — t r a d i ­ w e r y n begins h i s analysis of t h e paintings with tional compositions based o n s i m p l i f i e d p l a n t o r a d e s c r i p t i o n o f t h e w o r k m a n s h i p a n d t h e effects geometrical motifs adapted t o the weaving technique; used i n t h e p a i n t i n g s , p o i n t i n g t o t h e p a r t i c u l a r f o n d ­ the second — t h e n a r r a t i v e c o n v e n t i o n , r e f l e c t i n g t h e ness o f t h e a r t i s t f o r l e a d w h i t e a n d b l a c k l i n e s , likings of the contemporaiy f o l k artists, strongly separating one p a i n t i n g f r o m another. A p a r t f r o m encouraged f o r a certain time b y propagators of that, M i k a ' s modest palette also i n c l u d e d yellow social subjects. B o t h these trends appear i n B u j n o w ­ o c h r e , v e r m i l l i o n , a z u r e a n d rose. A c h a r a c t e r i s t i c ska's w o r k , h e r n a t u r a l i n c l i n a t i o n b e i n g towards feature of his a r t is t h a t h e p a i n t e d a l a p r i m a , w i t h ­ i l l u s t r a t i o n . S h e takes h e r m o t i f s f r o m t h e w o r l d i n out m a k i n g a d r a w i n g first. w h i c h she l i v e s , a n d i n h e r best w o r k ( „ R o a d t h r o u g h t h e V i l l a g e " f i g . 7) s h e h a s f o u n d a n a r t i s t i c i n ­ I n t h e arrangement o f t h e various pictures there terpretation suited t o the technique a n d w o r k m a n s h i p is n o c o n t i n u i t y , e i t h e r i n c o m p o s i t i o n o r i n n a r r a t i v e . of t h e c a r p e t s . I n s o m e o t h e r o f h e r c a r p e t s s h e O n e c a n o n l y d i s t i n g u i s h series o f s u b j e c t s : scenes reverts to naturalism a n d the narrative element f r o m t h e circus, h u n t i n g , a n d t h e fair, i m a g i n a t i v e confuses t h e o r d e r o f t h e c o m p o s i t i o n ( „ B e e - h i v e s i n f o l k p i c t u r e s , peasants a n d lords a n d pictures of t h e O r c h a r d " f i g . 11). S e e i n g t h e d a n g e r t h r e a t e n i n g a n i m a l s . T h e a u t h o r discusses b r o a d l y these series Bujnowska, t h e M i n i s t r y o f Culture and A r t took a n of p i c t u r e s a t t h e s a m e t i m e p o i n t i n g t o t h e s o u r c e interest i n her, ensuring h e r advice f r o m plastic of i n s p i r a t i o n d r a w n f r o m t h e w o r l d i n w h i c h t h e artists. A n i m p o r t a n t role w a s played here b y P r o ­ a r t i s t l i v e d ( v i s i t s t o t h e c i r c u s , scenes a n d p e o p l e fessor E . Plutyńska, w h o h e l p e d B u j n o w s k a t o m a s t e r f r o m h i s life, f o l k l o r e , t h e beliefs o r general m o r a l the laws of w o r k m a n s h i p , teaching h e r the t r a d i t i o n a l t e n d e n c e s o f those t i m e s , f o r i n s t a n c e , t h e c o n d e m ­ colour technique a n d t h e principles of composition, n a t i o n o f d r u n k e n n e s s ) . O n t h e basis o f t h i s a n a l y s i s , Bujnowska's r i c h inventiveness enabled her to depart M r S e w e r y n describes t h e a r t i s t a s : a r e p o r t e r - c a r i ­ f r o m t h e o l d forms a n d create h e r o w n k i n d of caturist, a moralist a n d lampooner. Elsewhere, h e stresses h i s t a l e n t as a p o r t r a i t p a i n t e r ( f i g . 2). „ I n c a r p e t . I n t u r n , h e r w o r k h a d a n i n f l u e n c e o n t h e o t h e r w e a v e r s o f t h e Sokółka r e g i o n w h o h a d a l r e a d y t h i s w o r k o n e c a n see t h e d e v e l o p m e n t o f t h e a r t i s t — learned good w o r k m a n s h i p (thanks t o Professor P l u writes the author i n conclusion — f r o m the p r i m i t i v e tynska's m a n y years w o r k among them). I n several vision characteristic of a child's drawings, t h r o u g h cases t h e y i m i t a t e d B u j n o w s k a ' s s u b j e c t c o m p o s i t i o n s d r a w i n g s f r o m n a t u r e , t o pictures based on t h e w o r l d a l m o s t t o t h e l e t t e r ( f i g . 8) w h i l e i n o t h e r c a r p e t s as t h e a r t i s t s a w a n d r e m e m b e r e d i t and finally t h e y h a v e m a d e , o n e c a n see i n t e r e s t i n g v e r s i o n s o f paintings f r o m his imagination". m o t i f s t a k e n f r o m B u j n o w s k a ' s w o r k ( f i g . 23). Aleksander DOUBLE Blachowski CARPET - DOMINIKA BUJNOWSKA, WEAVER Double-sided carpets a r e k n o w n i n Scandinavia, L i t h u a n i a , a n d i n some n o r t h eastern regions of P o ­ l a n d and a r e made both f o r the villager's themselves a n d f o r t h e t o w n s . T h o s e m a d e f o r use i n t h e v i l l a g e s are i n f l u e n c e d b y factory m a d e carpets, w h i l e t h e carpets m a d e f o r t h e t o w n s contain m o r e t r a d i t i o n a l elements (both w i t h regard to workmanship a n d motifs), a n d inventiveness on the p a r t of the weavers. A m o n g t h e most i n t e r e s t i n g o f these w e a v e r s is D o ­ m i n i k a B u j n o w s k a . B o r n i n 1903 i n Białystok d i s t r i c t , she has b e e n w e a v i n g s i n c e h e r c h i l d h o o d , b u t l e a r n t the various techniques of carpet w e a v i n g i n a vocat­ i o n a l s c h o o l a t a c o n v e n t (1928 t o 1930). A f t e r 1930 Norbert Lippoczy - OSKWAREK PAINTS AGAIN Norbert Lippoczy, a w e l l known collector of p a i n t i n g s o n glass, w e l c o m e s i n h i s a r t i c l e t h e r e t u r n to creative w o r k of K a r o l Oskwarek, w h o abandoned p a i n t i n g i n 1939, because h i s f i n e w o r k s w e r e c o n ­ sidered a faked i m i t a t i o n o f ancient f o l k paintings. I n t h e y e a r s 1930—39 h e p a i n t e d a n o n y m o u s l y a n d then stopped h i s creative w o r k altogether. E n c o u r a g e d b y t h e assistance o f t h e State a f t e r the war, he resumed his w o r k a n d took part i n a competition and exhibition of Podhale art. Norbert Lippoczy considers O s k w a r e k t h e most distinguished contemporary continuator of o l d popular glass painting. 127 �Franciszek CENCES Kotula EMILIA — FOLLOWING HER CHMIEL (REMINIS­ DEATH) T h e a u t h o r g i v e s a p e n p o r t r a i t of E m i l i a C h m i e l , the f o l k sculptress f r o m Rzeszów Voivodship, who died recently. E m i l i a C h m i e l began her artistic w o r k f r o m p a i n t i n g t h e pots m a d e b y her h u s b a n d . E n ­ c o u r a g e d b y h e r success, she b e g a n t o m a k e toys i n clay. I n h e r h a r d life, the t u r n i n g p o i n t was the p r i z e she w o n a t a n e x h i b i t i o n o f f o l k a r t i n Ł a ń c u t i n 1947. H e r success d i d n o t s p o i l t h e a r t i s t . U n t i l t h e e n d she r e t a i n e d h e r i n d i v i d u a l i t y as maker of c e r a m i c f i g u r e s c o m b i n i n g t h e t r u t h a b o u t l i f e w i t h a sense of s c u l p t i n g t e c h n i q u e . Roman Reinfuss COMPETITION. - THE XV POST-WAR CRIB The annual crib competition i n Cracow was m a r ­ k e d f o r t h e l a r g e n u m b e r of e n t r i e s a n d t h e i r v a r i e t y . I t w a s s u r p r i s i n g h o w m a n y c r i b s w i t h stages f o r n a t i v i t y scenes w e r e e n t e r e d as t h e y h a v e b e e n a r a r e t h i n g d u r i n g recent years. T h e j u r y a w a r d e d t w o e q u a l f i r s t p r i z e s to W ł a ­ dysław W i a t r a n d Zdzisław D u d z i k . T h e f o r m e r f o r a c r i b s t a n d i n g out f r o m t h e others w i t h its excellent proportions, beautiful colour scheme a n d carefully finished decorative detail and the latter — for c o r r e c t a r c h i t e c t u r e a n d t h e b e a u t i f u l c o l l e c t i o n of p u p p e t s (fig. 5). Particular interest was aroused by old Tomasz Łata f r o m a P o d h a l e village, w h o entered a t y p i c a l r u r a l crib, primitive, but equipped w i t h mechanism f o r m o v i n g t h e p u p p e t s ( f i g . 1, 2). A . Wojciechowski (fig. 4) a n d Z. G o d y r i m a d e a n a t t e m p t to o v e r c o m e t h e f l a t n e s s t y p i c a l of m o s t c r i b s , a n d A d a m B u j a k , i n s e e k i n g a n e w f o r m , t o o k as h i s s t a r t i n g p o i n t t h e three-tower a r m s of C r a c o w , O n t h e o c c a s i o n of the jubilee crib competition, the author recalls t h a t d u r i n g t h e p a s t 15 y e a r s a t o t a l of 528 c r i b s had been entered for the competitions, and the n u m ­ b e r of c r i b m a k e r s w a s 216, o u t of w h i c h h a l f w e r e manual workers. Anna VENIR Kunczyiiska - FOLK COMPETITION IN AND ARTISTIC SOU­ BYDGOSZCZ. As the f o l k art m o v e m e n t develops, the need f o r s o u v e n i r a r t i c l e s is g r o w i n g . I n c o n n e c t i o n w i t h t h i s , a competition for f o l k and artistic souvenirs from Bydgoszcz V o i v o d s h i p was organized i n December, 1959. The competition d i d not b r i n g the expected results. The entries represented, above a l l , folk a r t not suited f o r „souvenirs" w h i l e a m o n g the t y p i c a l souvenir t y p e of w o r k there was a lot of cheap t r a s h . O n l y the painted ceramic w a r e f r o m the factory i n Wloclaw e k is w o r t h y of m e n t i o n (fig. 5). T h i s w a s t h e f i r s t c o m p e t i t i o n of i t s k i n d i n t h i s p a r t o f P o l a n d a n d the participants d i d not really understand w h a t was r e q u i r e d of t h e m . O n the other h a n d , the c o m p e t i t i o n was an interesting r e v i e w of the m o d e r n f o l k a r t of t h a t r e g i o n , a n d brought to l i g h t some new a r t i s t s , a b o v e a l l , t h e s c u l p t o r s F. M a i k ( f i g . 2) a n d K . Z i o m k o ( f i g . 7) a n d K . P o l a n k i e w i c z ( f i g . 6), Z . L e wandowska a n d A . S z e w c z y k ( f i g . 9) w h o entered embroidery. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62b6dd8c039b517cb5c8c0fe07a262a9.pdf cab75c39556575b1bd5f6b72275a6041 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3745 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3517 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E Ś Ć Jerzy P i e t r u s i ń s k i Małopolskie (Materiały Roman Reinfuss Sztuka ludowa (notatki Vladimir Scheufler Franciszek Henryk bohomazy i u w a g i do z w Wincenty Świątkowski Starodawny Tadeusz S e w e r y n Z haft archiwum w na Jaskier — 1959 r.) ziemiach 155 czeskich rzeźbiarz . . . 163 zabawek . . 168 łowicki 172 historycznego: Garncarze i kaflarze w K r a k o w i e XIX Olga Mulkiewicz Franciszek List Bazielich I . P. do ludowej Pogórzan Gorlickich 179 redakcji: czy Podgórzanie Rabotnowa, W. Narodnaja Ja. 185 Jakowlewa: Wysziwka Russkaja 186 Kronika Summary of I I połowie 176 sztuki Pogórzanie Barbara w wieku Wystawa Kotula 131 Czechosłowacji podróży Czarna ceramika Kotula epilogu malarstwa ikon) 188 articles . , 190 Na okładce: Kobylica do strugania gontów. Wyk. Jakub Migacz. Gródek, pow. Gorlice. Fot. Jan Świderski. Na stronie tytułowej: Fragment ikony: „Sw. Mi­ kołaj", II poł. XVII w. Muzeum Narodowe w Krakowie. Fot. Jan Swiderski. osrć �polska sztuka ludowa KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI PAN ROK XIV 1960 NR 3 �KOMITET Mgr mgr prof, prof, prof, REDAKCYJNY Aleksander Jackowski, Kazimierz Pietkiewicz, dr Ksawery Piwocki, dr Roman Reimfuss, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, dr R o m a n R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr J adwiga Jarnuszkiewicz, redaktor działu: mgr A n ­ na Kunczyńska, redaktor techniczny: M a r i a K r u k o w ­ ska, okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. T ł u m a c z : Doris Ronowicz. Red.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 26. Wyd. i administr.: PP. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cc8e0575791ab29d2138b7024c32208f.pdf eca66c141cc33c7828e7b88632efd11d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2033 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Subject The topic of the resource kultura ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1887 Title A name given to the resource Poglądy i dyskusje / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.176-218 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 III. POGLĄDY I DYSKUSJE Od redaktora. Formułowanie poglądów w istotnych i aktualnych sprawach, wymiana opinii, polemika, to niezwykle ważne elementy życia naukowego. Przez wiele ostatnich lat były one nieobecne, nie tylkozresztą wśród etnologów - profesjonalistów i ludzi zainteresowanych etnologią ale również w innych środowiskach naukowych w kraju, lub też przenoszono je do wąskich, zamkniętych kręgów. Przyczyny polityczne, które powodowały, że zaniechanie ich traktowano przez wiele lat jako zabezpieczenie własnego, jednostkowego bezpieczeństwa lub formę samoobrony całego środowiska, już zanikły. Pozostał nawyk nie wypowiadania się na temat zagadnień istotnych i aktualnych oraz niechęć przed podejmowaniem dyskusji, które powodują z kolei dalszą nieobecność krytyki naukowej a także brak umiejętności prowadzenia polemiki. Stworzenie warunków wymiany i ścierania się poglądów to ważne zadanie czasopisma naukowego. "Lud", w trakcie swojej wieloletniej historii, zadanie to spełnił w ograni.czonym tylko zakresie. Rzecz to interesująca i godna zastanowienia. Zapewne wpłynął na to charakter pisma - organu towarzystwa naukowego, stawiającego sobie za cel raczej integrację środowiska ludzi zainteresowanych zagadnieniami etnologicznymi. Inną przyczyną mógł być długi cykl produkcyjny i nieregularność ukazywania się. Dział "Polemika" pojawia się co prawda już w trzecim tomie pisma z roku 1897 a później w latach dwudziestych i ostatnio w roku 1965. Stosunkowo niedawno, bo w roku 1984, wyróżniono, w jednym tylko tomie, dział "Materiały i dyskusje". Polemiki jednakże były wywoływane na ogół sporami na tematy szczegółowe, inicjowanymi często nie przez etnologów. Zabrakło zachęty ze strony pisma do wypowiadania poglądów w formie innej niż artykuły i recenzje i podejmowania dyskusji, ktĆ)re uznano by za ważne. Powołując dział "Poglądy i dyskusje", z silnym postanowieniem utrzymania go na stałe, pragniemy wyostrzyć uwagę w sprawach związanych z naszą dyscypliną i naszym środowiskiem i przyspieszyć wymianę poglądów. Liczymy na zainteresowanie tym działem i prosimy o udział w jego tworzeniu. Oczekujemy wypowiedzi raczej krótkich, nie przekraczających czterech stron maszynopisu. Jednym ze sposobów ujawniania poglądów jest ankieta. Z dobrym skutkiem ankietę wykorzystała Redakcja "Polskiej Sztuki Ludowej" rozsyłając w roku 1980 pytania w sprawach podstawowych: co to jest etnografia, jakie miejsce zajmuje w etnografii problematyka badań nad kulturą artystyczną ludu, jaka jest przyszłość etnografii? Ankieta wzbudziła duże zainteresowanie a opublikowane w rokn 1981 odpO\vi.edzi pozostaną cennym świadectwem ówczesnego myślenia. Postanowiliśmy powtórzyć procedurę i w roku 1989 rozesłaliśmy ankietę z pytaniami na �176 temat "kultury ludowej". Uznaliśmy, że właśnie ten termin odgrywał i nadal odgrywa ważną rolę w polskiej etnologii. Ankieta zawierała trzy pytania: 1. Jak rozumiesz pojęcie "kultura ludowa"; 2. Jak oceniasz rozumienie i zastosowanie tego terminu w etnografii, etnologii, folklorystyce, antropologii kulturowej i społecznej innych krajów; 3. Jakie widzisz możliwości utrzymania i stosowania pojęcia "kultura ludowa" w przyszłym rozwoju etnografii/etnologii? Odpowiedzi uzyskaliśmy niewiele. Przyczyną tego może być niewiara w możliwość zadowalającej konceptualizacji tego pojęcia i zdefiniowania terminu, obarczonego tak wieloma zaszłościami i obciążeniami. Vlszystkie wypowiedzi wskazują jednak na żywotność terminu, który zapewne będzie przedmiotem wielu dalszych studiów. Z myślą o owych dalszych rozważaniach publikujemy materiał uzyskany w wyniku ankiety. Zabierających głos przepraszam za tak długie przetrzymywanie ich odpowiedzi spowodowane trudnościami w terminO'.vym wydawaniu "Ludu". Zapraszam do zabierania głosu na łamach nowo utworzonego działu "Poglądy i dyskusje". Zbigniew Jasiewicz * A. DYSKUSJA BARBARA WOKÓŁ POJĘCIA "KULTURA LUDOWA". ODPOWIEDZI NA ANKIETĘ BAZIELICH KULTURA LUDOWA Wszyscy zdajemy sobie sprawę, że pojęcie kultury ludowej na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci ulega przewartościowaniu zarówno pod względem treści jak i zakresu. Wzbogaciło się i poszerzyło pojęcie samej kultury i jej definicje, jak też rozumienie ludu już nie tylko w kontekście warstwy chłopskiej i zamieszkiwanego przez nią obszaru wsi. Grupuje on bowiem obecnie ludzi żyjących tu z rolnictwa, czy innego typu gospodarki, na przykład hodowlanej, ale także chłopów-robotników i robotników, a nawet ludzi z wyższym wykształceniem - inteligentów, szukających na wsi możliwości egzystencji z racjonalnie prowadzonej gospodarki lub traktujących wieś jako miejsce zamieszkania. Tym sposobem znacznie szybciej niż w okresie gospodarki pańszczyźnianej i pouwłaszczeniowej przenikają tutaj, wraz z ogólnodostępnymi środkami masowego przekazu (radio, prasa, książka, tv), wszelkie nowości, innowacje, możliwości udoskonaleń technicznych oraz wiadomości wpływające na rozwój świadomości i światopoglądu. Dokonuje się śmielsza i szybsza ocena krytyczna dotychczasowego i starego porządku panują- �177 cego na wsi, jaki istniał w wielu rejonach kraju jeszcze w pierwszych latach po drugiej wojnie światowej. Stąd w tym pierwszym okresie otwartości na zmiany i nowoczesność negatywny stosunek do tradycji danego ludu (w tradycyjnym rozumieniu) zachwiał także pojęciami przyjętymi w nauce i skłonił do nowego spojrzenia i oceny dokonujących się przemian oraz podjęcia próby nowych interpretacji i definicji. W tym kontekście pojmowanie takich określeń jak sztuka ludowa, strój ludowy zdają się anachroniczne, bo życie maluje ich obraz w zupełnie innym świetle, niż do tej pory. Dlatego słuszne, przynajmniej na razie, wydaje się rozgraniczenie w tych pojęciach przeszłości od teraźniejszości, czyli posługiwanie się na przykład terminami "tradycyjna" i "współczesna" kultura, sztuka, strój, muzyka, budownictwo itp. ludowe, przez co zespół treści związanych z pojęciem lud w kontekście określonego czasu będzie bardziej czytelny. Wiąże się z tym jednak jeszcze jedno, bardzo istotne zagadnienie, a mianowicie pojęcie tradycji i jej miejsce oraz rola i stosunek "ludu" do jej wartości i znaczenia w życiu. W przypadku absolutnej jej negacji, wszelkie novum będzie miało charakter zjawiska, czy fenomenu, które dopiero w perspektywie czasu zasłużyły sobie na odpowiednią ocenę. Dopóki więc funkcjonuje przekaz jako dziedzictwo pokoleń, przetrwałe w mniejszym bądź większym stopniu, ale się uzewnętrzniające i wyodrębniające jakąś grupę czy region, można mówić o kulturze ludowej, stroju, sztuce, tańcu i o ich autentyzmie, w przeciwieństwie do takich zjawisk jak folkloryzm, styl ludowy itp. Pragnę tutaj dodać, że kulturę ludową pojmuję nie jako minioną przeszłość, ale łącznie z tradycją ciągle żywą i zmieniającą się, to znaczy, wzbogacaną o nowe treści i formy, stosownie do istniejących warunków i potrzeb życiowych. Należy przy tym rozgraniczyć to, co rozumie się przez pojęcie "kultura ludowa" od tego czym ona jest w istocie, o czym zasygnalizowano częściowo w toku powyższego wywodu. Myślę też, że w tym świetle utrzymanie i stosowanie pojęcia "kultura ludowa" i jej pochodnych zarówno w odniesieniu do naszego kraju, jak też krajów europejskich i innych ma rację bytu w nauce na przyszłość. SIedząc literaturę etnograficzną dotyczącą kultury ludowej krajów europejskich, zwłaszcza w zakresie sztuki i strojów ludowych, odnoszę wrażenie, że rozumienie i zastosowanie tych terminów uzależnione jest od zjawisk opisanych poprzednio. Wiele zależy od tego, w jakim stopniu tradycyjna kultura funkcjonuje w danym kraju i jaką odgrywa rolę w życiu społecznym. W Jugosławii, gdzie na przykład w Macedonii, Czarnogórze, Bośni-Hercegowinie, Serbii, Chorwacji, pomimo rozwijającego się przemysłu i turystyki na europejską skalę, przeciętny mieszkaniec wsi niewiele się wychyla poza dotychczasowe normy zachowań, obyczaje i formy pracy, główna uwaga badaczy koncentruje się wokół 12 Lud t. LXXIV �178 kultury tradycyjnej. W związku z tym zarówno samo pojęcie kultury, jak i ludu, nie budzą tylu wątpliwości i dyskusji, co na przykład w naszym kraju. Natomiast w Słowenii, gdzie stare formy życia (lecz nie we wszystkich dziedzinach) częściowo się przeżywają, więcej uwagi poświęca się badaniom kultury duchowej i społecznej oraz zjawisk z pogranicza zainteresowań etnografii i socjologii, przy czym pojęcie lud rozumie się tutaj w kontekście współczesnych przemian społecznych (oprócz chłopów-robotników jest tutaj duży procent gastarbeiterów). W krajach skandynawskich, zwłaszcza w Norwegii, pomimo wysokiej stopy życiowej, oddalone od siebie farmy i osady żyją często w głęboko zakorzenionej rodzinnej tradycji i pojęcie "lud", nie tylko w odniesieniu do mieszkańców prowincji, funkcjonuje tutaj nadal, do czego przyznają się nawet mieszkańcy miast, akcentując to brzmieniem języka, elementami w wystroju wnętrza mieszkalnego, uprawianym rękodziełem, strojami noszonymi podczas uroczystości państwowych, grupowych czy rodzinnych. Lud ma tutaj wymiar w rozumieniu tradycyjnym i współczesnym. Innym przykładem jeszcze mogą być Austriacy i Niemcy. Patrząc na nich przez pryzmat stroju, pomimo wysokiej technizacji produkcji rolnej i całego życia w obrębie gospodarstwa wiejskiego, widać daleko- i głębokosiężne macki kultury chłopskiej, tradycji, regionalnej odrębności itp. Wprawdzie wynika to z wielu specyficznych przyczyn, niemniej jednak kultura ludowa, jako Volkskunde, Volkskunst, Volkstracht itd. żyje i funkcjonuje. * MICHAL BUCHOWSKI KULTURA LUDOWA - MIT CZY RZECZYWISTOSC? W swej krótkiej wypowiedzi chciałbym jedynie zwrócić uwagę na pewien nie do kOlka uświadamiany aspekt dotyczący statusu pojęcia "kultura ludowa". Za wyrażanym przeze mnie poglądem przemawiają zarówno argumenty natury historycznej, jak również niektóre ustalenia z dziedziny szer(\ko pojmowanej filozofii poznania naukowego. Moja odpowiedż na ankietę odnosi się pośrednio - jak będzie można się przekonać - do jej pytań: pierwszego i trzeciego. Termin "kultura ludowa" uchodzi w powszechnej opinii za jeden z podstawowych elementów wyznaczających przedmiot badań etnografii, w szczególności tego jej nurtu, który utożsamiać można z niemieckir) Volkskunde, a więc dysLypliny zajmującej się ..., ano właśnie: kulturą ludową społeczeństw nowożytnoeuropejskich (cywilizowanych). Ow przed- �179 miot badań decyduje w znacznej mierze o osobliwości naszej dyscypliny. Nietrudno zauważyć, że określając przedmiot owych zainteresowań pozostajemy więźniami wypracowanego i dopracowywanego przez samą tę dyscyplinę pojęcia. Pojęcie to nie stanowiło wszakże nigdy jednolicie zdefiniowanej i rozumianej całości. Przyglądając się jego historii dojść można do wniosku, iż mówić tu raczej trzeba, parafrazując tytuł jednego z artykułów Jacka Goody'ego na temat obrzędów, o luźno zdefiniowanych przemyśleniach na luźno określony temat. Stosunkowo najbardziej klarowną sytuację mieli badacze, których dziś uznajemy za pionierów etnografii. Oni sami bowiem, swoimi pracami poniekąd, wyznaczali przedmiot swych zainteresowal1, a tym samym "definiowali" pojęcie kultury ludowej. Prostym jej kryterium było miejsce i środowisko jej funkcjonowania, nieelitarna proweniencja jej nosicieli. To co ludovv'e było przede wszystkim tym, co wiejskie i chłopskie. Z ukutym w warunkach romantyzmu i pozytywizmu oraz we właściwy dla ubiegłego wieku sposób pojęciem, będącym jednocześnie wyznacznikiem przedmiotowym, dryfuje etnografia przez kilkanaście już dziesięcioleci. Rzecz jasna lata te nie oznaczały, bo oznaczać nie mogły, całkowitej stagnacji pojęcia. Pierwsze dekady naszego stulecia charakteryzują wszak podejmowane z różnych stanowisk teoretycznych próby dookreślenia pojęcia kultury ludowej oraz jej cech charakterystycznych (por. chociażby prace Bystronia, Poniatowskiego, Moszyńskiego, Fischera, Czarnowskiego). Niemniej, w warstwie deskrypcyjnej, nieodmiennie sięgano do elementów kultury przynależnych z tych punktów widzenia do środowiska wiejskiego, zwłaszcza kultury chłopskiej, jako pewnej instancji odwoławczej dla proponowanych wizji "kultury ludowej". W miarę upływu czasu podkreślano również palący problem dostrzeganych gołym okiem przekształceń kontekstu społeczno-ekonomicznego, który pojmowaną w klasyczny jeszcze sposób kulturę wytwarzał. Stąd pojawiające się apele o rejestrację ginącego świata. Dalszy rozwój doprowadził w konsekwencji do sytuacji, kiedy to etnografowie ratowali jakby swój obszar zainteresowań poprzez zabieg porównywania zmieniającej się "rzeczywistości". Efektem tego typu podejścia były(są) wszelkie studia nad procesami przeobrażeń, zmian, przekształceń, przemian itp. W swej uproszczonej postaci jest to zresztą podejście bardzo wygodne w stosowaniu - wystarczy bowiem zestawienie dwóch obrazów, tradycyjnego i współczesnego (uzyskiwanego w wyniku własnych obserwacji), by odszukać różnice między nimi a następnie próbować zinterpretować ich zaistnienie. Lecz nie jest to, rzecz pros b, ostatni etap rozwoju studiów etnograficznych nad tzw. kulturą ludową. Następnej ich fazy upatrywać można w pracach autoróv\' kwestionu jących adeklvatność wyohrażeń na temat �180 treści wiązanych z tą kategorią. Badacze tej generacji wykazują między innymi, że samo w sobie pojęcie jest wytworem pewnej iluzji budowanej ze zdarzeń i zjawisk pochodzących w gruncie rzeczy z różnych regionów, kontekstów społecznych a nawet i epok. Co więcej, błędne jest wyobrażanie sobie tradycyjnej kultury ludowej jako pewnego utrwalonego w klatce filmowej nieruchomego obrazu. "Zdjęcie" takie przedstawia sobą bowiem jedynie postulowaną przez badaczy martwą "rzeczywistość", która podlega przecież nieustającej ewolucji. Obowiązujące do czasów nam współczesnych pojęcie kultury ludowej to - zdaniem tych badaczy - pewien mit, Który należy zdpmaskowaf:. Do wysunif,'tych przez nich obiekcji w stosunku do stanowisk zastanych dodać by można, że uzyskiwane w ramach tych ostatnich obrazy kultury, to nie tylko swego rodzaju collage wynikły z pomieszania terytorialno-czasowego, ale również imputacji kategorii badawczych podzielanych przez etnografów kulturze badanej. W swych poszukiwaniach etnografowie ci skierowują się ku odnajdywaniu mechanizmów funkcjonowania kultury typu ludowego, w szczególności myślenia typu ludowego. Zreinterpretowane przez nich pojęcie kultury ludowej służy jako pewien punkt odniesienia dla analizy zjawisk występujących w kontekstach, które przedtem żadną miarą nie mieściły się w parametrach ludowości. Zakres przedmiotowy etnografii poszerzony zostaje tym samym na kulturę masową, ruchy społeczne i kontestatorskie, manifestacje, strajki itd. Aktualizacja problematyki stanowi zapewne jedno z wyjść ze ślepej uliczki, w jakiej znalazła się dyskutowana dyscyplina sterowana klasycznym jeszcze paradygmatem badawczym oraz pojęciem "ludowości". Ostatnie z omówionych podejść do problematyki kultury ludowej przyczyniło się zarazem pośrednio do podważenia panujących wciąż jeszcze pozytywistycznych w swym duchu przekonań, że istnieje prosta relacja łącząca nasze pojęcia z wydarzeniami lub przedmiotami w świecie zewnętrznym, iż wcale nie musi to być relacja odzwierciedlania. Już sama sugestia, iż dotychczasowe przedstawienie kultury ludowej nie jest wcale adekwatne, skłaniać może do tego typu konkluzji. Spróbujmy zatem poniżej w pełni wykorzystać tę przesłankę po to, by móc wszystkim piszącym na temat "kultury ludowej" uświadomić status wyrażanych przez nich sądów. Otóż ten krótki zarys ewolucji sposobów traktowania naszego pojęcia pokazuje wyraźnie, że wiązane z nim treści zmieniają się historycznie, a nie są żadną raz na zawsze ustanowioną konstelacją cech bądź zjawisk. Nie można więc mówić, na przykład, o kategoriach tradycyjnej kultury ludowej, która miałaby swoje jednoznaczne i na trwałe zidentyfikowane odniesienie przedmiotowe. Innymi słowy, jest to dla nas jedynie pewna kategoria badawcza, z której pomocą usiłujemy dokonać �131 konceptualizacji świata takiego, jaki postrzegamy (jaki on nam się jawi). Wiązane z tą kategorią wartości ulegają przekształceniu wraz ze zmiar:ą naszych zapatrywań badawczych. Zmi.any w rozumieniu tego heurystycznego narzędzia analitycznego i konceptualnego zarazem to jakby rez'lltat ciągłej konfrontacji formujących się nowych prób ujęcia przedmiotu badań (wycinka "rzeczywistości") z wyobrażeniami zastanymi, to jakby efekt dialogu bądź uzgadniania sensów, by użyć tego hermeneutycznego i postmodernistycznego wyrażenia, między naszymi "obserwacjami" i wyobrażeniami a przedmiotem naszych badarl. W skład tego przedmiotu wchodzą także uprzednie teorie i obrazy "kultury (ludowej)". Nie możemy tym samym uznać pojęcia owej kultury za korespondującego wprost ze zbiorem "nagich faktów" mających składać się w swej surnie na osobliwą jakość społeczno-kulturowej "rzeczywistości", ale o naszych wyobrażeniach na temat treści wiązanych z pojęciem określanym mianem "kultury ludowej". W ten sposób, odpowiadając na pytanie o rozumienie pojęcia "kultury ludowej" powiedzieć można, że każdorazowo będzie to rozumienie właściwe odpowiedniej formacji intelektualno-teoretycznej, kształtującej się w ten swoiście "dialektyczny" sposób i zawsze w nawiązaniu do pojęć zastanych. Odpowiadając na pytanie a możliwość utrzymania tego pojęcia w przyszłości zaznaczę tylko, że będzie ono możliwe wówczas, gdy w następnej fazie swego rozwoju etnografia uzna to pojęcie za niezbędne dla konceptualizacji przedmiotu badań; zapewne jednak będzie to już rozumienie "ludowości" ("kultury ludowej") odmienne od współczesnych, przetransformowane odpowiednio do potrzeb teoretycznych swych czasów. Na koniec wreszcie odpowiedzieć można na pytanie postawione w tytule tej wypowiedzi. "Kultura ludowa" nie jest ani mitem, ani rzeczywistością. Mitem jest tylko wyobrażanie sobie, iż nasze pojęcie jest odzwierciedleniem rzeczywistości, podczas gdy jest ono abstrakcyjnym sposobem porządkowania postrzeganego przez nas świata. Rzeczywistością jest właśnie jedynie to, iż pojęcie "kultura ludowa" stanowi sposób konceptualizacji postrzeganej przez nas "rzeczywistości". * JAN GRAD KULTURA LUDOWA -- KULTURA CHŁOPSKA - KULTURA WSI Umieszczone w tytule niniejszych rozważań pojęcia w takim właśnie zestawieniu wyrażać mają problem przedmiotu badań współczesnej etnografii. Zastanawiając się nad sposobami ich użycia w praktyce badaw- �182 czej naszej dyscypliny chciałbym dojść do sformułowania wniosków, co do aktualnych zainteresowań poznawczych nauki etnograficznej, a w szczególności określić "możliwości utrzymania i stosowania pojęcia "kultura ludowa" w przyszłym rozwoju etnografii (etnologii)". Zauważyć już w tym miejscu należy, że sposób rozumienia kultury ludowej rozstrzyga już właściwie tę ostatnią kwestię. Wielce interesujące i instruktywne byłoby prześledzenie obecnych zasto::-owań pojęcia "kultura ludowa" na terenie etnologii w innych krajach i dokonanie analizy porównawczej. Nie podejmuję jednak tego zadania z braku dostatecznej wiedzy w tym zakresie. Opracowanie tego zagadnienia pozostawiam badaczom posiadającym odpowiednie rozeznanie w tym względzie. Przejdźmy zatem do rozpatrzenia rzeczonego pojęcia na gruncie etnografii polskiej. "Kultura ludowa" jest podstawowym pojęciem etnografii określającym jej ustalony historycznie przedmiot badań. Sposób rozumienia obu członów tego złożonego terminu wyznacza zarówno zakres zjawisk społecznych włączanych do sfery kultury, jak i typy (typ) zbiorowości ludzkich, w których ramach zjawiska te poddaje się penetracji poznawczej. Tocząca się od wielu lat dyskusja nad nim koncentrowała się wokół problemu, czy stosować go należy do pewnej historycznej już rzeczywistości kulturowej społeczności obejmowanych mianem "ludu" czy też można go traktować jako nazwę ponadczasowo określającą system kulturowy zrelatywizowany do odnośnych zbiorowości analogicznie jak terminy "kultura narodowa", "kultura polska", "kultura robotnicza". W tym przypadku istotne jest tylko to, że jest to zawsze określenie kultury tych właśnie a nie innych społeczności. Jakościowe zmiany zachodzące w jej obrębie, nawet takie, które całkowicie ją przeobrażają nie mogą być powodem zmiany terminu ją oznaczającego. Co najwyżej można tu używać różnych wyrażeń charakteryzujących dane stadium rozwojowe rzeczonego systemu kulturowego. Taki sens właśnie ma funkcjonujący w etnografii zwrot "tradycyjna kultura ludowa". Badacze kwestionujący zasadność stosowania terminu "kultura ludowa" do badanej postaci kultury zbiorowości wiejskich rezerwują go wyłącznie do tego tradycyjnego, "zamkniętego" stadium kultury ludowej. Chcieliby aby była to nazwa tylko pewnego t y P u k u l t u r y, wyraźnie się wyodrębniającego, posiadającego inne cechy. Argumentują, że radykalna zmiana tych cech prowadzi do ukonstytuowania się o d m i e n n e g o typu kultury, o innych "parametrach" chociaż będącego w pewnym zakresie kontynuacją kultury zastanej (poprzedzającego ją stanu kultury). Chociaż zbiorowy podmiot obu typów kultur pozostaje ten sam, "współczesna kultura ludowa" różni się zdecydowanie od "tradycyjnej kultury ludowej". Wynika stąd konieczność znalezienia dlań oddzielnego określenia i odpowied- �183 niego jego zdefiniowania. Nie proponuje się tu modyfikacji funkcjonującej definicji kultury ludowej, tak aby odnosiła się ona do nowej, aktualnej rzeczywistości kulturowej wsi polskiej. Myślę, że słusznie, ponieważ z terminem "kultura ludowa" łączą się utrwalone w świadomości potocznej i praktyce badawczej etnografii intuicje znaczeniowe i skojarzenia, które należy respektować, aby nie wprowadzać niepożądanego zamieszania pojęciowego i niepotrzebnych nieporozumień utrudniających efektywną działalność poznawczą. Nie ulega jednak wątpliwości, że szereg kryjących się za dotychczasową definicją kultury ludowej założeń teoriokulturowych i rozstrzygnięć merytorycznych należałoby poddać daleko idącej rewizji. Argumentem na rzecz powyższego stanowiska jest ta okoliczność, że sam termin "lud" wychodzi już z powszechnego użycia i uważany jest za przestarzały, anachroniczny i "zużyty" poprzez jego ideologiczno-propagandowe i sloganowe wykorzystywanie. Jest to zresztą pojęcie potoczne i jako takie niedookreślone. Zbiorowości obejmowane mianem "ludu" to zarówno ogół mieszkańców danego terytorium (lud polski), społeczności lokalne (grupy etnograficzne) i plemienne (ludy łowieckie, ludy Afryki) oraz różne grupy ludności wchodzące w skład tzw. warstw niższych, inaczej "upośledzonych". Te ostatnie od czasów feudalnych tworzyli chłopi i mieszczaństwo. Wszelako spośród ludności miejskiej bierze się pod uwagę jedynie jej część najuboższą, zwaną niegdyś plebsem (miejskim), a reprezentowaną głównie przez zbiorowość drobnych wytwórców (rzemieślnicy) i najemnych pracowników. Praktycznie jednak etnografia koncentrowała swoje badania na kulturze chłopskiej, uzupełniając je fragmentarycznymi analizami kultury społeczności miasteczek mających jednak rolniczy charakter, oraz pewnych zjawisk rozgrywających się w sferze kultury robotniczej. Za swój zasadniczy przedmiot badań uważa się wszelako kulturę klasy chłopskiej. Kultura chłopska pozostaje do dziś niezmiennym przedmiotem bada!l etnografii. Określa ona specyfikę badawczą tej dyscypliny. Kultura ludowa - sądzę - jest to historycznie konieczne stadium rozwojowe kultury chłopskiej, zdeterminowane przez obiektywne warunki opartej na rolnictwie gospodarki naturalnej. Zależność od przyrody, od zjawisk w niej występujących, znajduje swoje odzwierciedlenie w światopoglądowych i magicznych wyobrażeniach dotyczących związków człowieka z przyrodą. Magiczne przekonania uzupełnione zostają przekazami religijnymi, współwystępując z nimi, bądź ulegając kontaminacji. Ludowy światopogląd ma więc charakter niejednorodny, magiczno-religijny. Wiąże on chłopskie czynności realizujące wartości praktyczne (techniczno-użytkowe) z określonymi wartościami światopoglądowymi nadając nadprzyrodzony, "mistyczny" sens chłopskiej dzia- �184 łalności gospodarczej (chłopskiej pracy). Innymi słowy waloryzuje ją światopoglądowo. Nie miejsce tu na szczegółowsze rozpatrywanie ludowego światopoglądu (kultury ludowej). Jest to notabene zadanie do zrealizowania przez etnografię, która nagromadziła wiele materiału empirycznego z tego zakresu, wykorzystując go jedynie do objawowej, powierzchownej charakterystyki kultury ludowej. Myślę tu o tego rodzaju analizach jakich dokonali w pewnej mierze L. Stomma, J. i R. Tomiccy, H. i W. BUl'sztowie. Wracając do kwestii rozumienia kultury ludowej podkreślić chciałbym, iż opowiadam się za stanowiskiem, uznającym kulturę ludow<l za "twór historyczny". Zdefiniowałbym ją następująco: Kultura ludowa to rustykalny system kulturowy (typ kultury) oparty na naturalnej gospodarce rolniczej i określony merytorycznie przez synkretyczny światopogląd magiczno-religijny, zorganizowany wokół przekonania o jedności świata przyrody i człowieka. "Zmierzch" ("rozpad") tej kultury polega w sferze światopoglądowej na, jak to nazywa M. Weber - "odczarowaniu" świata determinowanym przez zmieniające się obiektywne warunki społeczno-ekonomiczne. Jest to proces stopniowy, jeszcze trwający. Elementy tej pierwotnej wizji świata egzystują we współczesnym chłopskim światopoglądzie współistniejąc ze świeckimi przekazami wyznaczając wspólnie widzenie rzeczywistości. Siłą rzeczy cechuje je d'.lża niespójność. Ten właśnie współcześnie funkcjonujący społecznie (nie zaś deklarowany) światopogląd chłopów, szerzej chłopska świadomość społeczna, powinna być aktualnie głównym terenem eksploracji etnologicznej. Ona stanowi istotę kultury tej klasy społecznej, źródło respektowanych w niej norm i reguł kulturowych, ujawniających się w zachowaniach mieszkańców wsi. Tak ukierunkowane badania wymagają rzecz jasna innej perspektywy teoriokulturowej, odmiennego aparatu pojęciowego niż ten wypracowany przez tradycyjną etnografię. Ale jest to "koszt" modernizacji, jeśli nie chce być tylko dyscypliną muzealną, nauką o zabytkach, wytworach kultury ludowej. Jej unowocześnienie wymaga zmiany "współczynnika teoretyczno-metodologicznego". Konieczność tę uświadomić sobie łatwo, jeśli zważyć, że zmiany w rolniczej praktyce "materialnej" wykluczyły w znacznym zakresie z obszaru zainteresowań badawczych etnografii wytwory chłopskiej kultury techniczno-użytkowej, która stała się "nietradycyjna". Badania etnograficzne musiały się ograniczyć do sfery kultury symbolicznej (plastyka, literatura ludowa, muzyka, język, obyczaj, światopogląd). Jeśli wziąć pod uwagę fakty, że badania folkloru, tj. literatury ludowej, muzyki ludowej, tatlca, a także dialektów, gwar wymagają specjalnego rodzaju kompetencji (literaturoznawczych, muzykologicznych, choreograficznych, językoznawczych (dia- �185 lektologicznych) i że prowadzą je nie tyle etnografowie, co przedstawiciele innych dyscyplin humanistycznych, to dla tradycyjnie wykształconych adeptów nauki etnograficznej pozostaje obyczaj i światopogląd. Są to dwie sfery kultury odpowiedzialne za styl życia każdej grupy społecznej, a współczesną kulturę chłopską tak właśnie się ujmuje (por. "Słownik Etnologiczny"). Adekwatne wyjaśnianie ukształtowania się takiego a nie innego stylu życia (i wyjaśnianie zjawisk obyczajowych) wymaga uwzględnienia dwojakiego rodzaju czynników: (1) obiektywnych, tkwiących w sposobie produkcji i (2) światopoglądowych, których analiza potrzebuje innych pojęć, niż używane dotychczas w prostym opisie chłopskiego sposobu gospodarowania i wierzeń ludowych. Do odmiennego aparatu pojęciowego muszą także sięgać badacze zaj:mujący siG uczestnictwem w kulturze "wyższej" (narodówej, uniwersalnej) mieszkańców wsi. Jest to także ważny dla współczesnej etnografii obszar badań. Na tej płaszczyźnie spotyka się etnografia z socjologią kultury i socjologią wsi. Notabene sferę partycypacji w kulturze ludności wiejskiej najczęściej opatruje się terminem "kultura wsi", jakby dla odróżnienia autentycznej kultury chłopskiej regulującej "życie społeczne" chłopów od ich aktywności kulturalnej polegającej na udziale w zinstytucjonalizowanej praktyce upowszechniania kultury (uczestnictwa w kulutrze). Ujmując kulturę chłopską jako klasową odmianę kultury narodowej, składającą się z elementów ogólnonarodowych i specyficznych dla klasy chłopskiej, empirycznego określenia wymaga udział w niej elementów ogólnonarodowych, co nie było przedmiotem systematycznych analiz. Zajmowano się raczej relacjami "kultura ludowa - kultura narodowa". Jest to także istotna problematyka badawcza. Równocześnie można tropić wątki ludowe, chłopskie, (ludowe, chłopskie "wzory myślenia i czucia") w kulturach innych grup społecznych, ich asymilację i przetworzenie (np. u plebsu miejskiego i klasy robotniczej wywodzących się w pierwszym pokoleniu w całości z mieszkańców wsi). Podsumowując: w polu zainteresowań etnografii współczesnej winna się znaleźć: (1) kultura ludowa rozumiana jako historyczne (tradycyjne) stadium rozwojowe kultury chłopskiej, (2) współczesna kultura chłopska rozumiana ideacyjnie jako zespół faktycznie respektowanych norm i reguł kulturowych, a więc identyfikowana ze świadomością społeczną klasy chłopskiej biorącą udział w regulowaniu całokształtu jej praktyki społecznej, (3) uczestnictwo w kulturze ludności wiejskiej (nie tylko chłopów-rolników, ale i innych kategorii społeczno-zawodowych), ponadto (4) elementy ogólnonarodowe w kulturze chłopskiej (od kultury ludowej począwszy) i (5) tradycje ludowe (chłopskie) w kulturze innych zbio1'o-· wości społecznych. * �186 ALEKSANDER JACKOWSKI KULTURA LUDOWA - SZTUKA LUDOWA Stanisław Vincenz pisał: "Folk-lore, Volkskultur, civilisation, traditionelle, kultura wsi, oto częściowo przypadkowe, częściowo dowolne nazwy, które raczej wskazują nam okres, w którym powstały, niż istotę samej rzeczy. Cóż mówią one właściwie? Kierują nas ku treściom kulturalnym, które same w sobie trwają od wielu tysiącleci, ale pod wpływem podbojów, wszelkiej komunikacji, oświaty racjonalistycznej i szeroko stosowanej nauki wegetują zaledwie, zepchnięte do tzw. najniższych warstw społecznych, nie znających pisma i tradycji pisemnej [...]". Vincenz ma rację wskazując na związek między nazywającym a tym, co nazwane. Pojęcie kultury ludowej definiowane jest bowiem "z zewnątrz", z pozycji obserwatora. Jego wrażliwość i krąg widzenia wpływa na to, co dostrzega i czyni przedmiotem obserwacji, co opisuje, na co zwraca uwagę, czego zaś nie jest w stanie zauważyć. Historia pojęcia "kultura ludowa", to przede wszystkim historia tych, którzy patrzyli i nazywali. Nie mogło być inaczej. Warunkiem opisu odrębności jakiejś grupy jest uświadomienie sobie tej odrębności, a więc dystans. Z dystansu kultury alfabetycznej postrzegano ludową, analfabetyczną. Uogólniano jej cechy, zakres nadawany pojęciu, które - z kolei - zdefiniowane i wartościowane ideologicznie, zaczęło wpływać na postawę badającego, sterować jego zainteresowaniem. Relacje między nazywającym a nazywanym mogą stanowić interesujący przedmiot zainteresowań etnologa, jednak kiedy opisujemy wieś i jej kulturę, ważne jest, by stosować kategorie opisu w miarę możności adekwatne wobec rzeczywistości, a więc by termin uogólniający nie był zbyt ogólny. Mamy bowiem do czynienia z dwiema płaszczyznami odniesienia. Jedną jest wyabstrahowanie pewnych cech dystynktywnych, które mogą, ale nie muszą występować w określonym czasie, na określonej przestrzeni i w określonych społecznościach, drugą opis konkretnych społeczności i ich kultur. W pierwszym przypadku możemy mówić (jak to czyni Ludwik Stomma) o kulturach typu ludowego, w drugim konkretnie, np. o kulturze wsi polskich w XIX wieku czy o kulturze wsi wielkopolskich początku XX wieku. Kulturę typu ludowego możemy dostrzec zarówno na wsi, jak też badając społeczności miast i miasteczek, osady robotnicze, środowiska rybaków kaszubskich, górników, cyrkowców itp. Pojęcie to może się natomiast okazać malo, lub zupełnie nieprzydatne w badaniu i opisie konkretnych (przestrzennie i czasowo) regionów i wsi. �187 Cóż więc zrobić z określeniem kultura ludowa? Pojęcie raz stworzone, może istnieć niezależnie od tego, czy jest adekwatne, czy nie, wobec rzeczywistości. Funkcjonuje w sferze intuicji na oznaczenie tego, co się powszechnie przez nie rozumie. Nieprzydatne w nauce, występuje w publicystyce. Dziś zapewne nie wymyślilibyśmy ani "kultury ludowej", ani "sztuki ludowej", skoro jednak terminy te są w obiegu potocznym należy dążyć do tego, by były w nim stosowane względnie jednoznacznie. Popularne w dziennikarstwie, wplątywane we frazeologię publicystyki (i polityki) kulturalnej - w etnografii więcej zaciemniają niż rozjaśniają, generalizując tam, gdzie należy konkretyzować. Wprowadzają do opisu to, co Florian Znaniecki nazywał "współczynnikiem humanistycznym", a co się wiąże z ideologicznymi konotacjami tego pojęcia. Kultury ludowej "jako takiej", poza czasem i przestrzenią nie ma, a posługiwanie się w praktyce naukowej tym terminem sprzyja stereotypizacji i mityzacji badanej społeczności. W publicystyce odwołując się do terminu kultura ludowa komunikujemy w istocie to tylko, że chodzi o kulturę odmienną od etalitarnej czy masowej, społeczności, która ma (miała) świadomość swej odrębności i tożsamości poświadczoną wspólnotą tradycji i form ekspresji. I tylko tyle. Nie określamy przy tym ani pierwszego ani drugiego członu terminu kultura ludowa, pozostawiając to intuicji czytelnika, odwołując się do potocznej "wiedzy" o tym, co się w danym czasie i środowisku za taką kulturę uważa. Kierujemy więc uwagę ku treściom, o których pisał w przytoczonym cytacie Vincenz. Słuszne wydaje się, idąc śladem Ludwika Stommy, zwrócenie uwagi na zespół szczególnych sytuacji, które sprzyjają (a nawet powodują) kształtowanie się kultury typu ludowego i posługiwanie się w pracach naukowych tym właśnie terminem. Kulturę typu ludowego rodziła przede wszystkim: izolacja przestrzenna, świadomościowa i kulturowa. Wpływała ona na kształtowanie się więzi lokalnych, na poczucie tożsamości (np. wsi, parafii), a tym samym odrębności od innych grup, zarówno w przekroju "poziomym" (sąsiadów, innych grup etnicznych, narodowościowych, religijnych), jak i "pionowym" (ziemiaństwo, mieszczaństwo, inteligencja itp.). Kulturę taką cechuje przede wszystkim autocentryzm, nastawienie na istniejące w grupie wzorce zachowań, form ekspresji; wysokie wartościowanie tradycji (lokalnej, rodzinnej) pojmowanej jako wzorzec postępowania. Na światopogląd grupy wywiera wpływ charakter religijności "obrazowo-konkretnej", a także symbolika zakodowana w obrzędach, zwyczajach i pieśniach. Analfabetyzm, a co za tym idzie pamięciowy przekaz kanonu wiedzy i żywej tradycji, a także przekaz umiejętności z pokolenia w pokole- �188 nie - prowadzą do formowania się podobnego obrazu świata, wierzeń, zachowań, zwyczajów, obrzędów, upodobań estetycznych, hierarchii ocen, stosunku do czasu, pracy, pieniądza itd. Nastawienie na ciągłość treści kulturowych i poczucie, iż decydującą rolę we wszystkich poczynaniach odgrywa własna społeczność, wiąże się ze szczególną rolą ludzi starszych, lokalnych autorytetów. Brak przekazu pisemnego zwir;kszał ich rolę w społeczności. Byli nauczycielami i strażnikami tradycji, pielęgnując treści, których wyrazem jest zwłaszcza folklor, we wszystkich jego formach. W kulturach typu ludowego folklor jest pamięcią 5[;0łeczności przekazywaną z pokolenia w pokolenie, dopelnioną, przekształcaną ale tożsamą w swych zasadniczych ramach. Organizuje zachO\vania społeczności, podporządkowane kalendarzowi obrzędowemu i rodzinnemu. Własna społeczność stanowi "centrum", ona kształtuje oceny, w tj'"ffi i estetyczne. Filtruje i asymiluje wpływy z zewnątrz. Wszystko to sprzyja postawom zachowawczym, ograniczając inwencję jednostek, które są bardziej podporządkowane swojej społeczności, niż to ma miejsce w kulturze alfabetycznej. W społecznościach chłopskich wpływ na światopogląd i formy ekspresji wywiera charakter pracy na roli sprzyjając zachowaniom i wierzeniom zmierzającym do powodzenia w gospodarce, wpływając na stosunek do czasu, pracy, pieniądza; sprzyjający posiadaniu wielu umiejętności, niezbędnych w gospodarce samowystarczalnej. Sumując: kultura różnych społeczności, nawet tylko chłopskich, wyklucza stosowanie jednolitego terminu, określającego jej cechy. Z\'.'łaszcza, gdy weźmiemy pod uwagę różne okresy historyczne. Inny będzie więc obraz kultury wsi krańców południowo-wschodnich Polski w końcu XIX wieku, inny zaś wsi wielkopolskiej czy Sląska Cieszyl'ls!'iego. Wspólne mogą być elementy, właściwe typowi kultury ludowej, ale warto mieć na uwadze, że jest to konstrukt wynikający z uogólnienia, pomocy w opisie badanej rzeczywistości, ale zawsze wymagający konkretyzacji, weryfikacji. Konstrukt zbudowany na opisie kultury wsi,. przede wszystkim dawnej Kongresówki, i to do I wojny świato'Nej. Sztuka ludowa to termin wprowadzony "z zewnątrz", z pozycji badaczy i miłośników ludu, na oznaczenie tych dziedzin i form, które uznali oni za ludowe i artystyczne. To zaś uznanie zależało od stopnia rozpoznania kultury chłopskiej w różnych regionach; od przemian, które zachodziły w tych kulturach; a wreszcie - od świadomości badających, od jch poglądów na lud, sztukę. Historia "sztuki ludowej", gdyby chcieć ją napisać, musiałaby w znacznym stopniu być historią poznania i rozumienia zjawisk, dostrzeganych w kulturaach chłopskich typu ludowego, historią złudzeń i mitów. Nie będzie więc wykrętem, gdy pytani "co to jest sztuka ludowa" - odpowiemy: Te dziedziny i formy, które w da- �189 nym czasie ogół badaczy i miłośników sztuki ludowej do tej sztuki zalicza. Oczywiście mowa tu tylko o ogólnym consensusie: poglądy badaczy różniły się bowiem i różnią, w zależności od ich zainteresowań i kompetencji. Etnologa interesować może na przykład kontekst kulturowy, etnografa funkcje sztuki ludowej i jej recepcje w macierzystym środowisku, historyka sztuki - zasięg form, ich geneza, walor artystyczny. To, co zainteresuje etnografa, historyk sztuki może pominąć i odwrotnie. Dodajmy, że ten sam termin s z t u k a będzie miał inny sens znaczeniowy w kontekście kultury chłopskiej, inny - w reprezentacyjnej. Wiążąc pojęcie sztuki z muzeami, galeriami, dziełem Wyspiańskiego, Nachta, Hasiora, Fijałkowskiego, Abakanowicz - nie nazwiemy "sztuką" bukietów z bibuły, wycinanek, tkanin odzieżowych, okuć i zawiasów nawet zdobionych ornamentem. Nie powiemy "twórca" czy "artysta" o kimś, kto maluje kwiatki na ścianach domu, haftuje, plecie ze słomy naczynia zasobowe, czy kapelusze. Ale w opisie kultur chłopskich takie określenia pojawiają się nagminnie. Sztuka może oznaczać zarówno kategorię przedmiotów jak i efekt wartościowania, gdy mówimy, że coś jest, a coś nie jest sztuką. Te same podtarzańskie obrazy na szkle, dyskryminowane w osiemdziesiątych latach ubiegłego stulecia, po doświadczeniach awangardy artystycznej początku wieku, stają się cenioną, poszukiwaną dziedziną sztuki ludowej. Rzeźba w kamieniu, zwłaszcza nagrobna, nie była przez lata dostrzegana w kategorii sztuki, i to ludowej, zbyt mało bowiem różniła się od rzeźby oficjalnej, akademickiej, prowincjonalnej. Z kolei pomijano malowidła strzelnic, karuzel, wyroby jarmarczne, dewocjonalia - ponieważ nie odpowiadały przyjętym wówczas kryteriom artystycznym. Wprowadzenie pojęcia stylu do sztuki ludowej w trzydziestych latach przez Piwockiego zgodne było z intuicją wielu obserwatorów kultury chłopskiej, wyodrębniało bowiem formy doskonałe artystycznie, a przy tym odrębne od tych, które występowały w kulturze mieszczańskiej, w sztuce reprezentacyjnej. Sztuka ludowa stawała się w ten sposób partnerem "wielkiej" sztuki, dopełniając ją wartościami, które dawały się dostrzec i ocenić właśnie z pozycji tej sztuki. Z pojęciem stylu wiązała się świadomość dystansu, wyróżniającego sztukę ludową od nie-ludowej. Kierowało to uwagę badających na analizę dzieł, ornamentu, zasięg form itp. Takie widzenie sztuki ludowej w kategoriach formy, odrębności cech regionalnych, znalazło dodatkowe uzasadnienie w okresie dezintegracji dawnej kultury chłopskiej i wyizolowania się z niej tzw. współczesnej sztuki ludowej. Powodowało to zawężenie pola zainteresowań kulturą wsi, a co za tym idzie, wątpliwą przydatność określenia "sztuka ludowa" w badaniach nad kultura za- �190 równo dawnej wsi, jak i współczesnej. Użyteczność pojęcia jest więc: w badaniach naukowych ograniczona. Popularne w publicystyce, w literaturze etnograficznej może występować jedynie jako hasło, znak w1:kazujący na tematykę, którą podejmuje piszący. Ale nawet wówczas pożądane jest, aby konkretyzując to pojęcie miano na uwadze cechy, charakterystyczne dla wytworów kultur chłopskich typu ludowego, jak: - bezpośredni związek z kulturą regionu, w obrębie którego dany wytwór powstał, bądź został adaptowany; - funkcjonowanie w ramach kultury środowiska, w którym wytwór zaspokajał zarówno potrzeby estetyczne jak też inne: kultowe, prestiżowe, wyróżniające grupę, podkreślające więź z przeszłością, pobożność, pracowitość, walory twórców bądź posiadaczy; - zgodność z upodobaniami estetycznymi środowiska (tam gdzie może ono wybierać); - powszechność występowania form, przesądzająca o ich typowości; - zgodność z tradycją lokalną, przekazywaną w drodze praktyki, z pokolenia w pokolenie, co sprzyjało istnieniu ciągłości podstawowych schematów, przekształcanych w licznych wariantach; Na związek z konkretną społecznością wskazuje posługiwanie się określeniami, które odwołują się do specyfiki form, charakterystycznych dla regionu: sztuka ludowa kurpiowska, łowicka, kaszubska, góralska itd. W odróżnieniu od sztuki ludowej społeczności chłopskich, o silnym jeszcze poczuciu własnej tożsamości i odrębności kulturowej, tak zwanaw s pół c z e s n a s z t u k a l u d o w a jest zjawiskiem jakościowo różnym, podobnie jak różny jest folkloryzm od folkloru. Wyznacznikiem jej jest styl. Ma ona bowiem być rozpoznawalna jako rodzima, polska. Podtrzymywanie przy życiu tej sztuki wynika zarówno z faktu istnienia znacznej liczby tzw. twórców, znających jeszcze z bezpośredniego przekazu dawne formy i sposoby wytwarzania, jak też i z opieki nad nią, sprawowaną przez różne instytucje. Jednym z argumentów po wojnie na rzecz tej opieki było traktowanie jej w kontekście ideologicznym, początkowo w procesie legitymizacji władzy, później jako formę aktywności kulturalnej opartej o tradycję. Obecnie tzw. współczesna sztuka ludowa funkcjonuje przede wszystkim w sferze turystyki, jako pamiątka z Kraju. Określeniem współczesna sztuka ludowa obejmuje się: - wyroby o cechach ludowych, spotykane w sklepach "Cepelii", na konkursach i wystawach, tworzone zgodnie z tradycyjnymi schematami (np. hafty, pisanki), - wyroby "ludowo-podobne", o charakterze pamiątkarskim, wytwarzane przez chałupników, w zakładach "Cepelii", przez amatorów, - rzeźby i obrazy pochodzące z ośrodków, których styl został uznanv -.-, ludowy, akceptowane przez etnografów, wyróżniane. znajdujące �191 podtrzymanie w pracach innych twórców w danym regionie (np. rzeź,ba ośrodków paszyńskiego, łukowskiego, konińskiego, obrazy na szkle z Podhala). Charakteryzując współczesną sztukę ludową należy zwrócić uwagę na to, iż jest ona podtrzymywana przy życiu bodźcami z zewnątrz. Bez nich przestałaby raczej istnieć. Sztuka ta tworzona jest na marginesie kultury wsi, często nie aprobowana przez środowisko, nie odpowiada bowiem jego upodobaniom estetycznym. Tworzona jest dla odbiorcy nieznanego, z miast, kolekcjonerów i turystów z zagranicy. Nawet gdy jest wytwarzana przez ludzi ze wsi, zgodnie z miejscowymi tradycjami, z tych samych, bądź podobnych materiałów, bywa kontrolowana przez "nadzór etnograficzny", który stoi "na straży" czystości form, pomaga w adaptacjach dawnych form (ornamentów) do nowych zastosowań. Wciąż jeszcze znaczną rolę w wytwarzaniu tej sztuki odgrywają ludzie pamiętający tę sztukę z lat dzieciństwa, przejmujący tradycje jej wytwarzania od starszych pokoleń. Wciąż jeszcze istnieją dziedziny, w których tradycja jest bezpośrednia i silna (np. tkactwo, tkaniny dwuosnowowe). Pojęcie współczesnej sztuki ludowej ma niewielkie znaczenie w opisie kultury obecnie istniejącej wsi. Wydziela z rzeczywistego obrazu tej kultury tylko wycinek, zazwyczaj nie będący już dla tego obrazu charakterystyczny. * ZBIGNIEW JASIEWICZ KULTURA LUDOWA A LUDOWOŚĆ KULTURY W moich pracach rzadko posługiwałem się terminami "kultura ludowa" i "ludowość". Do stosowania tych terminów nie zachęcała mnie problematyka uprawianych przeze mnie badań. Były to bowiem studia nad dziejami wybranych dziedzin kultury wsi albo nad współczesnością, ujmowaną w kategoriach procesu przeobrażeń kulturowych, zarówno w Polsce jak i w Azji Środkowej. W badaniach tych bardziej przydatne były takie terminy jak "kultura wsi", "kultura etniczna" i "kultura tradycyjna". Przed użytkowaniem terminów "kultura ludowa" i "ludowość" powstrzymywała mnie także ich wieloznaczność, a ponadto stosowane przy ich pomocy wartościowanie. Związany młodością z małym miastem w Wielkopolsce, terenem z tradycjami raczej funkcjonalnych niż stanowych podziałów społecznych, odczuwałem fizyczną wręcz niemożność posługiwania się łatwymi wyróżnieniami społecznymi i kulturowymi. Zna- �192 czenie terminów "lud", "ludowość" i "kultura ludowa" zmieniało się jednak nie tylko w odbiorze społecznym ale także w nauce. Dyskusje poszerzające i precyzujące zakres znaczeniowy pojęcia "kultura ludowa" mogą umożliwić jego stosowanie również w badaniach społeczności współczesnych. W etnologii polskiej rozumienie terminów "kultura ludowa" i "ludowość" sytuuje się dzisiaj wzdłuż dwóch krzyżujących się osi. Pierwsza z nich, nazwijmy ją osią "epistemologiczną", wskazuje na sposób badania rzeczywistości. Na jednym z jej biegunów znajduje się przedstawienie kultury ludowej i ludowości jako zjawiska rzeczywistości, przez badacza jedynie rejestrowanego i interpretowanego, na drugim natomiast ich wyobrażenie jako abstrakcji, niekiedy w postaci modelu. Druga oś, "ontologiczna", informuje z kolei o przyjętym obrazie świata kultury i wyznaczonym w nim miejscu dla kultury ludowej i ludowości. Tutaj na jednym biegunie mamy koncepcję kultury ludowej i ludowości jako kategorii socjologicznej, związanej z nie elitarnymi warstwami społecznymi, głównie chłopstwem, oraz kategorii historycznej jako formacji ukształtowanej w okresie feudalizmu, rozkwitłej w XIX wieku po zniesieniu pańszczyzny i zanikającej na początku XX wieku w związku z impaktern kultury społeczeństwa industrialnego. Na drugim biegunie tejże osi znalazło się wyobrażenie kultury ludowej, a raczej ludowości, jako zjawiska interspołecznego, właściwego różnym klasom i warstwom, i ahistorycznego, nie związanego z czasem. Tak rozumiana ludowość nie jest kulturą lub subkulturą pewnej grupy ludzi, nie jest subkulturą, ani też kulturą określonego czasu a aspektem kultury, zawsze w niej obecnym. Pragnę podkreślić znaczenie rozróżnienia między "kulturą ludową" a "ludowością w kulturze" ujawniającego się w porządku ontologicznym ale ingerującego również w sferę poznania. "Kultura ludowa" to pewien system związany z określonymi warunkami społecznymi i historycznymi, pewna całość. Myśląc w ten sposób nie musimy być nieświadomi segmentarności, cząstkowości, otwartości, "miękkości" kultury ludowej, rozumianej najczęściej jako kultura chłopska, występującej w ramach wielowarstwowego społeczeństwa, obok i razem z innymi kulturami i subkulturami. Skłonni jednakże jesteśmy przyjąć, że odrębność warunków bytowania (tu nasz ekonomizm), nieprzenikalność barier społecznych (socjologizm), charakter "ludu" (tu psychologizm), tworzą system kulturowy zintegrowany, "twardy", mający siłę nie tylko utrzymywania swej odrębności ale i przekształcania elementów wdzierających się z zewnątrz, a także przekazywania treści na zewnątrz. W systemie kultury ludowej wszystko staje się ludowe, bez względu na to czy to będzie strój żołnierza, kształt monstrancji czy subtelna idea. Uzasadnienia dla takiego wyobrażenia kultury ludowej jako systemu najchętniej poszukujemy w �193 XIX wieku, po zniesieniu pańszczyzny. Wówczas to nadanie podmiotowości chłopom (ekonomicznej, prawnej, politycznej) i rozwój stosunków kapitalistycznych umożliwiły im wyrażanie uznanych przez nich wartości. Czyżby zatem tak budowany model "kultury ludowej" miał odpowiadać krótkiemu tylko okresowi, na granicy ustrojów? Co z okresem poprzednim, ustrojem folwarczno-pańszczyźnianym, który powodował, że chłop nie decydował nie tylko o sprawach gospodarczych lub przynależności religijnej ale również o założeniu przez siebie rodziny? Czy ustrój ten umożliwiał utrzymanie kultury ludowej jako systemu. A może tak rozumiana kultura, jeśli chcemy ją widzieć jako kulturę długiego czasu, przetrwała na terenach, do których nie dotarł, nie umocnił się ustrój folwarczno-pańszczyźniany, takich jak choćby Kurpie i Podhale bronione warunkami środowiska geograficznego i społecznego i rozproszone po Polsce wsie czynszowe, stanowiące enklawy innych stosunków społeczno-ekonomicznych? W modelu kultury ludowej jako systemu musimy uwzględnić jej zmienność, przekształcanie się w zależności od zmieniających się warunków. Model ten, ważny dla etnologii, wymaga nowego przemyślenia i zintegrowania wiedzy o chłopach, tej historycznej, ekonomicznej, socjologicznej i antropologicznej. W myśleniu o "ludowości w kulturze" przyjmujemy inną perspektywę. Umieszczamy bowiem elementy, treści, przejawy i aspekty "ludowe" i "ludowości" poza systemem kultury ludowej. Ten sposób myślenia kieruje uwagę nie na to, co jest całością, w której wszystko lub prawie wszystko jest lub staje się "ludowe", a na to co jest "ludowością", co jest częścią, cechą w systemie, który nie jest ludowy. W modelu "ludowości w kulturze", który musi uwzględniać kontekst "ludowości", jesteśmy jednocześnie zobowiązani wyróżnić dwa jej rodzaje. Z jednej strony są to elementy i przejawy genetycznie powiązane z kulturą ludową jako systemem, które z niego wyszły i oddzieliły się w przestrzeni społecznej lub w czasie, z drugiej takie, które takich genetycznych związków nie mają. W pierwszym przypadku mówimy o elementach ludowych, śledzimy ich genezę i sposób docierania do środowisk nieludowych, analizujemy ich przekształcenia i miejsce również we współczesnym społeczeństwie. W drugim stwierdzamy występowanie treści "ludowopodobnych" lub "typu ludowego" i mniej interesuje nas ich rodowód i perypetie historyczne a bardziej to, w jaki sposób wyróżniają się i różnicują kulturę. Wyżej napisałem o dwóch osiach, zgodnie z którymi uporządkować można poglądy na kulturę ludową i ludowość w kulturze. Napisałem tak dlatego, że w każdej w zasadzie wypowiedzi na temat tych pojęć odkryć można informacje zarówno o sposobie ich badania jak i przyjętym dla nich miejscu w obrazie kultury. Są to osie krzyżujące się a nie równo13 Luci t. LXXIV �194 ległe z tego z kolei powodu, że poglądy wzdłuż nich rozmieszczone nie muszą sobie towarzyszyć w porządku określonym przez linie równoległe. Układ par poglądów na kulturę ludową i ludowość jako odbicie rzeczywistości i system kulturowy z jednej strony, a jako model i aspekt kultury z drugiej, choć zapewne najbardziej prawdopodobny, nie jest jednak jedynie spotykanym. Pojawiła się możliwość łączenia stanowisk z różnych miejsc na osiach a również, w związku z wieloznacznością terminu, prezentowania przez jednego badacza poglądów z obu biegunów osi jednocześnie. W myśleniu o kulturze ludowej pozostaję pod silnym wpływem sposobów badania przyjmowanych przez J. Bursztę. W jego pracach właśnie znakomicie śledzić można nie tyle zresztą zmianę poglądów na kulturę ludową i ludowość co poszerzanie rozumienia pojęcia, włącznie z akceptacją dla nowych znaczeń terminu. Potrafił zarówno przedstawiać kulturę ludową i ludowość jako rzeczywistość bezpośrednią, przeżywaną w sposób indywidualny przez badacza, umiał bowiem żyć w jej galicyjskiej przede wszystkim odmianie, a jednocześnie wyróżniać dystynktywne jej cechy i tworzyć modele. Zajmował się nią głównie jako zjawiskiem związanym z chłopstwem, historycznym, przy czym granice dla tradycyjnych społeczności wiejskich wyznaczał na okres I wojny światowej, ale zarazem śledził jej trwanie reliktowe i przekształcenie w folkloryzm i gotów był przyjąć koncepcję folkloryczności, traktowanej jako bliska ludowości, jako uniwersalnego aspektu kultury. Myśl o pozasocjologicznym i pozahistorycznym wymiarze kultury ludowej i ludowości jako o specyficznych treściach i szczególnej formie przekazu pojawiła się już zresztą dawniej. Pierwszym, który ją w Polsce wyraźnie sformułował, był chyba J. S. Bystroń. Rozważania nad ludowością lub myśleniem "ludowym", jako aspektem obecnym także w kulturze społeczeństw nowoczesnych, wzbudzają moje zainteresowanie jako próba przerzucenia pomostu między dawnym a obecnYm przedmiotem badań etnologicznych. Od dawna bowiem nie godziłem się z ograniczeniem pola badawczego naszej dyscypliny do "tradycyjnej" kultury ludowej. Od dawna także zauważałem linię rozwoju historycznego etnologii wskaz'-.ljącą na stopniowe przechodzenie od badania obcych, poprzez badanie kultury chłopskiej - "swoich obcych", do studiów nad kulturą własnego społeczeństwa i kulturą ludzkości i przekształcania się etnologii z nauki o kulturach szczególnego tyP;] w naukę także o uniwersalnych aspektach i przejawach kultury. Tak pomyślaną ludowość kultury wyróżnić można przez v/skazanie na specyficzny sposób istnienia: spontaniczność, nieoficjalnc'';E:, tradycyjność, przekaz raczej bezpośredni, zaspokajanie okazjonalnych potrzeb współżycia i komunikacji, również w okresach napięć i nagłych prze- �195 mian społecznych. Nie jest to już kultura części społecznej ale sytuacji i nastroju. Współistnieje z kulturą masową, jak również z innymi typami kultury, ale równocześnie tworzy dla nich alternatywę i mechanizm przejścia w inną jakość kulturową. W żaden sposób nie stanowi jednakże jakiegokolwiek systemu kulturowego zamykającego człowieka ale mnożliwia wyjście poza ramy tego, który nas obowiązuje. Szczególnie wówczas, kiedy jesteśmy nim zmęczeni lub dostrzegamy niedostatki norm stanowiących ten system. Coś z tego wyrażają popularne powiedzenia Raz na ludowo - i - Ale folklor - kiedy wydaje się nam, że porzuciliśmy ustalony sposób myślenia i postępowanie lub obserwujemy kogoś, kto zachowuje się w sposób nieoczekiwany dla środowiska. Potoczne rozumienie "ludowości" i "folkloru" oczywiście zakłóca nasze usiłowania nadania terminom pożądanego przez nas znaczenia. Pojawia się bowiem również wartościowanie o kierunku przez nas nie zamierzonym. Tak użyte określenia, szczególnie wówczas, kiedy stosujemy je dla opisu sytuacji, w których nie uczestniczymy a tylko obserwujemy, mogą oznaczać również prostactwo, niedostosowanie, prymitywizm. Zobowiązani jesteśmy jednakże kontynuować próby wypracowania takiego pojęcia ludowości, które może stanowić narzędzie typologizacji uniwersalnych przejawów kultury. Piszę o kontynuacji dlatego, że pojawiły się już interesujące poszukiwania w tym zakresie dość licznej już grupy polskich etnologów i folklorystów, które godne są uwagi. Przegląd sposobów rozumienia terminu "kultura ludowa" w skali szerszej niż polska mógłby być interesujący i ważny. Nie mamy jednak, jak dotąd, takiego przeglądu. Wiadomo skądinąd, że podobnie jak w Polsce, również gdzie indziej zniechęca etnologów i antropologów do jego stosowania przede wszystkim wieloznaczność terminu a także, jak to miało miejsce głównie w Niemczech, związek z nacjonalizmem, przekształconym w ludobójstwo. Użycie terminu "kultura ludowa", tak łatwe w ustach etnologa polskiego, zawsze wywołuje w kontaktach z etnologami z innych krajów pytanie o przyjmowane jego znaczenie. Z róż·nych powodów, w Wielkiej Brytanii np. w związku z przekonaniem o wczesnym zaniku kultury chłopskiej, a nawet z powątpiewaniem, czy taka kultura w postaci kontynentalno-euroazjatyckiej kiedykohviek miała tam miejsce, chętnie sięga się po terminy zastępcze. Jednym z nich jest "kultura popularna", który jako opozycję nie ma już "kultury pańskiej", lub "kultury warstw wyższych" a pozbawioną już tak vlyraźr'ych odniesień do władzy i posiadania "kulturą elitarną" lub "kulturą oficjalną". "Kultura ludowa" zachowuje jednak swoją żywotność jako kć'.tegoria analityczna w nauce wielu krajów europejskich służąc albo '.vskazywaniu różnic w kulturze współczesnej (tu choćby dwukrotnie wydawana przez H. Bausingera Volkskaltur in der techni:;chen WeU) lub �196 też wyjaśnieniu procesu kształtowania się i funkcjonowania kultury narodowej (por. np. studia zawarte w t. XIX, z. 1, "Ethnologia Europea" z roku 1989 i wcześniejsze prace J. Burszty). Nadal także pomaga w różnicowaniu kultury współczesnej na dwa przeciwstawne sobie poziomy lub wyodrębnione segmenty, o czym mówi np. użyta przez E. Gellnera opozycja "folk world" i "world of the scholars". Znamienne jest jednak, że obecnie rzadziej mówi się o kulturze ludowej jako o systemie ("folk world", "folk life", "folk culture"), natomiast częściej o elemencie, nurcie, przejawie w ramach zróżnicowanej całości "folkways", "narodnoje tworczestwo", "tradition populaire" , "folk religion", "folk medicine" "narodna ja tiechnika", "folk art", "folk music", "folk tales" etc.). Czy terminy "kultura ludowa" i "ludowość" będą nadal stosowane? Pierwszy z nich jest nadal ważny w etnologii czy antropologii historycznej, w której pozwala na wydzielenie całości kulturowych, opartych na dawnych podziałach społecznych. W badaniach, w mniejszym stopniu nawiązujących do ujęć antropologicznych, bywa jednak zastępowany przez inne terminy, bądź to bardziej społecznie konkretne (kultura chłopska, kultura plebejska), bądź też środowiskowe (kultura wiejska). Drugi natomiast może znaleźć zastosowanie w kwestionowaniu jednorodności naszej współczesnej kultury i innym niż dotąd jej różnicowaniu. Musimy być jednak świadomi, że "ludowość" i jej przymiotnikowe formy, użyte dla określenia pewnych cech, przejawów czy aspektów kultury współczesnej mają konkurencję w innych terminach. Niekiedy łatwiej jest powiedzieć, że coś ma charakter lub należy do typu "magicznego", "mitycznego", "tradycyjnego" czy nawet "prymitywnego", w antropologicznym sensie tych określeń, niż "ludowego". Pojawia się pytanie o to, czy potrafimy opracować nową, logiczną i atrakcyjną koncepcję "ludowości" i a to, czy przywiązanie do tradycji zobowiązuje nas do obrony terminu za wszelką cenę. * JACEK KOLBUSZEWSKI KULTURA LUDOWA Kto wie, czy najtrudniejsze nie jest nia dotyczące tzw. spraw oczywistych ... polskiej i literatur zachodniosłowiańskich rej związki literatury wysokiego obiegu nie bardzo ważne), a także różnorakimi się na różnych pograniczach literatury udzielanie odpowiedzi na pytaZajmując się historią literatury (najczę5ciej słowackiej, w któz folklorem stanowią zagadniezjawiskami, nieraz sytuującymi (ergo tzw. literatury pięknej), �197 takimi więc, jak wierszowane epitafia, gazetowe horoskopy, ludowe wierszowane listy bądź twórczość tak dziś zwanych poetów ludowych (czasem oficjalnie zarejestrowanych w Stowarzyszeniu Twórców Ludowych), a siłą rzeczy próbując w związku z nimi czy to badać, czy choćby tylko charakteryzować związane (na różne sposoby) z nimi szersze teksty kultury, nieraz przybierające postać fenomenów przestrzennych, takich jak cmentarz bądź (nawet) jakiś region (np. Tatry, Podhale, Zaolzie), s i ł ą r z e c z y, nawet gdybym tego chciał uniknąć (prawda, bywało i tak, że w związku z trudnościami terminologicznymi istotnie \lnikać czasem chciałem), musiałem nieraz operować zarówno pojęciem "kultury ludowej", jak implikowanymi przez nie pojęciami "literatury ludowej", "ludowej religijności" etc. etc. I prawdą jest, że niemal zawsze operowanie tymi pojęciami sprawiało jakieś kłopoty, wiązało się z przezwyciężaniem, czasem dziwnych, trudności - a sądzę, że los taki jest udziałem niemal każdego badacza literatury, który, dobrowolnie czy poniewolnie, niezwykle często musi odbywać wycieczki na szlaki, po jakich chadzają inne - prawie zawsze bliskie sercu historyka literatury nauki, takie jak etnografia i etnologia, folklorystyka, antropologia kulturowa. Bywa zresztą i tak, że historyk literatury poniewolnie m u s i przyjmować na siebie rolę nie tyle może etnografa i etnologa, co folklorysty, bardzo bowiem często zjawiska badanej przez niego literatury artystycznej tak głęboko i mocno zakorzenione są w folklorze bądź tym, co zwykło się określać mianem kultury ludowej, że bez pojęcia i wyjaśnienia sposobu ich istnienia w pierwotnym, macierzystym kontekście, niemożliwe jest rozwiązanie własnych problemów literackich. Wówczas to mocniej dają a sobie znać problemy i trudności terminologiczne, świadomość zaś, że są one także udziałem owych "innych" dyscyplin naukowych, właśnie etnografia, etnologia etc., ani trudności, wobec których staje wówczas badacz literatury, ani też jego zakłopotania nie umniejszaja. Bywa zresztą i tak, że badacz literatury musi - niejako - "brać odpowiedzialność" za sposób definiowania pewnych pojęć, np. w wypadku pojęcia (współczesna) "literatura ludowa". Tu zaś z doświadczeń własnych przypominam sobie te długie i trudne medytacje, gdy w 1983 roku wydawałem, tj. opracowywałem, przygotowywałem do druku i opatrywałem posłowiem - na zlecenie STL - zbiorek wierszy Tadeusza Sieraja z Bielawy, którego ostatecznie określiłem mianem "niefolklorystycznego poety ludowego", mając pełną świadomość, że Sieraj wprawdzie pochodzi ze wsi, ale w gruncie rzeczy przez większość życia był - w sensie źródeł utrzymania - robotnikiem, tym zaś, co sprawia, że trzeba go uważać za "poetę ludowego" (Tadeusz Staich nie przypadkiem od tego określenia wolał inne: poeta chłopski), jest specyficzny, właśnie chłopski, jego związek emocjonalny z z i e m i ą. W tG\kim rozumieniu �198 rzeczy kategoria "ludowości" nie ma już wiele wspólnego z jej tradycyjnym pojmowaniem jako pewnej pochodnej "wiejskości". Dzisiaj już nie ma poetów ludowych (znów: Staich by rzekł: chłopskich) - analfabetów, nie znaczy to jednak, że nie ma zjawiska, dla którego nazwaniem najlepszym jest określenie "poezja ludowa". Fakt, że ktoś te wiersze pisze, nieraz na maszynie, dziwić nie może, jak w gruncie rzeczy dziwić też nie może fakt, że takim poetą - wiejskim, chłopskim, a w takim sensie ludowym, jest np. absolwent technikum rolniczego. Ujmując rzecz trochę żartobliwie, rzec by można, że jedną z siedmiu plag egipskich współczesej humanistyki jest ogromny rozrost metodologii i wiąże się z nią w nieunikniony sposób, absorbująca i nieraz męcząca, konieczność metodologicznej autokontroli. To ona zmusza do czujności i ostrożności w operowaniu różnymi pojęciami, ona też trochę paradoksalnie - zmusza badaczy różnych zjawisk do wprowadzania "definicji operacyjnych", wskazujących na przyjęty w danej pracy i do potrzeb zbadania danego, konkretnego zjawiska, sposób rozumienia pewnych terminów i pojęć, w tym także tych wielkich pojęć zbiorowych, takich właśnie, jak "kultura ludowa" i jego pochodne (np. "literatura ludowa"). Z drugiej jednocześnie strony coraz częściej w licznych, coraz liczniejszych, a wcale nie pozbawionych prawdziwie istotnych wartości, pracach (i to z różnych dziedzin wiedzy, obserwuję to nie tylko w literaturoznawstwie, także w folklorystyce, najczęściej jednak w najszerzej pojmowanej antropologii kulturowej) mamy do czynienia ze swoistą ucieczką od owej presji metodologii. Rzekłbym, że jest to ucieczka w dyskursywne rozumienie terminów i pojęć, czasem bardzo tradycyjne, czasem polegające na jakby udawaniu, że owych problemów i trudności po prostu nie ma. Przypomina to trochę myślenie typu: "Koń, jaki jest, każdy widzi", nie sądzę jednak, by musiało to zaraz być przedmiotem kpin, gdy rezultatem pracy jest rzetelne opisanie jakiegoś zjawiska. Mógłbym tu wymienić wiele takich właśnie prac, nie uczynię tego jednak świadomie, po prostu, by kogoś nie urazić, by nie zostać zrozumianym opacznie. Faktem atoli jest, że ta, wyżej scharakteryzowana sytuacja, powoduje ogromne skomplikowanie. Z jednej bowiem strony mamy do czynienia z sukcesywnym wzrostem liczby definicji podstawowych pojęć (ile jest definicji pojęcia "kultura"?), z drugiej z jakimś racjonalnie irracjonalnym pomijaniem owych definicji, co siłą rzeczy jednak ogromnie komplikuje ogólny stan wiedzy o pewnych zjawiskach ... Nauki humanistyczne to mają do siebie, że częściej niż w innych działach nauki wyniki badań realizowanych kiedyś - kiedyś, przy zastosowaniu zupełnie innej niż dzisiejsza metodologii i zupełnie innego aparatu pojęciowego, zachowują aktualność i trwałą wartość. Tradycja �199 własnej dyscypliny bywa dla humanisty niejednokrotnie obligacją (prawda, bywa i balastem), fakt ten zaś w sporym zakresie dotyczy właśnie aparatu pojęciowego. Historyk literatury czy folklorysta musi się zatem bardzo poważnie liczyć ze sposobem pojmowania pojęcia "kultura ludowa" np. przez Henryka Biegeleisena, co oczywiście znów nie znaczy, że ma się bezkrytycznie godzić na dawne definicje i dawne sposoby stosowania różnych pojęć. Zarazem jednak widząc dzisiaj różne zjawiska kultury ostrzej, godzić się chyba trzeba z tym, że stworzenie jednoznacznie ostrych definicji pewnych pojęć zbiorowych jest już prawie niemożliwe, zwłaszcza wobec faktu, że w polu naszego widzenia pojawiają się liczne fenomeny sytuujące się na pograniczach np. ("tradycyjnie rozumianej") kultury ludowej, masowej i popularnej. Jakże zatem rozumiem dzisiaj pojęcie "kultura ludowa", jak widzę jego rozumienie i zastosowanie w nauce współczesnej i jakie widzę możliwości jego zastosowania w przyszłym rozwoju nauki (ale nie powiem: etnografii i etnologii, powiem natomiast: w badaniach nad literaturą i w folklorystyce)? Zacznę od korlca, od kwestii trzeciej. Sądzę oto, iż utrzymanie i zastosowanie pojęcia "kultura ludowa" jest tu tyleż celowe i pożądane, ile konieczne, po prostu dlatego, że nic na to nie wskazuje, by w obrębie interesujących mnie nauk miał się dokonać taki monstrualny przewrót metodologiczny, który by uwolnił je od konieczności zajmowania się zjawiskami w zakres tego pojęcia wchodzącymi. Utrzymanie i stosowanie tego terminu, przy całej zmienności jego znaczenia, o czym za chwilę, jest celowe także i ze względu na konieczność utrzymania tradycji, to znaczy harmonijnej, płynnej linii rozwoju owych dyscyplin nauki. Operując przykładem pewnie trochę przesadnym powiem, że gdybyśmy chcieli z tego pojęcia ("kultura ludowa" - "literatura ludowa") zrezygnować, przypominać by to musiało sytuację chęci zrezygnowania w nauce o literaturze np. z pojęcia "literatura romantyczna" albo "romantyzm" (obserwując współczesne literaturoznawstwo słowackie widzę, do jakich absurdów doprowadziło ono sposób widzenia literatury przełomu XIX i XX wieku oraz początków XX wieku tylko przez niechęć do wprowadzenia w ramy zjawiska "modernizmu" kategorii "dekadentyzmu"). Jeśli się jakiegoś bytu nie nazywa, to wcale nie znaczy, że on nie istnieje, że nie istniał, że jego obecność nie determinowała kształtu myślenia w przeszłości. Sądzę wreszcie, iż rozważna świadomość, iż badając pewne zjawiska dotykamy spraw, które mogą ontologicznie sytuować się na wspomnianych pograniczach kultury masowej, popularnej i "ludowej", powinna naukę i badacza uchronić przed rażącymi błędami i zmyleniem szlaku na drodze do poznania prawdy o człowieku i kulturze. Wydaje mi się nadto (tu już rzecz dotyczy ściślej �200 drugiego pytania), iż tak we współczesnej nauce o literaturze, jak we współczesnej folklorystyce rozumienie interesujących nas pojęć wyzwolone zostało z jakiejś dogmatycznej ortodoksyjności, że rozumie się je elastycznie, czego miarą i dowodem jest na przykład profil tematyczny czasopisma "Literatura Ludowa", na którego łamach sam miałem przyjemność ogłaszania drukiem prac dotyczących wierszowanych nagrobków (przecież nie tylko "wiejskich", bo w większości "miejskich", ba faktycznie drobnomieszczańskich) czy gazetowych horoskopów. Sądzę zatem, że rozsądną i zdrową tendencją współczesną jest elastyczne poszerzanie pojemności terminów "kultura ludowa" i "literatura ludowa", co - powiem wprost - piszącemu te słowa po prostu odpowiada. Idzie tu o ten kierunek poszerzania i zmiany zakresu, który wiąże się z modyfikacjami, historycznymi przemianami kultury w XIX i XX (choć nie tylko, procesy wcześniejsze także w jakiejś mierze wchodzą tu w rachubę) wieku, o ten zatem kierunek przemian, który sprawił, że obok tradycyjnego pojęcia folkloru wiejskiego pojawiła się w badaniach kategoria folkloru miejskiego czy folklorów różnych grup zawodowych. Rzecz w tym, iż szeregu wchodzących tu w rachubę zjawisk nie da się zdefiniować i określić w ramach takich pojęć, jak "kultura popularna" czy "kultura masowa", faktycznie będąca często antytezą "kultury ludowej". Wreszcie pytanie pierwsze, chyba najważniejsze. Prawdą jest, że piszący te słowa chętnie by się wykręcił od udzielania na nie odpowiedzi, tak, jak faktycznie nie dał jawnej deklaracji metodologicznej w książce "Wiersze z cmentarza" (notabene wydanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze). Definiując pojęcie "kultura ludowa" trzeba by się zdeklarować co do sposobu rozumienia pojęcia "kultura". Ryzykując tylko formalnie, bo nie merytorycznie, żartobliwe ujęcie sprawy powiem zatem, iż za Selmą Lagerloff rozumiejąc kulturę jako to coś, co zostało po tym, co było, pojęcie "kultury ludowej" rozumiem jako historycznie zmienne i o nieostrych granicach, w zgodzie ze zmiennością tego rozległego kompleksu zjawisk, który stanowi o kulturalnej aktywności i kulturotwórczych zdolnościach różnorakich, a więc nie tylko wiejskich, społeczności. Mając tu na myśli - by użyć słów Antoniny Kłoskowskiej "symboliczną kulturę realizacyjną dominujących mas społeczeństwa" myślę wszelako, iż jednym z podstawowych wyróżników (siłą rzeczy wraz z przemianami społecznymi również wydatnie się zmieniającej) kultury ludowej jest to, że podlegając oddziaływaniu infrastruktury instytucjonalnej, nie jest ona jednak wytworem tej infrastruktury w przeciwieństwie do "sterowanej" kultury masowej czy kultury popularnej. Sądzę, iż "kultura ludowa" do własnych potrzeb adaptuje pewne zjawiska w infrastrukturze, wykorzystuje je, wyposaża w znaczenia �201 i wartości (casus kościół, jarmark, wesele, izba, szałas pasterski ale nie: wydawnictwo, dom kultury etc.). Godząc się zatem, iż tzw. folkloryzm jest jednym z godnych uwagi zjawisk w kulturze współczesnej, sądzę, że w klasyfikacjach właściwym dla jego przejawów miejscem są obszary kultury masowej czy popularnej, nie zaś - ludowej. Niemodne to dzisiaj w nauce słowo, przecież jednak go użyję, twierdząc, iż w moim najlepszym przekonaniu istotnym wyróżnikiem kultury ludowej (teraz już b e z cudzysłowu) jest jej autentyczna spontaniczność. Wymyka się ona zatem statutom i regulacjom instytucjonalnym, ideologicznym programom. Dlatego wbrew krytycznym opiniom wybitnych autorytetów (na przykład prof. Kłoskowska) skłonny jestem doceniać rolę indywidualizmu i autonomii kultury ludowej jako czynników ustawiających ją opozycyjnie wobec konformizmu i standaryzacji kultury masowej. Nie oznacza to oczywiście niedoceniania na przykład roli integracyjnej kultury masowej - znaczy tylko tyle, że integracyjna funkcja kultury ludowej skuteczność swą zawdzięcza temu przede wszystkim, że nigdy przez nikogo nie była dekretowana, gdy folkloryzm w kulturze masowej i popularnej z identycznej funkcji wywiązuje się kiepsko tylko dlatego, że jest zjawiskiem niejako po patronacku programowanym. W ten zaś sposób kultura ludowa w codziennym życiu kultury jest najbliższą sąsiadką tak kultury masowej, jak popularnej, wchodzi z nią w nieuniknione filiacje, konwergencje i związki, nieraz tak ścisłe, że przeprowadzenie między nimi linii podziału bywa arcytrudne jeśli nie wręcz niemożliwe. Jestem zatem przekonany, że kultura ludowa ani całkowicie dziś nie zanikła, ani też jej zakres wcale się nie skurczył, sądzę natomiast, że wraz z procesem przemian cywilizacyjnych, politycznych, ekonomicznych, społecznych etc., uległa ona istotnym przesunięciom i dzisiaj szukać jej trzeba nie w tradycyjnych społecznościach wiejskich (bo dzisiaj takich już prawie nie ma), ale na części tego samego obszaru społecznego, na którym rządzi kultura masowa wespół z kulturą popularną, z tym tylko, że kultura masowa i popularna niejako z zewnątrz, instytucjonalnie na ów obszar wchodzą, gdy kultura ludowa na nim powstaje - właśnie spontanicznie. Idzie mi zatem o te fakty i zjawiska, z jakimi badacz współczesności spotka się na odpuście, na cmentarzu, w czasie strajku, na politycznej manifestacji (tak - ale manifestacji dzisiejszej), w życiu różnych środowisk. I na takiej zasadzie prześlicznym przejawem współczesnej kultury ludowej jest dla mnie tzw. chusta rezerwisty i żałuję bardzo, że już nie zrealizuję jednego ze swoich dawnych marzeń i nie napiszę pracy o takiej chuście chłopaka idącego do cywila i śpiewającego "z kamieniem w ręku, z dzieckiem na ręku", troszkę pijanego - wódką i wolnością, a na ramionach z dumą noszącego ową chustę, na której współtowarzysze służby położyli swe autografy �202 i wymalowane są naj różniejsze symbole i znaki (nie napiszę tej pracy po prostu dlatego, że już ktoś inny pod kierunkiem prof. Rocha Sulimy taką pracę napisał!) ... * KRYSTYNA PIĄTKOWSKA KULTURA LUDOWA - KULTURA TYPU LUDOWEGO 1. Sądzę, że jeśli dziś kieruje się uwagę na "obrachunki definicyjne", tak istotne dla współczesnej praktyki etnograficznej, należy wypowiadać się z punktu widzenia przyjętego przez badacza paradygmatu etnologii. Postawię od razu pytanie: "kultura ludowa" czy "kultura typu ludowego"? Niektórzy etnografowie (ja także) używają obecnie określenia "kultura typu ludowego" jako oczywistego, adekwatnego do przyjętej przez nich koncepcji etnologii. Inni traktują "kulturę ludową" i "kulturę typu ludowego" jako synonimy, lub też zastrzegają sobie wymienność tych pojęć z powodów wyłącznie stylistycznych, podkreślając, iż każdorazowo chodzi o typ kultury i praktyki społecznej, w którym dominuje określony rodzaj waloryzacji światopoglądowej. Można postawić pytanie o sens takich uzasadnień, a także o przyczyny polaryzowania się opinii na ten temat - od pełnej akceptacji do negacji, wspartej twierdzeniem, że to "problem pozorny", że "wyważa się otwarte drzwi" itp. Jednakże opinie często arbitralnie odrzucające potrzebę jakichkolwiek modyfikacji terminologicznych - jednocześnie także sygnalizują występowanie problemu i jego wagę. Sam problem, jak się wydaje, ma istotne znaczenie dla współczesnej i zajmującej się współczesnością etnologii. Podstawowe są dwie sprawy: 1) zagadnienie ontologii (realności istnienia) "kultury ludowej" i swoistej epistemologii (stosunku modeli teoretycznych tworzonych w etnologii do rzeczywistości), które wiąże się z określoną refleksją filozoficzno-metodologiczną; 2) postulat "kultury typu ludowego" zamiast "kultury ludowej", zmieniający w efekcie optykę badania kultury wsi. Powyższe problemy łączą się w swoistą całość i w pewien sposób z siebie wynikają. Być może drugi z nich stanowi także konsekwencję konieczności zdefiniowania i dookreślenia na nowo pojęcia .•kultura lu- �203 dowa". W ujmowaniu tej kwestii zauwazyc można trzy główne tendencje: 1) przypisywanie kulturze ludowej tylko statusu historycznego, 2) wymienne stosowanie z terminami pokrewnymi w rodzaju: tradycyjna kultura chłopska, kultura wsi współczesnej, itp., 3) ujmowanie kultury ludowej jako zespołu zjawisk niekoniecznie związanych z realiami wiejskimi (tzw. ludowy kształt człowieka, kultura plebejska, nieoficjalna, kultura typu ludowego, itp.). Na usprawiedliwienie faktu pewnych różnic w rozumieniu tego pojęcia można powiedzieć, iż termin "kultura ludowa", wprowadzony do europejskiej myśli społecznej i naukowej w XIX wieku - od początku charakteryzował się wieloznacznością. Obciążony romantycznymi konotacjami "lud", był rozumiany jako naród, a zarazem jako synonim chłopstwa. Etiologia pojęć "sztuka ludowa", "twórczość ludowa" itp. - wywodzi się z określe11: "literatura ludowa", "idea ludowa", czy "słowo ludowe". Sam sposób, czyli figura myślenia o ludowości - jak twierdzi R. Sulima, bywa synkretyczna, wartościująca, stanowi wyraźne dziedzictwo romantyzmu. Dopóki kulturę ludową traktowano jako domenę ideologii społecznej, politycznej i artystycznej, nie powodowało to jakichś wewnętrznych perturbacji. Jednakże sytuacja zmieniła się, gdy uznano pojęcie "kultura ludowa" za podstawowe dla etnograficznej refleksji naukowej. Pojawił się bowiem problem, na początku raczej nie uświadamiany, potem bagatelizowany, a może tak trudny, że celowo nie podejmowany, a mianowicie: co stanowi przedmiot badań - czy ontologiczny aspekt zjawiska nazywanego kulturą ludową, czy jego model teoretyczny - czy mówi się o radykalnym konkrecie czy o radykalnej konstrukcji. Jeśli uwzględni się istotną rolę mechanizmu mityzacyjnego w refleksji etnograficznej - na plan pierwszy wybija się druga koncepcja. Skutkiem przenikania mechanizmów mitycznych do myśli naukowej jest m.in. integracja indywidualnego światopoglądu badacza z tezami o przedmiocie badań, interpretowanie faktów w imię określonych wartości i tworzenie hipostaz przy odwołaniu się do racjonalności nauki. A zatem można powiedzieć, że "kultura ludowa" czy "tradycyjna kultura ludowa" - to badawczy konstrukt teoretyczny, ukształtowany także pod wpływem wspomnianego mechanizmu mityzacyjnego. Kategorii tej nadaje się charakterystykę historyczną (w sensie ukonkretnienia czasowego, przestrzennego i społecznego) i przedmiotową. W konkretnych pracach etnograficznych "wypełnia się ją treścią" danych faktów etnograficznych. Wydaje się jednak, iż język radykalnego konkretyzmu nie pozwala na sformułowanie wielu podstawowych kwestii etnologicznych. Pojęcia w nim eksplikowane mają sens partykularny, ograniczony, często nie- �204 ostry. Z drugiej strony - prymat założeń metodologicznych w postępowaniu badawczym nasuwa rozwiązania modelowe; tzw. teoretyczny obraz świata nie ma bezpośrednich odniesień do konkretnej rzeczY'Nistości empirycznej - badacz odnosi się do niej poprzez zabiegi idealizacyjne. Można zatem wysnuć supozycję, iż etnolog akceptujący tezę o niemożliwej przekładalności "realnie istniejących" zjawisk kultury na jakikolwiek język opisu naukowego, musi przyjąć jako jedynie poprawne określenie - "kultura typu ludowego". Już samo pojęcie "typu" - sugeruje pewną k o n s t r u k c j ę myślową, a więc mającą charakter modelowy, służącą systematyzacji i naukowemu opisowi danej dziedziny rzeczywistości. Ale ta rzeczywista, potocznie odbierana rzeczywistość - jest zawsze w jakiś sposób \'.1 tym odbiorze zmityzowana, przepuszczona przez filtr określonej metody lub antymetody naukowej (czyli opowiedziana w pewnym języku teoretycznym), a więc stanowi jedynie "teoretyczną, naukową rzeczywistość", czyli radykalny konstrukt. Oczywiście w zależności od przyjętych założeń badawczych, twon~one konstrukcje nigdy nie będą prezentowały takiego samego stopnia "uteoretycznienia" konkretu. Zdaniem R. Sulimy postulat "kultury typu ludowego", a nie "kultury ludowej" zmienia zasadniczo optykę badania kultury wsi. Ujl11'..ljąC to zagadnienie szerzej można powiedzieć, że postulaty "typów kultur" wpisują się w swoisty kontekst współczesnej nauki, przełamującej dotychczasowe paradygmaty metodologiczne. "Typ kultury" ukazuje zatem jakby inny jej wymiar - wymiar głębokich znaczeń i tożsamości kultury przekraczającej temporalność i "historyczne uwarunkowania". W świetle takiego podejścia w innej perspektywie jawią się zasadnicze problemy etnologii - "kontakt kulturowy", "dialog", czy "zderzenie kultur". Podstawowe kryterium "typu ludowego" stanowi - podług Stommy - "izolacja świadomościowa" czyli "świadomość mityczna". Uogólniając zagadnienie można powiedzieć, iż kryterium dla sformułowania poszczególnych typów kultur będzie system waloryzacji światopoglądowej. Korespondują z tym stwierdzeniem także ustalenia poczynione przez M. Buchowskiego i W. Bursztę - odnoszące się do tzw. kultury pierwotnej, określonej przez badaczy mianem "kultury typu magicznego". W tym przypadku magia traktowana jest jako specyficzny sposób myślenia i działania, typ praktyki społecznej, jako kompleksowy układ cech tworzących całościową strukturę kultury. Przeto mówiąc: "kultura typu magicznego" - autorzy dokonują typologicznego zabiegu jej wyodrębnienia. I co również ważne - konstatują: ..Przyj- �205 mujemy też, że struktura owych cech daje się opisać w terminach teoretyczno-naukowych". W moim mniemaniu ta deklaracja jest zarazem manifestacją stanowiska radykalnej konstrukcji. 2. Analiza terminu "kultura ludowa" (czy pojęć adekwatnych) w etnologii innych krajów przekraczałaby ramy wypowiedzi w ankiecie. Spróbuję na ten problem spojrzeć wąsko, tylko w tym zakresie, w jakim wykorzystuję go we własnej pracy badawczej. Kryterium "typu kultury", które wykorzystał m.in. L. Stomma, proponowali wcześniej badacze radzieccy - np. J. Lotman, A. Piatigorski, B. Uspieński - traktujący kulturę jako zbiór tekstów, a ściślej jako mechanizm wytwarzający zbiór tekstów, będących z kolei realizacją kultury. Taka typologia ustanawia relacje i sensy jakościowe inne od tych, jakie kształtują się przy tradycyjnej dychotomii kultur - np. kultury ludowej i kultury oficjalnej. Podstawową dychotomią sformułowaną przez Piatigorskiego i ł..• otmana była "kultura typu zamkniętego" i "kultura typu niezamkniętego". Pierwsza z nich "rozumie samą siebie jako kontynuację tradycji od takiego momentu (...), w którym istniała pełnia prawdy, (...) natomiast historię rozumie jako historię stopniowego zatracania owej - niegdyś znajdującej się u źródeł kultury - pełni". Druga natomiast "rozumie samą siebie jako powstałą od zera, z niczego, i stopniowo gromadzącą elementy prawdy, a z kolei osiągnięcie pełni tej prawdy sytuuje tylko w przyszłości". To spojrzenie determinuje poprawność (właściwość) wszystkich ponadkonkretnych kryteriów typologii kultur. Zbędne staje się określanie i dookreślanie terminu "kultura typu" przez kryteria czasowe, przestrzenne, społeczne czy przedmiotowe - konstytuują się one wokół "typu", modelu czy struktury świata (stąd np. tak istotny staje się dyskurs mitologiczny w kulturze). Zakładają one pewną stałą "topologię" (jeśli można użyć takiego zwrotu metaforycznego) kategorii kulturowych. Określa to sposób rekonstrukcji tych kategorii. Taka formuła interpretacyjna uświadamia jednocześnie, iż stosowanie w analizach etnologicznych kodu kulturowego właściwego badaczowi, czyli inaczej przykładanie "miar" jednego typu kultury do innego typu, może spowodować powstanie "aberracyjnego" wizerunku struktury badanej kultury przez przemieszczanie nie-tekstów kulturowych w klasę tekstów i odwrotnie. Sądzę, że znakomitą egzemplifikację tej sytuacji stanowi kategoria tzw . ..sztuki ludowej" w "tradycyjnej kulturze ludowej". Wynika z tego, iż zarysowana przez Stommę propozycja posługiwania się "centralnymi determiantami", które nazywa za P. Lazarsfeldem formułami matkami, jak i wcześniejsza koncepcja A. Guriewicza - ka- �206 tegorii konstytuujących kulturę - umożliwiają w najszers/'cj mierze immanentne badanie kultury, pozwalające odkryć jej wewnętrzną, własną strukturę, w najmniejszym stopniu zakłóconą ocenami badacza. 3. Określenie "kultura ludowa" zapewne będzie się często pojawiać w pracach etnologicznych, zarówno w sensie opisowym, jak i typologicznym. Trudno wyrokować, czy w ogóle jest możliwe wyeliminowanie go ze słownika pojęć naszej dyscypliny. Symptomatyczne, iż często korzystają z niego zwolennicy pojęcia "typu kultury" czyniąc to z powodów wymogów stylistycznych (Buchowski, Burszta) lub "siłą inercji" (Stomma). Ponieważ puryzm terminologiczny jest raczej obcy polskiej etnologii - przeto przewiduję "długie trwanie" terminu "kultura ludowa", mimo wszelkich metodologicznych zastrzeżeń. Pewny jest również coraz szerszy zakres funkcjonowania "kultury typu ludowego", bowiem każdy etap nauki wytwarza nowe znaczenia, które stanowią podstawę do kolejnych interpretacji. * WOJCIECH SADOWSKI TWORCA LUDOWY - TWORCA NIEPROFESJONALNY Przedmiotem niniejszej wypowiedzi jest zasygnalizowanie trudności pojęciowych, jakie kryją się za sformułowaniami "twórca ludowy" i "twórca nieprofesjonalny". Wszelkie wyjaśnienia tych pojęć są bowiem mało zrozumiałe, mimo powszechnego ich stosowania i pozornie wyraźnego rozróżniania. Mozolne i mało użyteczne są też wyjaśnienia dotyczące stosunku między zjawiskami, jakie tają się za tymi pojęciami. Sytuacja jest więc osobliwa, nasuwająca szereg wątpliwości. Są to problemy zrodzone w czasie kontaktów z plastykami nie posiadającymi wykształcenia artystycznego. Przeobrażenia, jakie zachodzą w społeczeństwie polskim w ostatnich latach można określić jako przeobrażenia zacierające ostrość rozróżnień tak bardzo do niedawna oczywistych. Przeobrażenia te można określić jako zmiany społeczno-ekonomiczne, które pociągnęły za sobą przemiany w kulturze, szczególnie wiejskiej. Upowszechnienie się powyższych pojęć stosunkowo niedawno ma l~iewątpliwie swój związek z umasowieniem kultury, z możliwością powszechnego i aktywnego w niej uczestnictwa. Nazwy "twórca ludowy" lub "nieprofesjonalny" stały się nazwami zbiorowymi dla pewnych grup ludzi szczególnie aktywnie uczestniczących w życiu kultm·alnym. Eeprezentują oni określony kompleks kultury, swoiste sacrum VI odnie- �207 sieniu do otoczenia. Na tym podłożu ukształtowały się pojęcia, które wprowadzają pewien ład myślowy budząc jednocześnie szereg wątpliwości. Sprawiają one wiele kłopotu, a to dzięki możliwości różnorodnej ich interpretacji i rozmaitym możliwościom wartościowania. Ustawicznie powstają bowiem pytania: Co jest sztuką ludową? Co robić, aby kolekcjonując wytwory z tej dziedziny, nie popełnić błędu? Jak postępować z ludźmi mieniącymi się twórcami ludowymi? Kim oni naprawdę są? Jak postąpić, żeby się później nie wstydzić, ale i niczego co jest autentyczne nie uronić? Jak pogodzić "szyfrowane" wypowiedzi teoretyków z praktyką? Te i szereg innych pytań w codziennej pracy etnografa zatrudnionego w muzeum jest niezmiernie ważkich i trudnych. Są to pyania zagadnienia, rozwiązywane po prostu intuicyjnie, w oparciu o rozważania autorów licznych publikacji, które poza dywagacjami niczego nie wyjaśniają, niczego w sposób praktyczny nie rozwiązują. Proszę tego stwierdzenia nie traktować jako mądrzenia się, jako krytyki. Nikogo i niczego nie chcę krytykować. Chcę tylko powiedzieć, że brak jasnego pojęcia sztuki ludowej, współczesnego wyraźnego określenia twórcy ludowego, w poważny sposób utrudnia pracę etnografa - muzealnika przymuszonego z racji funkcji do gromadzenia wytworów z tej dziedziny. W sposób wyraźny odczuwa on brak teoretycznych i praktycznych rozstrzygnięć, brak w pełni kompetentnych i uzasadnionych rozwiązań. W charakterystyce twórców i twórczości ludowej, przynajmniej w odniesieniu do Gorzowskiego, tkwi wiele wad. Jest ona niedoskonala, bo taką aktualnie być musi. Różne można mieć spojrzenia i różne ambicje, ale zasygnalizowany problem pozostanie przypuszczalnie długo jeszcze nie rozwiązany. Bezustannie powstaje pytanie, kogo zaliczyć do grona twórców ludowych. Czy wyłącznie osobę mieszkającą na wsi i utrzymującą się z pracy w samowystarczalnym gospodarstwie chłopskim? Czy też osobę mieszkającą na wsi, a pracującą w mieście? Czy można uznać za twórcę ludowego osobę zamieszkałą i pracującą w mieście, lecz pochodzącą ze wsi, uprawiającą tematykę wiejską i posiadającą "mentalność" chłopską? A może jest nim plastyk-amator dostarczający swoistych wytworów ze względów merkantylnych? Posiadając tego typu wątpliwości trudno dać właściwą odpowiedź. Trudno też mieć jednoznacznie ukształtowany obraz. Niemożliwe jest precyzyjne odróżnianie twórczości ludowej od twórczości nieprofesjonalnej. Obie bowiem cechują się swoistą nieporadnością i naiwnością. Nie rozwiązują tego zagadnienia rozważania dotyczące stylu ludowego, a zwłaszcza takich jego cech jak linia, modelunek, płaszczyzna lub ornamentyka, ponieważ twórcy mieszkający w mieście po- �'208 stępują w tej sprawie podobnie jak osiadli we wsi. Jedni i drudzy od strony formalnej rozumieją go niemal identycznie. Wszystko to stwarza dokuczliwą sytuację trudności - czy niemożności - wyboru między istniejącymi określeniami. Z jednej strony na każdego z etnografów muzealników wywiera swą presję chęć gromadzenia wytworów sztuki ludowej, z drugiej zaś strony odruch samoobrony przed błędami, przed zbytnią idealizacją. Dopowiedzieć tu należy, że realia terenu rozciągającego się nad Odrą i Wartą różnią się bardzo od pozostałego terytorium kraju. Osiadła tu po 1945 roku ludność przyniosła ze sobą własną kulturę, własne wyobrażenie o sztuce. Istniały one najpierw równolegle i niezależnie, a później współistniały, wywierając wzajemnie wpływ na siebie. Refleksja nad tymi problemami zachęciła mnie do poszukiwania odpowiedzi wśród samych twórców zamieszkałych w Gorzowskiem oraz wśród ludności zamieszkującej wsie w gminie Słubice oraz w gminie Bogdaniec. Nie były to badania prowadzone z kwestionariuszem w ręku, lecz zwyczajne rozrr.owy prowadzone jak gdyby na marginesie pozyskiwania obiektów etnograficznych na rzecz Muzeum Okręgowego w Gorzowie. Generalnie moi rozmówcy wychodzili z założenia, że autentyczny gospodarz dba przede wszystkim o produkcję rolną, o wyniki ekonomiczne, a dopiero w następnej kolejności interesuje się pozostałymi sprawami. Ich zdaniem praca, ciężka prac, jest sztuką oraz aktem religijnym jednocześnie. Ludzi umiejących malować, rzeźbić lub pisać wiersze uważa się jednak za przypisanych Bogu, Zll obdarzonych przez Boga nadzwyczajnymi przywilejami. Twórczość ma największą oczywiście wartość gdy pełni. funkcję religijną. Jednocześnie sporo osób wytworom plastyki, literatury lub muzyki przypisywało drugorzędne znaczenie w codziennym życiu ludzkim. Niewielka liczba moich rozmówców, głównie twórcy, była jednak zdania, iż człowiek, aby mógł należycie żyć, powinien korzystać także z wytworów artystów i uczonych. Powinien słuchać księży, czytać gazety i oglądać telewizję. Ogólnie mówiąc potrzebne jest wszystko to, co jest niezbędne do sprawnego funkcjonowania człowieka, wszystko to sprzyja jego wszechstronnemu rozwojowi. Są to potrzeby poniekąd zakodowane w ludzkiej naturze. Są one równe prawom przyrody. Zwolennicy takiego poglądu uważają, że odsunięcie od siebie potrzeb wyższego rzędu wywołuje w nich niepokój, rodzaj pustki, wręcz uniemożliwia im funkcjonowanie w otaczającej ich społeczności. Twórcy niezależnie od takiego twierdzenia wychodzą z założenia, że przejawem zainteresowania się otoczenia ich osobą lub pracą są nagany lub pochwały, preferencje w życiu towarzyskim, sugestie dotyczące tematyki prac, opory przed ich nabywaniem, konflikty związane z ich osobą, �209 stronnicze interpretacje itd. Swiadomi są swoich wpływów estetycznych na najbliższe środowisko ludzkie i ochronę otoczenia przed degradacją. Pragną przy tym, aby rezultatem ich twórczości zainteresowała się szersza społeczność. Często chcą zysku materialnego oraz wygodnego warsztatu pracy. Skwapliwie w końcu wykorzystują kontakty "zawodowe" i społeczne, jakie im dają domy kultury szczebla wojewódzkiego lub gminnego, choć niemal wszyscy mniej lub bardziej jasno uświadamiają sobie, że przyczyniają się one do zmanierowania ich ambicji i stylu. Udają się tam, aby nauczyć się spraw formalnych gubiąc zarazem swą indywidualność. Zarówno wśród mieszkańców wsi jak wśród plastyków bez wykształcenia artystycznego przeważa opinia, że wyłączne zajmowanie się rzeźbą lub malarstwem jest przejawem próżniactwa. Nierzadko można spotkać ludzi wsi twierdzących, że "dobry artysta przyzwoicie pracuje na chleb, a w chwili wolnej zajmuje się swoim zamiłowaniem". Nie widzą oni także różnicy pomiędzy amatorami a twórcami zawodowymi. Uważają, że zadaniem twórcy nie powinno być wymyślanie lecz pokazywanie rzeczywistości. Ceni się realizm, a więc wierność w oddawaniu, niejako kopiowaniu tego co nas otacza, w odrysowywaniu przyrody. Dobry twórca naśladuje otaczającą go naturę, ale przeżywa ją w sobie, poprawia sercem. Jest to rodzaj odtwarzania, tyle że świata poprawionego we własnym wnętrzu. Pożądany jest tradycjonalizm twórczy, a ignorowana jest oryginalność polegająca na imaginacji. Rzeczywistość można upiększać, "cukierkować", lecz nigdy przeinaczać, wykonując "jakieś tam buły" lub "bohomazy". Twierdzi się, iż prawdziwy twórca ma być wrażliwy na przyrodę oraz na otoczenie fizyczne i społeczne, które kształtuje człowieka. Kryteria zależą nie od obiektywnego wyrazu artystycznego, od estetyki lub piękna a od stopnia zbliżenia do naturYI do J;zeczywistości. W ten sposób tradycjonalizm nadal zwycięż;:l, Niemniej nawet tradycyjni twórcy są niżęj stawiani w hięrarchii społecznej niż chłopi lub robotnicy. Rzeźbienie ani malowanie nie zapewnia, egzystencji, a pochłania czas. Wyżej więc może być ceniony tak zwany twórca ludowy niż "miastowy". Większym uznaniem, niż artysta plastyk może cieszyć się anonimowy wytwórca kolorowych ozdób gipsowych lub plastykowych ze względu na znaczniejszy stopień zbliżenia do stawianych przez mieszkańców wsi wymogów. Wiadomo też, że często właśnie ci ludzie zaspokajają wymagania estetyczne tak zwanych "wsiowych". W nich upatrują wieśniacy, głównie starsi wiekiem, możliwość zaspokojenia potrzeb plastycznych, a nawet kulturalnych. Zauważa się, przynajmniej w Gorzowskiem, iż wyroby tego typu stają się po prostu symbolem wszystkich innych potrzeb kulturalnych mieszkańców wsi notabene coraz mocniej zurbanizowanej; wsi dyktującej stereotypowe 14 Lud t. LXXIV �210 warunki uzyskania społecznej akceptacji. Nowe treści materialno-tEchniczne oceniane są przeto od strony funkcji, a nie od strony formalno-plastycznej. Gust współczesnego wieśniaka nie jest tak jak dawni0J kształtowany przez szlachetne materiały w postaci drewna lub gliny, a przez plastyk i gips. Zmiana ta powoduje również przesunięcia w hierarchii wartości. Wyżej są cenione wytwory "artystyczne" kupione w sklepie miejskim niż wytworzone we własnym zakresie albo przez twórcę wiejskiego. Oczywiście opinie te wypowiadają nabywcy, a nie twórcy. Dodać tu należy, że w pojęciu chłopów pod słowem artysta kryje się wyłącznie malarz lub rzeźbiarz. Prozaik lub poeta, hafciarka czy kowal traktowani są inaczej. Ludzie pióra są wysoko cenieni, a ich twórczość, bez względu na mistrzostwo, jest w większości przypadków traktowana jako prawdziwa, jako literatura faktu. Twórczość hafciarki lub kowala nie jest zaliczana do prac artystycznych, lecz typowo rzemieślniczych. Wymaga ona bowiem nie kunsztu, nie serca czy szczególnej umiejętności, lecz zwyczajnej pracy. Symbolem każdej działalności rzemieślniczej jest zarobek. Fachowiec, jak się nieraz określa we wsi rzemieślnika, nie wykonuje pracy dla własnej przyjemności, a artysta zaspokaja własne zamiary, pracuje zgodnie z zamiłowaniem, nie ulegając determinizmowi życiowemu. Naturalnie sami twórcy amatorzy traktują swoje wytwory wyłącznie komercjalnie, lub jako środek do zdobycia uznania, a być może i sławy. Twórcy zamieszkali na wsi 19ną więc do środowiska miejskiego, a zamieszkali w mieście orientują się w swej twórczości na wieś. Obie grupy skwapliwie podpatrują "Cepelię", choć znajdującymi się w jej sklepach wyrobami pogardzają dowodząc, że są mało udane, zarzucaji!C im cechę wytwórczości, a nie walor artystycznego wykonawstwa. ~ie przeszkadza to jednak chęci dostania się na sklepowe lady krytykowanej firmy w celu samourzeczywistnienia. Warunki życia twórców, praca zarobkowa, jaką wykonują na codzień, nie zezwala im na stałe admirowanie piękna, na uprawianie rzeczywistej twórczości artystycznej. To, co w tym zakresie robią, można określić jako obronę interesów, jako ucieczkę przed monotonią życia. Z drugiej strony, bez względu na otoczenie społeczne, uważani są za ludzi skrzywionych, nieprzystosowanych do życia, a mimo to chętnie widzianych. a czasem i naśladowanych. Chętnie, choć z pozorną negacją, przechowuje się ich prace, szczególnie w środowisku lokalnej inteligencji. Twierdzi ona, że w pracach tych można zauważyć przewagę myśli nad materią· Z tego powodu można im przypisać kulturotwórczą rolę mimo braku wyraźnego określenia ich pozycji twórczej i społecznej. Można w konsekwencji formułować dylemat czy jest to grupa twórcza wraz z wszystkimi jej zaletami i obciążeniami, czy też rodzaj hobby bez wif;kszyeh �211 możliwości kulturotwórczych. ~'rożna przy okazji postawić pyt~nje o wkład tych ludzi w rozwój szeroko pojmowanej kultury. Z obserwacji wynika, że twórcy zamieszkali w Gorzowskiem t\vorzą zbiorowość dynamiczną, w której dokonują się przemiany kulturowe, powstające na surowym gruncie wymieszanej tradycji. Reprezentują wiele regionów, odmienny folklor, różne właściwości społeczne. Są to jednak ludzie odporni na zjawiska niesprzyjające. Zróżnicowanie to może dać w przyszłości interesujący efekt w formie wyłonienia się swoistego stylu, bogatego ilościowo i jakościowo. Fakt istnienia na interesującym nas terenie twórców, i to obojętne czy ludO\'I)'ch czy t.zw. nieprofesjonalnych, integruje ten region z innymi dzielnicami Polski za pomocą folkloru. Znaczenie tej zbiorowości tym bardziej się uwydatni, gdy weźmiemy pod uwagę, że rozwinęła się ona po kilkuletnim pO\vojennym okresie uśpienia obserwowanego wśród przesiedleńców z Wileńskiego, Poleskiego, Wołyńskiego, Stanisławowskiego, Tarnopolskiego, Lwowskiego i t.zw. "centralaków". Miłośnik znajdzie w ich pracach szereg s\\'oilitych form i treści. Podczas prezentacji ich wyrobów w Muzeum przeciętny widz odnajdował w nich łączność z kulturą dawnych terenóv.' jak też cechy wynikające z nowego zasiedlenia. Rozwojem plastyki, powiedzmy amatorskiej (mam tu na myśli zarówno ludową jak i nieprofesjonalną), zaskoczeni też byli mieszkallcy Frankfurtu n/Odrą w czasie zwiedzania wystawy poświęconej twórczości ludowej województwa gorzowskiego. Miała ona miejsce w czerwcu i lipcu 1980 roku. Pokazano wówczas 42 rzeźby, 14 obrazów olejnych i 25 pisanek. Różne są zatem uczucia związane ze zbiorowością plastyków amatorów, mimo iż każdy z nich spełnia warunld autentycznego folkloru. Sądz~, że nie da się w tym przypadku rozdzielić twórców ludowych i nieprofesjonalnych tak jak trudno jest odłączyć uczucie przyjemności od piękna. Uważam, iż działania takie byłyby sztuką pozoru. Dla mieszkalka wsi ładna jest dana rzecz wówczas, gdy spełnia pożądaną przez niego funkcję praktyczną bez względu na osobę i miejsce gdzie ona zamieszkuje, ładne dla niego jest to, co oddziałuje na uczucie. Pozytywne jest to, co się podoba. Podoba się zaś to, co jest prawdziwe. Sami twórcy, zarówno ci ludowi jak i nieprofesjonalni, między sobą nie dokonują podziałów kierując się wyróżnikiem "ludowy" lub "amator". Rozróżniają się wzajemnie i dzielą jedynie na dobrych i złych, na takich, którzy mają coś osobistego do powiedzenia i na "pustych wewnętrznie". Od tego kryterium zależy pozycja każdego z nich. Kierują się więc naturalnymi uwarunkowaniami, a nie kryteriami formalnymi. Liczy się efekt pracy twórczej. Zrywają oni z tradycyjnymi pojęciami dotyczącymi ich zbiorowości jako obciążonymi implikacjami różnego rodzaju. Przedstawione wyżej uwagi dotyczące plastyki amatorskiej w wOJe- �212 wództwie gorzowskim mają na celu pobudzenie fachowej dyskusji,jaka powinna toczyć się wśród tych, którzy zajmują się nią z różnych powodów. Dotychczasowe ustalenia teoretyczne nie odpowiadają bowiem swoją treścią aktualnym zjawiskom zachodzącym zarówno w środowisku wiejskim jak i miejskim. Twórczość bowiem winna być tworzywem teorii, a nie znajdować się na usługach teorii powstałej lub wydumanej za biurkiem. W tym celu obok analizy obiektów zgromadzonych w muzeach należy badać opinie zarówno twórców jak i odbiorców. Analiza obiektów oraz wyniki sondażu społecznego pozwolą opracować konkretne wnioski praktyczne oczyszczone z różnych dotychczasowych naleciałości. Podjęcie próby skategoryzowania tych pojęć wydaje się być niezmiernie cenne i pożyteczne. * KAZIMIERA WOLDS KULTURA LUDOWA A ETNOLOGIA Przedmiotem zainteresowania etnografii jest "kultura ludowa". Termin ten, używany od początku pojawienia się tej dyscypliny, nie budził zastrzeżeń do czasu kiedy w miarę jasne było samo pojęcie "lud". Pojęcie to obecnie odnosi się raczej do przeszłości, bo cóż ono dziś znaczy? Badając i opisując kulturę ludową etnografia czyniła to głównie w odniesieniu do kultury wsi, która niegdyś była w dużej mierze kulturą chłopską. Także i pojęcie "lud" utożsamiano najczęściej z chłopstwem najliczniejszą warstwą społeczną tradycyjnej wsi. Kultura współczesnej wsi nie jest przecież jedną, wielką, chłopską kulturą, a składa się z wielu kultur: mikrokultur czy kultur środowiskowych będących pochodną zjawisk zaniku i unifikacji tej właśnie niegdyś dużej tradycyjnej kultury ludowej. Podobną strukturę mają środowiska miejskie, składające się również z wielu kultur środowiskowych w tym także i tych, które zawierają fragmenty lub wątki będące efektem wcześniejszego rozpadu tradycyjnej kultury ludowej. Etnografia jako nauka dotychczas badała i opisywała właśnie tę kulturę, która dziś jest czymś statycznym i dotyczy zamkniętych społeczności lokalnych istniejących w przeszłości. Dziś kultura ta jest często punktem odniesienia dla opisu współczesnych wytworów i zjawisk istniejących zarówno na wsi jak i w mieście. �213 Współczesna etnografia jako nauka, niestety, nie jest w stanie badać w pełni współczesnej różnicującej się rzeczywistości kulturowej gdyż, jak dotychczas, nie wypracowała właściwych metod badawczych. Dotyczy to między innymi tak zróżnicowanej rzeczywistości z jaką mamy do czynienia na ziemiach zachodnich. Przysparza to wielu trudności samej nauce jak i praktyce etnograficznej. Wprawdzie etnografia bada przyczyny zanikania lub trwania tradycyjnych elementów kultury we współczesności, ale w niewielkim stopniu zwraca uwagę na powstawanie nowych wytworów i zjawisk i ich funkcjonowanie w tejże współczesności. Podejmując badawczo również problem mechanizmów zmiany kulturowej, etnografia spotyka się z socjologią chociaż ta, badane przez siebie zagadnienia starała się, przynajmniej do niedawna, ujmować w skali makro gdy tymczasem etnografia - w skali mikro. Współczesną "kulturę ludową" pojmuję raczej jako wielość kultur środowiskowych czy mikrokultur powstałych w wyniku rozpadu tradycyjnej kultury ludowej będącej najstarszyrn nurtem naszej kultury narodowej. Zasięg tych mikrokultur czy kultur środowiskowych, obecnie, pokrywa się bądź to z grupą rodzin tego samego pochodzenia regionalnego, bądź też z mniejszą lub większą rodziną, grupą zawodową, grupą wieku czy grupą zamieszkującą jakiś określony teren, dzielnicę. Zasięg ten jest więc różny, zależnie od wytworu bądź zjawiska kultury powstałego z elementu lub jego fragmentu tradycyjnej kultury ludowej, zaistniałego we współczesności i funkcjonującego w potocznym rozumieniu jako "przeżytek". Etnografia, dla mnie, byłaby więc nauką nie tyle o kulturze ludowej ile o kulturach zrodzonych w wyniku rozpadu tradycyjnej kultury ludowej, chociaż nadal, powinna badać i opisywać również i tę kultur(;. Byłaby to nauka, która zajmowałaby się nie tylko genezą i historią kultury ludowej ale badałaby również proces dostosowywania się tradycyjnych wytworów i zjawisk kultury do współczesności i tworzenia się nowych kultur. Na ten proces można także spojrzeć z nieco innego punktu widzenia; z punktu widzenia człowieka jako twórcy kultury, i wówczas, byłaby to nauka o kulturowych efektach adaptacji człowieka do zmieniających się warunków życia. W pierwszym przypadku byłabym skłonna poprzeć niektórych badaczy próbujących określić taką dyscyplinę mianem kulturologii, w drugim - naukę tak postrzegającą kulturę i jej rozwój - nazwać etnologią· • �214 B. PERYPETIE FOLKLORYSTYKI W ramach nInIejSzego tekstu chciałbym podzielić się kilkoma generalnymi spostrzeżeniami, jakie nasunęła mi lektura niewątpliwie interesującej i niosącej wiele treści ogólnoteoretycznych pracy Piotra Kowalskiego pt. Współczesny folklor i folklorystyka. Podtytuł książki brzmi: a przedmiocie poznania w dzisiejszych badaniach folklorystycznych, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1990, ss. 148. Nie bez powodu, jak sądzę, pojawiają się tutaj określenia "współczesny" oraz "dzisiejszy". Ano właśnie Autor książki ambitnie zaheśla jej cele, choć jednocześnie podkreśla, iż jego propozycje mają "charakter polemiczno-postulatywny", a ich "lakoniczność wynika ze stann badań: ewolucja pokrewnych nauk oraz poszerzający się wciąż obszar oglądów dokonywanych przez folklorystykę współczesną, zmuszają do zasadniczych i głębokich przekształcel1 całego modelu, paradygmatu tej gałęzi humanistyki" (s. 124). Już na wstępie rozważań znajdujemy diagnozę dość szczególnej sytuacji, w jaką uwikłane były badania folklorystyczne - byłoby to "zakłócenie relacji między zmieniającym się historycznie i społecznie przedmiotem badania i osobliwym konserwatyzmem w konstruowaniu przedmiotu poznania" (s. 8). A zatem folklorystyka musiała znaleźć się w sytuacji kryzysowej. Zadajmy sobie jednak pytanie, czy ów kryzys postrzegać należy w sposób proponowany przez Piotra Kowalskiego? Rzecznicy "sytuacji kryzysowych" w nauce wymieniają wiele ich powodów, z których chyba najczęściej powtarzającymi się są takie oto: (1) światopoglądowe uprawianie wiedzy, (2) brak dostatecznej ogólności i mocy prewidystycznej formułowanych teorii naukowych, (3) wyczerpaIlie się możliwości logicznych przekształceil wewnątrz danego systemu (paradygmatu) wiedzy oraz (4) "nieprzystawanie" danego systemu pojęciowo-teoretycznego do zmienionej rzeczywistości badanej (to, co i\Tax Weber nazywał brakiem relacji zwrotnej pomiędzy rzeczywistością samą a jej unaocznieniem i zrozumieniem). Folklorystyka należy z pewnością do tych gałęzi wiedzy, które "trapi" ciągłe uwikłanie w kontekst pozapoznawczy i pozamerytoryczny. Wystarczy w tym względzie prześledzić dzieje samego pojęcia "folkloru", niejednokrotnie nadawano mu z góry pozytywny walor aksjologiczny, wykorzystywano w celach edukacyjnych, nie zawsze rozsądn~e pomyślanych. Autor omawianej pracy zakłada, że warunkiem umożliwiającym dokonanie wstępnych uporządkowań jest wyodrębnienie p l' Z e d m i o t u b a d a n i a i p r z e d m i o t u P o z n a n i a folklorystyki. Ten pierwszy to "określony fragment rzeczywistości życia codziennego", drugi zaś �215 oznacza "pewnego rodzaju konstrukt" związany z działaniem samego uczonego. Osobiście uważam, co postaram się dalej uzasadnić, że rozdzielenie obu powyższych aspektów nie jest możliwe; wręcz przeciwnie - teoria kultury i teoria poznania są ze sobą ściśle związane i wzajerr.nie się warunkują. Wspomniany już przeze mnie Weber powiadał, że "...w naukach o ludzkiej kulturze tworzenie pojęć zależy od sposobu posta\vienia problemów, zaś te ostatnie zmieniają się wraz z treścią kultury". Przy takim ujęciu siła dyscyplin humanistycznych w tym właśnie się objawia, że nieustanne przemiany stanów kultury dostarczają im stałych bodźców ku temu, aby zachowały one wieczną młodość w sensie teoretycznej prężności. W swej książce Wymiary antropologicznego poznania kultury staratem się zaprezentować pewien sposób uprawiania antropologii, który równie dobrze "przystaje" do realiów, w których poruszają się folkloryści mający ambicje orzekania o współczesnej kulturze. Nauka w takim ujęciu stanowi dziedzinę kultury zarówno autonomiczną, jak i współzależną od dziedzin pozostałych, żeby wymienić wyłącznie kwestię "nauka a język". Folklorystykę można potraktować jako system sądów tworzących społeczną świadomość metodologiczną praktyki naukowej zwanej folklorystycznymi badaniami nad zdefiniowanym odpowiednio fragmentem kultury. Wysuwane przez folklorystę (obojętne: "klasycznego" czy "postfilologicznego") sądy dotyczące dziedziny jego zainteresowań, są sądami zrelatywizowanymi społeczno-historycznie. Jeśli zatem załoŻy:l1Y,że poznanie jest określonym zbiorem sądów "produkowanych" w ramach praktyki naukowej w sposób kulturowo uregulowany, wówczas refleksję nad tym poznaniem powinniśmy rozpocząć konsekwentnie od przyjęcia ustaleń a charakterze ogólnym, należącym do zakresu teorii kultury. Tym samym założyć można, że odpowiednio scharakteryzowana teoretycznie kultura (lub jej fragment) oddziaływuje na poznawcze ideały wiedzy i współtworzy charakteryzujące poszczególne gałęzie hufl:anistyki "punkty widzenia" na samą kulturę, a także na naukę "mierl.ącą się" z kulturowymi stanami rzeczy. Wartości kulturowe ukonstytuowane pozanaukowo oddziałują na to, co konstruuje się jako teoretyczny obraz świata rekonstruow·anego z kolei przez praktykę badawczą· A zatem, akt wyboru kryteriów regulujących ideały poznawcze - tutaj - "starej" i "nowej" folklorystyki, ma zawsze charakter wyborów aksjologicznych, jest to niezbywalnie aksjologia naszej kultury i tylko jej. Relatywizacja pojęcia absolutnej racjonalności nauki komplikuje, rzecz jasna, oczywistość powyższych założeń. Teoria poznania zakładająca koncepcję kultury jako rzeczywistości ideacyjnej, twórczo i regularnie wpływającej na przyjmowane ideały \-'liedzy i sposoby ich osią- �216 gania, o tyle nie podpada pod pojęcie tradycyjnej epistemologii, iż zajmuje się między innymi badaniami nad dziejami nauki, w szczególności zaś nad dziejami naukowej refleksji nad kulturą. Tym samym może ona dostarczyć np. folklorystyce wielu dyrektyw umożliwiających poszerzenie "stanu posiadania" tej dyscypliny. Nie będzie już wówczas chodziło o - jak to nazwaliśmy swego czasu z Krzysztofem Piątkowskim - antropologizację humanistyki (antropologizację więc badań folklorystycznych), ale budowę spójnego programu badań nad kulturą widzianą poprzez "filtr" specyficznie dyscyplinarnie folklorystycznego oglądu kultury symbolicznej. To z kolei wymaga uwzględnienia faktu, że respektowane przez badaczy folkloru dyrektywy i osiągane rezultaty nie są prostą konsekwencją oddziaływania ogólnej kultury, ale zawsze w takich momentach zaznacza się interweniująca rola ustaleń epistemologicznych. Jawią się tedy dwa poziomy myślenia dotyczące możliwości pogodzenia ze sobą przekonania o kulturowym uwikłaniu nauki z przekonaniem o możliwości epistemologicznego wartościowania jej praktyki badawczej. Na poziomie pierwszym zobowiązani jesteśmy do respektowania odpowiednich norm i dyrektyw metodologicznych (epistemologicznych), na poziomie drugim uprawnieni jesteśmy do ich kwestionowania. Wpływowy nurt postmodernistycznej refleksji nad współczesną kulturą szczególnie mocno podkreśla fakt naszego uwikłania w nakładające się na siebie kolejno interpretacje stanów kultury. Sądzę, że jest to problematyka zalecająca się właśnie folklorystom, operującym prz.ecież nade wszystko na różnie definiowanych t e k s t a c h. Poszukiwania całkowicie oryginalnych przejawów folklorystycznego uczestnictwa w kulturze napotyka na pułapki, o których z wielkim znawstwem pisze Piotr Kowalski. Sposób tworzenia różnych interpretacji "podawanych" jako "autentyczne" stany kultury - to pasjonujący temat dla badacza. Folklorystykę od samego zarania jej dziejów charakteryzowało jednak, krępujące jej teoretyczny rozwój, poszukiwanie autentycznych i oryginalnych artefaktów kulturowych, które dodatkowo klasyfikowano pod względem estetyczno-artystycznym. Analizy folklorystyczne wikłają się w zasadniczą ambiwalencję, próbują bowiem pogodzić ze sobą spojrzenie na dany obiekt zarówno jako akt indywidualnej kreacji, jak i element szerszego kontekstu wchodzącej w grę kultury, gdzie w szczególności sens wytworu nie ma nic wspólnego ze sferą estetyki. W sposób oczywisty metody rodem z filologii skuteczne są tylko do momentu, gdy dany stan rzeczy analizowany jest w abstrakcji od owego kulturowego tła, w oderwaniu od kontekstu go warunkującego. Kiedy prag:1ie się jakoś ten kontekst wyinterpretować, sięga się "poza" folklorystykę filologiczną, między innymi do antropologii. �217 Lektura pracy Piotra Kowalskiego jest pouczająca także z tego punktu widzenia. Otóż widać wyrażnie, że folklorystyka pozostaje nadal dyscypliną o nieco hybrydalnym statusie: z jednej strony dopracowała się właściwego sobie aparatu badawczego, z drugiej zaś ciągle "spogląda" ona łakomie ku innym dyscyplinom humanistycznym, poszukując u nich modeli i paradygmatów o walorze dającym się uogólnić na jej potrzeby teoretyczno-metodologiczne. Folkloryści ciągle potrzebują zewnętrznych uprawomocnień własnych zabiegów. Niestety, efekt bywa właśnie hybrydą myślową; tworzy się niespójna melange koncepcji psychologicznych, socjologicznych, filologiczno-językoznawczych (zwłaszcza semiotyka) i antropologicznych. Na sytuację folklorystyki współczesnej spojrzeć można także podobnie, jak na sytuację humanistyki dzisiejszej jako takiej. W wielu opracowaniach powtarza się zdanie, iż c a ł a humanistyka przesiąknięta jest ideą tzw. kryzysu koncepcji przedstawiania. To bardzo rozległy temat, na którego podjęcie nie możemy sobie tutaj pozwolić. Tym bardziej jednak należy się cieszyć, że folklorystyka polska włącza się pracą Kowalskiego do dyskusji nad swą przyszłością. O tę przyszłość można byćmimo wszystkich problemów - spokojnym, o czym świadczą prace naszego autora z Parterowym Olimpem na czele. A fakt, iż nadal niejasna jest tożsamość samej folklorystyki? "Kłopoty z tożsamością" mają, może nawet w większym stopniu, także antropologowie dzisiejsi, którzy odrzucają większość ze swej tradycji teoretycznej. Nad "końcem filozofii" debatują Rorty, Lyotard, Serres i Derrida. Współczesna wiedza humanistyczna staje się coraz bardziej antymodelowa i antysystemowa, jest na równi wyjaśnianiem, jak kulturową partycypacją. Współczesność domaga się swoich b a d a c z y w s pół c z e s n O ś c i. I tu taj wielka rola folklorystyki o kształcie postulowanym przez Piotra Kowalskiego, choć osobiście, jako antropolog pozwoliłem sobie spojrzeć na pewne sprawy inaczej. Wojciech BUT5zta � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e4c4cba523803c4572c12280833da40.pdf 7293250325915c86cb842bd5f22695d1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2417 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2243 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KONTEKSTY 1993 r o k X L V I I nr2(221) i n d e k s 369403 c e n a 2 0 0 0 0 z ł HANNA BALTYN TAMASABURO BANDO EUGENIO BARBA ADAM BARTOSZ ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ JAN BERDYSZAK ANDRZEJ BIEŃKOWSKI JANUSZ BYSZEWSKI WANDA DRABIK MARCIN GIŻYCKI ALEKSANDER JACKOWSKI MARCIN JARNUSZKIEWICZ LESZEK KOLANKIEWICZ JAN OKOŃ ZBIGNIEW RASZEWSKI ANDRZEJ WAJDA JOANNA WALASZEK HALINA WAŁASZEWSKA KRYSTYNA ZACHWATOWICZ �SPIS T R E Ś C I Zbigniew Raszewski Z Raptularza ( T w ó r c z o ś ć a wirtuozeria. W o l n o ś ć i samowo­ la inscenizatora) 3 Eugenio Barba Czterech 7 M a r c i n Jarnuszkiewicz O teatrze i w o k ó ł teatru (rozmowa prowadzona Aleksandra Jackowskiego) widzów przez 10 Joanna Walaszek .Dwie „ N a s t a z j e " Andrzeja Wajdy 13 Andrzej Wajda, Krystyna Zachwatowicz, Tamasaburo Bando Nastazja 19 Jan Berdyszak Teatr - ó,,Teatr"? M a r c i n Giżycki Janusz Byszewski Leszek Kolankiewicz Performance art dzisiaj: perspektywa a m e r y k a ń s k a . . 29 Obok edukacji i sztuki 35 Raport z Holstebro (Przygotowany w Katedrze K u l t u r y Polskiej przez s t u d e n t ó w ) 44 Halina W a ł a s z e w s k a Raport z w a r s z t a t ó w teatralnych Leszka M ą d z i k a (w Łucz­ nicy) 48 Zaproszenie na koncert 52 M u z y k a n c i (rozmowa prowadzona przez Aleksandra Jac­ kowskiego) 56 Andrzej Bieńkowski Muzykanci radomscy 65 Andrzej Bieńkowski Problemy dokumentacji wideo 67 Jan O k o ń Wielkanocne misterium nieszporne 69 Wanda D r a b i k Przeżycie o b r z ę d u 72 A d a m Bartosz Tarnowski koncert życzeń, czyli niedzielny spacer po m o i m mieście 76 Marginalia 77 A n n a Kutrzeba-Pojnarowa 78 Hanna Baltyn Filipowna Tamasaburo Bando 21 Muzykanci Andrzej Bieńkowski Aleksander Jackowski Odeszli Zbigniew Benedyktowicz N o t y o autorach 79 Summary o f Articles 80 N a o k ł a d c e : fragment plakatu do przedstawienia Wędrowne Mądzika Sceny Plastycznej K U L Leszka N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Znaki i ślady, animacja w Centrum Sztuki Współczesnej w War­ szawie. Fot. Janusz Byszewski Redakcja dziękuje Departamentowi Działalności Kulturalnej Ministerstwa Kultury i Sztuki za p o m o c w w y d a n i u n u m e r u ��I CONTENTS Zbigniew Raszewski F r o m a Notebook 3 Eugenio Barba Four 7 M a r c i n Jarnuszkiewicz A b o u t the Theatre and in Conection w i t h the Theatre (Interview held by Aleksander Jackowski 10 Joanna Walaszek The T w o „ N a s t a s y a s " o f Andrzej Wajda 13 Andrzej Wajda, Krystyna Zachwatowicz, Tamasaburo Bando On 19 Jan Berdyszak Theatre - M a r c i n Giżycki Janusz Byszewski Leszek Kolankiewicz Performance A r t Today: the American Perspective . . Alongside Education and A r t A Report from Holstebro by Students o f the Chair o f Polish Culture Halina Walaszewska Hanna Baltyn Spectators „Nastasya" ,,Theatre"? 21 29 35 44 Report from Ł u c z n i c a . The Workshops o f the Plastic Theatre o f Leszek M ą d z i k 48 A n Invitation to a Concert 52 Musicians Andrzej Bieńkowski Musicians (Interview held by Aleksander Jackowski) Andrzej Bieńkowski The Musicians o f Radom Region 65 Andrzej Bieńkowski Problem o f Video Documentation 67 Jan O k o ń The Vespers Easter Mystery Play 69 Wanda D r a b i k The Experiencing o f a R i t u a l 72 A d a m Bartosz T a r n ó w Concert o f Wishes or Sunday W a l k A r o u n d my Town . . 56 76 Aleksander Jackowski Marginal Zbigniew Benedyktowicz Anna notes Kutrzeba-Pojnarowa Summary o f Articles 77 78 80 Redagują: Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji) Doradzają i współpracują: llilWJerzy Bartmiński. E w a Fryś-Pietraszkowa, Antoni K r o h , Jacek Królak, Jacek Olędzki, Czesław Robotycki, Roch Sul: Danuta Benedyktowicz, E w a Korulska, A n n a Kunczyńska-Iracka, Ludwik Stomma B o ż e n a Dudko, Zofia Bisiak Tłumaczenia: Aleksandra Rodzińska Projekt okładki i strony tytułowej: Jacek Królak Redaktor techniczny: Krzysztof Nalewajko Adres redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. D ł u g a 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 31-32-71/4 wew. 243 �