86 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d623c0910ba3de4d15a504b1ce00cd6.pdf 91a34d582e209c7b6994f9db21a19a4a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:982 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:903 Title A name given to the resource Wyróżniki obcości w bajce białoruskiej. Cechy boskie i diabelskie "swego" i "obcego" / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.185-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I z. 2 I S S N 0071-1861 KRZYSZTOF KUBIAK WYRÓŻNIKI OBCOŚCI W BAJCE BIAŁORUSKIEJ. CECHY BOSKIE I DIABELSKIE „SWEGO" I „OBCEGO" Spróbujmy zebrać w skrócie najbardziej typowe cechy stereotypu „obcego" podane przez Bystronia w Megalomanii narodowej *. Tak więc: — „obcy" nie żyją na terytorium będącym środkiem świata. Zamie­ szkują przestrzeń niezorganizowaną; chaos. Dzieje się to w wyniku ja­ kiegoś mitycznego przewinienia względem bóstwa grupy „swojej". Naj­ częściej chodzi t u o kontakt z diabłem. Podobnie określone są cechy podane niżej. — Bóg grupy „obcej" jest gorszy od Boga grupy „swojej". Często bóstwo „obcego" jest szatanem lub złym demonem. — „obcy" są czarownikami, wróżbitami. — język grupy „obcej" jest w najlepszym wypadku zabawnym beł­ kotem. — „obcy" posiadają liczne deformacje fizyczne. — „obcy" odznaczają się przykrym zapachem. — potrawy „obcych" są obrzydliwe. „Obcy" często bywają ludożer­ cami. „Obcy" równie często, aby przyrządzić jakąś potrawę musi popeł­ nić grzech — złamać normy grupy „swojej". — „obcy" są niskiego pochodzenia. — „obcy" jest zazwyczaj głupszy od przedstawiciela grupy „swojej". Wstępna analiza bajek zebranych przez Michała Federowskiego i na­ szych materiałów terenowych wydaje się potwierdzać wnioski Bystro­ nia. Cechy przypisywane przedstawicielom grupy „obcej" i jednocześnie diabłu formułowane są w t y m samym religijnym języku. Cechy te rów­ nież odpowiadają sobie lub są do siebie podobne. Postanowiliśmy więc porównać bajki o głupim diable (diable oszukanym, przegrywającym) 1 J . S. В у s t r o ń, Megalomania narodowa, Warszawa 1935. �186 KRZYSZTOF KUBIAK z bajkami o głupich sąsiadach. Pierwsze oznaczone są w klasyfikacji Krzyżanowskiego T1000-1199, drugie T1200-1349 . W naszej pracy stosujemy podział wprowadzony przez Federowskiego w Ludzie białoruskim . Zatem jako „narodowości" traktować będziemy Mazurów, Polaków, Białorusinów, Poleszuków, Rosjan, Niemców, Ży­ dów itp. Nie chcielibyśmy dyskutować w niniejszej pracy o tym, czy granice między t y m i grupami są wystarczająco ostre. Podział ten po­ krywa się z klasyfikacjami ludowymi na tym terenie. W obydwu typach bajek ukoronowaniem opowieści jest sformułowanie jakiejś cechy w y ­ stępujących tam postaci, będących przedstawicielami różnych grup et­ nicznych. Federowski klasyfikując je robi to wg ich cech, np. „Niemiec [...] a) chytrość, b) niewstrzemięźliwość" i t p . Naturalnie wiele z nich nie mieściło się w naszym podziale. Wybraliśmy te, które odpowiadały lub mogły być porównywalne z cechami „diabła przegrywającego". Właś­ ciwością naczelną diabła była tu głupota. Podporządkowanych jest jej wiele innych cech, np. łatwowierność, chciwość, umiejętności czarodziej­ skie. Formułowanie ich w badanych przez nas bajkach następuje w w y ­ niku zetknięcia się dwóch zwykle osób, będących reprezentantami prze­ ciwnych grup. Jest to sytuacja konkurencji, sytuacja „transakcyjna". Konkurujące ze sobą strony przeprowadzają transakcję, w wyniku któ­ rej następuje sformułowanie określonych cech. Przedstawiamy plan synchroniczny bajki Michała Federowskiego Dia­ belski kontrakt o duszę . W bajce tej chłop zwycięża podstępem diabła. Porządek jej jest następujący: 1) pijak zobaczył diabła suszącego pieniądze, 2) pijak mówi, że gdyby miał trzecią część tych pieniędzy, to pohulałby przez rok, a potem oddał duszę diabłu, 3) diabeł upewnia się i przyjmuje propozycję, 4) po roku przychodzi chłop obwieszony szkaplerzami i różańcami, 5) diabeł prosi go o zdjęcie ich, 6) chłop proponuje diabłu, żeby sam to zrobił, 7) diabeł rzuca kontrakt i ucieka. Spróbujmy przenieść to w układ diachroniczny zastosowany przez Lévi-Straussa w analizie mitu Edypa . Układ ten interesuje mnie t u jako forma graficzna. 2 3 4 5 6 2 J . K r z y ż a no w s k i, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, Wrocław 1963, t. 2, s. 9-25 („O głupim potworze (diable)", s. 26-48 („Kawały o głu­ pich sąsiadach"). Przykład podziału na „narodowości i plemiona" — M. F e d e r o w s k i , Lud białoruski na Rusi Litewskiej, K r a k ó w 1902, t. 3, cz. 2, s. V. Tamże, cechy Niemców. M. F e d e r o w s k i , Diabelskie skrzypce, Warszawa 1973, s. 100. ' C . L é v i - S t r a u s s , Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 294-295. 8 4 s �187 WYRÓŻNIKI OBCOŚCI W B A J C E BIAŁORUSKIEJ I II III IV 1) pijak zoba­ czył diabła su­ szącego pienią­ dze, 2) pijak powie­ dział, że gdyby miał trzecią część tych pieniędzy, to pohulałby przez rok, a potem od­ dałby duszę diab­ łu, 3) diabeł upew­ nia się i przyj­ muje propozy­ cję, 4) po roku przy­ chodzi chłop ob­ wieszony szkaplerzami i różań­ cami, 5) diabeł prosi o zdjęcie ich, 6) chłop propo­ nuje diabłu, że­ by sam to zro­ bił, 7) diabeł rzuca kontrakt i ucie­ ka. Spróbujmy porównać ten układ diachroniczny z takimż samym ba­ jek „narodowościowych", czyli bajek o głupich sąsiadach. Przedsta­ wimy również plan słowiańskiego mitu kosmogonicznego. Analizujemy tu 10 bajek. Posiadają one ten sam lub bardzo zbliżony do siebie plan akcji. Przedstawiają różne sytuacje, ale wszystkie nawiązują do jedne­ go jej przebiegu i do tego samego rezultatu (patrz tab. I ) . Tabelę tę rozpoczyna mit kosmogoniczny, w k t ó r y m zwierającymi się mocami są Bóg i Diabeł. Mimo że mit ten nie występuje wyraźnie na Białostocczyźnie, to ślady owego dualizmu są nader widoczne. Umiesz­ czenie dwóch bajek z Sébillota stanowić miało łącznik doprowadzający poprzez sytuację chłop — diabeł do konfliktu „swój — obcy". Zesta- �188 KRZYSZTOF KUBIAK wienie to jest jednocześnie potwierdzeniem religijnego języka, w jakim konflikt ten bywa wyrażany. Kolumny poprzedniego podziału przenosimy w układ poziomy. Akcja rozwija się z góry na dół. Kolejność faktów odczytujemy tu w sposób następujący: czytamy z góry na dół, najpierw pierwsze akapity w każ­ dej kolumnie, potem drugie. Jeśli w kolumnie I V jest jeden akapit, a w innych więcej, to te z kolumny I V odczytujemy na końcu. Kolumna I odpowiada sytuacji spotkania, kontraktu. Druga (II) to sytuacja propozycji. W trzeciej (III) zawierają się różne formy akcep­ tacji (mieści się również nieakceptacja oraz różne formy uników będące w efekcie nieakceptacja). Kolumna czwarta (IV) obrazuje efekt układu propozycji-akceptacji. Wszystkie 10 bajek zbudowanych jest wg jednego wzoru. Plan akcji jest wszędzie jednakowy. Kilkakrotne powtarzanie niektórych sytuacji wzmacnia tę konstrukcję nie zmieniając sensu czyn­ ności powtarzanych. Grupa „swoja" nie zawsze jest tu wyraźna, ale grupa „obca", jako ulegająca temu samemu losowi, co diabeł w począt­ kowych bajkach, jest wystarczająco mocno prezentowana. W dziewięciu przedstawionych bajkach pokonany zostaje przedstawiciel grupy „obcej". Wyjątkiem jest tu Cygan. Pokazaliśmy również ten rodzaj bajki, w któ­ r y m „obcy" okazuje się bardziej sprytny, czyli mądrzejszy, by wska­ zać, że typ ten jest też reprezentowany, choć bajek tych jest znacznie mniej. Opowieści o zwyciężającym Cyganie są w znacznej przewadze nad bajkami o Cyganie pokonanym. Jest to jedyna grupa „obca" tak prezentowana w bajkach. Zwycięzcą bywa czasem i. Mazur, niekiedy Rosjanin. Również inne grupy powinny mieć swoich zwyciężających reprezentantów. Przykładów na to należy szukać w ostatnio ukazujących się zbiorach baśni i bajek białoruskich. Ze względu na ograniczoną wielkość pracy zrezygnować musieliśmy z prezentacji innych grup narodowościowych, czyli (jeśli ktoś woli) et­ nicznych, np. Słowaków czy Węgrów. I choć pojawiali się oni na tych terenach oraz zdołali wejść do ludowego stereotypu, bajek z ich przed­ stawicielami jest bardzo mało. Sposób przydawania cech tym narodo­ wościom, jak i same cechy, były identyczne jak w wypadku grup już przedstawionych. Osoba zwyciężająca posiada cechy, jakie przynależne są Bogu w jego konflikcie z Diabłem. Zwycięża ona dzięki wiedzy (w wypadku Boga dzięki wszechwiedzy), dzięki sprytowi, przebiegłości, dzięki umiejętnoś­ ciom przewidywania posunięć swego przeciwnika. Osoby te zostają zwy­ cięzcami nawet w znaczeniu symbolicznym (jak w bajce o Mazurze), gdyż posiadają przewagę intelektu i zdrowego rozsądku. Stosując proste konstrukcje logiczne i używając swej wiedzy psychologicznej mogą ograniczyć się jedynie do zainicjowania kierunku konfliktu, pozostając pewnym rezultatu końcowego. Ich postępowanie przypomina wyszuki- �WYRÓŻNIKI 189 OBCOŚCI W B A J C E BIAŁORUSKIEJ wanie luk w istniejących przepisach prawnych tak, aby wykorzystując je przeciwnicy sami doprowadzili do swej klęski. Odnosimy wrażenie, że postępowanie zwycięzców nie jest w pełni uczciwe choćby dlatego, że mając wiedzę, mają jednocześnie świadomość, iż ich sugestie zostaną opacznie lub nie zostaną wcale zrozumiane przez przeciwnika. Zwyciężeni zaś, związani z Diabłem, reprezentują moc woli, posia­ dają zdolność tworzenia lub posiadają różne dobra, które można i m odebrać. Uczciwość ich graniczy z naiwnością. Są pewni siebie, ponieważ konsekwentnie stosowane przez nich i , jak mniemają, uznawane przez przeciwnika zasady powinny doprowadzić do zwycięstwa. Wydawałoby się, że mając przewagę możliwości fizykalnych powinni panować nad sytuacją, gdy tymczasaÉfetíekty ich pracy, ich dobrej woli i uczciwości są im odbierane. Federowski tak pisze o diable: „dyabeł jest durnowaty. Lud mniema że lubo dyabeł jest mocny, silny, chytry atoli jest on nieco durnowaty, a do tego myśli ludzkich nigdy odgadywać nie może, stąd człowiek byle tylko przebiegły, byle dowcipny i przytomny zawsze go z łatwoś­ cią oszukać poradzi" . Ten stosunek do diabła, a wg naszych sugestii i do pokonanego, czyli „obcego", spostrzec można w relacjach z terenu całej Polski, a na­ wet Europy. Seweryn Udziela tak o t y m pisze: „to znowu snują cu­ downe wydarzenia i walki ze smokami, z potężnymi czarownikami, za­ targi z diabłem, którego zawsze chłop wyprowadza w pole" . Podobnie i Paul Sébillot: „diabeł, którego chłopi przedstawiają w swych opowia­ daniach, jest zwykle poczciwcem. Przychodzi, gdy się go wzywa i spisuje kontrakt. I wydawać się to może dziwnem, ale najczęściej jest złośliwie oszukany przez tych, z k t ó r y m i kontrakt zawarł, a łup jego odbierają mu egzorcyzmy księży" . Opinie te możemy odnieść do każdego z naszych pokonanych. Gubi ich niewiedza, niemożność odgadnięcia rzeczywistych posunięć przeciw­ nika. Nawet gdy raz przegrają, nadal stosują tę samą strategię co po­ przednio. Ich rozumowanie jest proste i bezpośrednie. Nie potrafią sku­ tecznie reżyserować wydarzeń, posiadając nawet doświadczenia z po­ przednich utarczek z tym samym przeciwnikiem. Spójrzmy na tabelę zrobioną wg Ludu białoruskiego (tab. I I ) . Oprócz bajek uwzględniliśmy t u również przysłowia. Miejsca puste oznaczają brak cechy, miejsca zakreskowane jej w y ­ stępowanie. K r a t k i czarne znajdują się poza podziałem. Znaki zapytania określają sytuacje, w których ilość informacji była zbyt mała lub spo7 8 9 7 F e d e r o w s k i , Lud białoruski..., t. 1, K r a k ó w 1897, t. 1, s. 29. S. U d z i e l a , Krakowiacy, K r a k ó w 1924, s. 106. P. S é b i l l o t , Traditions et superstitions de la Haute-Bretagne, Paris t. 1, s. 177 ( t ł u m a c z e n i e autora). 8 s 1882, �190 KRZYSZTOF KUBIAK Tabela I I . Porównanie cech postaci „swego" i „obcego", Boga i Diabła 1 M . F e d e r o w s k i , L u d b i a ł o r u s k i n a R u s i L i t e w s k i e j , t. 1, K r a k ó w 1897, s. 20-29. 'Tamże, s. 29-34; t e n ż e , L u d b i a ł o r u s k i . . . , t. 2, cz. 1, K r a k ó w 1902, s. 211-226; t e n ż e , D i a b e l s k i e skrzypce, W a r s z a w a 1973, s. 100, 106-167, o r a z b a d a n i a t e r e n o w e p r z e p r o w a d z o n e przez K a t e d r ą Etnografii U . W . w Olszanicy, w o j . b i a ł o s t o c k i e ; W . S z u e h i e w i c z , Buculs z c z y z n a , L w ó w 1908, t. 4, s. 10, t a k m ó w i o w ł a ś c i w o ś c i a c h D i a b l a i B o g a : „ c z o r t to j e p o s ł u ż n y k , Y r o d , to j e p e r w o w y c z n y j j y k B o h ; Y r o d n o n e z n a j e h a d o k B o ż y c h , B o h z n a j e t u s i z a m y s ł y r o d a . Y r o d ne z n a j e h a d o k c z o l o w i k a , s u m l m i y , d o k y w ne z a h o w o r y t, a B o h znajet uvse". ' ' ' • ' F e d e r o w s k i , Lud białoruski..., t. 1, s. 195-196, 238; t. 2, s. 239-240. T e n ż e , Lud białoruski..., t. 1, s. 234; t. 3, c z . 2, K r a k ó w , 1902, s. 204-208. Tamże, s. 208-216; t e n ż e , L u d b i a ł o r u s k i . . . , t. 1, s. 94. T a m ż e , s. 130-131, 231-232; t e n ż e , Lud białoruski..., t. 3, cz. 2, s. 188-191. T e n ż e , Lud białoruski..., t. 1, s. 236-237. Tamte, s. 232-233; t e n ż e , L u d b i a ł o r u s k i . . . , t. 2, cz. 1, s. 204; t. 3, cz. 2, s. 191-203. • T e n ż e , L u d b i a ł o r u s k i . . . , t. 1, s. 234-236; t. 3, cz. 2, s. 216-221. " T e n ż e , L u d białoruski..., t. 2, cz. 1, s. 149-165. 8 �WYRÓŻNIKI OBCOŚCI W BAJCE BIAŁORUSKIEJ 191 sób sformułowania był za słaby, by dać odpowiedź potwierdzającą. Ta­ bela odpowiada cechom, jakie ówczesny narrator zauważa u grup „ob­ cych". Grupy posiadające pełny zestaw t e c h związanych z Diabłem, są tymi, z którymi kontakt był najczęstszy i bazował na inicjalnej różnicy pozycji. Z podziału wyłamują się Cyganie posiadający równocześnie z dosyć dużą siłą oprócz właściwości określających Diabła i te, które służą określaniu Boga, a zatem i grupę „ s w o j ą " . Pozostałe grupy posiadają nieliczne dystynkcje mogące wiązać je z Diabłem. Znając tekst Bystronia i powyższe sugestie, powiedzieć możemy, że „obcy" przedstawiany jest często jako ten mający kontakt z Diabłem, jako posiadający cechy zewnętrzne oraz inne właściwości diabelskie. Sam Diabeł występuje również z atrybutami „obcego", np. w stroju niemieckim, pańskim itp. Sama obcość prezentowana jest w kategoriach związku z Diabłem, przeciwstawienia się Bogu lub świętemu. Takie za­ barwienie może otrzymać każdy wytwór grupy obcej, każdy fakt tam zaobserwowany, każde niezrozumiałe słowo. Wystarczy, że jest ono inne niż w grupie własnej, niezrozumiałe, a więc z szatanem jakoś powiąza­ ne. Grupa „swoja" posługuje się zrozumiałym językiem, jej wytwory są dobrze uzasadnione ich przydatnością, jej religia jest najprawdziw­ sza i jakiekolwiek zmiany bądź próby zmian tego porządku, danego na pewno od Boga, mogą być tylko dziełem szatana lub istot z nim współ­ pracujących. „Swojskość" zatem widziana jest w kategoriach pierwot­ nego kontaktu z Bogiem. Jednocześnie większość grup „obcych" posiada cechy, które zaliczyć wypada do szeregu właściwości służących określaniu Boga i grupy „swo­ jej". Świadczy to o możliwości minionego kontaktu z Bogiem. Niemcy na przykład stali się tacy, jacy są od czasów Marcina Lutra, „który zdurnieł od nauki" . Tatarzy tylko przez przypadek nie zetknęli się z prawdziwym Bogiem, gdyż byli za daleko i Pan do nich nie d o t a r ł . Żydzi stali się naprawdę nieczyści dopiero po ukrzyżowaniu Chrystu­ sa . Mazur po stworzeniu świata w bójce z Diabłem stracił zęby i dla­ tego teraz tak mówi (związek z Bogiem pokazano tu jako przeciwsta­ wienie się Diabłu) . Cyganie zgodnie z powszechną opinią stali się źli z chwilą, gdy w y k u l i gwoździe, którymi ukrzyżowano Chrystusa. Cza­ rownicze zaś właściwości Poleszuków wiązać można z bagnami, których tereny zamieszkują. Zostały one stworzone przez Diabła bez winy Po­ leszuków, którym przyszło tam mieszkać. „Ruskich wiara" powstała co prawda sama z siebie, ale o t y m samym Bogu mówi i ludzi dużo gru10 u 12 13 w 10 F e d e r o w s k i , Lud białoruski..., t. 3, cz. 2, K r a k ó w przegrywający). T e n ż e , Lud białoruski t. 1, s. 234. Tamże, s. 236. »» Tamże, s. 238. Tamże, s. 232-233. 11 12 14 1902, s. 189 (Cygan �192 KRZYSZTOF KUBIAK I s puje, więc „Rusak idzie do nieba jak husák" . I odlegli Francuzi byli dobrymi katolikami, dopiero teraz „tam same masony", zatem istoty z diabłem związane, a w każdym razie mocno nieczyste . Widać z tego, że u wielu grup „obcych" związek z Bogiem istniał lub byłby zaistniał, ale na skutek różnych okoliczności nastąpiło zbliżenie do Diabła. Również szatan był na początku bardzo blisko Boga, lecz zbuntował się i został pokonany. Wizerunek grupy „obcej" jest zatem swoiście zrównoważony. Jego większość tworzą elementy ujemne, bardzo niewielką zaś część dodat­ nie. Podobnie zrównoważony powinien być obraz grupy „swojej". W jej wizerunku należałoby odnaleźć elementy służące jednocześnie określe­ niu Diabła i grupy „obcej". Nie znaleźliśmy opinii formułującej expli­ cite ten związek. Istnieją jednak bajki, w których pokonanym i głu­ pim jest przedstawiciel grupy „swojej". Najwyraźniej widać to w zło­ żeniu „swój" — Cygan. Częste są opowieści o Poleszukach-wiedźmarach pokonujących „swego". Podobnie Żyd czy Rosjanin pokonują tego, kogo Federowski nazywa Białorusinem. Bywa, że niezdarny i głupi Mazur popisze się jakimś celnym rozwiązaniem. W myśl zatem naszych wcześ­ niejszych ustaleń, kiedy pokonany zostaje członek grupy własnej, „swo­ j e j " nabywa on cech Diabła, Diabła przegrywającego, głupiego. Nie znaczy to, że członek grupy „swojej", z chwilą przegrania przejmuje diabelskie deformacje fizyczne, język, potrawy itp. Chodzi nam t u o te wewnętrzne cechy postaci Diabła, które sprawiają, że w konfrontacji z Bogiem lub „swoim" zostaje pokonany. Bo czyż można zrezygnować z niektórych właściwości tak typowo diabelskich? Czyż nie są one rów­ nie atrakcyjne? Czy lepsze są wartości intelektu, umiejętność komplek­ sowego rozumowania i analizowania możliwych rozwiązań, czyli moż­ ność przewidywania przyszłości (wiedzy wciąż nie posiadanej), czy też uczciwość, możność tworzenia i radość stąd płynąca, płodność, moc woli i impet działania? Rzeczywistość ludowa jest na swój sposób konsekwentna, algebra­ icznie pełna. Zawiera elementy dodatnie i ujemne, zarazem boskie i dia­ belskie. W wizerunku grupy swojej pozytywy stanowią olbrzymią więk­ szość, lecz cechy negatywne są na tyle atrakcyjne, że zostają przemy­ cone do środka tego obrazu. Ta potoczna, szeroka konstrukcja, wska­ zująca na prosty podział: „swój" związany jest z Bogiem, a „obcy" z Diabłem, uwidacznia się w najpłytszych warstwach zaprezentowanych bajek i opinii o grupie „swojej" i o grupach „obcych". Każda taka k o n ­ strukcja powinna posiadać pewien walor praktyczny, powinna być re16 « Tamże, s. 236. *« Tamże, s. 232 i 80: „do tej kategorii istot demonicznych, przede wszystkim należą: wiedźmy, wiedźmary, i potempleńcy (v. masony albo chfarmazony). Wszyscy oni pozostają w mocy czarta i rozwijają nie i n n ą jak tylko zgubną w z g l ę d e m czło­ wieka działalność". �WYRÓŻNIKI OBCOŚCI W BAJCE BIAŁORUSKIEJ 193 alizowalna. Takie przynajmniej jest zapotrzebowanie na nią w kulturze ludowej. Wizerunek grupy własnej nie może być zatem podporządkowa­ ny tylko jednej wartości albo dodatniej, albo ujemnej. To samo dotyczy grupy „obcej". Musi on tworzyć pełną i żywą całość. Grupuje więc w sobie zarówno elementy dodatnie, jak i ujemne, choć te ostatnie by­ wają często w przewrotny sposób ukrywane, jak to spostrzegliśmy w bajkach, w których „swój" zostaje pokonany. Zatem bystroniowska ambiwalencja typu „swój"- dobry i biały, a „obcy"- zły i czarny znaj­ duje w naszej pracy tylko częściowe potwierdzenie. Walor całej kon­ strukcji jest jednak zachowany. W wizerunku „obcego" przeważającą część stanowią wartości ujemne, ale nie są one jedynymi. Pewien nie­ wielki fragment tego schematu zajmują również cechy wartościowane dodatnio. Podobnie rzecz się ma z grupą „swoją". I tutaj w olbrzymiej przewadze są właściwości dodatnie, ale i ujemne stanowią drobną część konstrukcji. Gdybyśmy grupę swoją zechcieli przedstawić jako koło, jego drobny wycinek stanowiłyby własności ujemne, część pozostałą zaś dodatnie. Odwrotnie rzecz miałaby się z grupą „obcą". Krzysztof Kubiak DISTINCTIVE CHARACTERISTICS OF FOREIGNESS IN B Y E L O R U S S I A N F O L K T A L E S . D I V I N E A N D D E V I L I S H A T T R I B U T E S O F "OUR" A N D " A L I E N " Summary The author presents an analysis of several Byelorussian folktales to demon­ strate the valuation of the attributes with which the figures of "ours/one of us" and of "foreign/alien" are endowed. The grup of "ours" is the true model con­ sidered as a sacrally confirmed heir of the divine attributes of man. Stereotypes on the subject of the "foreign/alien" group point to the contrary and indicate its connection with the devil. Table I presents the scheme of the story in folktales i n which the antagonists are God and the Devil, a saint and the devil and, lastly, "one of ours" and various categories of "foreign/alien". The scheme of all these tales is nearly identical — the defeated figury is the Devil or a representative of the „foreign/alien" group. The victorious person has the attributes proper to God in his conflict with the Devil. The author also draws attention to the exis­ tence of a smaller group of tales in which the losing figure is a representative of "our" group. Table I I provides a partial confirmation of such contention. The author has included in it common characteristics of the ethnic groups appearing in the tales which have been analyzed. The author suggests that the postulated division into "our, one of us" as a figure connected only with God and a "fore­ igner/alien" connected solely with the Devil cannot be maintained and invokes, as a proof, the existence of the second group of tales in which the losing figure is one of "ours". Both groups possess, therefere, ambivalent characteristics. The de­ monstrated attributes of the devil and, in a indirect sense, of a "foreigner/alien" are too attractive to be eliminated from the image of "our" group. With regard to the "foreign/alien" group an analogous situation exists — its members possess some traits which characterize the figure of God and, therefore, one's own group. 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/455d57e04658789284fa83756afbded2.pdf b745c28c8bc6847903ceb6def4ac969d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4701 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource muzea regionalne sztuka ludowa - wystawy ceramika ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4364 Title A name given to the resource Wystawa ceramiki i muzeum regionalne w Łańcucie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17, z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.3-4, s.193-201 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text i 24a), z dzikiego kamienia, nietynkowana, bez ko­ lumn, ze słabo w y o d r ę b n i o n y m szczytem, z w i e ń c z o ­ nym kamiennym krzyżem i flankowanym m a ł y m i nieforemnymi sterczynami z nieobrobionego k a ­ mienia. Znamienne, że na terenie całego powiatu jasiel­ skiego, tak obficie przecież zalesionego, kapliczki drewniane trafiają się bardzo rzadko, podobnie jak w sąsiednich powiatach. Nie znaleziono ani jednej drewnianej kapliczki z kolumnami. Poza bardzo rzadko stosowaną cegłą w końcu X I X i w X X w., budulcem z reguły był kamień, najczęściej piasko­ wiec obrobiony, to jest cios, lub dziki, na zaprawie wapiennej lub glinianej. Charakterystyczne przy tym, że u ż y w a n o go nawet przy sklepieniach żagielkowych jak również do układania posadzek, a na­ wet większość mens wykonana jest w kamieniu (podczas gdy w wystroju rzeźbiarskim ilościowo zde­ cydowanie przeważają świątki drewniane). T ł u m a ­ czy się to dostępnością materiału w postaci kamie­ nia nawierzchniowego, bądź też wydobywanego na północ od Jasła i w kamieniołomach ł e m k o w s k i c h na p o ł u d n i o w y m skraju powiatu . 8 Jak powiedziano na wstępie, kapliczki omawia­ nej grupy w y s t ę p u j ą tylko w powiecie jasielskim. W sąsiednich powiatach nie dysponujemy żadnym 8 Krystyna Marczakowa, Kamieniarstwo ludowe u Łemków, „Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 2. 24 typowym, ani nawet pokrewnym przykładem kap­ liczki z kolumnami, wobec czego grupę tę uznać możemy za specyficzną dla tego powiatu. Charak­ terystyczne przy tym jest, że pomimo największego zagęszczenia tych kapliczek na północ od szosy Żmigród—Gorlice, w y s t ę p o w a n i e ich urywa się na linii etnograficznego zasięgu d. Ł e m k ó w (por. mapa). Być może, że także w innych okolicach kraju występują barokowe, klasycystyczne i pochodne od nich ludowe kapliczki z kolumnami czy p ó ł k o l u m nami z arkadą w fasadzie, nigdzie jednak nie tworzą one tak zwartej, bogatej i zewolucjonizowanej gru­ py, jak przedstawiona w niniejszym artykule. Fot. Anatoliusz Ewa Czerepiński Fryś-Pietraszkowa WYSTAWA CERAMIKI I MUZEUM Wielki ośrodek garncarski w sąsiadujących ze so­ bą wsiach: Medynia Głogowska, Zalesie i Pogwiz­ d ó w w pow. Łańcut należy do najbardziej ż y w o t ­ nych ośrodków ceramiki ludowej na terenie Polski. Większość tamtejszych garncarzy to członkowie spółdzielni „Przemysł Ludowy" w Leżajsku, która sprawnie organizuje zbyt wyrobów, wykazuje też należną dbałość o ich poziom techniczny i arty­ styczny. Garncarze z wymienionych wsi brali udział w kilku wystawach i konkursach sztuki ludowej, REGIONALNE W ŁAŃCUCIE z których przedostatni, w 1959 r., zorganizowany był przez Krajowy Związek Spółdzielni Przemysłu L u ­ dowego i Artystycznego oraz spółdzielnię „Przemysł Ludowy", specjalnie dla garncarzy rzeszowskich . 1 W 1962 r. ogłoszono ponownie konkurs dla garn­ carzy, z okazji X X X V I I Ogólnopolskiego Zjazdu Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łańcucie. 1 E . Fryś, Wystawa sztuki ludowej w Łańcucie, „Polska Sztuka Ludowa", 1960, nr 1, s. 50—55. 193 �i ł: II. 1. Dwojaki, siwaki, wys. 15 cm, 0 g. 14 cm, 0 d. 9,5 cm. Wyk. 1962 r. Jan Gąsior, Medynia Głogow­ ska, pow. Łańcut. II. 2. Butelka na olej, siwak, wys. 36 cm, 0 g. 5 cm, 0 d. 13 cm. Wyk. Franciszek Kot, Pogwizdów, pow. Łańcut. II. 3. Garnek, siwak, wys. 26 cm, 0 g 17,5 cm, 0 13,5 cm. Wyk. Jan Gąsior, Medynia Głogowska. II. 4. Siwak, wys. 30 cm 0 g 15 cm, 0 d 17,5 cm. Wyk. Walenty Grzesik, Zalesie, pow. Łańcut. II. 5. Skarbonka, siwak, wys. 19 cm, 0 d. 9 cm. Wyk. Franciszek Kot, Pogwizdów. II. 6. Miniaturki, wys. 7, 9,5 cm. Wyk. Antoni Woś, Zale­ sie. II. 7. Dzbanek, siwak, wys. 22,5 cm, 0 g. 8 cm, 0 d. 9,5 cm. Wyk. Stanisław Kot, Medynia Głogow­ ska. II. 8. Dzbanek, siwak, wys. 30 cm, 0 g. 10,5 cm, 0 d. 14 cm. Wyk. Ludwik Gołojuch, Pogwizdów. i* Konkurs ten, którego inicjatywa w y p ł y n ę ł a z W y ­ działu Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady N a ­ rodowej w Rzeszowie, zorganizowany został przez Oddział Łańcucki P T L oraz spółdzielnię „Przemysł Ludowy". Wzięło w nim udział 24 garncarzy z o k r ę ­ gu medyńskiego. Jest to ilość największa z dotych­ czasowych, ale równocześnie bardzo mała, gdyż sta­ nowi zaledwie 1/4 pracujących w okolicach Medyni garncarzy. Sąd konkursowy, który zebrał się w dniu 29 września 1962 r., dokonał eliminacji prac nie od­ powiadających warunkom konkursu oraz rozdziału nagród. Z ogólnej liczby 430 nadesłanych prac usu­ nięto 134, jako kryterium oceny przyjmując wartość artystyczną eksponatów. Wśród odrzuconych wyro­ bów znalazła się pewna ilość talerzy, które uznano za nie dość tradycyjne i źle rozpracowane pod względem formy i dekoracji. T a decyzja jury wy­ daje się dość dyskusyjna. N i e w ą t p l i w i e forma ta zo­ stała przejęta z talerzy produkowanych fabrycznie, jednak od kilkudziesięciu lat talerz zdobył sobie prawo obywatelstwa wśród w y r o b ó w wielu ośrod- i �k ó w garncarskich (m. in. Chmielno, B o l i m ó w , Łążek Ordynacki) i trudno go obecnie traktować jako obcy wtręt, czy eksponat wyrabiany w y ł ą c z n i e na wy­ stawy. Na 24 uczestników konkursu 11 nadesłało siwa­ ki, również 11 — naczynia glazurowane i malowane. Jeden w y k o n a ł biskwity glazurowane tylko na k r a ­ wędziach wylewu, a jeden wyłącznie plastykę fi­ guralną. 13 garncarzom przyznano wysokie nagrody pie­ niężne: 2 nagrody pierwsze po 2000 zł, 5 drugich po 1500 zł, 2 trzecie po 1000 zł i 4 czwarte po 800 zł. Zdobywcami pierwszych nagród zostali Jan Gą­ sior i Franciszek Noworol, obaj z Medyni G ł o g o w ­ skiej. Gąsior zaprezentował bardzo piękne siwaki o mocnym połysku, ozdobione najprostszymi moty­ wami geometrycznymi. Wyróżniały się wśród nich kształtem dwojaki i garnek (il. 1, 3). Noworol wy­ konał dużą serię naczyń glazurowanych. Niektóre z nich zdobione były skromną malaturą, złożoną 7 z pasków, ł u k ó w i kropek. Wśród jego w y r o b ó w zwracał u w a g ę szeroki wachlarz form, m. in. nie spotykane obecnie specjalne naczynia do pieczenia ziemniaków czy gotowania mięsa, podkurzacz do pszczół, ponadto swego rodzaju popis mistrzowski — dzban wysokości około 70 cm — oraz olbrzymia misa. Wśród nagród drugich wyróżniała się seria si­ w a k ó w Franciszka Kota z Pogwizdowa. Mają one m a t o w ą powierzchnię, jaśniejszą niż wyroby Gąsio­ ra. Forma niektórych jego naczyń została ś w i e t n i e podkreślona przez pionowe rytmy w y g ł a d z a n y c h pa­ s ó w (il. 2). Ładne były również siwaki Antoniego Wosia z Zalesia, zwłaszcza jego miniatury naczyń (il. 6). Pozostali garncarze z tej grupy nagrodzo­ nych, Stefan Głowiak i Józef Plizga z Pogwizdowa oraz Jan Schodziński z Zalesia, wykonali naczynia glazurowane i malowane. Każdy z nich posługuje się sobie w ł a ś c i w y m , charakterystycznym sposobem dekoracji malarskiej, np. Schodziński najchętniej 8 �«' ' stosuje ornament pasowy, złożony z dużych i m a ł y c h kropek jasnych na ciemnym tle, a wyroby Głowiaka zdobione są pasami i zygzakami z ł u k ó w i ł a ń ­ cuszków. Wśród masy eksponatów wyróżniały się ponadto małe glazurowane dzbanuszki-karafki Andrzeja Ruty ( I I I nagroda, il. 17) oraz szereg bardzo udanych po­ jedynczych form wśród w y r o b ó w Franciszka Wosia, Ludwika Gołojucha, Stanisława Kota, czy Walente­ go Grzesika (il. 4). Jan Chmiel pokazał kilka naczyń biskwitowych, tylko na krawędziach oblanych gla- �13 14 11. 9. Dzbanek, siwak, wys. 36,5 cm, 0 g. 9,5 cm, 0 d. 14 cm. Wyk. Michał Kowal, Zalesie, pow. Łańcut. II. 10. Dzbanek malowany glazurowany, wys. 24 cm., 0 g. 9,5 cm, 0 d. 9,5 cm. Wyk. Franciszek Noworol, Medynia Głogowska, pow. Łańcut. II. 11. Garnek z pokrywą, wys. 14,5 cm, 0 g. 15,5 cm, 0 d. 10 cm. Wyk. Jan Chmiel, Medynia Głogowska. II. 12. Dzbanek, siwak, wys. 43 cm, 0 g. 10 cm, 0 d. 17 cm. Wyk. Jan Gąsior. Medynia Głogowska. II. 13. Dzbanek malowany, glazurowany, wys. 40 cm, 0 g. 10,5 cm, 0 d. 16,5 cm. Wyk. Stefan Glowiak, Medynia Głogow­ ska. U. 14. Dzbanek malowany, glazurowany. Wyk. Andrzej Ruta, Medynia Głogow­ ska. II. 15. Butla glazurowana, wys. 29 cm. Wyk. Andrzej Ruta, Medynia Gło­ gowska. U. 16. Dzbanki malowane, glazurowane, lewy — wys. 21 cm, 0 g. 8 cm,, 0 d. 8,5 cm, prawy — wys. 33 cm, 0 g. 10,5 cm, 0 d. 14,5 cm. Wyk. Franciszek Noworol, Medynia Głogowska. II. 17. Karafki i czarki, wys. 16 cm, 5,5 cm. Wyk. Andrzej Ruta, Medynia Głogowska. zurą. Niektóre z nich, w tym pokrywki, ozdobione były pasami pobiałki (ił. 11). Ogólnie plon konkursu przedstawiał się bardzo korzystnie. Nadesłano wiele naczyń różnego typu, począwszy od form podstawowych dla każdego ośrodka garncarskiego, jak dzbany, bańki, garnki, miski czy dwojaki, do naczyń rzadko występujących, na ogół zupełnie już zapomnianych, jak podkurza­ cze do pszczół, miodowniki, rynki na trzech nóżkach, pokrywki, naczynia przeznaczone do przyrządzania specjalnych potraw. B y ł y także na wystawie flako­ ny na kwiaty i doniczki, pokazano również niezbyt atrakcyjne ze względu na formę, ale charakterystycz­ ne dla dawnej produkcji ośrodka segmenty do bu­ dowy kominów, toczone na kręgu. Wśród form, które n a z w a ł a m podstawowymi, gdyż są produkowane przez wszystkich prawie garncarzy ludowych, zazwyczaj ł a t w o można wyróżnić kształty charakterystyczne, które z niewielkimi odchyleniami wyrabiane są przez twórców z danego ośrodka. Na wystawie uderzała ogromna rozbieżność w zasadach kształtowania tych form. Rozpatrując np. wystawio­ ne dzbany, zauważa się bardzo różne zasady modelo­ wania ich sylwety. Występuje tu dzbanek o łagod­ nym, esowatym profilu (il. 10), nawiązującym do produkowanych fabrycznie dzbanków z blachy �emaliowanej oraz forma dzbana z w y r a ź n y m z a ł o ­ mem oddzielającym szyjkę od brzuśca (il. 7, 12—14, 16). Szyjka ta bywa ukształtowana cylindrycznie, a także rozchylona k u górze — stożkowato lub kielichowato. Dziobek zaznaczony jest w niektórych dzbanach tylko na krawędzi wylewu, w innych za­ gnieciony wzdłuż całej szyjki. Wylew bywa pod­ kreślony paskiem rytu, w y c h y l o n ą na zewnątrz k r a ­ wędzią, albo też w ą s k i m kołnierzem. Brzuśce formowane są także w e d ł u g różnych za­ sad. W części dzbanków posiadają baniasty, prawie kulisty kształt (il. 16), w innych składają się jakby z dwóch stożków, złączonych podstawami (il. 14). W dolnej części brzusiec zwęża się w kierunku dna równomiernie, lub g w a ł t o w n i e i wtedy zaznacza się prawie w k l ę s ł a linia profilu (il. 13). W ogólnych pro­ porcjach dzbany różnią się znacznie stosunkiem szyjki (szerokość, wysokość) do brzuśca, proporcjami średnicy wylewu do średnicy podstawy, miejscem zaczepu i formą ucha. Podobnie w y r a ź n e odmiany można zauważyć wśród baniek i garnków. Według przeprowadzonej obserwacji, poszczególne formy nie w y w o d z ą się z poszczególnych wsi czy nawet warsz­ t a t ó w w obrębie omawianego ośrodka. W niektórych wypadkach pojedynczy garncarz pokazał bowiem kilka dzbanów o bardzo odmiennych kształtach. Wy­ daje się, że zjawiskiem tym warto by się szczegóło­ wo zająć. Jeśli chodzi o ornamentykę, nie zanotowano na wystawie ciekawszych nowości. B y ł y próby rozsze­ rzania na siwakach zasobu m o t y w ó w w y g ł a d z a n y c h o motywy roślinne, na ogół jednak nie b y ł y to próby udane. Nadal najlepsze są siwaki zdobione najprostszymi wiązkami linii czy zygzaków w pio­ nowych układach, podkreślających formę naczynia. Na wyrobach malowanych ornament układa się za­ zwyczaj w poziome rytmy, akcentujące przeważnie górną część i wychylenie brzuśca w naczyniu. Sto­ sunkowo niewiele było naczyń zdobionych fladrowaniem, tak charakterystycznym dla dawnych wyro­ b ó w z kręgu medyńskiego. �W konkursie wzięła też udział W ł a d y s ł a w a Prucnal, pokazując swoją plastykę figuralną. T a — nie­ gdyś bardzo dobrze zapowiadająca się artystka, le­ piąc duże serie figurek na z a m ó w i e n i e spółdzielni i prywatne popadła w schematyzm. Operując teraz prawie wyłącznie realistyczną manierą, starannie modeluje twarze i detale stroju rzeźbionych posta­ ci. Na nielicznych przykładach można jednak zauwa­ żyć jakby drugi nurt jej twórczości; cechuje go uproszczona, skrótowa forma, pod w z g l ę d e m tech­ nicznym związana z materiałem i jego w ł a ś c i w o ś c i a ­ mi plastycznymi (il. 19). Przykładem rzeźby z tej grupy, znacznie ciekawszej, jest postać kobiety nio­ sącej chrust. Z pozostałych w y s t a w c ó w tylko Stefan Głowiak, który już poprzednio próbował sił w tym zakresie, pokazał zabawną figurkę dziadka (il. 18), zlepioną z modelowanych w palcach i toczonych na kręgu elementów. Szkoda, że nie zobaczyliśmy na wystawie dobrych gwizdków, których bardzo intere­ sujące formy, np. jeździec na koniu, wyrabiane są do dziś w Medyni na sprzedaż targową. Wszystkie zaakceptowane przez jury i ekspono­ wane na wystawie pokonkursowej prace zostały za­ kupione przez Referat Kultury Prezydium Powiato­ wej Rady Narodowej w Łańcucie i przekazane Mu22 II. 18. „Dziadek", figurka ceramiczna, glazur., wys. 29,5 cm. Wyk. Stefan Głowiak, Medynia Głogęwska. II. 19. „Harmonista", figurka ceramiczna, kryta polewą, wys. 20,5 cm. Wyk. Władysława Prucnal. Medynia Gło­ gowska. II. 20. Łyżnik drewniany z ptaszkami, 24 X 20 cm. Krzemienicą, pow. Łańcut. Zb. dr. Wł. Balickiego. II. 21. Chrystus Frasobliwy, rzeźba ceramiczna kryta polewą, wys. 15,5 cm. Wyk. Roman Zaprzałka, Rzepiennik Biskupi, pow. Gorlice. II. 22. „Matka Boska Leżajska", obraz na podkładzie płóciennym, masa gipsowa, 34,5X26 cm. Zb. dr. Balickiego. II. 23. Łyżnik drewniany podwójny, 58X23 cm. Mar­ kowa, pow. Łańcut. Zb. dr. Wł. Ba­ lickiego. �li! 25 ' X * ' • » V « u a a a a «'n •^"(HHHf B' 1 < H&* ^E* *{& ' S ' *8* 4 *'"U* "8* • t i m ' • -i « « a « « a « M * a « a a » a i i < ilS* *£* > ^^ *m^* ^b^* * "8* "8* *S* 'S* "IB* *Sf *St "S" i i i i i i i i i n H i i i i r IBDbDBD 'Jftffff^JffffffffffJlfpffffl II. 24. Naklejanka z bibuły. Wyk. 1962 r. Magdalena Bartnik. Budy Łańcukie, pow. Łańcut. Zb. dr. Wl. Balickiego. I I . 25. Strój kobiecy. Budy Łańcuckie. Zb. dr. Balickie­ go. II. 26. Kożuch biały z aplikacjami. Alblgowa, pow. Łańcut. Zb. dr. Wł. Balickiego. II. 27. Haft czerwony na rańtuchu. Albigowa. Zb. dr. Wł. Balickiego. ^ ^ ^ ^ ^ ,^ = = = = —""— "I ..III I I .. III •»"•* 'l • Ml �II. 28. Haft czerwony na rańtuchu. Albigowa, pow. Łańcut, Zb. dr. Wł. Balickiego. II. 29. Bukłak drewniany na Wola Dalsza, _ ~ H dr. Wł. Ba- lickiego. * ' -< ^ : zeum Ziemi Łańcuckiej. Muzeum temu należy się kilka osobnych słów. W związku z obchodami 600lecia istnienia miasta w 1957 r. urządzona została w Łańcucie wystawa o charakterze etnograficznym. Przygotował ją dr W ł a d y s ł a w Balicki, lekarz, czło­ nek P T L , znany miejscowy bibliofil i kolekcjoner.' Już w ó w c z a s zrodziła się myśl, by zbiory wysta­ wowe zachować jako początek muzeum regionalne­ go. Część e k s p o n a t ó w została zakupiona prywatnie przez dr Balickiego. Sprawa muzeum do teraz nie została oficjalnie załatwiona, nie wiadomo jeszcze jaka instytucja muzeum to w e ź m i e w opiekę. Mimo to ze stale powiększanych przez lata następne zbio­ rów prywatnych dr Balickiego urządzono — również z okazji zjazdu P T L — pierwszą ekspozycję muzeal­ ną w zabytkowej łańcuckiej synagodze. Na pierwszy plan w y s u w a j ą się w zbiorach wspaniałe hafty geometryczne na rańtuchach z Albi­ gowej i Markowej (il. 27, 28). Pokazano również sze­ roki zestaw haftów nowszego typu, a w i ę c biały haft dziurkowy na zapaskach i spódnicach oraz ko­ lorowy haft o motywach roślinnych. Na kilku ma­ nekinach wystawione zostały charakterystyczne ze­ stawy strojów kobiecych ze wsi Markowa, K r z e ­ mienicą i Budy Łańcuckie. Z poszczególnych frag­ m e n t ó w stroju, poza wspomnianymi już rańtuchami, zwraca u w a g ę świetny, biało wyprawiony kożuch z Albigowej (il. 26), ozdobiony aplikacją z białej, błyszczącej skórki oraz czerwonym haftem i lisią oprymą. Następną interesującą grupę eksponatów stanowi rzeźba. Poza dziełami znanych już rzeźbiarzy, jak Wojciech Bytnar z Albigowej czy Julia Kalinowska z Soniny , pokazano też Chrystusa Frasobliwego, małą kapliczkę rzeźbioną w drewnie przez Rozalię 2 2 Jw., s. 55. ^ "J" •'' - Wi-"- . '-'l^i^^i " -- , . — - W^H^ŁJ^HM^^Ł^i&j^Aik^^ ^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^M ^ ^ H ^ m M M P , Kuźniar z Soniny oraz rzeźby Kochmana z Żołyni. Wspomnieć też trzeba nieautoryzowaną rzeźbę w drewnie, przedstawiającą Chrystusa Ukrzyżowane­ go o bardzo w y d ł u ż o n e j , ładnej sylwetce, znalezio­ ną w Cieplicach: Wśród obrazów, przeważnie oleo­ druków, zgromadzonych ze w z g l ę d u na rzeźbione, na ogół mało ciekawe ramy, zasługuje na u w a g ę nie­ pozorny, bardzo zniszczony obrazek Matki Boskiej z Dzieciątkiem, częściowo modelowany z masy pla­ stycznej, z malowanymi konturowo twarzami, który pochodzi z Korniaktowa (il. 22). Jeśli chodzi o meble, to na wystawie znajduje się kilka skrzyń typu sokołowskiego i jaworowskiego oraz jedna oryginalna skrzynia dwupolowa o wzo­ rze geometrycznym, którego centrum stanowi roze­ ta cyrklowa. Ponadto zgromadzono szereg innych sprzętów, jak kolebki, krzesła itp., spośród których największe zainteresowanie budzi niewielki ryzowa­ ny łyżnik (il. 20). Eksponowane są także wyroby kowalskie, pająki i makatki na ściany, instrumenty muzyczne i inne liczne zabytki kultury materialnej. Znajduje się tu również nieco znalezisk archeolo­ gicznych, geologicznych i numizmatycznych. Ogólnie biorąc wystawa pokazuje bardzo bogaty i szeroki zespół eksponatów, w którym jednak obok przedmiotów bardzo cennych, zasługujących w pełni na zabezpieczenie, znajduje się także kilka bezwar­ tościowych drobiazgów. Ponadto nieliczne tylko eksponaty posiadają metryki i to niezbyt wyczerpu­ jące. Także sposób ekspozycji, stłoczonej i niezbyt przemyślanej, budzi pewne zastrzeżenia. Trzeba jed­ nak jak najbardziej pozytywnie ocenić i n i c j a t y w ę dr Balickiego, który wiele czasu i energii poświęca na kompletowanie zbiorów. Również sam pomysł urządzenia muzeum regionalnego dla utrwalenia bo­ gatej kultury ludowej łańcuckich wsi zasługuje w pełni na poparcie. Fot.: Stefan Deptuszewski — il. 15, 19, 21; Jan derski — il. 1—14, 16—18, 20, 22—29. Swi­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b21817d149660ed402ae3530e8bca0b.pdf 190d82ec4bbcb6f00282a233f2c08462 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4201 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy malarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3918 Title A name given to the resource Wystawa malarstwa ludowego w Bytomiu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.174-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Aleksander Jackowski WYSTAWA Tak głosiły Wierniejszy i hasło plakaty. Niezupełnie prawdzie wystawy mojej MALARSTWA był — rodzinnej tytuł „Życie zresztą słusznie. samego dawne miejscowości". i A konkursu współczesne więc malarski pamiętnik... Od zależy w w w temat z wreszcie Kultury obrazie, pragnęli rze o pozornie pracy tynie, liwością wiejskim i w małych mia­ chcieli pewien poprzez materiał do przysłało oceniać nagrody wyniki pozytywny Cenne jest (Kubaszczyk, Okazuje torska, wej tość i jest kilku od Tomaszek, z możliwie obrazów się z a i n t e r e s o w a ń d l a własnej brazu, pracy, narastaniu przedstawiających non t r a d y c j i przestał ła się t e m a t y k a to zjawiska w martwy, obowiązywać. p r a c , środki, sposób znamienne nowych osobistych po­ d l a procesów sztukach że k a ­ Rozszerzy­ o b s e r w a c j i . Są zachodzących współcześnie n a w s i . Z n a m i e n n e też j e s t , że szukając źródeł o twórczości większości reprodukcji obrazu, drobnomieszozańskim. uczestników fotografii, Toteż oleodruku najdalej jestem myślimy i kiczu od te- * L . K u b a s z c z y k — 1 0 0 0 zł., M . L e n c z e w s k a — 750 zł, P. O p e r s k a l s k l — 750 zł, K . T o m a s z e k — 750 zł, R. D e h m e l , J . Śmietana i i n . 174 za­ 1 miejscowotej k a ­ jest R u ­ przebywający życia głównie stale współpracował („wyma­ z krajobrazy. przeważnie którzy góralskimi się Robi z natury, je n a zamó­ za m a l o w n i c z e chatami, może oporną d l a których wzruszeń. zasługują n a p e w n o wsi, krajo­ jest zupełnie dziś i t e ż o t y m , że t r a d y ­ obrazowania niemal sta­ ocenie jako „landsehafty' p r z y m a l o w a n i u kościołów olejne, parających pędzla, ono o b u ­ swoje nagrodzonym) i wraż­ płacą tematyczne wido­ o d 600 dla lud­ miejscowej. i była m i ­ mala­ z przedstawicielem Z n a l a z ł y się t e ż n a w y s t a w i e łem l u d z i z mozo­ farby, płótna sztuka jest źródłem radości Tych jest najwięcej i oni n a szacunek, m i m o że obcy n a m A l e n i e zapominajmy, t y c h u j a w n i a się n i e t y l e i l e ciśnienie dokoła prace materią być rezultat i c h pracy. że w p r a c a c h naturałistycznie dzeniu Świadczy ności i in). War­ parze kuracyjnych 1906 r. wczasowiczów, nych tematu. w ramy O d 21 r o k u godziny, najczęściej której Świadczy sposób ki, naśladowana, o pozytywnej ludowy wienie nostki, i w dlatego ur. w obrazki półtorej ludo­ n i e o n a też s t a n o w i o w tradycji tych amatorów. luje byłe wierne i l o w a l i " i c h coś z e dwadzieścia pięć). O d 1940 r . m a ­ ama­ malarstwa kulturalnych. Dehmel, można nimalna, cyjny (i zapewne poznaw­ autentycznym artystycznymi. O n i malarstwo złocone miastach, Wiśle-Malince. twórczość zjawiska trzeb dolf w terenu. malarzy konkurs. t y m , co malowanego większości Na okazał się o b r a z Twórczość świadczy któ­ Śmietana zarysował w d o 1.000 zł. R o b i r ó w n i e ż o b r a z y interesujących jakiejkolwiek przekazanie artystyczna wystawę, spośród wystawy? dominuje zdecydowanie czy regionalnej. ambicją których mgr Bar­ otwarto twórców, na wsi, jaki oderwana prawdziwe z na konkursie.* się, ż e z g o d n i e przewidzieć, listopada był s a m f a k t rozpoznania Lenczewska, malarstwa do tegorii tym n i e idzie traktują Oprawione w w czy smakiem wośclaeh. N a j w y b i t n i e j s z y m airatorów- 120 p r a c , najbardziej chyba ciekawy nu najczęściej wód. socjologicznej, Są t a m o c z y w i ś c i e bynajmniej plastyczną tradycyjnego wystawy by­ sprawności, o przerażającej r u ­ zmia­ Chciano końca konkursu ujawnienie która dużej sprzedają innych przygotowała 25 s t y c z n i a pewno Ale lipca 13 z a p r o s z o n y c h 9 otrzymało Jak to kategorii pokazała. z Konarzewskim od pokaz doku- twórczej. Bazielich. rych ruch zachęcający 63. Ekspozycję obecności ludzi. ożywić klimat r . 24 t w ó r c ó w bara w świadomości wystawę trwał wystawiono jaki este­ Wartość t y m , c o ujawniła, Wydział w prac przeżycia ludu. widzę artystycz­ wystawa każdy czej. konkurs zaś s t r o n y . — jak rzemiosła rangę niemal silniejsze tomskiej W jakąś Każda n a m znacznie oraz do nieznanych nadawać podobnie mala­ stworzyć Konkurs 1958 tyczne, W BYTOMIU przeciwnie. daje szcze­ się w poprzez podjęcia wystawie organizując uzyskać przełamują malarzy, dzieci dotąd drugiej konkursu Muzeum m e n t a r n y , pokazujący j a k zachodzące w k r a j u ny żeby się n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a ^ środowisku steczkach, zainteresować, Etnograficzny Bytomiu s t r o n y dotrzeć znajdujących gólnie Dział Katowicach, z jednej rzy dużo: c z y p o t r a f i wyobraźnię. Górnośląskiego WRN go, ną. W r ę c z artystycznego tytułu pobudzić UDOWEGO gustów talent jed­ środowiska i spotyka­ wzorów. Są o c z y w i ś c i e i p r a c e ś w i a d c z ą c e o talencie a u t o r a , czasem wręcz pracownika zaskakujące, umysłowego j a k n p . Jana z Radlina, u Śmietany, którego w i ­ dać z a r ó w n o nieprzeciętną w r a ż l i w o ś ć plastyczną, j a k i ślady obcowania z (m. i n . Kulisiewicza). rakterystyczne wyrazu, trudno „ludowego". amatora, n a d sobą szczyty Na Jest który to tego grafiką typu nowych przykład w sposobów. w obrębie utalentowa­ drodze tę p ł y n n ą Ematorskiej cha­ środków technik, zmieścić być może przekroczy twórczości granicę dalszej dzie­ o d s z t u k i bez przymiotnika. wystawie można wciąż nowych pracy żadnego szukanie Śmietany nego lącą współczesną próbowanie Twórczość wpływu jest dobrą D l a umysłów zaliczyć znalazły się r ó w n i e ż do „naiwnych" prace, które c z y do „kręgu l u ­ d o w e g o " . O n e interesują n a s n a j w i ę c e j , t o są właśnie te rodzynki. Nieudolne, zdradzają radność w p a n o w a n i u n a d techniką, przy t y m mają wyraźną niepo­ rzemiosłem, ale coś w ł a s n e g o , są o d r ę b n e przez o d - ��rębność świata odmienne Najbardziej w swych woryty wewnętrznego patrzenie na czył z nich, przez „ludowy", czy grawiury, przypominający jako szkoły trochę 80-letni Polikarp (pow. Gliwice). dziecko w jest majętnego Koźlu. bułek Urodzony wać. T a k się zaczęło. Ojciec umarł spróbował Potem wcześnie, przyszło ciężar d o obrazków... Dopiero jest z świadectwo życie. pra­ przykładem powrotem cięcia się o d pokazał towy i wtórnego niemal kultury „Chrystusa „uludowienia", bez r e s z t y miasta, na w świat szkoły. Krzyżu" i że Operskalski Na wejścia wsi, od­ wystawie „Dyliżans Ż y w i e c , czytać i pisać stuch rzeźbił już t y m mowy. o Dopiero pracy, gdy znów Obrazki rach"), wiada mówią kozikiem, ale Ciężko choroba scowości, Szarem, i jako go tekście szkle tego tylko matów „góralskich" pierski"; nie. również typu, że technikę tę kompozycje malarskie Lenczewska z w dowice), przyszło na obrazki córki (umarła w mogło być Kobiet, szkle. w gó­ — życiową". Mickiewicza, Ogniska do mizernej maluje daru kolorystycznego. wa", skomponowany Ryc. Mai. i postaci szkole. Potem a n i ochoty wstrząsu w wy­ 1944 r.) 3 lata jej Teraz obraz ciągu Wym. Cieszyn. do dorabia ma le­ nie ma to „Żni­ pionowych rytmów n i c wspólnego na szkle. pow. Ligi kopiuje uczęszcza Lenczewska poziomych 4. „Góra Ochodzita", obraz L. Kubaszczyk, Koniaków, dla trochę emerytury. ładnym już zapełnić p u s t ­ ścienne „Przyjaciółki" Najlepszy w oraz nie m a „aby malowaniem 180-złotowej dopo­ Lenczewska z d l a przyjemności. miej­ rytmów jeszcze (pow. W a ­ Rawiczu gazetki Rosenbergów. autor w so­ robi materii. się czasu wpływem rodzinne, danej Ochodzi- n a płót­ dróg", strzępów w malować, Wykonuje Plastycznego piej, szkłem. dla te­ 1948 r . n a s k u t e k chorób z o k r e ­ zaczyna portrety Len­ „Kostka-Na- zetknęła n i e było pod i Podobanach kredkami Dopiero „pod" nowych słomki, w życie, historię („Góra ze Maria maluje olejno su w o j n y ) do pasąc „klasyczne" m a ­ świadomie „szuka dworze rysowała normalne to „Ondraszek" malarstwem dzieciństwie w 71-letnia pow. wyrobnik. opar­ również pastuch, malarstwo bowiem j a k pisze, pejzażu, obyczajów jako wybrała — przeważnie Czasem, kę t a " , „ c y n t r u m szańce"). O b r a z k i j e g o n i e mają jeszcze ale nie jest Sądzę, pa­ na maluje z Bielska, larstwo Jako („Owce zaczął w o ł a n e g o śmiercią s y n a (zginął w zdolności malować rodzajowej okolicznym i nie pracował rzeźbić dołączonym obrzędów potem pozbawiła zaczął o 1905 r . w nauczył się w w o j s k u . jego, o t e m a t y c e w Na czewska i ur. w kozikiem, Kubaszczyk pocz­ z 1888 r . " . L u d w i k Kubaszczyk tonację owce n a halach. ukoń­ malowali gospodarki szkoły, malunkom rzeźbi n a starość zaczął ukończenia ludowego bliskie Oper- cować j a k o m a l a r z p r z y b u d o w i e kościołów. M i m o posiada tradycyjnego trochę kolorystyczną. spadł n a n i e g o . W y b u d o w a ł karczmę, m ł y n , g d z i e m u było są kolorze, wyraźnie b u d o w a n e w Bie- trudne kompozycji szkle, ciu o sam malo­ dużej na dzieci, ż y w e w w gospodarza, Tam, j a k powiada, b y ł o m u żal, w i ę c dyscypliny drze­ j e g o d w a j k o l e d z y , r o b i l i m u różne r y s u n k i za bułki. Ale bie malarstwa t u s z o w y c h r y s u n k a c h średniowieczne skalski z R u d u n y rzewle każdej świat. z chałup. ludową 28 x 16 cm. �tradycją obraźniczą. Tomaszek śliczny „Kościół" stawy) należy O świetlicy matu, (widziałem w Czechowicach, rzeczywistości. obecnie w kręgu jest t a k i c h malarzy. t o wyraźnie. w e zaginęło. Z m i e n i ł y świat, k t ó r y kiedyś lową, bliską e s t e t y c z n y m No „ludo­ C o r a z też ludowej. malarstwo zmienił Po­ ludo­ która wszelką n a j słuszniej nie tylko ludzi, p o ­ jest również jej b y mieć cenę zastrzeżenia „ludowości" kazało tytuł w y s t a w y Szukanie dość n a plakatach. ny dział i i innych różne pokazywała sztuki ją z ikonograficznych, sumie — wystawa była c i e k a w a , raczej n a pewno ce­ mierny. dzisiejszego ją o c e n i m y jeszcze ujawniła. Fotografował Z — St< O B Y C Z A J O W E Stolarze skawińscy, krakowskich ślusarzami magistrat nej skrzyń do wspólnego miasta organizacji, Księga Cechu a jest Zaczyna Pawła Żylińskiego, Tomasza cza, pierwszą 1799 r . , dopiero cechu, tylko podpisywane. odbytego Wojciecha' Paź- Józefa Jodłowskie­ Michała Czopkiewi- oraz „średnich i młodszych p o d t e n czas temuż c e c h o w i czy i Kazimierza się zaś t a księga 13 J u n i 1841 w Walentego Wierzbickiego, oraz Podane Karola Szymona Wojciecha tutaj składy 1799 i 1841 d o w o d z ą , był Skawinie w nach. z Szymona sesji jako Dzięki Jana Szymona Jana Jodłow­ Ciechanowskiego. zwierzchności że zawód tradycyjnie temu oraz Piątkowskiego, Żylińskiego, Koń­ odbytej starszego, Pachońskiego j a k o podstarszego Paździurkiewicza, skiego służących": Czopkiewicza. protokołem obecności braci w zrozumiałe cechowej stolarza tych staje z lat uprawiany samych rodzi­ się d z i e d z i c z e ­ z spod skawińskie przedstawicielką Maria Dawne ziarna mym W i nych jako przeznaczano twórców tych i o młodszych, i skłonności nak zatargów, było trudno, o kończyły sercem" i które między się z a w s z e ślubowaniem moda", usuwano przechowy­ tym sa­ s k r z y n i a r s t w a ska­ mistrzów malowa­ K s i ę g a zaś dostarczyć n a m m o ­ tych mistrzów oraz o i c h temperamentach, n i e o p a n o w a n i u w słowach wśród Z przebiegu braci się można, członkami poczuciem jed­ cechowej nie że nawet naj­ cechu i pojednaniem zgody, p o d y k t o w a n e j dobrym a także kredensów. do zwady. dowiedzieć zagorzalsze spory i życiu krewkości, zadzierzystości, zelżywych na nazwiska skrzyń, w Skawinie wiadomości średnich „stara przyśpieszając jedynie kołysek Stolarskiego nieco braci mogą ł a w , łóżek, Cechu gdyż i c hmalatury. wejść cechowych, wymy­ datowane, a n i za M a r y i Terezyji", tych warunkach do historii wińskiego że n i e były l u b żelaziwa, zniszczenie stolarza) historycznych, zaś o k a z y , „jak jest z Wierzbickich, u r . badań nigdy izb mieszkalnych wanie gi pokole­ skawiń­ doskonałą się j u ż t e r a z skrzynie cechmistrza jednego sławnych skrzyń r . 1883, żona J a n a W i t k o w s k i e g o , Kra­ przez artystycznego jedynie a więc m a l o w a n e podcechmistrza Jodłowskiego dorobku żyjących w posiedzenia braci: i (którego spośród ka z także 1795 s k i c h włas­ w Paździurkiewicza, Jana W i e r z b i c k i e g o r. znajdująca podpisanym S k a w i n i e z l a t 1799—1841) nia po drugim. Zdobnictwo j e j statut. tego w nie ze Skawinie, księgą Stolarskiego wraz w Etnograficznego Cechu S K A W I Ń S K I C H pięknych i końca. stołowych Kazimierza należeli księgi zatwierdził w Muzeum u początku dziurkiewicza, go, następnie się p r o t o k o ł e m lutym wyrobu i m n a zawiązanie Stolarskiego więc zdefektowaną z cechu, zezwolił się w A r c h i w u m kowie, sławni malowanych, jest ją t y l k o r a z A R C H I W U M S T O L A R Z Y (wedle wystawa I nie Taka Deptuszewski. H I S T O R Y C Z N E G O Ż Y C I E w m tematy istotne? prawda sztuki już ograniczona t u zaś różne Jej rezultat artystyczny dnia. A piękno dziś współczesnością. „z życia". A l e c z y t o jest w sztuce W przepaść tradycyjnej, — t a m była t e m a t y k a s a k r a l n a , ujęciach lowa. tylko Pokazywała m a r t w e j , zestawiając Prawda sztuki J . Śmieta­ czej twórczość a m a t o r s k a — n i e z a l e ż n i e o d t e g o , j a k walorów Doprowa­ tradycyjnej twórczości konwencje. doskonałość zupełnie dawnej, obok amatorów, te niemal w (12 o b r a z ó w ) Usytuowana o t o p r e t e n s j i d o organizatorów. widzenia za niezręcznie dziło t a k ż e k u t e m u , ż e n i w pięć n i w d z i e w i ę ć d o ­ miejmy punktu zasługą. c o do samej n a d rezultatem. u p o d o b a n i o m m a s . Dziś r a ­ z byłoby powszechnym. pokazała To zaciążyła sformułować się cały t ę sztukę, u c z y n i ł c e ­ bytomska problemy. dzielącą czy który popularnym, cóż, m o ż n a tezy, dano przykładem kultury, ekspozycja? religijnej. nafty n i e o n i są dziś się w a r u n k i , A i rafinerii niewiele. Tradycyjne Wystawa Tomaszek m a ­ sztuki wywołał ama­ sztuki. I wcale tradycyjnej inne najbardziej „naiwnego" się n a w y s t a w i e spadkobiercami wiedzmy jak J e s t o n dość t y p o w y m prac w e g o " znalazło tyle nurt ludowym, kazała ujęciem t e ­ o produkcją chęć prymitywno-amatorskiej widać, „Zabawa kilkanaście n i e są t y p o w ą dominuje odtworzenia naiwnym obserwacją, znam której pogranicza mniej nazwać do w y ­ Tomaszka cieszy o d 38 l a t . P r a c u j e Jak kontynuuje Karol półamatorskiej, p ó ł - np. u na konkurs) w wiernego luje które dopuszczony sztuki autentyczną jego prace, posłanych ile wiejskiej" jakąś torską, j a k 61-letni n i e został do kręgu prymitywnej. w Podobnie c z y U r s z u l a B a r d a c h ( u r . w 1942 r . — j e j i wzajemnym nietylko dowcipu zniewa­ „dobrym dostrzegane- 177 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3622f68f8e19cd5b7ccf75ecdf75db78.pdf f7342d6c1366da94de4ef23e7c3bc26b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3359 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3148 Title A name given to the resource Wystawa malowanek Powiśla Dąbrowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.116-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Bartosz WYSTAWA MALOWANEK POWIŚLA Ośrodek ludowego malarstwa ściennego na Powiślu b r o w s k i m jest j e d n y m z najciekawszych zjawisk w sztuce Dą­ ludowej naszego k r a j u . Z w i c i u w z g l ę d ó w zasługuje n a szczególną u w a g ę i pieczę; z wielu względów s t a ł się tematem, wokół którego ono DĄBROWSKIEGO rozrzucone n a terenie kilku wsi, po kilka, po jednym w s i , j e d n a k jest t o ślad rozległości z j a w i s k a p r z e d l a t y . A dowód trwania zjawiska, jako żywego przejawu sztuki ludowej, trwającego bez p o d n i e t z zewnątrz. Trwającego z narosło w i e l e m i t ó w , u p r o s z c z o n y c h sądów i pomyłek. P r z y c z y n ą potrzeby są g ł ó w n i e m a s s - m e d i a . a r c h a i c z n e j , z a r ó w n o co d o t e c h n i k i , j a k t e ż f o r m y do Ale i etnografom utrwalenia schematycznego zdarza się i nieprawidłowego przyczynić obrazu w i s k a . W y d a j e s i ę , żo a u t o r z y w y s t a w y w P a ń s t w o w y m Etnograficznym w Warszawie również za t y m s c h e m a t e m (październik—listopad p o s z l i , m i m o doskonałej zja­ Muzeum tematu. tutejszego łudu. Zachowanego w wewnętrznej postaci niezwykle zdobnictwa. Zetknięcie z m a l o w a n y m i d o m a m i n a t a k dużym obszarze obala d r u g i m i t — że m a l o w a n e jest t y l k o Z a l i p i e . 1982) znajomości Historię powstania wiślu D ą b r o w s k i m i rozwoju bardzo m a l a r s t w a ściennego n a szczegółowo przedstawiła wiedza wystawę, sprowadza na temat zjawiska, któremu się d o i n f o r m a c j i o m a l o w a n e j poświęcono wyczerpująco omówił t e n t e m a t a u t o r scenariusza wsi — t u w y s t a w y — Zdzisław Szewczyk, w k a t a l o g u w y s t a w y . Za­ Geneza W ó w c z a s obejmowało ono wiele w s i w widłach D u n a j c a i W i s ł y . ( i i n n i sztuką ludową z a i n t e r e s o w a n i ) nie mówiąc o turys­ t a c h , k t ó r z y bez specjalnego p r z e w o d n i k a c h c i e l i znaleźć w Z a ­ l i p i u ze d w i e , t r z y m a l o w a n e w chaty. Jest t o pierwszy zetknięciu z Z a l i p i e m p r y s k a . B o w i e m w tej rozrzuconej n a okołc m i t , który 200 domów, wielodrożnicy zaledwie 27 — - t o d o m y w a n e . A ż e n i e w s z y s t k i e są m a l o w a n e z zewnątrz, n a malo­ dodatek jednak pozna się malowano domy zalipiańskie j a k i e ż z k o l e i z a s k o c z e n i e , k i o d y t r a f i się d o m a l o w a n y c h poza Z a l i p i o m ! A 116 jest t y c h domów drugie t y l e . 1 ubiegłego wieku. t y m zasięgu notował je j a k o ż y w e l u b też n i e d a w n o Z . S z e w o z y k w czasie badań p r o w a d z o n y c h Malarstwo to, wykazujące tendencje tuż p o I I do zanikłe wojnie. zanikania — domów Co p r a w d a są 4 prze­ trwało dzięki m . i n . o r g a n i z o w a n y m o d 1948 r. k o n k u r s o m a n a w o t r o z w i n ę ł o się d o n i e s p o t y k a n y c h w c z e ś n i e j r o z m i a r ó w . O s i ą g n i ę t o też szczególnie w y s o k i p o z i o m techniczny i estetyczny. Rozwi­ j a ł o się j e d n a k ( z r ó ż n y c h p o w o d ó w , o k t ó r y c h o b s z e r n i e s k r y t e , z d a l a o d d r o g i , więo i znaleźć j e niełatwo. Kiedy W końca 3 Duże rozczarowanie fowie sięga Równie zdobnictwa etnogra­ na Powiślu 1 recenzowanej l i p i u . Z a l i p i e — t o wieś m a l o w a n a . M a l o w a n e jest ( t y l k o ) Z a l i p i e . przeżyli studenci e t n o g r a f i i , s a m i domów Po­ niedawno Teresa Komornicka-Rościszewska w d w u p u b l i k a c j a c h . Obiegowa we także T. K o m o r n i c k a wc w s p o m n i a n y c h pracach) wyłącznie w i najbliższej o k o l i c y . N a pozostałym obszarze zanikło, jednocześnie uwadze etnografów. Niewątpliwym pisze Zalipiu umykając ponownym �I I . 1 . Ś c i a n a s t a j n i , m a i . M a r i a M i s t e r k a , w . S a m o c i c e ; i l . 2 . P i e c , m a i . S t e f a n i a M i s i a c z e k , w . K l y ż ; i l . 3. P o w a l a w s i e n i , m a i . A n i e l a M a j k o , P o d l i p i e ; i l . 4 . Ściana s t a j n i , m a i . R o z a l i a T r e l a , N i w k i �renomowanych artystek tradyoyjny, szczególnie nadal nowe osoby, zdobiły swe etnografa które dotąd wnętrza w sposób interesujący. nie były nader Zgłaszają znane ze s w e j się twór­ czości. Zdobnictwo zjawiskiem domów jest więc ż y w y m , rozwijającym na Powiślu Dąbrowskim s i ę i —• n a d a l n i e d o p o z n a n y m , j e ś l i c h o d z i o J€>go i l o ś c i o w y w y m i a r . P o wystawie można powiślańskie motywów, w się było możliwie spodziewać, szerokim że zaprezentuje koncepcją w y s t a w y że ukaże wachlarzu malowany region. zdobnictwo barw, nazwisk, Tymczasem zaważył wieloletni schemat — wano t u , j a k na i n n y c h prezentacjach końca warszawskiej nad wyekspono­ t e g o ośrodka, —• Z a l i p i e . Co p r a w d a n i o w y ł ą c z n i e , ale przecież n a 22 s y l w e t k i m a l a r e k (plus jeden mężczyzna — lipia (Helena Nawrocka J a n Szlosek) t a l k o 3 b y ł y spoza i Rozalia Zaród z Kłyża oraz Za­ Geno­ w e f a K o c h a n e k z K o s i o r ó w k i —• p r z y s i ó ł k a B o l e s ł a w i e ) . Również n a doborze ilustracji do k a t a l o g u (który w w a r s t w i e tekstowej jest bardzo dobrym przewodnikiem po malowanym Powiślu) zaciążyło Z a l i p i e . Spośród 22 zdjęć m a l o w a n y c h obiektów n i o licząc p o o z t ó w e k i 3 m a l o w a n e k ze z b i o r ó w H i c k l a z 1 9 0 5 r . t y l k o 2 są s p o z a Z a l i p i a ( K a n n a ) . N a w y s t a w i e z o s t a ł y zasygnalizowane najnowsze (już zaledwie jednak kilku, kilkunastoletnie) a d a p t a o j e m a l o w a n e k ściennych. Z p o w o d z e n i e m u p r a w i a się t u zdobnictwo k w i a t o w e o d p o w i e d n i m i f a r b a m i n a ceramice, tkaninie, meblu itp. Nie wdając się w estetyczne a d a p t a c j i n i e można n i e zauważyć i c h ogromnego oddziaływania na n a odbiorcę z zewnątrz w szkło, oceny tych zasięgu, oraz postaci kupowanego miejscu suweniru. Tak więc zawartość wystawy niezupełnie do jej tytułu, który obiecywał pokazanie była adekwatna malowanek z Powiśla D ą b r o w s k i e g o . S z k o d a , ż e t a k się s t a ł o , g d y ż p e w n i e n i e p r ę d k o U. w. б. W n ę t r z e nowego, murowanego Otfinów, k w i a t y malowała A d e l a ur. w Z a l i p i u t o m a t z d o b n i c t w a powiślańskiego zechce wyeksponować m u z e u m mieszkania, Królikowska o zasięgu ogólnopolskim. Przy okazji omawiania wystawy malowanek refleksja ogólniejsza. Otóż o d jakiegoś czasu wego recenzowania wystaw muzealnych, w t y m — nawet n a d ą ż y ć z i c h rejestracją, a p o n a d t o opóźnienia w d r u k u nawet udało k w a r t a l n i k ó w są t a k d z i ś d u ż e , ż e n i e z a c h ę c a t o d o w y p o w i a d a n i a się o d n a l e ź ć nieoczekiwane domów domów, efekty. do na większym obszarze corocznego k o n k u r s u . było Dało to Co r o k u n i e m a l ( o d 1976 г.), n a s k u t e k poszukiwań i r o z p r o p a g o w a n i a i d e i k o n k u r s u dołączały m a l a r k i , k t ó r e b ą d ź t o m a l o w a ł y p r z e d l a t y , bądź też kolejne malować n i g d y n i e przestały, pozostając n i e z n a n e n a zewnątrz. I n t e r e s u ­ j ą c y m f a k t e m j e s t , że p o z a s t a r u s z k a m i , malują i młode d l a s a m y c h w y s t a w , k t ó r e , z d a r z a się, traktują n a z b y t chownie dziew­ I interesujący żywotny, młodzieży jest i przyuczanie opłacalne. k o n k u r s y niewątpliwie przy- powierz­ temat. Eksponując ośrodek twórczości l u d o w e j t a k t a k popularny, t a k bogaty go w pełnym wymiarze. O ile wcześniej o r g a n i z o w a n o Warto także h a f t y , w y c i n a n k i , w y r o b y — powinno b y pokazać oprócz bibułkowe i ze się ukazać malowanek słomy. o z y n i ł y się d o r o z w o j u z d o b n i c t w a w Z a l i p i u , t o k o n k u r s o r g a n i ­ k a t a l o g u m ó w i o t y c h dziedzinach twórczości — w y s t a w a z o w a n y o d k i l k u l a t n a obszarzo większym zaktywizował m n i e j . P o k a z a n o k i l k a bukietów, parę w y c i n a n e k , h a f t y k t ó r e z a n i e c h a ł y t w ó r c z o ś c i . P r z y c z y n i ł się t a k ż e d o malarki, zaintereso­ w a n i a m a l a r s t w e m młodzieży, czego p r z y k ł a d e m może b y ć Samocice ( g m . Bolesław), gdzie w 1982 r. malowało k i l k a cząt s z k o l n y c h . Ujawniły się t e ż s t a r s z o malarki, które n a k o n k u r s n i e b y ł y zgłaszane, a które w bezpośredniej się t o jeszcze j e d n a u w a g a , a d r e s o w a n a już n i e bezpośrednio d o jest stopniu skomercjalizowana dużo ze s z k o d ą z a r ó w n o d l a k r y t y c z n e j i n f o r m a c j i n a u k o w e j , j a k t e ż autorów w y s t a w y . poważnym bardzo się o w y s t a w i e , k t ó r ą c z y t e l n i k d a w n o z a p o m n i a ł . D z i e j e częta, co w Z a l i p i u n i o b u d z i z d z i w i e n i a , j a k o że t w ó r c z o ś ć t a tu w wiele, etnograficz­ włączenie (po u p r z e d n i m s p e n e t r o w a n i u terenu) w s z y s t k i c h , j a k i e zdobnictwa i c h co p r a w d a się facho­ i trudno odkryciem n y c h . Jest nasuwa zaniechano a u t o r k i . T o w s z y s t k o robiło j e d y n i e wrażenie a n e k s u i Tekst znacznie jednej aneksem wieś t y l k o było. A przecież n i e j e d n a m a l a r k a jest t u pierwszorzędną dziew­ hafciarką. I wycinankarką. I bukieciarką. W s u m i e więc ośrodek nigdy bliskości n a Powiślu Dąbrowskim czoka wciąż n a właściwie nie w salach wyeksponowa­ muzealnych. PRZYPISY W k o n k u r s i e w 1 9 8 2 r o k u u d z i a ł w z i ę ł o 5 5 o s ó b z 12 w s i , prezentując m a l a r s t w o w 49 d o m a c h . D o m y 6 osób, któro w t y m r o k u nie przystąpiły d o k o n k u r s u , były również p o m a l o w a n e . W s u m i e więc w t y m r o k u było n a Powiślu 55 m a l o w a n y c h domów 1 2 Chata" T e r e s a K o m o r n i c k a - R o ś c i s z e w s k a , Konkurs na Powiślu Dąbrowskim, „ P o l . Szt. L u d . " , „Malowana R . 1977 Tot.: n r 2 , s. 9 5 — 1 0 6 ; t e j ż e , Zalipie. Curyłowej, Tarnów 1980 Zdzisław Szewczyk, W a r s z a w a 1982 3 4 „Pol. autor Przewodnik Malowanki po Powiśla zagrodzie Felicji Dąbrowskiego, Z d z i s ł a w S z e w c z y k , Konkurs na malowanki dafirowskie, S z t . L u d . " . R . I I , 1 9 4 8 n r 1 1 — 1 2 , s. 4 2 — 4 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/816be8a639c931f39f4d328db4b3c146.pdf 260af00082edd2f4816efce90c69bc35 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4199 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource obrzędy ludowe Lubelskie - obrzędy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3916 Title A name given to the resource Wystawa obrzędów ludowych na Lubelszczyźnie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.167-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text wręcz żywiołowego rozkwitu w i c k i e j p o w i n n y iść r ó w n i e e f e k t o w n e ją wypełniają. dukujące metale lowanymi kajały Tymczasem bardziej konawstwem ośrodki d l a użytku skrzyniami, w niejszego Podczas sprzęty, które stolarskie pro­ w s i , poza niewielkim wyszukane wnętrza izby ło­ zdobnictwa w Ł o w i c k i e m . W p a r z e z bogatą dekoracją barwnie m a ­ stopniu potrzeby zaspo­ w wpływu Łowickiem sunkowo meble n a obraz gdy masowo określony, dużego cechuje widualnych wypuszczający artystycznej z warsztatu działalności Tego rodzaju sadzie produkcja „krótkich serii", snycerką różnorodność f o r m , t y p o w a d l a indy­ poczynań artystycznych. PRZYPISY w ciągu całej niż kilka Muzeum w 2 J w . , r y c . n a s. 101. oparta n a za­ 3 J w . , r y c . n a s. 103. n i e mogła wywrzeć znacz­ 4 J w . , r y c . n a s. 104. kraju. OBRZĘDÓW i N a koncie stałą o r a z nych zmiennych, osiągnięcie t u przypomnieć skiej, na której czynnych pokazano niemal lutym dużej na całą Lublinie nowa skalę było 100% (!) wystawa jakie została zmienna, treścią stanowiła korzystania nowych pomysłów cji, j a k również zastosowania ośrodków ludowych, w gdzie dzie­ występowały. otwarta pracownikowi naukowej. ceramiki lubel­ odmian, interesującą starcza niejedna Lubelszezyźnie n a t y m terenie 1959 r . przygotowa­ wartości ubiorów do­ wystawę których wystawę czy wystawę stroju sumiennie reprezentowanych wówczas garncarskich, dzinie o posiada urządzoną spośród Wystarczy muzealnych osiągnięć szereg n i e z w y k l e wystaw najbardziej placówek swych stanowiła w Muzeum która poza swą Ciekawą w próbę w y ­ zakresie ekspozy­ możliwości, j a k i c h d o ­ muzeum nowoczesna tech­ nika. Wystawa ne ilustrowała Lubelszczyzny, nym zwyczaje pokazane doroczne w wyborze zarówno w a r u n k a m i l o k a l o w y m i , badań mogli Świderski. LUDOWYCH do grupy ambitnych skonale opracowaną i estetycznie w Jan Warszawa i ich strój. 1 mebli. meblarska, L u b l i n i e należy dynamicznych W A . Chmielińska, Księżacy 1930, s. 100. Reinfuss WYSTAWA w styl, d l a sto­ zdobione pra­ Fotografował Roman stworzyły plastycznej n i e więcej czy kilkanaście s z t u k z d o b i o n y c h łowickiej. charakterystyczny obszaru cujący — j a k G o l i s — w sposób p ó ł a m a t o r s k i , półzaswej izby skrzynie łowiczan. W y ­ m e b l i o bogatszej d e k o r a c j i z a j m o w a l i się w i ę c różni u t a l e n t o w a n i s a m o u c y , wodowy, wnętrza wyrabiane z tego zakresu. organizatorzy magazynowych statecznie musiało W wystawy Muzeum, penetracją konieczności terenową, podyktowa­ jak i i na poprzedzone prowadzoną stanem przez stopniu zasobach zatrudnionych w Muzeum, i obszerną opis dokumentację oraz zapis gnetofonowe stów. czy t e n został następnie korzystany przy muje obrzędów niektóre Z urządzeniu obrzędy świąt zimowych dów, serię turoni, oraz odkryte przy styki Ludowej kiełek. szafka ku wraz współudziale z grupę obej­ oraz Sekcji z trójkątnym ligawek Badania Instytutu Janowa interesujących k u ­ związanych szczytem, otwarta umieszczona kolędnicza. W e w n ą t r z z Bożym z przodu n a drąż­ niej znajdują się w d w ó c h k o n d y g n a c j a c h figurki krążące w cu, ubiory wiejskie. odziane Zwyczaje sikawek w e współczesne wielkanocne, śmigusowych, techniką rozległą rządzona z prócz palm, drewnianych pisanki w y ­ u i skrobaną wyróżniała nawleczonych poprzegradzanych tań­ reprezentowały woskową których Pla­ Sztuki maski a także szopkę z kompletem przedmiotów j a k gwiazda tzw. Hero­ kolędniczych, zasługuje n a u w a g ę wśród etno­ gwiazd Państwowego Wśród Narodzeniem która dorocznych związanych z o k r e ­ wystawiono z a p u s t n y c h przebierańców, Lubelskiego tek­ umiejętnie w y ­ wystawy, zwyczajów c y k l u obrzędów i zwyczajów sem nagrania m a ­ śpiewanych rodzinne. kołatek, zespół i rezul­ obiektów, a l e obejmującą i c h względnie wygłaszanych Materiał cykl obrzędów ołówkowy konane niedo­ co dało w t a c i e n i e t y l k o znaczną liczbę n o w y c h wystawy często Przygotowanie zostać rodzin­ bowiem bazować szczupłych metrykowanych. z małym i grafów NA LU B E LS ZCZ Y Ź N I E oraz się kołatka na d w a sznurki nasady krótkimi seria spo­ deseczek kołeczkami 167 �Ryc. 1. Kołatka wielkanocna z Lubelszczyzny. Muz. w Lublinie. Ryc. 2. Jedna z grup orszaku weselnego. Ryc. 3. Wieńce dożynkowe na wy­ stawie w Lublinie. (ryc. 1), przypominająca używane przez W dalszym żniwny były ciągu zwyczaj przy idiofoniczne obrzęd pomocy dożynkowe. stanowiły zwyczaje stawiająca orszak odzianych w ce) 268 weselne. weselny stroje menty z wesela wyobrażone Były kszezonowskie pomocy to: autentyczne gra laleczek. swych oraz wystawy przed­ manekinów dwa przedstawiający lalek. for­ pieśni na o chmielu na Ilustracja pracowników z działu frag­ blinie. Pomysł tań­ nienia ekspozycji nadawano przez magnetofonowej) objaś­ t e k s t y , j a k n p . : pełny ligawce i t d . , aż do tekst weselnej zakończenie. dźwiękowa przygotowanych wystawy taśmy nienia oraz scena z (z „Herodów", końcowy złożony (w t y m jeden przy różne w zwiedzania radiowe oraz wykonanych Akcent czasie pokazane Sobótki przepiórki" estetycznie W głośniki palenia „oborywania Uzupełniały tę część e k s p o z y c j i mach wieńce instrumenty ludy prymitywne. zestawiona ludowymi została etnograficznego zastosowania okazał z wykonawcami nagrań przez Muzeum w Lu­ jako sie. doskonały, rzało t o n a s a l a c h w y s t a w o w y c h nagrań gdyż specyficzny uzupeł­ stwa­ nastrój �autentyzmu, ożywiając niejako martwe zespoły m a ­ k r z y ż u j ą c y c h się ukośnie desek, ż y w o p r z y p o m i n a ł y d r e w n i a n e o p a k o w a n i a używane d o t r a n s p o r t u m a ­ s z y n ( r y c . 3). D o b r y sprzęt w y s t a w o w y podnosi estetyczny w a l o r ekspozycji, ale s a m pozostaje j a k gdyby niewidoczny. W w y p a d k u omawianej t u w y ­ s t a w y r u s z t o w a n i a z desek w p r o w a d z a ł y u c z u c i e n i e ­ p o k o j u i odrywały o d eksponatu uwagę widza w sposób n i e m n i e j s z y niż d a w n i e j g a b l o t y m u z e a l ­ ne przeładowane różnego r o d z a j u o z d o b a m i w p o ­ staci gzymsów, k o l u m i e n e k i t p . Poza t y m w n i e ­ których wypadkach, t a m zwłaszcza, gdzie s a m e k s p o n a t n i e odznaczał się barwnością ( g r u p a w i e ń ­ c ó w d o ż y n k o w y c h ) , s t w a r z a ł o się n a s a l i w y s t a w o w e j wrażenie p r z y k r e j szarzyzny nekinów. Ekspozycja w y s t a w y — j a k z w y k l e w Muzeum L u b e l s k i m — stanowiła próbę szukania nowych rozwiązań. U n i k a j ą c p r z y k r e g o n a t u r a l i z m u w s p o ­ sobie t r a k t o w a n i a manekinów, zrezygnowano np. całkowicie z r e a l i s t y c z n i e w y k o n a n y c h głów, zastę­ pując j e b a r d z o szczęśliwie zupełnie p ł a s k i m i a l e zindywidualizowanymi w konturze t w a r z a m i wycię­ t y m i z g r u b e j d e s k i ( r y c . ?), c o dało w y n i k b a r d z o dodatni. Znacznie wa gorzej wystawy; natomiast półki wypadła ogólna i Stelaże, w y k o n a n e opra­ z prostych, Fotografował Anna Urbanowicz Kunczyńska KONKURS W maju I WYSTAWA 1959 r . została „Wystawa sztuki ludowej dowej przez komisarz Balbinę Podhala", Białońską wystawy) Zakopane), przy i SZTUKI otwarta w Nowym współudziale Rady (kierownik Wandę Targu zorganizowana z r a m i e n i a Wydziału K u l t u r y P o w i a t o w e j i Jan Wydziału Widigerową samych Naro­ (ZPAP twórców ludo­ U w z g l ę d n i o n o t u j e d n a k t a k ż e p e w n ą liczbę tów zabytkowych, ich przez wkład Wystawę okazy z myślą muzea. stanowiły szkoły dzieci 1958 r . ) . C h o ­ PODHALA d z i e miała p r e z e n t o w a ć współczesną twórczość ludową. w y c h : Bronisławy B a r t o l - M a r c u l k i i J a n a M i c h n i a k a . p o p r z e d z i ł k o n k u r s (grudzień LUDOWEJ W dziale obiekty podstawowej o możliwości w „zabytkowym" dostarczone ceramiki, uczniów Zebrane Jana zdobione znaczny przez Chochołowie. p o d k i e r u n k i e m nauczyciela starej ekspona­ zakupienia przez Plucińskiego narzędzia pracy ciaż t e r m i n j e g o n i e p o z o s t a w i a ł w i e l e czasu n a p r z y ­ i gotowania w darze do M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r ­ i przypadał n a okres bardzo niedogodny, kolidując z j e s i e n n y m i p r a c a m i w p o l u , t o j e d n a k z e ­ b r a n o m a t e r i a ł z a r ó w n o okazały l i c z e b n i e , ogół biorąc Niemała — na wysokim w t y m zasługa poziomie j a k— na artystycznym. organizatorek pracujących od w i e l u j u ż l a t n a t y m t e r e n i e i znających go d o s k o ­ n a l e . A l e niezależnie o d i c h doświadczenia, zapewne dużą r o l ę twórców. Jedyną odegrało wsią, z nie związanych pod wpływem doświadczenie której z nadesłano ludową samych wiele tradycją, eksponatów a drobnomieszczańskiej wykonanych tandety, był D z i a n i s z , biorący udział w k o n k u r s i e p o r a z p i e r w s z y . Przyjęcie cyjnego dla konkursu granic podziału administra­ p o w i a t u zadecydowało, że r e p r e z e n t o w a n e t u odrębne g r u p y : P o d h a l e , Spisz, O r a w a i P i e n i n y . Główną rolę odegrały j e d n a k były w ł a ś c i w i e c z t e r y ekspo­ naty pochodzące Zakopane. podhalańskich Tradycyjna terenie najlepiej twórcami z ze wytwórczość się zachowała, strony państwa w s i otaczających ludowa a obecna oraz na możność C P L i A — zapewnia t r a d y c y j n e j wytwórczości dodatkowe zbytu oddziałuje skup ludowej szanse r o z w o j u . N a r o z w ó j i p o d t r z y m a n i e miejscowych t r a d y c j i a r t y s t y c z n y c h i rękodzielniczych mocno także ruch regionalny, żywszy n a P o d h a l u niż w i n n y c h o k o l i c a c h naszego k r a j u . bazowała w przeważającej teriałach w y b r a n y c h z p r a c pasterskie zostały przekazane szawie. N i e z a l e ż n i e o d i n i c j a t y w y Plucińskiego, s a m e o r g a n i ­ zatorki wystawy nadawały pewien k i e r u n e k poszuki­ w a n i o m z a b y t k ó w w t e r e n i e , w y k o r z y s t u j ą c okazję d l a uzupełnienia m a t e r i a ł ó w w z a k r e s i e noszonego j u ż o b e c n i e 1900 r . W r e z u l t a c i e tradycyjnego, nie s t r o j u k o b i e c e g o z czasu t y c h poszukiwań z e u m Tatrzańskiego wzbogacona części n a m a ­ k o n k u r s o w y c h i w zasa­ około kolekcja M u ­ została o dalsze p r z y ­ kłady spódnic w e ł n i a n y c h „ t y b e t e k " , c z a r n y c h , z d r o b ­ nymi wzorami czerwonych kwiatków „śliwek", typo­ w y c h d l a góralskiej m o d y z początku naszego w i e k u . Szczególnie fragmentem interesującym XX w . p r a c o w n i R o z a l i i T a t a r o w e j . Z a r ó w n o i c h krój poziom biegłości wykonania i w czynnej z tych są t u g o r s e t y jak wykonane stroju lat zdobienia n a początku dowodzą twórczyń. Szyte przeważnie srebrnego zdobione obecna l u b złotego są z n a c z n i e w „zkrętki" skromniej ciem i zrozumieniem linie kroju. W dziale zdobionej czarnego, l u b „szarotki", niż tego twórczości formy, współczesnej u k a z a n i a j e j w j a k najpełniejszym były wszystkie dużej z aksamitu, n a wymaga m o d a góralska, a l e z a t o z w i ę k s z y m zentowane Wystawa naczynia t y m m a s z y n i e , o w z o r a c h n a s z y w a n y c h z siutażu opieka n a d wyrobów l u d o w y c h o d b i o r c y m i e j s k i e m u poprzez drewniane wyczu­ podkreślającej przyjęto zasadę przekroju. Repre­ właściwie dziedziny sztuki i rzemiosła l u d o w e g o , ż y w e n a t e r e n i e p o w i a t u n o w o ­ t a r s k i e g o , a także t e , które j u ż utraciły zastosowanie 169 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d6758207a413eb38a7c542187171c82.pdf 80fc15b5efa8f134e0f487c44fcb898c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4844 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource obrzędy ludowe - wystawy Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4495 Title A name given to the resource Wystawa obrzędów ludowych w Muzeum Etnograficznym - Wrocław / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.1; s.63-69 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Fragment ZofiaZCieśla-Reinfusso ekspozycji. wet WYSTAWA OBRZĘDÓW LUDOWYCH W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM-WROCŁAW W następstwie w i e l k i e j akcji osiedleńczej, podjętej przez państwo polskie po I I w o j n i e światowej na Zie­ miach Zachodnich, znalazła się t a m obok siebie ludność pochodząca z różnych stron k r a j u a także repatriowana z zagranicy, głównie zaś л terenów wschodnich. Osad­ nicy p r z y b y l i do swych nowych siedzib, niosąc spory zasób tradycyjnej k u l t u r y ludowej. Początkowo była ona dosyć w s t y d l i w i e u k r y w a n a , jednakże w trakcie procesów integracyjnych zaczęła ujawniać się coraz śmielej, tworząc grunt, na którym wyrastają nowe treści k u l t u r o w e . Widoczne to jest głównie w dziedzinie zwy­ czajów i obrzędów l u d o w y c h wykazujących większą o d ­ porność wobec niwelujących postępów urbanizacji niż np. zjawiska z zakresu k u l t u r y materialnej. Dotychczas mało interesowano się t y m , co w zakre­ sie k u l t u r y tradycyjnej dzieje się u ludności przesied­ lonej na Ziemie Zachodnie i w j a k i e j mierze wykazuje ona żywotność w nowych i t a k bardzo odmiennych od dawnych w a r u n k a c h . Dlatego z dużym zadowoleniem należy powitać inicjatywę Działu Etnograficznego M u ­ zeum Śląskiego we Wrocławiu, które do serii bardr.o dobrze przygotowanych wystaw dodało ostatnio nową pt. „Współczesna plastyka obrzędowa na w s i dolno­ śląskiej", będącą pierwszą z tego zakresu ekspozycją zorganizowaną n a terenie Wrocławia. Wystawa mieści się w czterech niedużych salach. Pierwsza z nich poświęcona jest c y k l o w i zwyczajów dorocznych począwszy od wiosennych poprzez letnie do jesiennych (il. 1). Pewnym dodatkiem w t e j sali, mali) zresztą uzasadnionym, są nieliczne r e k w i z y t y należące dn obrzędów rodzinnych, którymi na wystawie jedynis zamarkowano zwyczaje związane z weselem. Dalsze trzy sale wypełnione są eksponatami odnoszącymi się do obrzędów zimowych, związanych przede wszystkim z okresem świąt Bożego Narodzenia, od w i l i i do środy popielcowej. Ta dysproporcja (1:3) w eksponowaniu obrzędów wiosenno-letnio-jesiennych i zimowych spo­ wodowana była chyba t y m , że realizatorzy w y s t a w y dysponowali nieporównanie większym zasobem r e k w i ­ zytów obrzędowych związanych ze zwyczajami zimo­ w y m i niż dotyczącymi innych pór r o k u . Topienie „Marzanny" było niejako symbolem zakoń­ czenia zimy i p o w i t a n i a wiosny. T y m też zwyczajem realizatorzy rozpoczynają pokaz r o k u obrzędowego. W y ­ eksponowano dwie różne „Marzanny" — jedną słomia­ ną, dzieło rąk dzieci z p o w i a t u zgorzeleckiego, drugą — 6*5 �3 II. 2. Szopka ze styropianu, wyk. Władysław Łapa, Wrocław. 11. 3. Szopka kulista, pow. Ząbkowice Śląskie. II. 4. Szopka, pow. Kamienna Góra. II. 5. Maska, pow. Ząbkowice Śląskie. 2" z białej m a t e r i i , wykonaną рггег osadnika z Rzeszow­ skiego. Obok nich znajdują się wysokie palmy wielkanocne, zrobione z wierzby, barwinka, bukszpanu, suchych t r a w i kolorowych papierów przez przybyszów z różnych stron Polski (np. z Krakowskiego, Rzeszowskiego czy repatriantów z Polesia), oraz wiele palm wileńskich w y ­ konanych z nieśmiertelników, często bardzo barwnie farbowanych, układanych ozdobnie, odznaczających się wyjątkowym pięknem. I c h kolorystyczny w a l a - pod­ kreślają jeszcze siwaki, w których te palmy są umiesz­ czone. Z wiosennymi zwyczajami silnie związane są p i s a n ­ k i , mające na wsi dolnośląskiej specjalne w a r u n k i nie t y l k o bytowania, ale i rozwoju. Jest to dziś jedna z żywszych gałęzi p l a s t y k i ludowej na tutejszym tere­ nie. Obok pisanek w y k o n a n y c h przez osadników z K r a ­ kowskiego (sic!) czy Rzeszowskiego znajdują się na w y ­ stawie pisanki zrobione przez repatriantów zza Bugs, a nawet z rumuńskiej B u k o w i n y . Ciekawe jest pieczywo obrzędowe związane ze świę­ tem Zwiastowania M a t k i Boskiej w dniu 25 marca. Są to tzw. „busłowe łapy" (bocianie łapy) i „sierpy" r o ­ bione przez repatriantów z Polesia. Ofiarowują je r o ­ dzice s w y m dzieciom, przy czym „sierpy" dostają dziew­ częta, aby „dobrze pracowały" a chłopcy — „łapy bo­ cianie", aby b y l i płodni. 66 4 �5 'W niektórych wsiach dolnośląskich ?. okresem Wiel­ kanocy wiąże się zwyczaj ozdabiania izby pająkami ze słomy i kolorowej bibuły, wieszanymi nad stołem. Przy­ kłady takich pająków znajdują się na wystawie. Do letnich zwyczajów należy wicie wianków poświę­ canych w uktawę Bożego Ciała, które następnie zatyka się w dach nad d r z w i a m i lub wiesza na ścianie, aby w ten sposób uchremć domostwo przed burzami, poża­ r a m i i złymi duchami. Obok tych wianków na wystawie znajduje się k i l k a bukietów /. ziół oraz kwiatów z wetkniętymi j a m nami czy kolba k u k u r y d z y , której uprawa coraz bardziej rozpowszechnia się na w s i dolno­ śląskiej, poświęcanych w dniu 15 sierpnia — na Matkę Boską Zielną Okres obrzędów letnich kończą dożynki. Wystawiono k i l k a przykładów wieńców j a k : korony żniwne o czte­ rech lub ośmiu żeberkach, duże wieńce kopulaste ora* płaskie koliste. Z tych ostatnich d w a są wyjątkowo pięk­ ne — jeden zrobiony z owsa, drugi z l n u , ozdobione k o l o r o w y m i k w i a t a m i , wykonane przez repatriantów z Polesia Akcentem kuiuiącym zwyczaje związane z l a ­ tem jest „przepiórka", zwana też „kozą" (jeśli wykonana jest z żyta), symbol zakończenia żniw, pozostający nie­ kiedy na rżysku aż do jesiennych podorywek (il. 1). C y k l zwyczajów dorocznych przerwany jest, j a k wspomniano, eksponatami związanymi z weselem, gdyż jak głosi napis: „Wesela wiejskie urządzane są n a j ­ częściej w okresie jesiennym...". Znajdujemy t u : rózri weselne wykonane bądź z kolorowych kwiatów, pocho­ dzące z Jawiszowa pow. Kamienna Góra a zrobione przez osadnika z pcw. Nowy Sącz, bądź z piór, pieczywo weselne, czyli „korowaje". Na szczególną uwagę zasłu­ guje korowaj pięknie zdobiony wałeczkami z ciasta, naklejonymi na wierzchu i przybrany dodatkowo zbo­ żem, sztucznymi k w i a t a m i itp., zrobiony przez r e p a t r i a n t kę z Polesia. Drugi, mniej „paradny", w y k o n a n y został przez osndniczkę pochodzącą z Lubelskiego. Окгеч zwyczajów zimowych zapoczątkowują na w y ­ stawie szopki. Zajmują one wąską salę, rodzaj korytarza, a ustawione są na cokołach przy dłuższych ścianach sali. Różnorodność f o r m jest duża. Obok najliczniej repre­ zentowanych na wystawie szopek trójwieżowych ( i l . 4) spotykamy t u szopkę wyrzeźbioną г jednego kawałka drewna przez repatrianta z Tarnopolskiego oraz szopkę w formie k u l i wykonaną również przez osadnika z T a r ­ nopolskiego. Oblepiona jest ona kuioruwą bibułką. Wewnątrz k u l i na kole obracanym korbką ustawione są postacie, poruszające się dookoła żródla światła, znaj­ dującego się w samym środku k u l i . Kiedy światłu s>Li; pali, na powierzchni k u l i pojawiają się przesuwające się w kolo cienie postaci (il. 3). Szopki wieżowe są albo parterowe, albo d w u - , a na­ wet trójkondygnacjowe. Wykonane są z t e k t u r y albo dykty bądź częściowo z drewna i t e k t u r y . Oblepione 67 �są k o l o r o w y m papierem l u b bibułą z bardzo małym dodatkiem staniolu. Są one z reguły kukiełkowe a ze­ staw lalek szopkowych waha się w granicach od 10—20 postaci (11. 4). Kukiełki wykonane są zazwyczaj ręcznie z drewna, często doskonałe w typie, co świadczy o zdol­ nościach rzeźbiarskich wytwórców. Najlepsze są zwykle postacie Żydów, diabła, anioła, Heroda i śmierci. Nowością jest zastosowanie przy budowie szopki n a j ­ nowocześniejszego sztucznego tworzywa, j a k i m jest sty­ ropian. Z tej białej p i a n k i zrobione są dwie szopki, które nazwano „Pałacem Heroda" (il. 2). Są one w y ­ konane przez osadnika z Krakowskiego, zamieszkałego obecnie w e Wrocławiu. Szopki te mają rzeczywiście wygląd raczej b u d y n k u mieszkalnego — kamienicy k i l ­ kupiętrowej z ładnie rozwiązanym parterem-hallem, w którym znajduje się sala tronowa Heroda. Zakończe­ nia wież zrobione są z żarówek elektrycznych pomalo­ wanych kolorowo. Ciekawie rozwiązana jest na wystawie sala z obrzę­ d o w y m i maszkarami. Ściany pomalowane na granatowo i nikłe światło wywołują wrażenie wieczoru czy gwiaź­ dzistej nocy, w czasie której po wsiach chodzą „Herody", grupy kolędników z „kozą" l u b „turoniem". Zespół t a k i zatrzymuje się pod domem i kolędując czeka na zapro­ szenie do wnętrza. Ten moment właśnie został przez realizatorów wystawy uchwycony i wykorzystany w ekspozycji (il. 6). Maszkary w postaci t u r o n i , kóz, „krów" i t d . (il. 7, 8) umieszczone zostały za płotem, którego ił. 6. Fragment 6 68 ekspozycji. II. ?. Koza, b r a m k a jest otwarta i wchodzi przez nią śmierć, anioł, diabeł i Żyd. Na przeciwległej ścianie znajduje się sześć różnej wielkości gwiazd, prawie wszystkie sześciDpromienne, zrobione z kolorowego papieru na drewnianych stela­ żach. Ozdobione są one w y c i n a n k a m i . Gwiazdy są prze­ ważnie dziełem osadników z Krakowskiego. Umieszczony w pobliżu napis informuje, że: „Zwy­ czaj kolędowania z gwiazdą jest na w s i dolnośląskiej p r a k t y k o w a n y przez osadników z Krakowskiego, Rze­ szowskiego oraz repatriantów z Polesia. Kolędnicy cho­ dzą z gwiazdą od domu do domu w okresie od św. Szczepana do Trzech Króli, niekiedy w towarzystwie Dsób przebranych w m a s k i (il. 5) t u r o n i a czy kozy". Ostatnia sala jest pod względem ekspozycyjnym n a j ­ słabsza. Zgromadzono w niej na niezbyt dużej przestrze­ ni mnóstwo rekwizytów i maszkar związanych z obrzę­ dami świąt Bożego Narodzenia. Są t a m trzej rycerze na koniach, dwie kobyłki z chłopcami, dziad w i g i l i j n y i t d . Składa się to na całość mało przejrzystą i mało zwartą, przytłaczającą ilością nagromadzonych ekspo­ natów, mających jednak dużą wartość etnograficzną. Wystawę uzupełniają liczne fotogramy, wykonane z niesłychanym smakiem artystycznym i doskonałe pod względem technicznym. Do t a k i c h należy np. m a l o w a ­ nie pisanek, gdzie ogromnie sugestywnie została wydo-« byta ręka malująca jajko. Czasem fotogram użyty jest jako tło dla eksponatu, j a k np. przy „przepiórce", po­ pow. Trzebnica. II. 8. Koza, pow. Wołów �S 7 kazanej na „żywo" i zestawionej z fotogramem przed­ stawiającym tę samą przepiórkę na rozległym rżysku. Pewne zastrzeżenia budzić może jedynie sposób w y ­ stawienia pisanek. Zostały one ułożone nie według tech­ nik czy wzorów, ale według zestawień kolorystycznych, co stwarza mieszankę równie przypadkową j a k skład ludności poszczególnych w s i dolnośląskich. Wystawa, według słów autora wstępu do katalogu dyr. dra Leszka I t m a n n a , miała jako podstawowy cel pokazanie ludowej twórczości artystycznej Dolnego Ślą­ ska związanej z obrzędowością doroczną i zwyczajami rodzinnymi. Cel ten zrealizowany został t y l k o częściowo wobec znacznej przewagi eksponatów z zakresu zwy­ czajów dorocznych. Wystawa ukazała zdumiewające bo­ gactwo i żywotność, z jaką zwyczaje doroczne u t r z y ­ mują się na w s i dolnośląskiej. Wydany z okazji wystawy przewodnik, opracowany przez mgr M a r i e Golubkow, jest raczej poszerzonym komentarzem obejmującym całokształt obrzędów l u d o ­ Fot. Jan wych na Dolnym Śląsku bez względu na to, czy były one przez odpowiednie eksponaty reprezentowane na wystawie. Słabą stroną katalogu są niezbyt precyzyjne określenia miejsca pochodzenia osadników. Wyrażenie z „Krakowskiego" może oznaczać zarówno całe w o j e ­ wództwo krakowskie, jak też teren zamieszkiwany przez etnograficzne) grupę Krakowiaków. W rezultacie nie wiemy, czy osadnik „z Krakowskiego" to chłop rzeczy­ wiście od K r a k o w a , czy podhalański Góral, względnie Łemko z powiatu nowosądeckiego, a określeń t y p u „Kra­ kowskie", „Lubelskie", „Rzeszowskie" jest t a k w kata­ logu jak i na wystawie dużo. Drobne uwagi krytyczne, jakie nasuwają się przy zwiedzaniu wystawy i przeglądu „Przewodnika", nie umniejszają w niczym zasług organizatorów, którzy przygotowali wystawę dobrą i dali j e j interesującą opra­ wo plastyczną. Zebrane eksponaty, nie wyciągnięte z l a ­ musa muzealnego, lecz przywiezione bezpośrednio z te­ renu, zachwycają swoją świeżością i barwnością. Swiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e476f0f16f0b9f9939dbe4d849e0a11.pdf 724fc7b902938aa6c0b83f01d98816da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4964 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource kultura materialna rękodzieło ludowe plecionkarstwo Lubelskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4603 Title A name given to the resource Wystawa plecionkarstwa ludowego w Lublinie (listopad 1966)/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3; s.169-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss WYSTAWA P L E C I O N K A R S T W A LUDOWEGO W LUBLINIE (listopad 1 9 6 6 ) Gdy na konferencji przedstawicieli m u z e ó w o k r ę g o ­ wych czterech w s p ó ł p r a c u j ą c y c h ze sobą w o j e w ó d z t w (białostockiego, kieleckiego, lubelskiego i rzeszowskiego) w r. 1964 omawiano plan w s p ó l n e j pracy badawczej i wystawienniczej, r z u c i ł e m m y ś l zorganizowania k o n ­ kursu i wystawy w y r o b ó w plecionkarskich. Z d a w a ł e m sobie sprawę z tego, że taka nie p o s i a d a j ą c a dotychczas u nas precedensu impreza, poprzedzona s u m i e n n ą pene­ tracją terenową, m o ż e d a ć bardzo i n t e r e s u j ą c e w y n i k i zarówno w sensie artystycznym, j a k i najbardziej p r a k ­ tycznym, ujawniając nowe f o r m y i t e c h n i k i , k t ó r e dadzą się w przyszłości w y k o r z y s t a ć np. w h a n d l u cepeliow­ skim. Projekt został p r z y j ę t y z d u ż ą życzliwością, ale w międzyczasie we wszystkich w s p ó ł p r a c u j ą c y c h ze sobą w o j e w ó d z t w a c h zmienili się k i e r o w n i c y w y d z i a ł ó w kultury, a ich n a s t ę p c y nie czuli s i ę j u ż z o b o w i ą z a n i dc kontynuowania rozpoczętej przez swych p o p r z e d n i k ó w współpracy. Rozluźniły się t e ż i k o n t a k t y m i ę d z y o k r ę g o ­ wymi muzeami czterech w o j e w ó d z t w , wskutek czego myśl przygotowania k o n k u r s u i w y s t a w y l u d o w y c h wyrobów plecionkarskich z r e a l i z o w a ł o jedynie Muzeum w Lublinie, z t ą oczywiście k o r e k t u r ą pierwotnego projektu, że akcja m a j ą c a poprzednio objąć s w y m za- II. 1. Wiersza do łowienia ryb. Zaliszcze, pow. Włodawa. spiralną. Okopy, pow. Chełm. II. 3. Dzbanek na jagody 2 l II. 2. Dzbanek na jagody pleciony pleciony z korzenia sosny techniką ze słomy spiralną. techniką 3 �sięgiem rozległe p o ł a c i e wschodniej i p o ł u d n i o w e j Polski z a m k n ę ł a się w granicach administracyjnych jednego w o j e w ó d z t w a . Z przygotowaniami do k o n k u r s u i w y ­ stawy, t r w a j ą c y m i przeszło rok, łączyły się wszelkie blaski i cienie pracy pionierskiej. Nie było bowiem dostatecznego rozeznania w terenie, jeśli chodzi o w y ­ roby plecionkarskie, w y t w ó r c y zaś nie przyzwyczajeni do podobnych akcji odnieśli się do niej z -rezerwą, nie wierząc, aby m o g ł a p r z y n i e ś ć korzystne dla nich r e z u l ­ taty. w y s i ł e k , k t ó r y na t y m miejscu n a l e ż y lojalnie ocenić. Potrzebne to jest t y m bardziej, że często w i d u j e się w zakresie sztuki ludowej konkursy i w y s t a w y , stano­ w i ą c e klasyczny p r z y k ł a d ł a t w i z n y pozbawionej wszel­ kiej koncepcji, nie w y m a g a j ą c e ani przygotowania naukowego, ani penetracji czy propagandy w terenie. Są to zazwyczaj „ o d f a j k o w y w a n e " co pewien czas wielod z i a ł o w e konkursy i w y s t a w y , w k t ó r y c h stale ci sami uczestnicy „ p r o d u k u j ą s i ę " z t a k i m i samymi (lub coraz gorszymi) eksponatami. Jest n i e w ą t p l i w ą zasługą o r g a n i z a t o r ó w , że nie cofnęli się przed p i ę t r z ą c y m i się t r u d n o ś c i a m i , lecz podjęli ż m u d n ą a k c j ę p e n e t r a c y j n ą , k t ó r a objęła 148 miejsco­ wości w 17 powiatach w o j e w ó d z t w a . P r o w a d z i l i j ą p r a ­ cownicy lubelskiego muzeum: m g r Janina Petera i m g r Alfred Gauda. W w y n i k u p o s z u k i w a ń dokonana została ewidencja w i e l u o ś r o d k ó w plecionkarskich, a nawet i n d y w i d u a l n y c h w y t w ó r c ó w rozproszonych na terenie Lubelszczyzny, w y r a b i a j ą c y c h z najrozmaitszych m a ­ t e r i a ł ó w przedmioty plecione. P r ó c z rejestracji pracowni plecionkarskich przeprowadzono też d o k u m e n t a c j ę p r o ­ cesu technologicznego z a r ó w n o opisową, j a k i foto­ graficzną. Rezultat p r z e d s i ę w z i ę t e j przez lubelskie muzeum pracy o k a z a ł się bardzo i n t e r e s u j ą c y przede wszystkim dlatego, że akcja m i a ł a charakter odkrywczy. Po raz pierwszy bowiem pokazano na w y s t a w i e , j a k i e możli­ wości k r y j e w sobie tak m a ł o znana szerszemu ogółowi dziedzina ludowego p r z e m y s ł u , j a k ą jest plecionkarstwo. Na w y s t a w i e z n a l a z ł y się ogółem 92 eksponaty. Były to i przedmioty n a d e s ł a n e na konkurs, i p o c h o d z ą c e ze zbiorów muzealnych. P r ó c z w y r o b ó w pokazano tam r ó w n i e ż r ó ż n e g o rodzaju surowce oraz n a r z ę d z i a pracy, a d o s k o n a ł e fotosy d a w a ł y w g l ą d w technologiczną s t r o n ę produkcji. W scenariuszu w y s t a w o w y m , opraco­ w a n y m przez mgr K r y s t y n ę B a s i s t o w ą i mgr Janinę P e t e r ę , p r z y j ę t o p o d z i a ł m a t e r i a ł u ekspozycyjnego według r o d z a j ó w surowca. W dziale w y r o b ó w z w i k l i n y znalazły się w i ę c , obok prostych k o s z ó w na k a r t o f l e czy obrok dla k o n i , bardziej reprezentacyjne „ k o s z y k i do miasta" czy na „ ś w i ę c o n e " oraz kosze do c h w y t a n i a czy prze­ chowywania z ł o w i o n y c h r y b . W dziale plecionek z sosno­ w y c h korzeni, p r ó c z całej serii r ó ż n e g o rodzaju koszy­ k ó w , p i ę k n e w formie dzbanki na jagody, w ś r ó d wyro­ W parze z a k c j ą p e n e t r a c y j n ą szła akcja propagan­ dowa, z m i e r z a j ą c a do zapewnienia j a k najliczniejszego u d z i a ł u w y t w ó r c ó w w konkursie. Zgłoszeń zebrano istot­ nie dużo, ale gdy t e r m i n k o n k u r s u zaczął s i ę zbliżać, okazało się, że aby „ w y d u s i ć " od plecionkarzy p r z y ­ rzeczone wyroby, trzeba do nich po p a r ę razy jeździć, n a m a w i a ć i prosić. R o z p i s a ł e m się nieco szerzej o p r z y ­ gotowaniach w s t ę p n y c h , gdyż został w nie w ł o ż o n y d u ż y ił. 4. Słomiany II. 5. Pojemnik Łuków. 170 pojemnik na ziarno pleciony techniką z pokrywką pleciony z trawy techniką spiralną. spiralną. Wyk. Józef Tarnowski, Busówno, pow. Wyk. Seweryna Świder, Wojcieszków, Chełm. pow. �6 II. 6. Pojemnik na zboże pleciony techniką spiralną pętelkową. Wola jemnik na ziarno pleciony ze słomy techniką spiralną. II. 8. Pojemnik spiralną z pętlami. Wyk. Jan Krasowski, Kozienice, pow. Krasnystaw. Kondratowa, pow. na ziarno pleciony Chełm. II. ze słomy 7. Po­ techniką 171 �10 �bów z łyka i kory, obok k o b i a ł e k , sit i k o s z y k ó w , charakterystyczne dla p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j Lubelszczyz­ ny lipowe łapcie, k t ó r e jeszcze do niedawna służyły tam jako obuwie. Szczególnie z r ó ż n i c o w a n e b y ł y w y r o b y ze słomy, gdzie prócz różnego rodzaju miarek, p o j e m n i k ó w do magazy­ nowania ziarna pokazano s ł o m i a n e części s k ł a d o w e odzieży (kapelusze, ochronne obuwie zimowe), koszyki na ciasto, a t a k ż e bardzo misternie wykonane w y r o b y ze ździebeł cienkiej, starannie dobieranej t r a w y . O s t a t n i ą wreszcie grupę s t a n o w i ł y w y r o b y z r o g o ż y n y , w k t ó r e j pokazano całą serię k o s z y k ó w , a t a k ż e w d w u odmianach warsztaty do przygotowywania mat z r o g o ż y n y , u ż y w a ­ nych do szycia k o s z y k ó w . Przeważająca w i ę k s z o ś ć w y m i e n i o n y c h t u w skrócie przedmiotów z racji swego przeznaczenia . i p e ł n i o n e j funkcji należy do grupy o b i e k t ó w k u l t u r y materialnej. Niemniej jednak nawet w ś r ó d p r z e d m i o t ó w t a k i c h jak narzędzia rybackie, k t ó r y c h nie z w y k l i ś m y r o z p a t r y w a ć w kategoriach estetycznych, u w i d a c z n i a j ą się czasem pewne cechy, k t ó r e w s k a z u j ą , że w y k o n a w c a ich nie kierował się w trakcie roboty w y ł ą c z n i e chęcią przygo­ towania sprawnego do pracy n a r z ę d z i a . P r z y k ł a d e m tego była wiklinowa wiersza do c h w y t a n i a r y b (il. 1), po­ chodząca z Zaliszcza w pow. w ł o d a w s k i m . Jej dzwonowata forma podyktowana jest w y m o g a m i p r a k t y c z n y m i . Jednakże starannie rozmierzony r y t m poziomych przepleceń, dbałość o utrzymanie zgodnego u k ł a d u po­ szczególnych splotów, w y w a ż o n a w proporcjach szero­ kość plecionego pasa na r o z c h y l a j ą c y m się k o ł n i e r z u wychodzą już poza ściśle u ż y t k o w ą f u n k c j ę . W i d a ć , że wykonawca p l o t ą c y tę w i e r s z ę nie zadowolił się tynt minimum, jakie jest potrzebne dla uzyskania n a r z ę d z i a sprawnego do pracy, ale s t a r a ł się zrobić go tak, aby 12 II. 9. Kosz na owoce pleciony z wikliny techniką żeberkowo-krzyżową. Wyk. Maciej Budzyński, Pałecznica, pow. Lubartów. II. 10. Koszyk na owoce pleciony z łoziny techniką żeberkową. Pow. Włodawa. II. 11. Koszyk na owoce pleciony z korzenia sosny techniką żeberkowokrzyżową. Wyk. Włodzimierz Bryzga, Hanna, pow. Włodawa. II. 12. Miarka do zboża pleciona techniką spi­ ralną ze słomy wiązanej wikliną. Wyk. Józef Tarnowski, Busówno, pow. Chełm. II. 13. Koszyk na ryby pleciony z wikliny techniką żeberkowo-krzyżową. Wyk. M. Bu­ dzyński, Pałecznica. 13 �w y k o n a n y przedmiot s p r a w i ł m u estetyczne zadowolenie. Satysfakcja z p i ę k n e g o w y k o n a n i a wierszy b y ł a naj­ bardziej osobista i bezinteresowna. Wiersze do połowu r y b k a ż d y r y b a k p r z y g o t o w y w a ł sobie sam. Nie były one przedmiotem handlu, nie m u s i a ł y w i ę c w a b i ć swym w y g l ą d e m n a b y w c ó w . Gdy u ż y w a n o ich do połowu, t k w i ł y zatopione pod w o d ą , gdy w y p o c z y w a ł y , chowano je na strychu czy w innej gospodarskiej graciarni n i e d o s t ę p n e j dla oka. 14 II. 14. Таска pleciona z trawy techniką spiralną. Wyk. St. Olszak, Żyrzyn, pow. Puławy. II. 15. Koszyk na zakupy pleciony z wikliny techniką żeberkowo-krzyżową. Wyk. Stanisław Niewczas, Lubartów. 174 U j a w n i a j ą c a się w w y t w o r z e d ą ż n o ś ć w y t w ó r c y do osiągnięcia zadowolenia estetycznego awansuje najprost­ sze przedmioty k u l t u r y materialnej do r z ę d u dzieł sztuki i to w ł a ś n i e jest p r z y c z y n ą , dlaczego w t y c h kategoriach r o z p a t r y w a ć m o ż n a (i należy) koszyki na obrok i sło­ miane p o j e m n i k i na ziarno przechowywane w głębi mrocznych spichrzy i k o m ó r . Ś r o d k i , k t ó r y m i plecionkarze osiągają efekty artystyczne, to odpowiednie kształ­ towanie formy, u m i e j ę t n e wykorzystanie elementów f a k t u r y w y n i k a j ą c y c h z użytego m a t e r i a ł u i zastosowanej techniki oraz w y k o r z y s t y w a n i e e f e k t ó w kolorystycznych. Nie u wszystkich jest ona w ogóle widoczna. Gdy porów­ namy ze sobą dwa j e d n a k o w ą (spiralną) t e c h n i k ą wyko­ nane dzbanki na jagody, jeden — s ł o m i a n y (il. 2), drugi —• z korzenia sosny ( i l . 3), w i d z i m y u jednego z w y t w ó r c ó w w y r a ź n ą t e n d e n c j ę do nadania plecionemu naczyniu starannie wymodelowanego p r o f i l u i wyko­ rzystania t k w i ą c y c h w technice możliwości dekoracyj­ nego wyzyskania f a k t u r y (pionowe r y t m y splotów, i l . 2), podczas gdy dla drugiego zagadnienia te b y ł y najzupeł­ niej obce. Różnicy w sposobie potraktowania obu zesta­ w i o n y c h ze sobą d z b a n k ó w nie m o ż n a t ł u m a c z y ć ani �17 lii II. 16. Ptak pleciony ze słomy techniką krzyżową. Owca pleciona z trawy. Wyk. S. Świder. Wyk. różnicą użytych s u r o w c ó w , ani r ó ż n i c a m i w technicznej biegłości w y k o n a w c ó w . W wyrobach plecionych ze s ł o ­ my spotyka się przecież i w i e l e p r z y k ł a d ó w bardzo f i n e ­ zyjnie k s z t a ł t o w a n e j f o r m y i d o s k o n a ł e g o w y k o r z y s t a n i a dekoracyjnych w a l o r ó w splotu ( i l . 4), i m a ł ą d b a ł o ś ć 0 formę i f a k t u r ę u z u p e ł n i e sprawnych technicznie plecionkarzy ( i l . 5). Wprawdzie w ostatnio przytoczonym przykładzie zamiast korzenia do ł ą c z e n i a ze s o b ą spirali zastosowano zwyczajny sznurek, ale i on, choć jest materiałem m a ł o efektownym, daje możliwości w y k o r z y ­ stania go w celu uzyskania ozdobnej f a k t u r y ( i l . 7). Umiejętne operowanie f a k t u r ą w celu uzyskania efektów dekoracyjnych obserwujemy w plecionych ze słomy pojemnikach na zboże, w y k o n y w a n y c h w zasadzie techniką s p i r a l n ą , ale bez użycia do zszywania dodatko­ wego, obcego w ą t k u w postaci sznurka, korzeni czy ł y k a . Wspomniana t u odmiana t e c h n i k i spiralnej, nie notowana w fundamentalnym dziele K . M o s z y ń s k i e g o : Kultura ludowa Słowian, zarejestrowana została na L u b e l s z c z y ź nie po raz pierwszy w 1966 r. w W o l i K o n d r a t o w e j pow. Chełm podczas b a d a ń prowadzonych przez e k i p ę Pra­ cowni Badania .Sztuki L u d o w e j I n s t y t u t u Sztuki P A N 1 niemal r ó w n o c z e ś n i e w m i e j s c o w o ś c i Kozieniec pow. Krasnystaw przez p r a c o w n i k a lubelskiego muzeum mgra Alfreda G a u d ę . Technika ta polega na ł ą c z e n i u ze sobą poszczególnych w a ł k ó w s ł o m i a n y c h przy pomocy r ó w n i e ż słomianych p o w r ó s e ł e k , k t ó r e s k r ę c a się po z e w n ę t r z n e j stronie naczynia w p ę t l e , zaś ich k o ń c e w p l a t a się w na­ stępny w a ł e k spirali. W zależności od ilości i u k ł a d u pętli m o ż n a u z y s k i w a ć r ó ż n e efektowne f a k t u r y . P r z y ­ kładem jest t u s ł o m i a n y p o j e m n i k z Kozieńca, z szere­ Seweryna Świder. Wojcieszków, pow. Łuków. II. 17. giem pionowo b i e g n ą c y c h p a s ó w na powierzchni ( i l . 8) czy z u p e ł n i e odmienny w fakturze (nie reprezentowany niestety na wystawie) pojemnik z W o l i Kondratowej, k t ó r y z z e w n ą t r z p o k r y t y jest c a ł k o w i c i e u k ł a d a j ą c y m i się u k o ś n i e pasami, złożonymi z leżących pętli ( i l . 6). Nie mniejsze możliwości daje w operowaniu f a k t u r ą tzw. technika ż e b e r k o w a czy ż e b e r k o w o - k r z y ż o w a , sto­ sowane powszechnie np. przy wyrobie w i k l i n o w y c h k o s z y k ó w . T u o z r ó ż n i c o w a n i u f a k t u r y d a j ą c y m intere­ s u j ą c e efekty ś w i a t ł o c i e n i o w e decyduje w dużej mierze gęstość i u k ł a d ż e b e r e k , s t a n o w i ą c y c h szkielet i osnowę budowy koszyka ( i l . 9, 10, 11), j a k r ó w n i e ż sposób prze­ platania m i ę d z y n i m i w ą t k u . Stwarza to w zasadzie podobne możliwości, jakie w i d z i m y np. w tkactwie. P o l e g a j ą one na przerzucaniu w a t k a przez r ó ż n e ilości nitek osnowy (w t y m w y p a d k u żeberek), co wzbogaca f a k t u r ę na powierzchni kosza ( i l . 9). Trzecim wreszcie czynnikiem o d d z i a ł u j ą c y m na k s z t a ł ­ towanie się w y r a z u plastycznego w y r o b ó w plecionkar­ skich jest kolor. J u ż sam m a t e r i a ł , spatynowana na złoto s ł o m a czy soczysty b r ą z wiklinowego niekorowanego p r ę c i a , m o ż e w sposób dodatni oddziałać na artystyczny w y r a z przedmiotu. N i e k t ó r z y t w ó r c y po­ t r a f i ą w sposób bardzo u m i e j ę t n y w y k o r z y s t a ć różnicę barw poszczególnych t w o r z y w czy to dla skontrastowania e f e k t ó w f a k t u r o w y c h , w y n i k a j ą c y c h z techniki plecenia (il. 12), czy przez wprowadzanie w plecioną p o w i e r z c h n i ę e l e m e n t ó w ornamentalnych ( i l . 11). Czasem zamiast surowca w barwach naturalnych stosują plecionkarze p r ę c i e w i k l i n o w e , k t ó r e po d ł u ż s z y m gotowaniu przed okorowaniem nabiera b a r w y b r ą z o w e j . O ile większość 175 �koszykarzy o p e r u j ą c y c h w swych wyrobach kolorem idzie n a j c h ę t n i e j w k i e r u n k u z e s t a w i e ń walorowo i k o l o ­ rystycznie kontrastowych, o tyle jeden z w y t w ó r c ó w , k t ó r y w y k o n a ł o w a l n ą t a c k ę czy raczej talerz z pospoli­ tej „psiej t r a w k i " ( i l . 14), posłużył się n i e s ł y c h a n i e s u b t e l n ą g a m ą z e s t a w i e ń pastelowych (niestety z u p e ł n i e nie do uchwycenia na b i a ł o - c z a r n e j fotografii), przecho­ dzących od b a r w y b l a d o ż ó ł t e j poprzez wszystkie m o ż l i w e jej odcienie do seledynowego, bardzo delikatnego koloru wysuszonego siana. Zestawienia kolorystyczne oparte na w y k o r z y s t y w a n i u naturalnych b a r w r ó ż n y c h surow­ ców dają niemal z r e g u ł y bardzo dobre rezultaty. Efektem tandetnym są natomiast, stosowane przez n i e ­ k t ó r y c h zawodowych koszykarzy, dekoracje w postaci wielobarwnych k w i a t o w y c h szlaków, malowanych olejną f a r b ą na plecionej ścianie koszyka. k o r z y ś ć p o d j ę t e j p r ó b y . Nieporozumieniem jest natomiast zbyt m a ł e i niewygodne „ w e j ś c i e " do koszyka. P r ó c z k o s z y k ó w i innych w y r o b ó w plecionych, jak s p r z ę t rybacki, b y ł y r ó w n i e ż na w y s t a w i e plecione ze s ł o m y zabawki. W t y m dziale, bardzo zresztą skromnym, nie b y ł o e k s p o n a t ó w w y r ó ż n i a j ą c y c h się szczególnymi walorami. Z n a l a z ł się tam jelonek s ł o m i a n y o formie z a c z e r p n i ę t e j ze w z o r ó w szwedzkich, znany z publikacji w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w czasopiśmie „ P r a c a Ręczna w Szkole", paw czy dudek u t r z y m a n y w stylu cepeliow­ skich p a m i ą t e k ze słomy, j a k i e ś bardzo nieudane w formie p t a k i , w y k o r z y s t y w a n e r ó w n o c z e ś n i e jako p u d e ł ­ ka na drobiazgi ( i l . 16), i p r y m i t y w n y , ale w ł a ś n i e dla­ tego bardziej i n t e r e s u j ą c y od innych c z w o r o n o ż n y zwie­ rzak w y k o n a n y w r. 1958 przez z m a r ł ą niedawno Anto­ n i n ę Musiatowicz z B i a ł e j , pow. R a d z y ń . Wiele ze zgromadzonych na wystawie ludowych w y r o b ó w koszykarskich nadaje się do wprowadzenia na rynek miejski czasem bez j a k i c h k o l w i e k p r z e r ó b e k , czasem dopiero po przeprowadzeniu drobnych adaptacji. N i e k t ó r z y z plecionkarzy podejmowali już nawet sami p r ó b y w k i e r u n k u dostosowania swych w y r o b ó w do potrzeb miejskiego odbiorcy. O j e d n y m z p r z y k ł a d ó w tego rodzaju w s p o m i n a l i ś m y już poprzednio. B y ł a to owa tacka czy talerz pleciony z t r a w y , o formie i t e c h n i ­ ce w y w o d z ą c e j się z dawnych kapeluszy noszonych przez wiejskich e l e g a n t ó w z okolic L u b l i n a . Adaptacja ta jest bardzo udana, d o s k o n a ł a pod w z g l ę d e m technicznym, funkcjonalna ( ś w i e t n a tacka na owoce czy słodycze), a przede wszystkim ł a d n a . Gorzej nieco w y p a d ł a inna próba, kiedy autor b i o r ą c za w z ó r koszyk do przechowy­ wania r y b (il. 13) s t a r a ł się o p r a c o w a ć koszyczek dla p a ń na zakupy (il. 15). Owalna forma koszyka, p r z y j e m ­ ny dla oka splot, dwa mocne u c h w y t y p r z e m a w i a ł y b y na Z okazji w y s t a w y wydano obszerny katalog przygoto­ w a n y przez scenarzystki w y s t a w y , m g r K . Basistową i mgr J. P e t e r ę . W y s z e d ł on z godziwym opóźnieniem, tzn. niezbyt d ł u g o po z l i k w i d o w a n i u w y s t a w y , co jest już d u ż y m o s i ą g n i ę c i e m naszego p r z e m y s ł u poligraficz­ nego, p o n i e w a ż z d a r z a ł y się katalogi (nie w Lublinie), k t ó r e u k a z y w a ł y się dopiero w p i e r w s z ą rocznicę od c h w i l i z a m k n i ę c i a w y s t a w y . Katalog jest obszerny, za­ w i e r a sporo m a t e r i a ł u informacyjnego. i m a dość bogatą s z a t ę i l u s t r a c y j n ą . Szkoda jedynie, że n a p s o c i ł w nim t r o c h ę chochlik redakcyjny czy m o ż e adiustatorski, wskutek czego np. podpis pod i l u s t r a c j ą ó s m ą przynosi niezwykle f r a p u j ą c e informacje z życia gęsi. Czytamy w nim: Fot.; R. Reinfuss 11. 18. Koszyk pow. Chełm. do przechowywania „ W y p l a t a n i e s ł o m i a n k i dla gęsi do w y s i a d y w a n i a jaj t e c h n i k ą s p i r a l n ą z w ę z ł a m i w formie p ę t l i " . Można p r z y p u s z c z a ć , że zniesienie jaja m o ż e b y ć dla gęsi po­ ł ą c z o n e z p e w n y m i t r u d n o ś c i a m i , ale żeby wymagało aż tak skomplikowanej techniki? W i e r z y ć się nie chce! — il. 6; J. Swiderski grochu pleciony — U. 1—5, ze słomy 7—18. techniką spiralną. Okopy, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/058dcaa37bf4ad4476848ce233eb869c.pdf 2dffc95ef510b5008a5979b214b8f3ce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3753 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3525 Title A name given to the resource Wystawa sztuki ludowej Pogórzan Gorlickich/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, s. 179-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Midkiewicz WYSTAWA Pogórzanie, północnego do SZTUKI których podnóża niedawna siedziby Beskidu się grup ubieg­ organizował chodniej części Seweryn Udziela, wany czekały się waną, i jeszcze cały książka staraniem przed A. założyciel po Ziem drugiej etnograficznej Muzeum F. w Kotuli, dowego styki szy Rzeszowie w Sanoku, Ludowej od roku obszar Pierwszą druko­ przez nich obszar, wydana bezpośrednio 1 światowej . do Pogórza, rozpoczęło kierownictwem organizowała na Badania tym Pogórza próbą od Sanoka pokazania od przez doskonałe i zdobnictwa wnętrza interesującymi plastycznie meblami), wszystkie występujące na tym obszarze mało zwią­ zaną z obrzędami gorlicka dorocznymi i rodzinnymi. obejmowała wykonywaną zarówno jak i dawną, sztukę której przykłady to, że sposób wspomnianych wystawa należyty wyżej trzech E k s p o n a t ó w było stosunkowo dzin ludowej twórczości jasielska dorobku wiele czy s z t u k i z w i ą z a n e j przedmiotów cjalistów mało znanych ba­ grup — stwo czy k o w a l s t w o , b ą d ź w ogóle nie związana W z w meblar­ (np. sztu­ 2 obrzędami) . przeciwieństwie nizowana dzie­ uwzględniono, bądź pokazano w sposób nie wystarczający ka repre­ etnograficznych. plastycznej, j a k np. lutym do wyżej 1960 r . wspomnianej, przez miejscowy zorga­ Referat K u l t u r y P R N w y s t a w a w Gorlicach ograniczona w i swym terenowym środkowej wysiłek części zasięgu powiatu organizatorów jedynie Gorlice, poszedł w do natomiast t w ó r c z o ś ć l u d o w ą tego niezbyt w i e l k i e g o obszaru kazać w jej p e ł n y m równoczesnym nomiernego bogactwie i zróżnicowaniu, utrzymaniu możliwie najbardziej rozrzutu reprezentowanych na była żą frekwencję, istnienia jak i żywe stanowiła odkrycie zainteresowanie publicz­ Przygotowanie o szerokim ludowej bliskiej na szczeblu wachlarzu, plastyki, współpracy powiatowym obejmującym stało wystawy wszystkie się bezpośrednich udostępniła Sztuki PAN zgromadzone prowadzonych na w tym w interesujących właścicieli i twórców, która archiwum wyniki badań dostarczyła nawet Nie umniejsza czym osiągnięć komisarza kowskiej, która dzięki mal scenariusz przez prof. d r a częściach pracy go wystawy a nawet nowymi w niektórych ukazał na często po­ parę Trzecią instytucją, przy wystawy rów­ Wypożyczyło wystawie w Pogórzan, gorlickiej, ono dziś wystawy, ze a t y g o d n i po która było brała już zupełnie w 1 A . W ó j c i k , Strój Pogórzan, K r a k ó w 1939. 2 O . M u l k i e w i c z , Wystawa sztuki ludowej Pogó­ rzan, Dolinian i Łemków, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1959, n r 1—2, s. 89. zbiory o cały dział ludowej sztuki. komplet eksponatów, Ekspozycja wystawy w opracowana to realizacji PTTK. ubiory zakupiło wzbogacając jak likwidacji. dawne terenie zakończeniu Muzeum — Jej który Muzeum zbiorów miejscowości. wystawy nie jej udział w miejscowe swych nie­ eksponatami. aby otwarcie zapa­ (przygotowany cały się Kłap­ zrealizować było punktualne w y d a n i e katalogu, bywa — wysta­ olbrzymiemu potrafiła R. Reinfussa), rozszerzyć poprzez materiału w y s t a w y Ob. W a n d y w całości adresami to o c z y w i ś c i e w n i ­ swemu łowi i ofiarności w wykazu z pomogła swych p r a c o w n i k ó w w gromadzeniu wowego z terenu. Plastyki L u ­ eksponatów a wy­ naukowo- Krakowie, terenie, najbardziej dzięki realizatorów stawy z Pow. Rady Narodowej z p l a c ó w k ą Instytutu dzie­ możliwe też zasługą północnej tym kierunku, spe­ szerokiego ności. dziny plastycznego niewiele, pewnych wśród Dla do­ których wystawa dzie­ obrzędami) nawet z dziedziny sztuki ludowej. zwiedzających z du­ które nie wśród z a b y t k ó w s z t u k i t r a d y c y j n e j z n a l a z ł o s i ę (np. w badawczą, a mianowicie Sekcją Badania na spotyka się do dziś w n i e k t ó r y c h wioskach. Szczególnie dowej w Wystawa współcześnie oraz się dziedziny z tego t e r e n u z n a n ą , a n i e z w y k l e b o g a t ą s z t u k ę Zbyt zentowała wielu poprzez zdobnictwa, j a k r ó w n i e ż rzeźbę, m a l a r s t w o oraz 1958 r . złożyły (z tychczas sprawy. T y m zapewne n a l e ż y t ł u m a c z y ć począw­ penetracja terenu — to c z y n n i k i , wgląd począwszy Pla­ plastycznego Jaśle w pełny Pogórza, (reprezentowanej urządzenia bardzo dając części d u ż y obszar, j a k i s t a r a l i s i ę o b j ą ć organizatorzy, zbyt pobieżna w architektury zdjęcia), tej nie zdawano sobie P o g ó r z a n oraz i c h s ą s i a d ó w — D o l i n i a n i Ł e m k ó w była wystawa zorganizowana różnorodnością, plastyczną wyróż­ powiatowych wartości, z Grybów. dorobku kulturę gorlicka wystaw grona obejmujące po spotykaną w wystawa przeciętnych Lu­ terenie obozowe, założeniom się spośród nie i n d y w i d u a l n e i g r u p o w e , w 1959 r . badania tym GORLICKICH doc. Budownictwa Sekcja Dzięki niała dzinie meblarstwa, systematycznej którą Muzeum a następnie jednomiesięczne rozległy do­ Pogórzan Instytutu Sztuki P A N , która 1946 dania penetracyjne zaś nie Pogórzan", wojny pod kontynuowało wyniki pracą Górskich Et­ zatytuło­ kulturze Dopiero po w o j n i e p r z y s t ą p i o n o penetracji jednak Jedyną „Strój za­ Muzeum dzisiejszy zamieszkiwany w Gorlice, rękopis dzień jest Wójcika wybuchem niestety publikacji. Związku powiatu trzytomowy poświęcona uwzględnia jest w Biecka", która terenie Krakowie, ujęte „Ziemia prace badawcze na późniejszy w badań, swe Pogórza, nograficznego tych najmniej POGÓRZAN wzdłuż stanowili przebadanych wieku z ciągną Środkowego, e t n o g r a f i c z n y c h w Polsce. W p r a w d z i e w k o ń c u łego jedną LUDOWEJ zaginione. cały ten s p o s ó b przez art. Po niemal swe piast. Jerzego M a j e w s k i e g o z Rzeszowa b y ł a p o p r a w n a , ale 179 ��II. 1. „Żyrafa", rzeźba w drzewie, malowana w brą­ zowe cętki, wys. 18 cm. Wyk. Bronisław Sandecki. Binarowa, pow. Gorlice. I I . 2. „Osiołek", rzeźba w drzewie, malowana, wys. 15 cm. Wyk. Paweł Czocher. Klęczany, pow. Gorlice. II. 3. Pieczywo obrzędowe. Wyk. Anna Migacz. Gródek, pow. Gorlice. II. 4. „Śmierć", figurka z szopki, kora polichromowana, wys. 13 cm. Wyk. Marian Górski i Jan Kulka. Ropa, pow. Gorlice. I I . 5. „Koniki"-gwizdki, ceramika zdo­ biona pobiałką glazurowaną, wys. 7,7—10 cm. Wyk. Jan Zaprzałka. Rzepiennik Biskupi, pow. Gorlice. II. 6. „Wielbłąd", rzeźba w drzewie polichr. 23 X 23 cm. Wyk. Paweł Czocher. Klęczany, pow. Gorlice. mało twórcza. Ograniczył się on do estetycznego i zgodnego ze scenariuszem rozmieszczenia materiału wystawowego, nie sięgając jednak do bogatego za­ sobu stojących do dyspozycji plastyka środków, które podkreślają w a l o r y plastyczne eksponatów i nadają całości w y g l ą d bardziej interesujący. Przechodząc do szczegółowego omówienia w y s t a w y zacznę od meblarstwa jako jednego z najbardziej interesujących działów ekspozycji. Na uwagę zasłu­ guje przede wszystkim fragment izby, w której stół, zbliżony w formie do starych stołów występujących na Podhalu czy w Beskidzie Śląskim, j a k również krzesła z pięknie w y c i n a n y m i zapieckami i ława z przerzucanym oparciem, wskazują na wyraźne wpływy meblarstwa renesansowego. Interesująca była również jedna z pięciu skrzyń malowanych, zdobiona na ścianie licowej dwiema rozetami przypominają­ cymi w rysunku te, które zdobią renesansowe stalle w kościele f a r n y m w Bieczu. » Zdobnictwo wnętrza reprezentowało k i l k a p a j ą ­ ków. Występują t u f o r m y starsze, j a k kuliste „ ś w i a ­ t y " ( i l . 8), i nowsze pająki żyrandolowe czy krysta­ liczne. Rozpowszechniające się obecnie malarstwo na papierze zostało zilustrowane przy pomocy szeregu eksponatów, w postaci malowanych na papierze „dy­ wanów". Dadzą się one ująć w d w i e grupy. Do pierwszej należą d y w a n y o pospolitej kompozycji k w i a t o w e j , do drugiej zaś dywany o tematyce f i g u ­ ralnej. W tej ostatniej grupie spotykamy parę inte­ resujących obrazów, j a k np. praca Stanisławy Duran z Rożnowie przedstawiająca szopkę betlejemską oraz świetny w kolorze obraz Agnieszki K ł a p a c z z G r ó d k a (il. 13), ma którym w i d z i m y pasące się k r o w y w cieka­ w y m układzie r y t m i c z n y m . Niestety, całość kompo­ zycji została t u zepsuta nieudolnie narysowaną s y l ­ wetką górala. W dziale zdobnictwa w drzewie na wyróżnienie zasługują rzadko już obecnie spotykane na wsi przed­ mioty zdobione przy pomocy wypalania. Zebrano je na terenie G r ó d k a , gdzie prawdopodobnie technika ta była stosowana dawniej przez wiejskich bedna­ rzy i wytwórców narzędzi do obróbki l n u . Na w y ­ stawie pokazano zdobioną w y p a l o n y m ornamentem beczkę na zboże, cebrzyk oraz szczotkę do czesania l n u . W dziale zabawek zdobione były tą techniką f u j a r k i oraz grzechotki dla dzieci, które w y k o n a l i na konkurs według „starej mody" zabawkarze z Leszczyn, leżących na terenie Łemkowszczyzny. Zdobnictwo snycerskie reprezentował drewniany zamek kłodowy do d r z w i , rzeźbione kózki na osełki do kosy, ryzowany sąsiek na zboże (z Gródka) oraz podobna do niego pod względem k o n s t r u k c y j n y m 181 �II. 7. Ekspozycja wystawy sztuki ludowej Pogórzan w Gorlicach. II. 8. Pająk kuli­ sty. Wyk. Stanisława Bochenek. Racławi­ ce, pow. Gorlice. II. 9. Miarka pleciona z korzeni, wys. 23 cm, średn. 22 cm. Łuż­ na, pow. Gorlice. 11. 10. Rózga weselna. Bystra, pow. Gorlice. II. 11. „Światy". Wyk. z kolorowych opłatków A. Zawi­ ślak. Łużna, pow. Gorlice. �II. skrzynka W na ubrania znaleziona 12. w dekoracji snycerskiej w y s t ę p u j ą c e j o urozmaiconych tych przed­ ornament układach geo­ rytmicznych (skrzynka z Rożnowie). Zdobnictwo o motywach linnych występowało Jedyny przykład skiej motywów wiła kobylica z Gródka, ludzkiej o tematyce do twarzy Rozwijający rek na głowica (il. na się kózkach w na i grzechotek — do dekoracji gontów rzeźbiona roś­ osełek. snycer­ antropomorficznej strugania ilustrowały kółkach, na zastosowania której bawkarski jedynie Wyk. Rożnowicach. na miotach s p o t y k a m y przede w s z y s t k i m metryczny „Szopka". stano­ pochodząca była w kształcie okładce). terenie — bąki, dowych Górski powiatu świeżo odkryci w w barwnie malowane karuzele itp., wyrabiane w oraz związku jednej bezpośrednich figurek bardzo pod należały bardziej wzorów z a ś p o p r a w n e , ale na figurek odpustowych. dostarczone figurki do ludność jest starannie w y k o ń c z o n a łemkowską. ływanie w barwnie Nowsze typy malowanych, wpływów innych zabawek, wskazują ośrodków szczegól­ na oddzia­ zabawkarskich, szczególności zaś Brzozy Stadnickiej w pow. Jaro­ sław. Dosyć była na niespodziewanym obfitość wyrobów terenie p o w i a t u nawet i jest, silnie rozwinięte. zwiedzających wyroby plecione z wystawie a się, że częściowo Największe budziły jeszcze t u i ó w d z i e p o w s i a c h p o w . wykonane na Okazało plecionkarstwo było, dosyć zainteresowanie zjawiskiem plecionych. spotykane - Gorlice doskonale korzeni drzew ( i l . 9), niejednokrotnie lub Do o natomiast zagadnienie proporcji polichro­ ekspona­ tem kolorach pastelowych. M . Górskiego liczny zespół i J. Kulkę figurek bianych formach spłaszczonych z schematycznie wiła prace figuralna rzeźba wszystkich w znanych drzewie. bogato, Znalazły poprzednio w słomy." wykonania blokowych, przodu i ciętych z czasem tyłu twarzach stano­ nili się rzeźbiarzy tu lu­ duże doskonałym paru lat, i jakie wznoszący się do lotu, kory), odzienia zupełnie pry­ ludowej. Nie­ upłynęły obydwaj „rozwinęli kanciastych, i fałdach od chwili autorzy poczy­ się" artystycznym. Najnowsze ich prace, j a k jastrząb świer­ (grubość przykładem szopki i figurek, „postępy" zaopatrzona korze o prostych, z grubsza obra­ ciągu dość były w stety, drzewnych oraz 4), z Ropy, rzeźbionych k o w e j ( i l . 12). F i g u r k i te, o Cennym w tej g r u p i e r z e ź b y b y ł a i n n a szopka, w y k o n a n a przez w w wystawę reprezentowany twarzy mowane, j u ż u ż y w a n y . W ś r ó d w y r o b ó w plecionych na koszyczki z w i ó r rysy dokładnością, t r a k t o w a n e jest przez dziecięco naiwnej twórczości Osobny dział, ludz­ rzeźby autora z d u ż ą s w o b o d ą . R z e ź b y Czochera s ą (il. dominowały charaktery­ i wygładzona, czy z a r o s t z a z n a c z o n e s ą z d r o b i a z g o w ą mitywnej, jest grupy Czochera powagi. Bryła nie stosowanych prace naśladow­ Pawła splotów. się różnorodnością drugiej pierwszej W e w s p ó ł c z e s n y m koszykarstwie m a t e r i a ł ten odznaczające Do na ( i l . 2, 6) nadaje w y r a z hieratycznej od dewocjo- s y l w e t k a c h , co p o s t a c i o m kim tych z indywidualne przez szopki stycznie w y d ł u ż o n y c h wyko­ niezależny np. realizm zaliczyć Klęczan eks­ dwie interesujące. można z zgromadzonych i dlatego formy nictwo motyle zostali pracami d a ł y się w y r ó ż n i ć czerpanych się którzy prace p r y m i t y w n e , za- Leszczynach, tych, Gorlice. najnowszymi zarazem m a ł o silących pow. samodzielny, gipsowych względem Ropa, wśród K u n k o w e j i P s t r ą ż n y m — wsiach z a m i e s z k a ł y c h przez nie z fuja­ przemysł wspomnianych Gorlice Ogólnie sposób nalnych Kulka. dziedzinie r z e ź b y grupy. Do nane i Jan w penetracyjnymi. ponatów rzeźbiarzy powiatu prócz Marian pod względem np. orzeł dorównują już czy cał- 183 �II. 13. Malowanka na papierze, 70X190 cm. Wyk. Agnieszka Klapacz. Gródek, pow. Gorlice. kowicie poziomem wykonania orłom i jeleniom z kio­ zarówno sków z w y k o p a l i s k k a f l e renesansowe i późniejsze. Z w s p ó ł ­ pamiątkarskich z Krynicy M a r i a n a Szury z Szalowej, żniwiarz, kobieta Szury z należą j u ż do nych w (drwal, drugiej rzeźb Jaśle. te do nie tych rzeźb dziegciarz) — zary­ traktowania poziom wystawianych z (np. Marcina o wyraźnie ponad Wszołek Prace świeckiej prace realistycznego wyszły artystów, Andrzej oraz szklarz, grupy tendencjach Prace o tematyce chuście), Wyskitnej sowanych formy. w i Zakopanem. Rożnowie przecięt­ poprzednio . Gorlic czesnych zaś czerwone, oraz przedmiotów ceramicznej, tek, wystawę przedstawił jak koników Jan niczu drobnej we ptaszki Artysta w mieszczając do ubrania. i zabawkarstwa należą przyjemny A. sposób gałązkach ludowe produkcji na pokazał małego terenie płótna i Więcka Wyrobów ptaszki, które Pogórza było wały się różne biała sukmana jącym na wpływy męska, plecy liczne analogie która czy Słowacji, występowała Sporo tzw. „cuwa", miejsca tu z obok o tym (mająca Węgrzech), małopolskiej płótnianki, poświęcono na magierki. wystawie ludowym chustki na g ł o w ę oraz b i e l i z n ę k o b i e c ą . S ą to hafty r o ś l i n n e , z ł o ż o n e z d r o b ­ nych listków i kwiatów, wykonane białym ściegiem a t ł a s k o w y m , z b l i ż o n e w t y p i e do b i a ł y c h h a f t ó w tykanych haftów w K r a k o w s k i e m czy znalazły się klockowe przez S p ó ł d z i e l n i ę „ K o r o n k a " roby niewątpliwie Rzeszowskiem. bardzo w dobre koronki należności sadnione do k u l t u r y ludowej spo­ Obok wyrabiane B o b o w e j . S ą to w y ­ pod względem nicznym i ornamentalnym, jednakże sprawa budzi od tech­ ich przy­ dawna uza­ wątpliwości. Garncarstwo historycznym. pokazano O dawnych na wystawie tradycjach w rozwoju garncarskich II. 14. „Drab" ze słomy, 1960 r. Wyk. weł Migacz. Gródek, pow. Gorlice. 184 rzemiosła wystawiono z pobiałki G. Tokarską zakresu naczynia z tzw. formie małych ( i l . 5), k t ó r e z Rzepiennika zwierzą­ nadesłał w z reguły sposób twórczości pomijane, tu wystarczający artystycznej. kowali, a nadesłał W dla śnie Pa­ sztuki zostało zaak-' dziedziny wystawie mianowicie: fragment na Biskupiego. r o l i tej m a ł o dotychczas znanej który Gorlic, galanterii A. do wzięło Gryboś wozu w o z d o b n e o k u c i a , J. M a t u s z c z y k z R o ­ — p a r ę ozdobnych pierścieni do w o z u i M . P t a ­ szek z Ł u ż n e j — z a w i a s y d o d r z w i , k l a m k ę d o było i k t ó r e z d o b i ł y zapaski, py w pochodzące żelazie, k t ó r e na wystawach niemal trzech Gródka, spada­ kołnierzem Krakowskiego z krzyżo­ z dużym Morawach udział zaginęły Pogórzu kulturowe. Świadczy kwadratowym na importowanej haftom, na ludowej męskie nie że wskazują, centowania wypożyczyć gdyż w terenie zupełnie, białych na już bywa z piesków Zaprzałka Zdobnictwo w zaopatrzonych ograniczało wzorzystych, trzeba roz­ drzewka. z gorlickiego muzeum P T T K , one koloro­ Łużnej. jednokolorowych barwnych, Stroje, Jaśle. pogra­ z tkanin wełnianych używanych zupełnie. w się na przez je na lub szarych tutaj rzeźby wystawiał znajdującej wyrabiane Tkactwo się poprzednio przez gwizdki lub wyeksponowane które twórczości tego wykonane szereg świadczą wzorami glazurowane szych rodzaju Biecza wyrobów ludowej o d prac, i zdobione kilka płaskorzeźb wykonanych dość nieudolnie i słab­ Do jak zamku �zapadkowego, wozu. W jak obrazowało z okolic nie również sumie tych nieźle Gorlic. zdobył się zdobione kilka poziom Szkoda na kowalstwa jedynie, wykonanie w z g l ę d n i e samego k o g u t k a , rych kapliczkach teresujące że żaden który świadczące o wiejskich Akcentem zamykającym wystawę żywotność. nych na plastycznej t y m terenie Prócz w bów" ( i l . 14) sąsiedniej rzyły Pieczywo nymi z po­ obrzędami, kar Kolekcja obrzędowych była figurek gwiazdy kurek itp., dochodzących tu różne da „dziadów", „dra­ przypominające zaskakiwały na wystawie ciekawsza, że z Wśród rodzinną wykonane na plan rózgi pierwszy weselne selne w y s t ę p o w a ł y strowała w z wota Kończąc przegląd oraz dwóch rózga z Bystrej w I S T Y POGÓRZANIE CZY Rózgi we­ wego Jedną ilu­ regionu drzewka dawne Migacz świnek, 12 c m , o kopu- że znalazła Należy miejscowe pokazania i w stanowiła zabawki nie ograniczą społeczeństwu przyszłości będą gliniane zabytków, ona bardzo ( i l . 3), Kurpiów. udaną, szczególnie przyjemny że które Gorlicach, imprezę społeczeństwa, przypuszczać, posia­ formy przez ważniejszych miejscowego chłopskiego, oddźwięk. pieczywo. i żywy zachęcone się do sztuki ludowej również tym jednorazo­ swego organizowały podobne wystawy. Jan Swiderski. D O PODGÓRZANIE Do Redakcji „Polskiej Sztuki stwierdzić, wśród odmianach. Fot. L która czynniki postaci A. do w y s o k o ś c i wykonywane do zespół piesków, należy etno­ obrzędowością się przez postaci ko­ pie­ służące terenu pomysłowo wybijały „szyszki") reprezentował potraktowane kształtem czy w o s k o w e zaś związanych syntetycznie w i Drobne z n a l a z ł y s i ę na w y s t a w i e sztuki l u d o w e j w eksponowane. przedmiotów to plecio­ ustawiono mężczyzny masz­ P o g ó r z a n n i e b y ł y one dotychczas na w y s t a w a c h graficznych proste, tzw. wykonanych Pieczywo Siedliska). ozdobiony postacie rózg two­ rogalach (Gródek, nowożeńców. (czyli do odmianę rosochatych weselników zwierzęcych Gródka. zaś k o ł a c z ; na n i m parę z które Drugą z ciasta obrzędowe laskowych materiale reprezentował znaczną „turoni", tym obrzędowe ulepione i czy p i ó r k a m i symbolizujące czywo orzeszków drewnianych widywa­ jak z formie pospolicie muzeach, przedstawionych na zielenią obdarowywania widza z a r ó w n o r ó ż n o r o d n o ś c i ą f o r m jak i i c h archaiz­ mem. w z ciasta d e k o r a c j a m i również część wykonanej Sądeczyzny. rózgi ubieranych biety była przebierańców: „kobyłek", in­ z koronie 10), n a w i ą z u j ą c a kowali. kolędnicze, szopki l u b pisanki, zgromadzono ubiory obrzędowych sta­ nieraz (il. jeszcze d o ś ć przedmiotów czy kowali lastej nieprzeciętnych związanej wykazują wystawach z kogutkiem, szczególnie na plastycznych k t ó r e na z przybierał uzdolnieniach ś w i ę c o n a ^sztuce do żelaznych artystycznego krzyża przydrożnych formy, pierścienie przedmiotów Ludowej" W z w i ą z k u z p o w t a r z a j ą c y m i się nieporozumie­ niami z n a z e w n i c t w e m n i e k t ó r y c h r e g i o n ó w etnogra­ ficznych, p r o s z ę o zamieszczenie na ł a m a c h P S L mego listu, k t ó r y t r a k t u j ę jako „ w y z w a n i e " do dyskusji; w i e r z ę , ż e p o m o ż e ona w u p o r z ą d k o w a n i u nomen­ k l a t u r i raz na zawsze usunie nieporozumienia. Chodzi t u o g r u p ę z a m i e s z k u j ą c ą znaczny obszar terenu w o j . rzeszowskiego — jego część wyżynną, na p ó ł n o c od K a r p a t i n a p o ł u d n i e o d o b n i ż e n i a terenowego zwanego dawniej „ R y n n ą P o d k a r p a c k ą " , a b ę d ą c y m faktycznie — w e d ł u g rozeznania prof. W . Szafera — k o r y t e m P r a w i s ł y . G r u p a , o k t ó r e j m o ­ w a , n i e w y t w o r z y ł a s a m a d l a siebie n a z w y , t e d y nazwa u ż y w a n a przez e t n o g r a f ó w nie jest etnonim e m , a l e w c a ł y m tego s ł o w a z n a c z e n i u terminem roboczym. N a terenie w o j . rzeszowskiego znajduje s i ę inna, podobna — jeśli chodzi o w i e l k o ś ć — grupa etno­ graficzna, k t ó r a n a z y w a się o d w i e k ó w L a s o w i a k a m i czy L e s i a k a m i . N a z w a g r u p y i r e g i o n u p o c h o d z i w i ę c od t e r m i n u fizjograficznego. R E D A K C J I D l a i n t e r e s u j ą c e j nas t u g r u p y n a z w ę u r o b i o n o r ó w n i e ż o d t e r m i n u fizjograficznego. I oto c a ł a rzecz w tym, jak powinna brzmieć poprawnie nazwa tak r e g i o n u fizjograficznego, j a k i , z k o l e i , r e g i o n u etno­ graficznego. Chodzi o w y ż y n ę na p o ł u d n i e o d K a r p a t , którą jedni nazywają „Pogórze", inni „Podgórze"; z kolei n a z w ę dla grupy etnograficznej, dominującej na t y m t e r m i n i e , j e d n i u r a b i a j ą na „Pogórzanie", d r u d z y na „ P o d g ó r z a n i e " ; s t ą d — sztuka Pogórzan lub sztuka Podgórzan. Nie w c h o d z ą c w rozważania f i z j o g r a f i c z n e czy geograficzne, o p r ę się jedynie na ź r ó d ł a c h i t r a ­ dycji. I tak: 1) B i b l . Ossol. r k p . 2 0 9 2 / V I . k . 1 - j e s t t o opis n a ­ padu T a t a r ó w , p o d a n y przez ó w c z e s n e g o pisarza miejskiego w Łańcucie, Szymona Gbaura: „Roku P a ń s k i e g o 1624 d n i a 11 c z e r w c a w e wtorkowy dzień, w tern tygodniu octawi Bożego Ciała, w p a d l i T a t a r o w i e na P o d g ó r z e a ż po K r o s n o [...]". Czyli, w rozeznaniu Gbaura, a n i e w ą t p l i w i e na podstawie ogólnej opinii, teren od Ł a ń c u t a aż po K r o s n o to P o d g ó r z e . 2) W X V I I I w . n a m a ł o p o l s k i c h r y n k a c h t o c z y ł a s i ę walka konkurencyjna między „płótnem przeworskim" i „płótnem podgórskim" (I. Kołaczkowski, Wiadomości tyczące s i ę przemysłu i sztuki w daw- 185 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd020de9520f8b17782c57ca2f692d86.pdf 5477605331d59c3a4691b84b33683d8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3720 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3494 Title A name given to the resource Wystawa sztuki ludowej w Łańcucie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.1; s. 50-55 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Etoa Prys WYSTAWA 12 listopada Wystawa zek CPLiA w 1959 r . o t w a r t a Sztuki Ludowej, Spółdzielni współudziale Pawłowie, i Przemysłu Zasadniczą część ludowej, w Łańcucie przez w wystawy zgromadzonej w okazji dział konkursu ogło­ Ł A Ń C U C I E po wypaleniu lewie ciemnobrązowej, z a b a r w i o n e j czerwonej polewie wartości Pod pie cerami­ W zistej Lubelskim Leżajsku. stanowił z „Jedność" Janowie Ludowego Zwią­ Artystycznego Spółdzielni „Zjednoczenie" Spółdzielni ki została zorganizowana Przemysłu L u d o w e g o i przy LU D O W E J SZTUKI ż ó ł t o - c z e r w o n e j ) , a także n a p o ­ względem dekoracji ceramika Jana konsekwentnie wyróżniała Schodzińskiego stosuje motywy nisterstwa K u l t u r y rakterystyczne ośrodki ska, Z a l e s i e , Pogwizdów go P a w ł ó w i Łążek Sąsiadujące lesie w i garncarskie: ze sobą w s i e w jeden oraz Głogow­ Medynia powiecie ogromny, Głogowska, Z a ­ łańcuckim największy stanowią na terenie Józef Plizga z pokrył czerwoną skonałe tło d o m a l a t u r , fladry, ozdobione są duże m i s y oraz carz szość z n i c h a jedynie ceramiki W produkuje masowo niewielu zajmuje siwej konkursie Jeden malowanej siwe. Kowal z Pogwizdowa, licznych Kowala, ośmiu „fantazyjne", oprócz „konkursowe". (choć oparte Są o n e z n a c z n i e stycznymi, nacinanymi brzuścach czy n a k r a w ę d z i a c h Kowala donic koracji ząbki zwracają i garnków łyskujące w siwaków tradycje, gładzanie całej powierzchni chał K o w a l dziej natomiast ozdobnych, występujące natomiast chętnie przez malowane nicznym do niego się r a c z e j Pozostali zaczął tradycyjnym. Były de­ niewiel­ naczyń. M i ­ rozwiązań bar­ geometryczne, n a dzbanach, są całkiem interesujących należą motywy wystawili artystycznym, zakresie równomierne w y ­ szukać mniej misek, posiada motywy stosowane i glazurowane, Wśród w y ­ zewnętrznej do c e r a m i k i garncarze i przeważa których przeważnie udane, nadające z W medyński kie stosunkowo na wykończone, p o ­ powierzchnią. ośrodek pla­ gliny miniaturki ( i l . 2), s t a r a n n i e wygładzoną ozdobione wylewu. uwagę mniej formach wałkami dają łemu naczynia na tradycyjnych poniżej odmian dzbanów kwiatowe, malowanej. wyłącznie wąskiej szyjce Józef Stopa one dzbany, nym oraz bańki bonki dodatkowo ta 50 nałożona Stefan Wszyscy różnieni ( i l . 1) (tylko je­ używa jeszcze wymienieni Dosyć bogato ków. posiadają się pastelo­ fladrowane, drob­ motywach geome­ roślinnych o r a z zielono skar­ glazurowa­ wyżej garncarze zostali w y ­ nagrodami. reprezentowana Następczyni Emilii była utalentowanej, C h m i e l , Władysława gotowała na w e w s i , więc przy kurczęta orce, pasterz garncarz figurek c z y robiąca czy muzykantów niektórych czy przy masło gęsi, s t a r u s z e k Frasobliwy gwizd­ ludzi kręgu, spoty­ kobieta ( i l . 4), chłop z kozą, g r u p a k o ­ (jak garncarz — przy­ i w i e j s k i c h , szopka. figurek zmarłej z Medyni k ó w . U l u b i o n y m j e j t e m a t e m są p o s t a c i e kanych wystawie g r u p y ośrod­ niedawno Prucnal n a k o n k u r s kilkadziesiąt i l . 5), W wy­ toczący zamawianych dużych ilościach, a u t o r k a doszła d o rzemieślniczej ne, r o b i o n e przez mniej ciekawe nią p r z e d kilku niż a n a l o g i c z ­ laty. Niektóre j e j f i g u r k i posiadają w i ę k s z ą wartość artystyczną i z w r a ­ cają uwagę niebieskim). Dekoracja (małożela- bieta kolorze polew p l a s t y k a f i g u r a l n a w glinie, z t e j samej na naturalnym tle gliny w barwnych — ozdobione o dzbanuszków pierwszymi formowania angoby jest Głowiak krótkiej nych. naczynie w k o l o r a c h białym i z i e l o n y m garncarz ozdobione smuk­ — wyróżniają dwuuszne r u t y n y . Są o n e z n a c z n i e drowaniem przeci­ stosunkowo n i e używa roślinnym w den Garn­ kształt dzięki b a r d z o wysokiemu, jedno-i i miniaturki i ta­ i fla- garncarzy trycznych i zgeometryzowanych misy rożkową innych malowaną ornamentem konywaniu techniką którym średnicy), bańki, w k o l o r y t e m . W y k o n a ł o n ładne m i s y lędników malaturami wykonanymi na n i m j e g o wypukłości. Bańki t e p o s i a ­ uszne ne wypadły ( d o 40 c m g ó r n e j z Zalesia dekorację wym stylu dekorowa­ Dobrze j a k o tła d o s w o i c h w y r o b ó w , w i ę c — choć tech­ zasobowe z p o k r y w k a m i ) , stanowi do­ miseczek-popielniczek. lerze, g a r n k i , d z b a n y , bańki, „ m i o d o w n i k i " (duże, d w u naczynia nadesłane która brzuścowi. w rozmiarów wszystkie angobą, też n a w y s t a w ę największej utrzymane t o różnych maleńkich charakterystyczny na w y s o k i m poziomie raczej cha­ Łążku t z w . „napuszczanie", do wyrobów karmiąca wyroby w malaturą n i e t y l k o w górnej części brzuśca, a l e t a k ż e i ładnych seria czyli t e n wykonał wieństwie pokazał się także baniek i miodowników), niepotrzebnie robów garncarzy. stosunkowo i g a r n k ó w , znalazły interesujące glazurowanej. tylko Wśród siwaków ( i l ! 3), m i s e k i ogrodnicze, innych form udział z nich, Michał naczynia form lub wzięło doniczki się w y r o b e m który motywy garncarskiego Pogwizdowa zwłaszcza P o l s k i ośrodek g a r n c a r s k i . O k o ł o 100 g a r n c a r z y z t y c h Więk­ Zalesia, p a s o w e , złożone w y ­ one nieco d l a ośrodka wyroby wsi należy d o spółdzielni „ P r z e m y s ł L u d o w y " . się w t e j g r u ­ z Ordynackim. z Lubelskie­ Ordynacki. Pogwizdów zasadzie Medynia i Leżajsk, o dużej z a ­ łącznie z l i n i i p r o s t y c h i ł u k o w a t y c h o r a z k r o p e k d u ­ żych i m a ł y c h ; przypominają rzeszowskie gliny żelaza. szonego p r z e z C P L i A i W y d z i a ł S z t u k i L u d o w e j M i ­ i S z t u k i . R e p r e z e n t o w a n e t u były brausztynem, l u b z szlamowanej z ujęciem proporcji rąk, j a k n p . rzeźba kurczętami". Dobre są ciała czy sposobem zatytułowana gwizdki „ko­ Prucnalki, �П. 1. Naczynia malowane i glazuro­ wane. Wyk. Stefan Glowiak. Medynia Głogowska, pow. Łańcut. 11. 2. Gar­ nuszki. Wys. 6—6,5 cm. Wyk. Michał Kowal. Pogwizdów, pow. Łańcut. Il 3. Siwaki gładzone. Wyk. Michał Kowal. U. 4. „Kobieta robiąca masło". Glina wypalana i glazurowana. Wys. 16 cm. Wyk. Władysława Prucnal. Medynia Głogowska, pow. Łańcut. 3 i ��zwłaszcza pują jeźdźcy na k o n i a c h , obok także k o g u t y i kury. porozumieniem jest rowych wieńców modeli 7. k ł o s ó w zboża, których Zupełnym wykonywanie w słusznie czy zostały nie­ dzbanów słoje odrzucone Stefan ka około Głowiak, specjalnie której na koniu, koguta nia w mieszka, figurek jury; olbrzymich formalne może G ł o w i a k zetknął i naśladować. 10-letni przysłał wraz chałupy, rozmiarów żołnierza n a wystawę uzna­ koguty, wprowadził pewne przypominają wyrabiane w się z w y r o b a m i Staś, z kowalem, mniej­ t e n i e zyskały autor figurki kil­ model ( i l . 7). K o g u t y podobne próbował j e Medyni, ono t y l k o d w a walczące opracowaniu formą z n a t u r a l n e j wielkości i k i l k a wyróżniło uproszczenia Mały, jak zwierząt. W y r o b y których nieco garncarz n a k o n k u r s stworzył kompozycji, w szych się rzeźbą w g l i n i e o d dziec­ 10 l a t , n a t o m i a s t plastycznych Iłży. tego Być ośrodka garncarza ulepiony z rozmiarach. znalazło chłopca. garncarza, się miniatu­ parę przypadkowo ludzik głowie, otulony W olbrzymiej oraz z tych wyrobów garncarz z znanego kilka dzanym do Franciszek zdobione stary który formą garnki i dzieżki. N i e m n i e j wyróżniają się równoległe p a ­ wśród ze technicz­ połyskiem. nich interesujące garncarza, wygła­ są względu Szla­ zwłaszcza natomiast na linią łamaną p r o f i l . M i m o bardzo że w y ­ konawca u w a ż a tę f o r m ę za tradycyjną, w o b e c b r a k u analogii w ceramice ludowej w a ć się k r y t y c z n i e d o t e j Wśród odrębniało skiej wystawionych się stoisko wyrobów bogactwem Łążka należałoby ustosunko­ wypowiedzi. form Ordynackiego. garncarskich i dekoracji Garncarze k a , c z ł o n k o w i e Spółdzielni P. L . i A . wy­ malar­ z Łąż- „Zjednoczenie", został motyw sek i talerzy kury serca łążeckich kładach p o k a z a n o tle z czerwonej uwagę wykona­ także zostały z kurczętami, czy dla Ludwik i Malatury miarów tłem gliny symetrycznej białym, o kształty naczyń, w kształcie Mateusz Startek oraz Czuby zastosowane w swobodą na chętnie przez — nie Startków, formą, łążeckich która CPLiA. Garnków roz­ wytrzy­ ozdobionymi „słoje", Beczułkozaopatrzone garncarzy, wzbudziłaby Czuba. drobnych i rozmachem. tzw. o ty­ wystawę Kazimierz — zbyt nadmiarze zasobowe, dzbany u c h w y t y w f o r m i e spłaszczonych g u z k ó w , wane przy­ zasadzie t r z y m a ­ wykonali mały k o n k u r e n c j i z d z b a n a m i w na k i l k u t r a d y c y j n y c h . Duże Łążka naczynia gałązki dla obecnych m i ­ ( i l . 6). n a dzbanach i kra­ rozwi­ zarzuconą już o d l a t dekorację na się t u w z o r ó w wykony­ n i e są na zainteresowanie pokazano bardzo mało, n i e odbiegały o n e p o d ż a d n y m w z g l ę d e m o d p o z i o m u tego Galanteria ceramiczna nie efektowna nego, ośrodka. Łążka nie jest niestety j a k ceramika k i i solniczki, w y k o n y w a n e przepołowionego użytkowa. na jednej naczyńka rów­ Kropielnicz- zasadzie toczo­ przyklejonego płaskiej t a r c z k i o p r o f i l o w a n y c h k r a w ę d z i a c h , do pokry­ te są m a l a t u r a m i . N i e s p o t y k a się n a n i c h dekoracji plastycznej, skomnym poza jednym tylko, przykładem, gdzie n a tarczce wet bez postaci solidne bardzo naklejono Ukrzyżowanego. n a kręgu posiadają krzyżyk, n a ­ Lichtarze podstawy toczone i gruby, profi­ l o w a n y t r z o n , co s p r a w i a , że f o r m a t a j e s t z b y t ka i Z zespołu siedmiu naczyń garncarzy, łążeckich, wyróżniały względem dekoracji, w y r o b y nowioie oraz cięż­ nieciekawa. Mateusza, zdobione wykonanych się, lerię. Malatury ręką, z najwyższymi W wykonane wyjątkowym p r z e z j e g o siostrę pod są Łucję, p r z e z żonę — W a niezwykle wyczuciem Słusznie n a c z y n i a wprawną formy zdobionego t e zostały wyróżnione nagrodami. przeciwieństwie ośrodek przez szczególnie r o d z i n y Startków, a m i a - L u d w i k a Startka, ozdabiane przedmiotu. II. 5. Chrystus Frasobliwy. Glina wypalana i glazu­ rowana. Wys. 19 cm. Wyk. Władysława Prucnal. Me­ dynia Głogowska, pow. Łańcut. II. 6. Talerze malo­ wane na czerwono-brązowej angobie, glazurowane. Sredn. 25 cm. Wyk. Mateusz Startek. Łążek Ordy­ nacki, pow. Janów Lubelski. II. 7. Walczące koguty, glina wypalana i glazurowana. Wys. 12,5 cm. Wyk. Stefan Głowiak. Medynia Głogowska. II. 8. Dwojaki. Wys. 13 cm (z uchem). Wyk. Ludwik Startek. Łątek Ordynacki. dawnych, liściastej. P o z a c h a r a k t e r y s t y c z n y m klientów ornamentem ze s r e b r z y s t y m chetną ostry, wyznaczony nięty udanych Tryczyński, linearnych, np. w czarne, tego czy t a l e r z a ) , pewno konkursu sy, z y g z a k i , kratkę, doskonałe p o d w z g l ę d e m „szabasówki" miski siedzący spółdzielni. P o k a z a ł o n n a w y ­ siwe, o wzorach n y m , bardzo wędzi wate Frasobliwy, do motywów przeciętnych w y r o b ó w n i e należy d o żadnej już Są t o : zwracały uproszczeń. P r z y p o m n i a n e już łańcuckiej niezbyt Chrystus przystąpił Leżajska, dawno sporadycznie. m o t y w y p o d w ó j n y c h „ k o j d " (łuki w i s z ą c e dokoła oszczędniej, a l e ze wybranych f i ­ groteskowy, interesujący chwili naczynia tego ośrodka So­ płaszczem. ostatniej stawie podstawie (pow. Sanok), d l a niego, o Na Natomiast gurek, m. i n . t y p o w y zwierzaków dzba­ kielichowate, ną bez często s p o t y k a n y c h w e współczesnej p r o d u k c j i powym regionalnych, na wystawie tylko i tradycyjnych, lub wykonywanych larską, nawiązującą kuźni, kilkunastoletniego Janka z Mrzygłodu z kilku wystaw szereg f o r m jak miski, zwykłe i s o l n i c z k i , l i c h t a r z e . Szczególnie model gliny t r u d n o stawiać jakieś h o r o s k o p y co d o p r z y ­ kołowskiego naczyniami, doniczki piękne m i s k i i t a l e r z e , p o k r y t e bogatą dekoracją m a ­ no kowadłem, w o z e m i t p . , w artystycznej ki Plizgi, zabawek innego — także zarzuconych Józefa oczywiście syna garnki, Jeśli c h o d z i syn rowych szłości przez siebie bańki, płytkie i głębokie t a l e r z e , d w o j a k i ( i l . 8), k r o p i e l n i c z - Prucnalówna z a j m u j e już n a k o n k u r s — poza m a s o w o o b e c n i e p r o d u ­ kowanymi ny, przez sąd k o n k u r s o w y . ka, wykonali miniatu­ glinie dożynkowych, które wystę­ natomiast do Łążka lubelski — Pawłów reprezentowany był w na wystawie Ordynackiego, powiecie bardzo drugi chełmskim ubogo. Sy­ tuację tę tłumaczy n i e c o f a k t , ż e Spółdzielnia P. L . i A. „Jedność" latach w Pawłowie większej n i e przejawiała aktywności. Z Pawłowa w ostatnich pochodziło kilkanaście naczyń, w t y m s i w a k i o r a z w y r o b y malo- 53 �I 11. 9. „Trzej Królowie", figurki do szopki. Drzewo. Wys. 15—18 cm. Wyk. Wojciech Bytnar. Albigowa, pow. Łańcut. II. 10. Figurka z szop­ ki. Drzewo polichr. Wys. 17 cm. Wyk. Julia Kalinowska. Sonina, pow. Łańcut. 11. 11. „Kobieta z ku 4", figurka z szopki. Drzewo polichr. Wys. 16 cm. Wyk. Woj­ ciech Bytnar. II. 12. Seria miseczek malowanych i glazurowanych. Sredn. 13 cm. Wyk. Ludwik i Waleria Startkowie. Łążek Ordynacki, pow. Janoto Lubelski. : r �U. 13. Siwe dwojaczki dzonym. Wyk. Jan pow. Chełm. wane i i z ornamentem gła­ Sławiński. Pawłów, glazurowane. Siwe śliczne m a ł e d w o j a c z k i ornamentem wygładzanym, chętnie a Sławiński tylko je i coś w czy rozety. prostszych geometrycznych, leżą do wzorów motywem zestawu skiego. Dwa kwiatu, Motywem ską jaworowskiego, j a k paski, krat­ pozostałe Pawłow­ wykonane skromną wej, przez dekorację żono n a c z e r w o n e j w pionowe ale „zlewy", Opierając naczyń można szerokie, popularność siwej niż się na raczej obserwacji z Albigowej, uczestnictwo Wojciech zwózka stopniu siana, wątpliwie Poza z szopka, a ( i l . 11), czy z do nich w wyroby m. in. Г we­ krasnoludków, drewnie, w tradycyjnej kilka nie­ rzeźby jest nie­ figurek z niej, z barankiem na problematyki Spółdzielni P. serwety L. i serca z A. rękach. Ludowy" w malowana scenie została typu Przedmioty sali te widowisko­ wystawa. przetykanymi tkaninami o Leżajsku. T k a n i n y t e — l n i a - wielobarwne pięknych wykazują obrusy, zestawieniach n a ogół jeden z ich szarego nego rodzaj, a płótna, żadnych narzuty i ma­ kolorystycznych związków mianowicie przetykane ornamentu w ze tuchów, było bardzo — sztuką oraz wachlarza na i garncarzy obcych, nazbyt nagród, wystawie do wystawy, produkcji nieludowych od sztuki ceramiki wtrętów, tradycyjnej. W wyników przeprowadzono konkursu dyskusję t w ó r c a m i , wskazując i właściwe rań- ładną. artystycznych i technicznych z t y m , p o ogłoszeniu błędy czerwonym, w y e l i m i n o w a n i e z dotychczasowego form biegających daniu i k o n k u r s u , k t ó r y stał się podstawą o w y s o k i c h wartościach ku ręczniki geometrycz­ starych, rzeszowskich efektowną zachęcenie zarazem szerokie szlakami kolorach czarnym są s w o b o d n ą transpozycją drogi rozwoju im z jej od­ związ­ i roz­ obecnymi dotychczasowe twórczości na przy­ szłość. W następnym d n i u p o o t w a r c i u w y s t a w y odbyła się w Łańcucie ogólnopolska CPLiA. Stadnickiej, ko­ wione eksponaty Fotografował t j . na ozdobiono Skupu wyrabiane skrzynia Kalinow­ m . i n . pięknie kołowrotek. urządzona kilim, piernika, i ludowe, ludową, n i e b y ł o t o zresztą c e l e m p r o j e k t a n t a . T y l k o wystawy, „Koronka" koronkowe a także z a b a w k i d r e w n i a n e z B r z o z y odpustowe na­ K r ó l o w i e ( i l . 9), k o b i e t a z k o ­ pasterz mianowicie wystawie interesująca zwłaszcza t y m , d l a rozszerzenia Bobowej, lorowe, ceramice B y t n a r , który kapela nawiązujące Najbardziej pokazano zyska osobno, której Celem j a k św. R o d z i n a , T r z e j gutem pod­ wystawionych dzięki t r a d y c y j n e j s z o p k a . Są t o r e a l i s t y c z n e r z e ź b y w ludowej. plamy malowanej. wiejskie, wielkim łążeckie Pawłowie desłał s p o r o w i e l o f i g u r o w y c h k o m p o z y c j i sele poło­ n a c z y n i a , z a m i a s t ją k o n k u r s e m zgłosił rzeźbiarz jasną bezkształtne sądzić, że ośrodek w sobie Poza czym sposób p r z y p o m i n a j ą c y słabo w i ą z a ł y się z formą kreślać. przy oraz nawet wystawę „Przemysł nie polew, a no-bawełniane, jako dwóch d r e w n i a n y c h f i g u r e k d o szop­ d e k o r a c y j n y m i , które p r o d u k u j e Spółdzielnia P. L . i A . katy użyto w Całą wypożyczo­ tych ostatnich p r z e z Julię H e p n a r i Julię rańtuchy eksponowano na­ eksponatów ( i l . 10) z S o n i n y , s t r o j e haftowane naj­ szereg M u z e u m . Wśród się z e s t a w y k i , rzeźbionych jodeł­ o n także oraz miejscowego znajdowały malarską, w y k o n a n ą dość n i e d b a l e . W j e d n y m z n i c h tła z wielo- d l a ośrodka raczej Kańczudze, jest wszystkie glazurowane, posiadają Wa- w nych rodzaju Używa tradycyjnego garnki Wanarskiego, Sławiński. zdobił. płatkowego k w i a t u Poza Jan stosowanym t y m spirala, wężyk ka. talerze bogatym były przez Wacława przez tego garncarza ka, poza garnek, pokazał Niektóre z n i c h w y k o n a n e narskiego, bańki, ( i l . 13), o z d o b i o n e Dla narada Rejonowych przedstawicieli stanowiły rodzaj RBS-ów Biur wysta­ katalogu, na pod­ s t a w i e k t ó r e g o d o k o n a l i n a m i e j s c u dużych z a m ó w i e ń . Jan Swiderski. 55 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6df5cc41c23b83f903317d7823e36d57.pdf 067bdc318eb4a3064abdc5f3b75941b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4111 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Podkarpacie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3837 Title A name given to the resource Wystawa sztuki ludowej w Rzeszowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.1; s.42-43 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ W RZESZOWIE OLGA Z p o c z ą t k i e m g r u d n i a 1956 r o k u w D o m u K u l t u r y Z w i ą z k ó w Z a w o d o w y c h w R z e s z o w i e o t w a r t a została W o j e w ó d z k a W y s t a w a Współczesnej S z t u k i L u d o w e j . W y s t a w a ta, z o r g a n i z o w a n a przez Wydział K u l t u r y W o j e w ó d z k i e j R a d y N a r o d o w e j , j a k o c e l postawiła sobie p o k a z a n i e s t a n u współczesnej s z t u k i l u d o w e j n a terenie województwa. Zadanie to w znacznej mierze zostało w y k o n a n e , p r z y c z y m duża ilość z g r o m a d z o ­ n y c h eksponatów, j a k i w większości w y p a d k ó w i c h w y s o k a wartość a r t y s t y c z n a — m o ż e napełnić l u d z i interesujących się sztuką l u d o w ą d u ż y m o p t y m i z m e m . W y s t a w a urządzona była w n i e w i e l k i e j s a l i , co u n i e m o ż l i w i ł o w y k o r z y s t a n i e całego materiału. D o t y ­ czy t o z a r ó w n o eksponatów, z których część musiała zostać w m a g a z y n i e , j a k też i s a m e j k o n c e p c j i w y ­ s t a w y — t r z e b a b o w i e m b y ł o ograniczyć się j e d y n i e do w y b r a n y c h d z i a ł ó w z d o b n i c t w a l u d o w e g o . . D l a t e g o też na w y s t a w i e n i e p o k a z a n o n p . w ogóle b o g a t y c h h a f t ó w r z e s z o w s k i c h czy też d e k o r a c j i o b r z ę d o w e j . S k o n c e n t r o w a n i e się na p e w n y c h t y l k o działach z d o b ­ n i c t w a l u d o w e g o miało j e d n a k tę dobrą stronę, że n i e r o z p r o s z y ł o materiału, dało p e w n e p o w i ą z a n e w i ę k s z e całości z j e d n e j d z i e d z i n y . C e l o w y i słusznie w t e n właśnie sposób o p r a c o w a n y scenariusz m g r M a r i i Przeździeckiej dzieli zgromadzone eksponaty na k i l k a d z i a ł ó w , w obrębie których w y o d r ę b n i o n e są d o p i e r o p e w n e ośrodki. D a j e t o z w i e d z a j ą c e m u w i ę k s z e m o ż ­ liwości p o r ó w n a w c z e — o r i e n t u j e go dokładnie w j e d n y m z a g a d n i e n i u . Umieszczona na wstępie m a p a p o k a z u j e , skąd z e b r a n o e k s p o n a t y . M a p a t a , m o ż e n i e z b y t szczęśliwie opracowana graficznie, spełnia j e d n a k swe zasadnicze zadanie. Spośród z g r o m a d z o n y c h eksponatów na p i e r w s z y p l a n w y s u w a się s t o i s k o c e r a m i k i . P o r a z p i e r w s z y , obok M e d y n i Głogowskiej i D o m a s t a w y , na wystawę przysłał s w e w y r o b y z w i ą z a n y tradycją z p o w y ż s z y m i ośrodkami, a n i e d a w n o p r z y ł ą c z o n y a d m i n i s t r a c y j n i e do województwa rzeszowskiego — Łążek O r d y n a c k i . W ś r ó d w y r o b ó w z Ł ą ż k a w y r ó ż n i a j ą się buńki o r a z b a r d z o d o b r e t e c h n i c z n i e i ładnie z d o b i o n e garnki N o w o r o l a . N i e z b y t szczęśliwie za t o w y b r a n e zostały talerze, zdobione o r n a m e n t e m stosowanym na m i s ­ k a c h — f o r m a t a l e r z a obca j e s t t r a d y c y j n e j c e r a m i c e Ł ą ż k a i n i e p o w i n n a stanowić t a k w a ż n e g o a k c e n t u na s t o i s k u . D u ż o e k s p o n a t ó w przesłała n a w y s t a w ę spokrewniona z Łążkiem D o m a s t a w a : w y r o b y Siemb i d y — c z e r w o n e , z d o b i o n e białą p o l e w ą l u b białe z d o b i o n e najczęściej o r n a m e n t e m roślinnym •— z d e ­ c y d o w a n i e d o b r z e świadczą o r e p r e z e n t o w a n y m p r z e z n i e g o ośrodku. W y s o k ą techniką w y r o b u odznaczają się n a c z y n i a z P o g w i z d o w a (pow. Łańcut) i Poręb Dębskich ( p o w . T a r n o b r z e g ) . N a specjalną u w a g ę z a ­ sługują eksponaty z Sokołowa i Kołaczyc. Soko­ ł ó w — ośrodek o b a r d z o s t a r y c h t r a d y c j a c h g a r n ­ c a r s k i c h , n a tę w y s t a w ę dał dość słabe t e c h n i c z n i e s i w a k i . R ó w n i e ż K o ł a c z y c e — ośrodek produkujący jeszcze na początku X X w i e k u c e r a m i k ę n a b a r d z o w y s o k i m poziomie a r t y s t y c z n y m — obecnie wystawił n a c z y n i a dość słabe, z d o b i o n e m o t y w a m i n i e o d b i e g a ­ j ą c y m i do m o t y w ó w s t o s o w a n y c h w sąsiednich m a ­ łych ośrodkach, n p . w C z e r m n e j , zupełnie n a t o m i a s t 42 i MULKIEWICZ o d m i e n n y m i od m o t y w ó w s t o s o w a n y c h t a m przed I wojną ś w i a t o w ą p r z e z L e j p r a s a . Bardzo dobrze pod względem p l a s t y c z n y m opraco­ w a n e było stoisko rzeźby w g l i n i e i z a b a w k i . N a p l a n p i e r w s z y w y s u w a ł y się t u r z e ź b y W ł a d y s ł a w y P r u c n a k i E m i l i i C h m i e l ; cały s z e r e g f i g u r e k p o k a z u j ą ­ c y c h pracę w p o l u czy p r z y g o s p o d a r s t w i e — fip. oracz, ż n i w i a r k a , d r w a l , g a r n c a r z — o b r a z u j e b o g a t y dorobek twórczy t y c h a r t y s t e k . O b o k w y s t a w i o n o t z w . „galanterię garncarską": maleńkie d z b a n u s z k i , g a r n ­ k i , m i s k i z M e d y n i , s k a r b o n k i z S o k o ł o w a i Górna (pow. K o l b u s z o w a ) , g w i z d k i g l i n i a n e z Jodłowej (pow. Jasło) i L e ż t j s k a . Z a b a w k i — t o m a l o w a n e k o l o r o w o na s u r o w y m d r e w n i e k o n i k i , w ó z k i z Chałupek, r u c h o m e n i e ­ dźwiadki „kowale'' — p r a w d o p o d o b n i e n o w a f o r m a d l a tego ośrodka; o b o k e k s p o n a t ó w z Chałupek w y ­ stawiono w y r o b y z Brzozy Stadnickiej i Bodaków (pow. Gorlice). Stoisko zatytułowane „Plastyka w obrzędach" rzuca się o d r a z u w o c z y dzięki k o l o r o w y m p i e r n i k o m o d ­ p u s t o w y m z K a ń c z u g i . B a r d z o d o b r e są p t a s z k i z c i a ­ sta — o b r z ę d o w e p i e c z y w o z Sołonki ( p o w . R z e s z ó w ) . W y s y p a n e ma ł a w i e , dające ś w i e t n y e f e k t k o l o r y ­ s t y c z n y b a r w n e p i s a n k i należą d o g r u p y p i s a n e k z o k o l i c R z e s z o w a i S a n o k a ; i n n e r e g i o n y n i e zostały na w y s t a w i e u w z g l ę d n i o n e . S z o p k a kolędnicza z A l b i g o w e j z k o r o w o d e m f i g u ­ r e k , u s t a w i o n y c h dookoła n i e j w d w u s z e r e g u , p o k a ­ z u j e całe b o g a c t w o p r z e d s t a w i e n i a j a s e ł k o w e g o . D z i a ł e m n i e s p o t y k a n y m na d o t y c h c z a s o w y c h wy­ s t a w a c h w R z e s z o w i e a n i też g d z i e i n d z i e j b y ł z d o ­ b i o n y m e t a l . Pokazano prace Jana M a c a z Cieszacina (pow. Jarosław) oraz w y r o b y z Sokołowa. C i e ­ k a w e są d a t o w a n e n a l a t a 1920 i 1949 b o g a t e o k u c i a wozów oraz tasak o ozdobnie wymodelowanym kształcie. B a r d z o w a ż n e b y ł o też wyeksponowanie k o w a l s k i c h narzędzi d o z d o b i e n i a , m ł o t ó w i s t e m p l i . N a s t ę p n y dział — t o z d o b n i c t w o w n ę t r z a , a w i ę c m a l o w a n k i . T u j e d n a k s e l e k c j a materiału n i e została p r z e p r o w a d z o n a z b y t szczęśliwie. N a p o g ó r z u t e n dział sztuki l u d o w e j jest bardzo bogaty, tymczasem na w y ­ s t a w i e — poza dobrą k o m p o z y c j ą k w i a t o w ą z P r z e d ­ borza i k o g u t a m i w y k o n a n y m i przez Marię Kozłową z M a c h o w a ( p o w . T a r n o b r z e g ) — pozostałe m a l o w a n k i z P r z e d b o r z a stanowią p r z e j a w spóźnionych g u s t ó w drobnomieszczańskich. T y p o w y m p r z y k ł a d e m t e g o j e s t s c e n k a , g d z i e l i s spogląda s p o k o j n i e n a siedzące o p o ­ d a l k a c z k i czy gęsi. B a r d z o bogato r e p r e z e n t o w a n a jest na w y s t a w i e rzeźba l u d o w a — i t o z a r ó w n o o t e m a t y c e r e l i g i j n e j , j a k i ś w i e c k i e j . C i e k a w e są p r a c e A n i e l i O r ł o w s k i e j z P r z y s i e t n i c y — szczególnie s z o p k a , B r o n i s ł a w a S e n d e c k i e g o z B i n a r o w e j — p o l i c h r o m o w a n a rzeźba o t e ­ m a t y c e r e l i g i j n e j , p i e r w s z e p r a c e Stanisława Ś l i w y z L i b u s z y ( p o w . G o r l i c e ) o r a z w y r o b y Stanisława K a ­ l e m b y z B o r a t y n a . T e n o s t a t n i oprócz r z e ź b o t e m a t y ­ ce ś w i e c k i e j nadesłał n a w y s t a w ę stożkowatą t r ą b k ę dziecinną, zdobioną o r n a m e n t e m g e o m e t r y c z n y m w y ­ p a l a n y m n a s u r o w y m d r e w n i e . Jest t o n i e w ą t p l i w i e j e d e n z ważniejszych eksponatów w y s t a w y — tego �r o d z a j u b o w i e m t e c h n i k a zdobienia jest na terenie P o l s k i o b e c n i e już w z a n i k u . O b o k rzeźb c i e k a w a jest kapliczka polichromowana, z m a l o w a n y m na desce o b r a z e m M a t k i B o s k i e j K a r m i ą c e j . K a p l i c z k a , d a t o w a n a n a 1951 r o k , n i e została n i e s t e t y określona, skąd p o c h o d z i i k t o ją w y k o n a ł . P o r ó w n a w c z o rzeźba rzeszowska jest zdecydowanie l e p s z a niż w i n n y c h częściach k r a j u . Do reprezentowanego przez m a l o w a n k i na papierze i k o l o r o w e p t a s z k i działu z d o b n i c t w a w n ę t r z a zaliczyć również należy pająki żyrandolowe, w y k o n a n e z łu­ b i n u i żołędzi, o r a z j e d e n z r o b i o n y z d r e w n i a n y c h p a c i o r k ó w m a l o w a n y c h n a s r e b r n o , co miało dać w e f e k c i e f o r m ę imitującą s z k l a n n e ż y r a n d o l e s p o ­ t y k a n e w kościołach. O p r a c o w a n i e plastyczne wy­ stawy — zaprojektowane przez Jerzego Sienkiewicza i w y k o n a n e p r z y współpracy K o m i s a r z a Wystawy, Z o f i i N i e m i r s k i e j - P i s a r e k , oraz Sekretarza Wystawy, Stanisława G l i w y — j e s t b a r d z o u d a n e . U s t a w i o n e na l e k k o p o c h y l o n y c h półkach r z e ź b y dają bardzo ciekawe efekty, a dobrze zakomponowane stoiska stanowią p r z y j e m n e całości. Zastosowanie szarego płótna, t e k t u r y i s u r o w e g o d r e w n a dało z d e c y d o w a n i e dobre rezultaty. U j e m n ą stroną t e j d o b r e j i c i e k a w e j w y s t a w y j e s t k a t a l o g , w y d a n y zresztą ze z n a c z n y m opóźnieniem. Już s a m o t z w . „ w p r o w a d z e n i e d o d z i a ł ó w " zupełnie n i e spełnia s w e g o z a d a n i a . W części t e j k a t a l o g p o ­ w i n i e n z a w i e r a ć c h a r a k t e r y s t y k ę t e r e n u sporządzoną p o d kątem g ł ó w n e j p r o b l e m a t y k i w y s t a w y . W i n i e n i n f o r m o w a ć szerzej, niż i n f o r m u j e , o d a n y m z a g a d n i e ­ n i u i z konieczności n i e l i c z n y c h e k s p o n a t a c h . T y m ­ c z a s e m w k a t a l o g u s p o t y k a m y się z skróconym s p i ­ sem w y s t a w i o n y c h przedmiotów, p o t r a k t o w a n y m do t e g o dość n i e d b a l e : poszczególne działy w i n n e j k o ­ lejności u m i e s z c z o n e są n a w y s t a w i e , a w innej w k a t a l o g u . N i e l i c z n e rozważania teoretyczne, j a k np. r o z d z i e l e n i e P o g ó r z a n na d w a r e g i o n y : u b o g i — g ó r ­ s k i , i b o g a t y — n i z i n n y ( l e s s o w y ) , są n i e z b y t szczęśli­ w i e zastosowane. Przecież podział t e n n i e wpłynął zupełnie n a w y g l ą d m a k a t y — zresztą m a k a t y e k s p o ­ n o w a n e n i e pochodzą z t e r e n u P o g ó r z a n , choć i t a m t e n dział z d o b n i c t w a l u d o w e g o j e s t r o z w i n i ę t y . S p i s e k s p o n a t ó w sporządzony j e s t też n i e s t a r a n n i e . Klasycznym przykładem t e g o j e s t pominięcie n a ­ z w i s k a N o w o r o l a z Ł ą ż k a O r d y n a c k i e g o , który w y s t a ­ wia kilkanaście eksponatów. W y m i e n i a n i e jedynie ilości nadesłanych s z t u k , bez j a k i e j k o l w i e k i c h c h a ­ r a k t e r y s t y k i — t o r ó w n i e ż za mało. J a s n e przecież j e s t , że g a r n c a r z nadeśle n a w y s t a w ę „ r ó ż n e f o r m y naczyń 5 s z t u k " , a l e i d z i e o t o , j a k t e n a c z y n i a w y ­ glądają, c o t o j e s t — m i s k a czy g a r n e k , przecież p o t o o r g a n i z u j e się w y s t a w ę s z t u k i l u d o w e j . P o m y ­ l o n e są n a z w i s k a t w ó r c ó w i n a z w y miejscowości, a te o s t a t n i e zwłaszcza można p r z y m i n i m a l n y m w y ­ siłku sporządzić s t a r a n n i e , j e ż e l i są t o n a z w y z t e ­ r e n u jednego t y l k o województwa. Niestety, tragicznego właściwie k a t a l o g u nie r a t u j e n a w e t o p r a w a g r a f i c z n a . D o b r e w z a s a d z i e zdjętia wykonano w bardzo b r z y d k i m , niebieskawym kolo­ r z e ; n i e są o n e p o n a d t o p o d p i s a n e a n i p o n u m e r o w a n e , co u t r u d n i a w y s z u k i w a n i e a u t o r ó w poszczególnych eksponatów według umieszczonego n a końcu s p i s u . T a k więc k a t a l o g — j a k o j e d y n y trwały d o k u m e n t , który p o z o s t a j e p o w y s t a w i e — n i e s t e t y w t y m w y ­ p a d k u stał się t y l k o jeszcze j e d n y m p r z y k ł a d e m n i e ­ p o t r z e b n e g o w y r z u c a n i a p i e n i ę d z y , g d y ż n i e spełnia on swej p o d s t a w o w e j i t a k ważnej r o l i . 43 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02e369fece7c9f259c2a8e69249588e5.pdf 38067f662a743c1df38fb7e23aa42b04 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3360 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3149 Title A name given to the resource Wystawa tkanin dwuosnowowych i sejpaków w Białymstoku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.119-122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Fryś-Pietraszkowa WYSTAWA TKANIN DWUOSNOWOWYCH I SEJPAKÓW W BIAŁYMSTOKU Na półnoono-wsohodnich dekoracyjne uprawianą wojnie pozostało dziedziną zarzucono stępowanych terenaoh najbardziej sztuki ludowej. ostateoznie przez naszego k r a j u żywotną wyrób fabryczne, w i Wkrótce tkanin związku tkactwo powszechnie po ostatniej użytkowych, z czym za­ powszechna wanej zauważyć można w ostatnich latach nawrót do wzorów geometrycznyoh, przeważnie na fabrycznych kapach powta­ r z a l n y c h , zarówno w t e j technice, j a k również do t k a n i n y n i c i e l n i o o w e j t y p u radziuszki. ogół tradycyjnie wielo- N o w e t k a n i n y t o g o r o d z a j u są n a dwubarwne, bywają również wzbogacane d a w n i e j znajomość obróbki włókna i wełny oraz t e o h n i k t k a c k i c h trzecim, l u b nawet — j a k w okolicach Czeremchy — k i l k u i n n y m i coraz rzadziej wieku. występuje Jednak nadal dużym, a nawet znajdują zastosowanie i nowoczesnych, zentem z okazji wśród k o b i e t samodziałowe dywany, w średnim i młodszym k o l o r a m i , p r z e z co nabierają kapy, cieszą pasiaka, c h y b a wzrastająoym kilimy ostatnio uznaniem, zarówno we wnętrzach t r a d y c y j n y c h , j a k są c e n i o n y m e l e m e n t e m chrzcin czy pierwszej posagu, m o d n y m komunii, tezauryzacji, w wielu domach zalegają można bowiem półki szaf, g d y ż z g r o m a d z o n o w mieszkaniu wykorzystać. coraz k o r z y s t a się w i ę c z usług w y s p e c j a l i z o w a n y c h jących z reguły s z e r o k i m i Cenione są zwłaszcza obiektem tkaniny i c h znacznie Na stosami więcej, niż większą tkaczek, bywa przoz dysponu­ tkaniny wełniane i półwełniane mniej zamożne kobiety wymi. Po dośj długim m . i n . w prątki okresie mody l u b w przebiórki na tkaniny ze owcza fabrycznymi stylono- podbierane, o ornamentyce wzoro­ rozwijanego zupełnie i n n e g o kolorystycznie i wyrazu. Na technicznie bazie powstała m . i n . w i e l o b a r w n a t k a n i n a z w z o r a m i rombów, skośnych uskoków i zgeomotryzowanych kwiatów, nawiązującyoh n a z y w a n a z r e s z t ą n a j c z ę ś c i e j kilimem. syjnych do k i l i m o w y c h , T k a n i n y t e , o dość d y s k u ­ w a l o r a c h a r t y s t y c z n y c h , s t a ł y się m o d n e obszarze, począwszy n i e m a l o d r o g a t e k W a r s z a w y na znacznym i wiele tkaczek w y s p e c j a l i z o w a ł o się w i c h w y r o b i e . R o z p o w s z e c h n i a j ą się r ó w n i e ż n o w e , mało wcześniej znane wykorzystywane surowcu tkanina wdóczkami wełniano-anilanowymi, w i s k o z o w y m i a n a w e t nazywane skalę warsztatami. w z g l ę d u n a wartość s u r o w c a , coraz częściej j e d n a k w o l n a zastępowana pre­ podarunkiem d l a r o d z i n y z a m i e s z k a ł e j w m i e ś c i e , a t a k ż e s t a ł y się swoistej się o d m i a n y splotów, inne — niegdyś n p . t y l k o p r z y płótnie — zastosowane w i n n y m nabierają nowego dekoracyjna, w charakteru. której wypukły Tak powstała ornament m.in. budowany jost z pętelek wyciągniętych z wątku w czasie t k a n i a , c z y broszowana gdyby — z bogatą wielobarwną poszywaną n a c i e m n y m , c z a r n y m obecnie w okolicach Największym d y w a n y tkackie też dekoracją kwiatową, j a k zazwyczaj tle, m o d n a Hajnówki. u z n a n i e m c i e s z ą się o d d a w n a l u b tkacowskie. dwuosnowowe Jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m I I . 1. D y w a n d w u o s n o w o w y , w y m . 1 6 0 x 2 1 6 c m , w y k . R e g i n a Masełbae, w . W a s i l ó w k a , w o j . białostockie, I I n a g r . (za z e s t a w ) ; i l . 2 . D y w a n d w u o s n o w o w y , Las, w y m . 1 5 0 X 2 1 2 c m , w y k . C z e s ł a w J a r o s z e w i c z , w . W a s i l k ó w , w o j . b i a ł o s t o c k i e , I I I n a g r o d a 119 I �S e j p a k i , w y k . T e r o s a T o c z k o , A u g u s t ó w , w o j . s u w a l s k i e , I n a g r . s p e c . ( z a z o s t a w ) : i l . 3, w y m . 2 1 5 X 1 5 0 c m ; i l . 4 w y m . 2 2 0 X 1 5 0 c m . i wkrótce po wojnie najzamożniejszych Zapotrzebowanie b y ł y o n e l i c z ą c y m się e l e m e n t e m wyprawy t y l k o d z i e w c z ą t , g ł ó w n i e ze w s i s z l a c h e c k i c h . n a n i o ciągle rośnie, n i e w ą t p l i w i e w wzro t ilości ośrodków ich wyrobu, podejmowanego zarówno n a w a r s z t a t a c h n i c i e l n i c o w y c h , j a k i n a m e c h a n i c z n y c h żakardach. T y c h w ostatnich pojawia okolicach Zambrowa, się c o r a z więcej, Bielska Podlaskiego i zwłaszcza Siemiatycz. Z bogactwa t k a n i n , ogromnie zróżnicowanych p o d względom technicznym, kolorystycznym i wzorniczym a mianowicie miotem r. tkaniny kolejnego 1979). Do Okręgowe w dwuosnowowe konkursu konkursu w tego, Białymstoku tylko dwa zorganizowanego wspólnie rodzaje, i s o j p a k i s t a ł y się 1983 r . ( p o p r z e d n i z przed­ o d b y ł się przez w Muzeum Ministerstwem Kultury i Sztuki, C e n t r a l n y m Związkiem „Cepelia", Wydziałem Kultury i S z t u k i Urzędu Wojewódzkiego w Białymstoku oraz Białostockim T o w a r z y s t w o m K u l t u r y , zaproszono k i l k a s e t osób z 9 w o j e w ó d z t w . 58 uczestników, k t ó r z y w r e g u l a m i n o w y m czasie przysłali wcześ­ niejsze zgłoszenia, otrzymało jednorazowe stypendia na zakup s u r o w c a . O s t a t e c z n i e przystąpiło d o k o n k u r s u 87 t k a c z e k i t r z e c h t k a c z y z 56 miejscowości położonych w w o j e w ó d z t w a c h : biało­ s t o c k i m , b i e l s k o p o d l a s k i m , łomżyńskim, ostrołęckim, s i e d l e c k i m i s u w a l s k i m . W ś r ó d uczestników 72 o s o b y współpracują z „Ce­ p e l i ą " a k t u a l n i e albo współpracowały z nią p r z e d przejściem n a r e n t y c z y e m e r y t u r y . J e s t t o z j a w i s k o dość t y p o w e , b o p r a c o w n i ­ kom „Cepelii", o b y t y m z p o d o b n y m i i m p r e z a m i łatwiej decyzję na przystąpionia potrzeby zdetorminowało madzonych możliwości do k o l e j n e j , niż osobie własnego środowiska, ono poziom eksponatów lokalowe jednak omawianego (188 Muzeum, tkanin) toteż w tylko pewnym sensie k o n k u r s u . Ilość jury zgro­ znacznio zakwalifikowało wystawę 114 najlepszych prac, a p r z y i c h ekspozycji 120 podjąć pracującej przokraozała wie najczytelniej związku z p o d n o s z e n i e m p o z i o m u m a t e r i a l n e g o ludności w i e j s k i e j , o c z y m świadczy w a n o z j a k i c h k o l w i e k a k c e n t ó w p l a s t y c z n y c h , s t a r a j ą c się m o ż l i ­ na zrezygno­ Z konkursu. wystawionych tkanin dwuosnowowych wybijały prace pokazać p l o n się wyraźnie ilościowo, z ośrodka s o k o l s k i e g o , teriału konkursowego. Były a także na plan z pierwszy innych względów stanowiące co n a j m n i e j to dywany i makaty 6 0 % ma­ z Janowa, K o r y c i n a i p o n a d 20 i n n y c h m i e j s c o w o ś c i w t e j o k o l i c y . O ś r o d e k ten kontynuuje w tkaninie styl wypracowany pod wpływ-em p r o f . E l e o n o r y Plutyńskiej w y r a ź n y zwłaszcza w zakresie kolo­ rystyki przez i o r n a m e n t u . Szczególnie chętnie używana jest t a m t e j s z e t k a c z k i w e ł n a w k o l o r a c h n a t u r a l n y c h , b i a ł y m , a ściślej kremowym, szarym i brązowo-czarnym, a przy farbowaniu osiągają o n e ładne o d c i e n i e zwłaszcza w z i e l e n i i c z e r w i e n i . D o b r e efekty uzyskują także poprzez skręcanie p o k r e w n y c h , l u b o d o i e n i , n p . białej czerwonej, czerwonej w jedną z szarą, z czarną. W i e l e nić jasnej 2 i wystawionych barw ciemnej dywanów zwracało uwagę w y s m a k o w a n y m i z e s t a w i e n i a m i k o l o r y s t y c z n y m i , dość o d l e g ł y m i zresztą o d s p o t y k a n y c h w t e r e n i e , p o z a „cepeliowskim". dawało Czasem odmienne, jednak podobno nie zawsze równio kręgiem zestawienie dobre wyniki, kolorów z dwóch d y w a n ó w szaro-białych n p . j e d e n miał piękny i w y r a z i s t y wzór a d r u g i , do którego użyto z b y t jasnego mdły i nieczytelny. Kilka podobnie s z a r e g o , stał się nieudanych połączeń nasuwa p r z y p u s z c z e n i e , żo n i e k t ó r o t k a c z k i b e z k r y t y c z n i e i m e c h a n i c z n i e czerpią z doświadczeń We wzornictwie ośrodka. eksponowanych tkanin wydzielić można 3 g r u p y m o t y w ó w i k o m p o z y c j i : tradycyjną; wypracowaną p o d wpływem prof. Plutyńskiej: kompozycje szej z a l i c z a m przede wypełniają występują rytmicznie t u małe tematyczne. D o pierw­ w s z y s t k i m d y w a n y , których pole powtarzane 8-promienne 1 2 motywy. gwiazdki na środkowe Najczęściej kwadratowym �6 5 « .г •U. " \ * *>* * _> <•* -*:г : г* 4 * Ч й>т«Уч51' wwwft M m гам л* ' • > • 1 * il П. 5. D y w a n podwójny w y m . 224х 134 om, w y k . Czesława Suszyńska, N o w y L i p s k , w o j . suwalskio; i l . 6. Sejpak, w y m . 142 x 222 o m , w y k . J a d w i g a Gosk, w . Stypułki-Szymany, w o j . łomżyńskie, I I I nagr. spec. ; i l . 7. D y w a n podwójny, w y m . 1 6 4 x 2 0 0 o m , w y k . R o m u a l d a Chwetko, w . B o m e j k i , w o j . białostockie 121 �szkielecie, znane zo s t a r y c h d y w a n ó w m a z u r s k i c h , same, bądź motyw dwóch koguoików silnie nawiązujący do wycinanki. n a p r z e m i a n z r o m b a m i , gałązkami i t p . N a k i l k u t k a n i n a c h d w u W y c i n a n k a k u r p i o w s k a j a k o źródło i n s p i r a c j i jeszcze i n a r z u c a się w trójbarwnych powtórzono motyw czterech palmet ułożonyoh dywanio drugiej tkaozki z wyraźniej Siedleckiego, Haliny w krzyż, również z zasobu p r a c o w n i Namiotkiewiczów w Brańsku, Fijołek z Węgrowa, zatytułowanym z t y c h najwyżej przypuszczać, że obie t k a c z k i b y ł y p o u c z o n e p r z e z k o g o ś n i e z b y t Buraczyk z o c e n i o n a została brązowo-biała t k a n i n a J a n i n y Korycina. Z motywów tradyoyjnych wiolokrotnio p o w t a r z a ł y się r ó w n i e ż w r ó ż n y c h w e r s j a c h a s y m e t r y c z n e gałązki kompetentnego. razy Łącznie powtarzały z k w i a t k a m i , s z y s z k a m i i w ą s a m i c z o p . r y m i , w y w o d z ą c e się z t z w . Majówka, „ d ę b o w y c h liści", j a k n a z w a l i je bracia Składanowscy z W y s z ­ branie, k o w a . Kolejną pierwszą nagrodę otrzymała H e l e n a K u l i k z Jas- i Zabawa Chata Niowielką wśród te same tkanin bardzo artystyczna, na umiejętności trzębnej w o j - s u w a l s k i e za piękny d y w a n w k o l o r a c h szaro-białym się tematycznych technicznych tkaczki po kilka jak np. Las, Grzybo­ wyczucia zależał więc treści, karnawał, od talentu, część, około można kogutki, zbliżone Zielony a polanie, Wesołe kompozycji uzyskany 1 0 % zgromadzonych efekt. na konkursie i czerwono-wiśniowym z dużymi k w i a t a m i umieszczonymi w na­ tkanin rożnikach środkowogo w o j . suwalskiego i łomżyńskiego. Sejpak t o t k a n i n a o specyficz­ nym do gwiazdkami, otoczonogo szlaków. P o d o b n y z Romejek wetek z pola, wypełnionego szeroką czterech ale szaro-brązowy d y w a n R o m u a l d y Chwetko w o j . białostockie bordiurą, t y m drobnymi z l u d z i , zwierząt dłuższych poza wzbogacony i ptaków, krawędzi złożoną został szorogiem umieszczonych środkowogo pola, wzdłuż nawiązując syl­ jednej tym do s t a r y c h „ k o r o w o d o w y c h " dywanów z o k o l i c M o n i e k i Goniądza. W r a m a c h t r a d y c y j n y c h k o m p o z y c j i pojawiło mało z n a n y c h , względnio n a w e t kawszych ( m o i m zdaniom) dywan Stanisławy Gioro prac), zrealizowany się t e ż nowych motywów. D o należały d w i e t k a n i n y , a z N o w o kolną parę najcie­ mianowicie ( I I I nagroda stanowiły t z w . s e j p a k i , w y k o n a n e splocie tkackiego) (pod wzgłęćlem w technicznym 7 miejscowościach zbliżona haftu i charakterystycznej ornamentyco, opartoj n a liniach ukośnych i r o m b a c h , która wodług Józefa G r a b o w s k i e g o do l i t e w s k i e g o kręgu k u l t u r o w e g o . W należy granicach naszego kraju znana była przede w s z y s t k i m w o k o l i c a c h Suwałk i A u g u s t o w a , z rzadka spotykana Hajnówki również na Podlasiu, i Sokołowa, n i o cioszy powodzeniem. Technika ta w rejonie się j e d n a k o b e c n i e została Bielska, większym upowszechniona t k a c z o k pracujących w spółdzielni c e p e l i o w s k i e j w za zestaw gdzie p r z y z a c h o w a n i u zasad w oliwkowej zieleni z biało-beżowym melan­ ukośnej w s t o s u n k u d o k r a w ę d z i t k a n i n y , z n a c z n i e wśród Augustowie, tradycyjnej kompozycji w kracie wzbogacono żem, którogo środkowe pole wypełniały r e g u l a r n i e i dosyć r z a d k o i r o z w i n i ę t o o r n a m e n t y k ę . Z o s t a w sześciu d o s k o n a ł y c h rozmieszczone przygotowała n a wystawę Teresa Toczko z A u g u s t o w a . W gwiazdki, wpisane w wydłużone a b o r d i u r ę — d r z e w k a z o w o c a m i ; o r a z Mozajka z Gabrylewszczyzny -czarnego sześcioboki, Moniki Januckiej (wyróżnienie). Pole tego drugiego, dywanu, pokrywały w szachownicę, a połączono duże koliste kwiaty wpisuje ona jeden, ułożone ozdobne kwadraty i romby, gwiazdy, kami. Z d y w a n ó w o w z o r a c h k a p o w y c h , które o d kilkudziesięciu l a t znajdują sporo duże uznanie nadesłano wśród w i e j s k i c h odbiorców, na konkurs z województw, a których siedleckiego, łom­ Toczkowej charakterystycznych otrzymały P l u t y ń s k i e j najczęściej symetryczne komponowano -drzewo, lub p o w t a r z a ł y się n a d y w a n a c h asymetryczne gałązki wysmukłe, wykonała drzewka, większo metrycznymi, nieokreślone zw'ierzaki, a także prawie specjalną nagrodę o drobnym Wióra ornamencie Burzyńska Na wystawio pokonkursowej prawdę pięknych tkanin, stopniu informuje tkactwa ludowego, k a w e j wołny zestawionej Reginy Z wane biało-szaro-niebies­ z ciemno-brązową, a drugą — zimowe zakomponowany złożony z licznyoh domów i drzew wspomnianej obraz w nagród z a k w a l i f i k o ­ już J a n i n y B u r a c z y k , kolorach białym postaci narciarzy, saneczkarzy oraz również szaro-białe i z R u c h n y w o j . s i e d l o c k i e z a Zielony par tanecznych, karnawał, pojodynczych szarym, i t p . na tle Heleny Przebierance M a l e w i c k i e j z N o w o k o l n a . Drugą otrzymała Małgorzata zycję Rychlik rytmiczną k o m p o ­ muzykantów i drzewek. N i a p o t r z d m i e c h y b i w bordiurę t e j t k a n i n y w p r o w a d z i ł a a u t o r k a fot.: 222 przy­ — Naj­ tkaniny koło B i e l s k a tło (wyróż- pokazano w sumie poziomie dużo n a ­ artystycznym o współczesnym stanie i poziomie przeznaczonego n a użytek własnego w i s k a i odpowiadającego jego e s t e t y c z n y m środo­ upodobaniom. Jury pod przowodnictwem mgr Barbary Tężyckiej-Zagóruej rozdzieliło między u c z e s t n i c z k i k o n k u r s u 34 n a g r o d y i wyróżnie­ t k a n i n tematycznych do pierwszych z o s t a ł y Ferie dobrze dywany Masełbas z W a s i l ó w k i . specjalną i t e c h n i c z n y m . N a s u w a się j e d n a k u w a g a , ż e w y s t a w a t a w n i e wiolkim Krupińskiej z Jaświł w y k o n a n y z mieszanej barwnych, n a białym, p ł ó c i e n n y m na wysokim itp. W Danuty sza­ dywany nionie). b o r d i u r y , wypełnione maleńkimi o c z k a m i , krzyżykami, k r o s k a m i t e j g r u p i e t k a n i n pierwszą nagrodę dostał d y w a n Drugą z Grabowca geo­ gładkie zestawieniach pierwszą. niby- uzupełniane p t a s z k a m i , l u b d r o b n y m i m o t y w a m i układzie i półwełniane zbliżono do s p o t y k a n y c h w w i e j s k i c h d o m a c h sejpakowo względnie szeregowo, bądź łączone w j e d n o Wełniane G o s k zo S t y p u ł k ó w - S z y m a n ó w w o j . ł o m ż y ń s k i e . Eleonory w kręgu działania motywów, m . i n . ptaszki, w z n a n o Teresie Szyc, r ó w n i e ż z A u g u s t o w a , a trzecią specjalną bardziej kompozycji. o różnych w których przeważał złoty ugier z f i o l e t e m , szafirem l u b brązem, dobre i kilka l u b szeregami. Jadwidzo w kolorze d w a bądź chownicowym, żyńskiego i biolskopodlaskiego, n a w y s t a w i e pokazano t y l k o d w a , Zo w z o r n i c t w a wypracowanego oka k r a t y , silnio powiększonej w porównaniu z d a w n y m i s e j p a k a m i , czerwono- w s z l a k p r o s t y m i i f a l i s t y m i gałąz­ sejpaków W. n i a , w t y m 3 w y m i e n i o n e p o w y ż e j n a g r o d y s p e c j a l n e (za s e j p a k i ) , 5 nagród pierwszych ( J a n i n a B u r a c z y k z K o r y c i n a , I r e n a C h o m i czewska z Augustowa, Kulik Jastrzębnej, D a n u t a Kupińska z Romualda Chwetko z z Romejek, Jaświł), 4 Helena nagrody d r u g i e ( R e g i n a Masełbas z W a s i l ó w k i , Teresa P r y z m o n t z W a s i ­ lówki, Romualda Puzanowska z Marchelówki, Małgorzata R y c h l i k z R u c h n y ) o r a z 7 n a g r ó d t r z e c i c h i 1С w y r ó ż n i e ń . P r z e ­ ważającą i c h część, b o około 8 5 % o t r z y m a ł y t k a c z k i z ośrodka sokolskiego. Dobrajeki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7dc4d757e0c708989ca0459f6327a218.pdf 233e7402affafab229582ca18d0847fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4158 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource stroje ludowe tkanina ludowa Lubelskie - stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3878 Title A name given to the resource Wystawa tkanin i strojów ludowych z północnej Lubelszczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12 z.3; s.179 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Fryś WYSTAWA TKANIN I S T R O J Ó W P Ó Ł N O C N E J LUDOWYCH L U B E L S Z C Z Y Z N Y W końcu 1957 r o k u w Białej Podlaskiej odbyła się wystawa tkanin i strojów ludowych północnej Lubelszczyzny. Wystawę tę zorganizował Wydział Kultury Prez. W.R.N. łącznie z miejscowym Oddziałem P.T.L. i Muzeum, a urządzili — w y t r a w n y znawca' l u bełskiej sztuki ludowej, prof. J a nusz Świeży, ,oraz pracownicy n a u kowi działu etnograficznego Muzeum w Lublinie — m g r Teresa Kaiwicka i mgr Janusz Optołowicz. Dysponując stosunkowo krótkim czasem zgromadzili o n i ponad 80 eksponatów z zakresu stroju, haftu i dekoracyjnej t k a n i n y l u d o w e j , charakterystycznych d l a północnych powlatów województwa lubelskiego, Na wystawie reprezentowane były bowiem powiaty: Biała Podlaska (wsie Międzyleś i Krzywowólka), Radzyń (Rudno, Biała), Łuków (Wojcieszków, Jeleniec) i Włodawa (Wyryki oraz Zaliszcze). W dziedzinie ubiorów przedstawiono występujące w t e j części Polski trzy zasadnicze t y p y stroju kobiecego — zarówno w zestawach jak i poszczególne jego fragmenty — a mianowicie: włodawski, n a d b u żański oraz radzyński. Strój w ł o dawski pokazano w charakterystycznym zestawie białym, w którym wszystkie części zasadnicze: koszula, spódnica i zapaska w y k o nane są z samodziałowego płótna i ozdobione szerokimi szlakami ciemnoczerwonego h a f t u przewiekanego (ryc. 5). Na spódnicach i zapaskach biegnie o n wzdłuż dolnej krawędzi, koszule zdobi na p r z y ramkach i rękawach powyżej mankietu oraz na samym m a n k i e cie. Tylko na kołnierzykach koszul występuje skromny k o l o r o w y haft liczony, który w zestawieniu z p o przednim prawie wcale nie zwraca uwagi. Duży komplet haftów przewlekanych, przeznaczonych do dekoracji koszul, dostarczyła M a r i a Słyszko ze w s i Zaliszcze. Jest • to typ haftu bardzo pracochłonny, charakteryzuje go ornament pasowy, złożony z motywów geometrycznych, m. i n . rombów, ukośnych krzyżyków i trójkątów, b a r dzo zbliżony do wzorów występujących na k r a j k a c h . W hafcie tym przeważa ciemna czerwień, ożywiona małymi fragmentami czerni d koloru niebieskiego. Z fragmentów stroju włodawskiego wystawiono „burki", czyli drobno plisowane wełniane spódnice j e d nobarwne (np. szara, zielona), m a J3C u dołu szeroką poprzeczną wiązkę pasków w kolorach k o n trastowych z przewagą pomarariczowego (ryc. 2), a także dwa rańtuchy, czyli „zawijki" płócienne z przewlekanym szlakiem, W przeciwieństwie do białego stroju włodawskiego strój nadbużański cechuje barwność wełniąnych spódnic i zapasek. Są to pasiaki, począwszy o d skromnych, d w u b a r w n y c h , aż do wielokolorowych wiązek prążków, wśród któy<=h znajdują się także prążki przetykane, podobne do występujących w Opoczyńskiem „koziołków". Najbogatsze spódnice tego t y p u pochodzą z Międzylesi; mają one czerwone tło, a dodatkowo zdob i je poprzecznie naszyta u dołu szeroka l i s t w a d k i l k a wstążek. Z p i o n o w y m i pasami na spódnicach kontrastują poziome prążki na zapaskach. Gorsety nadbużańskie, wykonane z ciemnej wełenki, głęboko wycięte, o charakterystycznych esowatych kaletkach, ozdobione są różnobarwną krepinką i guziczkami. _ Ze stroju radzyńsfciego na u w a gę zasługiwały przede wszystkim codzienne lniane spódnice w d r o b ną kratkę, t z w . „kratówki", i p o dobne, t y l k o pionowo prążkowane, zapaski oraz piękne, odświętne wełniane zapaski w poprzeczne pasy (ryc. 1). Dział stroju uzupełnia kilka zdjęć fotograficznych, Spośród wystawionych t k a n i n dekoracyjnych można b y wydzielić kilka grup, a mianowicie: białą tkaninę ażurową, pasiaki, k r a c i a k i oraz tkaninę przetykaną. Tkaninę ażurową reprezentowały dwa o b r u sy wykonane przez Adelę Jabłońską z Jeleńca. Typowy pasiak r y p sowy w zasadzie nie występował wśród pokazanych „dywanów" i „kilimów". N a uwagę zasługiwały tkaniny w szerokie dwubarwne pasy, tkane w p r a w d z i e rypsem, ale rozdzielone wąskimi prążkami b i a łych przetykanych oczek, zwłaszcza „dywan" zielono-szafirowy z białym, w y k o n a n y przez Nadzieję Zielińską z Zaliszcza. Ładne były również tkane diagpnalem pasiaki z Wojcieszkowa. Do najładniejszych kraciaków e r Ryc. 1. „Zapaska" z Rudna, pow. Radlin. Ryc. 2. „Burka" z Zaliszcza, pow. Włodawa. Ryc. 3. „Płachta łamana" z Wyryków, pow. Włodawa. Ryc. 4. Tkanina przetykana z Zaliszcza. Ryc. 5. Haft przewlekany na przyrumku do koszuli z Zaliszcza. �należała tkanina parciana w r e ­ gularną czarno-białą kratę, w y k o ­ nana przez Marię Słyszko z Zaliszcza, oraz „płachta łamana" (prze­ tykana) Z o f i i Szymczuk z W y r y k (ryc. 3). Tkaniny przetykane reprezento­ wało k i l k a „dywanów" i „kap" na łóżka z pow. włodawskiego, wśród których wyróżniał się lniano-wełniany, dwubarwny (czerń i oranż) dywan Anastazji Szeehniuk z Z a liszcza. Jego wzór, złożony z k w a ­ dratów o zaokrąglonych narożni­ kach, nawiązuje do białostockich t k a n i n „w c e b u l k i " (ryc. 4). I n n a kapa tkana przez tę samą kobietę w efektowny geometryczny wzór, przypominający krzyże i gwiazdy, dużo straciła przez dominantę ostrego, amarantowego różu. Urządzanie tego rodzaju w y s t a w problemowych jest ze wszech m i a r celowe, a może nawet waż­ niejsze od powszechnych w całej Polsce wystaw regionalnych, o b e j ­ mujących wszystkie działy sztuki ludowej. Strój kobiecy i tkactwo w pół­ nocnej Lubelszczyźnie to zagad­ nienie bardzo żywotne i aktualne, toteż dobrze się stało, że opraco­ Fotografował Jan wano je w pierwszym rzędzie. Szkoda t y l k o , że eksponaty pocho­ dziły z n i e w i e l u miejscowości, co nie pozwoliło przedstawić wyczer­ pująco tego zagadnienia. Do m i ­ nusów wystawy należy f a k t dość przypadkowego kompletowania stro­ jów, n p . w j e d n y m z zestawów s t r o j u nadbużańskiego spódnica po­ chodziła z Rudna, fartuch z Wy­ r y k , a koszula zdobiona haftem przewlekanym — z Zaliszcza. Prócz tego n a wystawie brakowało ma­ py, która obrazowałaby zasięg te­ r y t o r i a l n y eksponowanych strojów i tkanin. Swiderski. N BOGUSŁAW K O P Y D Ł O W S K I : POLSKIE wyd. A r k a d y , 16 str. tekstu, 262 ilustr. Piękne wydawnictwo o charak­ terze albumowym składa się z krótkiego wstępu wprowadzającego oraz bogatej i starannie dobranej kolekcji zdjęć wykonanych przez Mirosława Kopydłowskiego. Część tekstowa obejmuje podaną w zary­ sie historię rozwoju rzemiosła k o ­ walskiego i ślusarskiego w Polsce oraz omówienie najcelniejszych za­ bytków sztuki kowalskiej na p r z y ­ kładzie k r a t i okuć do d r z w i . Według autora, najstarsze o k u ­ cia ozdobne w architekturze datu­ ją się u nas na w i e k X I I . Spoty­ kamy się z n i m i w architekturze romańskiej (opactwo w Czerwiń­ sku). W miarę wzrostu p r o d u k c j i żelaza i doskonalenia się sposobów jego obróbki (kuźnice o w o d n y m napędzie) pojawia się w X I I I w i e ­ k u na r y n k u k r a j o w y m nowy s u ­ rowiec w postaci żelaznej blachy i graniastych prętów, które w okre­ sie gotyku znajdują szerokie za­ stosowanie w artystycznych o k u ­ ciach d r z w i i p r o d u k c j i k r a t . W w i e k u X I V na terenie Polski wyodrębniają sdę „dwa rodzaje warsztatów kowalskich i dwa r o ­ dzaje p r o d u k c j i artystycznej. Są tó warsztaty i ich w y t w o r y p r o w i n ­ cjonalne, wiejskie oraz warsztaty miejskie. Pierwsze — nie krępo­ wane przepisami i dysponujące t a ­ n i m surowcem, n a b y w a n y m wprost w hutach, jeżeli warsztaty te nie były częścią składową różnych h u t , wykazują ożywioną działalność, a ich dorobek artystyczny stoi na bardzo wysokim poziomie. Nato­ miast kuźnie znajdujące się w m i a ­ stach jeszcze w w i e k u X I V są 180 KOWALSTWO ARCHITEKTONICZNE, Warszawa 1958, warsztatami o drugorzędnym zna­ czeniu" (str. 7). Z dalszych w y w o ­ dów w y n i k a , że autor mówiąc o „prowincjonalnych i wiejskich warsztatach" miał na myśli kuźnie należące do klasztorów (np. cy­ stersów z Wąchocka) posiadających huty i zakłady obróbki żelaza, któ­ re przetrwały do X V I I I w . Począwszy od d r u g i e j połowy X V w . dawne cechy kowalskie u l e ­ gają podziałowi na szereg ściślej­ szych specjalności, przy czym od renesansu przodującą rolę w p r o ­ d u k c j i wyrobów żelaznych związa­ nych z architekturą obejmują ślu­ sarze. Wyroby ich zdobywają wszystkie r y n k i krajowe miejskie i prowincjonalne, s k u t k i e m czego warsztaty wiejskie istniejące przy hutach „schodzą obecnie do rzędu zwykłych kuźni, których działal­ ność artystyczna zapoczątkowała na naszym terenie kowalską sztu­ kę ludową" (str. 11). Podczas gdy twórczość artystyczna miejskich pracowni cechowych rozwija się pod wpływem nowych wzorów za­ chodnioeuropejskich włoskich i n i ­ derlandzkich, warsztaty kowali wiejskich twią jeszcze w t r a d y c ­ jach średniowiecznych, ale i t u „docierają echa nowej renesanso­ wej s z t u k i " . t y m czasie m a n u f a k t u r y hutnicze i kuźnicze, wykonujące również artystyczne w y r o b y żelazne. Naszkicowane t u w skrócie wy­ wody autora na temat rozwoju ko­ walstwa i ślusarstwa artystycznego nie zawsze można przyjąć bez dys­ kusji. Wątpliwości b u d z i np. dość ma­ ło precyzyjny podział na kowal­ stwo miejskie i wiejskie. Kowal­ stwa „wiejskiego" nie można bowiem utożsamiać z istniejącymi od średniowiecza zakładami nale­ żącymi do klasztorów. Wcześniej, zanim przybyły do Polski pierw­ sze klasztory, istniała już na te­ renie kraju rozwinięta obróbka żelaza, spoczywająca w ręku hutników-kowali pracujących po wsiach i podgrodziach, które sta­ nowiły zalążek przyszłych miast. Przekrój p r o d u k c j i tych ostatnich ilustrują n p . wykopaliska opolskie, wśród których znajdujemy części żelazne narzędzi rolniczych (sier­ py, radlice) i rzemieślniczych (sie­ k i e r y , piły, świdry, noże, nożyce), a z innych — ostrogi, zawiasy, sko­ ble i t p . Opole — równie jak Gdańsk czy Gniezno, gdzie też znaleziono sporo wyrobów żelaz­ nych — było osiedlem o charakte­ rze m i e j s k i m . W w i e k u X V I I następuje upadek rzemiosła cechowego, a w p r o d u k ­ cji artystycznych wyrobów ślusarekich na p l a n pierwszy wybijają się pracownie przyklasztorne oraz organizowane w posiadłościach magnackich. W okresie r o k o k a p o ­ ważną konkurencję dla cechowych pracowni stanowią zakładane w Skromniej zapewne przedstawiał się asortyment wyrobów pracowni wiejskich, gdzie produkcja przed­ miotów żelaznych łączyła się też z w y t a p i a n i e m surowca. Nie zna­ m y dokładnie i c h p r o d u k c j i , przy­ puszczać jednak można, że ograni­ czała się ona głównie do sporzą­ dzania żelaznych części narzędzi � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/425fd6b399c6bd393a2a7a422dde37b0.pdf f0d446f8f2207b78243a335b4357186e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4798 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy wycinanka łowicka sztuka ludowa - muzea Foks, Zofia - wycinankarka Muzeum Okręgowe w Zielonej Górze muzea - zbiory Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4454 Title A name given to the resource Wystawa wycinanek łowickich Zofii Foks w Muzeum Okręgowym w Zielonej Górze/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1; s.57-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kołodziejska, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Kołodziejska W Y S T A W A W Y C I N A N E K Ł O W I C K I C H ZOFII FOKS W M U Z E U M O K R Ę G O W Y M W Z I E L O N E J G Ó R Z E W czerwcu 1963 r. Dział Etnograficzny Muzeum O k r ę g o w e g o w Zielonej Górze p r z y g o t o w a ł w y s t a w ę wycinanek ł o w i c k i c h Z o f i i Foks, z a m i e s z k a ł e j obecnie we w s i C h w a l i m , pow. S u l e c h ó w . Jest to druga z kolei wystawa p o ś w i ę c o n a kulturze ludowej l u d n o ś c i p r z y ­ b y ł e j po I I wojnie ś w i a t o w e j na teren w o j e w ó d z t w a zielonogórskiego. * Znaczenie tej ekspozycji polega przede wszystkim na t y m , że prezentuje ona t w ó r c z o ś ć a r t y s t y c z n ą p o w s t a ł ą z dala od rodzimego o ś r o d k a , twórczość w y c i n a n k a r k i p r z e b y w a j ą c e j już o s i e m n a ś c i e lat na „ n o w y c h ziemiach", w ś r o d o w i s k u , k t ó r e w prze­ w a ż a j ą c e j części s k ł a d a się z p r z y b y s z ó w z r ó ż n y c h stron Polski. Na wystawie przedstawiono t r z y rodzaje w y c i n a ­ nek: kodry, w s t ą ż k i i gwiazdy (ogółem 107 wycinanek). Poszczególne t y p y wycinanek umieszczono w oddziel­ nych salach. W m i a r ę możności starano się na plan pierwszy w y s u n ą ć prace p o s i a d a j ą c e cechy d a w n y c h wycinanek ł o w i c k i c h . N i e m o ż n a b y ł o b o w i e m ułożyć wycinanek w p o r z ą d k u chronologicznym, p o n i e w a ż wszy­ stkie p o w s t a ł y w ciągu d w ó c h lat. N i e k t ó r e z nich n a w i ą z u j ą do dawnych wycinanek łowickich, inne czer­ pią m o t y w y ze w s p ó ł c z e s n y c h makatek, o b r a z k ó w , a nawet z i l u s t r o w a n y c h czasopism. Czynnikiem w p ł y ­ w a j ą c y m n i e w ą t p l i w i e ujemnie na t ę t w ó r c z o ś ć jest fakt, że Zofia Foks w y k o n u j e swe prace już t y l k o dla muzeum i obawia się, czy „ b ę d ą się p o d o b a ł y " . P r o ­ wadzi to do zaniechania dawnych tradycyjnych f o r m * Pierwsza w y s t a w a p o ś w i ę c o n a kulturze przesied­ l e ń c ó w m i a ł a miejsce w czerwcu 1962 r. Eksponowano na niej u b i o r y i t k a n i n y ludowe w o j e w ó d z t w a zielono­ górskiego. 11. 1. „Kodra", i 38 X 86 cm. Wyk. Zofia Foks. Chwalim, i „ u n o w o c z e ś n i e n i a " ich przez korzystanie z w z o r ó w zaobserwowanych na wyrobach fabrycznych. Pod w z g l ę d e m kolorystycznym w y c i n a n k i te są dość ubogie. N i e m o ż n o ś ć zakupienia p a p i e r ó w o rozległej gamie k o l o r ó w sprawia, że w y c i n a n k i komponowane są z 6—8 barw. W y c i n a n k a r k a u s k a r ż a się na m a ł ą ilość r o d z a j ó w kolorowych p a p i e r ó w a nawet na zu­ p e ł n y ich brak. Wycina w i ę c z tych p a p i e r ó w , jakie są w s p r z e d a ż y , choć często od razu k r y t y k u j e swoje w y t w o r y m ó w i ą c , że powinno się d o d a ć jeszcze takie czy inne kolory. Zofia Foks, z domu Kochanek, u r o d z i ł a się w 1901 r. we wsi Duplice Duże, pow. Łowicz, gdzie p r z e b y w a ł a do 1916 r. S t a m t ą d p r z e p r o w a d z i ł a się do Z ł a k o w a K o ś ­ cielnego. Od 1926 r. m i e s z k a ł a we wsi Mastki, s k ą d p r z y b y ł a w 1945 r. do Chwalimia, pow. S u l e c h ó w . Pierwsze w y c i n a n k i zaczęła w y k o n y w a ć m a j ą c 18 lat. R o b i ł a je g ł ó w n i e na w ł a s n y u ż y t e k , ewentualnie sprze­ d a w a ł a s ą s i a d o m ze swej w s i . U m i e j ę t n o ś ć t ę p r z e j ę ł a od swej m a t k i ' M a r i i Kochanek. Z a n i e c h a ł a tego zajęcia ok. 1930 r., m i e s z k a j ą c jeszcze w Ł o w i c k i e m , kiedy po w y j ś c i u za m ą ż zajęta b y ł a sprawami gospodarskimi. Obecnie, po przeszło trzydziestoletniej przerwie, pod­ jęła na nowo s w ą d z i a ł a l n o ś ć w y c i n a n k a r s k ą , propo­ n u j ą c sama, że w y k o n a w y c i n a n k i dla M u z e u m O k r ę ­ gowego w Zielonej Górze. Zrobienie pierwszych w y ­ cinanek po d ł u g o l e t n i e j przerwie s p r a w i a ł o jej w i ­ doczne t r u d n o ś c i . Dopiero po w y k o n a n i u pewnej ich ilości stwierdziła, ż e „ t e r a z się już w p r a w i ł a " , t w o r z ą c w y c i n a n k i nawet wtedy, gdy nie m i a ł a p e w n o ś c i , czy Muzeum je zakupi. Praca ta zaczęła s p r a w i a ć jej p r z y ­ j e m n o ś ć i c h ę t n i e p o ś w i ę c a ł a jej k a ż d ą chwilę, w o l n ą od zajęć gospodarskich. pow. Sulechów. 57 �Zofia Foks, Chwalim, 11. 2—4. „Kodry", 25 25 X 70 cm. II. 5—7. „Kodra", 55 X 92 cm. II. pow. Sulechów: X 70, 30 X 71, „Wstążki". II. S. 9, 10. „Gwiazdy". �9 10 Zofia Foks wykonuje trzy rodzaje w y c i n a n e k : kodry, w s t ą ż k i i gwiazdy. Pod w z g l ę d e m r o z m i a r ó w i k s z t a ł ­ t ó w w ś r ó d kodr m o ż n a w y r ó ż n i ć : m a ł e , z b l i ż o n e do kwadratu, kodry w kształcie wydłużonego prostokąta (te umieszczano w c h a ł u p i e na belkach stropowych) i wreszcie d u ż e , o w y m i a r a c h dość z r ó ż n i c o w a n y c h (mniej w i ę c e j : 40 X 60 cm, 50 X 70 cm, 60 X 100 cm). Tło kodr jest w p r z e w a ż a j ą c e j części b i a ł e , rzadziej szare, a zdarza się t e ż kolorowe — b r ą z o w e , r ó ż o w e , fioletowe. Tematyka k o d r jest bardzo urozmaicona. Przeważają k o d r y z przedstawieniami stylizowanych k w i a t ó w i liści ( i l . 3, 4). U k ł a d m o t y w ó w na kodrach jest n a s t ę p u j ą c y : 1) symetryczny w e d ł u g osi symetrii prze­ c h o d z ą c e j przez ś r o d e k kodry, 2) częściowo symetrycz­ ny — p o ś r o d k u t ł a k o d r y znajduje się u k ł a d k w i a t ó w i liści ułożonych niesymetrycznie, a po obu jego stro­ nach naklejono gałązki z k w i a t a m i — symetrycznie w z g l ę d e m siebie, 3) l u ź n o rzucone b u k i e t y k w i a t ó w . Rośliny w y s t ę p u j ą c e na kodrach s ą w zasadzie sty­ lizowane, lecz m o ż n a p o ś r ó d nich r o z p o z n a ć k w i a t y bzu, chabry, b r a t k i , korale j a r z ę b i n y , liście i owoce w i n n e j latorośli. W ujęciach m o t y w ó w r o ś l i n n y c h prze­ w a ż a j ą linie faliste, rzadko z d a r z a j ą się l i n i e proste. Nieliczne są k o d r y z w y o b r a ż e n i a m i z w i e r z ą t . K o m ­ pozycja tych kodr polega na umieszczeniu przedsta­ wienia zwierzęcia p o ś r o d k u t ł a w y c i n a n k i . M o t y w o m zoomorficznym t o w a r z y s z ą m o t y w y r o ś l i n n e . O d r ę b n ą g r u p ę s t a n o w i ą k o d r y z przedstawieniami postaci ludz­ kich, pojedynczych l u b w zespołach ( i l . 1 i 2). Postacie te b y w a j ą przedstawione też w scenach z życia wsi (orka, p r z ę d z e n i e l n u na k o ł o w r o t k u , wesele). Ubrane są w ubiory ł o w i c k i e . Przedstawione s ą statycznie l u b w r u c h u (np. para t a ń c z ą c a na weselu). Na szczególną u w a g ę z a s ł u g u j e k o d r a p r z e d s t a w i a j ą c a postacie ludz­ kie (trzy kobiety i trzech m ę ż c z y z n ustawionych na przemian), k t ó r y c h ubiory wykonane są plastycznie: w e ł niaki z kolorowych p a p i e r ó w u k ł a d a n e są w sterczące fałdy, bufiaste r ę k a w y koszul z b i a ł e j b i b u ł k i , m a r ­ szczonej przy r a m i e n i u i przy d ł o n i . T w a r z e postaci narysowane są ł ó w k i e m ( i l . 1). Fot.: Tamara D r u g ą g r u p ę wycinanek Z o f i i Foks s t a n o w i ą w s t ą ż ­ k i ( i l . 5—7). Są to pary zwierciadlano podobnych w y ­ cinanek, k t ó r y c h z w i e ń c z e n i e m jest k ó ł k o papieru z na­ klejonymi na nie k r ę g a m i p a s k ó w z k o l o r o w y c h pa­ p i e r ó w . Zofia Foks nazywa te z w i e ń c z e n i a „ g e o r g i n i a m i " . Długość w s t ą ż e k w a h a się w granicach od 40 do 46 cm, szerokość od 14 do 15 cm. Ś r e d n i c a „ g e o r g i n i i " wynosi najczęściej 13 do 14 cm, w y j ą t k o w o — 18 cm. Tło t y c h wycinanek jest b i a ł e , jasnoszare l u b rzadziej kolorowe — czerwone, r ó ż o w e , fioletowe, b r ą z o w e . Z a ­ kończenie wstążek stanowią frędzle wycięte z różno­ kolorowych p a p i e r ó w . Na w s t ą ż k a c h w y s t ę p u j ą t y l k o m o t y w y r o ś l i n n e , stylizowane k w i a t y i liście, w u k ł a ­ dzie symetrycznym, w k t ó r y m oś symetrii przechodzi m i ę d z y w s t ą ż k a m i . Na poszczególnych w s t ą ż k a c h m o ­ t y w y komponowane są rozmaicie: 1) jedna g a ł ą z k a z liśćmi i k w i a t a m i (w t y m jeden k w i a t znacznie w i ę k ­ szy od pozostałych), 2) k w i a t umieszczony w p o ł o w i e wysokości w s t ą ż k i , nad n i m i pod n i m — w i ą z a n k i k w i a t ó w i liści, 3) dwa u k ł a d y k w i a t ó w i liści nie z w i ą z a n e ze sobą, 4) gałązki z d r o b n y m i liśćmi i k w i a ­ t a m i w i j ą c e się od d o ł u k u górze. I n t e r e s u j ą c y jest m o t y w doniczki p o j a w i a j ą c y się j a k o podstawa, z k t ó ­ rej wyrasta g a ł ą z k a ( i l . 7). Trzecią g r u p ę wycinanek Zofii Foks s t a n o w i ą gwiaz­ dy ( i l . 9 i 10). Są to k ó ł k a o ś r e d n i c y 22 do 24 cm, w y ­ cięte z b i a ł e g o lub szarego papieru. Brzegi k ó ł k a są g ł a d k i e l u b w y c i ę t e w z ą b k i ; niekiedy ząbki są tak duże, że całość sprawia w r a ż e n i e raczej gwiazdy w i e loramiennej niż koła. Na gwiazdach w y s t ę p u j ą m o t y w y r o ś l i n n e i geometryczne. Te ostatnie umieszczane są przy brzegu w y c i n a n k i i o k a l a j ą jej w n ę t r z e . M o t y w y rozmieszczone są na tle w y c i n a n k i rozmaicie: 1) w e d ł u g symetrii osiowej, k t ó r e j oś przebiega przez ś r o d e k gwiazdy, 2) p r o m i e n i ś c i e , 3) w u k ł a d z i e kół w s p ó ł ś r o d kowych i wreszcie 4) rozrzucone l u ź n o na tle w y c i ­ nanki. Ten t y p wycinanek zamyka ekspozycję twórczości artystycznej Zofii Foks. Roszak, poświęconą � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9306d4450bc35e350b41be24cc3f0268.pdf d709b2bb9622fca7957d34d76325e405 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5838 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5434 Title A name given to the resource Występowanie "prządek"/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.124 (mapa nr 17) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 17. W y s t ę p o w a n i e „prządek" Oprac. A n n a Drożdż Kier. nauk. Z y g m u n t Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Wjakiego typu pracach związanych z uprawą lnu lub konopi pomoc jest udzielana? (siew, pielenie, rwanie główek, międlenie, przędzenie)? Objaśnienie znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/402cc4cbe89d44fee04108d08ecd739b.pdf e1787e34ebb41f5cb86da7adfb69dadd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5764 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne miary - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5362 Title A name given to the resource Występowanie miary piędziowej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.299 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 2 . Występowanie miary piędziowej Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak mierzyli i co na piędź? Objaśnienia znaków: 1 — miara piędziowa była znana; 2 — brak tradycji; 3 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bedff8d5d4731d642f553dca8725bfe2.pdf ef993b5fc5a1338201b6971092e254c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3349 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3138 Title A name given to the resource Wytwórcy ludowi między własnym środowiskiem a "Cepelią" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.9-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria Woźniak WYTWÓRCY L U D O W I MIĘDZY WŁASNYM ŚRODOWISKIEM A „CEPELIĄ" Od kilku l a t Ośrodek Badawczo-Rozwojowy „Cepelia" p r o w a d z i n a zlecenie Związku „ C e p e l i a " b a d a n i a terenowe na colu analizę s t a n u wytwórczości regionalnej w w t y m także w środowiskach wytwórczych, zarówno mające wytłumaczeniem ,.Cepelii", 1980—81 twórozych przeprowadzono „Cepelii" w badania kilkunastu sondażowe, wiska do wyrobów w y k o n y w a n y c h n a potrzeby gustów i upodobań kwestionariuszu do estetycznych badań znalazły „Cepełii", jest duża, t e r a z o d października (1980) wsi. W się szczegółowe pytania własnego zajęcia, nowego wzornictwa, udział i n w e n c j i twórczej perspektywy w ś r e d n i o 9 5 0 z l , j a k się w y r o b i n o r m ę t o d o c h o d z i 1 5 % , t o obrus wychodzi dalszego rozwoju sztuki test z ilustracjami, m a ­ jący m . i n . n a c e l u określenie gustów e s t e t y c z n y c h rów. informato­ 1 pilnować gospo­ d a r s t w a . B o więcej b y m straciła w g o s p o d a r s t w i e j a k jest niż n a tym Wiele Prócz kwestionariusza zastosowano przeprowadzano na Kurpiach, w Łowickiem 1 ośrodkach g a r n c a r s k i c h w Ł ą ż k u i M e d y n i . gospodarstwo, t o trzeba z a r o b i ł a " . (3) osób n i e w y r a b i a sobie karty chałupniczej, l u b z niej r e z y g n u j e , b o miesięczna n o r m a nakłada n a n i e z b y t duży obowią­ zek nawet jeśli o d b y w a ubezpieczenia Wywiady premia 1030 zł, a j a k się n i e w y r o b i t o 6 0 0 z l (...). J a k k t o ś p i l n u j e t y l k o h a f t u , t o m o ż n a z a r o b i ć , ale powstawaniu ludowej i t p . 2000 z l . R o d z i n a w y ł ą c z n i e h a f t e m . J a k s i ę n i e z d ą ż y , n o t o się t r a c i . O b r u s 0 początki twórczości, w a r u n k i współpracy z „Cepelią", stosunek do mowa. n o r m ę . N o r m ę w y r o b i ć m o ż n a t y l k o w t e d y , j e ś l i się z a j m u j e zba­ współczesnej t u przyczyna p o m a g a m i w y r o b i ć n o r m ę (...). W z i m i e u d a j e się w y r o b i ć założeniem było określenie s t o s u n k u w y t w ó r c ó w c e p e l i o w s k i c h i i c h środo­ danie choć samo. Lubię robić t e n s a m wzór, b o szybciej idzie. N o r m a ośrodkach w y - których inwencji twórczej, „ J a k mają z a m ó w i e n i e n a o b r u s y t o i p ó l r o k u r o b i się t o związanych j a k i n i e związanych z tą instytucją. W r a m a c h t y c h p r a o w l a ­ tach braku t k w i w a u t o r s t w i e w z o r ó w , o c z y m będzie jeszcze i renty, się t o k o s z t e m zasiłku utraty rodzinnego uprawnień d o d l a dzieci. Jedna z i n f o r m a t o r e k zwracała uwagę n a f a k t , że g d y b y normy elastyczniej miesiące) t o rozmieszczane w czasie (np. na trzy były b y ł o b y łatwiej j e zrealizować, g d y ż zajęcia chałupnicze w m n i e j ­ szym P r a c o w n i k czy twórca? s t o p n i u kolidowałyby O Najczęstszym m o t y w e m rozpoczęcia współpracy z „ C e p e l i ą " była p o t r z e b a z a r o b k u . Przywiązanie d o rękodzieła b y w a różne: znani twórcy pracy, l u d o w i najczęściej natomiast chałupnicy, n i e wyobrażają wykonujący sobie haft czy często twierdzą, że t r z y m a i c h p r z y t e j p r a c y b r a k wyboru zajęcia przywiązane l u b brak innych umiejętności. d o swojego rękodzieła stwierdzają innej tkaniny możliwości Nawet osoby zdecydowanie: „ J a k b y n i e płacili z a t o , t o n a p e w n o b y ustało. D l a siebie ludzie tego (w t y m w y p a d k u wycinanek) n i e robią, b o i n n e ś c i a n y t e r a z są. A t o i d z i e t a k g d z i e ś p o c z t y , s t o ł ó w k i , tam różne państwowe instytucje są u d e k o r o w a n e (...) g d y b y t a m n i e szło, t o w ą t p i ę c z y coś b y o c a l a ł o " . Najczęściej wygoda dzieci. podkreślana jest w wypowiedziach informatorów łączenia p r a c y chałupniczej z w y c h o w y w a n i e m Często w t y m okresie współpracę, szukając młode kontaktu kobiety małych decydują się n a ze s p ó ł d z i e l n i ą p r z e z o s o b y j u ż współpracujące. oharakterze decydują na także i z pracami motywacjach warunki bytowe K u r p i a c h n p . każda gospodarczymi. z „Cepelią'' w poszczególnych regionach, możliwość współpracy zarobku nadprogramowego j e s t w y k o r z y s t y w a n a i stąd w y t w ó r c y często narzekają małe zamówienia (np. wycinanek). Kierownictwo n a zbyt spółdzielni tłumacząc się s ł a b y m z b y t e m , r e g u l u j e n a p ł y w w y r o b ó w , wiająo j e co d r u g i miesiąc, żeby „każdemu t a k ż e , częściej niż w i n n y c h r e g i o n a c h zama- dać z a r o b i ć " . T u zdarzają się p r z y p a d k i zawiści w s t o s u n k u d o i n n y c h osób, pomówienia o k u m o t e r s t w o . W Łowickiem z k o l e i , p r a c a nakładcza często t r a k t o w a n a j e s t s e z o n o w o , t z n . d o p ó k i są m a ł e d z i e c i , w y m a g a j ą c e wania w domu, potem odchodzi g o s p o d a r s k i c h , k t ó r e dają się d o p r a c większe d o c h o d y . przeby­ warzywniczych, I n n a sytuacja jest w ośrodkach g a r n c a r s k i c h w Ł ą ż k u i M e d y n i . Ośrodek w Ł ą ż k u , liczący p r z e d wojną 36 g a r n c a r z y , obecnie m a i c h 12. N i e wszysoy garnoarze pracujący w Ł ą ż k u nałożą d o spółdzielni. K i l k u z n i c h odeszło p o rozwiązaniu spółdzielni w Janowie w 1962 r o k u i n i e k o n i e c z n i e zyskało n a t y m f i n a n s o w o , ale d o spółdzielni n i e ohcą p o w r ó o i ć . S p r a w a d o dziś n u r t u j e ś r o d o w i s k o i j e s t a k t u a l n a W ś r ó d osób, z k t ó r y m i p r z e p r o w a d z a n o w y w i a d y , żadna n i e także d l a garncarzy, którzy pozostali członkami „Cepelii": była p r z y u c z o n a d o z a w o d u w spółdzielni. Z rozmów n a t o m i a s t „Jeszcze „Cepelia" była w L u b l i n i e j a k m y zawiązywali wynikało, spółdzielnię. T o m ó w i l i : artyści, artyści l u d o w i ! Przyszło większe, że umiejętności informatorów niż i c h w y k o r z y s t y w a n i e z tkaczek z Surowego w przez przeszłości spółdzielnię. były Jedna teraz szukać, j a k j a d o t e j e m e r y t u r y potrzebuję, żeby w młodości tkała „ k a m e l ę , w cztery cepy, wcześniej pójść, t o n i e m a n i k t ó r e g o . W L u b l i n i e , w „ C e p e ­ d y w a n y w k w i a t k i w o s i e m c e p ó w " a d l a „ C e p e l i i " robiła szma- l i i " mają cały s u f i t w y ł o ż o n y m o i m i g a r n k a m i , a w papie­ c i a k i ; o s t a t n i o p o m a g a s y n o w i pleść m a t y słomiane. N i e nauczyła n i k o g o w y k o n y w a n i a t k a n i n . W y c i n a n k a r k i , wspominając dawniejsze wzory wymieniają tyczne, rodzajowe, drzwiami podobne k o n i e z bryczką r a c h n i e i s t n i e j e człowiek... 11 l a t pracowałem w J a n o w i e swoje w l a t a c h 1 9 5 1 — 1 9 6 2 . Ośmiu najlepszych g a r n c a r z y wiele i c h rodzajów, w t y m t e m a ­ do spotykanych w muzeach: (...) n a ścianach l e l u j e prze­ nieśli d o Leżajska. A p a p i e r y zginęły i t e l a t a n i e liczą się „nad do e m e r y t u r y . N a w e t (1)", „przy s p r a w a sądowa była i n i c n i e udało się z a ł a t w i ć . " ( 5 ) ołtarzykach aniołki i krzyż... I p a w i e robiłam, jeszcze d o W a r ­ szawy" miary ( 2 ) . D l a spółdzielni w y c i n a n k a r k i robią i rodzaje, specjalizując się z a z w y c z a j w określone w y ­ W k i l k u jeszcze w y w i a d a c h z g a r n c a r z a m i w różnych ośrod­ powtarzających k a c h ( M e d y n i a , Ł ą ż e k , B o l i m ó w ) p o w t a r z a się ż a l i z n i e c h ę o e n i e za z b y t f o r m a l i s t y c z n e t r a k t o w a n i e d o r o b k u z a w o d o w e g o , p r z y się t y p a c h . Niopełne (a szczególnie wyrobienia i wykorzystanie premię. w hafcie) normy umiejętnośoi wiąże miesięcznej, Konieczność w wielu się z a z w y c z a j z warunkującej wyrobienia normy jest dziedzinach koniecznością ubezpieczenie tak trudnych współpracujący warunków warunkach pracy. Wszyscy garncarze, z „ C e p e l i ą " j a k i i n n i podkreślają pracy i stosunkowo niskie zarówno szkodliwość zarobki: najczęstszym , . D a w n i e j się n a w o t p o l e w y t ł u k ł o . . . T e r a z b y n i k t t e g o n i e u s p r a w i e d l i w i e n i e m uproszczeń i u j e d n o l i c e n i a w z o r ó w , a takŻ9 choiał r o b i ć ; g d z i e m ł o d e g o człowieka w z i ą ć , ż e b y o n t o 9 �II. 1. W y c i n a n k a wielobarwna, chciał tłuc i t a k p r a c o w a ć , r / . u o i l b y t o w c h o r o b ę i poszedł o d t e g o (...) Niechby i T u z a r o b i 7 — 8 t y s . miesięcznie z 10 t y s . w y s z ł o , pracują. T r z e b a ale i żona produkcji. i dzieci, To nie jest zla rzecz (garncarstwo) tylko to uehlapanie w stale. Niecb na gurncarzy Bo to wszystko ośrodek w wodzie, długo nie ręce stale będzie. Bo wodzie jakie blade w- w o d z i e t u zarobi fi—7 nienajlepsze wywołują prestiżu, s t o s u n k i z ..Cepelią", u garncarzy przekonanie, ani perspektyw b r a k bodźców że ich zawód jest od Na konieczność zbyt zwracały n i e wiedziała c z y spółdzielnia o r g a n i z u j e jakieś k o n k u r s y , w k t ó ­ do pracy nie m a a n i współpracy: dostawcy zlecone przez spółdzielnię. P r a w d o p o d o b n i e p r a k t y k a t a w i ą ż e się z b r a k i e m w i a r y w „ u t r z y ­ się j e d n a k , ż e p r z e z wzoru k w a l i f i k a c y j n y c h , stąd n i e p r ó b o w a ł a p r z e d s t a w i ć s w o i c h w z o r ó w , r y c h mogłaby wziąć udział z własnymi pomysłami, n i e k o n t a k t o ­ wała się z nadzorem Konkretnym etnograficznym kontaktem ze w sprawach spółdzielnią wzornictwa. pozostaje kontrola r y z u j ą i n f o r m a t o r k i s w o j e s t o s u n k i ze s p ó ł d z i e l n i ą , c o n i e o z n a c z a , że t e n k o n t a k t n i c i s t n i e j e , l e c z p r a w d o p o d o b n i e n i e j e s t n a l e ż y c i e uświadomiony Wydaje odtwarzania Ten nim m a n i e czystości s t y l u r e g i o n a l n e g o " dokładnego jakości i o d b i o r u surowców oraz wypłata należności. T a k c h a r a k t e ­ formy wzory miało w z o r n i c t w a , c z y też własno p o m y s ł y : „ P a n i , n i e w o l n o n a m n i c natomiast mają zza g r a n i c y , t o n i e j e d n o k r o t n i e uwagę h a f c i a r k i i t k a c z k i , p y t a n e o urozmaicenie do s k u p u wykonują w y r o b y według własnych wzorów, chałupniey najczęściej ludzie Łowickiej". tysięcy, (...) rozwoju. za.zwyczaj bo to przyjeżdżali z m i e n i a ć ! " Większość nie zdawała sobie s p r a w y z i s t n i e n i a k o m i s j i A u t o r s t w o wzorów- w y r o b ó w p r o d u k o w a n y c h d l a . . C e p e l i i " uzależnione robić, ze „ S z t u k i są. a p ó j d z i e d o h u t y i z a r o b i 12 t y s i ę c y s a m b e z r o d z i n y . " (o) Te być wszysey p a l i ć c z t e r d z i e ś c i p a r ę g o d z i n (...) pan popatrzy naszych łowickie przez wiejskich formalne wytwórców. traktowanie wzor­ można przez wytwórców wykorzystaniem Z można wśród asortyment którzy nie wiedzą, czego po spotkać się oczekiwać. tkaczek, i zalecana i n w e n c j i twórczej choć zazwyczaj częściej ogranicza je określony kolorystyka: n i c t w a z a t r a c a się n o w e w a r t o ś c i , m o ż l i w o ś c i u j a w n i e n i a i n w e n c j i „ T o wszystko twórczej. T a k p r z y n a j m n i e j można wnioskować z rozmów z w y ­ D a w a l i w-ełny, j a k i e b y ł y w e ł n y , z t e g o się r o b i ł o . . . twórcami, częściej m i a ł y p o m a r a ń c z i c z e r w o n y i z i e l o n y , c z a s e m n i e ­ będących połączonych z obserwacją częstej k o p a l n i ą i c h wcześniejszych prac, wzorów. „ P r z e d przystąpieniem moja moda. W „Sztuce" nie dawali mody. Naj­ b i e s k i , a l e m a ł o . I t o się ł ą c z y ł o : z i e l o n a z p o m a r a ń c z e m , do spółdzielni haftowałam korali­ czarne z c z e r w o n y m , zielonym,. Te zestawy impasowały, b o robilo(...) t o t a k i e d a w n o z e s t a w y , bo teraz... j a k b y była s i w a z czer­ J a k zaczęłam jeździć do ,. S z t u k i Ł o w i c k i e j " t o n a początku woną t o p o m o j e m u b y było ładniejsze. A l e p o j e i c h t o k a m i na, a k s a m i c i e i m u l i n ą , z g ł o w y się w s z y s t k o robila,m to już swoje wzory założyli tę i więcej, a później i dostawałam wolno do maja. (chałupniczą) A od maja więcej s p r o w a d z i ł i p a n i ą , co już r o b i wzory gotowe. Wzory są na papierze do t r o c h ę się n u d z i r o b i ć j e d e n w z ó r , m a się c h ę ć coś o d m i e n i ć . nie stycznia i t a k już wzory k a l k o w a n i a (...) od kartę Niektóre t o można n a m nie, z m i e n i a ć " , b y odmienić, ale (o) ... t a k i e . . . c z y s t o podobały to łowickie. T a k i c h nio dawali. Ja takie odcieni j a k mnie kraty t o r o b i ł a m w w o j n ę , t y l k o że d r o b n i e j s z e . " się siwo-czerwone (6) O c h a r a k t e r z e w y r o b ó w często d e c y d u j e także wielkość i r o d z a j za­ mówienia : „Spółdzielnia i zamawiając wielkość. B r i s t o l wycinanki określa do n a k l e j a n i a jest j e d n a k o w y . kształt Mówią I n f o r m a t o r k a brała udział w k i l k u w y s t a w a c h ( g d z i e pokazywała, ta,k. j a k jest swoje wzor\ ) i w k i e r m a s z a c h , o r g a n i z o w a n y c h przez spółdzielnię, lego i l e u ' o , j a к jest z a m ó w i e n i e . P t a k i , k o g u t y , t o n a n i e na mus zrobi 10 których haftowała wzory zc spóklziehii; „nie wolno by-lo zapotrzebowanie: s t o duż\-ch p t a k ó w , sto f o r m a , b o w s z y s t k i e k o g u t y j a k s t o , t o muszą �I być n a j e d e n r o z m i a r i n i e m a c u d ó w ! B o w s z y s t k i e i d ą jeden rozmiar. Wyrysować trzeba formy, wyciąć, przy­ czepić s z p i l k a m i d o p a p i e r u i w y c i ą ć ' ' (1) „ N i e r a z , j a k i m się w z ó r s p o d o b a t o chcą dużo t e g o . O , i l e ! O . k o c h a n a ! N i e r a z j a k się t o j e d n o i t o s a m o r o b i , t o t r z e b a o d r y s o w ^ ć , b o n i e r a z się p o m y l i , z a p o m n i się i t r z a p ó ź i i c j rymować, ż e b y t a k i e s a m o b y ł o d o b r e , t a s a m a wielkość... Ale n a j ­ l e p i e j i d z i e t a r o b o t a , j a k się r o b i t a k o d n ; z u . A j a k t o s a m o , t o t a k j a k f a b r y c z n e , t o z b r z y d n i e i j u ż się p ó ź n i e j chęci n i e m a . " (4) Trzeba p o d k r e ś l i ć , ż e w t y c h w y p a d k a c h , k i e d y jest !.l;,dzioj y większy n a c i s k n a p o b u d z e n i e i n w e n c j i twórczej, działanie t a k i e j e s t p r z y j m o w a n e z z a d o w o l e n i e m p r z e z ivyt\vóvi:ó\v i jest ź^ódk-in s a t y s f a k c j i i d u m y z własnych osiągnięć t w órezyeh : ,,Mody wymyślam sama(...) m n i e t o zawsze pochwalili. Robiło n a s cztery(...) t o m n i e najlepiej o h w : J i h , że n a j ­ ładniejszy t o w a r r o b i ę , najlepiej odrzucali, ... z n a c z y , było kilka żo jakoś domodzony. dobrze Nigdy nie robię" (0), „Nas w t e j „ K u r p i a n e e " , n o i n i e było chętnych, ż e b y t o k t ó r a w z i ę ł a . B y l t a k i p r e z e s Ś l ą z a k ( t o był b a r d z o d o b r y człowiek i wszyscy I p o n i m płukali j a k odchodził). m ó w i ł : która z pań weźmie pierwszy i ze s w e j głowy zrobi to r a z . A j a miałam chore dziecko. A l e o n prosił: P a n i t o w e ź m i e , p a n i t o n a p e w n o z r o b i . N o i j a (...) z r o b i ­ ł a m t e c h u s t k i . Z a n i o s ł a m t o i n i e m ó g ł m i się z a t o c h u s t k i wydziękować. N o i później I tam „Kurpiance"... D u ż o w za t o zostałam te chustki dalej... i twórcą jest mogą wymyśliłam i i wszystkie i chustki s t a r a m się c o r a z wykonanych mają prostu t y l k o dwie. Ale j a n i c być... Ja wtedy robiłam... Tale to zostałam wzory (twórcą) dalej, żeby t o było j a k najwięcej t e j roboty i j a k najlepsza." Reasumując — wszystkie po n a w s i chytrośoi, za­ zdroszczą, b o nas (twórców) jest chytruję, robiły ludowym (7) n a o s t a t e c z n y k s z t a ł t i c h a r a k t e r wyrobów, przez wytwórcę dla ,,Cepelii" zasadniczy wpływ takie czynniki j a k : 1 A u t o r s t w o wzorów strzeganie 2 Brak i mniej l u b bardziej wierności czasu rygorystyczne prze­ wzornictwa; n a projektowanie ze względu na konieczność w y k o n a n i a n o r m y (potrącenia p r e m i i ) ; 3 Istnienie l u b b r a k bodźców do wykazywania i n w e n c j i twór­ czej; 4 Określone w zamówieniach rodzaje, ilość i wielkość wyro­ bów; 5 Rodzaj surowców. C z y n n i k i t e w sumie wpływają n i e k o r z y s t n i e n a możliwości r o z w o j u w y t w ó r c z o ś c i w i e j s k i e j w r a m a c h „ C e p e l i i " , zniekształca­ jąc j e j r z e c z y w i s t y Wydawać obraz. b y się m o g ł o , ż e s k u t e c z n y m r o z w i ą z a n i e m p r o b l e m u jest udział w k o n k u r s a c h , o r g a n i z o w a n y c h przez tego różne i n s t y t u c j o z udziałem „ C e p e l i i " . Jest t o j e d n a k , j a k potwierdziły także i n n e źródła i obserwacje, rozwiązanie połowiczne i dające z b y t małe e f e k t y w porównaniu z wysiłkiem i nakładami n a t e n co! poniesionymi. „Artystyczne Pomijam 2 Rękodzieło w t y m miejscu konkursy typu W s i " , których r e g u l a m i n n i e p r z e w i ­ d y w a ł udziału w s p ó ł p r a c o w n i k ó w „ C e p e l i i " (chociaż w p r a k t y c e czasem miało t o miejsce). Zazwyczaj wszystkie konkursy, czy t o t e m a t y c z n e , c z y r e g i o n a l n e o d b y w a ł y się z u d z i a ł e m „ C e p e l i i " , n i e m n i e j j e d n a k , p o r o z m o w a c h z w y t w ó r c a m i o d n o s i się wrażenie, że udział w produkcyjną. konkursach niewiele Wykonawcy prac ma wspólnego konkursowych, z praktyką często n a g r o d z o n y c h , „ n a codzień" wykonują t e same seryjne często p r o j e k t o w a n e rzystują w pełni przez efektów inne osoby. konkursów. Spółdzielnie Imprezy nawet wyroby, nie wyko­ konkursowe obejmują z b y t wąski krąg osób, najczęściej biorą w n i c h udział z n a n i już t w ó r c y , r e g u l a m i n y i r e k l a m a n i e docierają d o wszyst kich współpracowników Zbyt „Cepelii". m a ł o u w a g i p r z y w i ą z u j e się d o k o n k u r s ó w n y c h spółdzielni, w których współpracownicy m o g l i b y wewnętrz­ zaprezen- cepełiowska 11 �towaó swoje •stare możliwości twórcze, pomysły a d a p t a c j i , wzory klimat z rodzinnych współzawodnictwa. i zachowaniach kufrów, Metoda stwarzając t a , sądząc informatorów, może dać dobre odświeżyć jednocześnie po reakcjach wytwórców wyroby, czy jest bezpośredni kontakt — a ich wykonawcami. Komisje kwalifikacyjne — wyrażają między inwencji oceniającymi docierają wobec ocen do wykonawców. wykonawcy Konieczność przyczyniłaby się rzadko uzasadnienia do wyrobów barwach o t y l e i s t o t n e , że t r a d y c y j n y ludowego był w bezpośrednim wytwórca wiejski odbiorca kontakcie pracuje treści zupełnie kilka i kierownictwa zdobienie punkty wyrobów odniesienia czuje n i e p o d o b a ł się stonowanych, ,,za.mazany", „zajęco ciemnych kolory"). w formie, mało realistyczne uznania wśród mieszkańców l a t t e m u zrezygnował Głogow­ ze w s p ó ł p r a c y z „Ce­ środowiska „Cepelii": ś r o d o w i s k u , k t ó r e g o o p i n i e i g u s t y są m u z n a n e , a l e rozbieżne o przykładem rozbieżności gustów środowis­ „Wprowadziłem w swoim mając powodzeniem p e l i ą " , o r a z r e a k c j a n a jego działalność m i e j s c o w e g o komplety że gobelin n i e znajdują Najjaskrawszym nadal zagubiony, j a k b y zawieszony skomplikowanym k o w y c h jest wypowiedź jednego z garncarzy z M e d y n i uznanie. „Cepelii", o wsi. wyrażał t a k z n a c z n i e różnią się o d gustów o b e c n y c h o d b i o r c ó w dywany Przedmioty sztuki schematyczne w dokonywał n a miejscu w y b o r u , krytykował l u b Obecnie albo artystyczny („zapa,prałki", skiej, który rękodzieła z wykonawcą, zdecydowanie oceny zobiektywizowania wyrobów. Jest t o zagadnienie kolorów) w t e ś c i e d o t y c z a c j ' m t k a c t w a c i e s z y ł się k i l i m „ d w o r s k i " w k o l o ­ Czy t o k o n k u r s o w e , różne u w a g i k r y t y c z n e , p r z y j ­ mując l u b odrzucając wzór. O p i n i e t e i i c h u z a s a d n i e n i e (12—14 w z o r z e : w prątki l u b dwuosnowowe. Największym r o w e k w i a t y i d y w a n białostocki d w u o s n o w o w y ; rezultaty. J e d n y m z Warunków k o n i e c z n y c h d l a p o b u d z e n i a pasiaki dużo nowych wzorów do „Cepelii" d o k a w y , d o wódki, talerze, k o g u t y rozmaite takie w p r o wadziłem... no, to „ C e p e l i i " , a t e r a z t o całkiem, i n n a , d r o g a . B o t a m t o się tylko w próżni. P r z y b i e r a t o oczywiście t a k i e t r a d y c y j n e , n a przykład — walczące, malowanie: do były ząbki, k r o p k i . . . N i e m o g ł e m t a k robić ( j a k chciałem) b o przeszka­ różne f o r m y . O d ciągłych poszukiwań, prób „przypodobania s i ę " d z a l i , g a d a l i , że t o n i e jest l u d o w e , t o n i e robić(...). N a nowemu odbiorcy przykład t e n w a z o n , miałem w K a z i m i e r z u . T o przyszedł twórczych, rów. do i ciągłych rozczarowań u jednostek bezmyślnego kopiowania bardziej powierzonych wzo­ jakiś p l a s t y k , t o kazał zdjąć i zabrać, n i c pokazywać, a l u d z i e t a k się z a c h w y c a l i ! J a t e g o n i e u z n a j ę . . . b o j a 3 u z n a j ę , ż e t o j e s t l u d o w e , c o k t o ś t a k i z r o b i , c o się n i e u c z y ł (...) Już koniec z „ C e p e l i ą " . Z a p i s a ł e m się d o r z e ­ m i e ś l n i k a . J u ż p o . . . a r t y ś c i e , j a k e m się w y p i s a ł z , , C e p e l i i " M o d a i u p o d o b a n i a środowiska w i e j s k i e g o a s t y l „ c e p e l i o w s k i " (...) B a r d z i e j się p o d o b a j ą n a w s i t e m o j e w y r o b y . U n i c h (garncarzy Truizmem jest twierdzenie, środowiska wiejskiego że upodobania r ó ż n i ą się z a s a d n i c z o odbioroów t z w . rękodzieła ludowego. W Tu o d gustów m i e j s k i c h współpracujących z „Cepelią") C h y b a się znudziło ( t a m t o ) , t o coś n o w e g o j e s t . . . N a w e t garncarze kupują u m n i e . B o t a m gdzieś jedzie, działaniu p r a k t y c z n y m n i e kupują. j a k ktoś jest t o t y l k o d o n a s przyjeżdża. estetyczne gdzieś n a wesele, j e d n a k , c z ę s t o n i e d o c e n i a s i ę t e g o f a k t u i s t ą d b i o r ą się r o z c z a r o ­ c z y jakiś p r e z e n t chce d a ć t o o n sam, k u p u j e . I n n i g a r n ­ w a n i a zarówno oceniających prace k o n k u r s o w e c z y n o w e carze wzor­ i n i c t w o , j a k i i c h autorów. Z a g a d n i e n i u t e m u , p o r u s z a n e m u już zresztą w l i t e r a t u r z e , poświęcone będzie odrębne opracowanie kupują robią (...) u rzemieślników w sklepie moje wyroby odbitki. Dobrze, żeby n i e zaginęły t e starożytne... T o są A n n y M i l e w s k i e j . T u chciałabym j e d y n i e zwrócić uwagę n a d w a bardzo zasadnicze stały, n i e r a z t a k i e z a k u r z o n o i n i k t się o t o n i e z a p y t a ł . c z y n n i k i , kształtujące charakter współczesnej w y ­ ładne wzory, n o ale... j a k robiłem dzbanki, to twórczości w i e j s k i e j i rzutujące n a s t o s u n e k środowiska w i e j s k i e ­ Dopiero go d o w y r o b ó w „ C e p e l i i " , a m i a n o w i c i e estetykę wiejską i m o - t e d z b a n y zabrał. Szukałem czegoś, ż e b y t o szło... T e r a z dę. jakiś o k u l i s t a przyjechał już i m i a s t o Przedmiot, Pomysł u w a ż a n y p r z e z m i e s z k a ń c ó w w s i za p i ę k n y , z a naszego d z i e ł o s z t u k i , p o w i n n y c e c h o w a ć : a) p r o c j ' z j a w y k o n a n i a , b ) r e a ­ „jego lizm, miejscowej a nawet n a t u r a l i z m , c) bogactwo kolorystyki. w y r ó b m u s i posiadać chociaż jedną z tych jest Ładny i cech. był n a tyle zdecydowanie kierownictwo spółdzielni. profilu I t a k do n ó w p o k i l k a s e t z ł o t y c h k a ż d y . W ślad z a k i e r o w n i c t w e m bądź z trudności ludo­ spółdzielni surowco­ pokoju, w y c h i t p . b ą d ź z chęci z a d o w o l e n i a n o w e g o o d b i o r c y . C h a r a k t e r y s ­ z t y c z n a jest wypowiedź jednej z w y c i n a n k a r e k łowickich: „Moje Bo dawniejsze t o więcej takie z haftowanych Czy ze s w o j e g o kwiatów, to wej jednostek, A później, j a k robiłam do „Sztuki może t o , że trzeba inne robić Łowickiej" wycinanki, podobne do może który udekorowali jego wnętrze związanych monstrualnymi wałka z t a k s i l n y m oddziaływaniem m o d y kwiat! już t a k podpatrzyłam garncarze, ceramik, w sprawach wazo­ nim żywych, środowisko­ n i e będzie walką z w i a t r a k a m i ? C z y należy hamować wisko zrozumiałam to za cenę odchodzenia l u b porzucania pokierować? Wyroby z „Cepelii" z a w o d u ? C z y też raczej D o zagadnienia t e g o jeszcze zja­ najzdolniejszych rozsądnie powrócę. rękodzielnicze n a w s i tracą s w e f u n k c j e użytkowo ale żeby n i e ż y w e były. Ż e t o łatwiej wycinać t a k i p o d o b n y i do ż y w e g o , a lepiej żeby n i e b y ł p o d o b n y . . . o, żeby wyciąć samą, co w środowisku m i e j s k i m , t z n . dekoracyjną i prestiżową. z p a p i e r u , a l e n i e t a k i j a k ż y w y . I m n i e j p r a c y i ładniej Można zaobserwować, że t e w y r o b y , które n i e zmieniły w y g l ą d a . T a k wystylizować... i t a k uprzytornniło b a n a w n i e w i e l k i m też s t o p n i u zmieniły f o r m y , n p . kosze, p o j e m n i k i , taką p o p r o s t u czystą łowicką może...". A d l a siebie: zaczynają chodniki pełnić w szmaciane, większej niektóre niż dotychczas rodzaje naczyń mierze przodmioty sobie i prestiżowe p o w i n n y odpowiadać k a n o n o m piękna jedną różę, drugą różę, t a k i e starodawne... T a k , że h a f t t o m u s i b y ć d o żywych kwiatów p o d o b n y " . (4). funkcjonującym kolorowej przede wszystkim n a w s i (precyzja, funkcji, funkcje dekoracyjne powszechnie skomplikowanie, kolor, natu­ ralizm) . Dążenie d o u r o z m a i c e n i a k o l o r y s t y k i p r z e j a w i a się w u p o d o ­ do pełniące rolę tę i t p . Natomiast „ t a k i sobie w z ó r w y r y s o w a ł a m n a chustkę. T a k umyśliłam m n i e się z d a j e , baniu pracą m y ś l a ł a m , ż e j a k się h a f t u j e , t o m i się z d a w a ł o , ż e t o j e s t to brygadzista do którego przychodzą kilka p r a c a m i . " (9) w y c i n a n k i r ó ż n i ł y się o d d z i s i e j s z y c h . j a k j a robiłam o d małych l a t , t a k sama (rozumu), poszedł zakupiono u niego dekoracji d l a początkowego w i e l u twórców spółdzielni od się n i e t y l k o o b c y , a l e wnętrz o k r e s u twórczości biura (8) chwytliwy, że: odbiegającymi c e r a m i k i zachwycają dopiero Dążenie d o osiągnięcia tego ideału piękna c h a r a k t e r y s t y c z n e w y c h . Późniejsze z m i a n y wypływają rzeźby, obrazów, „łowickich r n o d n y o h n p . n a K u r p i a c h . P r e f e r u j e się t u a l b o b a r d z o 12 i i wieś, t o o n i już t a k i o bierą". garncarza pracami nasze z Warszawy pasiaków" kolorowe Najistotniejszym jednak elemontem obyczaju, o akceptacji jakiegoś p r z e d m i o t u , jest moda. decydującym Chęć nadążenia za modą silniejsza jest o d osobistych gustów. Posiadanie tego �I I . 4 . Współczesne, a d a p t a c j a łowickiego haftu k o r a l i k a m i n a aksamicie co m o d n e , j e s t sprawą p r e s t i ż o w ą i n a w e t o b i e k t y w n a o c e n a n p . kupiła, d r u g a zobaczyła i już, żeby k o t e k b y ł ! J a k zoba­ jakiegoś czyła j e d n a u d r u g i e j t o w s z y s t k i e t o k o t k i ! A j a k znowuż elementu zostawieniu w w y s t r o j u wnętrza n i e decyduje m i e s z k a n i u jeżeli został uznany o jego p o ­ za niektóre brały niemodny. t u w y c i n a n k i ode mnie, ojej, to i mnie Doskonałą ilustracją t e g o z a g a d n i e n i a j e s t z a n o t o w a n a dyskusja Zosia zrób, i m n i e zrób! N o i znów kupowały, b o znowuż małżeństwa gustach: i m się t o j a k o ś z a c h ę c i ł o i t o t a k i j a k i ś u r o k . T a k a kurpiowskich wycinankarzy o modzie i chcą m i e ć p o d o b n i e . B o k i e d y ś t o n i e szło t e g o s p r z e d a ć , a t e r a z t o i l e się z r o b i , murowane, to w y r z u c a j ą n a b e r k . B o m a j ą n a t o . Spieniężyli się, d o r o b i l i się sprzeda. Mąż: N i e dlatego. Ci co wycinają G y b y ś miała pokój, t a k i e , o... n a p o k a z . przyjeżdżają. teraz Jak są. (...) jeden przewala N a pokaz t o są, j a k g o ś c i e J a k b y n i e płacili za t o , t o n a p e w n o ustało. D l a siebie l u d z i e tego n i e robią, b o i n n e Teraz segment, n a w s i ludzie by ściany t a k n i e upiększają. t o d r u g i jeszcze h y z i c j t a m szuka, Jedna zresztą t e szafy już jakoś inaczej, n i e t a k j a k d a w n i e j . . . pieniądze Łowickiego bardzo, bo d u m n a jest ja widzę.." z nowego bez w y b o r u , b o t a k i e były (4) regału w sklepie), bo j e s t t e r a z m e b l o w a n i e t r a d y c y j n e , b o l u d z i e w s t y d z ą się s t a r y c h mebli. Wymagania stawiane przez mieszkańców w s i p r z e d m i o t o m pełnić odzwierciedlenie Mąż: Słomy takiej nic m a ! segmenty, teraz n i k t j e j n i e z a r z u c i , że jest b i e d n a . Rzadkością, j a k m ó w i , mającym się w s t y d z ą ! te już wieś z a n i k a , b o d o m y urządzone, rządzą z mieszkanek (kupionego p o m i a s t a c h , t o n i e p o w i e s i k i e r c a , c o , będzie miał inaczej ? C h y b a młodzi Wypracują t o mają. Ż o n a : N o , n i e . W p r y w a t n y c h m i e s z k a n i a c h nie w i d z i a ł a m , tylko się, t o b y ś zrobiła. inaczej A teraz moda, Ż o n a : „ C z a s e m jeszcze l u d z i e mają upiększone, ale n i e t a k . funkcje dekoracyjne i prestiżowe znajdują w i c hstosunku do wyrobów „Cepelii". Z kry­ tycznymi uwagami l u d z i e b y znaleźli słomę! T o już w y c h o d z i z m o d y . A l e , malowana rzeźba, przepraszam! l u b niesolidnie w y k o n a n e t k a n i n y , i t o zarówno wśród mieszkań­ Żona: Żeby t o było t a k i e p o k u p n e , j a k te segmenty Była synowa ze Śląska, mówiła, to że t o k u r p i o w s k i e t a k i e t r a d y c y j n e r z e c z y t a k się t a m r o z p o w ­ szechniły, że p o p r o s t u t a k i e cóś m i e ć , to w s z y s c y ców w s i , j a k i s a m y c h przy­ c h o d z ą o g l ą d a ć i t o j e s t w i e l k i e c ó ś ! B o już i n n o r z e c z y spotykają surowe W sklepach się z a z w y c z a j meble, p r y m i t y w n a , nie­ schematyczny haft, proste, wytwórców. „Cepelii" kupuje się n i e k i e d y prezenty d l a k r e w n y c h zza granicy, n a i m i e n i n y — zazwyczaj n a r z u t y , h a f t y , nowoczesno mają, a tego n i c mają. T o w m i a s t a c h . U n a s najczęściej t e o s k o m p l i k o w a n y m w z o r z e , ł u b b a r d z o n a r a z i e n i e j e s t t a k p o w a ż a n a , , bo u n a s t o się j u ż p r z y - których n i e można zamówić n a miejscu. Żaden z t a r l o . " (1) n i e posiadał w d o m u p r z e d m i o t u z a k u p i o n e g o przez siebie w „ C e ­ I n n ą ilustracją m e c h a n i z m u f u n k c j o n o w a n i a m o d y wypowiedź jednej n a w s i jest „ t e r a z , j a k się Cofnąć 1 0 l a t t e m u , t o z a w s z e b y ł y Znaczy malowane w p e l i i " , choć o g ó l n i k o w o s t w i e r d z a l i , ż e o w s z e m , p o d o b a ł y i m się wyroby, z w y c i n a n k a r e k z łowickiego: desenie. m i e s z k a n i u i t e w y c i n a n k i jakoś kolorowe, informatorów ktoś chce u ale można samemu zrobić, albo „za drogie". mieć w d o m u nową tkaninę, z a m a w i a miejscowej tkaczki, z własnego surowca, ją Jeżeli zazwyczaj polegając na jej kotka kupić, guście w s p r a w i e d o b o r u k o l o r u i w z o r u , „ b o z r o b i taką j a k nasza przybić. B o t o chodził ktoś p o wsi, sprzedawał. Jedna tu moda im nie p a s o w a ł y . Tylko wolały jakiegoś jest". 13 �I I . 5. K o m p l e t Z uwagami d o a l k o h o l u , o r n a m e n t p l a s t y c z n y , w y s . b a ń k i 23 c m , w y k . J a n K o t , M e d y n i a woj. rzeszowskie krytycznymi spotykały się wyroby w Łowickiem, gdzie prestiżowy ('barakier wyrobów jest wyraźniej niają widoczny. np. lalki łowickie I n f o r m a t o r k i bardzo wykonano L a l k i w m i e s z k a n i u łowickim odgrywają oyjno-prestiżową. Większość dla poważną trudniejsze — oce­ na rzeźbach, na przez dzień go nie wykonał, trzeba Ale lalkę chcąc lepszą robotę zrobić, to czym drewno t y m najlepiej ją s a m a l u b z a m a w i a d l a n i e j u b r a n k o u m i e j s c o w y c h s p e c j a l i s t e k - twarde drewno, a rzeźby to z lipowego..." -tkaezek i hafciarek. stroju: Strój lalki musi i m szersza, być dokładną bardziej miniaturą rozłożysta spódnica, „Cepelii" wywiera silno piętno na wykonują wyroby, inne odpe- powiadające jest wyrażają swojo dzieł, nie współpracujący /. „ C e p e l i ą " otwarcie lokeow~ażonie dla, „ w y r o b n i k ó w ' " . . C e p e l i i " i i ^ h odpowiadających wymaganiom estetycznym wsi. zbyt w Kazimierzu ja, u i e l u b i szmata, wszystkie oceną ze „ C e p e l i i " stoją i potrzebami środowiska, „Cepelii" sposób wielkiej zarobko­ twórcz3'ch. sprzeczności wytwórcy często r e ­ współpracy. t a k i c h . M u s i być 1 toż m u s i były potrzeby jako w zbyt zygnują wygładzono, ja,k jest na wyłącznie Jeżeli w y m a g a n i a żeby t a k nie dokończyć r o b o t y . W rzeźby j a k b y obszozerbarie, Produkoja traktowana tej własnych potrzeb z własną widzi;Jem gustom. dla wania, a n i e możliwość realizacji „ J a n i e lubię t a k i c h l u d o w y c h robić. K i e w y t r z y m a ł a b y m , Kazimierzu jego często niejednokrotnie twórczej Współpracownicy instytucji s ą d a c h o s z t u c e s a m y c h twórców" l u d o w y c h , d z i a ł a j ą c y c h w t y m nie dla „Cepelii". a n a użytek własny i swojego środowiska i n n e , środowisku. Twórcy musowo N i s k a ocena własnej p r a c y j e s t z j a w i s k i e m n i e p o k o j ą c y m i s t a w i a sza. wsi estetyka to (12). p o d z n a k i e m z a p y t a n i a możliwość r o z w o j u i n i c j a t y w y w wytwórczości przeznaczonej na (...) najtwardsze wykonać. D o kasetek a h a f t n a ręka,\vaeh w i ę k s z y i d o k ł a d n i e j s z y , t y m l a l k a U u l n i e j - Funkcjonująca było za świątka płacili 300 i 4 0 0 z l u siebie n a wersalce, l u b podarować w prezencie ślubnym u b i e r a buczackiego świątkacłi, T a k i e szybsze r o b o t y t o najlepiej robić w l i p o w y m d r e w n i e . dekora- i n f o r m a t o r e k chcąc; p o s a d z i ć zarobić ze d w a d n i r o b i ć . A „Cepelii". rolę można a za t a k i e pudełko z t r u d n e g o d r e w n a płacili 100 z l a t o regionalnych krytycznie chałupniczo „Najwięcej Cepelii" Głogowska, być podobne widać. T a m do siebie, Twórca l u d o w y nie w o p i n i i własnej i środowiska p o d o b a ł y m i się. T o n p a n , co m a l o w a ł r z e ź b y i r o b i ł t a k i e Pojęcie — twórca l u d o w y — pełni w działalności s t a t u t o w e j g ł a d k i e j a k j a , t o m i się p o d o b n i . Z „ C e p e l i i " b y l i u m n i e , ale o n i chcieli, żeby fabrykować jedno i to samo, 5 0 z), a o n i t o ])o 5 0 0 b y s p r s e d t i w n l i . T o n i e m a takie bym same robić*' (10). „ G d y b y m robił musiał robić kazywała robił (rzeźba godzinę czy t a k jak mnie Kudły: dwie. p a n i ил „Cepelia" trzeba twórcy krzywy." ~ - klocek, pocztówce by nie t a k i c h r z e c z y j a k m o j e . T u z L i żajska uroku <Ilu „ C e p e l i i " Chłop z p r o s i a k i e m ) . To za to po­ bym jakaś zrobiona, (II) T w ó r c y w s p ó ł p r a c u j ą c y z „ C e p e l i ą " a l b o s t r r e j ą się z l e k c e w a ż y ć opinię środowiska ( „ c o o n i się n a t y m z n a j ą " ) , a l b o m n i e j l u b b a r d z i e j o t w a r c i e p r z y z n a j ą się d o n i s k i e j o c e n y w ł a s n y c h p r a c : 14 się dość i s t o t n ą możliwości rolę. Z pozycją korzystania Ludowej, otrzymania terminem dość często, z twórcy Funduszu ze/pomogi odbywają czy się ludowego Rozwoju renty. Operuje kwaJifikacje, wiążą Twórczości się tym aktualizuje się w y k e ^ z y i t p . przyjmowała b y l i u rr.nie: n a m słupek, t w a r z ..Cepelii" W związku rozumiane jest z t y m nasuwa zakwalifikowane nieuznawania się p y t a n i e — j e k pojęcie w środowisku w i e j s k i m , j a k rozumieją za to jo osoby j a k o t w ó r c y ? J a k i e są k r y t e r i a u z n a w a n i a l u b twórcę, za artystę? Mieszkańcy wsi często rozróżniają pojęcie twórca i a r t y s t a . Określenie a r t y s t a używano jest zazwyczaj w s t o s u n k u do wyróżniających się w i c h m n i e ­ m a n i u i n d y w i d u a l n o ś c i , choć n i e k i e d y o k r e ś l e n i a t e uŻ3'wane są �zamiennie. potrafi W opiniach wykonywać mieszkańców w s i artystą, j e s t przedmioty ten, k t o Podobne piękne, s k o m p l i k o w a n e , ,,takie u d o t e j o p i n i i ролл-tarzają s i ę dość c z ę s t o , ^согеолл- n i e л\^ро1ргае^асуе11 z „Cepelią". j a k i c h n i k t n i ep o t r a f i zrobić' i jest i c h a u t o r e m , t z n . n i e k o p i u j e ; Zdarzają t e n o s t a t n i w a r u n e k n i e jest niezbędny jeżeli k o p i o w a n y l u d o w y " m a znaczenie p e j o r a t y w n e , 1 m i o t jest dostatecznie która przedmioty p o t r a f i robić przed­ t r u d n y d o w y k o n a n i a . Twórcą jest osoba, wykonywano najlepiej. przez innych w których Komentując działalność różnych w y t w ó r c ó w doл\'isku (гаголл-по лл-spólpracująoych Stąd też współpracowników „Cepelii" ocenia się r ó ż n i e . określenie jaki w s w o i m śro- niewspółpracujących z „ C e p e l i ą " ) i n f o r m a t o r z y n a j c z ę ś c i e j s k ł o n n i są u z n a ć z a k o r c ó w „ L u d z i e pracujący d l a „ C e p e l i i " bywają n i e k i e d y a r t y s ­ czy t a m i , g d y p o s i a d a j ą d u s z ę a r t y s t y i w y k a z u j ą się k o m p e ­ odbiegające tencją swojej lub stosowaniem twórczości", ale „nie jest artystką p a n i X artystów osoby wykonujące od utartej tradycji — przedmioty лл- j a k i ś c z y t o precyzją z e n t u j ą c y c h z u p e ł n i e полл'е w нго(1о\л-1зки d z i e d z i n y Jej w y t w o r y (malarstwo, w treści" ( 1 3 ) , „ N i e w s z y s c y są a r t y s t a m i . J e s t n i m i t y l k o t a c z ę ś ć , która nie odtwarza lecz dodaje mechanicznie narzuconych wzorów d o n i c l i c o ś . c o t k w i w i c h w n ę t r z u , coś •/. i c h p r z e ż y ć . N p . t e k o b i e t y , k t ó r e s z y j ą d l a „ O p e l i i " nie' są a r t y s t k a m i , p o n i e w a ż t e g o c o o n e r o b i ą m o ż n a się n a u c z y ć . T o jest raczej z a w ó d " . (14) W o d p o w i e d z i n a p y t a n i e , c z y t a , l u b i n n a osoba współpracująca Tak płaskorzeźba, więc sposób wykonania, n o w y c h rozwiązań f o r m a l n y c h , c z y też repre­ choć t o j e s t twórczość l u d o w a , b o n i e m a w n i e j a r t y z m u . są m a ł o s k o m p l i k o w a n e i u b o g i e „twórca n p . w o d n i e s i e n i u d o rzeź­ biarzy. mieszkańców 4 się t e ż w y p o w i e d z i , szczególnie 5 metaloplastyka, kryteria uznawania wytwórczości korzoniopłastyka). za twórcę ( c z y też artystę) w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m są n i e c o o d m i e n n e , a z n a c z n i e ostrzejsze niż w p r a k t y c e „ C e p e l i i " . U ż y w a n i e „twórca" na wsi terminu także w s t o s u n k u d o osób n i e o d p o w i a d a j ą c y c h środo\\-iska, m a w y r a ź n y zwiążcie państwa, reklamą, odbiorcą Współpracownicy z „ C e p e l i ą " j e s t t w ó r c ą s p o t y k a się o k r e ś l e n i e : „ j a k i t o t w ó r c a , k r y t e r i o m tego z oddziaływaniom, mecenatu z zewnątrz. „ C e p e l i i " s a m i często n i e mają wyrobio­ r o b i t o c o w s z y s c y u m i e j ą " , a l b o o k r e ś l a się w s p ó ł p r a c o w n i k ó w nego z d a n i a n a t e m a t własnego s t a t u s u . D e c y d u j ą c y m a r g u m e n ­ „Cepelii", t e m jest zazwyczaj jako „robotników w swoim fachu, utrzymujących działaczy się z t e g o c o p o t r a f i ą . " J a k wskazuje wypowiedź jednego z garncarzy, dla uzyskania statusu we twórcy własne konieczny jest duży wkład inwencji twórczej twórcę bo ludowego? N a pytanie: najczęściej pada Czy pani uważa się z a odpowiedź: „A, pewnie, m n i e t a m ( w s p ó ł d z i e l n i , w g m i n i e , лл- S T L ) z a p i s a l i " , „ b o jeżdżę wyroby: z a k w a l i f i k o w a n i e i c h przez spółdzielnię c z y regionalnych. n a k o n k u r s y " , „ b o przychodzą S p o t k a ł a m się n a w e t z t a k k r a ń c o w y m p r z y p a d k i e m j a k c a ł k o ­ że t a k mają robić, a n i c n i e zmienią. J a uznaję, że t o n i e jest twórca, t y l k o po p r o s t u odtwórca, b o j a k r o b i , co dziadek, robił i o n n i e p o t r a f i co i n n e g o pradziadek wymyśleć, j a k i t o jest wite niezrozumienie uważają tego c z y środowiska terminu. N a pytanie ludzie za twórcę Imhm-ego ? T k a c z k a „No, chyba n i e jest z p r z e d t e m , b o t a m n i e m a j ą w a r u n k ó w , ż e b y coś z m i e n i l i . p r o s t u jest t a k j a k b y nakazane, własne wycieczki miasta". Po Kryterium do mnie „ C i , co w „ C e p e l i i " pracują, t o n a p e w n o będą robić t o c o — istotne. C z y panią odpowiedziała: t a k , j a k się r o b i ł o . N a p e w n o ! Na pewno илл-ażają, ż e t o się t a k u m i e r o b i ć i się r o b i . P e w n o . T a k , twórca ? J a tego n i e uznaję, t o jest t y l k o odtwórca, o n za t w ó r c ę j e s t e m z a p i s a n a . P a n i , a co t o j e s t t w ó r c a , b o j a o d t w a r z a . A t o t a k . . . c i p l a s t y c y się p r z e c i w iają, ż e j a k t a k r o b i ł a m i w i e m , że j e s t e m twórcą, a l e j a n i e r o z u m i e m co i n n e g o , t o o c h o . . . t o już n i e j e s t l u d o w e . " (8) co t o j e s t ? " (15) �Osoby о znanyoh nazwiakaoh, uozestnioy lioznyoh konkursów i w y s t a w mają znacznie wyższe m n i e m a n i e o sobie, a zadecydo­ wały o n i m szerokie „Ja się Ja k o n t a k t y ,,ze uważam jestem jako światem." twóroa, zadowolony, bo robię. T o jest wrodzone obrzędowej. wszędzie wywyższam. gdzie pójdę, u m n i e " , (1) m ó w i „No t a k , uważam T o ć m a m o d z n a c z e n i e n i e j e d n o (...) do to: Do rangi twórcy ludowego gdzie w większym przywiązuje początku Warszawy, się w i ę k s z ą w a g ę t a m , o możliwościach f i n a n s o w y c h , związanych „Na twórcę. (2) stopniu rozpowszechniona jest z tą informacja pozycją: k a ż d y t w ó r c a m i a ł 1.200 z l a p o t e m p a n i Świątkowska mówiła, żeby n i e przerywać, b o będę miała rentę większą, dobrze siebie bo ministerstwo n a l n y m , twórczym. O d tego przekonanie wreszcie wykonawca się z a Robiłam do m u z e u m , jeszcze p r z e d w o j n ą " . obiecało wynagrodzić dlatego, że t o n i k t n a s n i e uczył, m y t o s a m i z dali umiemy, takie samouki spod strzechy do w s z y s t k i c h , przecie go akceptować, o ile wyciągnięte w Łowiczu i to ogłoszenie n i e z a m y k a l i d r z w i (...) Z No o słuszności akceptacja zależy samopoczucie kontynuowania twórcy, swojego o m a w i a n y c h materiałów wypływa k i l k a wniosków zagadnień zaliczyłabym: niepełne wykorzystanie umiejętności oraz urozmaicania wynikające wzorniotwa, przede rygorystyczne zubożenie tematyczne w s z y s t k i m z r o d z a j u i wielkości przestrzeganie n o r m miesięcznych, z b y t t y c z n e podejście d o k o n t a k t ó w z w y t w ó r c a m i , słabą formalisinformację 0 obowiązkach i u p r a w n i e n i a c h wynikających z z a k w a l i f i k o w a n i a do kategorii twórców wytwórców W co do ludowych ocen w „Cepelii", i wymagań brak orientacji komisji kwalifikacyjnych. bieżącej p r a k t y c e p r o d u k c y j n e j spółdzielni cepeliowskich n i e są t o p r o b l e m y ł a t w e d o r o z w i ą z a n i a , n i e m n i e j j e d n a k się, że operując elastyczniej Funduszem Rozwoju własnego m i e j s c a w wytwórczości regionalnej w a n y w t r a d y c j a c h r e g i o n u , z n i c h czerpać umiejętności i t e m a t y celu należałoby p r a c , a i n w e n c j a t w ó r c z a m o ż e r o z w i j a ć się j e d y n i e strony dla regionu w ramach wytwórczości. zastosować zapewnić możliwość „Cepelii". W projektowania tematyce: tradycji rodzinnych, innym pływają własne z odmiennego środowisku funkcję rozumienia wiejskim dekoracyjną pojęcia pełni jednej nowych w z o r ó w , organizując co p e w i e n czas k o n k u r s y w e w n ę t r z n e spół­ d z i e l n i o zróżnicowanej pojmowaniu tym 1 Z wzornictwa, w wytwór­ odnalezieniu działanie k i l k u t o r o w e : wytwórcom wydaje Twórczości definicją a k r y t e r i a m i s t o s o w a n y m i w środowisku w i e j s k i m w y ­ Różnice prac, zamówień, ców wiejskich w p o w s t a w a n i u nowego wzornictwa, tradycyjnej doty­ wytwórczych i b r a k bodźców do w y k a z y w a n i a i n w e n c j i twórczej L u d o w e j można położyć większy n a c i s k n a współudział wycho­ a środowiska. i z tego skorzystałam bo m a m i d y p l o m y i l i s t y p o c h w a l n e . brałam udział z a w s z e , b o j a z t e g o r e g i o n u . " (4) jego zajęcia, I Według d e f i n i c j i „Cepelii" twórca l u d o w y p o w i n i e n być w związany czących współpracy „ C e p e l i i " z wytwórcami. D o najważniejszych i t o t a k n a s k a ż d y wyciągał, t o ogłoszenie z tego m u z e u m . Ogłaszali, że będzie w y s t a w a o t y l e będą w i n n y sposób) ale także z m o t y w a c j a m i o c h a r a k t e r z e a m b i c j o ­ a l e się n i e t w ó r c a l u d o w y , o o . . . m ó w i ą ! C z u j ę się j a k o t w ó r c a , b o t o plastyki 1 sami wytwóroy, będzie n i e t y l k o z korzyśoiami f i n a n s o w y m i (bo t e można osiągnąć — twórca sztuki obecnie, — między ludowej. j a k już tą Plastyka wspomniałam, i prestiżową, a j a k o t a k a podlega silnemu znanego pomysły, z adaptacje, raz n a odtworzenie nowo wyroby itp. starego razem na Odpowiednia r e k l a m a , wysokie n a g r o d y wraz z uzasadnieniem, w e r d y k t u oraz uzależnieniem premii F R T L n o w e w y r o b y konieczne jest uwzględnienie w r e g u l a m i n i e nagród za s p e c j a l n y c h . N o w e w y r o b y m o g ą n i c m i e ś c i ć się w swojego wraz z modą potrzebami Hamowanie w w twórców sztuce ludowej naturalnego wiejskiej — jeden dążenia który powoduje ze ś r o d o w i s k a . T w o r z ą wytwórczości działania. W konkursach na kategoriach „ t r a d y c y j n y c h " . N a l e ż a ł o b y w t e d y oceniać j e o d s t r o n y p o z i o m u środowiska. zmienności jest s z t u c z n y m zabiegiem, wanie estetycznymi do powinny też twórcą może być t e n , k t o w swojej twórczości p o t r a f i nadążyć się bodziec twórczej stanowić zmieniającymi odpowiedni o d aktywności o d d z i a ł y w a n i u m o d y . Zasadniczą cechą m o d y j e s t zmienność, stąd się d w a o d r ę b n e n a użytek własnego wiska, drugi dla odbiorcy miejskiego. T e n drugi n u r t się p o d w p ł y w e m ś w i a d o m e j do wyobco­ nurty środo­ kształtuje ingerencji odbiorców spoza artystycznego furtki i technicznego. n a inicjatywę twórczą, Konieczno jest pozostawienie n a możlneośei kształtowania n o w y c h f o r m w s z t u c e l u d o w e j . J e s t t o , j a k już wytwórczość podlegająca działaniu m o d y dzieć w j a k i m k i e r u n k u pójdą środo­ się wspomniałam, i t r u d n o dziś przewi­ zmiany. Można też organizować k o n k u r s y m o n o t e m a t y c z n e . Podobne wiska wytwórców: plastyków, k o m i s j i k o n k u r s o w y c h i k w a l i f i k a ­ konkursy cyjnych t a t y . E f e k t takiego k o n k u r s u n p . w w y c i n a n c e u j a w n i możliwości „Cepelii", kolekcjonerów, turystów. Jest to wytwór­ organizowano czość „ n a z a m ó w i e n i e " , p r z y c z y m w y k o n a w c a t e g o z a m ó w i e n i a oryginalnego n i g d y n i e jest p e w i e n j a k zostaną przyjęte jego w y r o b y , Powstanie gdyż n i e z n a d o s t a t e c z n i e oczekiwań i gustów swego o d b i o r c y , własna ocena ujęcia tego interesujący regionu, obejmujący przez muzea sarniego album wszystkie przyniosły ciekawe tematu przez różne reprezentacyjny działające dla rezul­ osoby. danego t u w y c i n a n k a r k ii t p ; n i e jest p e w n y m m i e r n i k i e m . D l a t e g o t a k dużą wagę przywiązuję do szerszych kontaktów między w y k o n a w c a m i i oceniającymi w y r o b y , d o prób wspólnych poszukiwań twórczych. 2 Należy zróżnicować w większym s t o p n i u zamówienia n a w y r o b y regionalne, t a k a b y jeden twórca nie powielał w nieskończoność tego samego t e m a t u . Ogranicza t o jego wyobraźnię, pomysłowość 1 umiejętności. T u należałoby jednak zastosować odpowiednie bodźce do u r o z m a i c e n i a a s o r t y m e n t u gdyż w y t w ó r c o m n a ogół Wytwórczość l u d o w a w „Cepelii", j e j p e r s p e k t y w y . U w a g i i propozycje opłaca się m a t e r i a l n i e p r o d u k o w a ć się go s z y b c i e j , t e n sam wyrób, gdyż robi n i ż w c a w cenach jest z b y t m a l a . U r u c h o m i e n i e w t y m c e l u F K T L b y ł o b y z • w s z e c h m i a r słuszne'. N a k o n i e c z n o ś ć Współczesna wytwórczość złożony; j e d n y m artystyczna z jego aspektów jest wsi to problem t a l a c h posunięć wsL- żuje K y t u a n j a n p . w g a r n c a r s t w i e . produkcja na potrzeby jęniośeu w ś r ó d w y t w ó r c ó w u t r z y s m i j a . się jeszcze?, ale „ C e p e l i i " , c o r a z m n i e j l i c z ą c a się w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m . Z n a n i o p ł a c a się p r z y o b e c n e o h twórcy kować odchodzą na emerytury współpracowników z chwilą p o j a w i e n i a Zbyt część produkcję d l a „ C e p e l i i " t r a k t u j e źródło d o d a t k o w e g o o takim i r e n t y ; duża z a r o b k u , z k t ó r e g o są s k ł o n n i obecnych tylko jako zrezygnować się i n n y c h m o ż l i w o ś c i . s ł a b e są m o t y w a c j e charakterze, jakiego byłoby nawet Celowe marży na niektóre f o r m y n a c z y ń ) , a b y zahamować postępujący regres dziedzinie; „Cepelia". Oczekiwania 3 Barelzo ważną, jeżeli n i e najważniejszą sprawą kontaktów między k i e r o w n i c t w e m (nadzorem) że „tradycyjny" nurt wytwórczości jest jest rodzaj spólelzie-lni a w y ­ k o r u j ą c y m i i c h p r a c ą ; o d umiejętności p o s t ę p o w a n i a t y c h osób związany wyłącznie z odbiorcą m i e j s k i m i n i e będzie k o n t y n u o ­ zależy wany chęć d o p r a c y . 16 zamówienia. t w ó r c a m i . Są o n i b a r e l z o w r a ż l i w i n a w s z e l k i e k o n t a k t y z l u d ź m i , Stwierdziliśmy, jego są z r e s z t ą (cheiciażby w f o r m i e do k o n t y n u o w a n i a wytwórczości oczekuje satysfakcji. bez r e l a c j a c h cen i pracochłonności proelu- doniczki. Takie dotowanie Uniie- garncarzom zniesienia w te'j t e n i e w p e ł n i są z r o z u m i a l e d l a w y t w ó r c ó w , a p r a c a n i e p r z y n o s i im jedynie 1 ingerencji. Zarówno środowisko wiejskie, jak barelzo czysto stosunek Formalistyczne, wytwórców urzędowe do .swego podejście zajęeia, zraża wy- �twórców, przekreślają" Od talentu n i e k i e d y szanse r o z w o j u całego ośrodka. „animatorskiego" etnografa czy plastyka zależy w spółdzielni j a k i d l a w y l wórców. Często s p o t y k a n e w o c e n a c h o k r e ś l e n i e , ża j a k i ś w y r ó b j e s t m a ł o „ l u d o w y " n i e w i e l e b a r d z o w i o l o . D l a t e g o t a k dużą w a g ę przywiązuję, d o właściwego jego a u t o r o w i . W p o z i o m u nadzoru etnograficznego ta praca j a k najbardziej Jak już pelii" wspomniałam, skazani są na w spółdzielniach r e g i o n a l n y c h . wytwórcy opinię pracujący osób spoza na potrzeby swojego będzie umiejętnego powielał wykorzystania zlecone inwencji twórczej, czy 1 . S. (która 4. W . 4 Generalną umiejętności w powtarzając wzorca lub 5. C . postępowania powinno myślenia. Należy zespołów t y m działaniu nie linią twórczego doświadczenia „tradycyjnego" plastyków; Instytutu (łącznie błędów. etnograficzno-artystyczny z Do Wzornictwa kadrą, która pełnienia powinien być rozwijanie wykorzystać mieć pełni Przemysłowego jeszcze takiej w pozostała), funkcji nadzór odpowiednio przy­ gotowanie; 5 i Strzałki 2. S. M y s z y n i e c czaniu i t e m a t y k i do i n f o r m a t o r ó w też 3. S. przez jest ludowa. W y k a z i s t n i e j e i istniała w przeszłości t a k ż e ) n i e m o ż e polegać n a o g r a n i ­ wzornictwa wyjaśnia i jego środowiska „Ce­ wzory. Ingerencja w kształtowanie c h a r a k t e r u wytwórczości projektowania autora pracy środowiska. O d i c h t a k t u i w y c z u c i a założy, c z y w y t w ó r c a będzie miał możli­ wości ocenie Browary Wysokienice Zduny Wieś Łążek 6. S. Kocierzew 7. Z . Jeglijowiec 8. G . Medynia 9. N o t a t k a służbowa W . J a r e c k i e g o 10. M . z 1978 r o k u Grębów 11. D . R y s z k o w a Wola 12. C h . L i p i n k i Oceny w z o r n i c t w a regionalnego na komisjach k w a l i f i k a c y j n y c h konkursach w i n n y być t a k umotywowane, aby kryteria ocen b y ł y jasne i p r z e k o n y w a j ą c o z a r ó w n o d l a osób pełniących nadzór 1 3 . S. Z d u n y 14. G. Złaków 15. G. Kościelne Borowy Kocierzew P R Z Y P I S Y 1 A u t o r e m t e s t u jest A . M i l e w s k a . Por. artykuł tejże: Stosunek mieszkańców współczesnej wsi łowickiej do miejscowej wytwórczości artystycznej, rozpatrywanej w kategoriach sztuki, B i u l e t y n O B R „Cepelia", 1982, n r 1—2. 2 Potwierdziły t o t a k i e źródła j a k pamiętniki t w ó r c ó w l u d o w y c h (1974 г.), protokoły z posiedzeń sądów k o n k u r s o w y c h , obserwacje p l o n u konkursów i t p . 3 . S z e r z e j z a g a d n i o n i e t o o m a w i a m w p r a c y : Twórcy ludowi w świetle swoich pamiętników, „Pol. Szt. L u d . " , R. X X X V I I , 1 9 8 3 n r 3/4, w d r u k u . 4 W y k o r z y s t a n o t u także materiały terenowe A . M i l e w s k i e j d o p r a c y Wytwórczość artystyczna wsi poza ,,Cepelią" (w przy­ gotowaniu). 5 O b f i t s z y materiał do tego zagadnienia M. II. 8. L i l k i w stroju zawiera cyt. praca Woźniakowej. łowickim t ' o t . : S . D o p t u s z e w a k i , i l . t , 2 ; J . Świderski, i l . G, 7 17 �Wnętrze d o m u A g n i e s z k i Rachmaeiej, K u z i e , w o j . t a r n o w s k i e 'Fot.: J . Świderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/288d5d07cea6b6494741a4ed896c36aa.pdf 1cd6a62b9da653826455f943345eae52 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:983 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:904 Title A name given to the resource Wyznaczniki odrębności etnicznej, fukcjonujące współcześnie w świadomości grupy ludności łemkowskiej na terenie dawnej Łemkowszczyzny / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.195-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Regulska, Elżbieta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 ELŻBIETA R E G U L S K A W Y Z N A C Z N I K I ODRĘBNOŚCI ETNICZNEJ, F U N K C J O N U J Ą C E WSPÓŁCZEŚNIE W ŚWIADOMOŚCI GRUPY LUDNOŚCI Ł E M K O W S K I E J N A TERENIE DAWNEJ ŁEMKOWSZCZYZNY Sformułowanie tematu wprowadza trzy istotne ograniczenia, na k t ó ­ re chciałabym zwrócić uwagą od razu na wstępie. Po pierwsze — moje rozważania bazować będą na materiale współczesnym, zebranym pod­ czas badań terenowych w październiku 1976 i l u t y m 1977 r. Stąd wnios­ kowanie wstecz wymagałoby uwzględnienia zmienności kontekstu his­ torycznego i plastyczności ludzkiej psychiki. Po drugie — interesuje mnie sfera świadomości, będąca specyficzną płaszczyzną, na której od­ tworzyć można rzeczywistość subiektywną (czyli tę, w której żyje ana­ lizowana społeczność we w ł a s n y m odczuciu). Wreszcie po trzecie — analizowany materiał dotyczy konkretnej, specyficznej grupy, a więc prezentowane uogólnienia nie pretendują do stwierdzeń generalizują­ cych (w zamyśle mają pełnić rolę sugestii, co można by weryfikować lub falsyfikować na przykładach innych grup, szukając wyznaczników po­ wtarzalnych, stałych). W badaniach, które prowadziłam, punktem wyjścia było dla mnie pojęcie „grupy etnicznej" w ujęciu profesora Józefa Obrębskiego *. Stąd najważniejsze są dla mnie wyznaczniki odrębności grupy łemkowskiej, funkcjonujące w świadomości, a dopiero w drugim rzędzie — obiektyw­ ne kryteria pozwalające na przeprowadzanie podziałów z punktu widze­ nia stojącego z zewnątrz badacza. Faktem podstawowym, zasadniczym, decydującym o istnieniu grupy etnicznej w ogóle, jest dla mnie poczucie więzi wewnętrznej i odrębno­ ści w stosunku do innych grup. Nie znaczy to jednak, że ograniczyłam się wyłącznie do elementów subiektywnych. Są one decydujące, ale nie pojawiają się nagle i znikąd. Tworzą się na bazie obiektywnie istnieją­ cych więzi językowych, religijnych, kulturowych, terytorialnych i histo1 ujęcie, J . O b r ę b s k i , Problem grup etnicznych w „Przegląd Socjologiczny", t. I V : 1936, s. 181. etnologii i jego socjologiczne �196 ELŻBIETA REGULSKA rycznych. Badania, które prowadziłam, dotyczyły więc zarówno postrze­ gania siebie w odmiennych kategoriach, jak i odzwierciedlenia wyznacz­ ników w rzeczywistych warunkach społeczno-kulturowych. Wynika z tego konieczność przedstawienia — choćby w najogólniej­ szym zarysie — podstaw, na których kształtowała się świadomość od­ rębności, jak i systemu czynników wpływających na jej obecny stan. Przed I I wojną światową obszar po obu stokach Karpat, na terenie Polski i Słowacji, zamieszkiwała ludność zwana Rusinami, Rusnakami lub Łemkami (nazwa ostatnia jest najbardziej popularna w najnowszej literaturze etnograficzno-socjologicznej , toteż w dalszym ciągu będę się nią posługiwała). Łemkowszczyzna na terenie Polski sięgała od terenów górskich na wysokości Nowego Sącza, rozszerzającym się klinem aż po Bieszczady. Ze względu na pokrewieństwo etniczne i wyznanie pra­ wosławne lub greckokatolickie (a zaznaczyć t u należy, że na tych tere­ nach przynależność do grupy etnicznie polskiej i wyznanie rzymsko­ katolickie były utożsamiane) Łemkowie zaliczani b y l i (i są obecnie) do ukraińskiej mniejszości narodowej. Dla etnografów podstawą do obiek­ tywnego wyodrębnienia Łemków spośród innych grup górali ruskich (Bojków, Hucułów) i generalnie spośród ludności ukraińskiej była w y ­ raźna specyfika kulturowa (tak w sferze kultury tradycyjnej, jak i mo­ wy), wynikająca zarówno z cech swoistych, genetycznie związanych z początkiem osadnictwa i kolonizacjami wołoskimi, nawarstwiającymi się na element ruski, jak również wielowiekowego oddziaływania wpły­ wów polskich i słowackich. W okresie międzywojennym, a więc stosunkowo późno i nieomal na oczach badaczy, siła więzi wewnątrzlokalnych w obrębie grupek, na które podzielona była ludność łemkowska, zaczęła słabnąć na rzecz roz­ powszechniającego się poczucia przynależności do grupy ogólnołemkowskiej . Układy polityczne spowodowały, że ludność ta była poddawana infiltracji wpływów ukraińskich, polskich i rusofilskich, co spowodowało różną, jak na tak małą grupę, identyfikację narodową. Rozbieżności po­ głębiły się w konfliktowych warunkach okupacji niemieckiej, niemniej nawet wtedy dominowała świadomość przynależności głównie do włas­ nej grupy, a dopiero wtórnie do grupy narodowej. Identyfikację z grupą łemkowską ułatwiały obiektywnie istniejące czynniki: wspólnota k u l ­ tury, języka, terytorium, wschodni obrządek w obu wyznaniach — pra­ wosławnym i greckokatolickim. Po I I wojnie światowej w wyniku repatriacji na Ukrainę, a w okre­ sie późniejszym wojskowej akcji represyjnej przeciw oddziałom UPA, 2 3 2 Najważniejsze z tych pozycji: A. K w i l e c k i , Łemkowie. Zagadnienie migra­ cji i asymilacji, Warszawa 1974; R. R e i n f u s s, Łemkowie. Opis etnograficzny, K r a k ó w 1936; t e n ż e , Łemkowie jako grupa etnograficzna, [w:] Prace i Materiały Etnograficzne, t. 8, Lublin 1948. R e i n f u s s , Łemkowie jako grupa... 3 �WYZNACZNIKI ODRĘBNOŚCI ETNICZNEJ 197 większość ludności łemkowskiej przesiedlona została na obce jej tereny. W t y m okresie zanikają również inne obiektywne wyróżniki odrębności. Przestała istnieć zwarta całość, jaką była kultura tradycyjna oraz grecko­ katolicka społeczność wyznaniowa. Ze względu na ograniczony zasięg działania duchowieństwa prawosławnego ludność prawem inercji przeszła na obrządek rzymskokatolicki jako jedyny umożliwiający praktyki r e l i ­ gijne. Jednocześnie sytuacja polityczna była niezmiernie istotna dla kształ­ towania się świadomości grupowej. Wszyscy członkowie grupy łemkow­ skiej, niezależnie od poglądów, wieku, wyznania, wykształcenia, znaleźli się w takiej samej sytuacji. Musieli dokonać na własny użytek i w swo­ jej świadomości wyraźnego określenia — k i m jestem? do jakiej grupy należę? Sprowadzeniem do wspólnego mianownika było zakwalifikowanie ich do grupy łemkowskiej — czyli wystąpiło tu utożsamienie człowieka z jedną z ról społecznych, przez niego granych — przeniesienie war­ tości stereotypowego Łemka-Ukraińca na wszystkich realnych członków grupy. Na t y m podłożu, w warunkach wykształconych wtedy antagoniz­ mów, utrwaliła się więź ogólnołemkowska. Wyznaczniki odrębności etnicznej, funkcjonujące w.świadomości, po­ dzielić można pomiędzy trzy płaszczyzny (wymiary), w których będą pełnić rolę kryteriów klasyfikacyjnych. Pierwszy z nich określić można jako wymiar „ego". Do tej kategorii zaliczam wszelkie stwierdzenia, odnoszące się do samego siebie; określe­ nia własnej przynależności, zarówno w formie wyraźnego stwierdzenia „jestem Łemko", jak i w formie reprezentowania wartości grupy włas­ nej: „nasz język", „po naszemu", „nasza wiara" „nasze góry", „nasi l u ­ dzie" — opozycyjnej w stosunku do grupy rozmówcy: „po waszemu" (w znaczeniu — po polsku), „bo ja też jestem waszej wiary" (rozmów­ czyni, która przeszła na katolicyzm) itp. Tego rodzaju informacja świadczy o emocjonalnym związku z włas­ ną grupą — nie można na jej podstawie wnioskować o powiązaniach realnych. Emocjonalna identyfikacja informatora z własną grupą jest w jego oczach zupełnie wystarczająca. Nie potrzeba mu innych w y ­ znaczników przynależności etnicznej. Stwierdzenie — „jestem Ł e m k o " oznacza po prostu, że interlokutor czuje się Łemkiem, a nie Polakiem (w znaczeniu przynależności do narodu, a nie obywatelstwa). Przy dalszej analizie wymiaru „ego" stwierdzić można, że niezwykle istotne jest pochodzenie. Informator zmuszony do wytłumaczenia, co to właściwie znaczy być Łemkiem, podaje w pierwszej kolejności pocho­ dzenie łemkowskie (oczywiście swoje, bo o tej płaszczyźnie mowa), tzn. „jestem Łemkiem, bo moi rodzice byli Łemkami". Identyfikacja z grupą implikuje zachowania manifestujące swoją odrębność. Przy omawianiu wymiaru grupowego zajmę się szerzej wyznacznikami odrębności. W tej �198 ELŻBIETA REGULSKA chwili chciałabym zasygnalizować, jak w różnych sferach życia zazna­ cza się swoją przynależność etniczną. Mechanizm rozumowania wygląda w ten sposób: jestem członkiem tej grupy — to są wartości (postawy) uznane za nasze — czyli, aby udokumentować swoją przynależność do grupy, powinienem się do nich stosować. I tak egzemplifikując: w gru­ pie Łemków za „własną w i a r ę " uważa się prawosławie lub grecko4atolicyzm. Elementem najbardziej istotnym jest obrządek wschodni. Ze względu na odejście od praktyk greckokatolickich i działalność księży rzymskokatolickich, ludność chodzi do kościoła na rzymskokatolickie nabożeństwa, niemniej świętuje obok świąt kościelnych również „własne święta" (związane z kalendarzem wschodnim). Mniejsza część ludności przeszła na prawosławie (lub trwa przy nim sprzed wojny). W tej gru­ pie spotykałam wręcz stwierdzenia, że informator nie jest wierzący, ale w ten sposób manifestuje swoją odrębność etniczną w stosunku do Polaków-katolików. W analizowanym przypadku wyznanie jest bardzo istotnym w y ­ znacznikiem różnicującym — oczywiście nie jedynym. Aby scharaktery­ zować pozostałe chciałabym przejść teraz do kolejnej płaszczyzny — do perspektywy grupowej (w przeciwieństwie do indywidualnej, o której mówiłam poprzednio). Do tej sfery zaliczam cechy ogólne, uznawane za charakterystyczne dla grupy (co nie znaczy, że dla wszystkich jej członków). Istnieje kilka zasadniczych kryteriów, za pomocą których sami Łemkowie wyznaczają i charakteryzują swoją grupę: 1. Język — więź językowa jest obecnie dla grupy łemkowskiej jed­ ną z najistotniejszych. Przede wszystkim język stanowi główny wyróż­ nik, na podstawie którego można ją wyodrębniać. Wszyscy moi roz­ mówcy na jednym z pierwszych miejsc wymieniali „własną m o w ę " jako czynnik integrujący. Istotnie, wszyscy Łemkowie znają swój język i po­ sługują się nim na codzień. Po łemkowsku (rusku) rozmawia się w do­ mu i z sąsiadami Łemkami. Po łemkowsku ludzie się modlą, śpiewają piosenki. Język polski jest natomiast językiem urzędowym i używanym w kontaktach z Polakami. Najczęściej jest to ludność dwujęzyczna, ale tylko mowa łemkowska jest traktowana jako własna. 2. Jak już wspomniałam ważnym wyznacznikiem jest religia (wy­ znanie). Silny jest stereotyp Polaka-katolika i często spotykałam się z traktowaniem przechodzenia na katolicyzm jako polonizowanie się. Zwłaszcza w pokoleniach starszych silna jest tendencja do utożsamiania obrzędu wschodniego z wiarą ruską, własną, charakterystyczną dla grupy. 3. Terytorium — bardzo silny związek emocjonalny z terytorium, wyrastający z tradycji, obecnie nie ma odpowiednika w rzeczywistości. Funkcjonuje w świadomości ludności łemkowskiej jako nieomal mitycz­ na dawna „ziemia rodzinna". Dawna Łemkowszczyzna uważana jest �WYZNACZNIKI ODRĘBNOŚCI ETNICZNEJ 199 za ojczyznę wszystkich Łemków, niezależnie od ich aktualnego miejsca zamieszkania (dotyczy to również emigracji). 4. Kultura tradycyjna — z jednej strony za „własny" uważa się stan kultury przed jej rozpadem pod wpływem warunków egzogennych. Wszystko, co ludzie pamiętają sprzed wojny, jest tradycyjne, łemkow­ skie, „własne". Obecnie istnieje ona jedynie w opowiadaniach o tym, jak to było. Zachowały się nieliczne przedmioty materialne, budynki, pewne tradycje obrzędowości dorocznej. Mimo sentymentu do kultury tradycyjnej jako całości, traktowania jej jako dziedzictwa grupowego, którego utrata godzi w żywotne interesy grupy łemkowskiej, nie chroni się elementów ocalałych i nie kultywuje zwyczajów, chyba że chodzi o świadomą manifestację (przykład celowego szycia „starych" strojów dla Łemków mieszkających poza Polską). 5. Przeszłość w świadomości Łemków — tradycje wspólnego pocho­ dzenia (obcego, etnicznie niepolskiego) i stereotypy kształtujące się w okresie bezpośrednio powojennym: Polak — nietolerancyjny wobec Łemków. 6. Stereotyp własnej grupy — mit „naszych ludzi" rozrzuconych po całym świecie, a przecież zwartych; solidarność, uczciwość, zgodność, gościnność jako wzorcowe cechy grupy łemkowskiej. Ostatnią sferą jest klasyfikacja dokonywana przez jednostkę na człon­ ków własnej grupy i tych, którzy do niej nie należą, na „swoich" i „ob­ cych". Interesują nas tutaj wyznaczniki, pozwalające zaliczyć konkretne osoby do tej samej grupy etnicznej. A priori przyjmowana jest konieczność łemkowskiego pochodzenia. Następnie w tej grupie szuka się ludzi manifestujących swoją przy­ należność (ludzi o tej samej świadomości) i ludzi spełniających warunki wynikające z modelu grupy — znających język, związanych z teryto­ rium tzw. „tutejszych", odpowiedniego wyznania. Oczywiście czynni­ kiem decydującym jest przekonanie o podobnym samookreśleniu. Jak już zaznaczyłam na początku, moim zamiarem było pokazanie na konkretnym przykładzie modelowego zespołu wyznaczników odrębności grupowej (a raczej pewnej jego propozycji). Można w nim dokonywać dowolnych, dostosowanych do zmienionego kontekstu, modyfikacji. Sto­ sunkowo najmniej przydatny wydaje się być przy rekonstrukcjach się­ gających daleko w przeszłość, ze względu na trudności w odtwarzaniu świadomości członków grupy, która — jak już wielokrotnie podkreśla­ łam — odgrywa rolę pierwszoplanową. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5def574ad1ece5f7845b0f59856002b1.pdf 162824f003fc36d68dff4b743e95269f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1236 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1141 Title A name given to the resource Wyznaniowa dezintegracja indiańskich społeczności chłopskich w peruwiańskich Andach i jej kulturowe skutki / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.135-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985 z.2 P L I S S N 0071-1861 A L E K S A N D E R P O S E R N - ZIELIŃSKI WYZNANIOWA DEZINTEGRACJA INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH W PERUWIAŃSKICH ANDACH I JEJ KULTUROWE S K U T K I Z europejskiej perspektywy Ameryka Łacińska nadal traktowana jest jako kontynent katolicki, co wiąże się oczywiście z ciążeniem tradycyjnej wizji tej części świata jako obszaru opanowanego przez iberyjskie wzory kulturowe oraz z nieznajomością współczesnej sytuacji religijnej, przy­ bierającej coraz wyraźniej cechy wyznaniowego pluralizmu. Obok do­ minującego nadal katolicyzmu w rejonach zamieszkanych przez ludność tubylczą spotykamy jeszcze religie autochtoniczne, indiańskie, wywodzą­ ce się z okresu przedkolonialnego. Tam uformowały się również rozmaite kulty o charakterze synkretycznym łączące elementy wierzeń rodzimych z treściami chrześcijańskimi*. W wielu krajach Ameryki Łacińskiej coraz więcej wyznawców zy­ skują sobie różne odłamy protestantyzmu, który dotarł już do izolowa­ nych społeczności w dżungli nadamazońskiej czy do indiańskich wiosek położonych wysoko w Andach. Konfrontacja nowych, protestanckich idei religijnych z wierzeniami indiańskimi doprowadziła w niektórych przy­ padkach do ukształtowania się synkretycznych religii tubylczych odmien­ nego typu od synkretyzmu katolickiego . Do tego zróżnicowanego obrazu dodać jeszcze należy liczne kulty afrochrześcijańskie popularne w środo­ wisku murzyńskich potomków plantacyjnych niewolników na Antylach czy na wybrzeżu Brazylii. Wreszcie wspomnieć można o religiach nie­ chrześcijańskich, takich jak mozaizm, buddyzm czy hinduizm, które do­ tarły do Ameryki Łacińskiej wraz z żydowskimi, chińskimi czy indyj2 1 A. Posern-Zieliński, Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpańskiej Ameryki Południowej. XVI-XX w., Wrocław 1974. J . H. В o d 1 e y, A transformative movement among the Campa о/ eastern Peru, „Anthropos", vol. 67: 1972, s. 220-228; E . J . С o r d e n, A. S i f f r e d i , De la algarroba al algodón. Movimiento mesianico de los Guaycurú, Buenos Aires, s.d.; A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Tendencias conservadoras y revolucionarias indíge­ nas. Los movimientos social-religiosos en las comunidades indígenas marainales del siglo XX en Sudamerica, „Estudios Latinoamericanos", vol. 2: 1974, s. 123-134. 2 �136 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI skimi imigrantami nadal przywiązanymi w swej nowej ojczyźnie do tra­ dycji przodków. Protestantyzm rozgościł się na dobre w Ameryce Łacińskiej dopiero od drugiej poł. X I X w. Mimo to do lat 50-tyeh naszego stulecia nie b y ł traktowany jako poważne zagrożenie hegemonii katolicyzmu. Pierwsze gminy protestanckie powstały w niektórych miastach portowych i gru­ powały przede wszystkim ludność napływową niehiszpańskiego pocho­ dzenia. Zbory anglikańskie pojawiają się już w 1819 r. w Rio de Janeiro i w 1829 r. w Buenos Aires. Pod koniec X I X w. wraz z wielką falą na­ pływu imigrantów do Ameryki Łacińskiej z krajów Europy, głównie Nie­ miec, założone zostały skupiska luterańskie, które jednak nie prowadziły akcji prozelitycznej poza własnym środowiskiem etnicznym . W niektórych krajach protestanckie wyznania odegrały sporą rolę w dziele integracji narodowej i w walce o zniesienie niewolnictwa. Od­ nosi się to szczególnie do Jamajki, na której zainstalowały się dość wcześnie sekty i wyznania protestanckie wyrosłe z tzw. drugiej reforma­ cji X V I I i X V I I I w. (kwakrzy, metodyści, baptyści, bracia morawscy) . Obok baptystów znaczną aktywność w końcu X I X w. wykazali także me­ todyści, głównie północnoamerykańscy. Na terenie Peru rozpoczęli oni działalność prozelityczną już od schyłku lat 80-tych X I X w. Najpierw umocnili swą pozycję w Limie i Callao w środowisku mieszczańsko-burżuazyjnym, krytycznie nastawionym do Kościoła katolickiego, by na­ stępnie rozszerzyć swą działalność na śródgórskie obszary andyjskie pod­ legające uprzemysłowieniu (dolina Mantaro, Cerro de Pasco, La Oroya) . W miarę wzrostu znaczenia i krzepnięcia denominacji protestanckich w ich sytuacji prawnej zaszły istotne zmiany. Od pocz. X X w. zaczęły one uniezależniać się od swych dotychczasowych central zagranicznych, nabierając coraz większej autonomii, a duchowni północnoamerykańscy zastępowani byli miejscową kadrą pastorów. Zmieniać się także zaczęła wewnętrzna struktura latynoamerykańskiego protestantyzmu. Obok ba­ ptystów i metodystów coraz aktywniejszą rolę odgrywać poczęli misjo­ narze różnego rodzaju sekt protestanckich, takich jak: Świadkowie Jeho­ wy, Mormoni, Adwentyści Dnia Siódmego, Zielonoświątkowcy czy Spi­ r i t y ści . Do krajów o najwyższym procencie ludności protestanckiej należą dziś Brazylia, Meksyk, Chile oraz Antyle, ale i w innych pozycja nie3 4 5 6 8 Encyclopedia of Latin America, New York 1974, s. 500-504. Т. Ł e p k o w s k i , Katolicyzm i protestantyzm a procesy narodowotwórcze na Antylach, „Etnografia Polska", t. 16: 1972, z. 2, s. 60-61. R. d e l C a r m e n J o f r é , La misión metodista y la educación en Perú. 1889-1930, „America Indigena", vol. 41: 1981, z. 3, s. 510-511. E . W i 11 e m s, Religioser Pluralismus und Klassenstruktur in Brasilien und Chile, [w:] Religioser Pluralismus und Geselschaftsstruktur, „Internazionales Jahrbuch für Religionssoziologie", vol. 1: 1965, s. 196-198. 4 8 8 �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A I N D I A Ń S K I C H S P O Ł E C Z N O Ś C I C H Ł O P S K I C H 137 katolickich wyznań stale rośnie, czego przykładem może być Peru, w k t ó ­ r y m już w 1930 r. zarejestrowanych było 15 związków religijnych. W la­ tach 1938-1961 liczba wiernych skupionych w protestanckich denomina­ cjach wzrosła w Ameryce Łacińskiej od ok. 600 tys. do blisko 8 min., co stanowiło już 3,8% ogólnej liczby ludności kontynentu . Od tych lat wzrost wpływów niekatolickich związków religijnych stał się jeszcze większy, co przypisać należy również wyznaniowej polityce wielu repub­ lik latynoamerykańskich widzących w tych nowych kongregacjach agen­ dy prowadzące pożyteczną działalność edukacyjną (walka z analfabetyz­ mem, zakładanie szkół, kształcenie zawodowe) i humanitarną (opieka zdrowotna, prowadzenie szpitali i klinik, walka z przejawami patologii społecznej, pomoc charytatywna). Wzrost znaczenia protestantyzmu sprawił, iż pod jego oddziaływanie dostawać się poczęły coraz liczniejsze grupy ludności tubylczej. Strategia prozelityczna wyznań protestanckich przewidywała intensywną działal­ ność misyjną w tych rejonach i środowiskach, w których pozycja Kościo­ ła katolickiego była najsłabsza. Objęła więc ona rozproszone w nadamazońskiej dżungli grupy indiańskie o dużym stopniu izolacji od świata zewnętrznego i nie poddane dotąd chrystianizacji. Ponadto zbiorowiska indiańskich wychodźców z wiejskich regionów uformowane na peryfe­ riach większych miast i tworzące tam przysłowiowe dzielnice n ę d z y . Wreszcie społeczności andyjskich Indian — Keczua i Ajmara nominalnie katolickie, choć w rzeczywistości mocno przywiązane do własnej ludowej wizji świata i tubylczych rytuałów. Jest faktem niezaprzeczalnym, iż na obszarach'peruwiańskich sierra nie mamy dziś do czynienia z „czystą" k u l t u r ą indiańską. Od momentu pierwszego kontaktu z hiszpańskimi zdobywcami i katolickimi misjona­ rzami podlegała ona znacznym zmianom typu akulturacyjnego. Mimo tych procesów poważne miejsce w tej kulturze zajmuje nadal andyjskie dziedzictwo kulturowe. Treści tego dziedzictwa widoczne są wyraźnie w filozofii życia indiańskich chłopów, w ich wierzeniach, gospodarce wiej­ skiej i formach społecznej organizacji na szczeblu lokalnym. Rzec można, iż andyjska kultura ludowa ma charakter dualistyczny, gdyż składa się ze współegzystujących ze sobą dwóch sfer kulturowej rzeczywistości: ze sfery tradycji, w sensie genetycznym — indiańskiej, oraz ze sfery fak­ tycznej indiańskiej tradycji, złożonej ze wzorów zapożyczonych i treści synkretycznych. Należy także mieć na uwadze i ten fakt, że andyjska kultura ludowa począwszy od X V I w. jest rzeczywistością współtworzoną 7 8 7 F . H o u t a r t, E . P i n , Kościół го godzinie Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1972, s. 126-127; P. D a m b o r e n a, El protestantismo en America Latina, Friburgo 1963, s. 18. Zob. A. R o d r i g u e z , G . R i o f r i o, E . W e l s h , De invasores a invadidos, L i m a 1976, s. 115-137. 8 �138 ALEKSANDER FOSERN-ZIELIÑSKI poty przez dwie przeciwstawne tendencje, które póki się równoważą, kultura ta zachowuje swój tubylczy charakter. Z jednej strony jest to trwanie tradycyjnych wzorów, z drugiej natomiast ich eliminacja i zmia­ ny pod wpływem procesu akulturacji (metysacji kulturowej) . W t y m kontekście wielowarstwowego charakteru kultury andyjskiej i dialektyki tradycji i innowacji należy rozpatrywać współczesną sytua­ cję religijną peruwiańskich wspólnot andyjskich. Wielu badaczy wie­ rzeń, mitów i obrzędów ludowych Keczua dostrzegło, iż w indiańskiej kulturze duchowej (symbolicznej) koegzystują treści i formy chrześci­ jańskie z elementami tubylczymi pochodzenia przedkolonialnego. Jeśli jednak stwierdzenie to przyjmowano jako rzecz całkowicie oczywistą, to co do natury tej koegzystencji formułowano różnorodne opinie. Poglądy te podzielić można z grubsza na cztery kategorie. Do pierw­ szej zaliczyć należy te, które głoszą, że katolicyzm andyjskich chłopów jest całkowicie powierzchowny i stanowi jedynie rytualną otoczkę skry­ wającą silne kulty tubylcze, których nie zdołały wyplenić najsilniejsze kontrole i naciski administracji kolonialnej i lata walki z idolatrią. Drugi rodzaj interpretacji traktuje obie warstwy religijne w sposób równoważ­ ny i nie minimalizując znaczenia żadnej z nich. W myśl tych poglądów wieśniacy andyjscy są jakby wyznawcami dwóch religii jednocześnie — z jednej strony katolicyzmu w jego ludowej wersji, z drugiej własnej religii tubylczej. Każda z nich ma swoich kapłanów, święte miejsca, r y ­ tuały i odrębne mity, i choć od czasu do czasu nakładają się one na sie­ bie, to jednak częściej bezkonfliktowo współistnieją obok siebie wypeł­ niając odrębne funkcje i zaspokajając różne potrzeby. Według trzeciej kategorii wierzenia i rytuały Indian Keczua są prze­ de wszytkim chrześcijańskie, choć tkwią w nich oczywiście przeżytki dawnych epok sprawiające wrażenie siły „pogańskich" zwyczajów, któ­ re są w rzeczywistości tylko rezultatem ciśnienia tradycji regionalnej. Ta interpretacja ignoruje wyraźnie fakt, że obrzędy i wierzenia najbar­ dziej istotne dla życia lokalnej wspólnoty wiejskiej są głównie pocho­ dzenia miejscowego i niewiele mają wspólnego z treściami katolickimi . Najadekwatniejsza do rzeczywistości andyjskiej wydaje się być ta i n ­ terpretacja, w myśl której w keczuańskiej wspólnocie spotykamy się z prawdziwym amalgamatem religijnym, który postrzegany jest przez chłopa jako nierozerwalna całość . Podział na sferę katolicką i sferę t u ­ bylczą dla nich niemal nie istnieje, świat bowiem ich przeżyć religijnych i wizja kosmosu składa się z jednolitej faktury, w której mają swoje 9 10 11 9 A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Kultura ludowa Peru. Jej treść, formy i inter­ pretacje, „Etnografia Polska", t. 27: 1983, z. 1, s. 155-165. T. M. G a r r, Christianosmo у religion quechua en la prelatura Ayaviri, Cusco 1972, s. 176. L . M i l l o n e s , Introducción al proceso de acculturacion religiosa indígena, Lima 1967, p. 5. 1 0 1 1 �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 139 miejsca i krzyże, i nabożeństwa w kościołach, i święci, a także fiestas oraz święte skały, źródła, ofiary dla duchów i bóstw gór. Dlatego też wierze­ nia wieśniaków z peruwiańskich wspólnot traktować należy jako całko­ wicie oryginalną jakość — andyjską religię ludową , w której współ­ istnieją treści „pogańskie", katolickie oraz synkretyczne, wykrystalizo­ wane w trakcie k i l k u stuleci konfrontacji dwóch systemów ideologicznych. W świetle powyższych uwag na temat charakteru kultury ludowej andyjskich wieśniaków i ich religii pojawienie się protestanckich grup wyznaniowych stworzyło całkowicie nową, pod względem jakościowym, sytuację. Powstaje wyraźnie pluralistyczny układ religijny, którego spe­ cyfika i konsekwencje dostrzegalne są przez pryzmat analizy funkcjono­ wania nowych sekt w tradycyjnych społecznościach wiejskich. Jeśli zwa­ żyć, że w społecznościach tych religia ludowa mocno powiązana była z życiem gospodarczym, a ponadto waloryzowała istniejące układy spo­ łeczne decydujące o zwartości wspólnoty, to powstaje problem, w jaki sposób protestanckie wyznania adaptują się do zastanego w Andach wie­ lowarstwowego systemu kulturowego i w jakiejś mierze współistnieją z dotychczasową tradycją życia religijnego. Odpowiedź na postawione tu pytanie wymaga przeprowadzenia szcze­ gółowych studiów etnoreligioznawczych w szeregu społecznościach lo­ kalnych regionu andyjskiego, a objętych prozelityczną działalnością róż­ nych wyznań protestanckich. Ponieważ jednak studiów takich — jak do­ tąd prawie nie ma, warto przeanalizować dane i obserwacje zebrane w to­ ku prac terenowych w jednej peruwiańskiej dolinie. Choć daleko i m do kompletności, to jednak pozwalają one dostrzec pewne ogólne tendencje ułatwiające — jak mniemam — wytyczenie programu dalszych badań nad ekspansją protestantyzmu i jej kulturowymi skutkami. Badania, o których tu mowa, prowadzone były w 1978 r. w ramach Polskiej Wyprawy Naukowej w Andy . Penetracją etnograficzną objęta została wówczas niewielka dolina potoku Cayash, będącego prowobrzeżnym dopływem niewielkiej górskiej rzeczki — Checras, niosącej swe wody do wpadającej do Pacyfiku rzeki Huaura. Od nazw obu tych rzek urobiona została także nazwa polskiego interdyscyplinarnego projektu badawczego — „Huaura-Checras". Wysokogórski region doliny Cayash położny między 2 a 5 tys. m n.p.m. przylega do zachodniej grani 12 13 1 2 Najczęściej stosowanymi synonimami proponowanego tu określenia — „an­ dyjska religia ludowa" są religion campesina, religion quechua, religion andina i re­ ligion indígena. Szerzej na temat zadań i efektów Polskiej Wyprawy Naukowej w Andy — zob. A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Kultura ludowa Peru w świetle polskich badań i zbiorów etnograficznych, [w:] Kultura ludowa Peru. Katalog wystawy, Poznań 1980, s. 7-41; t e n ż e , Indiańska społeczność andyjska i główne nurty jej przemian, [w:] Trzeci świat w polskich badaniach etnograficznych. Warszawa (w druku); t e nż e, Polish ethnographic fieldswork in the Peruvian Andes, „Ethnologia Polona", vol. 7: 1981. 1 3 �140 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Kordyliery Huayhuash. Pod względem administracyjnym dolina Cayash usytuowana jest w północno-wschodniej części departamentu Lima, w od­ ległości ok. 200 k m od stolicy kraju oraz ok. 110 k m od największego regionalnego ośrodka na wybrzeżu — miasto Huacho. Odległości te na­ leży oczywiście pojmować na andyjski sposób, przeliczając je przez współczynnik trudności komunikacyjnych związany z fatalnym stanem dróg i różnicami wysokości. Na terenie Cayashu znajdują się cztery indiańskie wspólnoty, czyli comunidades campesinas o nazwach Curay, Taucur, Acain i Huacho sin Pescado. Wszystkie one wchodzą w skład prowincji Cajatambo, a bezpo­ średnią kontrolę nad nimi sprawują władze dystryktu Pachangara usa­ dowione w miejscowości Churin odległej od Cayashu o ok. 15 k m . Tylko jedna z wymienionych wsi — Huacho sin Pescado — posiada połączenie drogowe z tą miejscowością umożliwiające przejazd samochodem, ale t y l ­ ko w porze suchej. Do pozostałych wiosek można dotrzeć wyłącznie w ą s ­ k i m i górskimi szlakami dostępnymi dla koni, osłów, mułów i pieszych wędrowców. Liczebność tych wspólnot nie odbiega znacznie od norm tej części Andów i waha się w granicach 300-400 osób, z których większość jest dwujęzyczna, wyjąwszy małe dzieci w wieku przedszkolnym i nie­ które stare kobiety. Obserwacje etnograficzne dotyczące funkcjonowania sekty protestan­ ckiej objęła przede wszystkim wieś Huacho sin Pescado, w której znaj­ dowała się zorganizowana w gminę grupa wyznawców nowej religii. Objęły one wywiady, obserwacje życia codziennego, nagrania muzyki sakralnej, dokumentację filmową niektórych ceremonii oraz uczestnictwo w protestanckich nabożeństwach . Aby odpowiedzieć sobie na pytanie — dlaczego wzory protestanckiego życia religijnego znalazły zwolenników w andyjskich społecznościach — należy przez moment zastanowić się nad pozycją Kościoła katolickiego i księdza. Słabość Kościoła w górskich regionach Peru, a także i innych krajów Ameryki Andyjskiej, ma swe przyczyny historyczne, w które bliżej nie będziemy tu wchodzić. Na to podłoże nasunęły się i współczes­ ne problemy — takie jak mała liczba księży katolickich pracujących wśród wiejskich parafii, gdzie warunki życia są szczególnie ciężkie, a sa­ tysfakcja z pracy duszpasterskiej zwykle bardzo niewielka, rzadko bo­ wiem udaje się osobie duchownej przełamać indiańską nieufność. u 1 4 Całością prac etnograficznych kierował autor artykułu. Wraz z nim w bada­ niach nad indiańskimi pentekostalistami udział wzięła R. Krzanowska, która swe uwagi na temat sytuacji religijnego pluralizmu w dolinie Cayash przedstawiła w artykule pt. Trzecia świątynia, „Kontynenty", nr 10: 1980, s. 24-26. Także w opra­ cowanym przez zespół T V Polskiej (reż. R. Dobrzyński, zdj. A. Szczepański), w fil­ mie pt. „Dni i noce nad chmurami", P O L T E L , Warszawa 1979, znalazły się spore sekwencje ukazujące ceremonie religijne protestanckich wspólnot we wsi Huacho sin Pescado. �WYZNANIOWA D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 141 Według danych z 1960 r. przeciętna powierzchnia peruwiańskiej pa­ rafii wynosiła 720 k m i zamieszkiwało ją blisko 13 tys. wiernych . Po dwudziestu pięciu latach proporcje te wyglądają jeszcze gorzej, bowiem parafie nie zmniejszyły swego obszaru, a ludności tylko przybyło. Jeśli teraz uzmysłowimy sobie, jaki krajobraz kryje się pod t y m i danymi sta­ tystycznymi, ile na t y m obszarze jest wsi i osad pozbawionych dróg do­ jazdowych i położonych na wysokościach utrudniających człowiekowi z nizin dostęp, wówczas we właściwym wymiarze ujrzymy przeciętny teren pracy katolickiego duchownego na andyjskiej wsi. Taka właśnie sytuacja panuje w dolinie Cayashu, Checrasu i Huaura. Dla większości wsi tego regionu jedynym kapłanem katolickim jest du­ chowny zamieszkały w miasteczku Churin. Choć dysponował on samo­ chodem terenowym wdrapującym się nawet do górniczych osad zagłębia węglowego Oyón na wysokość ponad 5 tys. m n.p.m., to jednak każda taka wyprawa wymagała niemal całego dnia duszpasterskiej działalności poza główną siedzibą. Tymczasem do wielu wsi nie ma w ogóle dróg i aby do nich dotrzeć, należało wynająć konia lub muła. Do tego dodać trzeba specyficzny układ stosunków między księdzem a Tubylcami polegający na tym, iż budynek kościelny znajdujący się z reguły w każdym „pueblo" jest własnością wspólnoty, która dysponuje nim według własnego uznania. Dlatego też każda wizyta księdza odbywa się po uprzednich wzajemnych uzgodnieniach terminów, a także i kosztów związanych z uciążliwą pere­ grynacją. W praktyce sprowadza się to zazwyczaj do dwóch, trzech, w niektórych przypadkach jednej tylko wizyty duszpasterskiej w ciągu roku, przeważnie w terminie fiestas i na wyraźne zaproszenie naczelni­ ków wspólnoty lub też organizatorów święta. 2 15 W takim układzie stosunków nie ma mowy o tym, aby proboszcz stać się mógł uznanym autorytetem wioskowym uczestniczącym na co dzień i od święta w życiu lokalnej społeczności. Księdza traktuje się dość i n ­ strumentalnie, w wielu wypadkach można się bez niego obejść, ale cza­ sami lepiej go zaprosić, by zadośćuczynić tradycji. Obserwacje dokonane w dolinie Cayash w pełni korespondują pod t y m względem z analizami socjologów religii księdza F. Houtarta i ojca E. Pina, których trudno by­ łoby posądzać o stronniczość czy uprzedzenia w odmalowywaniu trud­ ności Kościoła katolickiego w Ameryce Łacińskiej . Incydentalna obecność księdza w osadzie sprawia, iż dzieci nie uczę­ szczają na naukę religii, noworodki nie są chrzczone w kościele, do ślu­ bów przy ołtarzu przywiązuje się niewielką wagę, a zmarłych odprowa­ dza na cmentarz tylko rodzina i sąsiedzi. Gdy wreszcie ksiądz pojawia się we wsi, wówczas stara się nadrobić zaległości udzielając zbiorowo sakra­ mentów i święcąc groby. Tak to wspólnota musi obywać się bez księdza, 16 1 5 Houtart, 5 8 Jw., s. 152. Pin, op. cit., s. 214-215. �142 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI starając się jednak choćby w minimalnym stopniu wypełnić niektóre tradycje katolickie. Organizuje się więc wspólne modły w świątyni, a osoby nieco wprowadzone w katolicką liturgię i cieszące się autoryte­ tem przewodniczą takim ceremoniom w kościele, na cmentarzu czy w do­ mu. Siłą rzeczy taka „samoobsługa" religijna prowadzić musi do znacz­ nych uproszczeń i odstępstw od przyjętych w tradycji katolickiej wzorów i sprzyja mocnemu przenikaniu się rytualnych form katolickich z wie­ rzeniami tubylczymi. Trudności w pracy duszpasterskiej mają również swoje subiektywne źródła. Myślę t u przede wszystkim o słabej lub zgoła powierzchownej znajomości kultury indiańskiej, obyczajów, a także i świata wyobrażeń religijnych wśród księży i misjonarzy. Prawie 50% wszystkich duchow­ nych pracujących na prowincji stanowią przybysze spoza Ameryki Łaciń­ skiej, dla których świat indiańskich wieśniaków jest obcy i trudny do zrozumienia. Pod t y m względem sytuacja nie odbiegała od przeciętnej i w rejonie badań polskiej ekspedycji. Proboszcz z Churin był naturalizowanym w Peru Czechem, a pomagające mu zakonnice pochodziły z kanadyjskiej prowincji Quebec i dopiero uczyły się hiszpańskiego. Łatwo było dostrzec, iż mimo k i l k u lat pracy w t y m regionie nie zaskarbił sobie ten duchow­ ny większej sympatii indiańskich chłopów, którzy stale widzieli w nim gringo (obcego). Trudno się więc dziwić, iż i orientacja proboszcza w spra­ wach keczuańskiej kultury oraz nowej sytuacji religijnej powstałej na skutek sukcesów protestantów była bardzo uboga i nacechowana stereo­ typowymi uprzedzeniami do innowierców, w myśl których wieśniacy to ludzie uparcie trzymający się zabobonów i na domiar złego opuszczający kościół, by w trakcie tajnych ceremonii oddawać się adoracji sił nie­ czystych. Nielepsza sytuacja jest wśród kleru miejscowego, który rekrutuje się ze środowisk miejskich lub też z osad położonych na wybrzeżu, a więc ze stron, gdzie panują inne tradycje i obyczaje. Ludzie ci nie rozpoznając w pełni świata, w k t ó r y m się obracają, traktowani są również jako „obcy", często popełniają ewidentne gafy i niezręczności obyczajowe, co nie przysparza i m popularności. Jak głosi raport na temat religijności Boliwijczyków, za dobrego księdza uważa się tam tylko takiego, k t ó r y zna dobrze miejscowe obyczaje, pozwala je kultywować i nie próbuje ich wyszydzać czy wręcz likwidować '. Przeświadczenie, iż aby pracować na polu misyjnym w indiańskim środowisku i zostać przez nie zaakceptowanym należy przede wszystkim zrozumieć i poddać się sile tradycji miejscowej, toruje sobie stopniowo drogę wśród światlejszych kręgów peruwiańskiego i boliwijskiego ducho17 " Jw., s. 153. �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 143 wieństwa, czego wyrazem może być powołanie specjalnych instytucji i komisji zajmujących się problematyką etnoreligioznawczą . Te tubylcze obyczaje religijne odgrywają t y m większą rolę, i m mniej­ sze jest oddziaływanie księdza, a poza t y m są one bardzo istotne dla egzystencji jednostki, rodziny i całej wspólnoty. Andyjskie obrzędy moż­ na z grubsza podzielić na cztery kategorie. Do pierwszej należą te, które posiadają charakter obrzędów przejścia. W drugiej mieszczą się akty sakralne, których celem jest asekuracja przed nieszczęściami oraz za­ pewnienie sobie powodzenia. Trzecią kategorię tworzą patronalne święta wioskowe będące rytualnym spełnieniem wymogów tradycyjnego porząd­ k u i zachowania równowagi między światem ludzi a istot nadprzyrodzo­ nych. Do ostatniej grupy wchodzą zabiegi magiczne, przede wszystkim związane z magią leczniczą. Wszystkie te działania odwołują się w różno­ raki sposób do świata nadprzyrodzonego, który w pośredni lub bezpo­ średni sposób określa życie doczesne. Świat ten zaludniony jest pospo­ łu —- przez główne postacie katolickiego panteonu, świętych patronów i opiekunów, potężnych władców gór czuwających nad stadami i upra­ wami, a także domostwami Indian oraz różnego rodzaju demonami i du­ chami przeważnie o złośliwych cechach . Cały ten kompleks wierzeń i rytuałów złożonych ze sfery tradycji katolickiej oraz kultów, obrzędów i mitów andyjskich dość harmonijnie funkcjonujący w dotychczasowych układach społeczno-gospodarczych i n ­ diańskich wspólnot zachwiany został przez sekciarskie ruchy protestan­ ckie zyskujące sobie w górskich regionach Peru coraz większą popular­ ność. Wykorzystują one słabości instytucjonalne Kościoła katolickiego, nawiązują do haseł antyklerykalnych latynoamerykańskiej lewicy pod­ kreślających powiązania duchowieństwa z aparatem ucisku i wyzysku, trafiają wreszcie w niektóre duchowe potrzeby części andyjskiego chłop­ stwa zagubionego między tradycyjnymi wartościami wspólnotowymi a nowymi wzorami życia napływającymi z ośrodków miejskich i przemy­ słowych. Na obszarze dorzecza górnej Huaura w dolinach Cayash, Checras i i n ­ nych potoków od k i l k u lat działają grupy religijne zielonoświątkowców, które przez swe odmienne wzory zachowań i purytańskie normy moralne rozbijają dotychczasową zwartość comunidades, tworząc dość izolowaną wspólnotę religijną w obrębie wspólnoty lokalnej. 18 19 1 8 Znaczne zasługi w tej mierze przypisać należy powstałemu w r. 1968 w Cusco Instituto Pastoral Andino, którego g ł ó w n y m zadaniem jest prowadzenie i popiera­ nie badań etnoreligioznawczych, by na ich podstawie wypracować optymalną stra­ tegię ewangelizacji wiejskich rejonów południa Peru i Boliwii. Zob. poszczególne numery pisma „Allpanchis Phuturinqa". Szerzej na temat roli i charakteru życia obrzędowego w dolinie Cayash piszę w książce Kraina Inkarrii. Szkice etnologiczne o Peru, szczególnie w rozdz. V I pt. Samorządna wspólnota pracy i świętowania, Wrocław 1985. 1 0 �144 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Ruch pentekostalistów narodził się w początkach naszego stulecia w Stanach Zjednoczonych na fali religijnej odnowy różnych protestanc­ kich kongregacji i fundamentalistycznych prób powrotu do ewangelicz­ nych źródeł chrystianizmu. Począwszy od 1906 r. przekroczył granice USA i zyskał popularność w Europie, przede wszystkim w krajach skan­ dynawskich. Jeśli chodzi o Amerykę Łacińską, to dotarł on już w 1920 r. do Chile, gdzie w latach 60-tych objął już ok. 0,5 min. ludzi, t j . 9% lud­ ności tego kraju. O sile tego wyznania świadczyć także może i to, że na każdych 10 protestantów, aż 8 to zielonoświątkowcy . Również na po­ czątku tego wieku religia ta dotarła do Brazylii, ciesząc się szybko i tam dużym powodzeniem dającym w efekcie blisko 0,5 min. aktywnych człon­ ków. Po I I wojnie światowej pentekostalizm umocnił także swą pozycję i w innych krajach Ameryki Łacińskiej — na Antylach, a także i w Peru. 20 Wśród wszystkich odłamów protestantyzmu zielonoświątkowcy mają najbardziej niesformalizowany, t j . otwarty układ organizacyjny dzieląc się na wiele niezależnych lub tylko luźno ze sobą powiązanych ugrupo­ w a ń . Wśród nich do najbardziej misyjnie aktywnych zaliczyć można „Assamblies of God", którego odłam pod nazwą „Asambleas de Dios del P e r ú " zakorzenił się również w Andach, w t y m także w Kordylierze Huauhuash. Na południu Peru spotkać można także gminy związane z „Iglesia Evangélica Peruana" — formalnie fundamentalistycznym ugru­ powaniem międzywyznaniowym, silnie jednak przepojonym elementami doktryny pentekostalistycznej . W potocznej świadomości niewielkie znaczenie przywiązuje się do oficjalnych nazw kongregacji zielonoświąt­ kowych określając je w jednolity sposób jako zgromadzenia „evangelistas". 21 22 Cechami wspólnymi dla wszystkich sekt zielonoświątkowców są •— podkreślanie podstawowego znaczenia osobistej partycypacji w życiu i doświadczeniu religijnym oraz dążenie do przebudowy osobowości drogą moralnych zakazów i nakazów oraz aktów rytualnych. Ważną rolę w do­ ktrynie spełnia przekonanie o potrzebie doskonalenia wewnętrznego i osiąganie świętości. Droga k u temu wiedzie przez odrzucenie prymatu wartości materialnych i pogłębienie życia duchowego. Człowiek „nawró­ cony" porzuca dotychczasowy tryb życia, odchodzi od dawnych przyja­ ciół i towarzyszy zabaw, przestaje pić, palić, żuć liście coca, grać w karty i inne gry hazardowe, stroni od uroczystości wioskowych, zaczyna dbać więcej o higienę osobistą i wygląd zewnętrzny, przestrzega, by dzielić 2 0 E . A. N i d a, The Indigenius churches in Latin America, „Practical Anthro­ pology", vol. 8: 1961, nr 3, s. 97-110; C A . L a l i v e d ' E p i n a y , Haven of the masses, London 1970. N. B l o c h - H o e l l , The Pentecostal movement. Its origin, development and distinctive charakter, Copenhagen 1964, s. 18-64. M. M. M a r z a l , Estudios sobre religion campesina, L i m a 1977, s. 17. 2 1 2 2 �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAÑSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 145 swój czas na modły, religijne lektury i pracę, odwraca się także od trady­ cyjnych zwyczajów religijnych (katolickich). Ogromne znaczenie przywiązuje się do Biblii, której przypowieści interpretuje się dosłownie, w niej szukając wskazówek i instrukcji w sprawach życia doczesnego. Posiadanie Pisma św. i czytanie go w wol­ nych chwilach należy do głównych obowiązków wiernych. Obok rygo­ ryzmu biblijnego cechą charakterystyczną pentekostalizmu jest także silny trynitaryzm, w myśl którego dowartościowuje się Ducha Św. jako trzecią osobę Boską, zarzucając innym chrześcijanom spychanie tej postaci Trójcy św. w cień. Z t y m wiąże się znaczenie ekstazy religijnej — jako pożądanego stanu, w k t ó r y m możliwe jest nawiązanie bezpośredniego kontaktu z „sacrum". To doświadczenie religijne określa się mianem „chrztu Duchem Św.", nawiązując w ten sposób do opowieści o zesłaniu Ducha św. na apostołów zgromadzonych w dniu Zielonych Świątek. Obo­ wiązkiem każdego pentekostalisty są starania, by iść drogą apostołów i przez obcowanie z Duchem św. otrzymać moc świętości niezbędną do prawdziwego zbawienia. W pentekostalizmie znajdujemy także elementy osłabionej millenarystycznej eschatologii związanej z wiarą w bliski po­ wrót Chrystusa na ziemię, czyli paruzję. Negacja wartości obowiązujących w otaczającym ich świecie — uwa­ żanym za zły, jest formą duchowego, ale i faktycznego przygotowania się na ten podniosły moment przebudowy porządku ziemskiego. Stąd też nie­ którzy interpretatorzy pentekostalizmu latynoamerykańskiego widzą w nim ruch protestu społecznego potępiającego niesprawiedliwą rzeczywis­ tość przeżartą materializmem i sankcjonowaną przez panującą religię — czyli katolicyzm. Ten aspekt nowej religii mógłby tłumaczyć sukcesy zielonoświątkowców wśród ludności najbiedniejszej, która w doktrynie tej znalazła adekwatną odpowiedź na swe frustracje i niezadowolenie . Pierwsi pentekostalistyczni głosiciele Słowa Bożego pojawili się nad potokiem Cayash z początkiem lat 60-tych, przybywając z Limy. Obcho­ dzili wszystkie okoliczne wsie i osady, w każdej zatrzymywali się kilka dni, starając się w t y m czasie zaprzyjaźnić z niektórymi z mieszkańców i uchwycić pierwszy kontakt. Druga faza działalności misyjnej polegała na kolejnych wizytach", których celem stało się przekształcenie jeszcze do niczego nie zobowiązujących kontaktów w formę ogniska przyszłej no­ wej kongregacji. Proces ten trwał dość długo — bo jeśli chodzi o wieś Huacho sin Pescado, to ok. 10 lat. W t y m czasie nieliczni konwertyci ugruntowywali swe religijne przekonania również drogą bezpośrednich kontaktów z większymi ośrodkami zielonoświątkowego ruchu, oraz sami starali się rozszerzyć nową ideę w swym najbliższym otoczeniu, tak aby 23 M R . C e s a r F e r n a n d e z , Kościół řcoíoiicfci w Ameryce mer. Przegląd Religioznawczy", 1967, nr 4-5, s. 118. 10 — Etnografia Polska 29/2 Łacińskiej, „Euhe- �146 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI przyspieszyć moment powołania niezależnej gminy, do czego potrzeba minimum 15 członków . Około 1970 r. w Huacho sin Pescado zaczęła się formować grupa zie­ lonoświątkowców, określająca swe wyznanie jako ,,Templo Belén" wcho­ dzące w skład „Asambleas de Dios del Perú". Rok po roku powoli zwięk­ szała ona swój stan posiadania osiągając w 1978 r. liczbę 37 ochrzczonych członków, w t y m przewagę kobiet (21) oraz sporą grupę sympatyków i młodocianych adeptów — czyli tzw. oyentes przygotowujących się do­ piero do konwersji i chrztu. W stosunku do ogólnej liczby ludności wios­ k i grupa ta oscylowała więc wokół 10 do 15%, co sytuowało ją na mar­ ginesie życia wspólnoty i umożliwiało pobłażliwą tolerancję. Jednakże biorąc pod uwagę aktywność prozelityczną członków i wras­ tanie w wiek dojrzały dzieci evangelistas proporcje zielonoświątkowców i katolików będą ulegać zmianie na niekorzyść tych ostatnich. Dowodem tego może być sytuacja wyznaniowa we wsiach położonych po drugiej stronie Checrasu i Huaura — takich jak Rapaz, Andajes, Paran, Picoy, Tongos, Tulpay, Parquin i Lacsaura — w których gminy pentekostalistyczne działają już od dłuższego czasu z powodzeniem rozwijając akcję nawracania zarówno na własnym, jak i na cudzym terenie. Z t y m i ośrodkami evangelistas z Huacho sin Pescado utrzymują re­ gularne kontakty wspierając się nawzajem, wespół uczestnicząc w reli­ gijnych zgromadzeniach i uroczystościach oraz wspólnie podejmując m i ­ syjne eskapady. Jest rzeczą interesującą, iż w najbliższym sąsiedztwie Huacho sin Pescado, t j . we wsiach Curay, Taucur i Ącain ruch evange­ listas nie zyskał szerszej aprobaty i nie zdołał zgromadzić wystarczającej liczby wiernych do założenia samodzielnej kongregacji. Być może zade­ cydowały t u czynniki psychologiczne, a mianowicie nietajone nigdy uprzedzenia do inicjatyw realizowanych przez mieszkańców Huacho sin Pescado, lub czynniki natury kulturowej — większa izolacja od świata ze­ wnętrznego (brak dróg) i bardziej tradycyjna orientacja w sferze świato­ poglądowej. Niezależnie od odpowiedzi na tę kwestię faktem pozostaje, iż zielonoświątkowcy z Huacho sin Pescado stanowią wyspę innowierców w ramach własnej wspólnoty, a także enklawę protestantyzmu w całym Cayashu. Lokalna gmina religijna posiada charakter kongregacjonalny — co oznacza, że nie ma w niej stałej hierarchii duchownej, a każdy członek, który spełnia podstawowe warunki (postawa moralna, wiedza religijna), może zostać wybrany okresowym przywódcą, by po pewnym czasie ustą­ pić miejsca innemu pentekostaliście. Członkowie każdej gminy dzielą się na trzy kategorie. Pierwszą grupę tworzą bautizados, a więc ci, którzy 24 i 2 4 Tożsame zasady powoływania zboru obowiązują także u pentekostalistów w Polsce, np. w Zjednoczonym Kościele Ewangelicznym. Zob.: A . T o k a r c z y k , Protestantyzm, Warszawa 1980, s. 266. �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 147 stali się pełnoprawnymi członkami kongregacji po przejściu obrzędu chrztu z wody. W ramach tej kategorii wydzielić można jeszcze subgrupę tzw. legítimos, t j . ludzi, którzy zdobyli wyższy stopień religijnego wta­ jemniczenia przez chrzest Duchem św. i którzy powiększyli swą for­ malną wiedzę religijną (biegłość w znajomości i interpretacji Biblii) pod kierunkiem pastorów-teologów poza własną gminą. Ci legítimos posiadają uprawnienia do prowadzenia samodzielnej akcji misyjnej, oni także naj­ częściej wybierani są na kierownicze stanowiska w lokalnej kongregacji. Wreszcie trzecią kategorię tworzą wspomniani już oyentes w innych re­ gionach Peru nazywani także simpatizantes lub adherentes . Uczestni­ czą oni w życiu religijnym wspólnoty przygotowując się duchowo i inte­ lektualnie do chrztu z wody, który dopiero da i m pełne prawa i obowiąz­ k i członka zgromadzenia. Ogólne zebranie członków zgromadzenia (asamblea general) wybiera zarząd (junta directiva), na którego czele staje dirigente. Ten okresowy przywódca religijny jest organizatorem wszystkich działań wspólnoty zielonoświątkowej, nie ma natomiast prawa udzielania sakramentów chrztu i małżeństwa. Na te okazje zaprosić należy wyższego rangą du­ chownego. Pomocnikami dirigente są sekretarz i skarbnik posiadający ozdobne pieczęcie —• do tego symbolu urzędu bowiem przywiązuje się w całym Peru ogromną wagę. Ich zastępcami są dwaj tzw. diacones, któ­ r y m asystują z kolei dwie dziewczyny, zwane diaconisas, zobowiązane do utrzymania porządku w domu modlitwy i przygotowania świątyni do nabożeństwa. Gmina zielonoświątkowców w Huacho sin Pescado, podobnie jak i ca­ ła wspólnota chłopska, w skład której wchodzi, jest organizmem samo­ rządnym i autonomicznym, co oznacza, iż w niewielkim stopniu jest uza­ leżniona od „wyższych" szczebli „Asambleas de Dios". Poszczególne autonomiczne gminy w celach samopomocy, współpracy i koordynacji działań duszpasterskich łączą się w federację zwane presbiterios. Na cze­ le takiej federacji, której siedziba znajduje się w portowym mieście Huacho, stoi presbiterio regional. Posiada on szerokie uprawnienia sa­ kralne i z tej racji bardzo często odwiedza kościoły wchodzące w skład federacji, jest także łącznikiem między lokalną wspólnotą wiernych a na­ czelną radą „Asambleas de Dios", czyli tzw. sinodo z siedzibą w Limie. J e d n ą z przyczyn powodzenia tego wyznania wśród peruwiańskich wieśniaków jest bez wątpienia ten kongregacjonalny i demokratyczny ustrój zgromadzeń — kontrastujący z hierarchicznym układem istnieją­ cym w Kościele katolickim. Wprawdzie wzory lokalnej samorządności andyjskiej są również bardzo silnie widoczne w ludowym katolicyzmie np. przy organizacji fiesta, opieki nad świątynią, cmentarzem i innymi miejscami kultu, to jednak kapłan jest zawsze człowiekiem z zewnątrz, 25 2 5 Marzal, op. cit., s. 18. �148 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI a kontakty z nim posiadają charakter sporadyczny, okolicznościowy. Po­ tencjalna możliwość osiągnięcia godności sakralnych w gminie, wypeł­ nianie ich na oczach współwyznawców, praca misyjna — to wszystko czynniki, poza psychologicznymi aspektami doświadczeń religijnych, przyciągające niektóre typy osobowości. Kapłanami, kaznodziejami, m i ­ sjonarzami, organizatorami gmin są u zielonoświątkowców na andyjskiej wsi sami Indianie. Uczestnicy tego ruchu religijnego mają przeświadcze­ nie, iż są reformatorami przeprowadzającymi wielkie dzieło odnowy ży­ cia własnymi siłami, z własnej inspiracji, kierując się przykładami swych najbliższych. W tym sensie trafnie zjawisko to określił B. R. Wilson — angielski socjolog religii — nazywając tzw. rural pentecostalism w Ame­ ryce Łacińskiej typowym indigenious movement rozprzestrzeniającym się własnymi siłami i bez większych nakładów finansowych . 26 Każdy nowo pozyskany członek tej religijnej wspólnoty obarczony jest moralnym obowiązkiem werbowania neofitów. Przeważnie zaczyna się od najbliższej rodziny, a potem agituje sąsiadów i dalszych krewnych. Zawieranie mieszanych małżeństw protestancko-katolickich nie jest ak­ ceptowane przez zielonoświątkowców, chyba że jeden z partnerów skłon­ ny jest zmienić wyznanie. Inaczej rzecz się ma w przypadku tych mał­ żeństw, które zostały zawarte jeszcze przed konwersją jednego ze współ­ małżonków. Uznaje się je nadal za ważne, ale nalega usilnie na to, by partnera przeciągnąć na stronę pentekostalistów. Bardziej światli i biegli w interpretacji Biblii wyruszają na pieszą pielgrzymkę po górach, odwiedzając sioła sąsiednich dolin, by w nowym środowisku głosić ewangelię. Wyprawy takie trwają zwykle kilka dni, w przeciwieństwie do dłuższych podróży misyjnych, a nawet kilkumie­ sięcznych wypraw organizowanych przez presbíteros celem zakładania nowych gmin, pilotowania ich startu i szkolenia nowych adeptów. Czasa­ m i misjonarze ci nie ujawniają początkowo publicznie swych rzeczywis­ tych celów i wynajmują się do różnego rodzaju prac lub oferują usługi (naprawiając np. zegarki lub radia), by tą drogą rozpoznać od środka no­ we otoczenie i zyskać zaufanie osób najbardziej ich zdaniem podatnych na hasła zielonoświątkowców. Do propagandy religijnej wykorzystuje się i inne okazje — jak choćby przypadkowe kontakty handlowe czy towa­ rzyskie zawierane na targu lub w trakcie wędrówki do pobliskiej wsi albo miasteczka. Agitatorzy nowej wiary posługują się zarówno sugestywnym, słowem, jak i bardziej nowoczesnymi środkami —• takimi jak ulotki, ilustrowane broszury przybliżające Indianom przypowieści biblijne i wyjaśniające w sposób nader ogólny i prosty pryncypia protestanckiej myśli religijw B . R. W i l s o n , Magic and the Millenium. A sociological study of reli­ gious movements of protest among tribal and third-world peoples, London 1973, s. 115-117. �WYZNANIOWA D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 149 nej. Materiały te wydawane są przez takie organizacje religijne, jak „Cruzada a cada hogar" czy „Sociedades Biblicas en el P e r ú " z Limy. Wykorzystuje się także broszurki rozpowszechnione przez metodystów z Chosica i protestanckie organizacje wenezuelskie. Przed rozdaniem ich wśród współziomków każdą ulotkę zaopatruje się w widoczną pieczęć samego dirigente lub tesorero. Są wśród nich obrazkowe historyjki o ży­ ciu Chrystusa z bardzo prostym tekstem dostosowanym do osób nie bę­ dących biegłymi w języku hiszpańskim. Inne zachęcają do poznania Biblii lub też zawierają krótkie nauki religijno-moralne przeplatane cytatami z ewangelii. Znaleźć w nich można sugestywną interpretację grzechu •— jako czynu niezgodnego z zaleceniami Pisma Św., stwierdzenia w rodzaju Za felicidad es un estado mental, y no se adquíre por la abundancia de bienes materiales que se posean —• czy też zalecenia, jak można osiągnąć szczęście i uzyskać libertad espiritual. Obok tego rodzaju broszurek w ę ­ drowni kaznodzieje posługują się także kolorowymi ilustrowanymi plan­ szami przedstawiającymi sceny z życia Chrystusa. Wystarczy tylko je rozwinąć przed zgromadzonym przygodnie audytorium na ulicy czy pla­ cu i sugestywnie objaśniać poszczególne obrazy, przechodząc stopniowo od zwykłych komentarzy do nauk religijnych i wskazówek moralnych. Najlepszym materiałem na konwertytów są jednostki wyalienowane ze społeczności lokalnej, często chore oraz potrzebujące duchowego wsparcia, załamane niepowodzeniami, osoby, które popadły w nałóg al­ koholizmu i same nie mogą się z niego wyzwolić, wreszcie ludzie k r y ­ tycznie nastawieni do Kościoła katolickiego i kleru. Ten ostatni element jest bardzo często wykorzystywany w propagandzie zielonoświątkowców. Wskazuje się na rozbieżności między słowami a czynami księży katolic­ kich, przypomina opresyjny charakter Kościoła w dobie konkwisty i i n ­ kwizycji — powołując się nawet na ekspozycję w Muzeum Inkwizycji w Limie, potępia „profesjonalny" charakter kapłaństwa sprawiający ko­ nieczność wnoszenia opłat za posługi religijne, wyśmiewa się i dyskre­ dytuje kult świętych — jako nowy rodzaj bałwochwalstwa, a także pod­ kreśla „niekonsekwencje" moralno-rytualne katolicyzmu, takie np. jak odprawianie egzekwi żałobnych na rzecz zmarłych, którzy za życia byli ludźmi grzesznymi i z gruntu złymi. Dla wielu ludzi wybawieniem z egzystencjalnych problemów jest przyjęcie nowej wiary, dającej i m nadzieję na lepszą przyszłość i pozwa­ lającą odnaleźć siebie w społeczności wyznawców nowego kultu. Z tego punktu widzenia rację mają ci badacze latynoamerykańskiego protestan­ tyzmu indiańskiego, którzy dostrzegają w n i m kompensacyjne funkcje . Badania prowadzone wśród pentekostalistów na Puerto Rico, gdzie blisko 10% mieszkańców przynależy do tego wyznania, wykazały, iż większość 21 2 7 B. S a 1 e r, Religious conversion and self-aggranisement: case, „Practical Anthropology", vol. 12: 1965, s. 107-114, nr 3. A Guatemalan �ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI neofitów podkreślała fatalny stan psychicznego kryzysu i moralnej nę­ dzy, w jakim żyła przed poznaniem „prawdy", przeciwstawiając tę prze­ szłość szczęśliwej teraźniejszości dającej szansę zbawienia , Marzeniem każdej nowo powstałej gminy pentekostalistycznej jest po­ siadanie na terenie pueblo własnej świątyni (templo), która stałaby się materialnym symbolem siły nowej religii. Społeczność zielonoświątkowa w Huacho sin Pescado nie dorobiła się dotąd własnego budynku kościel­ nego, ale za to przygotowania do jej wzniesienia są już w toku. Trwa zbiórka funduszy na ten cel, jest już także parcela w obrębie centrum wsi ofiarowana przez jednego z członków. Z braku świątyni z prawdzi­ wego zdarzenia wierni zbierają się w kaplicy urządzonej w dość obszernej parterowej sali mieszkalnego domu pentekostalisty, usytuowanym jed­ nak w dość prestiżowym miejscu, przy jednej z pierzei centralnego plaza, przy której znajduje się stary kościół katolicki z górującą nad wsią dzwonnicą oraz budynek szkolny. Informuje o t y m biały plakat umieszczonjr na ścianie chaty, na k t ó r y m ktoś niezbyt starannym pismem na­ kreślił nazwę zgromadzenia — ,,Templo Belén". Religijne przeznaczenie tego pomieszczenia podkreślają barwne pla­ katy zawieszone na glinianych ścianach nawołujące do czytania Biblii i reklamujące działalność ,,Sociedad Biblica Peruana". Obok widnieją wypisane na kartce papieru krótkie sekwencje ze Starego i Nowego Te­ stamentu. Są również tabele pokazujące kolejność pełnienia dyżurów przy sprzątaniu kaplicy oraz grafik, na którym odnotowuje się dziesięcinę wnoszoną na rzecz gminy przez wiernych od każdej zarobionej sumy. W ten sposób każdy ma wgląd w sytuację majątkową wspólnoty oraz może kontrolować wysokość diezmos wnoszonych przez współwyznaw­ ców. Pozbawione okien wnętrze, co jest w budownictwie tego regionu nor­ mą, wypełniają proste, przykryte baranimi skórami ławy. Tylko przy węższej szczytowej ścianie stoi drewniany pulpit, który na czas nabożeń­ stwa przykrywa się białą tkaniną, na której ktoś koślawo wyhaftował wazon z czerwonymi kwiatami, a powyżej niego pełną nazwę zgroma­ dzenia. Na pulpicie stawia się dwie świece oraz Biblię i śpiewnik. Z tego miejsca dirigente kieruje przebiegiem ceremonii, wygłasza kazania i na­ uki, czyta fragmenty ewangelii, intonuje hymny i modli się w podniosłym skupieniu wyciągając w geście błogosławieństwa obie ręce w stronę wier­ nych. W tym ubóstwie wnętrza kaplicy uderza brak krzyża, do symboliki którego nie przywiązuje się tak dużej wagi, jak u katolików, choć figu28 2 8 V . G a r r i s o n , Sectarianism and psychological adjustmanet. A controlled comparison of Perto-Rican pentecostals and catholics, [w:] I. I. Z a i e t s k y , M. P. L e o n e [eds.], Religious movements in contemporary America, Princeton 1974, s. 324; S. C o o k , The prophets. A revivalistic folk religion movement in P.uerto Rico, ,.Caribbean Studies", vol. 4: 1965, nr 4, s. 20-35. �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 151 ruje on na pieczątkach pentekostalistów. Nie widać także żadnych świę­ tych obrazów, naczyń czy innych sprzętów liturgicznych. Prostota w y ­ posażenia świątyni, ceremonii i duży stopień spontaniczności w trakcie modłów odpowiadać ma pierwotnym tradycjom chrześcijańskim nie obrosłym jeszcze hieratyczną liturgią. Kontrastuje to bardzo z wyposaże­ niem wiejskich kościółków katolickich, które choć biedne i zaniedbane, mają zwykle ściany pokryte kolorowymi freskami, a na ołtarzach naśla­ dujących barokowy styl limeńskich świątyń wznoszą się liczne figury świętych przybrane w bogate brokatowe i koronkowe stroje. W tyle pentekostalistycznego domu modlitwy zgromadzono ławki dla oyentes, a po­ nad nimi zawieszono na ścianie bolsa (woreczek) na drągu do zbierania datków oraz małe bębenki służące do wybijania r y t m u w trakcie zbioro­ wych śpiewów. Wielką wagę przywiązuje się do stałego i ciągłego uczestnictwa w na­ bożeństwach, których częstotliwość jest tak duża, iż wypełnia większość wolnego czasu zielonoświątkowców. W Huacho sin Pescado spotkania takie organizowano cztery razy w tygodniu, nie licząc specjalnych zebrań dla dzieci. Najważniejsze jednak jest nabożeństwo odbywające się w nie­ dzielę wieczorem, na które przybywa cała pentekostalistyczna społecz­ ność. Jeden z informatorów podkreślał w swej wypowiedzi, iż takie czę­ ste obcowanie ze „Słowem Bożym" po dniach ciężkiej pracy na chacras (poletkach) sprawia mu największe zadowolenie dostarczając duchowego odpoczynku. Częstotliwość zgromadzeń religijnych oraz aktywny w nich udział sporej grupy wiernych to jedna z głównych różnic między K o ­ ściołem katolickim a pentekostalistycznym, w tym pierwszym bowiem partycypacja indiańskich chłopów, pomijając okres fiesta, sprowadzona jest do roli statystów. W tym także dostrzec można jedną z przyczyn powodzenia misji protestanckich w tradycyjnych społecznościach andyj­ skich, przedkładających zawsze samorządność ponad wszelkie formy ste­ rowania z zewnątrz. Przebieg nabożeństwa niewiele przypomina ceremonie w katolickim kościele. Dirigente i jego pomocnicy nie wkładają żadnych obrzędowych szat i kierują modlitwami w ponchos, płaszczach i marynarkach. Kobiety przybywają na te spotkanie z małymi dziećmi rozkładają na glinianym klepisku świątyni swe mantas (narzutki) i usadawiają się pod ścianą, tak samo jak czynią to zazwyczaj na targu, na przemian modląc się, śpie­ wając i karmiąc piersią niemowlęta. W przeciwieństwie do sztywnej l i ­ turgii katolickiej, w kulcie pentekostalistycznym Jominuje dużo sponta­ niczności i improwizacji. Wynika to z zasady tego ruchu, który na „miej­ sce arystokratycznego dystansu między modlącym się kapłanem a wier­ nymi wprowadził zasadę, że każdy może być kaznodzieją, kto wstaje, by przemawiać, posłuszny głosowi Boga" . 29 Cesar Fernandez, op. cit., s. 119. �152 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI Mszę odprawia dirigente w asyście swych pomocników. On rozpoczy­ na modlitwy, wygłasza przypowieści — wreszcie wzywa do pulpitu po­ jedyncze osoby lub grupy dziewcząt, które ze śpiewnikami w rękach intonują pieśni, śpiewane przy akompaniamencie gitar i bębenków. Ich repertuar jest typowo protestancki, stąd także ich melodyka niewiele ma wspólnego z andyjską tradycją muzyczną, choć t u i ówdzie przebijają się nuty i r y t m y indiańskiego huayno. W trakcie nabożeństw w Huacho sin Pescado na twarzach wiernych spostrzec można było, iż głęboko przeży­ wają oni całą ceremonię. W najbardziej podniosłych momentach (np. oración) główny celebrans — i zgromadzeni wierni zamykali oczy, pła­ kali i głośno modląc się wprowadzali się w stan wyjątkowego skupienia, będąc jakby duchem w innym świecie. Ważnym aktem rytualnym, choć nie otwierającym wrót do zbawienia, jest chrzest wodą — mający postać — podobnie jak u babtystów — oczy­ szczającej kąpieli będącej symboliczną formą nowych narodzin i przyję­ cia do wspólnoty wiernych. Ceremonie takie odbywają się przeważnie raz do roku i organizuje się je niewielkimi zbiornikami nawadniają­ cymi, gromadzącymi wody spływające z górskich źródełek i kanałów. Ka­ płan oraz osoba poddająca się temu obrzędowi przejścia ubrani w białe szaty, symbolizujące stan bezgrzeszności, wchodzą po pas do basenu na oczach licznie zgromadzonych wiernych i katolickich członków comuni­ dad. Tam po wypowiedzeniu odpowiedniej formuły celebrans ujmuje wpół neofitę i odchylając go do tyłu zanurza całkowicie w wodzie. Po wyłonieniu się na powierzchnię wierny wznosi ku górze ręce dając wyraz swej radości, iż włączony został do zielonoświątkowej wspólnoty. Przy­ byli na taką uroczystość kapłani z innych ośrodków dbają zwykle o to, by ten podniosły moment uwiecznić na zdjęciu, które wraz z dyplomem chrztu mogło stać się ozdobą domu i świadectwem obrania nowej drogi życiowej. Obrzędy chrztu wymagają przybycia presbítero, dlatego też łączy się je, podobnie jak i śluby, z głównym świętem pentekostalistycznym zwa­ nym fiesta de la cosecha y confraternidad (święto zbiorów i braterstwa). Jest to jakby substytut katolickiego święta patronalnego, w k t ó r y m evan­ gelistas nie biorą czynnego udziału. Organizuje się je na przełomie lata i jesieni — tak dobierając daty, aby nie kolidowały one z podobnymi świętami w innych okolicznych miejscowościach. W Huacho sin Pascado odbywa się ono między 25 a 30 sierpnia. Z tej okazji zaprasza się na nie wyznawców (delegatów) z innych okolicznych skupisk zielonoświątkow­ ców. W 1978 r. przybyli oni do tej wioski aż z 18 pueblos, nie licząc wyższych kapłanów ,,Asamblea de Dios" z Huacho z wybrzeża pacyficz­ nego. Zaprasza się także katolickich współmieszkańców wioski nie bro­ niąc i m biernego uczestnictwa, gdyż evangelistas mają zawsze nadzieję, iż nowe rytuały spodobają się i zainteresują ich ułatwiając w przyszłości akcję misyjną. �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 153 Jedynymi trunkami dozwolonymi na tej fiesta są lemoniady oraz chicha, która w t y m wypadku jest symbolem udanych zbiorów. Całe zresztą święto ma charakter dożynkowy i jest formą rytualnego podzię­ kowania Bogu za pomyślny rok gospodarczy oraz aktem umocnienia wię­ zów między wyznawcami i między poszczególnymi gminami — dającym uczestnikom poczucie identyczności wyznaniowej. Widzieć w t y m można także nawiązanie do północnoamerykańskiego Thanksgiving Day (Dnia Dziękczynienia), w którego tradycji wyrośli twórcy ruchu pentekostalistycznego. Główne uroczystości odbywają się na placu, na k t ó r y m uprzednio wkopano w ziemię dwa młode drzewka eukaliptusowe — ewidentne sym­ bole płodności i ożywczych sił kosmicznych. Przystraja się je koloro­ w y m i wstążkami oraz płodami z indiańskich pól, a dary w postaci żyw­ ności przyniesione przez uczestników przeznacza się na wspólny stół biesiadny. Święto trwa kilka dni, po czym życie wraca do normy, choć część evangelistas udaje się do innych wsi, by w charakterze gości uczes­ tniczyć w podobnych fiestas, organizowanych przez sąsiednie kongregacje zielonoświątkowców. Kontakty takie spajają jeszcze mocniej evangelistas^ ze sobą i czynią ich odpornymi na przeciwności losu. Początkowe obserwacje wzajemnego współżycia katolików i evangelis­ tas w Huacho sin Pescado nie przyniosły podstaw, by sądzić, że u k ł a ­ dają się one niezbyt szczęśliwie. Jedni i drudzy zgodnie twierdzili, że cała społeczność wiejska —• bez względu na wyznanie — żyje zgodnie i bezkonfliktowo. Deklaratywność tych opinii formułowanych tylko na użytek gringos nie ulegała jednak wątpliwości. Świadczyła jedynie, że w oczach obcych zarówno zielonoświątkowcy, jak i pozostali mieszkańcy wsi starali się ukazać swą społeczność jako wspólnotę zgodną i harmonij­ ną. Dopiero w miarę nawiązywania bliższych kontaktów z obydwoma ugrupowaniami ukazał się prawdziwy obraz tej wyznaniowej koegzysten­ cji niewolny od napięć, uprzedzeń i problemów trudnych do rozwiązania. Napięcia te nie przybierały jednak tak gwałtownego charakteru, jak np. w brazylijskim mieście Carmo de Rio Claro, w k t ó r y m w 1963 r. tłum rozfanatyzowanych parafian napadł na pentekostalistów w trakcie wmu­ rowywania kamienia węgielnego pod ich nową świątynię . 30 Grupa indiańskich evangelistas była jeszcze mała, zdawała sobie spra­ wę ze swej słabej pozycji i starała się do minimum likwidować ogniska konfliktów. Z drugiej strony mała społeczność lokalna, w której wszyscy bardzo dobrze się znają, są ze sobą spokrewnieni i połączeni więzami gospodarczych interesów — to również czynniki sprzyjające pewnej to­ lerancji. Główne źródła potencjalnych konfliktów tkwiły w odmiennym sposobie bycia zielonoświątkowców, nie przystającym do wymogów an8 0 S. M a r k i e w i c z , s. 305-396. Katolicyzm w Ameryce Łacińskiej, Warszawa 1969, �151 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI dyjskiej tradycji pracy, świętowania, wypoczynku i wspólnotowej party­ cypacji. Ich normy moralne — typowo purytańskie — zakazywały bez­ względnie picia alkoholu, palenia papierosów, żucia liści coca, grania w gry hazardowe, cudzołożenia czy spędzania czasu wolnego na niefraso­ bliwych pogwarkach w gronie przyjaciół. Ideałem człowieka jest dla nich osoba wypełniająca swój dzień pracą, a czas wolny lekturą Biblii, medytacjami religijnymi, udziałem w nabożeństwach czy propagowaniem słowa bożego. Sprawia to, iż coraz bardziej separują się od swych kato­ lickich współmieszkańców, gdyż nie wypada im wspólnie tańczyć i śpie­ wać regionalnych pieśni czy na pełnych prawach uczestniczyć w różnego rodzaju świętach i uroczystościach wioskowych lub sąsiedzko-rodzinnych związanych np. z budową domu, wzajemną pomocą przy różnego rodzaju pracach itp., których integralną częścią jest zawsze żucie liści coca, picie rumu i innych alkoholi. Pijaństwo mające w wioskach andyjskich znaczny rozmiar, co tłuma­ czyć można sytuacją społeczno-ekonomiczną Indian, jak i tradycyjnymi wzorami obrzędowej konsumpcji chicha, znalazło w zielonoświątkowcach zdecydowanego wroga. Z drugiej strony wszystkie wymienione już cechy przyciągające do evangelistas neofitów osłabione są ich rygoryzmem w kwestii alkoholu, papierosów, coca, a także antytradycjonalistycznym podejściem do rodzimego dziedzictwa kulturowego. Wierząc w radykalną zmianę jednostki i budowę nowego społeczeństwa ludzi Ducha św. na ziemi, evangelistas zwracają się również przeciwko andyjskiej tradycji obrzędowej, ludowym wierzeniom oraz obyczajom, traktując je jako po­ gańskie przeżytki niegodne kultywowania i pozbawione sensu. Przykładem tej odmiennej „wyzwolonej" z tradycji postawy może być następujący incydent, który warto tu przytoczyć. W ramach Polskiej Wyprawy Naukowej w Andy prowadzone także były wykopaliskowe pra­ ce archeologiczne w ruinach przedkolonialnego osiedla Andamarca po­ łożonego na skraju Huacho sin Pescado . Przed podjęciem eksploracji wielu mieszkańców zadeklarowało chęć współpracy, by zarobić parę gro­ szy. Jednakże w kilka dni po rozpoczęciu badań zainteresowanie nagle wygasło z nieznanego wówczas bliżej powodu. Okazało się, ze obawa przed wydobywaniem i dotykaniem kości gentiles — jak nazywano w Cayashu prekolumbijskich mieszkańców ruin — jest silniejsza aniżeli per­ spektywa dodatkowego zarobku. Wierzono bowiem, że człowiek, który weźmie do ręki starożytne kości, może niebawem umrzeć w strasznych cierpieniach. Wydawało się w tej sytuacji, że nie znajdziemy już nikogo, kto nie obawiałby się zemsty gentiles za naruszanie ich wiecznego spo31 3 ! Zob. A. K r z a n o w s k i , Archaeological investigations in the upper Huaura basin. Central Peru, „Acta Archaeologica Carpathica", vol. 17: 1977, vol. 18: 1978, oraz Cayash prehispanico. Parte I. Resultados de investigaciones arqueoló­ gicas realizados por la Expedición Científica Polaca a los Andes. Proyecto Huaura-Checras, Peru 197&, Cracovia (w druku). �WYZNANIOWA D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 155 koju. Wówczas z kłopotliwej sytuacji wyratowali archeologów pentekostaliści, którzy uważali chorobę huari (wywołaną kontaktem z kośćmi wyjętymi z grobu) za nic nie znaczący przesąd. Choć jednak' głośno od­ żegnywali się od „pogańskich" zabobonów swych współziomków, to jed­ nak nie byli w stu procentach pewni własnego bezpieczeństwa. Na wszel­ k i więc wypadek starali się nie dotykać kości gołymi rękoma, wyjmując je z ziemi lub przekładając z miejsca na miejsce za pomocą patyka, ka­ mienia, łopaty czy skrawka gazety . Do końca pobytu polskiej ekspedy­ cji w Cayashu nikt spoza grona ich wyznawców nie przezwyciężył w so­ bie obawy przed huari i w rezultacie pentekostaliści zmonopolizowali cał­ kowicie „obsługę" ekipy badawczej, zyskując w ten sposób dodatkowe dochody. 32 W najostrzejszym świetle różnice między katolikami a zielonoświąt­ kowcami uwidoczniły się w związku z organizacją komunalnej fiesta celebrowanej ku czci patrona pueblo i będącej główną uroczystością je­ dnoczącą zazwyczaj wszystkich mieszkańców raz do roku. Z jednej stro­ ny uczestnictwo evangelistas w obrzędach ku czci świętego katolickiego było niezgodne z pryncypiami religijno-moralnymi, z drugiej zaś silna presja społeczna wynikająca z tradycji osłabiała ducha oporu i skłaniała niektórych neofitów do podporządkowania się wymogom życia wspólno­ towego. Chodziło tu szczególnie o te osoby, które z racji przyjętej we wsi kolejności winny podjąć rytualne cargo organizatorów fiesta. Jeśli takie sytuacje miały miejsca, wówczas osoby pełniące funkcje alfefereses (go­ spodarzy fiesta) czy ich pomocników przestrzegały jedynie tego, by za­ chować abstynencję. Jest to więc sytuacja typowego rozdarcia między zasadami nowej wia­ r y a wiernością tradycji, której konsekwencją była albo anatema współ­ ziomków, albo też potępienie współwyznawców. Częściowe rozwiązanie tej sprzeczności, ale tylko na gruncie formalnym, przyniosły decyzje władz administracyjnych, do których trafiały liczne skargi i zażalenia w sprawie przymuszania innowierców do aktywnego uczestnictwa w fies­ tas. I tak począwszy od 1978 r. stwierdzają one autorytatywnie, że udział w wioskowym święcie oparty być może tylko na zasadzie pełnej dobro­ wolności, a odmowa wzięcia udziału nie może być podstawą sankcji względem niekatolików. W rezultacie tej decyzji załamała się tzw. lista de padrones, według której w każdej comunidad wyznaczano co roku inne osoby do pełnienia różnych wioskowych cargos, w t y m także orga­ nizowania fiesta, co spowodowało z kolei niesprawiedliwe rozłożenie po­ ważnych finansowych obciążeń na cele komunalne wśród mieszkańców pueblo, na wyraźną niekorzyść katolików . 33 Evangelistas 8 2 zdają sobie sprawę ze swej niezręcznej sytuacji i dlatego Szerzej na ten temat zob. R. K r z a n o w s k a , Z. R y n , kowa choroba Indian, „Estudios Latinoamericanos" (w druku). K r z a n o w s k a . Trzecia świątynia, op. cit., s. 24-25. 3 8 „Wari" — zagad­ �156 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI też starają się ze wszystkich sił należycie wypełnić wszelkie pozostałe obligacje względem wspólnoty, nawet uczestnicząc w pracach społecz­ nych na rzecz utrzymania w należytym stanie miejscowego kościółka ka­ tolickiego, aby udokumentować w ten sposób swą lojalność względem comunidad. Jednakże obracają się głównie w kręgu swych współwyznaw­ ców, sami się izolują i są izolowani, tworząc w obrębie wspólnoty chłop­ skiej typu lokalnego — autonomiczną wspólnotę religijną. Marginalną sytuację evangelistas rekompensuje i m ich aktywne uczes­ tnictwo we własnym rozbudowanym życiu religijnym oraz ożywione kon­ takty ze współwyznawcami z innych wiosek. To poczucie wspólnoty ponadlokalnej zdaje się być silniejsze ponad tradycyjne poczucie solidaryz­ mu wioskowego. Sądzę poza tym, iż nie jest dziełem przypadku, to że nikt z członków samorządowych władz gminy Huacho sin Pescado nie był również wyznania zielonoświątkowego. Niechęć do aktywności w ży­ ciu społecznym wsi typowa dla evangelistas zbiegła się t u zapewne z ich niskim autorytetem i brakiem zaufania wśród pozostałych comuneros, a także z trudnościami wypełniania tych funkcji wymagających bardzo często zwyczajowego picia alkoholu. Obserwacje zachowań zielonoświątkowców w tradycyjnej społeczności andyjskiej zbieżne są po części z rezultatami badań przeprowadzonych na Haiti we wsiach do niedawna zamieszkanych wyłącznie przez w y ­ znawców synkretycznego kultu afro-chrześcijańskiego — vodu. Gdy po­ jawili się tam pentekostaliści, rozpoczęli oni swą działalność od gwałtow­ nego zrywania z tradycją, czego symbolicznym wyrazem było uroczyste niszczenie obiektów sakralnych związanych z vodu. Podobnie jak an­ dyjscy neofici — odmawiali oni udziału w wioskowych uroczystoś­ ciach, niewielką wagę przywiązywali do edukacji dzieci, wyjąwszy dobre opanowanie umiejętności czytania niezbędnej do swobodnego posługiwa­ nia się Biblią, wyłączali się z aktywności społecznej, a nawet stronili od sportu, uważając go za stratę czasu i energii. Sytuując się jednak na uboczu głównego nurtu wydarzeń lokalnych, przez swą pracowitość, oszczędność, racjonalne gospodarowanie, wyzbycie się nałogów i nieponoszenie poważnych wydatków na cele publiczne, szybko stabilizowali swą pozycję ekonomiczną stopniowo wyróżniając się pod t y m względem z oto­ czenia . 34 W Huacho sin Pescado proces ten nie jest jeszcze tak wyraźnie w i ­ doczny w sferze ekonomicznej, to jednak evangelistas wyraźnie odzna­ czają się schludnością wyglądu, osobistą higieną, trzeźwością i otwartoś­ cią na kontakty z ludźmi spoza wspólnoty. Te obserwacje pokrywają się również z uwagami V . Solca poczynionymi w jednej z ajmarskich wio- 8 4 Ł. P. Zaretsky, Gerlach, Pentecostalism: L e o n e , op. cit., s. 694-696. revolution or counter-revolution, [w:] �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 157 sek w Boliwii zamieszkanej także przez kilka rodzin należących do sekty o nazwie „Amigos" . Zbliżając się do końca naszych rozważań dokonajmy krótkiej rekapitulacji niektórych wniosków, zwracając uwagę na klasyfikację bada­ nego zjawiska, na jego źródła, skutki społeczno-kulturowe i obszary w y ­ magające szczególnej obserwacji w toku dalszych studiów. Na obecnym etapie rozwoju pentekostalizmu w Andach stwierdzić można, iż ma on pewne cechy ruchu religijnego, który jest prozelityczny, egalitarny, auto­ nomiczny i przede wszystkim ludowy. W t y m sensie różni się od ekspan­ sji protestantyzmu wśród indiańskich grup obszarów selva — wśród k t ó ­ rych nowe idee religijne przynoszą misjonarze spoza Ameryki Łaciń­ skiej. Pod wzglądem psychologicznym uznać można ten ruch za kompen­ sacyjny — likwiduje on bowiem u swych wyznawców depresje, stresy, deprywacje i frustracje — dając i m w zamian poczucie sensu życia wraz z możliwością pełnej partycypacji w .obrzędach i rytuałach . Z innego punktu widzenia uznać można pentekostalizm andyjski za przykład ruchu rewitalizacyjnego, odrzuca on bowiem aktualną rzeczy­ wistość jako świat zła, w zamian proponując budowę nowego „królestwa Bożego", które będzie bardziej satysfakcjonujące dla człowieka . Bu­ dowa tej rzeczywistości w planie ziemskim dokonuje się już obecnie w dwojaki sposób — przez indywidualną konwersję i zerwanie z dotych­ czasowym trybem życia i przez stopniowe zmiany w społeczeństwie na skutek wzrostu pentekostalistycznych enklaw proponujących nową for­ mułę współżycia społecznego. W andyjskiej odmianie pentekostalizmu odnajdujemy również pewne cechy specyficzne — a mianowicie nie ma on wyraźnie charakteru thaumaturgicznego , magia bowiem lecznicza i obrzędy uzdrowicielskie, tak często uwypuklane wśród zielonoświątkowców na innych terenach, np. na Puerto Rico czy wśród Indian Toba w Argentynie , nie zajmują t u ważnej pozycji. Podobnie rzecz się ma jeśli chodzi o rolę tańca w cere­ moniach i glossolalii. Oba te zjawiska nie zostały stwierdzone na bada­ nym terenie. Jeśli rozważać źródło sukcesu pentekostalistów, to na niektóre jego elementy zwracaliśmy już uwagę wyżej — jak na słabość Kościoła ka­ tolickiego i atrakcyjność nowej oferty ideologicznej. Teza wysuwana 35 36 31 38 39 8 5 V. Š o l c , Bei den Indiánem am Titicacasee, Leipzig 1967, s. 59. ** Bliżej na temat ruchu kompensacyjnego zob. D. F . A b e r 1 e, The Peyote religion among the Navaho, New York 1966, s. 317. Wg A. Wallace, ruch rewitalizacyjny to organized, conscious effort by mem­ bers of a society to construct a more satisfying culture". Zob. t e n ż e , Revitalization movements, „American Anthropologist", vol. 58: 1956, s. 265. Na temat istoty treści thaumaturgicznych zob. W i l s o n , op. cit., rozdz. 4-6. Zob. V. G a r r i s o n , op. cit., s. 298-329; E . M i l l e r , The Argentine Toba religious service, „Ethnology", vol. 10: 1971, nr 2, s. 149-159. 8 7 8 8 8 8 �158 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI często przez religioznawców, w myśl której akceptacja nowej wiary w y ­ nika głównie ze stanu dezorganizacji, w jakiej znajduje się system k u l ­ turowy, nie potwierdziła się w pełni w naszym przypadku. Wsie, w któ­ rych pentekostalizm znalazł zwolenników, należą do dość tradycyjnych i relatywnie izolowanych, choć oczywiście widać w nich także pewne symptomy zmian przekształcające te wspólnoty w lokalne społeczności chłopskie podzielone na grupy interesów, co wiązać należy z coraz więk­ szym oddziaływaniem ekonomiki rynkowej i upowszechnianiem się po­ staw indywidualistycznych, bardziej adekwatnych do kapitalistycznych stosunków . Jakkolwiek by na to zjawisko nie spojrzeć, stwierdzić można, iż zmia­ ny w społeczności wiejskiej mogą co najwyżej ułatwiać konwersję aniżeli być jej prawdziwą siłą sprawczą. Jest faktem, że jeśli chodzi o postawy indywidualne — to dużą rolę odgrywa tzw. deprywacja, szczególnie deprywacja statusu, którą wykorzystują i pobudzają misjonarze nowej wiary. Podkreślają oni bowiem przecież bardzo dobitnie, jak wielka jest rozbieżność między idealnymi wzorami świętego życia zalecanymi przez pentekostalistów a codzienną praktyką. Zjawisko to jednak bardziej kwa­ lifikuje się do kategorii czynników ułatwiających prozelityczną pracę, aniżeli do grupy elementów o charakterze sprawczym. Problem ten — ze względu na jego kontrowersyjność i teoretyczną doniosłość — wart byłby szczegółowego przeanalizowania w przyszłości. Przejdźmy teraz do skutków ekspansji protestantyzmu na terenie andyjskich wspólnot. Od razu nasuwa się zasadnicze pytanie, czy ruch pentekostalistyczny jest efektem głębokich zmian, sam powoduje takowe zmiany, czy też oba zasygnalizowane t u zjawiska występują łącznie. Pierwszą kwestię rozważaliśmy już wyżej, więc teraz zajmijmy się zie­ lonoświątkowym ruchem jako agent of change . Otóż nie ulega wątpliwości, iż ruch ten zmiany takie powoduje •— jedne w sposób programowo zamierzony, inne jako pośredni efekt kon­ wersji i powstania religijnego pluralizmu i alternatywnego systemu war­ tości. Wynikają te zmiany przede wszystkim z tego, że rodzi się wśród wyznawców nowej wiary silne poczucie nowej identyczności, a także opozycyjności względem otoczenia, akcentowane odrzucaniem zasad do­ tychczas obowiązujących. W rezultacie dawniejszy comunero przekształ­ ca się w nowego człowieka — w evangelista, który wprowadza zmiany w życiu rodzinnym, we własnym postępowaniu, a także w życiu całej wspólnoty powodując jej dezintegrację. Ten ostatni aspekt jest najbardziej widoczny. W ramach wspólnoty powstaje nowa religijna wspólnota rządząca się po części własnymi pra40 41 4 0 dición 41 A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , La comunidad campesina peruana y el cambio, „Ethnologia Polona", vol. 8: 1982 [1984], s. 187-201. G e r 1 а с h, op. cit., s. 672. entre la tra­ �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 159 wami, po części respektująca zasady dotychczasowe. Trzy czynniki ce­ mentowały dotychczas wspólnotę andyjską, a mianowicie: 1) wspólne władanie ziemią, 2) system samorządowy wspólnoty, 3) tradycja rozu­ miana szeroko jako wspólna ideologia grupy lokalnej waloryzująca jej zwartość i solidaryzm. Ideologia pentekostalistyczna zwraca się głównie przeciwko temu właśnie elementowi, pośrednio wpływając także osła­ biająco i na drugi czynnik (samorządowy) przez uchylenie się od rów­ noprawnej partycypacji w urzędach i obciążeniach. W tej sytuacji nie ruszona została tylko sprawa wspólnoty terytorialnej i wspólnego dyspo­ nowania ziemiami. Natomiast kwestia udziału w życiu samorządowym uległa rozszczepieniu na sferę partycypacji świeckiej •— możliwej do przyjęcia przez pentekostalistów, choć także z pewnymi zastrzeżeniami — oraz sferę partycypacji sakralnej — zdecydowanie odrzucanej przez pro­ testantów. Skurczyła się więc płaszczyzna wspólnie akceptowanych przez wszystkich comuneros wartości i wspólnych autorytetów. Również w układzie międzywspólnotowym sytuacja przybrała inny kształt aniżeli dotychczas. Tradycyjne kontakty międzywioskowe nie za­ grażały zwartości poszczególnych wspólnot, gdyż dotyczyły relacji ro­ dzinnych, handlowych, towarzysko-obrzędowych, usługowych czy oficjalno-prawnych. Pentekostaliści uzyskali tymczasem pozawspólnotową płaszczyznę identyfikacji, która sprawia, że bliżsi są i m współwyznawcy z innych gmin, aniżeli współziomkowie z tej samej wspólnoty, ale nie podzielający ich poglądów religijnych. Czynnikiem zmiany jest także silna tendencja antytradycjonalistyczna powodująca konflikty z miejscowymi wartościami andyjskiej kultury ludowej — ukształtowanej po części na tradycji katolicko-iberyjskiej. Z t y m antytradycjonalizmem wiąże się tendencja innowacyjna wprowa­ dzająca nową filozofię pracy i życia codziennego, bardziej dostosowaną do wzorów indywidualnego sukcesu (walka z plagami społecznymi, pro­ pagowanie gospodarności, oszczędności i zapobiegliwości). Pentekostaliś­ ci wyzwalają swych członków z ograniczeń tradycji po raz wtóry prze­ prowadzając propagandę przeciwko idolatrii, zabobonom, kultowi świę­ tych, kosztownym uroczystościom itp. W zamian nie oferują neofitom nadziei na rychłą poprawę sytuacji społeczno-ekonomicznej, ale poka­ zują drogę doskonalenia osobowości przez pracę, wyrzeczenia, modlitwę, przestrzeganie norm moralnych i doświadczenia religijne. Wszystkie zebrane wyżej uwagi mają w gruncie rzeczy charakter ro­ boczych hipotez, które należałoby sprawdzić i poddać kontroli w różnych typach społeczności andyjskich oraz w różnych rodzajach gmin zielono­ świątkowców (np. nowych i starych, mniejszościowych i większościo­ wych). Większą uwagę w przyszłych studiach należałoby także poświęcić kwestii współistnienia nowej ideologii religijnej ze starą andyjską tra­ dycją, co mogłoby rzucić światło na siłę antytradycjonalistycznych ten­ dencji lub też ukazać jej ograniczenia wobec presji kulturowego podłoża. �160 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI Słuszne byłoby także zwrócenie uwagi na relację łączące strukturę w y ­ znaniową wsi ze strukturą majątkową i hierarchią prestiżu. P y t a ń takich można by t u stawiać jeszcze wiele, ale nie w t y m rzecz, by sporządzać ich pełną listę. Sprawą najważniejszą byłoby bowiem ustalenie, w jakiej mierze nadal mogą funkcjonować pluralistyczne wspólnoty, czy zauwa­ żone tendencje rozwojowe mają wyłącznie charakter dezintegracyjny czy również adaptacyjny oraz czy ruch pentekostalistyczny dostosowany jest bardziej do programów modernizacji życia na andyjskiej wsi aniżeli l u ­ dowy, synkretyczny katolicyzm. Jakie będą przyszłe losy pentekostalizmu w Andach — trudno dziś osądzić. Z pewnością nadal będą się rozwijały ich kongregacje wciągając w obręb swych wpływów coraz więcej ludzi. Kościół katolicki na razie nie podjął większych kroków w obronie zagrożonych pozycji, zresztą nie­ wielkie ma w t y m względzie możliwości. Jeśli katolicyzm potrafił choćby powierzchownie współegzystować z lokalnymi kultami ludowymi, to pro­ testantyzm odcina się od tradycji „pogańskiej" jak i chrześcijańsko-iberyjskiej. Znając siłę andyjskiej tradycji można jedynie przypuszczać, iż mimo wielu sprzeczności między tradycyjnym etosem indiańskim a pro­ testanckimi wzorami życia — te ostatnie w miarę lat (podobnie jak nie­ gdyś katolicyzm) dostosują się do lokalnych warunków i wtopią się w miarę bezkonfliktowo w ukształtowane już podłoże. Proces ten trzeba jednak cały czas śledzić i interpretować. Aleksander Posern-Zieliński THE RELIGIOUS DISINTEGRATION OF T H E INDIAN PEASANT COMMUNITIES IN T H E PERUVIAN ANDES AND I T S C U L T U R A L E F F E C T S Summary In this paper some cultural effects of the religious differentiation of the Indian peasant communities in the Andes have been presented on the background of the expansion of Protestantism in Latin America. The subject of analysis are the resutls of the field research in Peru in 1978. Following problems have been taken into account: the forming of the Pentecostal commune within a syncretic-Catholic peasant community, the origin of Pentecostal groups in the Andes, the principles of their activity and religious life, the grounds of the success of the new religion and the values and moral principles introduced by the people of the alien creed. Some attention has been paid to the relations between nominal Catholics being the majority group and Penthecostalists — the marginal group undergoing the processes of isolation and alienation. These processes cut off the new religious community from the local tradition in spite of its members' dirive to fullfill all the obligations ensueing from the principles of the local self-government. The conclusion of the paper is, that the Pentecostalism in the Andes has some of the attributes'" of a religious movement of a proselitic, egalitarian, autonomous and folk character. I n the psychological aspect it makes a compensatory move- �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 161 ment and in the cultural perspective- a revitalisation one, that means it tries to create a new satisfying reality. On the other hand we don't find in it the thraumaturgic elements, so typical for Pentecostalism on other areas. But it makes a powerful "cultural change agent" being the efficient cause of important chan­ ges of values in the life patterns. Forming a new religious identity consciousness it leads to the disintegration of traditional Indian peasant communities in double sense! the social one (the forming of religious communities within local ones) and cultural too (owing to its antitraditionalistic orientation, strong innovational tendencies standing in conflict with the values of the folk culture in the Andes). Translated by Anna 11 — Etnografia Polska 29/2 Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/811eb0f200a1e24b4fcc126f4412222f.pdf e2b3c1d3a4c6704b9e915e24fb78f20e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2162 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource relatywizm kulturowy filozofia kultury etyka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2009 Title A name given to the resource Względność i uniwersalność / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.119-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Burszta, Hanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 H.-\'\'\iA Bt'RSZTA 1110'1:tul I'ćdagogiki /dUad Pedagogiki \\OJCI[CI/ PorlllVIHlllczcj JBURSZTA ln>\: lut F1noiogii i Antropologii l nillcrs: tćl im. !\. Mićkićwićza Kulturowej l'o/.,;lIi WZCII J~DNOŚĆ I UNIWERSALNOŚĆ. RZECZ O UWIKŁANIU !stniej<\ w nauce tematy wzbudzające nieustanne dyskusje, ciągle na nowo podejmowane. tematy w pewnym sensie odwieczne, których jednoznaczne i ostatecznc rozwi<\zan ie n ie wydaje się prawdopodobne. Chyba, że jako owo ..l)statecznc" rozwiązanie rozumieć określony wybór aksjologiczny. Do takich zagadnid\ w humanistyce z pewnością zaliczyć możemy dyskusję zognisko\\aną wokól problcmatyki relatywizmu w jego zróżnicowanych interpretacjach. Jest to tabe nieodłączny wątck refleksji antropologicznej. Najbardziej rozpowszechnioną rorm<\ wyznaczania pól znaczeniowych pojęcia "relatywizm kulturem ~.. jcst wyodrębnianie dwóch podstawowych wariantów jego przejawiania ~ię Powiada :;ię więc, że względność statusu zjawisk kulturowo-społecznych L1bserwować moż.na w sensie węższym i szerszym, uogólnionym. Ten pierwszy II ~1nacza zakres 1~lktów klasyfikowanych jako "moralne" lub "etyczne". Zakres barclzicj generalny, uogólniony w stosunku do pierwszego, przypisuje się z kolei ,'aktom z zakrcsu konsekwencj i preferowania przez daną zbiorowość okreśk)nej postawy poznawczej wobec rzeczywistości przyrodniczej i społecznej. \\ rezultacie wyodrębniania na takiej zasadzie - odpowiednio - relatywizmu moralncgo i poznawczcgo, twierdzi się tym samym, iż moralność stanowi sto:;unkowo odrębllC\ i autonomiczną sferę kultury, na przykładzie której dowodzić n1l1.(.n(lzasadności poglądu o istotnej odmienności i nieporównywalności poszczegl11nych systemów moralnych różnych społeeze(lstw. Jednakże relatywista 111(1ralnynic musi być automatycznie wyznawcą doktryny mocniejszej, mówiąceJ () względności poznawC/,ej odpowiednio różniących się kultur i spofeczel'lstl\. Relatywizm moralny jest z pewnością najbardziej popularną i znaną doktryną relatywistyczną· Prawie automatycznie bywa ona kojarzona z badaniami antropologicznym i jako tym i, które konsekwencjam i własnych twierdzei1 ugruntowuj,! jakoby postawę absolutnej tolerancji wobec wszelkiej kulturowej inności. jakby się ona nic wydawała dziwaczna, okrutna i niezrozumiala dla l) b:;c 1'\\ atora traktującego wlasne normy kulturowe jako jedyn ie słuszne, praw- �12U dziwe, a zatem prawomocne. Wszystko co moralne i niemoralne oznacza tutaj wyłącznie: wszystko co moralne i niemoralne w kontekście określonego systemu normatywnego, który partkularnie określa specyficznie kulturowy sens pojęć i czynności aksjologicznie wartościowanych. Postawę wyodrębniania tej wersji doktryny relatywistycznej stanowi przestrzeganie zasady odróżniania sądów o waltościach (sądów moralnych) od innych rodzajów sądów, a więc faktualnych, matematycznych czy logicznych. W klasycznym, nierelatywistycznym ujęciu epistemologicznym pojęcia pra\vdy i fałszu odnoszą się wyłącznie do tego drugiego zbioru sądów. Podkreśla się także i to, że obserwacyjnym potwierdzeniem wyłączenia sądów moralnych spod pojęcia prawdy i fałszu jest brak jakichkolwiek Jaktów w świecie". które korespondowałyby i odpowiadały sądom moralnym. W konsekwencji ted) nauka nie dysponuje metodami umożliwiającymi wybór pomiędzy sprzecznymi sądami i teoriami etycznymi. N ie wypracowała także formy dyskursu. któr) mógłby porównawczo i bezstronnie do nich się odnieść. Ruth Benedict, Melville Herskovits i inni "mocni" relatywiści moralni zakładali, że pojęcia dobra i zła są całkowicie zależne od kultury i to dopiero w jej ramach, zawsze przecież partykularnych i konktekstowych. mogą być właściwie zrozumiane. Znaczyło to tyle, że kultura jest pcwnym systcmem sądów różnego rodzaju, a sądy natury etycznej sąjego logicznymi. ale również autonomicznymi składnikami. A więc jest tak. że wychowanie w konkretnej kulturze pociąga za sobą akceptację lub przynajmniej respektowanie >",chodzących w grę sądów, w tym sądów etycznych. Zasada akulturacji sprawiać miała, iż rzeczywistość, w obrębie której porusza się ludzka myśl. jest zawsze rzeczywistością enkulturowaną - nie ma więc także moralności jako takiej (uniwersalny, ponadczasowy wzorzec), a jedynie moralności konteksto\\o uwarunkowane. Stanowisko powyższe przeradzało się z reguły w jego bardziej skrajny wariant - relatywizm metaetyczny, głoszący tezę o nicmożności sformułowania sądów o wartościach dających się obiektywnie uzasadnić i niezależnych od określonych czynników społeczno-kulturowych. Należy wstrzymać się od wszelkiego moralnego osądzania innych ludzi i innych kultur .. gdyż zasady i wartości moralne jednej kultury (a także, być może, każdcj epoki historycznej) nie dają się oceniać w perspektywie porównawczej. Zasadnicze pytanie, jakie pojawia się przy analizie stanowiska relatywizmu etycznego brzmi: czy różne rodzaje sądów moralnych w różniących się kontekstach kulturowych są w istocie wyrazem sprzecznych lub co najmniej w dużym stopniu niezgodnych poglądów na moralność, czy też wyrażają fakt zastosowania podobnego poglądu moralnego, usytowancgo jedynie w odmiennych faktualnych warunkach życia? Inaczej nieco się wyrażając: czy jest jakaś ogólnoludzka moralna "modalność", czy istnieje wyłącznie mnogość "moralności kulturowych", które mogą, ale nie muszą, posiadać wspólne cechy') Zwolennicy uniwersalności norm moralnych traktują je jako stosunkowo odrębną i nie- �121 zależną sferę o cechach ponadkulturowych. Jest to projekt uzasadniania moralności o zasadniczo oświeceniowej proweniencji, o czym pisze szczegółowo Alisdair MacIntyre: "Zwróćmy uwagę na niektóre przekonania wspólne \\szystkim współtwórcom projektu. Wszyscy oni ( ... ) wykazują zdumiewającą zgodność tak co do treści, jak i charakteru wyznawanych przez siebie kanonów prawdziwej moralności. Dla filozofa-racjonalisty Diderota małżei1stwo i rodzina stanowią w gruncie rzeczy wartości tak samo niepodważalne, jak dla kierkegaardowskiego sędziego Wilhelma; dotrzymywanie danego słowa i spra\\iedliwość są dla I-1ume'a równie święte i nienaruszalne, jak dla Kanta. Z jakiego źródła wypływają te wspólne przekonania? Naturalnie ze wspólnych chrześcijallskich korzeni, wobec których rozbieżności pomiędzy luteranizmem K ierkegaarda i Kanta, prezbiterian izmem Hume' a a jansenistycznym katol icyzmem Diderota mają stosunkowo nikłe znaczenie" (MacIntyre, 1992, s. 46). Dla uniwersalisty tedy nie każda zmienność norm w danym społeczei1stwie i ich międzykulturowe zróżnicowanie jest zarazem dowodem ich względności moralnej. Uwzględnienie dowodów na rzecz relatywizmu opisowego nie pociąga za sobą konieczności opowiedzenia się za relatywizmem normatywnym. To, że ogólne zasady etyczne nie zawsze znajdują swoje empiryczne egzemplifikacje nie oznacza jeszcze, iż są one uwarunkowane kulturowo, a więc względne. Wydaje się, że jednym ze sposobów, który pozwala, wstępnie przynajmniej, ogarnąć istotę sporu o kształt i charakter moralnego wizerunku kultury, jest przyjrzenie się usytuowaniu sfery aksjologicznej w obrębie uniwersum możli\\ych rodzajów sądów tworzących kulturę jako porządek myślowy. Relatywista dyczny będzie, rzecz jasna, konsekwentnie utrzymywał, że każdy system kulturowy, a wrc;cz każda dająca się kategorialnie wyodrębnić subkultura zawsze wytwarzają swoiste dla siebie "moralności" i próba wyprowadzania ich z jakichś uniwersalnych wzorów jest naukowym nadużyciem. Rysują się dwie możliwe konsekwencje takiego stanowiska. Badacz może bowiem jego zasadności dowodzić dwojako: albo twierdzić, że moralność jest funkcją ogólnych \\zorów kultury, albo tcż wykazywać, że jej charakter zależny jest od dominu.iącego w wyodrębnionej grupie światopoglądu. Wbrew pozorom nie są to stano\\ iska tożsame. Pierwsze z nich bierze pod uwagę tzw. całokształt warunków Ż) cia wspólnoty uwzględniając jej wyposażenie materialne, warunki geograficzne. typ ekonomii, stosunki pokrewiei1stwa itd. Powiada się więc, że tylko rozpatrzenie postaw moralnych na tle podstawowych "tematów" kultury pozwala wlaściwie je zinterpretować. Weźmy przykład z klasycznej pracy Ruth Benedict WZOIy kultury. Rozważa w niej ona, między innymi, problem ocen moralnych wiązanych w różnych kulturach z pojęciem wojny i morderstwa. Okazuje się, że dyskusja na ten temat z Indianami Kalifornijskimi była niemożliwa z tego podstawowego względu, iż nie rozumieli oni znaczenia samego terminu "wojna", a tym samym nie potrafili przypisać mu aksjologicznych konotacji ..w naszym stylu". Benedict pisze: "We własnej kulturze nie mieli �122 niczego, na czym mogłoby się ukształtować pojęcie wojny. a prób;zrozumienia sprowadzały wszelkie wojny. którym my potrafimy poświ~cać się z całym zapałem, do poziomu bójek ulicznych. Nic mieli wzoru kulturo\\\:?gu. na którego podstawie można by wprowadzić rozróżnienie pomiędzy tymi dwoma pojęciami" (Benedict, 1966, s. 98). Stanowisko drugie inaczej argumentuje na rzecz moralnej względności. Ogranicza się ono do wskazywania logicznej zależności sądów natury etyczncj od całego systemu pojęć wypracowanych i funkcjonujc)cych w ro/\\ażanej grupie. W jego ramach badacza nie interesują czynności i obiekty kulturO\\c. uwarunkowania środowiskowe, typy instytucji spolecznych. ale wylc!cznic pojęciowy porządek kultury jako jej światopoglądowa podstawa. Rzecz teraz w tym, jaki rodzaj moralności daje się "pomyśleć" w obrębie \\i/j i ś\\ lata zakładanej przez daną wspólnotę. Oczywiście każde badanie systemó\\ pOjf:eiowych zawiera jakieś odniesienie do rzeczywistości ... dziania się" pojęć \\ zachowaniach, gdyż wszelkie analizy czynności i procesów społecznych implikują analizę pojęć. Jednakże omawiane stanowisko daje wyraźny prymat tym "statnim jako mającym decydujące znaczenie, co ludzie robią i jak myślą. W l.' III wypadku zatem dojść może do takiej oto sytuacji. iż zwolennik relatywizmu moralnego jest w stanie powołać podwójną niejako argumentację na rzecz jcgo słuszności. Po pierwsze, moralność jest względna w tym sensie. iż z<1lcz\ od systemu pojęciowego; po drugie zaś - jeśli założyć. iż owe systemy różni;! sic międzykulturowo - tym samym muszą różnić się systemy sc!dów moralnych jako logicznie zależne od tych pierwszych. Spróbujmy teraz zilustrować te właśnie kwestie na przykladzic morahwśei chłopskiej. Przyjrzyjmy się zwłaszcza sposobom jej opisu, które implikuja problemy, o których powiedzieliśmy powyżej w trybie ogólnym. Posta\\ Ill;najpierw "porządkujące" pytanie o status tejże moralności: czy jest ona czy nL unikatowym, czy realizuje wzory uniwersalnie obecne \\ innych systcmaL'h normatywnych? Otóż odpowiedź, pośrednia raczej, jaka zdaje się wynikać z rozproszony ch z reguły rozważail na ten temat, nie jest odpowiedzią jednoznaczn'lWi;p: siL' to - oczywiście - z odpowiednim usytuowaniem tej sfery w ramach kultm\ oraz sposobem widzenia zależności norm wyznaczających wartości moralne "ci ogólnie panującego światopoglądu. W klasycznej pracy Afllhr(}jJ(}/(},'.!,\ uw/ Ethics May i Abraham Edelowie wyróżnili dwie perspektywy widzenia moralności: fi lozoficzną (etyka wąsko rozum iana) i antropologiczną (ctyka \\ szer,)kim sensie). Ta druga skupia się na próbie poznania wartości moralnych \\ kontekście wszystkich innych celów, aspiracji i norm bez przes;\dzania. ktÓlc' z nich są swoiste jedynie dla wartościowail moralnych. W takim ujęciu CIWel/1 o wskazywanie uwarunkowail i związków vvzajemnych pomiędzy r(')znymi sferami życia społecznego. Zakłada się tutaj ponadto, żc vvarlości centr;line cli:! szerszych pojęć w rodzaju etosu czy stylu życia, dają się odnaleźć w morahh)Ś- �123 ci. a tym samym sfery te wzajemnie się przenikają. Różnic w systemach normat) \\ nych Edelowie doszukują się nie tyle w odmienności specyficznych dla p()szezególnych kultur wartości i norm naczelnych, ile w ich strukturze, sposobach uzasadniania i sankcjach, jakimi się posługują (M.Edel, kEdel, I 959). Etnologia polska, która wprawdzie tylko w niewielkim stopniu zajmowała si.; i zajmuje problemami moralności, posługuje się jednakże powszechnie pPjęciem "moralność chlopska". W kontekście kultury ludowej powiada się II icc. że specyficzny etos tej grupy wyznaczany jest przez swoisty dla niej sposób postrzegan ia i interpretacj i świata powodujący, iż wartości moralne, h.tórYIl1 przypisać można walor uniwersalności, ulegają zrelatywizowaniu do lokalnych warunków, a ich wykładnia różni się od "oficjalnej", dekretowanej przez \vąsko rozumianą etykę. Kultura chłopska - co pokazywali Jan Stanisław [1) stroll, Stet~ln Czarnowski, a ostatnio Ludwik Stomma - charakteryzowała się \\ ysokim stopn iem izolacj i: poziomej, pionowej i świadomościowej. Powodo\Iall) to wytworzenie się mitologicznej świadomości zogniskowanej na wyznaczaniu granic pomiędzy światem "oswojonym", znanym i pozytywnie wartośC10\\anynL a tym wszystkim, co wobec własnego orbis interior jawiło się jako ze\\ nętrznc. obcc, moralnie groźne (Stomma, 1986). Jeśli jako centralną dla kultury chlopskiej przyjąć opozycję "swój" ..oIK) ". czyli. przy innej werbalizacji, or.bis interior - orbis exterior, wówczas Ilaczelllil wartością, wokół której koncentrują się bardziej szczegółowe normy moralne. jest "dobro wlasnej grupy". W konsekwencji zatem jest tak, że owemu ..c!l")bru" przypisuje się sens zrelatywizowany w klasycznym sensie postu 10I\allym przez zwolenników względności etycznej. To, co dobre dla nas nie musi \1) ć (i Ilicjest) dobrem dla porządku z opozycyjnego orbis exteriOl', gdyż ten lake) ()hey - z założenia odwołuje się do innych wartości, w obrębie których -;ellS ..dobra" jest zgala odmienny. Bardzo pięknie taka "swojacka" moralność ll)stala ukazana w KOłlopie!ce Edwarda Redlil1skiego. Oto główny bohater, po edukacji. w tym po nauce "diabelskiego seksu" zaaplikowanej mu przez ..miastlll\ą" nauczycielkę, poczyna buntować się przeciwko normom własnej "rupy. przeciwko zsakralizowanemu porządkowi jej życia, które we wszelkich l)rzcj,l\\ach poddawane było osądowi moralnemu, zgodnemu z niezmiennym .jakoby porządkiem orbis interior. I oto nastaje wreszcie czas żniw, a Kaziuk udaje się do pracy przy zbiorze żyta uzbrojony w kosę miast sierpa. Prledstawieiele TapiaI' próbują na wszelkie sposoby wyperswadować odszczepielicowi niestosowność jego zachowania. Pada między innymi taki oto argument: ..Nic udawaj ty takiego, co zapomniał czym sra! rozzłościli się Domin. "-u \\el. popatrz: Grzegorpioter z świata przyszed i żniwuje po naszemu' A ty? c/\ ż u N iemców ty chowany'?" (Redlillski, 1974, s. 220). Szalll)\\anie dobra własnej grupy jako wartości naczelnej uwidocznia się II \1 ielu innych dziedzinach, jak choćby w interpretacji normy "nie zabijaj". R(m niei i ona pozbawiona jest w tym kontekście waloru absolutnego, gdyż �124 dopuszcza ewentualne pozbawienie życia kogoś "obcego", spoza wspólnoty. Etnologom krajowym znane jest pojęcie tzw. bitników, mlodych ludzi trudniących się awanturnictwem na zabawach, weselach i w karczmach. Niejednokrotnie grupy takich bitników, reprezentujące odrębne, zawsze jakoś zantagonizowane wsie, staczały regularne bitwy kOllczące się okaleczeniami czy Il(l\\ et śmiercią któregoś z ich krewkich uczestników. W obrębie wlasnej grup) otaczano splamionych krwią "honornych" swoistą atencją, do momentu, oczywiście, gdy nie zwrócili się oni przeciwko "swoim". W zasygnalizowanym \\)żej ujęciu przyjmuje się jednoznacznie, że sfera moralności chlopskiej "rozgrywa" się wyłącznie w sferze świadomościowej ~ jest domeną panującego światopoglądu, który wyznacza podstawowe wartości relatywizowane zależnie od tego, czy odnoszą się one do orbis interior czy orbis exlerior. W istocie jednak powiedzieć należałoby, iż ustalony porządek moralny przypisywany b) l wyłącznie światu zakreślonemu granicami tego pierwszego, podczas gdy drugi interpretowany był jedynie ex anIe jako porządek opozycyjny. wlaści\\ ie amoralny, gdyż moralność może być tylko jedna i jest to wlaśnie ..nasza" moralność, moralność "swojacka". Ten typ argumentacji łączy w sobie d\\a poziomy myślenia. Na poziomic światopoglądowym (mitologicznym) zaklada on uniwersalne obowiązywanie podstwowych wyznaczników myślenia typu ludowego (bo nie ogranicza się to myślenie wyłącznie do klasycznych wspólnot chłopskich), takich jak wiodąca opozycja "swój" - "obcy'·. Natomiast na poziomie charakterystyki zjawiska moralności argumenty mająju7. wydźwięk relaty·· wistyczny ("swojackość"). Ponadto jest to koncepcja objawiająca zasadnicza trudność wyodrębnienia sfery faktów moralnych z całego konglomcratu sądó\\ natury światopoglądowej; nie próbuje się nawet tego robić, pozostaj'jc prz) tezie o jednoznacznym uwarunkowaniu tych pierwszych przez pier\\otn) względem nich pogląd na świat. W sposób o wiele bardziej złożony relacje pomiędzy światopoglądem a muralnością analizuje inna z koneepcji skupiająca się na ideacyjnej stronie kultury. Mamy tutaj na myśli krąg badaczy skupiony wokól idei socjupragmatycznej teori i ku Itury Jerzego Km ity (Banaszak, K m ita, I994: Cirad. I9{)4 ) Koncepcja ta równie jednoznaczn ie jak poprzedn io naszk icowana. sytu uj e moralność w sferze światopoglądu, ale śledzi jednocześn ie h istorycznc zm ian) w obu z nich. System logicznych zależności pomiędzy panującym światopogladem a sądam i natury moralnej wygląda tutaj w sposób następujący: wyj śc icm a hipoteza głosi, iż czynniki determinujące systemy światopoglądowe i moralność są tożsamej natury, a zatem wszelkie normy moralne należy relatywizować do właściwego im światopoglądu, gdyż to przekazy światopogląd()\\ e charakteryzują odpowiednie wartości i sposoby ich osiągania (realizowania! To z kolei powoduje, iż te same wal10ści moralne, czy raczej normy je \vyznaczające, mogą przyjmować różny kształt w zależności od światopoglądowego kontekstu; w ramach tego samego światopoglądu także ulegają one o tyle zlllia- �125 Ilie. o ile nastąpi zmiana w interpretacji wyznaczającego je przekazu. Możliwa jest ponadto i taka sytuacja, że w obrębie jednego systemu moralnego pl)jawiaj4 si<; wartości ze sobą sprzeczne; dzieje się tak wówczas, gdy są one implikacjami przekazów pochodzących z różniących się światopoglądów. Zmienność historyczna i kontekstowość wartości moralnych ma swoje źródlo w typie światopoglądu dominującego w wyodrębnionych typologicznie kulturach - inny jest ich status i charakter we wspólnotach zdominowanych przez magi<;. religi<; czy tych "zeświecczonych" w stopniu maksymalnym (H. 13urszta. 1994, s. 10 I-I 04). W wypadku moralności chłopskiej mamy do czynicnia z przenikaniem się przekazów o charakterze magicznym i religijnym, co może wyjaśn ić trudności z jej jednoznacznym zaszeregowan iem. Nast<;pną logiczną konsekwencją, jaka się pojawia, jest powiązanie \\aloryzacji światopoglądowej wchodzącej w grę z odpowiednim mechanizmem waloryzacji ..moralnej". Tak więc mechanizm waloryzacji "moralnej", zmiellny i historycznie powiązany z typem waloryzacji światopoglądowej, \\ yznacza odpowiednie typy moralności i decydująco wpływa na ich swoistość ay osobliwość. Jednakże w każdym wypadku "panująca" moralność ma strukturę wielostopniow4, którą przyrównać można do lingwistycznego drze\\la semantycznego (scJ/wnlic: tree): na jego wierzchołku znajduje się jakaś \\(Irto~ć gY)Wlla. posiadająca postać najbardziej ogólną. Im posuwamy się niżej, t:-111 normy ulegaj,) wiykszemu uszczegółowieniu i są mniej podatne na szerokie i Ilterprctacjc znaczcn iowe. Podstawowy problcm pojawiający się przy analizie któregoś z empirycznie zaislnialych systemów moralnych leży tedy w ustaleniu, co jest w nim normą naczelml. Rekonstrukcja kulturowej hierarchii waJtości jest niezwykle trudna, b:-\\ a bowiem rzadko uświadam iana i wyraźn ie artykułowana. Aby tę hierarch ię poznać, należy naj pierw sięgnąć do kryteriów jej usystematyzo\\ ania, a to nie jest wszakże możliwe bez znajomości związków relacyjnych pomiędzy pos/czególnymi wartościami. Problem ten w całej rozciągłości odnosi się do naszej moralności chłopskiej. Otóż mówi się o niej jako o czymś oczywistym. ale w sposób wielce zróżnicowany ustala rzeczoną hierarchię norm. poczynając od normy ogólnej, jakby definicyjnej. Raz jest to wspomniall;J relacja IJ/'his interior - orbis exterior, kiedy indziej wyznacza ją zasadniczy .,tcmat kultury", którym w tym wypadku jest związek chlopa z ziemią (\\ (')\\czas mora Iność ta może być traktowana jako odm iana moralnośc i za\\ udowej): innym znów razem wal10ścią naczelną staje się "zbawien ie duszy". której realizacja jest ściśle powiązana z "ludowym" wyobrażeniem świata. \V slmvnYI11 dziele ('hloj) polski w Europie i Ameryce Thomas i Znaniecki stalu~ \vartości ostatecznej przypisują znów .,solidarności życia \v przyrodzie" (TIHlmas, Znaniecki, I976, l.1, s. 185- ł 90). Koncepcja z kręgu socjopragmatycznej teorii kultury ma wyraźnie analityczny charakter a jej argumentacja biegnie dwutorowo, choć niesprzecznie. Moralność chłopska, w tym ujęciu, ma �126 zarówno swój wymiar typologiczny, gdyż jcst powiązana z typcm światopoglądu (magicznym, religijnym, świeckim bądź ich kombinacją) oraz posiada swoją historyczno-genetyczną konkretyzację. Jako taka nic unika ona jednak trudności interpretacyjnych. Wyraźna jest w niej opcja relatywistyczna. gd) z odrzuca ona możliwość wyznaczania jakichkolwiek wartości ponaclczasO\\)ch. Myślowe zaplecze moralności stanowi zawsze system światopoglądowy. a skoro wyodrębnia się różne, historycznie zaistniałe jego typy. tYI11samym 0plmiada za równoległą zmiennością kodeksu moralnego. W dzisiejszych dyskusjach wokół uniwersalności zasad moralności chrzdcijallskiej bardm cZl;sto poja\\ia się argument, że bezwględnymi depozytariuszami moralności chrześcijwlsklt'.1 byli zawsze chłopi jako ci, którzy nigdy nie wyrzekli sil; "wiary ojc(m" Równ ież i ta kwestia, pomijając już jej zwulgaryzowaną zwyk Ie: (choćby d I~l celów politycznych) wykładnię, wcale nie przedstawia sil; tak proS\() i jednoznacznie. Warto w tym kontekście przypomnieć jakże aktualny artyklll Marii Ossowskiej Czy /11ora/no.l'ć zależy od reliy,ii:J Pisz;\c o pi<;cill odmianach możliwych zależności pomiędzy obiema tymi sferami. Ossmvska pośrednil) udowadania lo, co antropologia kulturowa zauważa gkl\vnic w kontekście m iędzykulturowym: że mówiąc jakoby "bezstronn ie" o mora Inośc i. n iellchronnie dokonujemy określonych wyborów aksjologicznych. Zwolennik uni\\ersalności ogólnoludzkich wartości moralnych, etyczny absolutysta. dokonuje j1l7 \\ punkcie wyjścia światopoglądowego samookreślenia sit;. b<;dąccgo jednoezc~nym opowiedzeniem się za którąś z etyk normaty\vnych. Podobnie postt;pujl.'. tak skądinąd deprecjonowany przez tego pierwszego. relatywista moralny. I j\.'den i drugi znajdują odpowiednie przesłanki na poparcic preICrO\\ilncgo pliO siebie stanowiska. A zatem - wracając raz jeszcze do moralności chłopskiej - lIniwelsillistajcst w stanie uzasadniać, że jest ona powiązana z religią (u nas zilsadnicll) katolicką) we wszystkich wyodrębnionych przez OSSOWS"i\ wariantach: genćtycznie, logicznie, psychologicznie, że znać na jej ocenach dccyduj'1c) wply\\ wiary oraz, że poziom moralny chłopa zależy od jego wyso"iej religijności. Relatywista z kolei jest w stanie wszystkie te relaejc podważyć (Osslm ska. 1983, s. 445-453). Jego stanowisko może przybierać rÓŻną ostrość. ale za\\sze będzie ono zmierzało do pokazania, że sądy uniwersalistyczne mają r(mnic warunkowy charakter, jak opisywana przez nie moralność chlopska. Zygmunt Bauman zauważył: "Jeśli zaufamy doniosiemu odkryciu Baningtona Moorc·a. uznać musimy, że moralność ludO\va \V żadnym momencie historii nic przypominała kodeksu zasad uniwcrsalnych (lub. ściślej. prz.eznaczonych do uniwersalizacji) jaką być powinna, zdaniem filozorów nowoczesności. wS/c!ka prawdziwa etyka. N ie znaczy to, by })masom ludowym« obce byly scntymenty moralne i moralne uczulenie, i że przeto trzeba by/o wy"ladać im zasad) etyczne, by przekształcić je w istoty moralne. Oznacza to natomiast. że jablkolwiek moralność masy by nie posiada/y. nic \\ywodzila si~ on:l zc spec- �127 .ialistycznych wysiłków zainstalowania i wpajania heteronomicznych i uogól11ion)ch przepisów na rozróżn ien ie m iędzy dobrem jako takim a zIem. Co \I i;,:cej. nic \vydajc si\(. by najgorliwsze nawet wysiłki ekspertów mogły do tej Ilwralności wiele dodać lub wiele z niej ująć" (Bauman,1994. s. 83). Wszelako i takie rozumienie moralności. jakie reprezentuje Bauman, zakorzenione jest w uprzedn iej dccy;j i wyboru określonych przesądzell światopoglądowych, które umożliwiaj'l przyięcie i konsekwetne realizowanie postawy zwolennika 1\ Igl<;c1ności moralnej jako takiej postawy, która prowadzi do wieloplasz12/\ zno\\ ej tolcrancj i kulturowego I.różn icowan ia świata. W wypadku Baumana poz\\ala mu ponadto oddzielić etykę stanowioną od moralności samej i powiedzi\:'c. że \!onowoc/esny zmierzch ..wieku etyki" nie musi oznaczać kryzysu 1ll11lallH1ści.[ znowu moralność ludowa służy za przykład takiej jej formy, która nic p()lrzebuje kodyfikacji. aby mimo to funkcjonować w skali spolecznej jako ,\ ~lell1. \\szystko. co wyżej /OstaJo powiedziane, pokazuje. w jaki sposób historia. lel \Iia i ana I iza ,spolccznego konkretu. wydobyte i ujawn ione przez antropologa. podal a ~obie wzajemnie n;cc i lącznie mówią nam, że wybór stanowiska Ulli\1 er~a I iSlycznego lub relatywistycznego zależy od uprzedn iej decyzj i aksjo1,)~iC/nej. C o więcej. wydaje się, iż nasze rozważan ia wskazują, że .,dzięk i rozp:w.,zeniu etycznej zasłony dymnej, jaka przesłaniała rzeczywistą kondycję cz/tli\ ieb moralncgl) można dziś wreszcie stanąć oko w oko z »nag'l prawdą« ci~ IcnWIÓ\\ moralnych. jaka wylania się z doświadczel] życiowych mężczyzn i kl'>bicl borykaj'lcych się na co dziel] z trudnym zadaniem wyboru; dylematóvv. jakie ukazują się jaźni moralnej w całej ich surowej, nie ugłaskanej filo/l1riClllil' i nil' utemperowanej, a chyba i Ilieusuwalllej, wieloznaczności" (HaUlllall. 19<)4. s. R4). ;\ to wprowadza nas już w ten krąg problemów, którym / el'r;1I. l\i<;ks/)'1ll I.apalcm zajmuje się antropologia wspólczesności (Burszta. red. ! <)()()). Charakteryzuje się ona taką, między innymi, cechą, iż badacz jest \\ pellli ś\\iadolll wJasnego uwikłania w kulturę i wie. że jego decyzje ;lk~jol()giClnc i'ol'll1uj'l obraz świata. który wyłania się z kart jego opraCOWał]. IIJnLlOCiR;\FI;\ i\:III:I'/<I~ (i,. 1')'1.1 I'111il<l .I S()<"j()I"",'.'.lIll1n/l/11 !['orill kllllllly, \VarS/<I\\"1. H~llllil~IJlI I 'J')" Ilc'!l,liJclIt I')(,() Ilur.,/l,: Ii. i 'J')" ,l/omIJl().'i· I')')h ,11/!{"()/)()/().'.'.i("~I/(, Ilu!>/I,(\\ ..1 (r,d.) II' "C::llcli (III/I""/JO/ogu lręt!f'(ilt'ki flO .. .Polsk<:l Sztuka Ludowa. kll/!III·~('. PO/lla:i. Kol1lckslv" I - 2. �128 Bystroń .I.S. 1936 Kultura ludowa. S. KII/tllra religijna Czarnowski 1956 Warszawa. wiejskiego ludll po/skiego. w: /):::ie/{L l.1. Warszawa. s. lili - 107. Edel M.iA 1959 Anthropology and Ethics. Illinois. Grad .I. 1994 Obycaj a mora/no:ić. Poznarl. A. Macintyre 1992 D/ac:::ego oświeceniowy niepowod:::enie?, ''Znak'' Ossowska lI:::osadnien/o projekt 12. l11uralllo.\:ci byl M. 1983 C:::y moralno,~ć :::ale~y od re/igIP. w: O c:::/ow/elw, IllOmlnm:c/ I nllllee. WarszalI a. , 445 - 453. E. Redlirlski 1974 1986 Thomas Konopie/ka. Warszawa. L. Stolllma Antropologia W.I.. Znaniecki 1976 P. 1990 Ch/op po/ski r. kllltw:v wsi polskiej w Ellropie .J::/Xw. Warsz<l\\a. i Amervce. l.\. Warszawa. Winch Ilanna E'tyka (( d:::ia/anie. BlII·szta. Wojciech Wvbór pism. Warszawa. J. Burszta THE RELATIVE AND THE UNIVERSAl. OR. ON INV()I.Vlfvll:NI (Summary) Thc anicie is an analysis of basic problems related lO a typically anlhropolo~lcal understanding or cultural rclativism in ils t:thical varianl. The e'.ampic or peasant nlOralil\ scn c' to prove a fundamental argument that the debatc betwccn the advocates or the universal and Ih" relalive in morality is undecidable. Analyses or specilie systems or I:thics demonstrate that " specific option always stems li'olll basic ólxiologica! choiecs inl1ueneing the epistcmolo~icll arguments for or agólinsl a given stance. The final part ofthe article provides proclaimed ethics fi'olll morality. an outline or a post-modern point ol' \ICII distin~lIi.shlng � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b8ea138eab5a1e7215cc8bc5ab6a0427.jpg 9cabfa00df363f8b2cab73d7602f3ff4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wzgórza wokół Kalwarii Pacławskiej (widok ogólny) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kalwaria Pacławska (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia widok ogólny wsi Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.36.XV_H.2.6.2_01 formy osadnicze Kalwaria Pacławska osadnictwo osadnictwo wiejskie wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/010dc1bc8f61d853574d0679d56156e5.pdf 15c0e822155e7dcf5ce5431d70cb4bbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3739 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3512 Title A name given to the resource XV powojenny konkurs szopek/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t. 14 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t. 14 z.2, s. 111-115 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 22. O b r a z ó w 23. Łóżko mniejszych 24. P o d u s z k a jedna 25. S o m s i e k jeden 26. S o m s i e k dwiema poszewkami n a zboże 30. S z k l i w a o dwóch izbach, 6 pie­ 270 — 72 — 54 — 49. (różne wierzytelności, Szydlak w Wieliczce Gotowemi zostało w tym (!) 48 zł.) 430 10 po zmarłym wydatków wymienione wysokości w y n a g r o d z e n i e jest XV P O W O J E N N Y XV powojenny konkurs (a X V I I 1937) n a najpiękniejszą wał się w r o k u szopkę 1959 w a t m o s f e r z e w s z y s t k i m n a k o n k u r s obecny gu obfitości — stanowiące licząc sensacji. stała z f u t r e m oszacowana 18 za 24 zł s p r z e d a n e . wa g r 15 s z a c o w a n a szacowany stodoła z piwnicą wydźwięku zgrzytu, Narodowa s k i c h konkursów na nagrody; datnie suma że w dziejach t y msamym pieniędzy szopkarzy nizatorów wiadomość, oszaco­ stojące, której jest g r u n t za 12 d u k a t ó w Po spłaceniu przeznaczona dworski na jeden Miejska zmniejszyła rozdzielanych się w y ­ corocznie mię­ w p o s t a c i nagród i zakupów, co o r g a ­ konkursu a wśród szopkarzy postawiło wywołało w trudnej sytuacji, u c z u c i e żalu i zniechę­ cenia. (WMK - i 8 zł 12 g r c z y l i kowo znaczna. reszta została n i e l e t n i c h dzieci d l a opiekunów Podał: usta­ szopek, u w a g ę z w r a c a ł y duże ki przez: lalkami wykonane (zeszłorocznego Dudzika daniu prezentuje zdobywcę i Włodzimierza do teatru „Lalka" I nagrody), M a l i k a — który, w Warszawie odległej czony, lista zgłoszeń z Bibie, w s i K o n k u r s miał się j u ż w pobliżu p o m n i k a M i c k i e w i c z a ukazał się s k u r ­ zadyszany staruszek, ciągnąc z w y s i ł k i e m była dawno 75-letni zamknięta, Tomasz ciężkie, z b i t e z desek szopka wiejska, skromna, topornie to t y ­ wykonana, d l a większego e f e k t u różnymi d r u k o w a n y m i z mechanizmem do poruszania o p a t r z o n y m w potężne, ręcznie w y k o n a n e , koła Łata, sanki, na których stała p r z y k r y t a w o r k i e m s z o p k a . Była zębate ( i l . 1, 2). P o j a w i e n i e przystąpić do konkursu, po sprze­ czliwości tyle przyjęciem kilometrów spotkało licznie lalek za­ drewniane się spóźnionego szedł pieszo, a b y się z p e ł n y m ż y ­ zgromadzonej publicz­ ności. Sąd oraz O d strony przywieziona końcowi, nia ezenekierowskim. Tabora ku grody w stylu stara, wysłu­ szopka gdy t r a d y c j e w y k o n a ł n o w ą szopkę, r ó w n i e ż j a k p o p r z e d ­ utrzymaną z pozostałymi o 9 k m od Krakowa. Zdzisława rodzinne szop­ między­ swe blizny i rany. który pozo­ 61-let- który w w y t a r t y m m u n d u r z e szopkarza, szopki stałej p o s w y m z m a r ł y m o j c u , podtrzymując szop­ Tabor, blisko n a 3 metry przedstawieniach Wiatra Władysława Pietraszek jeszcze w czasach N r 49 otrzymała s z o p k a Dookoła w ś r ó d których szczególną z Edward stanął F r a n c i s z e k wysoką zbudowaną na licznych obrazkami, Mickiewicza pieniędzy S Z O P E K 1946. W p o r ó w n a n i u oklejona pomnika za 224 zł 15 g r . " w o j e n n y c h , która brała już udział w k o n k u r s i e w r o ­ ku zgłoszonych n a k o n k u r s była s t o s u n ­ w i o n o 48 błyszczących k o l o r o w y m i s t a n i o l a m i (pań­ Kamieński 162 zł 19 g r d ł u g ó w 754) ką z l a l k a m i , powa Ilość szopek dzień (kupił) W a w r z y n i e c Tataruchów. krakow­ szopkarskich n i e wyasygnowała a n i grosza dzy była po raz pierwszy koloro­ zdezelowana przypominała w e t e r a n a , Rada szacowane kalamajkowa n a zł 180, p o d n r 13 w e F r y w a ł d z i e pletami raczej pięć, za zł 2 g r 28. Chałupa, i garncarnia żona o nici zł 1 za zł 1 g r 16 k u p i o n y . [...] O b r a z k ó w n i m u r a r z , ze swoją d o b r y c h l a l e k . Drugą sensacją, majątek granatowa n a zł 24 kupioną z o ­ Spódniczka po g r 6 taksowanych kość — s z o p k i ze s c e n k a m i d o g r a n i a jasełek i k o m ­ bardzo licytacji z a 1 zł 6 g r k u p i o n a . Rańtuch kościoła M a r i a c k i e g o rzad­ około t a k s o w a n a zł 1 k u p i o n a za 2 zł 3 g r . Z a p a s k a odby­ l a t dużą zazwyczaj drogą za zł 40 [...] K o r a l i k ó w od r o ­ posypały się j a k z r o ­ od paru sukienna s z c z y z n y pieszej — E P ) Przede 167 zł koszta p r z e z Tataruchów. „Sukienka K O N K U R S krakowską wyniósł inwentarzach wynoszą 1831 r . s p r z e d a n o 61 15 d l a 2 księży biorących udział Reinfuss ku 8 maja pozostawiony wana nie spotykanej Roman gospodarzy „za w ó d k ę — 31 zł 6 g r ( t j . za w podobnych 68 — 1200 19 Wśród pogrzebowym" 30 zł. przy p o d zasiew) — 118 zł, i pokaźny w y d a t e k obchodzie ośm 42—48. ( Z a z a k u p i o n e z a g o n y p o l a ze z b o ż e m lub pogrzebie pogrzebowe zł 34. G a r n c a r n i a 41. 18 g r . S p o t y k a n e 90 — k a r n i , z sienią i komorą Wojciech około 25 k w a r t ! ) . Cały k o s z t p o g r z e b u 4 — 3 piece 33. Stodoła z j e d n y m sąsiekiem i 3 — 3 — 3 pięć wypalonych 32. D o m p o d p o l u d n i e 36—40. przy — 24 n a kapustę, d o b r e miarek Garnków w 1 — stara n a p l e w y dwie 3 — 2 — — 10 stare • 29. W i n ó w e k 31. z duży mniejszy 27. K o r y t o 28. P a k a 14 d - t t o nowe konkursowy dwie równorzędne przyznał w t y m r o k u Zdzisławowi pierwsze n a ­ Władysławowi Dudzikowi. Obydwie Wiatrowi szopki o du- 111 ��II. 1. Szopka. 1959 r. Wyk. Tomasz Łata. Bibice, pow. Kraków. II. 2. Szopka. 1959 r. (od tylu). Wyk. Tomasz Łata. II. 3. Autorzy niosący swe prace na konkurs. II. 4. Szopka. 1959 r. I I nagr. Wyk. Antoni Wojciechowski. II. 5. Szopka. 1959 r. I nagr. Wyk. Zdzisław Dudzik. 11. 6. Szopka. 1959 r. I I nagr. Wyk. Włodzimierz Malik. �żych rozmiarach kukiełkowych cych W. w scenki pełne wyróżniała kolorystyką się oraz do zespoły t r a d y c y j n y c h jasełkach Wiatra piękną posiadały oraz dzo poprawna ła się W grupie w bogatym i starannie d r u g i c h nagród już W ł o d z i m i e r z Godyń. Z. G o d y n i a , zwyciężenia część Każdy jednak wiązał to z Ruta bowiem odznacza­ ( i l . 6). wspomniany Tarnowski, oraz wyróżnionych 13-letni drugą na­ Wojciechowskiego podjęli próby prze­ płaskości, którą o d z n a c z a się najlepiej wykonanych wymienionych w inny wyżej sposób. prze­ szopek. autorów roz­ Wojciechowski, budynku — motyw poszerzający par­ łamanych scho­ barokowych, d ó w , zapożyczony z kościoła n a Skałce ( i l . 4). G o d y ń zaś, mniej widać obciążony tradycyjnymi kanonami, zrobił szopkę o r z u c i e półkolistym, w p o s t a c i Barbakanu, szego piętra n a d którym i wież, połowy umieścił k o n s t r u k c j e p i e r w ­ co dało w rezultacie n o w ą f o r m ę bryły, n i e spotykaną d o t y c h c z a s zupełnie w k a c h k r a k o w s k i c h ( i l . 7). S z o p k a T a r n o w s k i e g o , nana talu waną 114 jak zwykle zdobniczym, bryłę bardzo starannie, posiadała budynku, która o szop­ wyko­ bogatym dość słabo w dodatku de­ zakompono­ gubiła się przeładowanej dekoracji. N i e wyróżniała się a r t y s t y c z n y m i w a l o r a m i szopka go R u t y , który p o k i l k u latach przerwy rów­ Antonie­ znowu wziął udział w k o n k u r s i e . Wśród szopka pięciu nagród Ferdynanda prawna w formie oryginalna, stawień i kolorze, zaopatrzona jasełkowych. szukając nowej wieżowym w Z szopka t a była niewolniczo może formy herbie okazać bodny pod scenkę praca uwagę dosyć duża, może zbyt i lalki do Adama W przed­ oparł się n a t r ó j wykonaniu prymitywna i się w z o r u . S a m pomysł trafny, jeśli rozwinie względem go autor w za­ B u j a k a , który obecnym zanadto po­ mało nienagrodzonych wyjściowej jeszcze się pracach zwracała ale szopek Krakowa. trzymała swych trzecich Sadowskiego, sługuje n a w y m i e n i e n i e w przyszłych sposób b a r d z i e j kolorystycznym i zbyt jednak swo­ dekoracyj­ nym. uświęcony tradycją prostokątny r z u t p o d ­ stawy, wprowadził — j a k o element ter skromniej lalek się: były szopki A . nawet zadanie utrzymując Antoni obydwaj owej ważna znaleźli Spośród grodą n a j c i e k a w s z e i typie M a l i k ( i l . 5), F r a n c i s z e k Wojciechowski, Zbigniew w w nież s w y m i wyko­ Z. D u d z i k a , b a r ­ dekoracyjnym, doskonałych Szopka proporcjami, a r c h i t e k t u r z e , ale pod względem kolekcją Antoni swej występują­ krakowskich. doskonałymi n a n y m d e t a l e m zdobniczym. Szopka wyposażona przedstawień lalek Omawiany jennym ga okresie powo­ — j e s t k o n k u r s e m j u b i l e u s z o w y m , co wyma­ jakiegoś Jak wynika przez Sekcję Sztuki PAN mentację t u konkurs jako X V podsumowania, z danych Badania w tylko statystycznych Plastyki Krakowie, wszystkich choćby w Ludowej która konkursów, 15 l a t n a k o n k u r s a c h zostało cyfrowego. opracowanych Instytutu prowadziła w doku­ ciągu m i n i o n y c h przedstawionych łącz­ n i e 528 s z o p e k p r z e z 216 uczestników. Spośród t e j n a pozór z n a c z n e j dzie, którzy liczby szopkarzy do konkursu — 128 z n i c h t o l u ­ stanęli r a z j e d e n , brało udział d w a l u b t r z y r a z y . P ó ź n i e j c y f r y się zmniejszają, 57 osób szybko t a k ż e d o g r u p y stałych u c z e s t n i k ó w , �7 Szopka. 1959 r II nagr. Wyk. ka. 1959 r. Wyk. Jan Przeworski. Jacek Kordek. biorących p r z y n a j m n i e j powojennych, cie: wchodzi 86-letni m u r a r z Aleksander nowski Kudłek 10 r a z y teatru, 6 osób, a Władysław i pouczają wszystkim podaną jak i gu 15 l a t z a l e d w i e Franciszek Tar­ Dudzik — re— kamieniarz konkursach, obecnych. robotnicy wyżej oraz liczbę Dane we zarówno statystyczne interesują ucząca 215 się się przede młodzież. uczestników Na konkursów było: uczącej . się młodzieży 108 ( w 65 t y m 14 m u r a r z y ) ( o d szkoły po podstawowej uczelnie akademic­ kie) inteligentów bez Organizowane wadziły wśród Na przez do wyłonienia której padają czele tabeli zdobywca do . . . . podanego wystawców zawodu 9 2 n i m idzie nagród się dopro­ nagrody. Franciszek Zdzisław ostatnio Krakowa W i a t r , który, przystępując konkursu dopiero w 8 ra­ Dudzik, (1947—1959); szopkarzy po raz 1957 r o k u , zdołał 1958 i 1959) uzyskać pierw­ nagrodę. W związku z XV, jubileuszowym pięciu zasłużonych s z o p k a r z y konkursem, o t r z y m a ł o Złote ki Miasta K r a k o w a , przyznane Odzna­ i m p r z e z Miejską Ra­ dę N a r o d o w ą . Są t o : n e s t o r k r a k o w s k i c h s z o p k a r z y — 31 zbiorowych szą cią­ ekstraklasy, pierwsze znajduje najwybitniejszych do konkursy l a t a c h 1946—1957 otrzymał nagrodę. P o Władysław pierwszy lat szopkarskiej najczęściej 7 pierwszych grupy wszedł szereg się laureatów T a r n o w s k i , który w zy p i e r w s z ą znikoma. ich w 4. już d w u k r o t n i e ( w r o k u robotników jest razy), Przeworski n a s , że s z o p k a r s t w e m szopki (10 W o j c i e c h o w s k i , 6 1 - l e t n i m u r a r z , który brał udział przedwojennych wykonujących protokołach k o n k u r s o w y c h z a n o t o w a n o Zdzisław dotychczasowych kobiet W i W ł a d y s ł a w T u r s k i — r o b o t n i k (13 r a z y ) o r a z A n t o n i wszystkich Ilość mianowi­ Owsiński — dekorator Marian Szop­ Wyk. udział w k o n k u r s a c h zaledwie — m u r a r z (11 r a z y ) , kwizytor Zbigniew Godyń. II. X. II. 9. Szopka. ¡959 r. Władysław (drużyna harcerska, uczniowie liceum). Fot. Owsiński, Wojciechowski, nowski. Jan Swiderski. Włodzimierz Zdzisław Dudzik i Malik, Antoni Franciszek Tar­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e3c37de094dad3c984775c82abccbbff.pdf 15089cb4bd69d0b9f1ba7699a5532a30 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4545 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource szopka krakowska szopka ludowa - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4225 Title A name given to the resource XX konkurs szopek w Krakowie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17,z.1, s.56-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Ewa Fryś-Pietraszkowa XX KONKURS SZOPEK W KRAKOWIE W dniu 14 grudnia 1962 r. został rozstrzygnięty X X z kolei, a X V I I I po wojnie konkurs na najpięk­ niejsze szopki krakowskie, zorganizowany, jak po­ przednie, przez Muzeum Historyczne miasta Krako­ wa. Mimo fatalnych warunków atmosferycznych tłu­ my publiczności oglądały szopki zgromadzone trady­ cyjnie na stopniach pomnika Mickiewicza na kra­ kowskim Rynku. Szopek było w tym roku rekordowo dużo — bo aż 73. Wśród 64 autorów szopek było m. in. 20 uczniów szkół podstawowych i średnich, 2 studentów, 24 pracowników fizycznych i 4 ren­ cistów. I nagrody przyznano 3 szopkom, I I nagrody — 6, I I I nagrody — 15, wyróżnienia — 41 szopkom. Na­ grody pierwsze zdobyli: Zygmunt Grabarski — me­ chanik, mgr inż. Zbigniew Grzech, Stanisław Paczyń56 �4 5 ski — ślusarz, Ferdynand Sadowski — elektryk z Nowej Huty. Wykonane przez nich szopki mają wyraźne cechy indywidualne i bardzo różnią się między sobą. Dużą, 5-wieżową szopkę Grabarskiego (il. 6) cechu­ ją trafne proporcje oraz ładny zestaw kolorów. Dolna część budynku, utrzymana w srebrzystych odcieniach, mieści obszerną scenkę, na której można wystawiać widowiska lalkowe. Kontrastują z nią korzystnie wielobarwne wieże. Grabarski pokazał w swej szopce niewielki zestaw interesujących lalek, częściowo zme­ chanizowanych — grupę kolędników z turoniem, ży­ dem i gwiazdą. Szopkę Zbigniewa Grzecha (il. 1) cechują co praw­ da tradycyjne proporcje, ale jest ona poza tym wy­ jątkowo strzelista i lekka. Twórca wkomponował w nią wiele elementów gotyckich. Wykonana b. pre­ cyzyjnie, z olbrzymim nakładem wysiłku, zawiera mnóstwo drobnych szczegółów dekoracyjnych (arka­ dy, laskowanie, kanelowanie itp.), poza tym oklejona jest różnokolorową folią, nakładaną w małych płat­ kach, i stonowana srebrem. Mogłaby wydawać się przeładowana, gdyby nie umiejętne oświetlenie, które świetnie różnicowało bryłę, wydobywając urok po­ szczególnych detali. W ogólnym efekcie dawała wra­ żenie bajkowego zjawiska, wyróżniając się wśród innych szopek. Ferdynand Sadowski, który przed kilku laty wy­ stąpił po raz pierwszy na konkursie z szopką sre­ brzystą, nie odznaczającą się wybitniejszymi walo­ rami, w tym roku zaprezentował szopkę świadczącą o wyraźnym rozwoju własnego stylu. Szopka jego ma dobrą sylwetę i ładnie pod względem plastycznym rozwiązany fronton. Pewne wątpliwości budziła je­ dynie forma wież bocznych, może zbyt mocno zwęża­ jących się na każdej kolejnej kondygnacji. Czwarta nagrodzona szopka, Stanisława Paczyń­ skiego, ma budowę trochę nieregularną, trzy wieże oraz podstawę zakomponowaną z elementów barba­ kanu i murów obronnych Krakowa. Hełmy wież bocz­ nych ozdobione są Wieńcami trochę za dużych wie­ życzek. Oklejona folią w kolorach kontrastujących, z przewagą ostrej zieleni i bordo, stanowiła całość bardzo wdzięczną. Na obrotowej scence autor umieścił figurki krakowiaków, mieszczan i przekupki, po bo­ kach wnęki — lajkonika i Twardowskiego na ko­ gucie. Wieloletni leaderzy konkursów, Franciszek Tar­ nowski i Zdzisław Dudzik, nie utrzymali w tym roku prymatu i musieli się zadowolić drugimi nagro­ dami. Dudzik otrzymał nagrodę przede wszystkim z uwagi na duży zestaw 22 doskonałych lalek, gdyż sama szopka nie należała do zbyt udanych tak pod II. 1. Szopka, wys. 130 cm, I nagr. Wyk. Zbigniew Grzech, mgr inż., lat 75. II. 2. Szopka, wys. 77 cm. Wyk. Adam Łukaszewski, lat 57. II. 3. Szopka, wys. 1 m. III nagr. Wyk. Kazimierz Pysz, rymarz, lat 20. II. 4. Tegoż autora szopka, wys. 19 cm. II. 5. Szopka, wys. 130 cm. III nagr. Wyk. Witold Głuch, mecha­ nik, lat 33. 57 �II. 6. Szopka, wys. 220 cm. I nagr. Wyk. Zygmunt Grabarski, mechanik, lat 50. II. 7. Szopka, wys. 85 cm. Wyróżnienie. Wyk. Kazimierz Szulc, rencista, lat 65. II. 8. Szopka, wys. 50 cm. Wyróżnienie. Wyk. Jacek Kudłek, uczeń kl. III, lat 10. II. 9. Szopka, wys. 140 cm. II nagr. Wyk. Adam Kudas, ślusarz, lat 50. II. 10. Szopka, wys. 32 cm. III nagr. Wyk. Michał Przeworski, śpiewak Filharmonii, lat 24. II. 11. Szop­ ka, wys. 63 cm. Wyk. Mieczysław Szczepański, prac. umysł., lat 37. II. 12. Szopka, wys. 165 cm. III nagr. Wyk. Rudolf Kozina, kierowca, lat 37. �względem kształtu jak i koloru. U Tarnowskiego już od paru lat dawał się zauważyć spadek iormy twór­ czej. Tym razem pokazał on niewielką szopkę, w ład­ nych złocistych odcieniach, wykonaną jak zawsze precyzyjnie. Zastrzeżenia budziła jednak jej forma, gdyż wąskie wieże niekorzystnie kontrastowały z ciężkim korpusem. W drugiej grupie nagród zna­ lazły się ponadto: smukła, mocna w kolorze szopka Jana Jędrszczyka, poprawna, ale mało indywidualna szopka Adama Kudasa, oraz szopki Wacława Morysa i Włodzimierza Łysaka. W tej ostatniej, 3-wieżowej wąskiej i smukłej szopce zwracało uwagę ładne zestawienie barw: szafiru, czerwieni oraz złota i srebra. Wśród wystawionych szopek znalazła się duża stosunkowo ilość rozwiązań bardzo dobrych i co najmniej poprawnych. Większość eksponatów cecho­ wały dobrze wyważone proporcje poszczególnych ele­ mentów, a także wielopłaszczyznowe zaprojektowanie frontonu. O stałym podnoszeniu się poziomu szopek można się łatwo przekonać, zestawiając prace współ­ czesne z pokazanymi porównawczo na wystawie po­ konkursowej najlepszymi dawnymi szopkami. Nie jestem pewna, czy najlepsze szopki sprzed kilku lat uzyskałyby obecnie drugie, czy choćby trzecie na­ grody. Wyróżniana przez sąd konkursowy na przestrzeni wielu lat forma szopki o charakterze świeckim, jako scenki dla dziecięcego teatrzyku lalek, forma, która szczytowe powodzenie osiągnęła w latach 1959—60, utrzymuje się nadal, ale w tym roku nie było w tym zakresie nowych pomysłów czy większych osiągnięć. Zanotowano tylko kilka bardzo dobrych kompletów lalek, m. in. w szopkach wspomnianych już twór­ ców Dudzika i Grabarskiego, a także Włodzimierza Malika. Ponadto stałe miejsce znalazły sobie już od lat w krakowskiej szopce legendarne postacie Kra­ kowa: lajkonik ze świtą, Twardowski na kogucie czy na księżycu oraz charakterystyczne postacie współ­ czesne, jak przekupka, trębacz z wieży kościoła Mariackiego, czy latarnik — opiekun latarń gazo­ wych. Dodać należy, że wielu szopkarzy wykonuje do swoich szopek drewniane lalki i figurki, które stopniowo nabierają cech dobrej rzeźby o charak­ terze ludowym. Ciekawostkę stanowi fakt, że wzrasta stale ilość zgłaszanych na konkursy szopek-miniaturek — w gra­ nicach od 30 do... 1 cm wysokości. Niektóre z nich, np. 19-centymetrowa szopka Kazimierza Pysza ( I I I na­ groda, ił. 4), a także szopeczki Lucyny Kalita, Michała Przeworskiego ( i i 10), czy Macieja Moszewa — stanowiły prawdziwe małe arcydzieła. Jak co roku, tak i obecnie zgłoszono prace wy­ kraczające poza ramy konkursu na szopkę k r a ­ kowską, jak np. model kościoła Mariackiego, ołtarza Wita Stwosza (ii. 11), szopka w kształcie ra­ kiety kosmicznej (ił. 7), czy rodzaj makiety nowoczes­ nego kościółka (ił. 2). Wszystkie szopki tego typu zostały przez jury zdyskwalifikowane. Na koniec warto wspomnieć o zasłużonych twór­ cach szopek, których śmierć usunęła w ostatnich latach z grona uczestników konkursów, a miano­ wicie: nestora krakowskich szopkarzy Władysława Owsińskiego, Antoniego Wojciechowskiego i Włady­ sława Wiatra. Dwaj pierwsi byli odznaczeni za swą twórczość szopkarską Złotą Odznaką miasta Kra­ kowa. Fot. Jan 10 Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/10120814d761547a29f64bd266969ab9.pdf bacd8f21ec62fd986cba76d738bbae60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4799 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource szopka krakowska - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4455 Title A name given to the resource XXI i XXII konkurs szopek w Krakowie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1; s.60-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa XXI Fryś-Pietraszkowa I XXII K O N K U R S S Z O P E K Jakby na p r z e k ó r wypowiedziom s c e p t y k ó w popular­ ność k o n k u r s ó w na n a j p i ę k n i e j s z ą szopkę k r a k o w s k ą wzrasta z r o k u na rok. Podczas gdy w pierwszych 15 konkursach b r a ł o udział do 40 s z o p k a r z y w X X k o n ­ kursie — 64, w X X I — 75, to w ostatnim X X I I , k t ó r y o d b y ł s i ę 12 grudnia 1964 r. — 100 t w ó r c ó w p o k a z a ł o łącznie 113 szopek. P r z e s z ł o p o ł o w ę stanowili w ś r ó d nich debiutanci. I n t e r e s u j ą c o przedstawia się s t r u k t u r a w i e k u i płci szopkarzy: W i e k do 14 1. 15—241. 25—341. 35—441. 45—541. 1963 22 (4) 18 (4) 1964 20 (5) 29 (9) 91(2)" 12 1(2) 9 19 '(3) ponad 55 1. 7 10 7 (1) 13 (2) Z w r ó c i ć n a l e ż y u w a g ę na fakt, że wzrasta ostatnio liczba kobiet w y k o n u j ą c y c h konkursowe szopki. W r o k u 1963 było ich 10, a w 1964 r. już 22, a w ś r ó d nich n a j ­ w i ę c e j dziewcząt, uczennic i studentek, ale b y ł y t a k ż e reprezentowane, choć mniej licznie, starsze osoby. R a z e m 75 (10) 100 (22) K R A K O W I E 3 drugie, 4 trzecie i 4 czwarte o t r z y m a ł a niezbyt liczna grupa szopkarzy w w i e k u 35 do 44 lat, podczas gdy na szopkarzy m ł o d s z y c h , 25 do 34 lat, p r z y p a d ł y kolejno pierwsza, druga, trzecia i czwarta nagrody, a wszyscy starsi — w w i e k u ponad 45 lat, nie zdobyli ani jednej pierwszej, t y l k o 2 drugie, 8 trzecich i 6 czwartych, a w i ę c stosunkowo d u ż o , ale raczej niższych n a g r ó d . Niewiele n a g r ó d , bo t y l k o 2 drugie, 1 trzecia i 5 czwartych przy­ znano m ł o d z i e ż y ; ona natomiast otrzymuje z n a c z n ą w i ę k ­ szość przyznawanych k a ż d o r a z o w o w y r ó ż n i e ń . w y k o n a w c ó w R o k W Jeśli chodzi o skład zawodowy u c z e s t n i k ó w ostatnich k o n k u r s ó w , to najliczniej reprezentowana b y ł a młodzież szkolna i studencka ( X X I konkurs — 45%, X X I I — 37%). D r u g ą co do wielkości g r u p ę ( X X I — 26%, X X I I — 30%) stanowili rzemieślnicy, technicy i pracownicy f i z y c z n i . Około 15% szopkarzy w tych konkursach to pracownicy umysłowi, w tym kilku z wyższym wykształceniem, a o k o ł o 10% renciści. N a j w i ę k s z y m powodzeniem cieszą się konkursy w ś r ó d dzieci i młodzieży do lat 24. Ta kategoria d o s t a r c z y ł a około p o ł o w y u c z e s t n i k ó w ostatnich d w ó c h k o n k u r s ó w . O p i e r a j ą c się na biografiach d o j r z a ł y c h szopkarzy, w i e ­ lokrotnie notowanych w konkursach, m o ż e m y przypusz­ czać, że z grupy m ł o d y c h za lat k i l k a w y r o s n ą zdobywcy n a j w y ż s z y c h n a g r ó d . Nagrody te najczęściej d o s t a j ą się w r ę c e ś r e d n i e g o pokolenia. N a j w i ę c e j wysokich n a g r ó d łącznie w ostatnich d w ó c h konkursach, bo 3 pierwsze, 2 W 1963 r. przyznano 2, a w 1964 r. 3 pierwsze nagro­ dy. W ś r ó d l a u r e a t ó w d w u k r o t n i e p o w t a r z a j ą się nazwi2 Grupa ta została o k r e ś l o n a w oparciu o_ niezbyt precyzyjne dane dotyczące zawodu z p r o t o k o ł ó w k o n ­ kursowych prowadzonych przez Muzeum Historyczne m. K r a k o w a . 1 Por. R. Reinfuss, X V powojenny konkurs szopek, „Pol. Szt. L u d . " , X V , 1960, n r 2, s. 114 i recenzje z na­ s t ę p n y c h k o n k u r s ó w szopek. «•»-<, f , t .n.i h -fi. \ i k%r JM .1 j$> f 60 : .. i. . ? • ..» 1 ' 'l' ~ V •• . c i Szopki. II. 1. Wys. 170 cm. Wyk. Zbigniew Grzech. Kraków. I nagr. na konkursie 1963 r. II. 2. Wys. 155 cm. Wyk- Z. Grzech. I nagr. na konkursie 1964 r. II. 3. Wys. 49 cm. Wyk. w 1963 r. Feliks Czaj­ kowski. Zelczyna, pow. Kraków. II. 4. Wys. 160 cm. Wyk. Wacław Morys. Kraków. I nagr. na konkursie 1963 r. II. 5. Wys. 130 cm. Wyk. W. Morys. I nagr. na konkursie 1964 r. �szopki, nieco zanadto w y d ł u ż o n a , ustawiona na licznych kolumienkach, zbyt subtelnych w stosunku do opartych na nich ł u k ó w i do całego masywu. Z w ł a s z c z a szopka u b i e g ł o r o c z n a s p r a w i a ł a w r a ż e n i e , że lada chwila k o l u m ­ nada m o ż e się z a ł a m a ć pod jej ciężarem. W a c ł a w Morys już od dawna należy do czołówki k r a ­ kowskich szopkarzy i wielokrotnie z d o b y w a ł wysokie na­ grody, a ostatnie sukcesy p o t w i e r d z a j ą jego d u ż e m o ż ­ liwości. Szopki pokazane przez niego w ostatnich d w u konkursach c e c h u j ą dobrze w y w a ż o n e proporcje oraz u m i e j ę t n e przetwarzanie e l e m e n t ó w zabytkowej archi­ t e k t u r y K r a k o w a t w o r z ą c y c h p r z e w a ż n i e h a r m o n i j n ą ca­ łość. S m u k ł ą f o r m ę swych szopek p o d k r e ś l a Morys do­ datkowo szeregiem pionowych r y t m ó w na fasadach, d r o ­ biazgowo rozpracowanych pod w z g l ę d e m architektonicz­ n y m i kolorystycznym. Do dekoracji, poza b a r w n y m i foliami, u ż y w a t a k ż e drobnych szklanych p a c i o r k ó w . Ostatnie szopki Morysa zdobiły liczne l a l k i , umieszczane na ruchomych k r ę g a c h , na p r z y k ł a d k o r o w ó d L a j k o n i k a czy krakowskie wesele z „ c h o c h o ł e m " . ska Zbigniewa Grzecha (27 1.) i W a c ł a w a Morysa (40 1.). Obaj ci szopkarze wiele już razy startowali w k o n k u r ­ sach, przy czym Grzech, w y s t ę p u j ą c y kolejno jako uczeń liceum, student i wreszcie magister i n ż y n i e r , stopniowo z d o b y w a ł coraz wyższe nagrody, aż wreszcie ostatnio z a k w a l i f i k o w a ł się do n a j w y ż s z e g o grona l a u r e a t ó w . Inż. Grzech w y k o n u j e swe szopki z j u b i l e r s k ą p a s j ą i precy­ zją. W y p r a c o w a ł on styl dekoracji w y r ó ż n i a j ą c y się nie­ zliczoną w p r o s t m a s ą w o l u t , ł a ń c u s z k ó w i innych d r o b ­ nych z d o b i e ń ze staniolu o stonowanych kolorach. Po­ k r y t e n i m i frontony szopekj s p r a w i a j ą w r a ż e n i e prze­ ł a d o w a n y c h , dopiero po w ł ą c z e n i u w e w n ę t r z n e g o o ś w i e t ­ lenia budzi zachwyt ich bajeczne bogactwo. Pewne za­ strzeżenia wywołuje natomiast sama b r y ł a b u d y n k u Trzecia szopka odznaczona w 1964 r. I n a g r o d ą na­ leżała do Witolda G ł u c h a , 35-letniego mechanika. M i a ł a ona z g r a b n ą s y l w e t k ę i kunsztowne zdobiny t e c h n i k ą p r z y p o m i n a j ą c ą f i l i g r a n w kolorze z ł o t y m i srebrnym, k t ó r e j a k p a j ę c z y n k a p o k r y w a ł y wielobarwne tło. Charakterystyczne jest, że za n a j p i ę k n i e j s z e w X X I I konkursie uznano szopki, w k t ó r y c h zdobnictwo d o m i n o ­ w a ł o w zasadzie nad k s z t a ł t e m , podczas gdy n i e k t ó r e szopki, w y r ó ż n i a j ą c e się w ł a ś n i e f o r m ą , z n a l a z ł y m n i e j ­ sze uznanie w oczach j u r y . Do takich n a l e ż a ł a np. szopka Jana N u ć k o w s k i e g o , studenta architektury ( I I nagroda), bardzo krakowska, a j e d n o c z e ś n i e ś w i e ż a i i n t e r e s u j ą c a d z i ę k i u w z g l ę d n i e n i u k i l k u nie w y k o r z y s t y w a n y c h do­ tychczas przez szOpkarzy f r a g m e n t ó w architektonicznych i nowatorskiemu zestawieniu (boczne w i e ż e w l e k k i m skosie, zamiast frontalnie). W ś r ó d czterech I I n a g r ó d znalazła się r ó w n i e ż szopka Franciszka Tarnowskiego, 61 �k t ó r y powoli zaczyna p r z e ł a m y w a ć długi okres złej passy, Macieja Moszewa oraz I r e n y B a r a ń s k i e j . Moszew, student architektury, od k i l k u lat zafascynowany szop­ k ą k r a k o w s k ą , interesuje się zwłaszcza jej w y p o s a ż e ­ niem technicznym. D a ł s z o p k ę w d z i ę c z n ą , p r o s t ą w for­ mie. Po licznych jej balkonikach, korytarzach i pode­ stach s n u ł y się korowody m a l e ń k i c h figurynek w t a k t prostej melodii w y g r y w a n e j przez mechaniczne cym­ b a ł y . Ten sam t w ó r c a w y k o n a ł ponadto n a j m n i e j s z ą „ s z o p k ę " k o n k u r s u o wysokości... 0,5 cm. Szopka Ba­ r a ń s k i e j , barwna, duża, poprawna, nie w y r ó ż n i a ł a się specjalnie na tle innych. R ó w n i e ż w poprzednim, X X I konkursie cztery szop­ k i o t r z y m a ł y d r u g ą l o k a t ę . M i m o iż wszystkie zbudo­ wane b y ł y w g tego samego schematu ( t r z y w i e ż o w a szopka o dość znacznych rozmiarach), b y ł y znacznie z r ó ż n i c o w a n e . W y k o n a w c a m i ich b y l i : Z y g m u n t Grabar­ ski, Z d z i s ł a w Dudzik ( w X X I I konkursie I I I nagroda), S t a n i s ł a w P a c z y ń s k i oraz Jan J ę d r s z c z y k . Nie sposób na t y m miejscu w y m i e n i ć nawet wszystkich t w ó r c ó w nagrodzonych szopek, nie m ó w i ą c o n a j k r ó t s z e j choćby charakterystyce ich. W a r t o jeszcze w s p o m n i e ć o znanym r z e ź b i a r z u l u d o w y m , Feliksie Czajkowskim, k t ó r y p a r ą lat temu zaczął uczestniczyć w konkursach, p o c z ą t k o w o z d r e w n i a n y m i budyneczkami, k t ó r e m a ł o p r z y p o m i n a ł y t r a d y c y j n ą s z o p k ę k r a k o w s k ą . Stopniowo jego prace stają się coraz bardziej i n t e r e s u j ą c e d z i ę k i temu, ż e nie stosuje on mechanicznie ustalonych k a n o n ó w szopki krakowskiej, a przetwarza je po swojemu, u z u p e ł n i a j ą c charakterystycznymi r z e ź b a m i . F i g u r k i Czajkowskiego, zakupione w Cepelii, zostały k u jego rozpaczy w y k o ­ rzystane przez innego szopkarza, Ryszarda K i j a k a , jako k u k i e ł k i . Była to jedna z niewielu szopek ze s c e n k ą i ruchomymi lalkami. Te szopki-teatrzyki, niegdyś lansowane j a k o p r z y ­ szłość szopki krakowskiej i forytowane przez sądy II. 6. Szopka, wys. 115 cm. Wyk. I nagr. na konkursie 1964 r. Witold Głuch. Kraków. 6 konkursowe, w y r a ź n i e się p r z e ż y w a j ą . Nie znalazły n a b y w c ó w , bowiem b y ł y zbyt kruche i delikatne, a r ó w n o c z e ś n i e za kosztowne, b y m o ż n a je o d d a ć np. w r ę c e dzieci w ś w i e t l i c y szkolnej. Z w y k ł e , zwłaszcza mniejsze szopki nadal cieszą się powodzeniem, w y k o ­ rzystywane j a k o podarunki, p a m i ą t k i i t p . Prawdopo­ dobnie dlatego od k i l k u lat wzrasta w ś r ó d u c z e s t n i k ó w k o n k u r s ó w tendencja do miniaturyzacji szopek. W ś r ó d szopek zgromadzonych ostatnio blisko p o ł o w ę s t a n o w i ł y szopki m a ł e , p o n i ż e j 40 cm w y s o k o ś c i , a w ś r ó d nich sporo m i n i a t u r e k od 10 do 0,5 om. M o ż n a b y ł o w ś r ó d nich z a u w a ż y ć niejednokrotnie p r a w d z i w e a r c y d z i e ł k a , j a k szopeczki wykonane przez B a r b a r ę W o ź n i c z k o , Leo­ na K r u k a czy 12-letniego M a ć k a K ł y s i k a . Szopkarze, w ustawicznym poszukiwaniu nowych, atrakcyjnych p o m y s ł ó w i r o z w i ą z a ń f o r m a l n y c h , z w r a ­ cają b a c z n ą u w a g ę na wszystkie aktualne zdarzenia i obchody. W ostatnich konkursach w y r a ź n i e z a z n a c z y ł się w p ł y w Jubileuszu U n i w e r s y t e t u J a g i e l l o ń s k i e g o , w postaci e l e m e n t ó w a r c h i t e k t u r y Collegium Maius a na­ wet neogotyckiego Collegium N o v u m , w k o m p o n o w a ­ nych w fasady szopek. W w i e l u szopkach w y s t ę p o w a ł y f i g u r k i postaci historycznych z w i ą z a n y c h z U n i w e r s y ­ tetem, m . i n . Kazimierz W i e l k i , Jadwiga i J a g i e ł ł o w oto­ czeniu t r a d y c y j n y c h k r a k o w s k i c h L a j k o n i k ó w , T w a r ­ dowskich, t a ń c z ą c y c h k r a k o w i a k ó w , kwiaciarek z r y n ­ k u . Jako dekoracja szopkowych w n ę t r z w y s t ę p u j ą t a k ­ że m i n i a t u r y n i e k t ó r y c h k r a k o w s k i c h p o m n i k ó w . Trzeba p o d k r e ś l i ć , że coraz rzadziej z d a r z a j ą się w pokazach „ o m y ł k i " , p o l e g a j ą c e na z u p e ł n y m niezrozumieniu za­ sad konkursu. W ostatnim, poza s z o p k ą - a b s t r a k c j ą po­ k a z a n ą przez d w ó c h s t u d e n t ó w A S P oraz modelem „ p r a s ł o w i a ń s k i e g o g r o d u K r a k a " , więcej ich nie zano­ towano. Z w i ą z a n a z d u ż y m i t r u d n o ś c i a m i jest o g ó l n a ocena w a r t o ś c i artystycznych, jakie p r z y n i o s ł y ostatnie dwa konkursy. K o n k u r s ó w b y ł o już wiele, konkurencja z w i ę k s z a się stale, coraz t r u d n i e j s t w o r z y ć coś nowego, rewelacyjnego, co r ó w n o c z e ś n i e nie o d b i e g a ł o b y w spo­ sób zasadniczy od t r a d y c j i krakowskiej szopki. W y d a ­ w a ć b y się m o g ł o , że n a s t ą p i ł okres pewnej stagnacji w jej rozwoju. Jednak p o r ó w n u j ą c szopki w s p ó ł c z e s n e z u s t a w i o n y m i na w y s t a w i e pokonkursowej p a r u n a j ­ lepszymi szopkami sprzed k i l k u czy k i l k u n a s t u lat, w i d a ć w y r a ź n i e o g r o m n ą r ó ż n i c ę . Te starsze, bardzo poprawne, ale j a k b y akademickie w swej s z t y w n o ś c i , nie w y t r z y m u j ą k o n k u r e n c j i z wieloma szopkami no­ w y m i , nawet t y m i , k t ó r e u z y s k a ł y ś r e d n i ą o c e n ę . W i d a ć tedy w y r a ź n i e , że szopka k r a k o w s k a stale zmienia się i rozwija, choć zbyt wolno, by m o ż n a to z a o b s e r w o w a ć z k o n k u r s u na konkurs. O potrzebie k o n k u r s ó w , poza i c h o s i ą g n i ę c i a m i a r t y ­ stycznymi oraz ilością u c z e s t n i k ó w , ś w i a d c z y t a k ż e ich ogromna p o p u l a r n o ś ć w K r a k o w i e . Ostatnie d w a k o n ­ kursy o d b y w a ł y się wprawdzie tradycyjnie na R y n k u G ł ó w n y m , ale nie na stopniach p o m n i k a Mickiewicza, j a k dotychczas b y w a ł o , lecz pod arkadami Sukiennic,, w miejscu tak ciasnym, że dla regulacji r u c h u t ł u m u ciekawych i u m o ż l i w i e n i a pracy j u r y o k a z a ł a się k o ­ nieczna pomoc m i l i c j i . Z r o z u m i a ł e , że i pokonkursowe w y s t a w y cieszą się o g r o m n y m zainteresowaniem t y s i ę c y w i d z ó w . Wszystkie nagrodzone w i ę k s z e szopki zostały oczywiście zakupione przez r ó ż n e instytucje, mniejsze można było nabyć zarówno w Krakowie, jak i War­ szawie w sklepach Cepelii. Fot.: Jan Swiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c1649325a1f0bb9a1c222699b5c3fe6.pdf 4afa0015dab4f57a7765b281317c29d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2452 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2276 Title A name given to the resource Yes. Nostalgiczne strefy pamięci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.54-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Yes. Nostalgiczne strefy pamięci Wojciech J . Burszta Grecki termin nóstos ( = p o w r ó t ) w połączeniu z algos, co oznacza „cierpienie", tworzą łącznie pierwotny sens pojęcia nostalgii jako gorącego pragnienia ujrzenia ojczyzny czy nawet choroby powstającej w wyniku tęsknoty za krajem rodzinnym. Uczucie nostalgii odnosiłoby się zatem do czegoś, co było i jest w nas samych, ale czego zewnętrzne atrybuty nie są w danej chwili dostępne. Będąc Polakiem rzuconym gdzieś w dalekie strony, nie przestaję - jeśli tego pragnę - czuć się nim, ale wypełnia mnie nostalgia za rodzinną ziemią, za zapachem ziemi ojczystej, bliskimi, za niegdyś przeżytymi chwilami „wtedy i tam". Nostalgia cechuje tedy emigrantów - czasowych i trwa­ łych - budujących wizje utraconego skrawka globalnej rzeczywi­ stości przyrodniczej i społecznej o cechach orbis interior, skraw­ ka uważanego za najważniejszy, gdyż jest on rzeczywistością „ o s w o j o n ą " w stopniu maksymalnym. Od dawna j u ż jednak takie pierwotne rozumienie nostalgii uległo niebywałemu rozplenieniu swego sensu i to w sposób dwojaki. Przede wszystkim nostalgia uzyskała swoją wykładnię zbiorową, jako już nie tylko uczucie charakteryzujące po­ szczególne jednostki, ale wręcz pokolenia. Nie chodzi przy tym o generacje wewnątrz jednego narodu czy społeczeństwa, ale 0 formacje identyfikujące się w wymiarze globalnym, skupione wokół wartości związanych przykładowo z kulturą kontestacji lat sześćdziesiątych. Pojęcie „ojczyzny" należy tutaj t r a k t o w a ć wyłącznie metaforycznie - oznacza ona l i tylko „ojczyznę uczuć 1 myśli", w której jednostki i generacje uzyskały swoją toż­ samość, ważącą na ich przyszłych losach i życiowych wyborach. Na takiej właśnie fali nostalgicznego powrotu do korzeni Ameryki lat sześćdziesiątych tamtejsze środowisko muzyczne jak jeden mąż opowiedziało się za Billem Clintonem. M a on jakoby wyrażać te cechy amerykańskiej kultury, które za czasów rządów republikańskich zostały zdegradowane. Pat Metheny, brylantowy gitarzysta współczesnego jazzu, tak mówi o Clin­ tonie: „ B o to inteligentny człowiek. Dla wielu muzyków ważna jest świadomość, że jest teraz w Białym D o m u ktoś, z k i m m o ż n a porozmawiać o różnicy między Sonny Rollinsem a Johnem Coltrane'em. A tak poważnie (...) Facet na tyle trzeźwy i bystry, by właściwie oceniać rzeczywistość, rzeczywistość całkowicie różną od obrazu tej mitycznej Ameryki, j a k i p r ó b o w a n o nam przez tyle lat sprzedawać" („Gazeta Magazyn" nr 13:1993:14). Metheny nie dodaje już, że i jego wizja Ameryki jest równie mityczna, widziana przy tym poprzez pryzmat nostalgicznego wizerunku przeszłości i początków kariery w Missouri. „ J e g o " świat powraca trzydzieści lat później, a uosabia go nowy prezydent, czynny uczestnik „ t a m t y c h " lat. Jak wyglądałby Ronald Reagan z saksofonem i jointem w kąciku ust? Ale pojęcie nostalgii nie tylko uległo uogólnieniu i oderwane zostało od oryginalnych konotacji. Stało się ono bowiem także przedmiotem świadomych zabiegów interpretacyjnych, „wy­ stawione" niejako w formie towaru do konsumpcji w kulturze popularnej. Nostalgia stała się p o ż ą d a n ą wartością. Jak zwykle najbardziej spektakularny wyraz tego trendu mamy w modzie, 'żywiącej' się nieustannie cyklicznymi powrotami do fasonów, kroju i kolorów identyfikowanych według kryterium generacyj­ nego. Za „zwykłą" m o d ą jako zjawiskiem usytuowanym do­ kładnie pomiędzy gustem a snobizmem kryją się wszakże konkretne wybory związane ze stylem myślenia, preferencjami w sferze sztuki czy nawet demonstrowaniem moralności. Trafnie zauważył przed laty Edward Sapir, że: Jakkolwiek bowiem p o c z ą t k o w o odnoszące się do ubioru i ciała ludzkiego, pojęcie 'moda' w sposób zasadniczy wiąże się nie z ubiorem i ciałem, lecz z symboliką (Sapir, 1978:247). Zatem moda na nostalgię może być - i jest - myślowo-symbolicznym równoważnikiem czyjegoś wewnętrznego „ja", czego zewnętrznym jedynie przejawem są: przebieranka i ozdoby. 54 Od jakiegoś czasu, mówiąc konkretniej od połowy lat siedem­ dziesiątych, funkcjonuje w literaturze naukowej i krytyce (głów­ nie) filmowej pojęcie nostalgia films. Pisał o nich m.in. Fredric Jameson, widząc zresztą w tym rodzaju twórczości jeden z klasycznych przejawów świadomości postmodernistycznej (Jameson, 1983). Rzecz w tzw. uwięzieniu w przeszłości, od­ sunięciu się od widzenia jej na sposób historycystyczny, tj. jako oglądu z dystansu czasu minionego, który to ogląd rościł sobie pretensje do całościowości i pragnął „ z r o z u m i e ć " przeszłość w jej zmieniających się uwarunkowaniach (relatywizm his­ toryczny). Dziś zamiast relatywizmu z oddalenia pojawia się pastisz. Jednymi z jego atrybutów są stylizacja i retrospekcja, przez krytyków francuskich określone podstawowymi wyznacz­ nikami la mode retro. Wymarzonym polem dla takiego „retro­ spektywnego stylizowania" jest kino. Jameson zauważa, że współczesne filmy z kręgu nostalgicznej ewokacji nie muszą tyczyć przeszłości, jak klasyczny już Chinatown Polańskiego, ale dzieją się obecnie, a nawet w przyszłości, jak Star Wars. Proliferacja metaodniesień do wyobrażeń o historii, teraźniej­ szości i przyszłości ma na celu rozerwanie typowo modernistycz­ nego myślenia o czasowym continuum logicznego następstwa zdarzeń jako odrębnych okresów. Te filmy mają przedstawiać nasze rutynowe myślenie o innych epokach; historyczna prze­ szłość widziana jest poprzez nasze popularne wyobrażenia i stereotypy myślenia o niej. „ B r a k " realizmu w tych filmach ma wiele wspólnego z brakiem tradycyjnie pojmowanego realizmu w myśleniu nostalgicznym, z tym charakterystycznym „składa­ niem" elementów przeszłości znanej nam z autopsji, wynikłych z lektury, skrywanych namiętności, eliminowanych fragmentów życiorysu, o których pamiętać się nie chce. Są one ponadto zabawą z nostalgią, jej obnażeniem, dekonstrukcja wskazującą na przygodność tego, co chcemy widzieć i z czym się iden­ tyfikować. Nie będzie, jak sądzę, żadnym nadużyciem powiedzieć, iż mimo postmodernistycznych gier, cytatów i metakomentarzy, nostalgia pozostaje ważnym elementem kulturowej identyfikacji zarówno w wymiarze jednostkowym, jak grupowym. Jest zaró­ wno przeżywaniem, jak i świadomym wyborem interpretacyj­ nym, dotykającym każdego uwikłanego w przemijanie zdarzeń. Patrząc pod tym kątem widzenia możemy się przekonać, w j a k i sposób żal za odchodzącą kulturą ludową odcisnął swe piętno na powojennej generacji rodzimych etnografów. W dużym stopniu postrzegała ona rzeczywistość poprzez pryzmat wewnętrznego zaangażowania i identyfikacji z kulturą, która „gasła" jako zwarty system czynności i obiektów. W profilu b a d a ń uzewnę­ trzniały się tedy wartościujące uwarunkowania „badacza we­ w n ę t r z n e g o " - j e g o niepokoje, nadzieje, marzenia nawet. Zaiste dałoby się napisać tę specyficzną, nostalgiczną historię etno­ grafii polskiej jako nieustannej pogoni za mitem kultury ludowej jako materialnej i symbolicznej pełni. Stosunek do odchodzącej tradycji przybierał niekiedy wręcz intymny charakter, jak choćby w wierszach pisanych pod koniec życia przez Kazimierza Moszyńskiego: POŻEGNANIE Dorodne ziarno miotając na rolę, dziś już nie stąpa chłop w bieli jak anioł błogosławiący mu cicho, by rosło. Siewnik rzędowy jego miejsce zajął. Dziś już nie piele dziewka pól prosianych, nie plecie wianka, z chabrów nie korzysta, ani z kąkolu, co tak kraśniał w życie. Wszystkie już chwasty tępi się do czysta. �W złocistym zbożu dzisiaj sierp nie błyska tak świętą pracą znojąc chłopskie ręce, iżby się chciało przypaść do nich usty, by z całej duszy oddać cześć ich męce; Czarcim rzechotem warczy tam pod chmury traktor koślawy, na znak, że w niebiosach brat mu rodzony ten rzechot powtórzy gotów świat zgubić w ognistych pokosach. Młyn już nie huczy dygocząc z niemocy ni szum kół jego nad stawem się pieni, gdy motor wyje jak pies w kamienicy nagiej i zimnej śród marnych drzew cieni. Ani już wzgórze skrzydłami nie wzlata, gdy Bóg wiatr zesłał na swych wiernych modły; wszystkie zarosły pod te skrzydła drogi i ślad już tylko po nich został podły. Już się nie ozwie z borów róg pastuszy echem dalekim o wieczornej porze, tęsknotę nagłą budząc do zaświata, gdy nad wsią cichą gasną słońca zorze. I głos piszczałki z wiatrem nie przyleci. Dzisiaj od innej tętnią wsie muzyki: tanga i samby i rumb bełkotania, skrzeczą wesoło ochrypłe głośniki. Pośród zmian tylu, śród tego postępu pozwól - choć zbożnie przed nikim nie klęknę! w zorzy modlitwą pożegnać na zawsze wszystko, com kochał i co dla mnie piękne. (wiersz pochodzi z 1959 roku; Moszyński, 1976:152-3) Przez dziesięciolecia obowiązujący paradygmat widzenia kul­ tury chłopskiej zwanej ludową dawał się ujmować w formule podanej jeszcze w roku 1930 przez Franciszka Bujaka: „ K u l t u r a ludowa jest tym cudownym zwierciadłem, które pozwala naro­ dowi patrzeć w przeszłość oraz oglądać swoją m ł o d o ś ć " ( K u l ­ tura wsi, Warszawa 1930:72). A n o właśnie, swoją młodość oglądali także sami badacze, a i m bardziej ona była odległa, t y m kultura ludowa mocniej idealizowana i jakby pełniejsza. Zaś młodsza generacja, jak to pisała Anna Kutrzeba-Pojnarowa: „ k t ó r a j u ż tylko z książki historycznej zna pojęcie dziedzica, a sochy jako narzędzia do orki poszukuje w muzeum, będzie tą, która przestanie przymierzać pojęcia 'swój' i 'obcy' do wsi i do miasta" (Kutrzeba-Pojnarowa, 1985:65). Etnografowie w ogóle przejawiają charakterystyczną tendencję, by czas i miejsce b a d a ń t r a k t o w a ć bardzo osobiście: czas etnograficzny i czas personal­ ny tworzą jedno. Zofia Szromba-Rysowa tak oto kończy wspomnienia o ukochanej przez siebie wsi opolskiej, w której prowadziła wieloletnie badania: „Ostatni kontakt ze wsią mia­ łam w 1979 r „ zatrzymując się w drodze powrotnej z urlopu. Nie brak było i zdumienia na m ó j widok: 'to wy jeszcze żyjecie?', i radości i wspólnie wymienianych uwag, i moich niecierpliwych pytań: 'kto wyjechał?'. Wtedy też musiałam sprostać prośbie syna zaprzyjaźnionej rodziny, pytającego o Helenę Modrzejews­ ką, o której miał napisać wypracowanie szkolne. Z pytającej stałam się i ja indagowana, co zresztą nierzadko zdarza się w trakcie naszych b a d a ń . I wówczas, po 10-letniej nieobecności we wsi, poczułam się związana mocno z tą bliską m i społeczno­ ścią. Myślę, że i teraz, kiedy tych lat minęło znacznie więcej, nie byłabym jej obca" (Szromba-Rysowa, 1989:80). K a ż d y ma prawo do takiego kształtowania przeszłości, aby jawiła się ona jako spójna i taka przede wszystkim, z którą jesteśmy w stanie się identyfikować. Jeśli tak, niech nie dziwi nas natychmiast uruchomiany proces nostalgicznej waloryzacji świa­ ta, który jest wspomnieniem tylko. Ale jest to nasze osobiste wspomnienie, nasz prywatny „ p r o p r i o s p e k t " , jak określiłby je zapewne Ward Goodenough. Pielęgnujemy starannie nasze strefy nostalgicznej pamięci, co niejednokrotnie stanowi dogod­ ną pożywkę dla wszelakich mitologizacji, jeśli tylko nasze prywatne usensownienie świata przenosimy na zjawiska o walo­ rze ogólnym. A tak miała się rzecz w wypadku badaczy kultury ludowej, którzy pielęgnowali częstokroć własną wizję tejże. „ K o n i e c " kultury ludowej był jednoczesnym końcem samoidentyfikacji etnografa zmuszonego poruszać się w gruzach dawnego sensu. Ale zostawmy tę kwestię na inną okazję. Kultura masowa, którą dzisiaj określa się raczej mianem kultury popularnej, zdaje się być fenomenem, z k t ó r y m nie bardzo wiadomo, co uczynić. Diagnozy tej kultury się tyczące, jej socjologiczne definicje z lat sześćdziesiątych i siedemdziesią­ tych, okazały się powierzchowne i mało przydatne. T y m bar­ dziej, iż minęło kilkadziesiąt lat i nasza poczciwa pop culture nabrała cech nowych, wynikających z upływu czasu i jej zakorzenienia w historii kultury. Właśnie fakt, iż kultura popularna ma już swoje własne dzieje, że istnieje czasowy „ o d d e c h " , dzięki któremu możemy się jej przyglądać, prowoku­ je do postawienia następującego pytania: czy nie jest tak, iż w mechanizm partycypacji w wartościach kultury popularnej wpisana jest nostalgia jako jeden z wzorów zindywidualizowane­ go w niej uczestnictwa? Ograniczmy się do przykładu muzyki rockowej. A n i się obejrzeliśmy, a nabiera ona cech tradycyjnie wiązanych z muzy­ ką klasyczną, z jej kanonami estetycznymi i kryteriami oceny. Oczywiście - nie cała muzyka rockowa, k t ó r a nieustannie poszukuje nowych stylów, pojawiają się w niej hybrydowe mieszanki przeznaczone do natychmiastowej konsumpcji przez najmłodszych zwolenników. Ale jest wszakże faktem, iż grupy wyznaczające drogi rozwojowe rocka, grupy nadal aktywne, liczą j u ż sobie - bagatela - po 25 czy nawet 30 lat. Jedna z nich nazywa się Y E S i właśnie mija dwadzieścia pięć lat, kiedy to w czerwcu 1968 roku narodziła się z inicjatywy basisty Chrisa Squire'a. Jako wierny - też już z górą dwudziestoletni - fan tego zespołu, miałem okazję spotkać swych muzycznych idoli „ n a żywo". Było to w paryskiej hali Zenith, 3 czerwca 1991 roku. Chciałbym ten właśnie koncert, tak dla mnie ważny z wielu względów, uczynić pretekstem dla dalszych uwag niniejszego szkicu. Oto zwykła sceneria koncertu rockowego; tłumy oczekujące na moment, gdy będzie m o ż n a pospiesznie zająć miejsca w środ­ ku hali, kupić program, okolicznościowe gadgety. R o z g l ą d a m się w o k o ł o i jedna rzecz zdumiewa mnie od razu: rozrzut wieku publiczności. Obok siebie stoją piętnasto- i szesnastolatkowie oraz osoby eufemistycznie określane 'dojrzałymi', mające więc po pięćdziesiąt lat, a może nieco więcej? I jedni, i drudzy z odpowiednimi znaczkami firmowymi Yes; starsi demonstrują te sprzed wielu lat, z innych koncertów; są wytarte i wyblakłe. Małolaty wyposażeni w nowiutkie, firmujące p o w r ó t grupy na koncertowe trasy po latach nieobecności pod hasłem Round the World in Eighty Dates. N o właśnie. Już od kilku dobrych lat notujemy zjawisko cyklicznych p o w r o t ó w d i n o z a u r ó w rocka do czynnej kariery. Raz są one udane, najczęściej jednak są to przedsięwzięcia efemeryczne, jak choćby w wypadku Procol Harum. Również i żywot super-Yes był krótki. Jak zwierzył się ostatnio przebywając w Polsce Rick Wakeman, o rozpadzie grupy zadecydowali menagerowie, dla których najistotniejsza była finansowa strona całego pomysłu. Dla samych zaś muzy­ k ó w - a m o ż n a wierzyć Wakemanowi - liczyły się względy towarzysko-muzyczne, ponowne pojednanie ludzi, których dro­ gi rozeszły się wiele lat temu, a którzy powrócili pod historyczną nazwą Yes. Zatem na takiej właśnie ogólnej fali nostalgicznych (i finanso­ wych) p o w r o t ó w zeszli się także prawie wszyscy muzycy tworzą­ cy na przestrzeni lat różne mutacje Yes. Paryskie gazety zapy­ tywały: pourquoi tant de Yes? Rzeczywiście tę supergrupę A . D . 1991 tworzyło ośmiu muzyków: Jon Anderson (wokalista), Chris Squire (bas), Steve Howe i Trevor Rabin (gitary), Rick Wakeman i Tony Kaye (klawisze) oraz Bill Bruford i A l a n White (instrumenty perkusyjne). Słowem - wielki kawał historii świa­ towego rocka w jednym zespole i jednym miejscu. Trasę koncer­ tową tej grupy poprzedziło wydanie kuriozalnej płyty pod tytu­ łem Union. Sam jej tytuł sugeruje już, że połączyły swe siły dwa opozycyjne odłamy „ d a w n e g o " Yes: „ n o w e " Yes (Squire, Rabin, Kaye i White) i formacja Anderson-Bruford-Wakeman-Howe. Płyta Union była jednak o tyle kuriozalna, iż mimo firmowania jej przez całą ósemkę, w żadnym utworze muzycy nie 55 �grali wszyscy razem. Stylistycznie była ona równie niejednorod­ na; część zdominowana przez klasyczne, panoramiczne brzmie­ nie Yes, część pisana wyraźnie pod gusta lat dziewięćdziesiątych, dla nowej publiczności, bez sentymentów dla przeszłości. Sam koncert spięty był klamrą lat 1971-1991 i składał się głównie z materiałów z trzech płyt - The Yes Album, Fragile i Union. Gdy ubrany w ulubione białe, 'anielskie' szaty Ander­ son zapowiedział dwa pierwsze utwory: Heart of the sunrise i Roundabout, na widowni wybuchł wielki, międzypokoleniowy entuzjazm. Jednako wyrażali swe uwielbienie kilkunastolatkowie, których w ogóle nie było na świecie, gdy oba te kawałki powstały (1971), jak i starsi panowie, dla których każdy utwór z tamtych lat to swoisty hymn do młodości utraconej i przypom­ nienie przełomu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, tak brzemiennych dla tamtego pokolenia. Maksymalne utożsamie­ nie publiczności z Yes nastąpiło jednak, gdy Anderson zain­ tonował słynną końcówkę z The gates od delirium: Soon Oh soon the light Pass within and soothe this endless right And wait here for you Our reason to be here Soon Oh soon the time All we move to gain will reach and calm Our heart is open Our reason to be here... itd. Cóż znaczą dla tych różnych pokoleń powyższe słowa? Jaki rodzaj identyfikacji może tu wchodzić w grę? Tego nie możemy powiedzieć z całą pewnością, ale też i z całą pewnością powie­ dzieć możemy, iż rzecz nie w tym, co kto „ p o d k ł a d a " pod rockowy tekst, ale w tym, że go w ogóle słucha, zna na pamięć, śpiewa i przeżywa w tłumie „ n a ten czas" takich samych, jak on. Jeśli ma się przeszło pięćdziesiąt lat, albo dopiero - naście, stoi ramię w ramię, zawodzi, klaszcze, przytupuje, ma łzy w oczach, co powoduje tę niebywałą integrację? Przecież na ulicy i w domu inne zupełnie role przypisano poszczególnym pokoleniom. Wydaje się, że sytuacja przypomina tę, opisaną przez Lud­ wika Stommę w odniesieniu do fenomenu piłkarskiego święta. W tekście 1:0 czyli ludzie jak bogowie czytamy: M i t przenosi się na trybuny. Połączeni k o m u n i ą z tymi samymi, zapominamy 0 obowiązujących poza stadionem podziałach klasowych, wie­ kowych, płciowych, ekonomicznych... Razem krzyczymy, zry­ wamy się z miejsca, wpadamy sobie w ramiona po bramce (...) Normalne życie przywraca swoje prawa. Koniec chaosu. Świat znów został stworzony (Stomma, 1991:142). Koncert rockowy tym się jednak różni od ekstazy futbolowej widowni, iż ma on zawsze w tle określone wybory pokoleniowe 1 linia identyfikacji z występującymi idolami oscyluje wokół - realnych czy jedynie postulatywnych - wartości 'życiowych' i artystycznych „przywiązanych" do poszczególnych zespołów i n u r t ó w muzycznych. Nie znajdziesz tedy na koncercie Yes rapowców i odwrotnie. Linia demarkacyjna jest silnie zaznaczo­ na. Na początku, to jest gdy rock i pokrewne gatunki budziły się do swego instytucjonalnego bytu i wpisywały w m a p ę współczes­ nej kultury, ta muzyka była tylko i wyłącznie kojarzona z młodością, buntem, nieodpowiedzialnością, kontestacją mie­ szczańskich wzorów życia, protestem i negacją świata zastanego. To świetnie znamy, tego nie trzeba tutaj szczegółowo przypomi­ nać. Ale minęło lat z górą trzydzieści. Muzyka rockowa rozwija się, mamy jej - jak się rzekło - nowe mutacje, hybrydowe style, nurty przeznaczone wyłącznie dla kolejnych małolatów. Ale jednocześnie pokolenie „z tamtych lat" jest czynne w życiu, nie mówiąc o samych muzykach, którzy nadal w wybornej formie. To pokolenie czegoś słucha, czymś się fascynuje, mimo iż żyje normalnie innymi sprawami, dorabia się dzieci, w n u k ó w , pienię­ dzy. Pojawia się element tęsknoty za przeszłością nieodwołalnie minioną. T ą przeszłością nie była tylko muzyka, ale generalnie styl życia wyrażany między innymi przez tę muzykę. Sam dźwięk nazw takich zespołów, jak Led Zeppelin, K i n g Crimson, Deep Purple, Santana, Pink Floyd, Black Sabbath, The Rolling Stones, Jethro Tull, Budgie, Rare Bird, itd., wywołuje natych­ miast szereg skojarzeń pozamuzycznych - z życiem, które już za nami, które już nie wróci, ale które tkwi j a k o ś magicznie w tych 56 rockowych dekoracjach: w nazwach zespołów i tytułach utwo­ rów. Dziesiątki z nich, lub nawet ich fragmenty łączą się nierozerwalnie z jakimś życiowym epizodem, a ten z kolei ewokuje obraz przeszłości, gdy wszystko było przed nami. Rock staje się z wolna klasyką, a w każdym kanonie klasyki pojawiają się pozycje odczytywane jako znaki muzyki o nie­ przemijającej wartości. Rock jest dziś z a r ó w n o klasyką, jak i twórczością poszukującą nowych form; jest w nim miejsce dla różnych generacji. Stare, uznane firmy, takie choćby jak Yes, doskonale łączą w sobie obie te cechy. Z jednej strony firmują przeszłość owych kanonicznych znaków dla średniego pokole­ nia r o c k m a n ó w , z drugiej wzbudzają respekt młodych będąc klasyką, ale klasyką żywą. A że zbliżają się do pięćdziesiątki? Pod tym względem także wiele zmieniło się w kulturze popular­ nej, niegdyś zaanektowanej przez ideał niedojrzałości w sensie nie-starości. Dzisiejsze pojęcie „młodości" jest o wiele bardziej rozciągliwe, staje się rodzajem metakategorii abstrahującej od temporalnych zmian czasu jednostkowo przeżywanego. Dziś można j u ż powiedzieć coś, co jeszcze niedawno wydawa­ ło się być zaprzeczeniem zjawisk z kręgu kultury rockowej. Oto bowiem coraz bardziej uwidacznia się w niej mechanizm nostal­ gii, skwapliwie zresztą wykorzystywany komercyjnie. Rock jest niewątpliwie muzyką pokoleniową w tym znaczeniu, że zwykły człowiek, nie-muzyk, wcześniej czy później z niego wyrasta. Słucha nadal „swojej" muzyki, ale już z dystansem, już nie ma pełnej identyfikacji. W pewnym momencie W I E M Y już, że nie jesteśmy wewnątrz rocka, że konsumujemy jedynie przy okazji jego produkty. Wówczas to rodzi się nostalgia dodatkowo dowartościowująca tę muzykę dlatego, że ona B Y Ł A nasza, a już taką de facto nie jest. W tym Sensie m o ż n a mówić o klasycznym rocku, iż stanowi on metonimię młodości. Mechanizm nostalgii działa jednak na paradoksalnej zasa­ dzie. Rock z jego heroicznego okresu wywołuje uczucia za czymś utraconym u ludzi, którzy urodzili się wiele lat po „ t a m t y m " czasie, którzy nawet nie są sobie w stanie wyobrazić jak to onegdaj bywało. Jak wytłumaczyć dzisiejszemu licealiście atmo­ sferę Woodstock? Taki młody człowiek buduje sobie mityczny wizerunek „dawnych lat", kiedy to jakoby muzyka i styl życia stanowiły jedno. Nasz młody człowiek zaczyna uczyć się tamtej muzyki, tamtych tekstów, tamtych zachowań, uczy się młodości nie-swojej. Myśli o przeszłości jako o czymś bezpowrotnie minio­ nym, zagubionym w strumieniu życia. Jest to - i tu tkwi paradoks także j e g o , przeszłość, jego muzyka, jego świat wzruszeń. Paryski koncert Yes nie był z pewnością niczym szczególnym dla k o n s u m e n t ó w kultury rockowej, ale był prawdziwym świę­ tem dla tych, którzy identyfikują się z tą akurat grupą i jej muzycznym profilem. Dla mnie był dobitnym potwierdzeniem tego, co starałem się wyżej powiedzieć. Pozostaje jednak jeszcze inna kwestia. Chodzi o samych muzyków z Yes. Wraz z roz­ wojem koncertu cała ósemka poczęła być rzeczywiście poruszo­ na faktem, że są po latach razem, że grają stare kawałki sprzed dwudziestu lat, że atmosfera jest wspaniała, że entuzjazm rośnie, że każda aluzja muzyczna (np. cytaty z albumu Tales form the topographic oceans) natychmiast wychwytywana. Gdy na bis zagrali trudne dla dwóch klawiatur i dwóch perkusji Awaken, kłaniając się następnie widowni, byli autentycznie wzruszeni. To nie było dla sponsorów, na zewnątrz, to było szczere. W momen­ cie uścisków wymienianych przez dwóch głównych antagonis­ tów w Yes - Andersona i S q u i r e ' a - p u b l i c z n o ś ć wiedziała już, iż stało się coś ważnego: w imię wywołanej przeszłości w niepamięć poszły zwady i indywidualne ambicje. Nostalgia nie jest jeno przypisana stronie słuchającej. Jest faktem, którego zanegować nie sposób, choć mówi się o tym niechętnie, półgębkiem niejako - że dwa pokolenia ludzi wyrosły i ukształtowały się w orbicie oddziaływania przede wszystkim kultury popularnej. Wspomnienia tychże pokoleń są wspomnieniami obrazu uczestnictwa w wartościach z kulturą popularną nierozerwalnie związanych. Dlaczego w imię klasyfi­ kowania kultury na „wyższą" i „niższą" pozbawiać je tych wartości. Przecież wybiórczość pamięci na tym właśnie polega, że wspomnienia mają zindywidualizowany charakter choćby nie wiadomo jak zuniformizowana była w przeszłości konsumpcja d ó b r kultury. Kulturę masową deprecjonowano głównie za jej... �masowość właśnie. Ale przypominanie przeszłości nie ma maso­ wego charakteru. Warto w t y m miejscu zacytować dłuższy fragment z O szczęściu Władysława Tatarkiewicza: „Nic nie jest pewniejsze od udziału p r z e s z ł o ś c i człowieka w jego szczęściu i nieszczęściu. Pamięć tego, co było, idzie za n i m i zapełnia część jego świadomości. Po wtóre, w przeszłości formowały się jego wyobrażenia i sądy; przeszłość uczyniła, że są pogodne czy posępne, ufne czy nieufne. I po trzecie; ufor­ mowane w przeszłości wyobrażenia i sądy stanowią 'masę apercepcyjną', wedle której człowiek ujmuje i ocenia teraźniej­ szość" (Tatarkiewicz, 1979:244). Jest niewątpliwą zasługą świadomości postmodernistycznej, cokolwiek sam termin „ p o s t m o d e r n i z m " miałby oznaczać, iż zaciera ona z upodobaniem granice pomiędzy starannie wy­ znaczanymi przez modernizm rodzajami sztuki. Modernistycz­ ne jej continuum rozciągało się pomiędzy sztuką elitarną, czyli Sztuką po prostu, a kiczem. I m elitarność dzieła gwarantowana była przez twórcę w większym stopniu, tym bardziej zasługiwało ono na to miano. Sztuka „przemysłowa" wzbudzała co najmniej nieufność jeśli nie estetyczną odrazę. Ten swoisty sposób aksjologicznego klasyfikowania uniwersum artystyczno-estetycznego wiązał się w pewien sposób z stratyfikacjami klasowymi i społeczną hierarchią. Postmodernizm uderza w te utrwalone zasady z pełną świadomością tego faktu; p o d w a ż a t y m samym pozycję samych twórców. Zdaje się zachęcać odbiorców, by traktowali Sztukę z t a k ą samą nieufnością, jak modernistyczni twórcy traktowali masowego odbiorcę sztuki konfekcyjnej. Tak n a p r a w d ę sztuka jest przede wszystkim zabawą z konwencjami, gustami, ale także zabawą z naszą pamięcią. Stąd wywoływanie hasła nostalgii jako klasycznej deformacji przeszłości. Jest to wszelako deformacja inspirująca, gdyż stanowiąca źródło uświadomienia sobie przygodności (contingency) naszego byto­ wania, widzenia bliźnich, interpretowania dziedzictwa, wyzna­ czania rzekomo absolutnych wartości i ideałów. Posmodernistyczne hasło zrównania statusu sztuki wysokiej i niskiej jest w efekcie głosem „ n a rzecz" tej drugiej; jest dowartościowaniem wielostylowości i powtórzeń, ale r ó w n o ­ czesnym wskazaniem, że nie ma od niej ucieczki. M i l a n Kundera sarkastycznie zanotował: „Schónberg zmarł, Ellington zmarł, ale gitara jest wieczna. Stereotypowa harmonia, wytarta melo­ dia i rytm, tym wyraźniejszy, i m bardziej monotonny, oto co zostało z muzyki, oto jej wieczność. W tych prostych kombinac­ jach nut wszyscy m o g ą się zjednoczyć; przecież to samo byt krzyczy w nich swe radosne: 'Ja tu jestem!' Ż a d n a zgoda nie jest głośniejsza i bardziej jednomyślna niż prosta zgoda na byt. Pod tym względem porozumiewają się Arabowie z Żydami i Czesi z Rosjanami. Ciała poruszają się w takt dźwięków, pijane świadomością, że istnieją. Dlatego żadna kompozycja Beethovena nie była przeżywana z większą, zbiorową ekstazą jak rytmicznie powtarzające się uderzenia w struny gitar (Kundera, 1993:183). Kundera obwieszcza koniec „historii muzyki", Fukuyama pisał o „ k o ń c u historii", „koniec filozofii" wieszczą sa­ mi postmoderniści. Kultura popularna trzyma się jednak krzep­ ko i nie znać na niej s y m p t o m ó w schyłku. Źródłem j ą wzmacBI BLIO Burszta W. J . , Piątkowski K . w druku O czym opowiada antropologiczna opowieść. Instytut Kultury, Warszawa Gitarzysta nastroju 1993 Z Patem Metheny rozmawia Maciej Chmiel, „Gazeta Magazyn" nr 13, 28 maja Jameson F . 1983 Postmodernism and Consumer Society, (w:) The Anti-Aesthetic Essays on Postmodern Culture, H . Foster (ed.), Washington, ss. 111-125 Kultura wsi 1930 Biuletyn X I I I konferencji oświatowej poświęconej zagadnieniu kultury wiejskiej w Polsce (tam wypowiedź Franciszka Bujaka) Kundera M . 1993 Księga śmiechu i zapomnienia, przel. Piotr Godlewski i Andrzej Jagodziński, Warszawa niającym staje się niewątpliwie czas wywołujący wrażenie wszechobecności symbolicznych Kunderowskich gitar. D l a dzi­ siejszej generacji ludzi młodych kultura popularna, muzyka rockowa były od zawsze. Jako antropologowie wiemy, iż nie jest to prawda, ale gdy słucham Close to the edge grupy Yes mam poważne wątpliwości. Strefy mojej nostaligicznej pamięci pod­ powiadają coś zupełnie przeciwnego. Deformacja bywa jednak sprzymierzeńcem szczęścia. POSTSCRIPTUM Najbardziej nostalgicznym twórcą współczesnego rocka wy­ daje się być Roger Waters. Jego kolejne płyty po odejściu z Pink Floyd w swej warstwie słownej (niezwykle rozbudowanej) są nieustannym przypominaniem czasów młodości, wartości kul­ tury lat sześćdziesiątych. Watersowi w dzisiejszym świecie nie podoba się właściwie nic, przywołuje więc swój osobisty mit szczęścia i przeciwstawia kulturze lat dziewięćdziesiątych, k t ó r a „zabawi się na śmierć". Oto p r ó b k a charakterystycznej poetyki Watersa z piosenki Amused To Death z ostatniej płyty pod takim samym tytułem: Doctor Doctor what is wrong with me This supermarket life is getting long What is the heart life o f a colour TV What is the shelf life of a teenage queen Ooh western woman Och western girl News hound sniffs the air When Jessica Hahn goes down He latches on to that symbol Of detachment Attracted by the peeling away of feeling The celebrity of the abused shell the belle (...) Our last hurrah And when they found our shadows Grouped around the TV sets They ran down every lead They repeated every test They checked out all the data on their lists And then the alien anthropologists Admitted they were still perplexed But on eliminating every other reason For our sad demise They logged the only explanation left This species has amused itself to death No tears to cry No feelings left This species has amused itself to death Amused itself to death. W świecie obfitości wszelkich d ó b r zanika rzecz najważniejsza - uczucie. Tego świata nie uratują także antropologowie, ludzie zabawią się na śmierć. Waters nie ma złudzeń, że jego świat powróci. RAFIA Kutrzeba-Pojnarowa A. 1985 Wieś i jej kultura w społecznej świadomości (o rewaloryzację kultury ludowej), (w:) Kultura wsi - kryzys wartości?, praca zbiorowa pod redakcją naukową Jerzego Damrosza, Warszawa Kazimierz Moszyński. Życie i twórczość. 1976 redaktor tomu: Jadwiga Klimaszewska, Wroclaw - Warszawa - Kraków - Gdańsk Sapir E. 1978 Moda, (w.) Kultura, język, osobowość. Wybrane eseje, przeł. Barbara Stanosz i Roman Zimand, Warszawa, ss. 236-248 Stomma L. 1991 1:0 czyli ludzie jak bogowie, „Polska Sztuka Ludowa" 3-4, ss. 141-142 Szromba-Rysowa Z. 1989 Moja wieś opolska. Z etnograficznych badań w Dzierżyslawicach kolo Głogówka, „Etnografia Polska" X X X I I I zeszyt 2, ss. 65-80. Tatarkiewicz W. 1979 O szczęściu, Warszawa 57 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7117ec7ad868a7b89cd61efdf5b0a19a.pdf f51fe12a6b65b3ee90efeb86601eb0a0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3559 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3336 Title A name given to the resource Z Adamem Zegadło oraz jego żoną o Żydach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.103-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pacewicz, Dorota; Sabak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dorota Pacewicz, Krzysztof Sabak Z ADAMEM ZEGADŁO ORAZ JEGO ŻONĄ O Ż Y D A C H * n: Żydów tu było bardzo dużo przed wojną. Teraz już nie ma, ale było. I my byli. I chociaż się nowe dokłada do tego, ale się pamięta, że było. Bez tego żyć, to tak jakoś dziwnie. Byli i nagle ich nie ma. Ja za młodych lat pracowałem w fabryce, takiej prywatnej odlewni. Ona była przez Żydów prowadzona. Bo od tej pierwszej wojny światowej, to dziwne rzeczy się działy tutaj. Bo to bieda, nędza i smród, i ubóstwo, i wszy i pierun wi co. Ludzie się tylko iskali od wszy. lOna: Wszędzie tak było! (...) n: Tak było przed tą wojną. A po tamtej, to się już nie chce gadać. anim się to wszystko troszeczkę udekorowało, zanim ludzie tutaj f«kądś przyszli z pieniędzmi, uruchomili coś... fUy: A kto przychodził z pieniędzmi? ' h: No Żydzi obsadzali się. Przecież nie chłop obsadzał się; co on miał o interesie za pojęcie? Uy. A Żyd skąd miał to pojęcie? n: Żyd? Jak to skąd. On się rodzi z tym. |y: Czy Żydzi tu mieszkali? n: Mieszkali, chodzili. Ta fabryka, w której zacząłem robić to była Bbryka żydowska. (...) Vy: Gdzie była ta fabryka? n: W Suchedniowie. Chodziło się na piechotkę. Uy: Czy Żydzi ją tylko prowadzili, czy także w niej pracowali? n: Prowadzili tylko Żydzi; Żydem był majster, tokarze, tacy lepsi chowcy. A ludzie ze wsiów to się dopiero przyuczali. Tu u nas »ozili rudę i dmuchawka taka była, i przetapiali taką surówkę, a Uewnia była w Suchedniowie. A druga odlewnia była na Rejowie. * Adam Zegadło był jednym z najstarszych i najwybitniejszych eźbiarzy ludowych w Polsce. Miał lat 78, mieszkał w rodzinnej wsi yżka (k. Łącznej) w woj. kieleckim. Rozmowa miała miejsce w rietniu 1988 r. Zegadło zmarł 13 maja 1989 r. • A jeszcze była trzecia, Mostki. Trzy były odlewnie tu nisko, pod naszą wsią. My: Czy Żydzi byli tu na takich samych zasadach jak inni ludzie? On: Tak jest! — przecież tu była wolna tolerancja, od Kazimierza Wielkiego. Prawa dał różne ludziom, to zaczęli się zjeżdżać kupcy z forsą. Najechało się ludzi, zrobili handel, zmiany rozmaite, kulturę. Wszystko się wtedy zrobiło, że była bieda, wykupywali dwory, ziemię karczowali i zaczął się ruch. Kiedy się już dwory udekorowa­ ły, to trzeba było folklor: przyjęcie jakieś, cywilizację. Jak było przyjęcie jakieś, wesele, goście, to — dawali na tacy chleb i sól. Przyjmowali tym ludzi. Wychodził jakiś ojciec z domu, czy stary dziadek... Ja sam byłem świadkiem, jak Żydzi przyjmowali biskupa sandomierskiego w Suchedniowie chlebem i solą... Oni tu nie mieli przeszkód. Najwyżej to mieli przeszkody jak były skoki na tego cara. To tu się chowali po tych górach, po tych dziurach... Ona: Ale, ci Żydzi tu ziemię mieli, i wszystko, mieli gospodarstwa, handel mieli, sklepy po wsiach. Tak było. On: Tak, tak. Ale co tam było w takim sklepie: nafta, trochę soli. Co on tam miał? Ona: Chleb piekli.. On: No, chleb tak. Ona: Bułki.. On: No... (...) My: A jacy to byli ludzie? On: Różnili się. Niektóry był uczciwy, inny nie. To tak, jak ogólnie jest. Ona: Ale przydawali się bardzo ludziom. Mąż nawet u nich na weksle brał żyto jak chciał zasiać pole. Nawóz skądś mieli, handlo­ wali tym. My: Dawali na weksle? On: Jeden drugiego poręczał. Ja miałem takich swoich, co mnie znali dobrze, to dawali i ręczyli za to żyto czy nawóz. Ona: Później się oddawało rok, dwa, po trochu i już było lżej trochę. 103 �Tak by człowiek nie zasiał tego pola. On: Ale mieli zasadę jedną: musiał coś na tym zarobić. My: Czy się razem trzymali? Czy z ludźmi tutejszymi byli blisko? Czy się lubili między sobą? On: Ci, co należeli do sekty chrystusowej to szli do kościoła, a ta sekta mojżeszowa, to znowu miała swoją bóżnicę w Suchedniowie. Tam były narady, i tam się schodzili na modły. No a ci tutaj, co należeli do Chrystusa, to chodzili do kościoła. My: Czy to była jedyna różnica? On: Tak ogólnie, to żyło się tak pomiędzy, ale mieli te dwie sekty. My: Czy ubierali się inaczej? Ona: Odmiennie, ale nie wszyscy odmiennie się ubierali. On: No a jak? Kto się nie ubierał odmiennie? Powiedz mi, wytłu­ macz! Ona: Bo w tych krymkach chodzili (jarmułkach — przyp. red.)!. Ale chodzili i nie w krymkach. On: A co to chce się gadać, jak nie wie się dokładnie! O ile się mówi „Żyd", to chodził w takiej jeremce (jarmułce) i w takim długim... Ona: Habicie. My: Chałacie... On: No, taki to już był Żyd. Ten, co należał do Chrystusa, to szedł do kościoła. My: Czy byli tacy, którzy chodzili do synagogi, a nie mieli krymek? On: Nie, takich nie było, No, w kapeluszu najwyżej. Ale w sobotę to musiała być jeremka. No i bardzo przepisy przestrzegali. My: Czy byli też przechrzczeni? On: Przechrzty? Przecież to ci wszyscy, co poszli do Chrystusa! My: Czy dużo tu było takich? On: Aaa, rany boskie, Polska cała! Ona: Niecała! On: No, nie cała, przyszli skądeś tam jeszcze ludzi inni.. Było tych Żydów, było. No i umarli. Ona: Różni byli. O, tacy bracia (znałam ich, blisko mieszkali). Jeden chodził tak jak ci na wsi ludzie, drugie w krymce. No i żył oddzielnie. I ten, co tak jak my chodził to, ja wiem? czy on chciał się żenić ze mną? Nie wiem! Podchodził tak do mnie! My: A Pani by wyszła za Żyda? Ona: No, ja wiem... Jakby się podobał, to wszystko jedno, prawda? On: To tylko chodziło o wyznanie. No bo przecież jednakowe ma wszystko — i jedzenie, i tu — nisko, i wszystko jednakowe ma. My: A to, że ciemni? (pytanie sugerowało karnację, strój, ale Zegadło zrozumiał je w innym znaczeniu słowa) On: No, jak się przyuczył, to uczony, a jak się nie przyuczył, to nieuczony. Ona: Ale Żydzi się uczyli. I po domach, i do szkoły chodzili. Mało było ciemnych. Żydek, małe dziecko żydowskie, jak przy­ szło do szkoły, to jakby było po trzech, czterech klasach, już z domu. My: Czy były jakieś konflikty między ludnością polską i żydowską? On: Jak ksiądz coś zamącił. To tyle było. My: Ksiądz? On: Przecież mówił kazania do wszystkich ludzi, którzy chodzili do kościoła. (...) My: A co mówił? On: A różne rzeczy opowiadał, o religii., mówił jak tego Chrystusa mordowali, to, sio, o, takie. Wtedy ludzie wyszli takie... złośliwe na Żydów. To było najczęściej. My: Czy coś im złego potem robili? Coś mówili? Ona: Nie, tylko taki trochę wstręt mieli. On: O to! o te męczarnie. Ona: Ale nie dokuczali im, to nie. My: A jak było w czasie okupacji? Ona: W wojnę to tu dużo było Żydów — w Suchedniowie, Bodzentynie... po wsi chodzili, chleb ludzie im piekli, męli im żyto. Ja sama im piekła chleb, w wojnę. Miałam piec chlebowy, to parę razy upiekłam chleb tym, co chodzili. A mąż, to jak mu się zachciało palić, i niósł Żyd tytoń, to ostatek żyta dał temu Żydowi za ten tytoń. Ja mówię: co my będziemy jeść z dziećmi! On: A tak i ten Żyd się pożywił i my przeżyli. O! pomagało się jak to ] ludziom. My: A czy Niemcy nie gonili za to? On: Jak im nikt nic nie powiedział, to jak mogli gonić! My: A nikt nie wydawał? Ona: Nie! Ale każdy się bał, by człowieka nie ukarali, prawda? A oni] przychodzili, a to nocą, a to wieczorem, te Żydzi. Ale mało wieczorem, więcej w dzień.. Jak kopało się ziemniaki, to przyszedł z motyką i sobie kopał.. Niemiec nie wiedział czy kto Żyd, czy nie Żyd. Oj, działo się tu, działo.. On: Nie ma co powtarzać... My: A kiedy Pan zaczął rzeźbić Żydów? On: To od muzeum się zaczynało. Początki były różne., takiego co w nastroju wojennym, jakby (Zegadło zaczął rzeźbić Żydów w 1968 r. — przypis red.) Pytamy się tej pani dyrektorki czy takie rzeźby i można robić? A ona mówi „pogadam". Pogadała, i „niech Pan robi"i — powiada. My: A dlaczego chciał Pan rzeźbić Żydów? On: No bo ja z nimi się wychowałem, nie? Ona: Mąż pracował 14 lat w fabryce, zżył się z Żydami. On wszystk od Żydów umie. (...) My: A czy Żydówki były ładne? On: O, i to jakie! Ona: Mnie do ślubu Żydóweczka suknię szyła.. On: ... Ale jaka była ładna! Ona: Bardzo ładna! W Suchedniowie. Ale oni zginęli. Uciekli do^ Bodzentyna w czasie wojny. I byłam w lesie, jak wracali, tam ich] widziałam. I później zamordowali ich... zginęli. Ona męża miała z Szydłowca, Żydka, a ona była z Suchedniowa. Bardzo fajne ludae| byli.. Bardzo grzeczne byli. My: A czy mieliście jakieś kontakty z Żydami, nie handlowe? Ona: Na żydowskie wesela my chodzili. Ale Żydzi nie chodzili do | nas. Bo na wsi, to wie pani: bili się, zabijali się.. To Żydzi się bali | takie wesele przychodzić. My: Ale mogli? Zapraszano ich? Ona: Tak. I my do Żydów chodzili. Ja byłam na dwóch weselach żydowskich. Pięknie było, pięknie się bawili! Ani oni się nie opili, ani j się nie bili... Tak było wszystko fajnie, że aż miło było patrzeć! My: Czy dużo ludzi ze wsi chodziło na żydowskie wesela? Ona: Nie, nie dużo. Ale tak, kto nie kto, to weszedł na to wesele, | przypatrzyć się, co tam się działo, jak tam było. My: A dlaczego Pani tam chodziła? On: A bo ona tam mieszkała koło nich, niedaleko, bo ona pochód stamtąd, z Łącznej. My: Czy ludzie lubili Żydów? Ona: Zależy kto: jedni lubili, drudzy nie lubili. Ja tam lubiałan Żydów. I nawet lubię patrzeć jak mąż robi tych Żydów. Bardzo m się podobają. Mąż pięknych Żydów robi! O RZEŹBACH I — To nowa rzeźba, konik, bryczka na dwóch kółkach, w niej; czarno ubrany, z czarną brodą jegomość. Dziedzic, siadał sobie taki i jechał se, objeżdżał sobie majątek. Dlaczego Pan wyrzeźbił akurat dziedzica? Bo to jest zabytek Stare, co się już nie praktykuje. Gdzie pani ma teraz coś takiego w Polsce? Ma Pani samochód... zaraz zasmrodzi, czy jakiś traktor. A to (o rzeźbie), to jest coś pięknego! 11 — To też moja nowa rzeźba — skrzypek, obok łabędź. Muzykant gra na skrzypkach melodię baletową... Czajkowskiego... łabę­ dzie. I to jest ten łabędź. Wsłuchuje się... To będzie nowość dlaf Jackowskiego! Fot. Krzysztof Saba � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3399f8285b96dfccfc244d24b5403c1f.pdf 0a516c9b314588f5a0f4d071a96252cf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2978 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2782 Title A name given to the resource Z Aleksandrem Jackowskim o "Sztuce zwanej naiwną" i "Na skróty" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.204-211 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z Aleksandrem Jackowskim o Sztuce zwanej naiwną i Na skróty rozmawia Zbigniew Benedyktowicz Zbigniew Benedyktowicz. Najpierw przyjmij nasze - od redakcji „Kontekstów"-gratulacje. Można powiedzieć, ż.e trwa festiwal Aleksandra Jackowskiego. Wydałeś dwie książki 0 sztuce zwanej naiwną i Na skróty, obok publikujemy fragmenty recenzji, które powitały z entuzjazmem pojawienie się albumu. Są bardzo zgodne, przynajmniej w jednym punkcie, wszystkie podkreślają wartość literacką, pisarską tej książki. ' 'to czyta się od deski do deski''. Moje pytanie jest takie : jak się czuje autor tego życiopisania, i w jaki sposób, to, ż.e równolegle powstawała druga książka, autobigraficz/ia: Na skróty, wpły­ wało na kształt tego dzieła. Album Sztuka zwana naiwną to owoc wieloletniej pracy i materiałów publikowanych w ,,Polskiej Sztuce Ludowej" oraz przy innych okazjach, w katalogach wystaw itp., zawiera bibliografię i pokazuje te poprzednie edycje, w których prezentowałeś już. tych samych twórców. Ten album mógłby się ukazać o wiele wcześniej, był przecież gotowy do druku w wydawnictwie „Arkady''. Jakie widzisz zalety i wady faktu, że on pojawia się teraz a nic wcześniej. Czy warto było czekać tyle czasu aby się ta książka ukazała? Aleksander Jackowski. Warto było z jednego powodu. Z powodu przemian jakie nastąpiły w naszej kulturze, tego że zaciera się, dawniej bardzo ostra, granica pomiędzy sztuką ludową, sztuką naiwną, inną, osobną, czy jak ją tam nazwiemy, a sztuką dzisiejszego czasu, profesjonalną. To jest dla mnie sprawą istotną. Natomiast jeżeli chodzi o opóźnienie tej książki, to oczywiście wolałbym, aby się ukazała 10 lat wcześniej, ale w tym kształcie jaki ma obecnie. To jest już inna historia, ponieważ „ A r k a d y " upierały się, żeby wydać ją tak, jak się wydaje normalne kompendia tego typu, to znaczy oddzielnie ilustracje (żeby potem móc dać wersję zagraniczną), oddzielnie biogramy, raczej bardziej suche niż literackie i oddzielnie fotografie twórców. Ja się upierałem, żeby te trzy elementy stanowiły jedną całość. „ A r k a d y " tego nie chciały, dlatego cieszę się, że ta książka ukazała się w wydawnictwie Krupski 1 S-ka w tej wymarzonej przeze mnie formie. Z.B. Jest to siłą rzeczy (album ma podtytuł Zarys encyk­ lopedyczny) pokazanie zjawiska i pokazanie twórców na zasa­ dzie pars pro toto. Czego żałujesz? Co się nie znalazło w tej książce'.' A . J . Niczego nie żałuję. Można by było wydać książkę dwa razy większą, można by było wydać drugi tom. Jeżeli się jednak czyta tę książkę od początu do końca, to dlatego, że istnieje pewna jej dramaturgia i dla mnie ta dramaturgia jest rzeczą najbardziej istotną. Jestem zadowolony z wyboru, mimo że żal mi niektórych sylwetek ludzkich, że się tu nie zmieściły. Ale gdybym je dał, to bym, w pewnym sensie, powtarzał niektóre zjawiska artystyczne, bądź pewne sytuacje ludzkie. Z.B. Układem książki rządzi alfabet... A . J . Tak, ale dla mnie jest to układ aleatoryczny. W gruncie rzeczy, gdyby nic rządził tym alfabet, prawdopodobnie niektóre sylwetki bym dodał a niektóre bym odjął. Alfabet zadziałał tutaj o tyle, że przy ostatecznej redakcji, czytając tę książkę, chciałem, żeby była odpowiednia reżyseria, żeby wątki się rozwijały i splatały. Bardzo mi odpowiada ta sytuacja alfa­ betyczna, ponieważ to powoduje spięcia, iskrzenie pomiędzy jedną a drugą sylwetką. Dbałem o lo, żeby to nie była przypadkiem książka, podporządkowana jakimś z góry przeze mnie przyjętym założeniom, tego typu na przykład, że teraz dajemy pogranicze ludowe, a teraz pogranicze psychopalologiczne. Wtedy to by zupełnie inaczej wyglądało, musiałbym dać o wiele większy wstęp, zrezygnować z takiego jaki jest teraz. Gdyby przyjąć ten poprzedni, który, nie pamiętam, liczy! sobie chyba ze dwieście stron i był właśnie laką syntezą obejmującą poszczególne działy, wtedy reszta byłaby zaledwie ilustracją poszczególnych zjawisk. Natomiast mnie zależało przede wszystkim na tym, żeby to była książka, którą po prostu da się oglądać i da się czytać. Żeby to była książka żywa. rozumna. Z . B . Tak, wielu to podkreśla, szczególnie jej wartość literac­ ką. Tak się dzieje, że współcześni etnografowie twierdzą. Żc etnografia to przede wszystkim pisanie. Dawniej pisałeś inat ;•<•/'. ;V« przykład, pamiętam takt Twój artykuł strasznie poważny, gdzie było mnóstwo tabelek, poważne studium o ludowej rzeźbie. Od jakiegoś czasu w Twoich tekstach. Marginaliach ogłasza­ nych w „Polskiej Sztuce Ludowej. Kontekstach" widać zwrot w kierunku swobodniejszej eseistycznej formy i przemawianie bardziej własnym głosem. To było już widoczne w Twoim pisaniu o artystach, są to małe monografie budowane wokół ich biografii, gdzie odchodzisz w zasadzie od maniery encyk­ lopedycznej, czy naukowej. Ta Twoja ewolucja i ta książka mogłyby być dowodem na to. ż.e antropologia kultury, etnogra­ fia może być dziełem literackim, artystycznym. Także Twój temperament pisarski, znajdujący pełne ujście w Na Skróty - wszystko to się zbiega z konstatacją i rozpoznaniem, że etnografia to w gruncie rzeczy jest pisarstwo i literatura. Co ty na to? A . J . Po pierwsze, ani przez chwilę nie zastanawiałem się czym jest etnografia i czy to jest etnografia. Nie widziałem tego w tej' kategorii zupełnie. Nie starałem się jakoś specjalnie. " l i t e r a c k o " p i s a ć , po prostu uważałem, że moim obowiązkiem jest pisać tak, jak umiem, i żeby to były możliwie ładnie zbudowane zdania. Natomiast to, co tu jest istotne, to rola intuicji człowieka opisującego. Oczywiste jest, że zawierzyłem swojej intuicji artystycznej i swojej intuicji psychologicznej. Opisując sylwetki zbliżałem się do literatury o tyle, żc w gruncie rzeczy niektóre z nich, czy nawet wiele z tych sylwetek to był materiał na małe utwory literackie, z konkretną osobą. Nie fałszując niczego w życiorysie, można było konstruować ten życiorys tak, jak konstruują swoje opisy bardzo dobrzy dzien­ nikarze, robiący reportaż o kimś lub o czymś. 203 I ^ ^ H i �Z.B. Powiedziałeś, że warto było poczekać. Książka wychodzi w pewnej sytuacji kulturowej, wchodzi w pewną lukę. Mnie się wydaje, że wiele entuzjastycznych recenzji wynika też stąd, że temat w takiej formie jest rzeczywiście mało rozpoznany, chociaż przecież przez lata sporo sylwetek publikowała „Polska Sztuka Ludowa", natomiast nie zaistniały w świadomości szerokiego kręgu odbiorców, nie dochodziły do szerszej publicz­ ności. A . J . Nie dochodziły, ale teraz książka wydana bardzo pięknie, ze świetnymi kolorowymi reprodukcjami, nagle przeła­ mała jakąś barierę i weszła w odpowiedni czas, kiedy jesteśmy trochę już znużeni sztuką współczesną i jej kręceniem się wokół własnego ogona. Poza tym, kiedy tak zwany postmodernizm, czy jak go tam chcemy nazwać, eklektyzm, który od kilu lat jest widoczny w sztuce powoduje, że prawie wszystko może być sztuką, każda z propozycji jakie wystawia się i przedstawia dzisiaj, może zaistnieć - to skoro tak, również i rzeczy prezentowane w albumie można zaliczyć do tej samej kategorii zjawisk, które dotychczas były u nas traktowane jako sztuka wielka, profesjonalna, oficjalna. Ale, przede wszystkim, dla mnie, to jest jak gdyby rehabilitacja talentu. Dlatego, że jeżeli mówimy o profesjonalizmie to ważne o jakim profesjonalizmie mówimy. Myślę, że tutaj dotykamy jednego z ciekawszych zagadnień, które wywołuje album. To znaczy, ktoś kto kończy Akademię Sztuk Pięknych ma dość szerokie rozpoznanie sytuacji i dosyć szerokie możliwości własne, jeżeli więc poprosić go, żeby narysował coś, no powiedzmy, w stylu secesyjnym, to jest on w stanie to zrobić. Zresztą wie, co to jest secesja. Natomiast artyści, o których piszę, są to ludzie, którzy często dochodzili do mistrzostwa, ale doskonaląc tylko swój specyficzny wąski warsztat. Weźmy Zagajewskiego. W tym co robi jest znakomity. A jednocześnie Zagajewski poza tym, co sam rzeźbi, nie jest w stanie niczego innego zrobić. Z.B. W tej biograficznej metodzie, w tym życiopisaniu spotykają się niezwykłe życiorysy artystów, czy niezwykłe dzieje ich dochodzenia do własnej twórczości, - z Twoją pasją zajmowania się tymi zjawiskami, z Twoim życiem, z Twoim doświadczeniem życiowym. Jest tam pełno anegdot, pełno barwy życia. I tutaj jest takie moje pytanie, które wynika z tego, że na gruncie naszego środowiska podnoszono już ten problem: na ile taki biografizm, taka interpretacja biograficzna jest swojego rodzaju mityzacją? Tę kwestię podnosił i rozwijał Czesław Robotycki (C. Robotycki: Schematy biografii twórców ludowych, w: tegoż Etnografia wobec kultury współczesnej, Kraków 1992) omawiając pewne schematy i klisze biografizmu, powołując się zresztą na refleksje Łotmana, który zwracał uwagę, że bywają sytuacje, gdzie życie i dzieło artysty zbiegają się tworząc pewną całość, ale bardzo często jest i tak, że samo Życie, sama biografia jest niespójna, bądź w sobie, bądź wobec dzieła. Często występuje między nimi roz.dz.wiek. Biografia według Łotmana zawiera też. miejsca puste, nie wiemy bowiem wszystkiego o artyście, jego życiu, psychologii itp. Bardzo często biograf wypełnia te puste miejsca swoją wyobraźnią, swoimi odczuciami. Oczyszcza ze sprzeczności życiowe fakty. W takim przedstawieniu bardzo pięknym, idealizuje jakby to wszystko, zawierając to w formule „piękne i prawdziwe życie". Nadając tiul temu życiu, eliminuje się pewne rzeczy. Czy stawałeś wobec takiego problemu? Bo w końcu, chcąc zaprezentować tych niezwykłych ludzi, twórców, w jakiś sposób chcesz ich obronić przed światem. I żeby pokazać tak, jak to robi ta książka, Z pewnością musiałeś i Ty omijać sprzeczności, dokonywać 204 pewnej cenzury. Powiedzmy sobie szczerze, gdy sam mówisz, Że możnaby 200 tych biogramów zamieścić, drugi tom wydać, to można również w pewnym momencie powiedzieć, że ta sztuka wspaniale przez ciebie odkryta czy pokazana w tym albumie, miewa(a tego już nie mówisz) swoje momenty nudne, miewa też swoje momenty mniej barwne, nieciekawe w większej masie jako zjawisko. Ponadto podkreślasz, Że ci ludzie przez, to niezwykle dochodzenie do swojej twórczości, nie są wyrachowani, (a przecież tak jak w wypadku i wielkich, profesjonalnych artys­ tów, tak samo i tutaj nie są im obce problemy, presje i dylematy, którym podlegają na równi z tymi pierwszymi), wiadomo, że niektórzy się poddawali mechanizmom rynku, inni brali udział w konkursach, te konkursy częściowo niektórych niszczyły... A . J . To zjawisko za granicą jest całkowicie zniszczone przez merkantylizm. U nas siłą jego był właśnie brak merkantylizmu. I to, że tym zjawiskiem interesowało się niewiele osób. Że głównym odbiorcą tych rzeczy był Ludwig Zimmerer, o którym w dużej mierze jest ta książka. Bo jest ona swego rodzaju hymnem na cześć Zimmerera. To w opisie wielu sylwetek widać. Jak on tym ludziom naprawdę pomagał i jak oni dla niego rzeźbili czy malowali. To była wielka satysfakcja dla nich. Każdy człowiek chce coś dla kogoś robić. Jeżeli pracuje dla kogoś, to ma satysfakcję. Jeżeli zaś gdzieś w próżnię, kiedy to sprzedaje jego pracę „ C e p e l i a " nie wiadomo komu, to wtedy ma on wrażenie, że gdzieś jakaś cząstka z niego uleciała. To jest dla niego frustrujące. W przypadku polskim, „ C e p e l i a " się tym zjawiskiem mało interesowała, w zasadzie istniało tylko kilku poważnych zbieraczy i nie było nastawienia komercyjnego, które niszczy tę sztukę. Między innymi dlatego uważam, że sztuka „ n a i w n a " nie będzie już istniała w tej formie szczerej, autentycznej, gdy zostanie poddana mechanizmom związanym z rynkiem. Jest to jeden z czynników niszczących tę sztukę. Telewizja, postęp cywilizacyjny, a także komercja powodują, że nie widzę szans istnienia takich zjawisk jak twórczość Nikifora, Heródka czy Doroty Lampart. Pytasz w jakim stopniu występuje w książce mityzacją... Z . B . / na ile cenzurowałeś pewne rzeczy, bo na pewno Twoja wiedza jest większa... A . J . Nie, tu może być mowa, jeśli - to o autocenzurze. Nie o cenzurze świadomej, tylko nieświadomej. A to trudno określić. Na ile moja wiedza jest większa.' Można raczej zapytać: na ile ja wyostrzałem pewien problem? Na czym mnie zależało przede wszystkim? Po pierwsze - na pokazaniu zjawiska, po drugie - na pokazaniu ludzi. Ale przy pokazaniu zjawiska interesowało mnie najbardziej to, co sprawia, iż człowiek zaczyna odczuwać potrzebę twórczości i w jakich sytuacjach to występuje. Prawdopodobnie byłoby mi wygodniej napisać książkę fikcyjną i wcale nie wiem, czy kiedyś bym takiej książki nie napisał. Takiej, która by pokazywała to wyraziściej, piękniej, jak na przykład Kamień i cierpienie. Która by mówiła o samym człowieku i o jego losie. Bo o co tutaj chodzi? Idzie o to, że sztuka stanowi pewnego rodzaju uwol­ nienie. Stanowi sens działalności człowieka. To chciałem wyeksponować bardzo silnie i w niektórych przypadkach, tam, gdzie dzieła były artystycznie mniej ciekawe, ja, wiedząc o tym, zamieszczałem sylwetkę twórcy w książce, ponieważ uważa­ łem, że ma znaczenie, właśnie w objaśnieniu tego zjawiska. Czy to jest mityzacją? Wiesz, ja j u ż mam po uszy tej całej etnologii z jej zabawami: czy to jest mityzacją, czy nie mityzacją. Nie jesteśmy w stanie uniknąć jakiegokolwiek subiektywizmu w tym co robimy. Trzeba mieć tę świadomość, że tak to jest. I ja �chyba lę świadomość w sobie mam. Twoja obecność tutaj w tej chwili powoduje, że zwracam szczególna uwagę na to, czy mityzuję. Wiesz, byłbym właściwie gotów bronić każdej z tych sylwetek. Co pomijam? To, co moim zdaniem jest nieważne, a co wiem o człowieku. Ale co to znaczy nieważne? Tutaj jest problem i sprawa mojej selekcji. Na ile ta selekcja jest uzasadniona. Czy gdybyś ty pisał o tych samych ludziach, uwzględniłbyś elementy, których ja nie uwzględniłem? Tego nie wiem, być może tak. Widzieć jednoznacznie, w ten sam sposób, można tylko postacie zastygłe w swym stereotypie. Jednak człowieka w całym jego bogactwie dojrzeć trudno. Z.B. Ale Ty tego nie wiesz nawet w swojej książce autobio­ graficznej i dlatego piszesz i nazywasz ją metodą, dając jej laki tytuł, jaki dałeś - Na skróty. Te biogramy są pisane ' 'na skróty lak. jak twoja własna autobiografia. Metoda chyba jest la sama ? A . J . Może istotnie jest w tym coś wspólnego. Może nie tyle w pisaniu ..na s k r ó t y " , c o w operowaniu anegdota. To znaczy, że pewna sytuacja, czy pewna myśl jest puentowana w miarę możliwości jakaś anegdotą. Nie jest to tego typu anegdota, 0 której potocznie się myśli, bo jak wiesz, nie lubię opowiadania dowcipów. Tylko jeżeli chcę o czymś powiedzieć, to często myślę jakąś anegdotą, jakąś sytuacją, formą, która lepiej, wyraźniej eksponuje myśl. Z.B. Anegdota jest otwartąformą, która daje do myślenia, nie jest zamknięciem, nie jest jednoznacznością. A . J . Tak. są na przykład sytuacje, kiedy piszę o Dorocie Lampart, kiedy wydaje mi się, że pokazanie człowieka bardzo pięknego jest możliwe przez zabiegi już stricte literackie. To znaczy ja j ą cytuję dokładnie, ale oczywiście wybieram frag­ menty z taśmy, z iluś lam godzin nagranej z nią rozmowy. Cytuję to, co ona mówi o niebie i piekle. To, co mówi 0 przyrodzie. Zwracam przy tym uwagę na rzeczy, które wydają się niesłychanie charakterystyczne. - Przecież w jakimś mo­ mencie zająłem się nią, zaopiekowałem przy pomocy ..Groma­ dy. Rolnika Polskiego" i mojej wtedy serdecznej przyjaciółki, która była redaktorem naczelnym pisma, Irenie Groszowej. Zrobili akcję wśród czytelników, i na to przyszły paczki - od biednych ludzi ze wsi - dla Doroty Lampart. Dostałem jeszcze pieniądze dla niej z. Ministerstwa Kultury i Sztuki, i le pieniądze jej daliśmy, żeby urządziła sobie lepiej życie. Żeby wyremontowała chałupę. Dostała te pieniądze do ręki i . . . dokupiła pola. którego i tak nie mogła uprawiać, bo nie miała na to sił. Na swoim polu z trudem siała. A zawsze jak wysiewała zboże, to do (ego zboża dodawała kwiaty, chabry, maki, które są przecież, chwastami. Sąsiedzi nienawidzili jej. bo to później wszystko przechodziło na ich pola. Gdy dostała pieniądze to dokupiła ziemię. - Czy mam prawo to interpretować? Uważam że muszę laki fakt podać, bo on mówi o jej mentalności, o wyborze wartości którymi się kierowała. Nie kupiła sobie maszyny do szycia, nie kupiła roweru, ani nawet odbiornika radiowego. Dokupiła pola. Bo na wsi, len człowiek ma znaczenie, który ma ziemię. Pytanie: skąd się to u niej rodzi ? Jeżeli znam jej życiorys 1 wiem, że jest córką nieślubną, cała ta sytuacja dziecka, które jest bękartem i którym wieś pogardza, to wszystko gdzieś później znajduje swoje odbicie w życiu, w zachowaniu. Jeżeli ja czynię tutaj ten zabieg i daję to jako pointę mojego opisu, to czynię to tak jak autorzy reportaży. To jest ta sytuacja, kiedy piszący dostrzega jakiś motyw jako istotny. Dlatego przy wyborze faktów, te rzeczy w ten sposób ze sobą wiążę. Jest to tworzenie, jak powiadam, takich właśnie, trochę udramatyzowanych. trochę „literackich" życiorysów, w których - jestem przekonany, daję więcej prawdy, niż gdybym publikował zupełnie suche życiorysy. Czy może być w tym coś, co jest fałszem? Może być, mogą być naddatki, może być fałszywa interpretacja, która jednak nie przeszkadza, moim zdaniem twórcy, o którym piszę, temu, żeby dać możliwe przybliżenie do sytuacji. Przybliżyć do niego kogoś, kto czyta. Oto zadanie. Żeby ten czytelnik zdał sobie sprawę, jakie mogą być tu mechanizmy, kiedy, gdzieś komuś otwiera się nowy świat. Z . B . Tak, oczywiście, tę intencję i te zabiegi, wszystko to rozumiem. Jednakże tak mi się wydaje, że czasem w swoich opowieściach nie spisanych, czy nie podanych do druku bywałeś niekiedy bardziej uszczypliwy, złośliwy, ktoś inny by powiedział: bardziej sprawiedliwy wobec rzeczywistości, bo widziałeś pew­ ne wady czy małostkowości. Nawet, jak czasem opowiadałeś o Nikiforze, to z. pewnym dowcipem. Czy to się nie zatraciło w tych biogramach'/ Wiele osób zwróciło uwagę na to, że ta sztuka, ci ludzie to jest przedmiot Twoich pasji, a Joanna Tokarska-Bakir wręcz, napisała, ż.e ta książka jest pisana Z miłości, i z miłością. Czy Twoja miłość do tych ludzi nic idealizuje ich trochę? A . J . Mnie to zaskoczyło, nigdy nie myślałem, że odczuwam miłość do tych ludzi, ponieważ nie wiem czy to można nazwać miłością do nich. Rzeczywiście przyjaźniłem się z paroma osobami i parę osób bardzo lubiłem. Natomiast inni? Nie chcę teraz specjalnie operować nazwiskami, ale byli między nimi dosyć wstrętni a jednocześnie fascynujący ludzie. To co piszę o jednym z nich jest faktem, że spadł, że nogi bezwładne, ale nie pamiętam już czy piszę o tym w książce, ż.e on był paskudny. Jego stosunek do żony! Okrutny. Potem go zmora dusiła, chętnie opowiadał o tym, ale on tę żonę też dusił jak zmorę. W stosunku do dzieci swoich - okrutny, a jednocześnie żarliwie modlił się, i to niemal nieustannie. Albo inna sprawa-prozaicz­ na, dotycząca już. kogoś innego. Przyjeżdżałem do niego kilka razy, ale skłamałbym, ż.e z radością, tak, jak przychodzę do redakcji, wiedząc, że zobaczę kogoś z Was. To było inaczej, myślałem: O kurcze! Znowu będą mi kazali pić mleko z kubka lak brudnego, że mnie po prostu skręca w środku. Ja jestem jednak miejski inteligencik i nie ma na to rady. Jak przychodzę do brudnej chałupy i muszę się czegoś brudnego dotknąć, to nic jest to dla mnie przyjemne. Mam uczucie wstrętu. Pamiętam, gdy tam oni mnie chcieli ugościć jak najlepiej, to gospodyni wzięła kubek, ja ten kubek niby tak żartobliwie opłukałem w wodzie, na co ona wyjęła mi go szybko z. ręki, i fartuchem, który był tak czarny, ż.e nie pamiętam czarniejszego w życiu, wytarła go dokładnie i nalała mi mleko. Ja w tej sytuacji musiałem je wypić, nie dając poznać po sobie obrzydzenia. To są te sytuacje, o których nie piszę w lej książce. Mówisz o Nikiforze, Nikifor miał swoje cechy przykre, o których mówię gdzie indziej, na przykład piszę o jego chichocie, kiedy znalazł u mnie album z Majdanka i widział Niemców, którzy biją Żydów, to on się cieszył z tego i pokazywał z dumą, paluchem, że ci Niemcy to są panowie! Piszę o tym w tej chwili do katalogu wystawy w „ Z a c h ę c i e " , bo konwencja, którą przyjąłem, kon­ wencja bezpośredniej relacji z moich kontaktów z Nikiforem, pozwala na to. Tam opisuję to. co widziałem, kiedy Nikifor mieszkał u mnie dwa tygodnie w jednym pokoju i to była obserwacja uczestnicząca, tak to zdaje się nazywa, no więc właśnie, to była koszmarna obserwacja uczestnicząca. I ja w tym katalogu piszę o tym, w zasadzie wszystko, co wiem. Natomiast nie wszystko, tak mi się wydaje, jest konieczne do uwzględ­ nienia w sylwetce, którą daję w książce. W katalogu wyjaśniam 205 �motywy tego chichotu, kontekst, który natomiast w książce zająłby niepotrzebnie zbyt wiele miejsca, zakłócił proporcje opisu tego wielkiego, natchnionego malarza. Z.B. Niektóre biogramy zawierają całą barwę, nie są tak wyidealizowane. Dlatego o to pytałem, że podkreślając zalety tej literackiej formy, miałem na myśli to odkrycie wśród etnogra­ fów, że mówią prozą, Że etnografia to przede wszystkim pisanie, akcent położony na 'graphos' - to o czym amerykańscy antropologowie i inni autorzy ostatnio często piszą. To pod­ chwytywane jest także tutaj nad Wisłą i wielu przekonuje, że powinniśmy być pisarzami. I teraz, Żeby nie było już nieporozu­ mień: bardzo ważną rzeczą jest dla mnie ta oszczędność i ta selekcja, o której mówisz. Twoja wiedza jest większa, ale Ty selekcjonujesz. Tymczasem niektórzy zwolennicy tej tezy o pisa­ rskim charakterze etnografii uważają, i taki z niej wniosek wyciągają, że trzeba zmusić nasze pisanie o kulturze, o jej zjawiskach, o artystach, o twórczości do maksymalnej prawdy: wszystko! Jak pisać to wszystko, i ten koszmar obserwacji uczestniczącej podać, bo inaczej to będzie mityzacja, idealizacja; szlachetne, oszczędzające kłamstwo, jak z tym przemil­ czanym Dziennikiem Malinowskiego z. badań terenowych. Myśl, czy obsesja, że pewne rzeczy jakoś się cenzuruje... A . J . No to ci chyba na to odpowiedziałem, i podkreślam, że świadomie niczego nie cenzurowałem. Jest to problem, kiedy dotyczy ludzi żyjących. Wtedy trudno mówić o pewnych rzeczach. Tak samo jest w tej drugiej mojej książce Na skróty, gdzie w znacznym stopniu pominięty został cały wątek męsko-damski. Jest to wątek w jakiś tylko sposób zasygnalizowany, zaznaczony. Ale z punktu widzenia pełnej autobiografii to jest okaleczenie. Przy tej konstrukcji, którą przyjąłem w tej książce, zależało mi maksymalnie na tym. abym szczerze opisał prze­ miany moich zapatrywań, kształtowanie się człowieka, jego osobowości. To jest książka o traceniu wiary. Tracenie wiary i próba działalności pozytywnej mimo to. Mówię tu o książce autobiograficznej, co jest związane prawdopodobnie z. genami, jako, że trudno by mi było być apatycznym, pracować na poczcie i przybijać stemple, chociaż prawdopodobnie zarabiał­ bym więcej, niż zarabiałem w Instytucie. Jednym z motywów jaki skłonił mnie do pisania tej książki, to był Adam Ważyk, jego odpowiedź. Kiedy zapytano się: dlaczego był on tak zacietrzewiony w okresie socrealistycznym, powiedział: zwa­ riowałem! I mnie to wściekło. Bo wiesz, intelektualista nie ma prawa jednym słowem całej rzeczy w ten sposób załatwiać. Jak to zwariowałem? Kiedy zwariowałem? A dlaczego przejrzałem, kiedy? W jakim momencie? Jak to następowało? I próbowałem zrozumieć sam siebie. M o i m zdaniem, ta analiza nie jest zrobiona dobrze i precyzyjnie, ale - pisząc - nie umiałem tego zrobić lepiej, głębiej. Ale to jest próba przeanalizowania swojego działania, i tego, jak to powoli następowało. Z tym, że ciągle nie mogę sobie uświadomić dzisiaj, co j a wtedy wiedzia­ łem. Skoro ja to wiedziałem, to dlaczego zachowywałem się jeszcze w ten sposób, dlaczego jeszcze w coś wierzyłem. Tam jest kilka zdań. w których piszę o strachu po urodzeniu się dziecka. Ja przedtem bytem raczej odważny, jak sądzę - z głu­ poty. Nie zdawałem sobie sprawy z tego, że to się może tragicznie skończyć. Natomiast jak się urodziła Oleńka, na­ stąpiło momentalnie przesiąknięcie strachem, że ja nie mogę sobie pozwolić na nic, boja muszę być tym związany. Starałem się te rzeczy analizować, i co uważam za plus tej książki, starałem się niczego nie zafałszowywać. Nie udawać, nie mówić: „panie, ja tych komuchów to przejrzałem od początku. 206 od dawna, na wylot". Przeciwnie, ja już nie wiem, do którego roku wierzyłem, ż.e coś można zrobić - od środka - w partii. Później już tylko wyłącznie zostałem w partii ze względu na pewne sytuacje w Instytucie i po części, ze względu na to, że bałem się, czego nie piszę, że jeżeli wyjdę z partii, to mnie wyrzucą z Instytutu, z pisma. I tego mi było żal. A miałem jednocześnie jakieś jakby usprawied­ liwienie moralne w tym, że tu mnie dyrektor prosił abym został w partii dla dobra Instytutu. Jak mieliśmy egzekutywę, starałem się jak najbardziej pomóc Instytutowi. Kiedyś mnie wezwano do Komitetu partyjnego PAN-u, że my mamy za dużo ludzi z dwiema takimi samymi literami w nazwisku (!!). Już była Kossakowska, a tu - powiedziano - chcecie jeszcze przyjąć Mossakowskiego. Bardzo mocno broniłem tego Mossakowskiego, którego zresztą nie znałem. Wtedy mi powiedzieli: no dobrze, ale jak tylko coś będziecie wiedzieli, to natychmiast dzwońcie towarzyszu i my go od was zabierzemy. Żadnych świństw w Instytucie, jak wiesz, nie zrobiłem. Tu chodzi mi o to, że opisanie takich rzeczy w książce jest dosyć trudne, żenujące. Przy tym stwierdzenie, że się nie robiło świństw, nie wystarczy. W tym pozostawaniu w partii był przecież także jakiś oportunizm, maskowany przed sobą samym sugestią, że to „dla dobra Instytutu, pisma'' .Dodam, że do końca nie wierzyłem, że ten ustrój może upaść. Byłem głęboko przekonany, że przynajmniej za mojego życia nic się w naszej sytuacji geo-politycznej nie zmieni, i że w tych istniejących warunkach trzeba sobie wyrąbywać jakąś przestrzeń swobody, wolności. Tą przestrzenią byto dla mnie samego pismo. Praca z. ludźmi to była moja ucieczka, zajmowanie się sztuką, teatrem. Starałem się znaleźć w tej rzeczywistości, próbując poszerzyć obszar działań, np. pisałem o Czapskim, o Marku Żuławskim jeszcze w latach 60., kiedy już można było to zrobić w oficjalnej strukturze. Chciałem też wtedy publikować Dzienniki Czaps­ kiego, nawet u nas w piśmie, ale wtedy jeszcze nie dało się lego zrobić. Jeżeli chodzi o cenzurę, oczywiście la sytuacja upadlała! Najgorsze, że świadomość wpływała mimo woli na zachowania, na zaistnienie cenzury, z której sobie człowiek nie zdawał sprawy. Na szczęście w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " cenzura miała zupełnie marginalne znaczenie. Ale co mogę powiedzieć na swoje usprawiedliwienie przed Wysokim Sądem to, że np. wtedy, kiedy o srebrnych wotach lwowskich pisał Jacek Olędzki, i dodał: „ L w ó w , odwieczny bastion polskości",byłem pewny, że to mu cenzura wyrzuci, ale nie skreśliłem tego, uważając, że nie moją rzeczą jest cenzurowanie autorskiego tekstu. Cenzura wyrzuciła, ale coś innego, bez znaczenia, zdanie zaś, które wydawało się skazane na niebyt - zostawiła! Parokrotnie miałem takie historie. Tu tylko anegdota - był taki artykuł Ludwika Stommy, najeżony przypisami. Tam było chyba 120 przypisów i w tym ręcznym składzie drukarskim wtedy było tak, że jeżeli usuniesz jeden przypis to trzeba było przelewać wszystko, składać przypisy od nowa. Tekst już był gotowy do druku, maszyny czekały, a wyrzucono mi trzy, czy cztery przypisy ze środka, przeszkadzał ,,im"Pomian. Kołako­ wski, Miłosz. Po kłótni zgodzono się tylko na to, by dać cytat, ale bez trefnego nazwiska. A j a dałem w przypisach odniesienie do autora, utworu. Wyrzucić przypis? W miejsce zakwes­ tionowanego, by zachować ciągłość a zarazem zwrócić uwagę czytelnika zaproponowałem wręcz absurdalne wyjście, poda­ łem więc, że maszynę parową wynalazł Wat, a pierwsza lokomotywa pojawiła się wtedy to a wtedy, podobnie maszyna do szycia. To były trzy przypisy ni w pięć, ni w dziewięć, przy czym cenzura na to się zgodziła! �Z.B. Wracając do tych ,,biograficznych" książek, to w obu, „pisanych biografa", szczególnie zaś w przypadku Sztuki zwanej naiwną, o której mówi się, że jest pionierską próbą w takim kształcie, przedstawienia i uporządkowania tego obszaru, jest to zarazem taki pierwszy wysoki stopień przy­ bliżenia i pokazania tego zjawiska. A . J . Chciałem przekazać istotną prawdę o człowieku, choć na pewno można mi zarzucić, iż czegoś nie wiem, coś zapom­ niałem, sfałszowałem nieświadomie jakieś szczegóły biografi­ czne czy inne. A już wiem, że tak, że jakieś pomyłki mogą się tu zawsze zdarzyć (np. list do W . Chajca, którego zdjęcie załączam, pisany był do pana Bieli), ale to są drobiazgi, natomiast istota zjawiska zostaje jakoś pokazana i uchwycona. Z.B. Tak, oddając pewną istotę zjawiska, w ten sposób jest to jakby oczyszczone od kontekstu kulturowego, społecznego czy politycznego. Czy nie myślisz, po takiej książce, która najbardziej chce zbliżyć się do istoty tego zjawiska, o następnej, innej, która by ów kontekst także pokazała. Inxmi słowy czy byłbyś w stanie, i czy miałbyś chęć napisać o tym? (W autobiografii Na skróty jest rozdział o Instytucie, o Twojej pracy, ale na tle całej książki, co zrozumiałe, to jest rzeczywiście bardzo na skróty pisany rozdział). Czy miałbyś chęć na opisanie tego zjawiska niejako od wewnątrz, widzianego oczami jurora, który uczestniczył w kreowaniu tego. Byłeś obserwatorem i uczestnikiem całego ruchu, który się toczył wokół tych ludzi i ta książka jest wynikiem pewnej twojej tutaj walki, by wydobyć taki właśnie obraz tego zjawiska, do jakiego doszedłeś i jaki się znalazł w tej książce. A . J . Walki? żadnej walki. Ja jestem w gruncie rzeczy człowiekiem wyjątkowo szczęśliwym w życiu, rzadko kiedy miałem do czynienia z ludźmi, których bym nie cenił i nie lubił. Byłem, zwłaszcza w ostatnim półwieczu, otoczony ludźmi, których lubię i to jest moje szczęście, a w Instytucie miałem zawsze święty spokój. Wyrobiłem sobie dosyć szybko pozycję instytucji w instytucji i trudno byłoby mówić o tym, że istniały jakieś utrudnienia, naciski. Nie. nikt mi nie przeszkadzał. Z.B. Nie to miałem na myśli. Nie o Instytut pytam, mnie chodzi o coś innego, o to że ta sztuka, bardzo indywidualna, twórczość osobnych artystów - jak się o nich mówi, została tu jakby wyjęta z całego kontekstu w jakim istniała, rozwijała się etc. Mam na myśli działalność państwową, czy Ministerstwa Kultury, czy tych wszystkich struktur, które się tą twórczością, nazwijmy to tak: opiekowały. A . J . O tym bardzo chętnie bym napisał. Dlaczego j a w tamtej autobiograficznej książce musiałem pisać na skróty? Ponieważ rzeczywiście musiałem to pisać szalenie syntetycznie i w grun­ cie rzeczy to jest doprowadzone do roku pięćdziesiątego któregoś. Mam wersję, w której rozpisywałem się o redakcji, ale wtedy rodzi się pytanie, dlaczego jeżeli piszę o kimś, o Tobie, to dlaczego nie piszę o Staszku Hiżu, czy o kimś innym. A jeżeli piszę o Tobie, i o Hiżu, dlaczego mam nie pisać o Ewie Korulskiej? Zaczyna się wtedy opowieść, która dotyczy ludzi żyjących, a wtedy i uzasadniony żal, dlaczego on pisze o wszystkich a pomija mnie. Próbowałem, ale od razu zaczęła mi się łamać cała struktura pisania o tym. Przekonałem się, ile racji mają historycy, kiedy mówią, że musi istnieć dystans co najmniej 50-letni. Ale były i inne sytuacje np. przy prof. Frankowskim, kusiło mnie żeby napisać te historie o nim, a jednocześnie obawiałem się, jak na to zareaguje jego żona, bliscy. Dla mnie są ciekawe, w niczym nie umniejszające wielkości tego uczonego, ale czy tak mogą je odebrać bliscy mu ludzie? Czy nie sprawiam im przykrości? Z . B . Ale mi chodziło bardziej o to, że Ty koncentrując się na tych ludziach, na ich życiorysach, na ich losach, walce z losem i dochodzeniu do twórczości wyjąłeś to zjawisko jakby z tego krajobrazu, w którym było chcąc nie chcąc uwikłane. Tomasz Jastrun w recenzji, mówi, że to jest "kawał historii naszego kraju, jak kawał surowego mięsa.'' Tak, ale czy historii kraju ? Dzięki tym biografiom i dzięki twojemu spojrzeniu, i takiemu opisaniu tego, jest to, na pewno, kawał autentycznej historii w tym kraju, często nieznanej, kawał autentycznej Polski. Natomiast nie ma tutaj tego świata koszmarnych czasami konkursów, tej całej działalności, która miała swoją ideologię, jakby to było wyjęte z tej politycznej, historycznej otoczki, która temu zjawisku towarzyszyła. A . J . Niezupełnie. To nie tak, że wtedy wszystko było czarne, a teraz jest białe. Istotnie, miałem wokół tego zjawiska i wokół siebie też ludzi, których nie znosiłem, i z których działalnością się nie zgadzałem, którzy robili te konkursy i inne rzeczy, i tutaj sprawa była dla mnie wyraźna. Akcentowałem zawsze swoje zdanie, i nie jeden raz z dobrym skutkiem, choć absurdalnym, głupim konkursom nie mogłem zapobiec. Ale istniała leż dobra, mądra działalność, i o niej nie wolno zapominać. Tak więc w Ministerstwie Kultury i Sztuki opiekowała się sztuką ludową, i to świetnie, pani Barbara Zagórna. Współpracowałem z nią, miałem też świadomość tego, że podobnie jak my - myśli dyrektor muzeum etnograficznego w Warszawie, Krzysztof Makulski, prezes Cepelii pani Barbara Gołcz i wielu innych ludzi. Choćby Bronek Cukier - ze stowarzyszenia Twórców Ludowych. Nie wyobrażam sobie, żeby w innym ustroju można było tę działalność prowadzić lepiej. Teraz jest trudniei. A bzdurne konkursy urządzali (mniejsza tu o nazwiska) jacyś prowincjonalni działacze, gdzieś tam. N o i wojsko. Starałem się z tym walczyć. Jeżeli byłem przewodniczącym jury, to na­ gradzałem to, co wydawało mi się dobre. Później z panią Zofią Bisiakową robiliśmy trzy edycje Triennale Sztuki Nieprofes­ jonalnej i pamiętam, jak na pierwsze przyjechali do Szczecina Niemcy z N R D . Był tam taki obkuty w marksizmie kierownik Domu Twórczości Ludowej w Lipsku. Bardzo ważny. Przyje­ chał z ogromną kobietą o twarzy myszki M i k i , żeby obejrzeć tę naszą wystawę, A wystawa była bardzo piękna, w dwóch czy trzech salach daliśmy rzeczy naprawdę najlepsze. Żadna wy­ stawa sztuki współczesnej nie mogła się z tym równać. Oni przyjechali i powiedzieli, że są nastawieni na to, że musimy przeprowadzić ostrą dyskusję ideologiczną. Zosię od razu rozbolała głowa. Ja powiedziałem, że dobrze, więc oni najpierw oglądali wystawę, po czym poszliśmy do restauracyjki. On się rozgląda, nikogo poza m n ą nie ma i mówi tak: towarzyszu Jackowski, myśmy byli nastawieni na ostrą dyskusję ideologicz­ ną, ale gdyby to wszystko zniszczyć, to szkoda by było. To jest takie piękne... I tak zostało, po czym oni pojechali. Później zaprosili mnie do siebie do Neue Brandenburg na ich wystawę. Ja przyjechałem i zrobiłem z nimi rozmowę ideologiczną, partyjną i powiedziałem: towarzyszu, wy uważacie, że to jest socrealizm? Przepraszam bardzo, zaraz na samym wstępie umieściliście ten wielki obraz, j u ż nie mówię, że niedobry, ale wręcz kiczowaty. Co wy chcecie tym pokazać, że to jest zła sztuka? I tak zacząłem z nimi ideologicznie mówić. Skończyło się na tym, że wieczorem j a i m mówiłem o „Solidarności", o Wałęsie. Po czym on po dwóch, trzech latach przyjechał do Warszawy i w hotelu Europejskim znów mówiliśmy - ja mu o tym, co u nas, on nieśmiało o swoich problemach. Zaprosił mnie na wielką wystawę, którą robili, to znaczy zaprosili ze 207 �wszystkich krajów „ o b o z u " oficjalnego delegata Ministerstwa, a mnie dodatkowo, jako specjalistę. No i nasi nie zgodzili się. ponieważ kiedy wydelegowano mnie do Budapesztu, na posie­ dzenie Okrągłego Stołu, pod auspicjami UNESCO, wygłosiłem tam przemówienie w którym twierdziłem, iż w Polsce wpływ telewizji ograniczony jest przez kłamliwość informacji. Czechostowak zamarł z wrażenia, Amerykanie zaproponowali mi pomoc, przekonani, że po tym. co mówiłem nie wrócę do Polski. Jasne, że wróciłem. W Ministerstwie usłyszałem - bezpieka się nie zgadza. No to j a do bezpieki. Pan od paszportów mówi - to nie nasza decyzja. Dzwoni. Tak, resortu. Proszę - mówi - j e d ź c i e dokąd chcecie na Zachód, ale nie do N R D i naszych socjalistycznych sąsiadów, bo ich zdemoralizujecie. Uśmiech­ nął się do mnie, a ja poczułem się przez chwilę ważny - zdemoralizować N R D . Piękne! Z . B . Wspomniałeś o Zimmererze. Wydaje mi się, że on, tak i Ty mieliście do sztuki specjalne podejście. Chociaż Ty byłeś instytucjonalnie związany z. tymi strukturami, które jak sam powiedziałeś miały swoje wady i zalety w sprawowaniu opieki. To jednak Ciebie bardziej wiązało. Zimmerer był swobodny, niezależny i pomagał finansowo, miał większe możliwości otaczania pomocą, sprowadzał niedostępne leki etc. Twoje możliwości pod tym względem były mniejsze A . J . Oczywiście, ale kiedy uważałem, że trzeba komuś pomóc, dać pieniądze, to mi się niemal zawsze udawało. Właśnie dzięki temu, że w Ministerstwie była pani Zagórna. Z . B . Ja rozumiem, ale na tle tego działania oficjalnego postać Zinimerera świeciła szczególnym blaskiem, i tak, jak Jego. tak i Twoje działanie znacznie poza to oficjalne wykraczało. To byl właśnie stosunek prawdziwego mecenasa, partnera, tego. który zamawiał, zabiega! o prace artystów, czy wreszcie tego, który to widział bardziej personalnie, bardziej indywidualnie i rozumiał szczególną wartość tej sztuki, niezwykłych losów tych twórców, widząc w każdym z nich osobną indywidualność. To byl jednak trochę inny wymiar, głęboko ludz.ko-artstycz.ny. A nie akcje, rocznice, okazje konkursowe. Akcje i okazje, przy których czasem tych artystów i ludzi trochę się naginało... A . J . Nie, ich nic nie było w stanie nagiąć, oni nie brali w tym udziału, w zasadzie. A co do Zimmerera, to się nasza przyjaźń i współpraca zaczęły po wystawie „ I n n i " w warszawskiej Zachęcie. Była to wystawa świetna, znakomicie przyjęta (entuz­ jastyczne recenzje). Ale nikt nie chciał kupić prac. Dopiero Zimmerer to uczynił, od tego zaczął swą kolekcję, a później gdy muzea etnograficzne mówiły - to nas nie interesuje - zwracałem się do Niego. Taki układ świetnie funkcjonował, on dużo jeździł po kraju, informował mnie o ciekawych ludziach, pokazywał ich prace. Z.B. Formuła podejścia Twoja czy Zimmerera była osobista. A . J . Osobista i podchodziłem do tego, jak do zjawiska artystycznego. Z . B . Natomiast siłą rzeczy tamten oficjalny nurt, akcje, konkursy, chcąc nie chcąc, nawet wziąwszy pod uwagę wszyst­ kie plusy opiekowania się tą twórczością (wystarczy przecież, zajrzeć w poszczególne programy tych różnych akcji i konkur­ sów) - to miało swoje negatywne, niszczące strony, którym na szczęście ta sztuka się nie poddała. A . J . Miało. Ale, moim zdaniem, to o wiele mniej niszczyło, niż dzisiaj komercja. Poza tym tu trzeba być w ocenie ostrożnym. Teraz jest taka tendencja, żeby pisać i mówić, jak to było źle z tym wszystkim za czasów komuny. Ale ja znam mnóstwo rozmaitych pozytywnych przykładów. W 50. latach. 208 zanim j a się zacząłem w to bawić, oczywiście, były jakieś idiotyczne wystawy tematyczne, później wiele tego nie było. M y ś m y się wśród innych krajów wyróżniali zdecydowanie. Przecież żadna wystawa amatorów nie mogła pojechać do Czech, bo u nich jak był drzeworyt czy linoryt, na którym widniał w pejzażu kościół, choćby gdzieś w tle, z tyłu, to już cenzura to zdejmowała. Różnica pomiędzy nami a Czechami była kolosalna. Ja pamiętam ilekroć przyjeżdżali ludzie z Buł­ garii, czy Czechosłowacji i rozmawialiśmy, to oni byli za­ szokowani i mówili: doigracie się! Zwłaszcza Czesi, którzy swoje przeżyli. A u nas to wszystko się rozmywało i było takie nijakie, nie tak groźne. Trochę piszę o tym w Na Skróty, na zasadzie ilustracji tych pseudo-działań, o takich dwóch nonsen­ sach, dwie nowelki na końcu o Kwidzyniu i Żarach. Sytuacja jak z Gogola, kiedy oni byli przekonani, że ja specjalista z PAN-u, z Warszawy skoro krytykuję ich władze, to znaczy, że dużo mogę, nawet chcieli mi dać grunt, żebym mógł sobie willę postawić. Oczywiście były też takie rzeczy, o których należy pisać, jak to działacze związkowi robili w Katowicach wystawę i ja domagałem się, żeby pewne rzeczy wisiały, a oni zdejmowali ciągle te obrazy - a później, kiedy już się wystawa skończyła - zwalili to wszystko, dosłownie deptali obrazy. Oczywiście, że można pisać o tych wszystkich chamstwach i innych rzeczach. Ale przede wszystkim trzeba pamiętać, że to cały czas była walka dużej grupy ludzi o sensowne działania. Mam tu namyśli cały zespół współpracowników i „ p o d o p i e c z n y c h " pani Zofii Bisiakowej, w terenie instruktorów plastycznych a także za­ jmujących się folklorem instruktorów, którym matkowała pani Ewa Baczyńska. Świetna była ówczesna szefowa C O M U K - u , pani Rosława Dowgird. Pomagała i pozwalała naprawdę sen­ sownie działać. Cały ten aparat pracował z. dużym oddaniem w terenie, to była ciągła walka o sensowną robotę, ale walka w konkretach. Generalnie akurat na tym odcinku nic strasznego się nie działo, nie było ani jednego człowieka, który byłby prześladowany, sekowany za coś. Z.B. Tak, ale były pewne oczekiwania, jak ze wszystkimi Zjawiskami artystycznymi, kulturą, jak np. z zespołami artystycz­ nymi itd. Że to była pewna wizytówka propagandowa, i na tym tle Twoja działalność czy poszczególnych tych osób odznaczała się pewną pozainstytucjonalną aktywnością, jakby poza tą oficjalna formułą. A . J . Nie tylko ja. Wielu z nas robiło rzeczy, które uważało za sensowne, nie w ramach propagandy. B y l i i rozsądni minist­ rowie kultury, Tejchma, Krawczuk, wyżsi urzędnicy dbający rzeczywiście o powierzony i m zakres działań. A wiesz, co roku spotykałem się na imieninach wspólnego znajomego z b. ministrem kultury Galińskim i on za każdym razem mówił, że jak był ministrem, to czegoś nie zniszczył, był dumny, że nie zniszczył Jesieni Warszawskiej, a były takie naciski, nie zniszczył tego, tamtego. On to przechowywał w pamięci, chwalił się jak dziecko, że czegoś nie zniszczył, mimo że mu kazano. W Ministerstwie osobą, która zrobiła dużo złego, i którego nie znosiłem to był Żygulski. No i Wilhelmi. Nie cierpię w tej chwili takiego plucia un bloc na to wszystko co było. Kluczem dla mnie do zrozumienia ostatniego 50-lecia jest walka o poszerzanie pola swobód, i tutaj widoczna jest także działalność wielu osób do lat sześćdziesiątych - partyjnych, poczynając od Brusa, Kołakowskiego, Baumana, a później innych. W Ministerstwie Kultury i Sztuki nie było zbyt wielu ludzi inteligentnych i pomagających. Ale były trzy, cztery �osoby, dzięki którym mnie się na przykład udawało robić to, co robiłem. Przede wszystkim wspomniana pani Barbara TężyckaZagórna. To o czym tu mówię to wątek polityczny, istotny jeśli chodzi o książkę Na skróty, ponieważ moja opcja, to jest opcja człowieka, który przychodzi (po Syberii) ze Wschodu. To jest ważne. Jeżeli dziś chciałby Michnik z Cimoszewiczem zrobić wspólną ocenę PRL-u to jest absurd, ponieważ nie ma jednej prawdy, nie ma jednego spojrzenia i jest za wcześnie na to. aby tworzyć takie wspólne syntezy. To co ja piszę, jest pisane wyraźnie z pozycji człowieka, który przychodzi po wojnie ze wschodu, a nie z pozycji człowieka, który przyjeżdża z Lon­ dynu, albo który był tu, zaangażowany w Powstanie Warszaws­ kie i A K . Tego absolutnie nie ukrywam, i uważam że to jest rzecz, która musi być uwzględniona. Z.B. No tak, zgoda, wszędzie byli ci rozmaici ludzie i to dzięki txm ludziom, jak w przypadku tej sztuki i tego zjawiska, - że był Zimmerer, Ty, inni, których wspomniałeś - nie wszystko udało sie zniszczyć. To, że byli ci ludzie, nie uchyla możliwości generalnej oceny tego systemu. To zasługa przede wszystkim t\ch ludzi, a nie systemu. Oni działali często obok. wbrew, na przekór temu. A . J . Ależ oczywiście! Z.B. Zycie ma swoje prawa i toczy się pośród najgorszych przeciwieństw. Są przecież takie opracowania, które pokazują pewne założenia programowe, koszmarne, tej całej oficjalnej działalności. A . J . Ale to nasze działanie przegryzło tamto. Z. В. Tak, przegryzło, i chwała Bogu, ale to nie wyrosło na bezludnej wyspie, to miałem na myśli, kiedy tak uparcie pytałem o ten kontekst (który otwiera się trochę w twojej autobiografii). Ż.e to było poddawane różnym naciskom. I teraz, może pora, by powiedzieć otwarcie, żeby nie było nieporozumień: to, że ten kontekst tego zjawiska, tu w tej pięknej książce, nie dochodzi do głosu, to uważam, ze bardzo dobrze, Że tak się dzieje. Bo Twoja Sztuka zwana naiwną, to jest pierwszy stopień i zarazem najwyższy stopień pokazania tego zjawiska, wprowadzenia w ten obszar. A inną rzeczą jest zdanie relacji li dlatego pytałem o innną. następną książkę) z. istnienia tego otoczenia, w którym ta sztuka się rozwijała. Bo to też pokazuje wtedy, jak szczególny jest to fenomen, który się nie poddał manipulacjom. Ta sztuka się ustala, mimo warunków zewnętrznych. Myślę, że to dlatego było tak frapujące zjawisko dla Zimmerera. który patrzył na to oczami obserwatora z zewnątrz, bo to był ten dziwaczny stop: sztuka na pograniczu sztuki ludowej, w kraju katolickim: sztuka szalona, fantastyczna, należąca jakby do międzynarodówki indywidualnych artystów wolnej wyobra­ źni. - Ty podkreślasz sprawę manifestacji talentu - a jest to też manifestacja niezwykłej, nieograniczonej erupcji i mocy niemal surrealistycznej, wolnej wyobraźni. A . J . Oczywiście! Pięknie o tym mówisz. Z.B. A skoro jesteśmy przy warunkach zewnętrznych, którym ta sztuka się oparła i nie poddawała, to pora by zapytać Ciebie o tę jedyną rzecz, która jest przedmiotem kontrowersji w recenz­ jach, zgodnych i pełnych zachwytu w innych sprawach. Miano­ wicie chciałbym zapytać o tę tezę i diagnozę, którą stawiasz w Sztuce zwanej naiwną, że ta formacja się kończy, bo wchodzi rynek, bo psychotropy, bo zmiany cywilizacyjne... A . J . I Telewizja. Dodaj Telewizję. Niestety mam to prze­ świadczenie, że to zjawisko w jego „ o s o b n y m " , artystycznym wymiarze się kończy. I to samo mówi Zosia Bisiakowa, bo pytałem się, jak ona to widzi. Tych ludzi dzisiaj prawie że nie ma. Jest wielu amatorów, tych, którzy wieszają swe prace na Starym Mieście. Niektórzy bardzo sprawni i dobrzy. Ale tych ludzi, którzy mają tę swoją własną wizję, niezależnych od wszystkiego, prawie nie ma. Naprawdę na palcach jednej ręki można ich policzyć. Jeden wybitny doszedł w ostatnich latach. Kosek w Toruniu. Ale to jest schizofrenik. A właśnie w tym środowisku, u niektórych wspaniałych schizofreników ta sztu­ ka, potrzeba jej realizacji, na pewno będzie istniała, i w ogóle ten nurt: art brut. Z pewnością Legnica, ośrodek w Legnicy, z którym jestem w kontakcie. Tam to będzie istniało. Natomiast ci ludzie tutaj znajdą sobie jakiś inny sposób wypowiadania siebie, załatwiania swoich tragicznych spraw. Z . B . Ogłaszasz koniec zjawiska, wygasanie pewnej formacji, zamykasz pewien rozdział. Czy nie jest to wynikiem braku rozpoznania, czy poszukiwań jakie były, dzięki Tobie i dzięki ty/u ludziom opiekującym się. Cz.V nadal jest taka sieć która wyłapuje te zjawiska. Czy macie to rozpoznanie? A . J . Mamy, jest rozpoznanie, mniej więcej wiarygodne. Ale to już nie ta sieć, którą dysponowaliśmy w poprzednim okresie. Być może uda się przywrócić Triennale, wtedy byłoby istotne rozpoznanie. Jednak nie wierzę, żeby więcej niż jedna, dwie osoby mogły gdzieś zostać nie zauważone przy tej całej sieci osób śledzących to zjawisko, kolekcjonerach, dziennikarzach, którzy też w tym rozpoznaniu uczestniczą. Jest tu „Nowa W i e ś " , do której dałem wywiad i oni deklarują, iż ogłoszą konkurs, prosząc swoich czytelników wiejskich, aby podawali ciekawsze przykłady twórczości. Ale kto to będzie śledził? Ja? Jak długo? A w Instytucie sprawa ta nikogo nic obchodzi, to jest piąte koło u wozu. Podobnie jak wielki dorobek krakowskiej pracowni dokumentacji sztuki ludowej. W tej chwili zastana­ wiam się, co z tym dalej robić. W memoriałach do ministra pisałem właśnie, że konieczne są pieniądze, żeby tę dokumenta­ cję przepisywać, ładować w komputer, jako, że jest to ołówkami pisane, ginące, a już w lej chwili bezcenne. Miałem pretensje do profesora Reinfussa, że nie uwzględniał w czasie badań wielu parametrów tych zjawisk, ale po upływie 50 lat, to trzeba w rękę całować, że coś takiego, i to w tak ogromnym rozmiarze, w ogóle istnieje - ta dokumentacja. Taka jaka jest. Nie można pozwolić, żeby ona zniszczała. A jeśli chodzi o współczesną dokumentację, to widzę pewną szansę, że zjawiska, raz już dostrzeżone i docenione, będą dokumentowane przez muzea, a także ludzi, którym są bliskie i drogie. Widzę parę takich osób. W Radomiu Adam Zieleziński, na Śląsku Seweryn Wisłocki i Maria Fiderkiewicz. Oni, ku mej radości, przejęli tytuł wystawy, którą z p. Bisiakowa zrobiliśmy w 1985 r. w Radomiu pt. Talent Pasja Intuicja. Myślę, że teraz jeśli ktoś coś robi w tym kierunku, to taka książka daje mu odwagę. Sądzę, że nic ważnego nie powinno umknąć naszej uwadze. Jednak podej­ rzewam, że era wielkości sztuki naiwnej w krajach wysoko rozwiniętach już przeszła, co widać np. we Francji i Jugosławii. To nie ja zamykam ten rozdział. Chciałbym, aby zjawisko istniało. Ale dawniej, przed kilkunastu laty równocześnie działało co najmniej kilkunastu wybitnych twórców, teraz widzę ich trzech, czterech. Oczywiście potrzeba twórczej wypowiedzi będzie chyba zawsze drążyła ludzi. Ale coraz trudniej o wypo­ wiedź samodzielną, nie skażoną natłokiem doznań wizualnych. Prawdziwa sztuka rodzi się w ciszy. A gdzież ta cisza? Dzisiaj otrzymałem list, bardzo smutny, Bronisław Krawczuk umarł. To się stało 2 października. A 22 lipca odszedł i został pochowany na cmentarzu prawosławnym w Dąbrowicy Bazyli Albiczuk. 209 �Malarz jak mało kto potrzebujący ciszy, kontemplacji. Umarł, 0 czym nie wiedziałem pisząc książkę, Władysław Rząb. Odchodzą ludzie mi bliscy, drodzy. Jak trudno dojrzeć nowych twórców o randze Lurki, Kudły, Albiczuka, Heródka. Pisuje do mnie często Władysław Luciński, i jestem mu za to bardzo wdzięczny. Wiem, że jestem mu potrzebny. A to takie ważne! W swej mądrej, nad wyraz dla mnie pochlebnej, serdecznej recenzji Joanna Tokarska-Bakir napisała, że ja jestem naiwny. Oczywiście, że tak. Z wielu rzeczy, o których w recenzjach czytam nie bardzo sobie zdawałem sprawę i gdybyś powiedział, że przyjąłem świadomie jakąś taktykę literacką, byłoby to pochlebną, ale nieprawdą. Z.B. Mnie chodziło o lo doświadczenie i o tę zmianę, że kiedy przyszedłeś do etnografii, do pisma, to był pewien model nauki, pisania artykułów, kiedy nie mogłeś przemówić swoją intuicją, tak jak chcesz. Ze trzeba się było dostosować do pewnych reguł, konwencji. Teraz jesteś swobodny i piszesz inaczej. A . J . Tak, ale to był inny problem. Dziś też chciałbym pisać uczenie, z tabelkami, systematyką. Też chwilami mnie to korci. Rzecz w tym, że zrobić sensownie syntezę nie jest łatwo, a jak robisz wyparowuje z niej to, co tak ważne - życie. Coraz mniej sensu widzę w robieniu takich uogólnień, które coś spłaszczają a niewiele wyjaśniają. To coś ty powiedział o nowym paradyg­ macie etnologii, jest dla mnie ważne. Potwierdza moje po­ głębiające się przekonanie, że nie jest się w stanie całkowicie obiektywnie zjawiska opisać. Z . B . My w tym numerze zamieszczamy fragment pracy Caiłloisa o fantastyce, gdzie on polemizuje z. pewnymi opisami, konwencjami widzenia tej fantastyki i je odrzuca. Powiada - ja idę własną drogą i robi własną selekcję. Daje całe uzasadnienie dlaczego pewne rzeczy odrzuca, które we wszystkich mono­ grafiach występują jako przykład sztuki fantastycznej. A on jej szuka tam, gdzie ona pozornie nie występuje, nie jest taka eksponowana. Odrzuca wiele dzieł Bosha, wybiera tylko nie­ które, bierze takie rzeczy, które w ogóle nie występowały w tych monografiach i dziwi się. dlaczego nie występowały. Robi więc osobistą selekcję i ma osobisty stosunek do tego. Wydaje mi się. Że jest bardzo podobnie z Twoją książką, że ta selekcja się też. na tej zasadzie odbywa, i ze ta formula przez Ciebie tutaj przyjęta 1 mimo tych zastrzeżeń, o których mówiłeś, że nie ma w tym Żadnej taktyki literackiej, jest bardzo świadoma. A . J . To jest innego typu świadomość, to jest świadomość postrzegania, że w tym zjawisku kryje się tajemnica tworzenia, tajemnica różnie uwarunkowanego talentu. Z . B . / wyobraźni. Dlatego chyba Małgorzata Baranowska, Mariusz. Chwedczuk, i inni nie bardzo godzą się z tą tezą, że to jest formacja zamierająca, w imię choćby tej idei, że wyobraźnia ludzka jest od tych zewnętrznych uwarunkowań niezależna. A . J . Tak, oni się z tym nie godzą, ale to jest teoria. A ja jestem związany z praktyką. Chociaż chętnie bym widział ich rację. Rzecz tylko w tym, że wyobraźnia fantastyczna kształtuje się na bazie doświadczeń nie tylko mentalnych, ale i wizualnych. Chyba coraz trudniej przebić się przez cały ten zgiełk telewizyj­ nych stacji, nadmiar bodźców. Z.B. Być może zmienią się warunki kulturowe, cywilizacyjne ale ten fenomen choćby, który został ukazany przez. Ciebie w tej książce - dochodzenia do twórczości w późnym wieku, czy poprzez cierpienie, te warunki się nic zmienią. A . J . Tylko pytanie, co kto będzie robił. Dawniej ludzie sadzili kwiatki. W momencie, kiedy w mieście jest niemożliwością 210 mieć swoje działki, to te potrzeby ludzkie zaczyna się w inny sposób realizować, w innych formach, postaciach. Do tego dochodzi wiele rozmaitych czynników. W e ź m y malowanie na przykład. Malowanie jest w tej chwili trudne. Farby są bardzo drogie, ludzie mają mało pieniędzy, a ci, o których ja mówię, nie są bogaci. W tej chwili malowanie jest drogie, a nikt nie da im tego, co miało miejsce w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiętych, wtedy można było przyjść do Domu Kultury i dostawało się za grosze papier, farby, pędzle. Robiono różne rzeczy, naprawdę niewiele w tym ostało z propagandy - teraz tego nie ma. Z . B . Ale są wspaniali prywatni mecenasi sztuki, kolekc­ jonerzy, nie pamiętam tych wszystkich nazwisk, znasz je z pew­ nością dobrze. A . J . Wielu nie ma. Jest tylko jeden wybitny - Leszek Macak. M ą d r z e zbierający kilku t w ó r c ó w - Bolesław Nawro­ cki. A ponadto kilkunastu miłośników sztuki, którzy mają niewielkie kolekcje. Oby było ich więcej. Coraz mniej osób maluje. Nie mam serca do tego, by im w m a w i a ć - chwyćcie za pędzle. Ponieważ jest też i problem - dla kogo się maluje. Czy to, co ma być radością ostatnich lat nie jest podszyte troską - a co z moim dorobkiem? To pytanie zadaje sobie wielu malujących. Niedawno napisał do mnie pewien malarz, j u ż niedołężny, stary. Pytał - co ma zrobić, trzyma w domu około trzystu obrazów, no i umiera. Czuje, że j u ż niedługo koniec. Rodzina się tym nie interesuje, nikt z sąsiadów tych obrazów nie chce. To są prace nagradzane na różnych konkursach. Było przecież wiele konkursów, mniej lub bar­ dziej sensownych. Nagradzali często prace słabe, ale ama­ torzy wielce sobie nagrody cenią. Uważają, że ci, co je przyznają, znają się na rzeczy. O t ó ż mój staruszek prosi bym mu powiedział, co ma z tymi obrazami zrobić. M ó w i , gdy do niego przyjechałem - panie, to jak moje dzieci, a żadne muzeum tego nie chce przyjąć, żaden Dom Kultury. Czy ja to mam spalić? Przecież to jest dzieło mojego życia, tu dostałem nagrodę za to, ta praca była na konkursie takim, a tamte wyróżniono nawet na konkursie we W ł o s z e c h . I co on ma z tym zrobić? Z . B . Tu można by przypomnieć Zimmerera, który kupował to, czym wzgardziły muzea. A . J . Jeśli chodzi o muzea, mechanizm jest zrozumiały. W muzeach pracują (raczej dożywotnio) ludzie na ogół już zastraszeni, dyrektorzy często nie fachowi. Kupić coś? Za co? A jeśli są pieniądze, to państwowe, lepiej więc kupić coś, co jest uznane, rozpoznane, wiadome, niż to, co jest niewiadome. Zimmerer miał odwagę i wrażliwość, ale na swój rachunek. Nie państwa. Z . B . A Centrum Sztuki Współczesnej czy nie mogłoby stworzyć takiej kolekcji? A . J . Nie umiem ci odpowiedzieć, to mogłoby by być przy Centrum Sztuki, mogło by być przy Muzeum Etnograficznym, przy jakimś Domu Kultury. Ale do tego powinien być odpowie­ dni człowiek. W tej chwili jest takich dwóch, trzech w Polsce. Jeden to jest Adam Zieleziński w Radomiu, który ma w Muzeum Okręgowym piękną kolekcję i pracuje bardzo sensownie. Drugi to Tadeusz Chlewiński w Płocku. Także w Legnicy zajmują się dobrze art brut i chorymi psychicznie. Andrzej Kowal dyrektor szpitala w Kobierzynie tworzy u siebie ważną kolekcję. Myślę, że troszkę tych ludzi zainspirowałem i te sytuacje, które są, też pomagają temu, że w tej chwili niektórzy gdzieś zaczynają to robić. Ale np. Muzeum Etnograficzne w Krakowie jest nie- �przemakalne, w Warszawie też nic jest za dobrze. Jest jeszcze na szczęście Jacek Łodziński, to fenomen, ewenement taki jak Zimmerer, w swoim rodzaju, ogromna wrażliwość, większa niż u wielu plastyków. Stworzył w Krakowie znakomite rzeczy, twórczo wykorzystując inspiracje kulturą chłopską, autentyczną rzeźbą, drewnem - w kształtowaniu nowoczesnego wnętrza wielkiego sklepu sportowego, i w cudownie zaaranżowanej winiarni, chyba najpiękniejszej z tych, jakie widziałem w życiu. A widziałem sporo. Z.B. A więc jednak pojawił się przykład: rynek, który nie zagraża.Może więc, ani rynek, anipsychotropy, ani telewizja nie muszą zakończyć, zniszczyć tego zjawiska. A . J . U w a ż a m , że kończy się era samotników. Będzie natomiast napewno wielu amatorów, którzy będą robili rzeczy, które są popłatne. Już teraz liczy się to, że coś jest ręcznej roboty. A telewizja? Nie tylko podsuwa wzory, ale - co gorsza - niszczy ciszę. Samotność. Nie wieszczę końca sztuki, zwanej naiwną, jedynie koniec pewnej formacji. Właśnie tej porażają­ cej siłą wyobraźni. Ale nie upieram się, nie ma zresztą większej naiwności niż prognozowanie w kulturze. Może będą inne formy, komputer, dziesiątki zjawisk. Nie wierzę jednak w to. by zjawisko, które opisuję istniało w swej krasie i zasięgu. Jest jeszcze jedna sprawa, gdy idzie o moje pisanie. Niedaw­ no pewna pani w telewizji poprosiła mnie, żebym jej powiedział kim jestem. A ja nie umiałem i nie chciałem. Nie chcę być złapany w siatkę zobowiązań, które narzuca w tej chwili jakaś dyscyplina. Odczuwam to jako potrzebę szerszą, nas wszyst­ kich. To jest to szukanie szerokie, a nie ograniczenie, żeby się tam kimś nazwać. Owszem, gdybym ja tylko badał ornament na przyramkach koszul, to bym się nazwa! etnografem. Ale to co robię, robiłem, chcę robić - nie mieści się w jednej formułce. Dlatego nie umiem podać w jednym zdaniu - kim jestem. Piszę J< " i iii różnie: socjolog kultury, etnolog, antropolog kultury, krytyk. Rzadko etnograf. Z . B . No teraz dosyć staroświecko i krytycznie potraktowałeś tę etnografię, wiedząc przecież i sam w tym uczestnicząc, że etnografia nie wyczerpuje się w tym, ż.e tak jak i my. zajmuje się dziś także czymś zupełnie innym. Zjawisko, któremu poświęciłeś swoja uwagę przez tyle lat, może być też tego przykładem. Było na marginesie nurtu głównego, wysokiej kultury. I tu jest ta wątpliwość, która nie pozwala tak łatwo na przyjęcie tej tezy, Że ta forma już się skończyła. Margines będzie istniał zawsze i tu jest zawsze pole dla etnografa. A . J . Na pewno margines wolnej wyobraźni będzie istniał zawsze. Tylko nie wiem, czy będą istniały zjawiska tak fascynujące w swojej odrębności, jak te, które opisałem. Ja - kto? etnograf, jak tego chcesz? Krytyk sztuki? Być może rację mają ci, którzy widzą we mnie bardziej artystę niż naukowca. Mówię Ci, jestem przykładem dyletanta nieźle zorientowanego w różnych rzeczach. To wydaje mi się bardzo charakterystycz­ ne. A to, co mnie pociągało w pisaniu, to sprawa reżyserii, konstrukcji jednej i drugiej książki. Niezależnie od tego, że mi bardzo zależało, żeby być uczciwym w opisywaniu swoich zmian itd. itd. Ale wszędzie istnieje sprawa literackiej konstruk­ cji, wrażliwego ucha i oka. Bo to tak - gdy spojrzę na to co napisałem, widzę - ładna historyjka, ale gdy spojrzę na konstrukcję, rytm narracji, dramaturgię całości - wiem. żc muszę to wykreślić. Nawet smakowity, śliczny epizod. Ponie­ waż, najważniejsza jest dla mnie reżyseria nastroju, jednej i drugiej książki. Listopad 1995 opracowała Danuta Benedyktowicz iJlnJxyn-\n\VftkmVit Fragment k s i ą ż k i „ S z t u k a z w a n a naiwna." 2 1 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7f4cdeecf9cc5120d50cb0eef699834.pdf 4cb1fb9c514673127cbbf1759221099e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4674 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Kieleckie - budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4340 Title A name given to the resource Z badań nad budownictwem ludowym w województwie kieleckim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.67-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. U l i c a . W y s o k i n , p a w . Opoczno Roman Reinfuss Z BADAŃ NAD BUDOWNICTWEM P o ł o ż o n e w e w s c h o d n i e j części w i e l k i e g o sły dzisiejsze skrawka w w o j . kieleckie, z niewielkiego a Pilicą, l e ż a ł o obrębie g r a n i c M a ł o p o l s k i *. W i ę z y kreślała d a w n a obszar zakola W i ­ wyjątkiem n a północy m i ę d z y R a d o m i e r z ą całości w organizacja województwa krakowskiej . Mimo 2 kościelna, g d y ż wchodził więzów, do łączyły z południem, w o j . k i e l e c k i e p o d w z g l ę d e m n y m jedynie w swojej części p o ł u d n i o w e j te pod­ niemal pierwotnie jakie LUDOWYM cały diecezji te tereny etnograficz­ nawiązuje M a ł o p o l s k i , p o d c z a s g d y j e g o część północna b a r d z o do wy­ W WOJEWÓDZTWIE KIELECKIM r a d o m s k i m i dalej p o Wisłę. Pozostałe t e r e n y g l e b y słabe, często p i a s z c z y s t e , siejszy ki posiadają n a k t ó r y c h p o dzień d z i ­ z a c h o w a ł y się r o z l e g ł e o b s z a r y , s t a n o w i ą c e d a w n y c h puszcz, z których największą była R a d o m s k a . Jeszcze w w i e k u X I V , j a k w y k a z a ł y 1 i km 2 miały Opatowa. W okolice Wiślicy, Książnic, c e n t r u m województwa Koprzywnicy (obszar Gór nocnym zachodzie między średnim biegiem Kamiennej północy M a z o w s z a . łe i p r a k t y c z n i e b e z l u d n e częściowo w renów, dziejach częściowo kontaktów, o s a d n i c t w a interesujących zaś w która k o n f i g u r a c j i sieci inaczej a inaczej po południowej układała części G ó r się nas t e ­ wzajemnych po północnej, szczególności z Tereny, które już w e obszary wzdłuż południowych województwa łącznie zachodu lessowe, od ciągnące i się z pow. opatowskim po kieleckiego pe- średnio­ szerokimi i przyległymi s k r a w k a m i powiatów bez­ płatami granic Sandomierz, do niego iłżeckiego. W i ę k s z e o b s z a r y g l e b średnich w p o ł u d n i o w e j części w o ­ i Chęcinami, w północnej l a r n y m i płatami w zaś — a Chmielnikiem układają Potkańskiego w zasiedleniu lesistych tereny Według obszarów m o g l i brać udział p r z e d e wszyst­ się 5 n y zachód o d r z e c z k i D r z e w i c y z u r z y , część zachodnią resztę zaś t e r e n u — nieregu­ p o w i a t a c h opoczyńskim, p r z y s u s k i m , po Iłżankę o s i e d l i l i M a ­ od strony Pilicy — Sandomierzanie, Sieradzanie, którzy ze swych siedzib w południowej i w s c h o d n i e j części posunęli Świętokrzyskich się p o obu stronach Gór województwa na zachód, n i e m a l p o P r z y s u e h ę i K o ń s k i e . 8 od i j e w ó d z t w a ciągną się m i ę d z y S t a s z o w e m zaludnione s z y m zaś s t o p n i u z p o ł u d n i a . W z w i ą z k u z t y m p ó ł n o c ­ wczesnym Wielkiej gęściej Małopolski o d t a k i c h sarnych terenów M a z o w s z a . Karola rolę 4 wpływającym południowo-wschodnich Kazimierzy dzielącego rozleg­ l e ś n e , pełniące k i m o s a d n i c y nadciągający z z a c h o d u i północy, w m n i e j ­ w i e c z u były s t o s u n k o w o s i l n i e zasiedlone, stanowiły leśne izolacyjnego, obszary intere­ talk s i l n i e n a r o z w ó j o s a d n i c t w a układem stosunków dologioznych. pasa północnej K i e l e c c z y z n y Świętokrzyskich. Z a g a d n i e n i a o s a d n i c z e w i ą ż ą się z f i z j o g r a f i ą sującego n a s t e r e n u , a w szukać Świę­ t o k r z y s k i c h ) , n a północy ( t e r e n y w z d ł u ż P i l i c y ) i n a p ó ł ­ a ujściem P i l i c y d o W i s ł y ciągnęły się w ó w c z a s tego s t a n u należy bada­ 8 n i a Ł a d o g ó r s k i e g o , najgęstsze z a l u d n i e n i e 20—30 osób n a raźnie w s k a z u j e n a s i l n e o d d z i a ł y w a n i e sąsiadującego o d Przyczyny reszt­ Puszcza Zarówno osadnictwo spontaniczne okresu przedkolo- n i z a c y j n e g o , j a k i późniejsze, p r o w a d z o n e p l a n o w o w c z a ­ sie kolonizacji na prawie niemieckim, omijało zwarte t e r e n y leśne, k t ó r e p o s t a r e m u p e ł n i ł y funkcję s u b e k u meny, w y k o r z y s t y w a n e j głównie przez bartników i ców. Dopiero p o d koniec X V I I I w . r u c h osadniczy łow­ obej- 67 �muje tereny puszczańskie i 1 wzmaga się wybitnie w w i e k u X I X . W t y m czasie t e r e n y p u s z c z p o k r y w a j ą siatką nowych osadnictwem lonie w wiosek. pojawiły niemieckie dzisiejszych W związku z się n a t e r e n i e ,które ułożyły powiatach się XIX-wiecznym województwa ko­ się większymi grupami Opoczno, Kozienice, Zwoleń, R a d o m , Iłża i K i e l c e . P ó ź n e w s i e k o l o n i z a c j i X I X - w i e c z 8 nej wyróżniają kształtami się od starszych s w y m i r e g u l a r n y m i j a k o ulicówki Badania kształtów względnie rzędówki. osiedli na terenie w o j . kieleckie­ go, p o d o b n i e j a k w całym d a w n y m z a b o r z e r o s y j s k i m , są niesłychanie u t r u d n i o n e ze w z g l ę d u stralnych. Główną podstawą na brak m a p k a t a ­ tego r o d z a j u badań stano­ w i ą t u s z c z e g ó ł o w e m a p y t o p o g r a f i c z n e , n a k t ó r y c h oparł się w swym kształtów syntetycznym wsi w Polsce opracowaniu — Bogdan niego n a j b a r d z i e j rozpowszechnione dotyczącym Zaborski. Według na terenie w o j . kie­ l e c k i e g o są w s i e r z ę d o w e . W p o ł u d n i o w e j części P o w i ś l a , między Kazimierzą Wielką a Sandomierzem, występuje w i e l o d r o ż n i c a często s p o t y k a n a n a s t a r y c h t e r e n a c h o s a d ­ n i c z y c h z n a d górnej Wisły. Poniżej S a n d o m i e r z a ciągnie się w z d ł u ż W i s ł y w ą s k i pas w s i u l i c o w y c h , które mniej­ s z y m i l u b większymi p l a m a m i występują również w nocnej i części ówdzie województwa, owalnie obok i wsi typu zdarzających jącymi w p e w n e j stronach zagrodami u l i c y , w i ą ż e się z akcją komasacyjną, prowa­ czasie l i k w i d a c j i s t o s u n ­ k ó w pańszczyźnianych i uwłaszczania w ł o ś c i a n . W w związku następowało z wydzielaniem często wyznaczone przenoszenie gruntów całych owym chłopskich, na nowo m i e j s c a t a k , że s t a r y układ z a b u d o w y ulegał całkowitemu zniszczeniu. W i e l e wsi w s i rzędowych powstało t u j e d n a k i wcześniej, w okresie pańszczyźnianym czas włościan akcji ©czynszowania Zagadnienie 10 tutu Poza budownictwa ludowego krótkimi Sztuki PAN, Ludowej" pach w na terenie w o j . i 1 1 sprawozdaniami publikowanymi w artykułem Kalinkowie 1 2 Piotra opraco­ z obozów Insty­ „Polskiej Sztuce Dekowskiego literatura pod­ . k i e l e c k i e g o n i e d o c z e k a ł o się d o t y c h c z a s p e ł n e g o wania. sto­ o d s i e b i e odległości p o j e d n e j l u b o b u dzoną iprzez w i e l k ą własność w czasie, pół­ się t u przysiółkowegoZnaczna ilość w s i r z ę d o w y c h , t z n . z a b u d o w a n y c h dotycząca o chału­ tego przed­ m i o t u o g r a n i c z a się do mało z n a c z n y c h w z m i a n e k . P r z e d ­ stawiany tu w Kielecczyzny zarysie opiera problem ludowego się więc głównie budownictwa na materiałach t e r e n o w y c h z e b r a n y c h przez Zespół D o k u m e n t a c j i S z t u k i Ludowej Instytutu Sztuki P A N w l a t a c h 1968—1970 w l s , j a k również zebranych czasie badań p r o w a d z o n y c h M u z e u m Świętokrzyskie w Kielcach. Badania przez prowadzo­ n e w s k a l i ogólnopolskiej p r z e z Z a k ł a d P o l s k i e g o Atlasu E t n o g r a f i c z n e g o I H K M P A N zostały u w z g l ę d n i o n e w t y m zakresie, w jakim znalazły one w y r a z w dotychczaso­ w y c h publikacjach. Nie wykorzystano natomiast materia­ łów Urzędu K o n s e r w a t o r s k i e g o inwentaryzacji Architektury dzących w znajdujących Polskiej znacznej w się K i e l c a c h , j a k również w zbiorach Zakładu Politechniki Warszawskiej, mierze z okresu pocho­ międzywojennego. W ś w i e t l e p o s i a d a n y c h m a t e r i a ł ó w m o ż n a stwierdzić, że n a t e r e n i e całego w o j . k i e l e c k i e g o w y s t ę p u j ą wadze zagrody typu wielobudynkowego, w dla zwierząt ukształtowane są najczęściej leżności od rozmiarów podobnie i stodoła. Z a g r o d y w formie podkowy. W działki budowlanej takie za­ budynek m i e s z k a l n y u s y t u o w a n y j e s t dłuższą l u b szczytową ną do d r o g i ( i l . 1). P o p r z e c i w n e j prze­ których b u ­ d y n e k m i e s z k a l n y s t a n o w i całość w y o d r ę b n i o n ą , j a k pomieszczenie w s t r o n i e podwórza ścia­ stoi stodoła, a p r z y j e d n y m z b o k ó w — s t a j n i a i o b o r a , p o ­ łączone j e d n y m dachem ( i l . 2). Z d a r z a się j e d n a k , i t o g ł ó w n i e w części p o ł u d n i o w e j w o j e w ó d z t w a , że 68 11. 2. T y p o w y układ b u d y n k ó w g o s p o d a r s k i c h . Radzłce Duże, p o w . O p o c z n o . I L 3. P ó ł z i e m i a n k a w k o p a n a w less. J ó z e f ó w , p o w . O p a t ó w . I I . 4. O k n o p ó ł z i e m i a n k i . pomiesz- 2 �I I . 5. B u d o w n i c t w o czenia d l a z w i e r z ą t i stodoła n a k r y t e są w s p ó l n y m chem, względnie mieszkalnym, Zagrody że obora połączona a stodoła s t o i jest z w których zarówno część dla inwentarza i doła, dachem, głównie w się pod jednym południowo-zachodnich Szaniec, p o w . B u s k o . spotykano a tylko raz w zawaliska Józefowie, opuszczonych p o w . Opatów, spotyka powiatach sie m i ę d z y w o j e n n y m p r z e z 6 - m o r g o w e g o sto­ się (Włoszczo­ Materiałem na terenie budowlanym w o j . kieleckiego wylesionych, ale jest mających w pienną spodarstwach stajnie), a czasem i m i e s z k a l n e ustawione bokieru pują w mniej typu są w formie zamkniętym na terenie powiatach: zamożnych. okólnego, gdzie zwartego zadaszonym Gór terenów powiatów z jednym „pod-okołem", wystę­ oraz Wielkiej olkuskiego i liczne. Posiadali Poza miechowskiego, te nie najzamożniejsi w i I I wojnie waną czasie z kamienia jest I I wojny światowej biedota wiejska, b y ł o stać n a b u d o w ę chałupy, mieszkała w l u b półziemiankach. Występowały której nie ziemiankach one n a t e r e n a c h wa­ (obory, także z k a m i e n i a (powia­ światowej. Wsią t e n znalazł szersze zniszczonych niemal w Szaniec t y m na terenach obszarach miękką, gospodarcze odbudowy w lessowych za­ wsi całości po zbudo­ p o w . B u s k i m ( i l . 5). zdarzają o ścianach b u d o w a n y c h z g l i n y m i e s z a n e j się chałupy ze słomą ( i l . 6). S p o t y k a n o j e w p o w . p i ń c z o w s k i m (Dębiany, Złota, M ł o dzawy Małe, N i e p r o w i c e ) i b u s k i m (Mikułowice). c j a t a k i c h chałup w y s t ę p u j e towskim, sandomierskim gospodarze. Do I południu Zagrody je jedynie stosowanie Na podglebiu t y : Busko, C h m i e l n i k ) . Materiał pińczow- i Wiślicy, gdzie u jednak na jędrzejowskim, należących już do w o j . k r a k o w s k i e g o . były budynki czworoboku Świętokrzyskich włoszczowskim, s k i m , a także k o ł o K a z i m i e r z y sięgają wszystkie powszechnie drewno. „ o p o k ę " b u d u j e się b u d y n k i na okre­ gospodarza stosowanym w a , Jędrzejów, Pińczów), gdzie wyraźnie występują w go­ Zagrody ziemianek, natrafiono zamieszkałą p ó ł z i e m i a n k ę ( i l . 3, 4), w y b u d o w a n ą w osobno. jednobudynkowe, renach budynkiem m i e s z k a l n a , j a k też p o m i e s z c z e n i a mieszczą da­ kamienne. z gliny mieccy mieli 18 , k o z i e n i c k i m (Czarnolas). budować m . i n . ubożsi opa­ Domy koloniści nie­ . Starzy les­ Trady­ również w p o w i a t a c h : i n f o r m a t o r z y wspominają t e ż o chałupach ze sowych w powiatach: opatowskim, s a n d o m i e r s k i m i piń- ścianami p l e c i o n y m i z c h r u s t u i o b l e p i o n y m i gliną ( p o w . czowskim. jamowego, bądź Kazimierza w k o p a n e w z b o c z e z i e m i a n k i w n ę k o w e , posiadające jedy­ jałowca (Bronisławów, nie wykonaną z d r z e w a znaj­ strukcji ramowej dowały Budowano ścianę f r o n t o w ą , w k t ó r e j 1 5 w mianki wkopane Kamieniu w d w u poziomach. również obory W typu się d r z w i i o k n o . W e d ł u g skiego w ziemianki Plebańskim Tadeusza koło Dybczyń- Sandomierza zbocze l e s s o w e spotykało się Prócz i stodoły w izb mieszkalnych zie­ t e n s a m sposób w y k o n a n e czasie badań p r o w a d z o n y c h w roku „lassa" występują wództwa w nawet były t a m Wielka). W ma ze budynkach pow. ścian u ż y w a n o Radom). ścianami Stodoły wypełnionymi wzdłuż wschodniego dolinie konstrukcja Do plecenia czasem o kon­ plecioną pogranicza woje­ Wisły. drewnianych węgłowa. W zdecydowaną najstarszych przewagę i już dziś . b a r d z o r z a d k i c h o b i e k t a c h s p o t y k a się w ę g i e ł n a „ o b ł a p " 1951 n a t y c h t e ­ ( i l . 7). P o w s z e c h n i e w y s t ę p u j e w ę g i e ł n a ,,'*ybi o g o n " , który u 69 �70 �w starszych dziesiąt chałupach centymetrów Na lessowych m a również nierówne terenach w części w o j e w ó d z t w a wystające o kilka­ południowej i wschodniej obok k o n s t r u k c j i węgłowej na jest równolegle sumikowo-łątkowa P o w s z e c h n i e występującą w o s t a t k i ( i l . 8). stosowa­ k o n s t r u k c j a ścian Kieleckiem gdzie w konstrukcja konstrukcją dachów krokwiowa. t r a d y c j i zachowała się Jedyną pamięć o jest wsią, budowie sochę i ślemię, była D o b r o w o d a , p o w . B u s k o . S i a d y strukcji sochowo-ślemieniowej znajdujemy też w na kon­ powia­ ( i l . 10). K o ł o O s t r o w c a i S a n d o m i e r z a , j a k r ó w n i e ż w p o ­ tach: jędrzejowskim i włoszczowskim, podczas gdy w p o ­ w i a t a c h : Pińczów, K a z i m i e r z a bliskim się wsie, w strukcja są w których prawie Wielka i Busko, wyłącznie sumikowo-łątkowa. znajdują występuje Słupy s u m i k ó w ramę p r z y c i e s i ; n a t o m i a s t według zachowanej dębowe) wkopywane były bezpośrednio j a k t o dziś jeszcze w i d z i e ć pow. wschodu wowych można w krasnystawskim na w o j . lubelskiego. Chronologia trudna (zwykle ziemię t a k , starych terenie systemów k o n s t r u k c j i w chałupach sąsiadującego obydwu jest ległych od podsta­ do u s t a l e n i a , W wiowo-płatwiowe, w pionie Krakowskiego również k o n s t r u k c j a belek młodsza, Gdy porównamy sumikowo-łątkowego w związek tej k o n s t r u k c j i lessowymi Z występuje wyjątkiem warstwę starszą. w woj. kieleckim z pozbawionymi sposób budynków budownictwa z mapą lasów najstarszych na obszarze to m a miejsce w oprawie II. 8. W ę g i e ł o k i e n ( i l . 9), p o d o b n i e j a k n a rozległych o b s z a r a c h lasia, Lubelszczyzny, „na Kujaw rybi ogon" znaj­ Mazowsza, i gdzie indziej. . dachy krok- umieszczona jest natomiast, i połowy j e d n a k , że w domach płatew krokwdowo-belkowa, której Oglądany z końcami w szerszym jako forma przypada zasięgu 20 naj­ n a czasy rozrzut do i n t e r p r e t a ­ wskazuje n a t o , że ze z j a w i s k i e m , k t ó r e n a m a p najstarszych dachów w tereny to jest m . i n . i najnowszych Polsce, o p r a c o w a n y c h przez kon­ Jadwigę . Najstarszym na krokwi i współczesne. J e j r ó w n o m i e r n y t u do c z y n i e n i a Klimaszewską Pod­ jednym p r z e z zrąb końcach ( i l . 11/4), w y s t ę p u j e rozpowszechnienie p r z y porównaniu strukcji na starych, nie istnie­ u s y t u o w a n a była w na t e r e n i e w o j e w ó d z t w a n i e daje p o d s t a w cji. sze­ zrębem. pułapowych mamy to X I X w . , pła­ szerokość, s p o c z y w a j ą c p o l s k i e nasunęło się z z a c h o d u . W i d o c z n e wyraźny. w y s t ę p o w a n i a k o n s t r u k c j i w ę g ł o w e j s u m i k i łątka dują z a s t o s o w a n i e gleb, terenami 19 b e l k a c h p o w a ł y ( i l . 11/3). W w i e l u m i e j ­ międzywojenne zasięg w y s t ę p o w a n i a płatew ( i l . 11/1). P o w s z e c h n i e Konstrukcja cji t y c h t e r e n a c h stanowią których w s p i e r a j ą c y m i się n a w y p u s z c z o n y c h sumikowo-ląitkowa i t o j a k o ustępująca w o b e c k o n s t r u k ­ w ę g ł o w e j , można przypuszczać, że s u m i k i łątka n a w scowościach pamiętają ze terenach zrębu wypuszczonych pionie występuje krakowskiego t e w wysunięta jest p r z e d l i c o zrębu o p o ł o w ę s w e j Jeśli j e d n a k u w z g l ę d n i m y , że n a p r z y ­ lessowych woj. b u d y n k a c h występują rokości ( i l . 11/2), l u b o całą już o d południa terenie również w b u d y n k a c h z p i e r w s z e j jących wśród S t a r y c h o b i e k t ó w olkuskim na najstarszych terenie zwłaszcza że z b i e r a n e n a t e n t e m a t i n f o r m a c j e w bywają sprzeczne. tra­ pow. k o n s t r u k c j a t a zachowała się jeszcze d o dziś wpuszczone d y c j i w d a w n i e j s z y c h b u d y n k a c h słupy s u m i k ó w w kon­ Kielecczyźnie i pierwotnie był z w y s t a j ą c y m i o s t a t k a m i . R u d n i k i , p o w . Staszów. w słupy. Jastrzębia, p o w . R a d o m dach j e d y n y m kształtem czterospadowy, I I . 9. K o n s t r u k c j a który okna dachu i dziś ujętego 71 �1 2 3 4 И. 10. Chałupa о s u m i k o w o - ł ą t k o w e j k o n s t r u k c j i ścian. N o w y K o r c z y n , p o w . B u s k o . I I . 11, S c h e m a t y k o n s t r u k c j i d a c h u : 1 — p ł a t e w w p i o n i e zrębu, 2 — p ł a t e w w p o ł o w i e wysunięta p r z e d zrąb,, 3 — p ł a t e w c a ł k o w i c i e w y s u ­ nięta p r z e d z r ą b , 4 — k o n s t r u k c j a k r o k w i o w o - b e l k o w a kryje stare budynki n a obszarze całego województwa. F o r m ą nowszą, która weszła w m o d ę w o s t a t n i c h l a t a c h ubiegłego w wieku, chałupach są dachy bogatszych naczółkowe ( i l . 1). Często występujące pionowe s z c z y t o w e t y c h dachów b y ł y o b i j a n e d e s k a m i w układach ściany różnych kształtuje się dachu w stosunku najczęściej jak do 1:1 r z a d k o 1 : 1,5, a z u p e ł n i e w y j ą t k o w o wysokości lub 1 :1,3, zrębu bardzo w obecnie obserwowanego żenia się Włoszczowa) porównane z mapą opadów nie wykazuje (1 : 1 l u b 1 : 1 , 3 o d kilkudziesięciu l a t również K r a k o w s k i e m ) procesu obni­ J a k o m a t e r i a ł d o k r y c i a chałup w i e j s k i c h s t o s o w a n a Pokrycie pow. dachu dachów. Opoczno; Kosów, proporcje na i n n y c h terenach (np. w j a k 1 : 2. R o z m i e s z ­ Starachowice; ludowym, w s t o s u n k u d o w i d z i a l n e j części z r ę b u ) b y ł y b y w i ę c r e ­ była p i e r w o t n i e pow. budownictwie z chałupami s t a w i a n y m i około p o ł o w y W i e k u X I X . R o z ­ c z e n i e w y s o k i c h dachów ( A l e k s a n d r ó w i P o ś w i ę t n e , p o w . Pawłowice, dawniejszym że w e w s z y s t k i c h p r z y p a d k a c h wiążą się o n e powszechnione zultatem dekoracyjnych. Wysokość wiązujących zwłaszcza łach n a całym terenie gontem, wspominane źródłowych województwa sporadycznie z wieku XVIII, w występuje słoma. materia­ w rejonie współzależności. Ś r e d n i e s u m y o p a d ó w w p o w . o p o c z y ń ­ Gór Ś w i ę t o k r z y s k i c h i n a t e r e n a c h p r z y l e g ł y c h . J a k w y ­ skim nika wynoszą 550—600 m m , we 650 m m , n a t o m i a s t o b s z a r największe opady — włoszczowskim 650—800 m m , w c a l e nie wyróżnia się o d i n n y c h t e r e n ó w wysokością i stromością W k o n k r e t n y c h przytoczonych dachu n i e jest również Wysokie d a c h y znalazły 600— G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h , g d z i e są zależna dachów. przeprowadzonych przez P i e r w o t n i e mieszkańcy w s i p o ł o ż o n y c h w l a s a c h ś w i ę t o ­ k r z y s k i c h t r u d n i l i się dość p o w s z e c h n i e o d szerokości budynku. tów, d o s t a r c z a n y c h zarówno n a chału­ wysokości nale­ do K i e l c skutkiem rozpowszechnienia i miast produkcją okolicznych. gon­ Gdy się w m i a s t a c h i n n y c h m a ­ t e r i a ł ó w d o p o k r y w a n i a dachów, a w i ę c dachówki, papy da­ czy b l a c h y , spadło z a p o t r z e b o w a n i e n a g o n t y , zaczęły o n e c h ó w stanowią r a c z e j r e l i k t o w e p r z y k ł a d y p r o p o r c j i o b o ­ p r z y j m o w a ć się p o w s i a c h , w y p i e r a j ą c p o s z y c i e słomiane. 72 przykłady wyjątkowej Andrzeja n o w s z y m , datującym się o d 2. p o ł o w y ubiegłego s t u l e c i a . wysokość się b o w i e m mgr się g o n t u j e s t z j a w i s k i e m r a c z e j t u przykładach p a c h j e d n o - j a k i p ó ł t o r a t r a k t o w y c h . Przypuszczać ży, że z a n o t o w a n e z badań Szurę, r o z p o w s z e c h n i e n i e �П. 12. P l a n y częściej s p o t y k a n y c h t y p ó w chałup w w o j . k i e l e c k i m : 1 — Gnieździska, p o w . K i e l c e , 2 — R e m b i e s z y c e , p o w . J ę d r z e j ó w , 3 — D ę b o w a W o l a , p o w . Opatów, 4 — S t a n o w i s k a , p o w . W ł o s z c z o w a , 5 — R o k i t n o , p o w . W ł o s z c z o w a , 6 — P i o t r k o w i c e , p o w . J ę d r z e j ó w , 7 — Bejsce, p o w . K a z i m i e r z a W i e l k a , 8 — P o ś w i ę t n e , p o w . O p o c z n o , 9 — B l i ­ żyn, p o w . K i e l c e . begcnda: S — sień, J — izba, K. — k o m o r a , S T — stajnia _4- + + — H - 7 > < J I / K -f+ — H J j ST - f +6 •+-1- к / : i J I /t - M i \ \ i \ \ / / i У. ^ I I \ \ \ \ 1 / ' / I I . 13. Zasięg występowania chałupy z izbą umieszczoną centralnie. I — granica pańsiwa, I I — granica w o j . k i e ­ l e c k i e g o , I I I — zasięg w y s t ę ­ p o w a n i a chałupy wąskofront o w e j ( i l . 12/1), I V — zasięg w y s t ę p o w a n i a chałupy s z e r o kofrontowej ( i l . 12/2) 73 �П. 14. Chałupa w a s f c o f r m r t o w a z p o d c i e n i e m w s p a r t y m n a w y p u s t a c h . B r z u s t o w i e c , p o w . O p o c z n o . I I . 15. C h a ł u ­ p a s z e r o k o f r o n t o w a z c e n t r a l n i e umieszczaną izbą. D ą ­ b r o w i c a , p o w . J ę d r z e j ó w . I I . 16. Chałupa z c e n t r a l n i e umieszczoną izbą i d w o m a w e j ś c i a m i do s i e n i . Niedziałki, p a w . Staszów. cie z a g i n ą ł , g d z i e i n d z i e j w y s t ę p u j e 31 Kielecczyzna rezerwat, stanowi w gdzie chałup już b a r d z o rzadko. pewnego rodzaju t y m zakresie wąskofrentowych zachowało się najwięcej. Na całym w s k a z n y m o b s z a r z e chałupa wąskofronto- w a w y s t ę p u j e bez p o d c i e n i a , bądź p o s i a d a p o d c i e n i e pustowe, t j . wsparte na wypuszczonych zrębu l u b n a słupach. W wy- górnych b e l k a c h woj. kieleckim, jak również n a t e r e n a c h sąsiednich, p o d c i e n i a słupowe zanikły w c z e ś ­ niej. W woj. kieleckim chałupę z p o d c i e n i e m rzów, p o w . Przysucha, w roku natrafiłem słupowym zbudowaną ( i l . 14) trafiają się jeszcze i Piskorzeniec, Natomiast typy rozplanowania 1) chałupa morą z sienią usytuowanymi w 2) chałupa występują trzy pod­ wnętrz: szczytową, jedną dzbą amfiladzie ( i l . 12/1—3); z sienią oraz ko­ umieszczoną centralnie (il. komorą jednej 12/4—6); 3) chałupa szczytowej układzie i z sienią jednym i lub równoległym Każdy z tych p o d s t a w o w y c h jący j e s t t y p p i e r w s z y , izba i komora l i n i i . Jest to f o r m a nictwie ludowym Kitowicz w w w typów posiada swe o d ­ D l a nas n a j b a r d z i e j i n t e r e s u ­ w którym — trzy pomieszczenia usytuowane są wzdłuż n i e w ą t p l i w i e posiadająca odległą XVIII ścianie pomieszczeniami ( i l . 12/7—9). miany i f o r m y rozwojowe. sień, przy dwoma tradycję, skoro w. przeciwstawia —• jednej w budow­ już Jędrzej chałupy chłopskie, których „sień j e s t z czoła, za nią i z b a , a w t y l e k o ­ mora", środku dworkom 2 1 szlacheckim z sienią Chałupy tego rodzaju występują na terenie całego w o j . k i e l e c k i e g o szeroko- wąskofrontowej. i rozrzucie nym po­ na zagęszczeniem terenie w (lub występowały) w dwóch Odmiana ( i l . 12/1) j e s t f o r m ą zanikającą. kim umieszczoną . odmianach, wąskofrontowa Występuje o n a w całego województwa powiatach: koneckim, szero­ z pew­ kieleckim i k o z i e n i c k i m . J e s t t o f r a g m e n t w i ę k s z e g o t e r e n u ( i l . 13), który ciągnie Wschodnie 22 się o d w y b r z e ż a , Kaszuby, (Poznańskie- , 1 Kujawy 2 5 ), luńskie , P i o t r k o w s k i e , 27 2 S obejmując ujścia Łowickie przez 23 nadbrzeżny pas n a północy p o ujście S a n u znalazł okolicy chałupę o Kolbuszowej, a Tanwią . 3 0 74 N a niektórych Wie­ 2 6 woj. też w Pomorze Wielkopolskę (Nieborów ), aż p o t e r e n lubelskiego kieleckiego, Powiśla 2 9 . od Kazimierz t y m układzie (jako wspomina również, występuje ona (rzadko) na bubelszczyźnie rach , Wieprza Moszyński jątek) Bałtyku Tucholszczyznę między wy­ że Sanem terenach, j a k np. na M a z u ­ czy K u j a w a c h , o p i s y w a n y t u t y p chałup całkowi- wy- czasie 1969 p r z e z M u z e u m z przejściami pomieszczenia i z drugim p r z e z k o m o r ę n a dwór, u m i e s z c z o n y m znacznie Świę­ p o w . Końskie. t u chałupa w ą s k o f r o n t o w a n i e dłuższej, j e s t — j a k p o w i e d z i a n o stawowe dziś. W w roku wyjściem z sienią, n a t e r e n i e w o j . k i e l e c k i e g o do 1836, k t ó r a podcienia j e rap. w e w s i a c h M i e d z i a n k a , p o w . łączącymi w e w n ą t r z w s z y s t k i e któ­ roku tokrzyskie, znaleziono Opisywana f o r m y b u d o w n i c t w a biedniackiego, w zaledwie badań, p r o w a d z o n y c h Kielce, Pomijając w 1949 uległa r o z b i ó r c e . N a t o m i a s t pustowe r y m b u d y n e k m i e s z k a l n y z a w i e r a izbę bez s i a n i l u b izbę n a jedną ( i l . 17) w e w s i S m o g o - bardziej wyżej — w rozpowszechniona w ścia­ zaniku. jest od- �I I . 17. Chałupa w ą s k o f r o n t o w a z p o d c i e n i e m s ł u p o w y m Smogorzów, p o w . Przysucha. miana szerokofrontowa wnętrz, t y l k o z ( i l . 15) o wejściem do tym samym sieni w ( i l . 12/2). P r ó c z całej K i e l e c c z y z n y układzie ścianie dłuższej występuje o n a na t e ­ Drugim typem rozplanowania j e s t chałupa z umieszczoną w z r . 1836. domu mieszkalnego środku sienią, która izby, a czasem przybywa r e n a c h sąsiadujących z nią o d z a c h o d u , a w i ę c w Piotr- izbę kowskiem, Mały, mieszczeń p r z e z podział i z b y czy t o p o p r z e c z n y pow. Sieradzkiem, Łowickiem Ł o w i c z ) , j a k również od wschodu 3 2 belskie). W w swej czystej głównie kierunku południowym formie, jak i w braku (Zabostów przejścia (Powiśle L u ­ schodzi odmianach między izbą Już Puget wskazywał z chałupy tej na komorą, że się w uważał postaci Moszyński nie wykluczał na wówczas izby jęte w potwierdzenia dowodów okresie okazało się, ostatniego że jeszcze dostarczyły n i e było. skim , sądeckim , a wąskofrontowe nawet na polskim 35 jewództw i 3 S istnieją ponadto równo od s t r o n y one b o w i e m szczytu, jak i wejście ściany przej­ do sieni za­ dłuższej ( i l . 16, Występują form wiąże Olkusz; Targowisko, Współistnienie skofrontowych, pow. Bochnia; na t y m s a m y m szerokofrontowych netyczny tych trzech odmian, przy czym leży jako Wieś, o b s z a r z e chałup z sienią posiadającą uważać z a postać wyjściową. wą- szczytową związek ge­ chałupę w ą s k o - n a j rozlegle jszy w zasięg, na­ podobny jednej równoległym, położone p o o b u Układy środku mają jedno- i pół- t u odległą trady­ województwa nie twerząc żadnych w zupeł­ możliwych się jedynie ze stratygrafią leckiem n a ogół r o z w o j u b u d o w n i c t w a , k i e d y przez ilości rzadsze pomieszczeń Trzecim dwutraktowe dążono wreszcie ( i l . 12/7) są w i reprezentują raczej do w i ę k s z e j typem do tych majątkową sze f a z y w Kie­ później­ powiększenie wygody. występującym na terenie w o j . k i e l e c k i e g o j e s t chałupa z sienią szczytową, w prze­ dłużeniu k t ó r e j tylko stronie izba równoległym znajduje w dwie ( i l . 12/9). Chałupy budownictwie i się k o m o r a , a p o j e d n e j ( i l . 12/8), w z g l ę d n i e obszarze w o j . kieleckiego, Warmii 3 9 mają izby w te, rozsiane analogie ludowym , Kurpiach przede północnej 4 0 układzie na całym wszyst­ Polski, , Podlasiu , 4 1 w na pół­ n o c n e j i ś r o d k o w e j L u b e l s z c z y ź n i e , a także n a w s c h o d ­ 42 nim i f o r m przejściowych p o t w i e r d z a ostatecznie frontową, Stara i inne). układzie w s i . Układy Mazurach pow. L i m a n o w a ; w obrębie kim pow. dwie kalenicy u c h w y c e n i a zasięgów czy zagęszczeń. Z r ó ż n i c o w a n i e Kosin, Załęże, do półtoratrakt, g d z i e p o one n a t e r e n i e przemieszaniu, Odrowąż, p o w . Końskie; S w i ę p o w . Kraśnik; równoległy na terenie w o j . kieleckiego. ciechów, Bełżyce; jednej podzielone. Miedzianka, pow. Kielce; pow. po reprezento­ Na wsiach w o ­ chałupy z sienią szczytową, reprezentujące f o r m ę ściową ( i l . 12/3), mają też , limanow­ Spiszu . j a k i w niektórych lubelskiego, kiedy występują terenie w o j . kieleckiego, krakowskiego pod­ dwudziesłopięciolecia, chałupy 37 Przeko­ badania w woj. krakowskim, w powiatach: olkuskim 38 W też i komora wane sa­ monumentalne dopiero izba i i komora, względnie W s z y s t k i e z w y m i e n i o n y c h t u m o ż l i w o ś c i są cję. takiego jest zachowany po­ ( i l . 12/5), sposób nym dzieło, czy rozwoju względnie d w u t r a k t , g d y pomieszczenia cza­ nywających — s t r o n a c h s i e n i zostaną cha­ swe amfiladzie zostaje t o r a t r a k t o w e z sienią w 3 4 przygotowywał w jej się i z b a ona po­ odmianach wąsko- i szerokofrontowej . Moszyński jednotrakt ( i l . 12/6), a w t e d y p o w s t a j e łupy w gdy dalszym s t r o n i e s i e n i znajdą m y c h t e r e n a c h (a w szczególności w r e j o n i e K a r p a t ) sie, W tych j e d n a k , że w y m a g a współwyistępowania a od stajni. stronie prawdopodobieństwo, 3 3 ewentualności, lub ( i l . 13/IV). z sienią szczytową w y w o d z i wąskofrontowej . twierdzenia (dotyczących a z a m i a n y k o m o r y n a stajnię), aż p o T a t r y chałupa s z e r o k o f r o n t o w a zarówno roz­ d z i e l a izbę o d k o m o r y ( i l . 12/4) l u b d w i e Mazowszu, Kielecczyzny co m o g ł o b y poprzez wskazywać na Mazowsze z terenami powiązania północnymi. D o m y o t y m r o z p l a n o w a n i u są w w o j . k i e l e c k i m n a ogół nowsze, pochodzą o n e g ł ó w n i e z bieżącego s t u l e c i a , p o ­ dobnie j a k t o m a miejsce czy w południowej na terenie Krakowskiego. Niemniej Lubelszczyźnie j e d n a k i na t e ­ r e n a c h P o l s k i p o ł u d n i o w e j zdarzają się s t a r s z e przykłady 75 �I I . 18. O z d o b n y n a d o k i e n n i k . Jastrzębia, p o w . R a d o m . I I . 19. Z d o b i o n y g a n e k . N i i e z n a m i e r o w i c e , p o w . P r z y s u c h a . I I . 20. D r e w n o z r z e ź b i o n e j chałupy p o d p i e c e m wapiennika. L i p i e , p o w . Włoszczowa. chałup o t y m r o z p l a n o w a n i u , sięgające p o l o w y s t u l e c i a ( n p . chałupa z roku ubiegłego 1861 z n a l e z i o n a przez g u m i ł ę D z i k i w J u r g o w i e n a S p i s z u ) , co m o g ł o b y Bo­ świad­ czyć o n i e z a l e ż n y m o d t e r e n u północnego p o w s t a n i u t e g o typu chałup w więc czasu środkowej i południowej i dróg, j a k i m i dostał się na i jeszcze wymaga tereny Najstarsze Kielecczyzny, jest nadal prze­ otwarta badań. nowią piece z ogniowe, paleniskiem czeluścią p i e c a prowadzającą z piecem dym jakie zachowały nalepie, do komina. Tradycji urządzeń Zachowały się sta­ ku znajdowało pamięci nie infor­ ognisko, płonące n a środ­ izby. Zdobnictwo budownictwie ludowym Kielecczyzny jest z j a w i s k i e m stosunkowo młodym, które rozpowszech­ niło się w ozdobnie cyjnie w ciągu bieżącego stulecia. Wyraża się taflami d r z w i oraz zdobinami na­ c z ó ł k o w y c h i d w u s p a d o w y c h dachów. N a l e ż y też nieć o z d o b n e s z a l o w a n i e nice, ono p r o f i l o w a n y m i n a d o k i e n n i k a m i (11. 18), d e k o r a ­ rozwiązanymi śparogi, grzebienie sizczytów, p r o f i l o w a n e sterczyny dachowe, wycinane na kalenicach gontowych g a n k i ( i l . 19). D e k o r a c j a dachów ozdobnie w Święto­ Stare typy i szerokofrontowe chałup, pochodzą a r c h i t e k t o n i c z n a wiąże się g ł ó w n i e z o s t a t n i o o m a w i a n y m t y p e m chałup. wspom­ wiatrow- k r z y s k i m . Z t y c h s a m y c h m n i e j w i ę c e j czasów zdobione rozplanowania szczególnie wąskofrontowe z sienią szczytową, są i c h p o z b a w i o n e zupełnie. Przedstawiony twa wiejskiego w formie wskazuje, skrótowej zarys że K i e l e c c z y z n a lormy architektoniczne na część p o ł u d n i o w ą , graficznym dłużenie w nawiązującą etno­ prze­ odbijający się ubiorów, n i e z n a j d u j e można by wskazać, krzyżują niej i południowej 76 prze­ województwa p o d względem budownictwa. Jedynie niejszymi zupełnym n a w s t ę p i e podział kresie dowym w terenem chronologicznie do Małopolski, i północną, stanowiącą Mazowsza, dziedzinie występują budownic­ jest w y b i t n i e p r z e j ś c i o w y m , n a k t ó r y m różne mieszaniu. Wspomniany że w w tak wyraźnie np. odpowiednika w za­ sposób tutejszym się s t a r s z e elementy bardzo ogólny budownictwie l u ­ wspólne zachod­ P o l s c e (chałupa w ą s k o f r o n t o w a ) z p ó ź ­ elementami, które wiążą pół­ szczycie i jedną l u b d w i e m a izbami w układzie Chałupa o p l a n i e s y m e t r y c z n y m z sienią w środku j e s t t u formą starą. Z e w z g l ę d u n a s w ó j zasięg, o b e j m u ­ j ą c y całą P o l s k ę , n i e d a j e o n a p o d s t a w do i n t e r p r e t a c j i stawia te t e r e n y z Polską się problem szerokofrontowej chałupy szczytową ( i l . 12/2). Jest t o n i e w ą t p l i w i e f o r m a izby wentylacyjnych się n a t o m i a s t w się o t w a r t e p ł a t e w ) , a także równoległym). kapę o d ­ kurnej m a t o r ó w o d o s o b n i o n e w y p a d k i , k i e d y w chałupie z a m i a s t pieca samym umieszczonym c h l e b o w e g o , posiadające pozbawionym zanotowano. na (wysunięta w obrębie w o j . k i e l e c k i e g o . Interesująco n a t o m i a s t p r z e d ­ w pamięci informatorów n a t e r e n i e w o j . k i e l e c k i e g o , przed i wschodnią nocną (chałupa a s y m e t r y c z n a z sienią i k o m o r ą p r z y t y m Sprawa ten typ rozplanowania dalszych urządzenia Polsce. środkową 19 z sienią pochodna �chałupy w ą s k o f r e n t o w e j ( i l . 12/1). O g r a n i c z o n y j e j zasięg obejmujący w o j . k i e l e c k i e , k r a k o w s k i e o r a z t e r e n y ległe do w o j . k i e l e c k i e g o graniczny skrawek że p r o c e s przemiany kofrontowa mógł Wyrazem od zachodu, lubelskiego, j a k również pozwalały po­ przypuszczać, chałupy w ą s k o f r o n t o w e j odbywać przy­ n a szero­ się n a t y m w ł a ś n i e terenie. n o w y c h w p ł y w ó w , przenikających n a t e r e n Polski od zachodu, dachu (dach są z m i a n y dwuspadowy, w formie i konstrukcji konstrukcja krokwiowo-bel- dynków ków Na zagrożenia. tradycyjnego wego na terenie w o j . kieleckiego. wadzonych W remontu dopuszczają pryzmy nie łaciński, z roku chałupa 1836 w chałupa na siestrzanie ze s z c z y t o w y m Smogorzowie. datę Bielinach dzięki w z t e m u , że Smogorzowie, strzeni w kilku końca XVIII urządzono stanowiący województw, w. w niej został pro­ napo­ rając ców pierw­ chwili obecnej prezentujących słupowym takich można wszystkich typach i małe m u z e u m . D o m zabytek jak wiemy ilość doskonałych tutejszego przekrojach konserwowiane, po w s i a c h wykupują domy Ruch ludzi starych przeprowadzenia postępującej bo i t a k w ruiny, te najbliższej opuszczone na prze­ rozebrany znaj­ obiektów, r e ­ terenu społecznych. we Istnieją W budowlany na w s i niesłychanie kieleckiej intensywny. jeszcze zanotowania mieszkań­ w obecnej jest w Wioski, rezerwatem starego chwili które przed budownictwa, o b l i c z e , że w czasie ciągu o s t a t n y c h t r z e c h l a t z d a ­ ani jednej chałupy ( i l . 22). s y t u a c j i j e d y n ą drogą, j a k a p r o w a d z i zachowania najcenniejszych nianego, przez drewniane. rzało się, że w e w s i n i e z n a l e z i o n o godnej chałupa zabezpieczona na terenie w o j . kieleckiego budownictwo są dziś do t e g o s t o p n i a z m i e n i ł y s w o j e bytków, nie w i a d o m o . W stanu badań p r o w a d z o n y c h napis r o k u 1949. J a k i j e s t l o s i n n y c h w y m i e n i o n y c h t u z a ­ d u j e się jeszcze p e w n a do 1774 i jedynie została unikalny je modrzewiowa podcieniem Przykładów b y mnożyć więcej. Z w y m i e n i o n y c h — w do właściciele p r y w a t n y c h w a p i e n n i k ó w ( i l . 20), którzy s z p e ­ czasie badań 20 l a t y b y ł y szerokofrontowa one wodne. najwyższego cegieł i p u s t a k ó w n a n o w ą b u d o w ę . B u d y n k i łupy w ą s k o f r o n t ó w e z B i e l i n , noszące d a t y 1789 i począ­ posiadająca należą młyny stanie przyszłości ulegną r o z b i ó r c e ( i l . 21). K u p i ą j e n a p a l i w o n a p r z e s t r z e n i l a t przeszło d w u d z i e s t u w., albo czy w a l b o — p o d ścianami z a b y t k o w y c h d o m ó w piętrzą się już obecnej XIX jednak u b o g i c h , którzy n i e mając możliwości s z y c h dziesięcioleci w i e k u X I X . P r z y k ł a d e m t e g o są c h a ­ z Sukowa, wiatraki są Słupia), b u ­ a także b u d y n ­ na te­ t y k a n o o b i e k t y d a t o w a n e , sięgające w i e k u X V I I I i tek jak obiekty Bowiem (Stara budownictwa ludo­ zakończenie n a l e ż y p o w i e d z i e ć p a r ę s ł ó w stanu zachowania te okołów i gospodarczych, przemysłowych, Wszystkie i przykłady mieszkalnych również kowa). mat nieźle z a c h o w a n e jest b u d o w a skansenowskiego. do obiektów b u d o w n i c t w a d r e w ­ na terenie województwa muzeum M y ś l n i e j e s t n o w a , m ó w i ł o się o t y m już p r z e d k i l k u n a s t u l a t y , jednakże realizacja projektu n i e posunęła się a n i o k r o k . M u s i m y pamiętać, że n a m . Jeśli b u d o w a w czasie, za p a r ę l a t m o ż e m y stanąć w o b e c najbliższym faktu, że na terenie cenniejszych z dymem województwa obiektów, które muzeum czas działa p r z e c i w n i e nastąpi n i e będzie ulotnią się w już naj­ powietrze wapienników. 20 77 �11. 2 1 . S t a r e domy n i e k o n s e r w o w a n e zamieniają siejsze b u d o w n i c t w o w i e j s k i e . się w ruinę. K o b y k i i k i , p o w . K a i z i m i e r B a Sędaieszowice, p o w . K a z i m i e r z a Wielka Wielka. I I . 22. D z i ­ PRZYPISY Z. Natanson-Leski, Rozwój W a r s z a w a 1964, m a p a : P o l s k a w Królestwa. 1 terytorialny Polski, dobie przywrócenia S. A r n o l d , Terytoria plemienne w ustroju admini­ stracyjnym Polski piastowskiej, „Prace K o m i s j i dla A t l a ­ s u H i s t o r i i P o l s k i " , zesz. I I , K r a k ó w 1927, s. 74. i n a s t . T . S z c z e p a n i k , Województwo kieleckie, zarys geograficzno-ekonomiczny, W a r s z a w a 1967, s. 42 i n a s t . T . Ł a d o g ó r s k i , Studia nad zaludnieniem Polski w XIV wieku, W r o c ł a w 1958, m a p a : Gęstość z a l u d n i e n i a d i e c e z j i k r a k o w s k i e j Ok. r . 1340. K . Potkański, Puszcza Radomska ( w : ) Pisma po­ śmiertne, t . 1, K r a k ó w 1922, s. 109. ' I b i d e m , s. 112. I b i d e m , s. 164. V. Kauder, Das Deutschtum in Polen, Leipzig 1940, m a p a : A . B r e y e r , K a r t ę d e r d e u t s c h e n Siedlungen im Mittelpolen. B . Z a b o r s k i , O kształtach wsi w Polsce, Kraków 1926, m a p a . I b i d e m , s. 68. R. R e i n f u s s , Badania terenowe w rejonie kie­ lecko-sandomierskim, „ P o l . S z t . L u d . " , R. V I , 1952, s. 35 i n a s t . T e n ż e , Z badań nad sztuką ludową w Radom­ skiem, „ P o l . Szt. L u d . " , R. I X , 1955, s. 23 i n a s t . J . P. D e k o w s k i , Najstarsze budownictwo w Kalinkowie, „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , L ó d ź 1962, s. 43 i nast. Jednomiesięczne o b o z y n a u k o w o - b a d a w c z e Z e s p o ­ łu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o w e j I n s t y t u t u S z t u k i P A N : p o w . opoczyńska — 1949, r e j o n k i e l e c k o - s a n d o m i e r s k i — 1951, r e g i o n r a d o m s k i — 1953 o r a z k i l k a tygodniowych o b j a z d ó w p e n e t r a c y j n y c h w l a t a c h 1954—1965. M . Trawińska, Zagroda chłopska w Polsce na przełomie XIX i XX w., W r o c ł a w 1968, s. 73 i r y c . 1 1 . K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t . 1, K r a ­ k ó w 1929, s. 4 6 1 . T . B a n a c h , Półziemianki w Sandomierzu, „Orli L o t " , R. V I , 1925, s. 43; T . Dybczyński, Kraina puszczy jodłowej, L w ó w b . d., s. 82. R. R e i n f u s s , Badania terenowe... s. 38. T e n ż e , Z badań nad sztuką ludową..., s. 29. J . C z a j k o w s k i , Z badań nad budownictwem wiej­ skim w powiecie olkuskim, „Rocznik M u z e u m Etnogra­ f i c z n e g o w K r a k o w i e " , R. I I , 1967, s. 89. J . Klimaszewska, Dach chaty w Polsce, „Lud S ł o w i a ń s k i " , R. V I , z. 1, K r a k ó w 1938, s. 128 B . 2 3 4 5 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 ^'ot. autor. J . K i t o w i c z , O p i s obyczajów za panowania Au­ III, W r o c ł a w 1951, s. 522. L . Puget, Studia nad polskim budownictwem drewnianym, K r a k ó w 1904, s. 25. K . M o k ł o w s k i , Sztuka ludowa w Polsce, Lwów 1903, s. 267. T . W r ó b l e w s k i , Dom i zagroda ( w : ) Kultura lu­ dowa Wielkopolski, t . 1, P o z n a ń 1960, s. 19 i n a s t . O . K o l b e r g , Kujawy, t . 1, W a r s z a w a 1967, s. 79. K . M o k ł o w s k i , o p . c i t . , s. 265. Z . N e y m a n o w a , Wnętrze chaty w Załężu Wiel­ kim, „ P r a c e i M a t e r i a ł y M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o i E t ­ n o g r a f i c z n e g o w L o d z i . S e r i a e t n o g r a f i c z n a " , n r 5, Ł ó d ź 1961, s. 76, 77. A r c h i w u m Zespołu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o ­ wej Instytutu Sztuki P A N w Krakowie. Tamże. K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 550. M . Pryczowa, Tradycyjne budownictwo ludowe na Kujawach, T o r u ń 1961, s. 66. A . Świątkowska, Wnętrze chałupy księżackiej XIX i XX w., „ P o l . Szt. L u d . " , R. X X , 1966, s. 26. 2 1 gusta 2 2 2 3 2 1 2 3 2 8 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 L . P u g e t , o p . c i t . , s. 27. K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 5 5 1 . J . C z a j k o w s k i , o p . c i t . , s. 8 1 . A r c h i w u m Zespołu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o ­ wej IS P A N w K r a k o w i e . Z. K u r k o w a , Wąskofrontowe chałupy w Sądeczyźnie, „ P o l . S z t . L u d . " , R. I V , 1950, s. 126. W r . 1970 M . B r y l a k s t w i e r d z i ł a i s t n i e n i e chałup w ą s k o f r o n t o w y c h w P o ­ d e g r o d z i u , p o w . N o w y Sącz. 3 3 3 4 3 5 3 8 37 B . D z i k i , Budownictwo ludowe na Spiszu, pra­ ca m a g i s t e r s k a n a U J p o d k i e r o w n i c t w e m p r o f , d r M . Gładysza, m a s z y n o p i s . 3 8 A . F. K l o n o w s k i , Drewniane budownictwo wiej­ na Mazurach i Warmii, O l s z t y n 1965, s. 139. M . P o k r o p e k , Materiały do historii budownictwa ludowego z terenu kurpiowskiej Puszczy Zielonej, War­ s z a w a 1962, s. 134, 137, 139. 3 9 skie 4 0 I . T ł o c z e k , Formy architektury ludowej wego Podlasia, „Zeszyty N a u k o w e P o l i t e c h n i k i s k i e j " , n r 52, W a r s z a w a 1961, s. 17, 18. 4 1 środko­ Warszaw­ R. R e i n f u s s , Sztuka ludowa na pograniczu Lu­ belszczyzny i Podlasia, „Studia i Materiały L u b e l s k i e " , L u b l i n 1962, s. 116, t a b l . 1, 3, 4. 4 2 Bysował Krzysztof Kelm według szidcu Marli Czarneckiej — 11. 11; wg szkicu Zofii wg oprać. Bomana Reinfussa 1 szkicu M. Czarneckiej — 11. 13 deśli-BelnfussoweJ — 11. 12; � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ef2759c1cf8bdce6649573bb83c51a7.pdf f0d4f6a00e440c60e7113b4d3e25a026 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:995 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource religijność ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:915 Title A name given to the resource Z badań nad ludową recepcją "Żywotów świętych"/ LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.87-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowski, Władysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 54, 1970 WŁADYSŁA W BARANOWSKI z BADAŃ NAD LUDOWĄ RECEPCJĄ "ŻYWOT6W ŚWIĘTYCH" ŻYWOTY ŚWIĘTYCH Z NAJBLIŻSZEGO OTOCZENIA CHRYSTUSA W FOLKLORZE POLUDNIOWEJ CZĘŚCI WOJ. ŁODZKIEGO Do dziś dnia badania z pogranicza etnografii i religioznawstwa rozwijają się w nauce polskiej nadzwyczaj słabeJ. Już przed przeszło stu laty problematyka tego rodzaju zainicjowana została przez Ryszarda Berwińskiego l. Prowadzone one były zarówno przed pierwszą wojną światową, jak również i w okresie międzywojennym. Tu szczególnie należy wymienić prace Stefana Czarnowskiego 2, Kazimierza Dobrowolskiego 3 i Jana Stanisława Bystronia 4. Wbrew wszelkim logicznym uzasadnieniom, tego rodzaju badania w Polsce Ludowej uległy pewnemu zahamowaniu. Dopiero w ostatnich latach ukazało się trochę prac z tego zakresu pisanych zarówno z pozycji laickich 5, jak i katolickich 6. W poR. Berwiński, Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukrytyki. Poznań 1854, t. 1-2. 2 S. Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego. W: Dzieła t. 1, Warszawa 1950, s. 88-107; tenże, Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Święty Patryk bohater narodowy Irlandii. W: Dzieła t. 4, s. 11-243 i in. ~ K. Dobrowolski, Dzieje kultu św. Floriana w Polsce do połowy XVI w. Warszawa 1923; tenże, Żywot św. Jacka. Ze studiów nad polską hagiografią średniowieczną. "Rocznik Krakowski", t. 20, 1920, s. 20-39 i in. 4 J. S. Bystroń, Z badań nad kultem świętych. "Przegląd Współczesny", 1924, nr 21, s. 143-146; tenże, Kultura ludowa. Warszawa 1947, wyd. II, s. 126-196; tenże, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Warszawa 1960, wyd. II, t. 1, s. 305309 i in. s Por. np. E. Ciupak, Parafianie (Wiejskie parafie katolickie). Warszawa 1961' tenże, Kult religijny i jego społeczne podłoże. Warszawa 1965; tenże, Wincenty Witos o katolicyzmie chlopskim i polityce kościola. "Wieś Współczesna", R. 10, 1966, nr 7, s. 84-89; W. Baranowski, Z badań nad katolicyzmem ludowym okresu pouwłaszczeniowego. Kult "świętych doktorów". "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego", seria 1, 1969, nr 63, s. 83-99 i in. G J. Zdrój, Religijność ludu naszego. "Homo Dei", R. 17, 1948, nr 3/55, s. 313l kowej �88 WŁADYSŁAW BARANOWSKI równaniu jednak z olbrzymią literaturą z pogranicza etnografii i religioznawstwa w nauce innych krajów, nasze badania na tym odcinku przedstawiają się nie najlepiej. Jest zagadnieniem powszechnie znanym, że w ciągu wielu stuleci literatura dewocyjna, a szczególnie tzw. "żywoty świętych", wywarły olbrzymi wpływ na folklor polski 7. Zresztą tego rodzaju zjawisko występuje w folklorze wszystkich krajów zarówno katolickich, jak i prawosławnych. Jedynie w krajach protestanckich, ze zrozumiałych przyczyn dogmatycznych, jest ono znacznie słabsze. Co ciekawsze jednak, analogiczne zjawisko ma miejsce również na terenach zamieszkiwanych przez ludność muzułmańską. Legendarne żywoty świętych chrześcijańskich zostały tam zastąpione przez podobnego typu opowieści o prorokach, kalifach, tzw. "świętych mężach" itp.8 A wreszcie podobne analogie znaleźć można i na terenach buddyjskich. W krajach katolickich w tradycyjnym środowisku chłopskim olbrzymią rolę odgrywały różnego typu żywoty świętych, z którymi chłop zapoznał się czy to przez lekturę popularnej literatury hagiograficznej, czy też poprzez słuchanie legend z tego zakresu 9. W życiu wsi polskiej tego rodzaju legendy, osnute na tle żywotów świętych, odgrywały olbrzymią rolę. Niekiedy były one tylko powtórzeniem uznanych przez oficjalne czynniki kościelne legend hagiograficznych, bardzo często odbiegały one jednak od tego rodzaju wzorów. W ustnej literaturze ludowej narastały nowe legendy będące tylko luźną przeróbką znanych w literaturze dewocyjnej żywotów świętych. W oficjalnych biografiach świętych wyróżnić można cały szereg wielokrotnie powtarzających się schematów 10. Szczególnie wyraźnie występuje to w odniesieniu do żywotów świętych z początkowego szerzenia 321. Znacznie są studia W. Piwowarskiego, TUpologia religijna "Studia Warmińskie", t. 1, 1964, s. 115-197. 7 Tak oto charakteryzował to zagadnienie znakomity znawca liter.atury ludowej J. Krzyżanowski: "Żywoty świętych - najbardziej ludowy produkt piśmiennictwa ludów chrześcijańskich, żywy od schyłku starożytności, po dzień dzisiejszy C .. ) Folklor polski nasiąkał pierwiastkami hagiograficznymi od wczesnego średniowiecza (...) Cała ta jednak olbrzymia dziedzina hagiografii ludowej leży dotąd odłogiem, nie doczekała się bowiem choćby fragmentarycznie opracowania naukowego", Słownik folkloru polskiego, Warszawa 1965, s. 479-480. 8 Por. np. Handworterbuch des Islam. Leiden 1941; The Encyclopaedia of Islam. Leiden-London 1960, t. l i n.; M. Gaudefroy-Demombynes, Mahomet. Paris 1957 i in. g Odnośnie s'tosunków bretońskich, por. np. Y. Brekilien, La vie quotidienne des paysans en Bretagne au XIX siecle. Paris 1966, s. 90-93. 10 Zagadnienie tzw. typologii świętych w wierzeniach ludowych w nadzwyczaj interesujący sposób poruszył Ciupak, Kult religijny i jego społeczne podłoże, s.47-83. katolików bardziej południowej krytyczne Warmii. �Z badań nad ludową recepcją "żywotów świętych" się chrześcijaństwa, czy też ze średniowiecza 11. Również i w folklorze, zarówno w Polsce, jak i w wielu innych krajach, wyraźnie występują tego rodzaju schematy. Niejednokrotnie usłyszeć można niemal takiej samej treści żywoty kilku różnych i zupełnie niepowiązanych ze sobą świętych. Na terenie, którym się zajmuje ta praca, a więc w południowej części województwa łódzkiego 12, dość wyraźnie występują pewne schematy, a więc żywoty męczenników-apostołów z początkowych okresów szerzenia się chrześcijaństwa, żywoty kapłanów-męczenników lokalnego pochodzenia (św. Wojciech, św. Stanisław, św. Andrzej Bobola i in.), żywoty królów-męczenników (św. Zygmunt, św. Wacław i in.), żywoty świętobliwych biskupów (św. Mikołaj, św. Marcin, błogosławiony Bogumił i in.), żywoty pobożnych młodzieńców, którzy "pełni cnót" zmarli w młodym wieku (św. Kazimierz, św. Stanisław Kostka, św. Alojzy Gon-zaga i in.), żywoty tzw. "świętych panien-męczennic (św. Barbara, św. Katarzyna Aleksandryjska, św. Małgorzata, św. Urszula, św. Dorota i in.), żywoty pobożnych i miłosiernych królowych (św. Jadwiga Śląska, królowa Jadwiga, Kinga i in.), żywoty wzorów "skromności i litościwości" (św. Roch, św. Idzi, św. Izydor "Oracz", św. Franciszek z Asyżu, św. Antoni Padewski, św. Jan Kanty, błogosławiony Jan z Dukli i in.). Tego rodzaju schematy w folklorze omawianego terenu bardzo wyraźnie powtarzają się. Natomiast stosunkowo niewielka liczba świętych wykazuje w legendach ludowych bardziej zindywidualizowane cechy. Są to przeważnie osoby z tzw. "Jezusowej świty". W okresie panowania w ciągu kilku stuleci na naszych ziemiach stosunków folwarczno-pańszczyźnianych, w wierzeniach szerokich rzesz ludności wytworzył się feudalny obraz nieba. Tak jak i na ziemi, rów-nież i tam istniała gradacja społeczna. Na samym szczycie tej drabiny stali Bóg Ojciec, syn jego Jezus Chrystus oraz Matka Boska. Ich świtę stanowili ci ze świętych, którzy czy to według Ewangelii, czy teź podań ludowych za życia blisko stykali się ze Świętą Rodziną. Pierwsze miejsce należało się tu "Oblubieńcowi Najświętszej Maryi Panny" - św. Józefowi. Dalej znacznym szacunkiem cieszyła się "babka Chrystusowa" i "Matka Najświętszej Panny" - św. Anna. Znacznie bardziej w cieniu pozostawał jej małżonek, św. Joachim. Spośród uczniów i towarzyszy li Por. np. E. Lucius, Die Anfiinge des HeiLiaenkultus in der christlichen Kirche. Tlibingen 1904; P. Saintyves, Essai de mythoLogie chretienne. Les saints successeurs des dieux. Paris 1907; H. Delehaye, Les origines du culte des martyrs, Bruxelles 1933 i in. 12 Praca ta oparta została w głównej mierze na badaniach terenowych prowarizonych w latach 1965-1969 na terenie powiatów: piotrkowskiego, bełchatowskiego, radomszczańskiego, paję~zańskiego, wieluńskiego i wieruszowskiego. �'90 WŁADYSŁA W BARANOWSKI Chrystusowych na pierwszy plan wysuwała się w mniemaniu ludu osoba św. Piotra i Pawła, dalej św. Jana Chrzciciela (którego często mylono ze św. Janem Ewangelistą, lub Janem Nepomucenem), św. Łukasza, św. Jakuba, św. Bartłomieja, św. Marii Magdaleny (często mylonej z innymi Mariami, o których wspominały Ewangelie i różne legendy). Specjalniejsze miejsce zajmował Archanioł Michał i Archanioł Gabryjel. Do tej "J ezusowej świty" zaliczony był również olbrzym św. Krzysztof, który na swych barkach nosił Zbawiciela. Dalszy krąg stanowili święci szczególnie mili Chrystusowi, którzy dzięki temu posiadali w sferach niebieskich olbrzymie wpływy. Dalej szli zaś inni święci, błogosławieni czy też kandydaci na świętych. Co do znaczenia· w sferach niebiańskich poszczególnych świętych, to zdania były dość podzielone. Niekiedy w dwóch sąsiadujących ze sobą parafiach utrzymywały się w tej dziedzinie naj zupełniej odmienne poglądy. Na ogół jednak wszędzie, uznawano prawie bezspornie, że wielkim znaczeniem w sferach niebiańskich cieszą się ci święci, którzy ongiś stali blisko świętej Rodziny. W tradycyjnym środowisku wiejskim bardzo szeroko był rozpowszechniony kult św. Józefa 13. Jest to na pewno jedna z czołowych, zarazem jednak jedna z najbardziej kontrowersyjnych postaci chrześcijaństwa. Poświęcona jej też została olbrzymia, niestety zresztą przeważnie malo krytyczna literatura 14. 'Vierzenia związane z postacią św. Józefa ulegały w ciągu wieków wielkim przemianom, w poszczególnych odłamach chrześcijaństwa rola jego jest interpretowana w dość różny sposób 15. Teologia katolicka uznaje w nim "oblubieńca Najświętszej Maryi Panny" i "opiekuna Chrystusa" 16. Wstępując w związki małżeńskie z Maryją był on jakoby człowiekiem jeszcze dość młodym. Dopiero później opowieści apokryficzne zrobiły z niego starca 17. Niektórzy komentatorzy Pisma Świętego, szczególnie prawosławni, starali się wykazać, że pośluPor. np. Piwowarski, Typologia katolików poludniowej Warmii, s. 195. Por. np. V. Mercier, Sair-t Joseph, epoux de Marie, pere noul"Ticier de Jesus, patron de l'Eglise, d'apres l'Ecriture Sainte et la tradition. Paris 1895, J. Renard, Saint Joseph et l'enfance de Marie et de Jesus. Tours 1920; Ch. Sauve, Saint Joseph intime. Paris 1920; G. Sinibaldi, La grandezza di Giusseppe. Roma 1927; L. E. Dubois, Saint Joseph. Paris 1929; J. Muller, Der heilige Joseph. Die dogmatischen Grundlagen seiner besonderen Verehrung. Innsbruck 1937; H. Wirtz, Der heilige Joseph heute, Tatsachen, BUder und Gedenken. Heidelberg 1951; D. Buzy, Saint Joseph. Paris 1951; H. Rondet, Saint Joseph. Etude theologique et doctrinale. Paris 1954 i in. 15 Por. np. Realencyklopiidie filr protestantische Theologie und Kirche. Leipzig 1901, t. 9, s. 354-359. 16 Por. np. Enciclopedia cattolica. Roma 1951, t. 6, s. 790-806. 17 Podręczna encyklopedia kościelna. Warszawa 1910, t. 19-20, s. 130. 13 14 �Z badań nad Ludową recepc;jq "żywotqw 91 świętych" biając Maryję był już wdowcem i posiadał synów (wzmianki o tzw. braciach Chrystusa). W katolicyzmie przyjmuje się, że pozostawał w stanie abstynencji seksualnej 18. Kult św. Józefa 19, w średniowieczu dość słaby, począł się rozwijać szerzej właściwie od XIV stulecia. W drugiej połowie XVI w. przybrał on bardzo poważnie na sile. Do szerokich rozmiarów rozrósł się on w okresie kontrreformacji. Znaczną rolę odgrywała postać tego świętego również w katolicyzmie XIX w. Np. od 1870 r. został on uznany za protektora kościoła powszechnego. Był on też patronem rodzin chrześcijańskich, małżonków, rzemieślników, dobrej śmierci. Wreszcie już w XX stuleciu doczekał się on nowego awansu na patrona mas pracujących, a dniem św. Józefa, "Pracownika" czy nawet niekiedy "Robotnika", nie bez politycznych przyczyn został 1 maj 20. Postać św. Józefa bardzo mocno odbiła się w folklorze różnych krajów katolickich 21. Różne legendy z nią związane znane były zarówno na terenie Włoch 22, Francji 23, czy również innych krajów o ludności katolickiej. Na wsi polskiej postać św. Józefa spopularyzowana była od dawna. Nie bez znaczenia mogły tu być nadzwyczaj rozpowszechnione jasełki, w których zwykle występowała postać św. Józefa 24. Również w kolędach ludowych przewijała się ta postać. A jedna z bardziej popularnych kolęd rozpoczynała się od słów "Pomaluśku Józefie" 25. Występował on 18 "Wedle powszechnej wiary kościoła zachodniego, żył w dziewictwie", K. Radoński, $więci i blogosławieni kościoła katolickiego. Warszawa-Poznań-Lublin 1948, s. 237. 19 Por. bezkrytyczną pracę z tego zakresu S. Sza.franiec, Kult świętego Józefa. "Homo Dei", 1958, t. 27, s. 165---169. 20 W. Mysłek, Kościół współczesny. Warszawa 1963, s. 151-152. 21 P. Toschi, Giuseppe (nel folklore). W: Enciclopedia cattoLica, t. 6, s. 805. 22 Por. np. L. Sorrento, Una curiosa legenda di s. Giusseppe daHe Alpi aHa Sicilia. W: Atti deI III Congresso d'Arti e Tradizioni Popolari, Roma 1936, s. 545547. 23 Par. np. A. Van Gannep, Manuel de folklore fran(;ais contemporain. Paris 1937, t. 3, s. 486. 24 Opisując stosunki z połowy XVIII w. proboszcz w Rzeczycy w dzisiejszym pow. rawskim, Jędrzej Kitowicz, wspomniał o ówczesnych jasełkach, w których bardzo ważną rolę odgrywał św. Józef: "pod tą szopką zrobiony był żłobek, a czasem kolebka (. .. ), w tej lub w tym osóbka Pana Jezusa (... ), z drugiej strony Maryja i Józef stojący przy kolebce w postaci nachylonej, afekt natężonego lwchania i podziwienia wyrażający", J. Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III. Wrocław 1951, s. 60 25 M. Mioduszewski, Pastorałki i kolędy z melodyjami czyli piosenki wesołe ludu. Kraków 1845, s. 142-143. Por. też K. Miarka, Kantyczki, kolędy i pastorałki w czasie świąt Bożego Narodzenia po domach śpiewane z dodatkiem pieśni przy- �92 WLADYSLA W BARANOWSKI także w tekstach modlitw. O popularności tego świętego świadczy nadzwyczaj często używany dawniej w stosunkach wiejskich zwrot "Jezus, Mary ja, Józef". W poprzednich stuleciach, a więc w wieku XVIII i XIX, postać św. Józefa cieszyła się chyba największą popularnością. W XX w. w środowisku klerykalnym wsi jej znaczenie zmniejszyło się. Nadal jednak dość powszechnie uważany jest św. Józef za pierwszego po Jezusie i Matce Boskiej z dostojników niebiańskich. Typ św. Józefa, jaki się wytworzył w wierzeniach środowiska wiejskiego, szczególnie bliski mógł być chłopu. Prosty cieśla, dobrotliwy staruszek "Józef mąż zacny", jak mówiły o nim słowa kolędy, prawdziwy opiekun Maryi i jej Dzieciątka, był osobą wyjątkowo milą dla środowiska wiejskiego. Nie zastanawiano się tu nad trochę niezrozumiałymi dla wsi polskiej ślubami czystości, "dziewictwie", w jakim żył biblijny Józef. Dla opinii wiejskiej łatwiejsze było inne skojarzenie. Ileż to razy w stosunkach wiejskich młoda wdowa czy nieślubna matka wychodziła za mąż za wiekowego, ale o dobrym charakterze starca, który zarówno jej, jak i jej dziecku stworzyć mógł odpowiednie warunki bytowe, otoczyć czułą opieką. W ten sposób pojmowała opinia wiejska mułżeństwo Maryi, i z tych też przyczyn św. Józef musiał być dla niej wiekowym starcem o wyjątkowo dobrym i miłym usposobieniu. W folklorze polskim postać św. Józefa występowała dość często. Na omawianym terenie, tak zresztą jak to ma miejsce i w wielu innych częściach Polski, a również i w większości innych krajów katolickich, a więc np. Austrii, południowych i zachodnich Niemczech, Francji i Belgii, najczęściej występował schemat legendy, w której św. Józef pod postacią dobrotliwego żebraka lub pielgrzyma wędrował po świecie. W czasie swych wędrówek pomagał ubogim, karcił niekiedy złych i chciwych bogaczy. Istnieje cały szereg wariantów tych legend.' A więc np. pewnemu biedakowi, który przymierał głodem na przednówku, dał ów wędrujący pielgrzym cudowny woreczek, z którego mógł wysypać tyle zboża, ile mu było potrzeba na wyżywienie swoje i rodziny. Dowiedział się o tym zły bogacz i symulując nędzarza wyżebrał od św. Józefa drugi taki sam woreczek. Zamiast zboża wypadła jednak z niego olbrzymia ilość myszy, które zjadły mu cały zapas zboża, tak że na przednówku musiał się zadłużyć w bardzo poważny sposób 26. Inny wariant tej legendy wiąże się ze sprawą rozpowszechnienia koniczyny, która dawniej uważana była jakoby za "zboże św. Józefa". Oto w ciągu roku używanych. Mikolów 1963, s. 137-188; Kolędy Warszawa 1956, s. 111-113 i in. 26 Informacje z Osjakowa, pow. Wieluń. godnych i pastorałki. �Z badań nad ludowq recepcjq "żywotów P3 świętych" biedny chłop na wiosnę nie miał zupełnie ziarna do siewu. Bardzo nad tym bolał. Szczególnie zaś przykro mu było myśleć o tym, że ze względu na brak paszy w przyszłym roku będzie musiał sprzedać ukochanego konia i krowy. Gdy jednak przyszedł do jego chałupy stary i zmęczony żebrak, podzielił się z nim ostatnim kawałkiem chleba. I oto ów przybysz odwdzięczył się mu dając torbę z nieznanym drobnym ziarnem, zapowiadając, że z niego wyrośnie wspaniała pasza dla żywego inwentarza. Dowiedział się a tym zły bogacz i udając biedaka począł prosić wędrowca również a tego rodzaju nasienie. Św. Józef nie poskąpił mu go. Oto jednak gdy na polu biedaka wyrosła dorodna i gęsta koniczyna, dzięki której mógł \ovy~;ywić cały swój inwentarz i od krów otrzymywać wielką ilość mleka, to na ziemi złego bogacza wybujały osty, z którymi przez wiele lat nie mógł sobie dać rady 27. Ta legenda a "ziarnie św. Józefa" znana jest również i w innych częściach Polski 28. W innej legendzie ludowej wędrujący po świecie św. Józef uleczył biednego cieślę, któremu belka zmiażdżyła nogę, a który chętnie podzielił się ostatnim kawałkiem chleba z wędrowcem. Gdy następnie ów staruszek zaszedł do dworu, zły dziedzic wypuścił na niego sforę psów. O dziwo jednak, psy łasiły się do staruszka. Następnie zaś gwałtownie zaatakowały sv;cgo dotychczasowego pana, którego bardzo mocno pogryzły czy też n3\ovet zagryzły na śmierć 2:.:) W różnych innych legendach wspomina się, jal;;: to św. Józef pomagał biednemu i choremu chlopu stawiać chałupę, wyciągnął z błota tonącego woźnicę, odprowacl/:ił do domu zbłąkane dziecko itp. We wszystkich tych opowiadaniach występował zwykle św. Józef jako dobrotliwy staruszek wędrujący pn świecie w stroju żebraka czy też pielgrzyma. Z pewnością tego typu legendy bardzo chętnie były opowiadane ongiś przez wędrownych żebrakó'vv czy też różnego rodzaju obieżyświatów. Ich sens był vv rzeczywistości bardzo wyraźny. Skłaniały one biedującego chłopa clO dzielenia sic resztkami jadła z wędrov"cami, do udzielania poparcia żebl'zc)cym. Prócz tego postać św. Józefa występowała w różnych dawnych legendach ludowych związanych z tematyką biblijną, a więc w opmviadaniach a narodzeniu Jezusa, o ucieczce do Egiptu itp. Naturalnie występował on tu w drugorzędnej roli u boku Jezusa i Maryi. Prawie zawsze wspominało się a nim jako a dobrotliwym staruszku, czułym opiekunie Matki Boskiej i jej Dzieciątka. W podobny sposób występowała ta postać w różnych pieśniach pobożnych, kolędach itp. Informacje z Konopnicy, pow. Wielllń. Por. np. dość podobny tekst legendy pt. Ziarno Zorza na rok 1925", Wilno 1924. s. l:l7--140. 29 Informacja z MailIszyna, pow. Radomsko. 27 28 świętego Józefa. "Kalendarz �94 WŁADYSŁA W BARANOWSKI Od utartego schematu odcina się jedna, mocno już zresztą zatarta, legenda z terenu pow. pajęczańskiego 30, dotycząca uluycia ciała Chrystusa w skalnej grocie. Występuje w niej również ów dobrotliwy staruszek, św. Józef, opiekun Jezusa. Otóż z pewnością ta legenda, wywodząca się z jakiegoś kazania kościelnego albo z lektury jakiejś książki treści dewocyjnej, dotyczy zupełnie innego Józefa. Zgodnie z powszechnie przyjętą interpretacją teologii katolickiej, św. Józef, "Oblubieniec Najświętszej Maryi Panny", umarł jeszcze przed wystąpieniem Jezusa 31. Natomiast występuje tam inna postać Józefa z Arymatei 32. Był to jakoby krypto-chrześcijanin, człowiek bogaty i wpływowy, posiadający grób wykuty w skale w pobliżu Golgoty, który oddał na przyjęcie zwłok Chrystusa 33. NaturaInie wiejski słuchacz nie bardzo rozróżniał tych J ózefów, których spora ilość znajdowała się wśród świętych i błogosławionych Kościoła katolickiego. Dla niego istniała jedna tylko postać - św. Józefa, dobrotliwego staruszka, opiekuna Jezusa. Stąd też i działalność Józefa z Arymatei w słabo zorientowanym w sprawach teologicznych środowisku chłopskim została przypisana temu staruszkowi. Wreszcie można wspomnieć, że niekiedy mylono osobę św. Józefa z unickim patriarchą połockim, Józafatem Kuncewiczem, który zosLał zabity w 1623 r. przez prawosławnych na Białorusi, w okresie ostrych walk między unią a dyzunią 34. Postać ta szczególnie w okresie międzywojennym dość chętnie była eksponowana przez katolicyzm polski. Stąd też pochodzi prawdopodobnie wiadomość z terenu pow. wieruszowskiego 35, ze środowiska stojącego zresztą na bardzo niskim stopniu rozwoju kulturalnego, o tym jak to "Ruscy" zabili opiekuna Chrystusa, św. Józefa, i stąd narazili się na niełaskę niebios. Osobnym zagadnieniem może być sprawa "słynących z cudów" obrazów św. Józefa w kościołach 36, czy wreszcie postaci tego świętego w sztuce ludowej 37. Zagadnienia te \vychodzą już jednak poza ramy tej pracy. Bliska chłopu postać św. Józefa z legend ludowych cieszyła się dużą JOl 31 Iaformacja z Bobrownik, Radoński. Op. cit., s. 237. pOW. Pajęczno. Enciclopedia cattolica, t. 6, s. 806. Radoński, op. cit., s. 237-238. :q POl'. np. A. Guepin, Saint Josaphat archeveque de Polock ma.rtyr de l'unite cathoiiq1.le. Roma 1874; W. Kalinka, Zywot św. Józajata Kuncewicza. Lwów 1907; E. Likowski, Historia unii Ko.kioła ruskiego z kościołem rzymskim. Poznań 1875, s. 79-97; J. Woliński, Polska i kościół prawosławny. Lwów 1936, s. 79 i in. 35 Informacja z Bolesławca, pow. Wieruszów. '6 Por. np. W. Pogorzelski, Święty Józef w cudownym obrazie Kolegiaty Kaliskiej. Włocławek 1931, s. 30-102. 37 Por. np. R. Reinfuss, Malarstwo ludowe. Kraków 1962, s. 61-63. ;l2 '3 �Z badań nad ludowq recepcjq "żywotów świętych" popularnością w środowisku wiejskim. Odnoszono się do niego "z ogromną czcią i nabożeństwem" 38. W środowisku wiejskim bardzo dużym szacunkiem i pDważaniem cieszyła siG również postać babki Jezusa Chrystusa, św. Anny. Według nauki katolickiej była ona córką kapłana z Betlejem, Matana 39. Mężem jej był św. Joachim. Przez dłuższy czas była bezpłodną, dopiero w starszym wieku porodziła córkę. Kult jej rozwinął się w świecie katolickim raczej dość późno. Szczególnie silne formy przybrał on jednak w Bretanii 411 (np. Sainte Anne d'Auray) i we francuskiej Kanadzie 41 (np. Sainte Anne de Beaupre). W Polsce, szczególnie na wsi, kult św. Anny był dość żywy. Silny był on zwłaszcza na Śląsku. Na omawianym terenie naj mocniej występował on w południowo-wschodniej części pow. radomszczańskiego. Wiąże się to z tym, źe niedaleko Przyrawa został wzniesiony w 1609 r. przez kasztelana sądeckiego i starostę olsztyńskiego, Joachima Ocieskiego, kościół klasztorny pod wezwaniem św. Anny dla bernardynów. Po ich kasacie zostal on w 1869 r. przejęty przez dominikanki 42. Miejscowość ta nazywa się teraz Święta Anna. Uważana jest też Dna za ważny ośrodek kultowy dla dość dużego nawet terenu, odwiedzana też jest przez liczne pielgrzymki udające się do Częstochowy. Kult więc świętej Anny w tej właśnie części pow. rad.omszczaóskiego jest znacznie silniejszy niż w innych okolicach. Dla północno-wschodniej części omawianego terenu duże znaczenie miał ośrodek religijny w Smardzewicach w pow. opoczyóskim 43, gdzie znajduje się uznany za cudowny obraz św. Anny 44. Warto też może wspomnieć, że we wsiach pow. wieluóskiego i wieruszowskiego, leżących blisko granicy śląskiej, w okresie międzywojennym, gdy liczni mieszkańcy tego terenu poczęli się udawać do pracy na Śląsk, pod tamtejszym wpływem wzrósł też kult św. Anny. Liczni inforrnatorzy wspominają, że "za carskich czasów" nie odnoszono się do niej z taką czcią "jak za polskich czasów". '" W. Witos. Moje 1cs]Jomnienia, t. l, Paryż 1964, s. 97. Z\vraca na ta uwagę E. Ciupak, Wincenty Witos o katolicyzmie chłopskim i polityce kościoła. "Wieś Współczesna" R. la, 1966, nr 7, s. 86. 39 Por. np. A. Masseron, Sainte Anne. Paris 1926; M. V. Roman, Sainte Anne, Her Cult and Her Shrines. New York 1927 i in. 40 H. Ghćon, Sainte Anne d'Auray. Paris 1931. II Par. np. P. V. Char land, Sainte Anne et son culte, t. 1-3. Quebeck 19U-19:21. 4" Katalog kościołów i duchowieństwa diecezji częstoch.owskiej. Częstochowa 1958, s. B4: Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 2 (województwo łódzkie), WarSZa\Na 1954, s. 252-254. 43 Por. np. Opisanie cudów doznanych przy obrazie św. Anny w Smardzewicach .. Lwów 1756. H J. Wiśniewski, Dekanat opoczyński. Radom 1913, s. 208 n. �96 WŁADYSŁAW BARANOWSKI Na wsi kult św. Anny największym uznaniem cieszył się w środowisku starszych kobiet wiejskich. Łatwo to można zresztą wytłumaczyć. Olbrzymia część kobiet wiejskich marzyła skrycie, że wydadzą na świat znakomite dziecię, które w przyszłości zostawszy księdzem, czy być może nawet biskupem, opromieni ją swoją sławą. Lata jednak szły i marzenia nie ziszczały się. Można je jednak było snuć dalej. Oto może wnuk dojdzie do tych wymarzonych zaszczytów kościelnych, których część spłynie na jego babkę. Wzorem dla nich stawała się więc Ś\v. Anna. Do niej to żarliwie wznosiły one swe modlitwy 45. A że znaczenie starszych kobiet w wiejskiej sp()łeczno~;ci katolickiej było bardzo duże. stąd też w pewnym stopniu wypływały siły tego kultu Chrystusowej babki. Postać św. Anny odgrywa dość dużą rolę w folklorze wszystkich niemal narodów katolickich ,16. Również i w folklorze polskim zachowało się niemało podań o tej postaci. Zarówno ikonografia kościelna jak i ludowe wizerunki przedstawiają zwykle św. Anne; wraz z Matką BOSke! i Dzieciątkiem Jezus 47. Niekiedy malowano jej wizerunek jako piE;kncj kobiety, w średnim wieku, o anielsko dobrej twarzy, która np. uczy swą młodziutką córeczkę Maryję 48. ~".Jedna z informatorek z północno-wschodniej części pow id' LJ wiei U!iski":';:). starsza już wiekiem kobieta, w trakcie bardzo szczerej rozmowy zwierzyła się mi, że całe życie pragnęła mieć syna księdza. W młodości więc zanosiła a to gorące modły do Matki Boskiej. Lata jednak mijały i żaden z jej synów nie wykazywał skłonności do nauki. Niemal już zrezygnowała ze sVioich marzel1, gdy oto w pe,,,·nym momencie pod wpływem usłyszanego żywota św. Anny nastąpił w niej pewnego rodzaju przełom i wstąpiła w nią nowa nadzieja. oto poczęła się gorąco modlić do św. Anny, aby za jej instancją któryś z jej wnuków doszedł na drodze duchownej do vvysokich godności i swą chwałą podnió,ł w oczach całej społecznoś'2i wiejskiej swą babkę. W marzeniach swych widziała się S7anO"Nancłpowszechnie babką biskupa, do której z całym szacunkiem odnosi się nie tylko cała wieś, ale nawet ksia,dz proboszcz. 'N momencie tvch opowiadal1 "j,Jl'a kobieta była już pogodzona z losem. Wiedziała, że żaden z jej wnuków nie pójdzie na drogę duchowną. Tłumaczyła to tym, że kiedyś złożyła ślubowanie, że ucla siq z pielgrzymką do miejscowości Święta Anna, koło Przyrowa. Ze względu jednak na pilne roboty gospodarskie zlekceważyła wówczas te obietnice, co w jej mniemaniu zagniewać musiało św. Annę. Zawiedziona kobieta nadal jednak codziennie modliła się do św. Anny. 4<; Por. np. P. Tos2hi, La poesia religiosa deI popolo italiano. Firenze 1922; B. Kleindschmidt, Die heilige Anna. lhre Ve1'eh1'ung in Geschichie, Kunst und Volkstum. Dusseldorf 1930 i in. 47 Na omawianym terenie liczne były obrazy i rzeżby kościelne przedstawiające śvv. Annę: Katalog zabytków s,ztuki w Polsce, t. 2. s. 205-:;1;7. PUl'. leż Rcinfuss. op. cit., s. 67, 85 i in. 48 Por. np. "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 2, 1967, s. 216 (reprodukcja ludowego obrazu malowanego na szkle, przedstawiającego św. Annę z Matką Boską). �Z badań nad Ludowq recepcjq ••żywotów świętych" 97 W opowiadaniach ludowych sporo miejsca poświęcano nie samej An~ nie, ale raczej narodzeniu oraz dzieciństwu Maryi. Najczęściej legendy ludowe z tego terenu opowiadaly o bezpłodności św. Anny, co było przyczyną wielu zmartwień zarówno dla niej, jak i dla św. Joachima. Mimo tego, że prowadzili życie bardzo pobożne, sąsiedzi wytykali ich palcami mówiąc, że to na skutek ich grzechów nie godni są, aby posiadali dzieci. Zrozpaczone małżeństwo ufundowało kaplicę (kościół), znaczną część majątku rozdało ubogim, a Joachim udał się w daleką pielgrzymkę (do Rzymu, do Częstochowy), w czasie której ukazał mu się anioł zwiastując radosną nowinę, że żona jego powije córkę a cudownych właściwościach. Ta więc część legendy o św. Annie była naj zupełniej zgodna z jej oficjalnymi żywotami 49, z którymi się mógł zetknąć wiejski czytelnik lub słuchacz. Niekiedy jednak z tą częścią legendy miesza się i inny wariant o tym, jak to zła teściowa i cała rodzina męża domagała się, aby oddalił ją od siebie jako bezpłodną. Anna uczyniła jednak ślub, że jeśli będzie miała dziecko, poświęci je Bogu 50. Ten fragment legendy przypomina opowieść biblijną o innej Annie, żonie Elkana, również bezpłodnej, która potem uczyniwszy ślub, urodziła proroka Samuela 51. Tak więc bardzo możliwe, że opowiadania biblijne o dwóch różnych Annach w legendzie ludowej zlały się w jedno. Inne wątki ludowych opowiadań o św. Annie bardzo mało mają dramatycznych momentów. Mówią one przeważnie o dzieciństwie Maryi, a w opowiadaniach tych rola św. Anny jest stosun!cowo bardzo mała. Również w wielu legendach dotyczących dzieciństwa Jezusa ubocznie występuje postać św. Anny jako jego babki. Od wielu wieków znane były na terenie Polski pieśni pobożne do św. 49 Por. np .•. Święta Anna męża miała Joachima (... ) Oboje byli sprawiedliwi przed Bogiem, zachowując ro:tkazania Boże i chodząc w drodze pobożności. Na trzy części rozdzielili majętność SW{)ją: jedną Kościołowi Bożemu i kapłanom dawali, drugą ubogim, trzecią sami potrzeby swe opatrywali. Długo żyli bez potomstwa żadnego, owocem małżeństwa i dziatkami cieszyć się nie mogąc, przez co byli strapieni i smutni, a zwłaszcza, gdy jedna dlatego obelżywość spotkała Joachima. Bo gdy szedł do Jeruzalem (. .. ) najwyższy na on czas kapłan, ofiary jego przyjąć nie chciał, mieniąc, iż w niepłodności zakonnego błogosławieństwa nie miał przez jaki tajemny grzech swój (... ) Na mieszkanie do swoich pasterzy na puste miejsce udał (. .. ) a na modlitwach ustawicznych trwając, czasu jednego anioł mu się pokazał od Boga posłany, który mu zwiastował mó'W'iąc: Iż Anna żona twoja, powija córkę wielkiej zacności u Boga ...•. P. Skarga, Żywoty świętych starego i nowego zakonu, t. :3, Kraków 1935, s. 172-173. 511 Informacja z Bobrownik, pow. Pajęczno. " Enciclopedia cattolica, t. l, Roma 1948, s. 1358-1359, E. Dąbrowski, Podręczna encyklopedia biblijrl';!. t. l, Poznań-Warszawa-Lublin 1960, Sc 58. 7 - LUń, tom LIV �98 WLADYSLA W BARANOWSKI Anny 52. W środowisku wiejskim omawianego terenu znanych jest kilka tego rodzaju pieśni 53. Przeważnie śpiewane były one przez starsze wiekiem kobiety, które zwracały się do św. Anny jako do pośredniczki z prośbą o łaskę do jej córki Maryi. Niekiedy w pieśniach tych przedstawiana była ona jako dobrotliwa gospodyni, odnosząca się do wszystkich z dużą sympatią 54. W porównaniu z dość dużą czcią, jaką otaczano w środowisku wiejskim św. Annę, jej mąż, św. Joachim, był stosunkowo rzadko tam wspominany. Nie występował on w legendach lub opowiadaniach ludowych samodzielnie, a tylko jako postać stojąca przy boku św. Anny. O ile też o "Chrystusowej babce" sporo potrafiła powiedzieć każda niemal dorosła kobieta czy mężczyzna, to imię jej małżonka znane jest stosunkowo niewielkiej liczbie bardziej obeznanych ze sprawami religijnymi osób. Stosunkowo znacznie lepiej o tej postaci powiadomieni są mieszkańcy południowo-wschodniej części pow. radomszczańskiego. Wiąże się to z tym, że we wsi Dąbrowa Zielona w 1605 r. wzniesiona została przez kasztelana wieluńskiego, Wojciecha Dąbrowskiego, kaplica cmentarna pod wezwaniem św. Joachima 55. Bardzo blisko znajduje się też wspomniana miejscowość - Święta Anna. Nic więc dziwnego, że na tym terenie kult tego świętego jest trochę żywszy niż gdzie indziej. Poza osobami z najbliższej rodziny Chrystusa w wierzeniach ludowych na pierwszy plan wysuwał się św. Piotr i Paweł. Postacie te zupełnie inaczej wyglądają w oficjalnej nauce kościelnej, a inaczej w wierzeniach i literaturze ludowej. Zarówno św. Piotr, jak bardziej jeszcze może św. Paweł, stali się przedmiotem bardzo rozbudowanych badań ze strony nauki i publicystyki katolickiej, zarówno zagranicznej 56 jak M. Bobowski, Polskie pieśni katolickie od najdawniejszych czasów do końca Kraków 1393, s. 280-330. 5:l Por. np. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 23 (Kaliskie). Wrocław-Poznań 1964. s. 101-102. 54 "Święta Anna starusieńka cnót prorokini, uwija się prędziusieńka jak gospodyni, Nikomu nie łaje, wszystkim chęci daje, wszystkim gościom, co tam siedzą. chęci dodaje". O. Kolberg, Dziela wszystkie, t. 46 (Kaliskie i Sieradzkie), Wrocław-PoznaJ) 1967, s. 343. 55 Katalog kościołów i duchowieństwa diecezji częstochowskiej. Częstochowa 1958, s. 81 i 84. 56 Por. np. J. Lowe, Saint Peter. Oxford 1957; N. P. Faivre, L'Eglise au si/kle apostolique, t. 1 (Saint Pierre), Bourg-la-Reine 1957; W. T. Walsh, Saint Peter, the Apostle. Garden City 1959; C. Fouard, $więty Paweł, Jego praca misyjna, t. l, Warszawa 1911; J. Stalker, Zycie św. Pawła. Warszawa 1925; E. Bauman, Saint Paul. Paris 1925; J. Huby, Saint Paul Apotre des nations. Paris 1944; Daniel-Rops, 52 XV I wieku. �Z badań nad ludową recepcją "żywotów 99 śwtętyCh" również i polskiej 57. Nadzwyczaj dokładnie rozstrząsane były wszystkie szczegóły o ich działalności, jakie znaleźć można było w nie zawsze pewnych i zasługujących na wiarę źródłach historycznych. Zbyt jednostronne przedstawienie ich przez naukę katolicką rodziło pewne opory i tendencje innego, nie zawsze jednak należycie krytycznego spojrzenia na te postacie z historii biblijnej 58. Niezależnie jednak od różnych prób interpretacji tych postaci trzeba stwierdzić, że rola ich w chrześcijaństwie, a szczególnie w katolicyzmie, była i jest olbrzymia. Postacie te wysuwają się dość wyraźnie na czołowe miejsce. Kult św. Piotra i św. Pawła w środowisku katolickim był zawsze bardzo duży. Znalazł on też odbicie w folklorze wielu narodów 59. Również i w Polsce obydwie te osoby cieszyły się wielkim uznaniem, wysuwały się one niejednokrotnie nawet przed członków rodziny Chrystusa, św. Józefa i św. Annę. W wierzeniach ludowych św. Piotr i św. Paweł pełnili rolę najbliższych współpracowników Chrystusa. W czasie badań terenowych kilkakrotnie spotkałem się z dość specyficzną interpretacją funkcji tych postaci, podaną mi przez starych chłopów. Porównywali oni niebo do jakiegoś wielkiego wzorcowego folwarku, na którym św. Piotr pełnił funkcję głównego ekonoma, a św. Paweł jego pomocnika, włodarza lub karbow~go. Z racji swych funkcji, obydwaj - chociaż z natury nadzwyczaj litościwi - potrafili być bardzo surowymi nie tylko dla dusz próbujących dostać się do nieba, ale nawet dla aniołów, czy też świętych pomniejszego kalibru. Oto np. w mocno zatartym opowiadaniu z terenu wschodniej części pow. wieluńskiego św. Piotr zagniewany na chóry anielskie, że się spóźniały w niebie na ranną mszę, zaganiał je tam kluczem, a przy okazji dostało się również i kilku pomniejszym świętym, którzy nie wykazywali należytej pilności w wypełnianiu swych niebiańskich obowiązków 60. Saint Paul. Conquerant pensee et de vie. Paris du Christ. Paris I!ł52; L. Saubigou, Saint Paul. Guide de 1958 i in. 57 Por. np. L. Lipke, Charakter św. Pawła. "Przegląd Powszechny", t. 123, 1914, s. 1-10; A. Klawek, Studium św. Pawła. Tamże, t. 159, 1923, s. 193-203; E. Dąbrowski, Święty Paweł, życie i pisma. Poznań 1952, s. 325-331; tenże, Dzieje Pawła z Tarsu. Warszawa 195:{, s. 593-597. ,iH Por. np. E. Renan, Saint Paul. Paris 1869; V. Courdeyeaux, Saint Paul d'apres la libre critique en France. Paris 1886; A. Schweitzer, Geschichte der paulinischen Forschung. Tiibingen 1911; M. Goguel, La naissance du christianisme. Paris 1946, s. 211-279 i in. 59 Por. np. A. Van Gennep, Le folklore de la Flandre et du Hainaut Fran~ais (OE'partament du Nord), t. l, Paris 1935, s. 340-342; tenże, Le fol.klore dex Z'Auvergne et du Velay. Paris 1M2, s. 149--151; tenże, Manuel de fOlklore fran~ais l'ontemporain, t. 4, Par;s 1949, s. 2L03-2128 i in. GO Informacje z Raduczyc, pow. Wieluń. �100 WŁADYSŁAW BARANOWSKI W wierzeniach ludowych św. Piotr pełni! również funkcję niebiańskiego klucznika. Kontrolował on wszystkie duszyczki pragnące się tam dostać. W specjalnej księdze miał wypisany rejestr ich grzechów. Dawniej miano jakoby opowiadać, że grzechy te karbowane były na specjalnych patykach. Bardzo możliwe, że ongiś dla nieznających pisma chłopów, którzy spotykali się ustawicznie z tzw. karbowaniem na drzewie, zamiast zapisywania liczb, ten sposób ewidencji grzechów wydawał się bardziej zrozumiały. Te też funkcje św. Piotra wpływały na to, że kult jego cieszył się dużą popularnością w środowisku wiejskim, że nadzwyczaj wiele osób zabiegało a to, aby modlitwami lub też w inny sposób zapewnić sobie łaski tego świętego. W opowiadaniach ludowych św. Piotr, chociaż z natury bardzo dobry i łagodny, tak jak prawdziwy ekonom, miał swoje kaprysy (tzw. "humory"). Niekiedy nieźle sobie podpiwszy, następnego dnia okazywał się wyjątkowo srogim. Trudno się było wówczas dostać do nieba duszom, które nie miały zbyt czystego rejestru. Szczególnie w piątki miewał on zły humor (post?) i wtedy znacznie trudniej się było dostać do nieba. W parafii Konopnica w pow. wieluńskim wspominano jeszcze stosunkowo niedawno o tamtejszym proboszczu z końca XIX w. (ks. Marcinie Makowskim), który jakoby przestrzegał przed złymi humorami św. Piotra w ten dzień. Dusza więc, która opuściła ciało w piątek, nie powinna się śpieszyć od razu do nieba, ale doczekać do następnego dnia w kościele na modlitwach. Znacznie łagodniejszy był natomiast św. Piotr w dniu swego święta, kiedy to nawet nieraz i zatwardziałym grzesznikom udawało się dostać do nieba.fOto np. w ludowej legendzie pewien młynarz, który oszukiwał ludzi na wadze, umarł w połowie maja. Wiedząc jednak, że trudno mu będzie przedostać się przez bramę niebiańską, po śmierci odczekiwał jeszcze przez czterdzieści kilka dni, zanim się zdecydował pójść przed oblicze św. Piotra. Dusza jego jednak, zamiast spokojnie spędzać czas w kościele na modłach i pobożnych rozmyślaniach, zawędrowała do karczmy, gdzie nie widzialna z upodobaniem przyglądała się pijackim zabawom. Ow karczemny smród przylgnął jednak do duszy młynarza i po tym rozpoznał go św. Piotr. Chociaż był to właśnie dzień św. Piotra i Pawła, niebiański klucznik za oszustwo własnoręcznie sprał kluczami perfidnego młynarza i odesłał go do naj dalszych kręgów piekielnych na wieczne potępienie 61] W licznych opowiadaniach ludowych św. Piotr przybywał na ziemię 6~, Informacje z Bobrownik, pow. Pajęczno. Por. np. J. P. Dekowski, Pasterstwo nad Pilicą. ficzne", t. 13, 1959, s. 247. Gl 62 "Prace Materiały Etnogra- �Z badań nad ludowq Tecepcjq "żywotów SWiętych" 101 aby w przebraniu żebraka lub pielgrzyma wędrować od wsi do wsi. Pod tym względem nie różnił się on zupełnie od św. Józefa z opowiadań ludowych. Nieraz też do tej samej legendy, zamiast postaci św. Józefa, była podstawiona postać św. Piotra. W czasie tych wędrówek zarówno jeden jak i drugi pomagał biednym i nieszczęśliwym, karcił złych. Na terenie pow. piotrkowskiego zachowały się więc wspomnienia, jak to zły gajowy lub też zły rządca próbował zająć pasącą się w lesie krowę biednej wdowy. Bezlitośnie walił harapem broniącą swej jedynej żywicielki nędzarkę. Oto jednak zjawił się staruszek, który stanął w jej obronie. Według jednej wersji rządca (gajowy) uderzył harapem staruszka i od razu zesztywniała mu ręka. Według innej, po aureoli jaka jaśniała nad jego głową rozpoznał świętego i błagał go o przebaczenie obiecując, że do końca życia będzie się starał być litościwym i sprawiedliwym dla biednych. W innym jeszcze wariancie tej legendy zamiast biednej wdowy z krową występują dzieci - sieroty zbierające chrust w lesie. Zawsze jednak wędrujący po ziemi św. Piotr występuje w roli opiekuna biednych i uciśnionych. Postać św. Piotra występowała w licznych legendach ludowych. Na omawianym terenie w dawniejszych czasach dość powszechnie znana była np. legenda o zamienionym w niedźwiedzia młynarzu. Legendy tego typu są zresztą znane w wielu okolicach Polski 63. Na przełomie XIX i XX w. legenda ta została zapisana w okolicach Sieradza 64 oraz Kłodawy 65. Z powyższą legendą można się jeszcze do dziś dnia spotkać na omawianym terenie 66. Ongiś Pan Jezus wraz ze św. Piotrem szli przez most. I oto pewien młynarz nie domyślając się kto nadchodzi, schował się pod ów most i począł pomrukiwać jak niedźwiedź, aby wystraszyć nadchodzących. Św. Piotr, który "ze starości słabe już miał serce", ciężko zaniemógł. Pan Jezus zagniewany na młynarza za jego głupie figle, za karę zamienił go w niedźwiedzia. Z tekstów znanych z innych terenów wynika, że w legendzie tej postać św. Piotra nie odgrywała żadnej prawie roli. Występował on przeważnie tylko jako współtowarzysz Chrystusa. Na omawianym terenie w legendzie tej występuje on jako lękliwy staruszek, który z obawy przed spotkaniem z niedźwiedziem dostał ataku serca. Nie wykluczone jest jednak, że mo63 J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. 2, Wrocław-Warszawa-Kraków 1963, s. 180. Natomiast na omawianym terenie nie znany jest motyw legendy o św. Piotrze i podkowie. fi.4 Por. J. Bystroń, Legenda a św. Piotrze i podkowie. "Wisła", t. 9, 1895, s. 116117. 65 M. Rawita WitanoVl'ski, Klodawa i jej okolice pod względem historyczno-ludoznawczym. Warszawa 1904, s. 169. 66 Informacje z Konopnicy, pow. Wieluń, Gidel, pow. Radomsko, Rozprzy, pow. Piotrków. �102 WŁADYSŁAW BARANOWSKI tywy te mogły rówmez występować i w innych tekstach odnotowanych przez dawniejszych badaczy. Ponieważ jednak mogli oni uważać ów moment za dyskwalifikujący w pewnym stopniu tak powszechnie czczoną postać świętego, celowo go pominęli. Na terenie całej Polski znana była od wielu stuleci legenda o złej matce św. Piotra, która za swe grzechy poszła do piekła. Świętobliwy syn pragnąc ją ratować, otrzymał zezwolenie jej wydobycia, jeśli wykaże się ona jakimiś dobrymi uczynkami za życia. Okazało się, że raz tylko dała ona ubogiemu trzy szczypiory z cebuli. I oto św. Piotr opuszcza do piekła te szczypiory, aby przy ich pomocy mogła się wydostać jego matka. Razem z nią próbowali się stamtąd wydostać inni potępieńcy. Zazdrosna Jednak złośnica poczęła ich odpędzać. Silne szarpnięcia spowodowały, że wątłe łodygi (w niektórych wariantach - nić) zerwały się i zła kobieta spadła wraz z innymi potępieńcami do piekła 67. Na omawianym terenie legenda ta jest już prawie zupełnie zatarta. Nikt już nie pamięta szczegółów tej legendy. Natomiast wiele jeszcze osób coś niecoś słyszało o tym, że św. Piotr miał bardzo złą matkę, którą mimo protekcji jej syna nie udało się wydobyć z piekła. W opowiadaniach ludowych, jak również i w pieśniach ludowych, wspomina się także o trzykrotnym zaparciu się Chrystusa przez Piotra i o późniejszym przebaczeniu mu tej zdrady 68. Jeśli natomiast chodzi o św. Pawła, to wspomina się przeważnie o jego cudownym nawróceniu w drodze do Damaszku (w ludowych opowiadaniach zamieniono go niekiedy na Kraków lub nawet Piotrków). Pod tym względem opowiadania te są naj zupełniej zgodne z oficjalnymi poglądami Kościoła 69, a także z podobnymi legendami w folklorze innych narodów katolickich. Dalej wspomina się niekiedy o ucieczce św. Pawła z Damaszku (ewentualnie Krakowa), o spuszczeniu go z murów w koszu, o jego działalności w Rzymie i wreszcie o męczeństwie (ścięciu mieczem). Osobnym zagadnieniem wychodzącym poza ramy tego artykułu jest 67 .J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. 1. Wrocław 1962, s. 252-253; tenże, Mądrej glowie dość dwie słowie, t. 1. Warszawa 1960, s. 420-422; tenże, Sloumik folkloru polskiego. Warszawa 1965, s. 222. 68 Por. np.: Piotr święty po trzykroć zaparł ci się Ciebie, przeciej ci go, Jezu, przeciej ci go, Jezu, przyjąłeś do siebie. O. Kolberg, Dziela wszystkie, t. 46 (Kaliskie i Sieradzkie), s. 345. 69 Por. np. E. Maske, Die Bekehrung des hl. Paulus. MUster 1907; E. Kopeć, Spotkanie św. Pawła z Chrystusem. "Zeszyty Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego", R. 3, 1960, nr 1, s. 45-60. �Z badań nad ludową recepcją "żywotów świętych" 103 sprawa przedstawienia św. Piotra i Pawła w rzeźbie i malarstwie ludowym. Przeważnie przedstawiani oni byli jako staruszkowie o poważnym lecz dobrotliwym wejrzeniu. Paweł z mieczem lub lilią, czy też palmą, Piotr z kluczem, który był jego atrybutem 70. Znakomity historyk kultury i etnograf, Stefan Czarnowski, w jednej ze swych prac, omawiając religijność ludu polskiego, wspominał, że ze względu na połączone święto Piotra i Pawła w wierzeniach chłopskich zostali oni stopieni w jedną postać tzw. "świętego Pieterpawła" 71. Zasugerowany tym stwierdzeniem bardzo dokładnie wypytywałem wszystkich informatorów, czy na omawianym terenie tego rodzaju zjawisko kiedyś nie występowało. Odpowiedzi były negatywne. Nikt o takim połączeniu nie słyszał. Jeden tylko z informatorów przypominał sobie, że pewien niedorozwinięty umysłowo pastuszek mieszał najbardziej podstawowe pojęcia religijne i on to jakoby uważał, że ów "święty dwojga imion Piotr Paweł" był jedną osobą. Naturalnie, tego rodzaju specyficzny wypadek nie może być uwae:any za reprezentatywny. Można więc wysunąć przypuszczenie, że zjawisko to, o którym pisał Czarnowski, albo na omawianym terenie nie było zupełnie znane, albo też zanikło już dość dawno. Odrębnym wreszcie zagadnieniem, które w tej pracy nie zostanie szerzej omówione, może być sprawa tzw. św. Piotra Palikopy. Oto w wierzeniach ludowych dzień św. Piotra w Okowach połączony został z postacią tzw. św. Piotra Palikopy. Skomplikowany ten problem, związany z obowiązującą przez wiele stuleci datą oddawania dZiesięcin,omówiony został w osobnej pracy 72. Spośród olbrzymiego zasięgu świętych noszących imię Jan, chłop polski zwykle spotykał się tylko z dwoma lub trzema, a bardzo rzadko z czterema lub pięcioma, a mianowicie św. Janem Chrzcicielem, św. Janem Ewangelistą (którego bardzo często identyfikowano z Janem Chrzcicielem), św. Janem Nepomucenem. Niekiedy zainteresowany sprawami dewocyjnymi chłop coś niecoś wiedział również o Janie Kantym, lub Janie Bosco. Na porządku dziennym było jednak (i jest obecnie), że nawet bardzo pobożny i stojący na dość wysokim stopniu kultury chłop wszystkich świętych Janów uważa za tę samą postać i poszczególne fakty z ich życiorysów łączył w jeden. Por. Die Attribute der Heiligen. Hannover 1843, s. 156. ••... nawet ze świętym Piotrem i Pawłem, których dzięki ich wspólnemu świętu, lud pomieszal i stopił w jedn'J, w świętego Pieterpawła". S. Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego. W: Dzieła t, 1, Warszawa 1956, s. 96. 72 W. Baranowski, Niebiański egzekutor dziesięcin św. Piotr Palikopa .•• Kwartalnik Historyczny", t. 76, 1969, nr 4, s. 897-902. 70 7' �104 WŁADYSŁA W BARANOWSKI Sprawy związane z kultem św. Jana Nepomucena, a także i innych świętych Janów wychodzą poza zakres tej pracy. Tu omawiane będą tylko wierzenia ludowe związane z postacią Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty. Do dziś dnia zagadnienie ruchu reprezentowanego przez Jana Chrzciciela 73, jak i jego samej postaci wzbudza żywe zainteresowanie zarówno katolickiej teologii zagranicznej, jak i polskiej 74. Ukazują się też prace, które w bardziej krytyczny sposób starają się oderwać od pewnego schematycznego ujęcia tej postaci, jakie jej próbuje nadać teologia katolicka 75. Zagadnienie jednak wierzeń ludowych związanych pozornie z kultem św. Jana daleko odbiega od problemu teologicznej interpretacji tej postaci 76. Zagadnienie to ma zresztą szerszy, nie tylko polski zasięg. Sprawy różnych naleciałości przedchrześcijańskich, które występowały w kulcie św. Jana Chrzciciela od bardzo dawna, interesowały już badaczy 77. Sprawy te występują zarówno na terenie francuskim 78, włoskim 79, niemieckim 80, jak również i na innych terenach. '3J. Thomas, Le s. 96-102. 74 T. Lenartowicz, mouvement baptiste en Palestine et Syrie. Gambloux 1935, św. Jana Chrzciciela. Warszawa 1862; P. Stach, Poseldo Chrystusa w świetle historii egzegezy i krytyki biblijnej. Warszawa 1924; S. Jeleński, Sw. Jan Chrzciciel. Poznań 1934; J. Teodorowicz, Herold Chrystusa na tle epoki. Poznań 1938; E. Dąbrowski, Dzieje Pawła ;: Tarsu, op. cit., s, 314-317; J. Stępień, Problem "Joanitów" w świetle dokumentów z Qumran. "Ruch Biblijno-Liturgiczny", t. 10, 1957, s. 452-462 i in. 75 Por. np. E. Lohmayer, Das Urchristentum. Cz. l (Johannes der Tiiufer), Gottingen 1932. 76 Por. K. Zawistowicz, Obrzędowość świętojańska. "Wiedza i Życie", t. 8, 1933. s. 553-561; J. Krzyżanowski, Sobótka. W: Słownik folkloru polskiego, s. 380-383. 77 J. G. Frazer, Złota gałąź. Warszawa 1962, s. 476-495; W. Klinger, Doroczne święta ludowe w tradycji grecko-rzymskiej. Kraków 1931, s. 38--45; Standard Dictiona'ry of Folklore, Mythology and LegC'nd, t. 2, New York 1950, s. !l66-967. 78 Por. np. A. Breuil, Du culte de Saint Jean-Baptiste et des usages qui s'y rattechent. "Memoires de la Societe Antiquairs de Picardie", t. 8, 1B54, s. 155-244: A. Van Gennep, Manu·~l de folklore franc;ais contemporain, t. 4, Paris 1949, s. 17272092; A Van Gennep, U: folklore du Dauphine (1sere), t. 2, Paris 1933, s. 327-;)48: tenże, Le folklore de l'Auvergne et du Velay, s. 127-148; C. et. J. Seignolle, Le folklore du Harapoix (Seine, Seine-et-Oise, Seine-et-Marne). Paris 1937, s. 149156. Por. też "Revue des Traditions Populaires", t. 9, 1894, s. 215. 79 Por. np. G. Pitre, Spettacoli e feste popolari siciliano. Palermo 1881, s. 288320; G. Finamore, Credenze, usi e costumi abruzesi. Palermo 1891, s. 152-167; G. Zamazzo, Usi, costumi e pregiudizi deI popala di Roma. Torino 1908, s. 196-199; P. Gori, Le feste fiorentine attraverso i secoli: Ie feste per san Giovanni. Firenze 1926; G. Bottiglioni, Vita sardu. Milano (b.d.), s. 64--66 i in. 80 Por. np. P. Sartori, Johannes der Taufer. W: HandwOrterbuch des deutschen Aberglaubens, t. 4, Berlin und Leipzig 1931-1932, s. 704-729. stwo św. Jana Żywot Chrzciciela �Z badań nad ludową recepcją "żywotów 105 świętych" Jest rzeczą powszechnie znaną, że na terenie Polski zwyczaje związane z kultem św. Jana Chrzciciela wywodzą się z przedchrześcijańskich czasów. Pewna zbieżność daty 24 czerwca z dawnymi zwyczajami związanymi z naj dłuższym dniem i najkrótszą nocą spowodowała, że te tzw. zwyczaje sobótkowe przejęły cały szereg reliktów pogańskich. Mimo silnej kontrofensywy Kościoła, który szczególnie w okresie kontrreformacji starał się zlikwidować te przedchrzęościjańskie naleciałości, zwycięsko utrzymały się one bardzo długo. W pószczególnych regionach Polski mają one zresztą dość różny charakter i różnią się między sobą pewnymi specyficznymi elementami, niekiedy też wspomnienia o nich prawie już zanikły 81. Również na omawianym terenie wigilia dnia św. Jana wiązała się z dawnymi wierzeniami, wywodzącymi się jeszcze z czasów przedchrześcijańskich. Utrzymywały się tu one dłużej niż na terenach sąsiednich. Oto gdy w 1843 r. znany etnograf Oskar Kolberg 82 przeprowadzał badania na zachodnich terenach Królestwa Polskiego informowano go, że zwyczaje sobótkowe utrzymały się już tylko w niektórych miejscowościach w Wieluńskiem 83 i w Piotrkowskiem 84. Z innych badań etnograficznych wiemy jednak, że dość długo utrzymał się ów zwyczaj jeszcze i na innych terenach, a więc w Sieradzkiem 85, w Łęczyckiem 86, w Brzezińskiem 87 i in. Prawdopodobnie do pierwszej wojny światowej sobótkowe zwyczaje utrzymały się we wsi Bobrowniki 88 kolo Dzialoszyna "' Z. Zubrzycka, o sobótkach i nocy świętojańskiej. O. Knoop, Der Johanni.stag in Glauben und "Aus dem Posener Lande", Poznań 1914, s. 241-253; 106-111; społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią. "Teatr Brauch Ludowy", der Frovinz 1926, s. Posen. S. Dworakowski, Kultura Białystok 1964, s. 110-121; Rozwadowa. Wrocław 1967, W. Gaj-Piotrowski, Kultura społeczna ludu z okolic s. 60-61. l'l O. Kolberg. Dziela wszystkie, t. 23 (Kaliskie), Wrocław-Pozna n 1964, s. 98--99. ":1 Por. też; Zwyczaje, obrządki, zagadki i pieśni ludu kaliskiego z okolic Wielunia. Wyd. M. Kołodziejczyk, "Lud", t. 15, 1909, s. 106. 24 Według ówczesnych podziałów administracyjnych Radomszczańskie stanowiło część Piotrkowskiego. A. Stebelski, Przeszłość administracyjna ziem województwa łódzkiego. "Rocznik Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznego", t. 1, 1928, s. 28; A. Borkiewicz i W. Trzebiński, Podziały administracyjne Królestwa Polskiego w okresie 1815-1918 r. Warszawa 1956, tab!. 3 i 4. "' A. Jaskulska, Niektóre zwyczaj~ pasterskie w Sieradzkiem. "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8--9, 1950-1951, s. 672. "G J. P. Dekowski, Zwyczaje i obrzędy sobótkowe, "Ziemia Łęczycka", t. 28, 1961, nr 7, S, 3. "7 M-ś, Z Brzezińskiego. "Tydzień", t. 18, 1890, nr 26, s. 1. ll8 B. Baranowski, Zanik tradycyjnego chowu krów oraz wierzeń i zabobonów' z nim związanych na terenie obecnego województwa łódzkiego. Łódź 1967, s. 101. �lOG WŁADYSŁAW BARANOWSKI oraz, we wsi Rzeczków 89 w Piotrkowskiem. Różnego rodzaju ludowe zwyczaje związane z sobótkami faktycznie nic nie miały wspólnego z kultem św. Jana, prócz zbieżności dat. Na omawianym terenie dość wyraźnie zachowały się ślady seksualno-matrymonialnych aspektów tych uroczystości sobótkowych. Mimo wyraźnych sprzeciwów ze strony duchowieństwa uważano, że grzech przeciw szóstemu przykazaniu popełniony przez młodych w noc św. Jana będzie im odpuszczony, a dziecko wówczas poczęte będzie mogło liczyć na protekcję tego świętego. Frywolne piosenki śpiewane w ów wieczór wskazywały niekiedy na św. Jana jako na amatora seksualnych uciech. Oto np. w Rzeczkowie w Piotrkowskiem jeszcze stosunkowo nie tak dawno śpiewano: Hejze ino świnty Jonie. co tam robis W tym łopianie? A jeśli się chces ozynić, my ci dziwke namówimy. A jest u Kopra Józini,a, to jum z tobum ozynimy. A stoi ona W drzwickach, a w śnurowanych trzewickach. A jest uSachów Stasinia, to jum z tobum ozynimy. Stoi ona w podwórecku, mo wianecek z rumianecku ... 90 Te frywolne piosenki o św. Janie bywały bardzo rozme rozumiane W mniemaniu części wsi, szczególnie przywiązującej większą uwagę do dawnej tradycji, ów ascetyćzny prekursor nauki Chrystusa przemieniał się w frywolnego fauna, nie gardzącego wdziękami młodych dziewcząt. Jeszcze niekiedy starzy chłopi wspominając jego, porozumiewawczo mrugają okiem i mówią, że był to wesoły święty, co "dziewuchy z łóżka nie wyrzucał, a kieliszka za kołnierz nie wylewał". W ich jednak mniemaniu nie przeszkadzało to, że odznaczał się wielką pobożnością i cieszył się specjalnymi łaskami Chrystusa. Prawdopodobnie w związku z tym kołaczą się jeszcze wśród naj starszych mieszkańców wsi wspomnienia, że ongiś św. Jan był uważany za opiekuna nieślubnych matek i ich dzieci. Podobno nawet dziewczęta bojące się zajść w ciążę zwracały się do św. Jana z prośbą o pomoc. Naturalnie są to sprawy, które już dziś prawie niemożliwe jest ustalić i co 89 J. P. Dekowski, Święty Jan. "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 6, s. 208; tenże, Obrzędy i zwyczaje świętojańskie w Piotrkowskiem .. ,Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 4, 1962, s. 131-141. 90 J. P. Dekowski, Obrzędy .... s. 134. �Z badań nad ludową recepcją "żywotów świętych" 107 najwyze.l ograniczyć się trzeba do przypuszczeń opartych na niezbyt już pewnym materiale, jaki otrzymać można w drodze wywiadów terenowych. Tego rodzaju "pogańska" interpretacja uroczystości świętojańskich, a także osoby św. Jana, spotykała się z wyraźną kontrakcją Kościoła. Wiemy, że w okresie kontrreformacji jezuici urządzali prawdziwe wyprawy przeciw uczestnikom sobótek 91. W XVIII w. wizytatorzy kościelni zalecali, aby "w dniu wigilijnym św. Jana, Sobótką zwanych, nie zapalano ognia" 92. W XIX w. akcja ta trochę przycichła. Sobótki świętojańskie powoli wygasały, a jednocześnie duży kult jaki wówczas panował dla wszelkiego rodzaju zwyczajów ludowych pozwalał władzom duchownym podejść do tych spraw z pewnym przymrużeniem oka. Niektórzy jednak proboszczowie starali się na własną rękę przeprowadzać akcje mające na celu nadanie świętojańskim obchodom bardziej chrześcijańskiej treści. Mobilizowali oni opinię wiejską, która dość zdecydowanie występowała przeciw tym przedchrześcijańskim reliktom. Jednocześnie w czasie sobótek lub na ich zakończenie śpiewano specjalnie na ten cel ułożone pieśni, w których oddawano należytą cześć św. Janowi, jako jednemu z bliskich Świętej Rodziny 93. W tradycyjnym środowisku wiejskim postać św. Jana Chrzciciela była dość kontrowersyjna. Z jednej więc strony z jego osobą wiązano wesołe uroczystości sobótkowe i stąd zupełnie przypadkowo stał się on patronem wesołych zabaw związanych z tym czerwcowym świętem. Z drugiej strony dla przeciwwagi tego, w przesadny trochę sposób podkreślano jego działalność jako jednego z najbliższych współpracowników Chrystusa. W ostatnich kilkudziesięciu latach w związku z zanikaniem 91 (W Wałczu w 1632 r.) "w dzień św. Jana, gdy już się dobrze było zmierzchło, wyszli niespodzianie jezuici, w kościelne ,troje ubrani, przy odgłosie dzwonów i świetle pochodni i udali się za miasto, gdzie rozniecone ognie i płoche skoki mieszkańców przypominały dawne pogańskie obrządki. Niespodziewany widok okazałej procesji i szanowanych powszechnie kapłanów wzruszył mieszkańców, którzy natychmiast rozbiegli się do domów i odtąd nieprzystojnej zaniechali zabawy". Z kroniki jezuickiej, "Lud", t. 11, 1906, s. 183. 92 Wizytacja generalna trzech archidiakonatów: lutomierskiego, szadkowskiego i wartskiego z 1779 r. Zakaz generalnego wizytatora dla księdza w Ruścu, rkp. z Archiwum Diecezjalnego we Włocławku (korzystałem z kopii znajdującej się w zbiorach Instytutu Historycznego Uniwersytetu Łódzkiego). 93 W niektórych wsiach w Piotrkowskiem śpiewano więc wówczas: Swinty Jonie nas patronie, Maryi opiekanie, przybuńdź num na pomoc w śmierci nas y godzinie. J. P. Dekowski, Obrzędy ..., s. 136. �108 WŁADYSŁAW BARANOWSKI tradycyjnych sobótek spory te straciły na znaczeniu. Postać Jana Chrzciciela zepchnięta została na plan trochę dalszy. Prawie zupełnie zatarła się już dionizyjska interpretacja tej sylwetki. W mniemaniu dewocyjnego środowiska wiejskiego stał się on tylko jednym ze świętych "z Jezusowej świty". W środowisku wiejskim bardzo często mieszano z Janem Chrzcicielem innego świętego, a mianowicie Jana Apostoła i Ewangelistę. Postać ta odgrywa w katolicyzmie bardzo dużą rolę 94, ale znaczenie jej jest jednak inne niż wspomnianego poprzednika 95. Większa część mieszkańców wsi, nawet osób bardzo pobożnych, nie odróżnia dziś jesz2ze tych dwóch Janów. W przeszłości te dwie postacie jeszcze bardziej w wierzeniach ludowych nawzajem się pokrywały. W niektórych jednak parafiach księża zwracali specjalną uwagę na to, aby ich parafianie potrafili odróżnić tych dwóch świętych Janów. Np. w południowej części Wieluńskiego, w Pątnowie, kościół parafialny jest pod wezwaniem św. Jana Apostoła i Ewangelisty. Z tych też przyczyn mieszkańcyokolicznych wsi są trochę lepiej zorientowani w tych różnicach. Jak już było wspomniane, niekiedy środowisko wiejskie myli św. Jana Chrzciciela ze św. Janem Nepomucenem. Oto np. we wsi Młynary w Piotrkowskiem młodzież obchodząc w wigilię św. Jana Chrzciciela granice wsi śpiewała pieśń "Witaj Janie z Bolesławia" 96, która opowiadała o historii męczeństwa tego czeskiego świętego z XIV W.97. Niekiedy w tradycyjnym środowisku wiejskim mylone są szczegóły dotyczące męczeństwa Jana Chrzciciela i Jana Nepomucena. Dzieje męczeństwa zarówno jednego, jak i drugiego świętego zawierały wiele szczegółów dość pikantnych, które odpowiednio wyeksponowane mogły ów pobożny żywot zmienić w sensacyjne opowiadanie z nadzwyczaj silnie przeerotyzowanymi wątkami. Nawet u Skargi w dziejach męczeństwa Jana Chrzciciela nie brak jest mocno frywolnych wstawek. A słuchacze wiejscy lubili tego rodzaju opowiadania, w których dość dokładnie były podawane przykłady różnych rozpustnych uciech możnych tego świata. Tak więc i historia Heroda, "który żonę wziął bratu swemu żywemu Filipowi i Boga się nie bojąc i ludzi nie wstydząc, jawnie z nią 94 Por. np. C. Fouard, Saint Jean et la fin de l'age apostolique. Paris 1907; tłumaczenie polskie: Św. Jan Ewangelista i koniec czasów apostolskich. Warszawa 1910; C. C. Martindale, St. John the Evangeliste, t. 1-2, London 1920-192~; J. Bonsirven, Le temoin du Verbe, le disciple bien-aime. Toulouse 1957 i in. O" J. P. Reuzey, Les deux Jeans: Le Baptiste, l'Evangeliste. Paris 1935. 96 J. P. Dekowski, Obrzędy ..., s. 139. 97 Por. tekst tej pieśni K. Miarka, Kantyczki, kolędy i pastorałki w czasie świqt Bożego Narodzenia po domach śpiewane z dodatkiem pieśni przygodnych w ciqgu roku używanych. Mikołów 1903, s. 667-669. �Z badań nad ludowq recepcją "żywotów świętych" 109 mieszkał i złym przykładem, który jako ze stanu wysokiego daleko się słyszeć dał, ludzi zarażał i pospolity wstyd i przyrodzoną uczciwość psował" 98, wzbudzać musiała zainteresowanie wiejskich słuchaczy pozbawionych innego rodzatu sensacyjnych opowieści z seksualnym zabarwieniem. A i owe taneczne popisy królewskiej pasierbicy, którymi pozyskała głowę Jana Chrzciciela, też mogły wzbudzać zainteresowanie słuchaczy 99. Opowiadania ludowe o męczeństwie Jana Chrzciciela na ogół są dość zgodne z tym, co podawały propagowane przez władze kościelne życiorysy tego świętego. Niekiedy narratorzy tych opowieści długo się rozwodzili nad rozpustą Heroda i jego bratowej. Dodawane były też wstawki o kuszeniu świętego męża przez rozpustną niewiastę. A wreszcie i sprawa otrzymania zgody na ścięcie Jana przedstawiona była w sposób dość drastyczny. W opowiadaniach ludowych z tego terenu albo uczyniła to sama Herodiada, albo też jej córka, która do tego nakłoniła ojczyma, swymi wdziękami cielesnymi szczodrze szafowanymi. A wreszcie i makabryczna scena wniesienia w trakcie orgiastycznej uczty głowy świętego na misie, też dawała duże pole do popisu chłopskim narratorom. Nic więc dziwnego, że ta właśnie część z żywota Jana Chrzciciela cieszyła się największym zainteresowaniem w tradycyjnym audytorium wiejskim. Męczeństwo Jana Nepomucena dotyczyło zupełnie innych problemów, a mianowicie odmowy przez świętego męża zdradzenia zazdrosnemu królowi tajemnicy spowiedzi jego żony posądzanej o zdradę. Ale i ta historia okraszana bywała przez wiejskich narratorów różnymi pikantnymi szczególikami. Otóż niekiedy w tradycyjnym środowisku wiejskirre tym zazdrosnym mężem czyniono biblijnego Heroda, który domagał się od Jana Chrzciciela wydania tajemnicy swojej żony. I te jednak historie kończyły się makabrycznym momentem wniesienia na misie ściętej głowy świętego. W tradycyjnym środowisku wiejskim względnie dość dobrze znana jest również postać matki św. Jana Chrzciciela. Według oficjalnych poglądów kościelnych była nią św. Elżbieta. Dawniej natomiast w tradycyjnym środowisku wiejskim znana była ona niekiedy pod imieniem św. Aliny lub Haliny. Stąd też pochodzi pewna dezorientacja naj star- !,,' P. Skarga, Żywotu świętych starego i nowego zakonu, t. 3, s. 407. "A owo gdy się Herod na dzień narodzenia swego przepijał panom rycerstwu swelT'U, trafiła czartowską pogodę Herodjada, nieprzyjaciółka Jana świętego; posłała ze szkoły swej diabelskiej córkę swoją, w pląsach i w tańcach wyćwiczoną, aby króła i gości jego uweseliła, a urodą, ubiorem, pląsami i piosenkami dusze łowiła. a siecią piekielną zostawała. Podobała się pląśnica cielesna cielesnemu, który innego zalecenia, jedno z rozkoszy, nie znaL., tamże, t. 3, s. 410. "!I �110 WŁADYSŁAW BARANOWSKI szego pokolenia wsi.cOto np. starsza kobieta z Wieluńskiego, nadzwyczaj pobożna, odnosząca się z dużą niechęcią do wszystkich zachodzących w kościele zmian żaliła się, że "teraz to nawet święty Jan zmienił matkę, za mojej młodości była nią święta Halina, a teraz jak nastali komuniści, to została nią święta Elżbieta" 100. Przekonana też była ona, że zmiana ta nastąpiła pod wpływem jakiejś specjalnej akcji władz państwowych·7 W opowiadaniach ludowych z tego terenu postać matki św. Jana Chrzciciela, a więc św. Elżbiety czy też św. Haliny, była stosunkowo mało zindywidualizowana. Głównie wspomina się, że była wyjątkowo pobożna, i że wiodła świątobliwy żywot, w starszym pokoleniu pokutuje niekiedy jeszcze sprzeczny z założeniami biblistyki pogląd, że była rodzoną siostrą Matki Boskiej. Zupełnym pomieszaniem wiadomości z teologii i historii są np. wiadomości, że była ona żoną króla angielskiego 101. Naturalnie są to dość zwykłe w folklorze tendencje łączenia osób noszących identyczne imię. Ongiś dość szeroko rozpowszechniona była pieśń o poszukiwaniu przez św. Halinę grobu Jana Chrzciciela 102. Obecnie nie jest ona już znana. Natomiast niektórzy z najstarszych informatorów wspominają jeszcze o zasłyszanym w dziecińst~ie opowiadaniu prozą o wędrówce św. Haliny i o tym, jak to odnalazła ona wreszcie swego syna pogrążonego w głębokim śnie, z którego miał się jakoby obudzić w dzień Sądu Ostatecznego 103. Znacznym szacunkiem w środowisku wiejskim cieszył się inny z uczniów Chrystusowych, brat św. Jana Ewangelisty, św. Jakub. Wokół tej postaci 104 narosło w wielu krajach, szczególnie w Hiszpanii i we Włoszech, wiele legend ludowych 105. Na omawianym terenie dewocyjne środowisko chłopskie uważa św. Jakuba za jednego z najbardziej wpływowych świętych, za ulubionego ucznia Chrystusowego. Za wyjątkiem jednak nielicznych tylko wypadków nikt prawie nie potrafi podać bliższych szczegółów dotyczących jego życia i działalności. Rzadko też kto ze środowiska wiejskiego orientuj e się, że w świetle katolickiej teologii oprócz św. Jakuba Apostoła Starszego był drugi, tzw. Jakub Młodszy 106. Informacje z Konopnicy, pow. Wieluń. Informacje z Bobrownik, pow. Pajęczno. 1112 Por. np. tekst z terenu Łęczyckiego: O. Kolberg, Dziela wszy.,tkie, L 22 (Lę-czyckie), Wrocław-Poznań 1964, s. 168. Por. też Kolberg, op. cit., t. 26 (Mazowsze), s. 343. 103 Informacje z Gidel, pow. Radomsko, Raduczyc, pow. Wieluń. 10~ Enciclopedia cattolica, t. 6, s_ 317-318. 105 Por. np. P. Toschi, La poesia popolare religiosa in Italia. Firenze 1935; G. Batelli, Le piu belle legenda cristiane. Milana 1928, s. 160-177 i in. 106 Trochę inaczej jedynie wygląda sytuacja w parafii Skomlin w pow. wieluń100 101 �Z badań nad Ludową recepcją "żywotów świętych" III Na omawianym terenie szczególnie dużym szacunkiem cieszy się ta postać na terenie parafii Dzietrzkowice w pow. wieluńskim oraz w parafii Dąbrowa Zielona w pow. radomszczańskim, gdyż tamtejsze kościoły są pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła Starszego. Odnosi się wrażenie, że kult św. Jakuba był dość żywy w poprzednich pokoleniach. Jeszcze najstarsi mieszkańcy wsi wspominają, że do tego świętego dawniej odnoszono się ze znacznie większym szacunkiem niż w czasach obecnych. Dla młodszego pokolenia katolickiego postać św. Jakuba została zepchnięta na plan dalszy przez inne bardziej atrakcyjne wzorce świętości. W tradycyjnym środowisku wiejskim dużym szacunkiem cieszył się kult innego z apostołów, a mianowicie św. Bartłomieja. Kult ten szczególnie silnie rozwijał się w średniowieczu 107. I w późniejszych jednak stuleciach postać ta cieszyła się dużym poważaniem. Powszechnie zaliczany on był do grupy najbliższych uczniów i współpracowników Chrystusa. Na omawianym terenie stosunkowo najsilniejszy był kult tego świętego w parafiach, które związane były z jego imieniem, lub w których istniały odpusty w jego dzień, a mianowicie w parafii Dobryszyce w pow. radomszczańskim, w parafii Makowiska w pow. pajęczańskim, w parafii Czarnożyły w pow. wieluńskim, w parafii Rozprza w pow. piotrkowskim, w parafii Żdżary w pow. wieruszowskim, a częściowo również i w parafii wieruszowskiej. Postać św. Bartłomieja znalazła żywe odbicie w folklorze różnych narodów 1118. Jeśli chodzi o folklor omawianego terenu, to raczej żywot tego świętego nie był specjalnie rozpowszechniony. Co prawda naj starsze pokolenie wsi przypomina sobie jeszcze makabryczne opowiadania dotyczące męczeństwa św. Bartłomieja, a mianowicie obdarcie go ze skóry itp.109. Spośród apostołów dość znany był również w środowisku wiejskim św. Filip. Powszechnie uważa się go za bardzo wpływowego świętego. Na ogół jednak życiorys jego jest mało znany. Stosunkowo więcej faktów skim, gdzie kościół jest pod wezwaniem św. Filipa i Jakuba Mniejszego już od bardzo dawna. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańsldch, t. 10, Warszawa 1889, s. 692; Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 2, s. 378. 107 Radoński, op. cit., s. 49. lOH Par. np. P. TClschi, Santo Bartolomeo net folklore. W: Enciclopedia cattolica, t. Z, Roma 1949, s. 919. 109 Por. bardzo ciekawe uwagi odnośnie dawnych skojarzeń legendy a św. Bartłomieju obdzieranym ze skóry z obdzieraniem wyzyskiwanych chłopów; J. Krzyżanowski, Mądrej głowic dość dwie słowie. Trzy centurie przysłów polskich, t. 1,. Warszawa 1958, s. 61~3. �112 WŁADYSŁAW BARANOWSKI O jego życiu wiedzą mieszkańcy parafii Skomlin, w której kościół znajduje się pod wezwaniem św. Filipa i Jakuba Apostoła Mniejszego. Opowiadania ludowe mówią zresztą i tam głównie o poskromieniu przez św. Filipa smoka (lwa?) oraz o jego męczeństwie na krzyżu, i trzęsieniu ziemi, które wówczas nastąpiło. Są to zresztą szczegóły znane z jego życiorysów propagowanych przez władze kościelne. Do "Jezusowej świty" zalicza też tradycyjna opinia wiejska św. Szczepana. W dużym stopniu wiąże się to z dniem tego patrona. Przypada on mianowicie w drugi dzień świąt Bożego Narodzenia. W mniemaniu ludu takie uhonorowanie świętego spowodowane zostało jego dużym znaczeniem w otoczeniu Chrystusa. W szerzeniu się kultu tego świętego pewną rolę odegrał również przedchrześcijański zwyczaj związany 7. życzeniami pomyślności, polegający na obsypywaniu się ziarnem 110. Zwyczaj ten został następnie zaadoptowany przez Kościół. Powiązano go z ukamienowaniem pierwszego męczennika chrześcijańskiego św. Szczepana. Przeciw adaptacji tego pogańskiego zwyczaju próbowały niekiedy występować władze kościelne. Oto np. w końcu XVIII w. wizytatorzy kościelni zakazywali księżom na omawianym terenie zezwalać na obrzucanie się w kościele owsem 111. Zwyczaj ten jednak utrzymał się i obecnie znany jest w wielu częściach Polski 112. Na omawianym terenie łączył się on ze święceniem w tym dniu w kościele owsa oraz obsypywaniem nim księdza, gdy przechodził przez kościół. Z tych też przyczyn w środowisku wiejskim szeroko była znana legenda opowiadająca o ukamieniowaniu św. Szczepana oraz o różnych cudach związanych z osobą tego świętego. Znacznie bardziej rozpowszechniona ona jest na obszarze pow. wieluńskiego, a szczególnie we wschodniej j ego części. Do grupy świętych związanych blisko z Jezusem zaliczany bywał w środowisku wiejskim "krewniak Chrystusowy", św. Juda Tadeusz (zwany najczęściej tylko św. Tadeuszem). Uważany on był powszechnie za patrona "od spraw trudnych i beznadziejnych". Ze względu na pokrewieństwo z Chrystusem uchodził za dobrego orędownika w tego ro- 110 Ł. Gołębiowski, Lud po~ski, jego z'UnJczaje, zabobony. Warszawa 1830, s. 311; S. Poniatowski, Etnografia Po~ski. W: Wiedza o Polsce, t. 3, Warszawa 1932, s. 305; J. S. Bystroń, Kultura ~udowa. Warszawa 1936, s. 149; tenże, Etnografia Polski. Warszawa 1947, s. 17:3; tenże, DZieje obyczajów tv dawnej PO/SCf', l. 2. Warsz<Jwa 1960, s. 44 i in. 111 Zalecenia wizytatora dla proboszcza w Ruśccu z 1779 r. zawierały następującą wzmiankę: "Zakazuje mu się, aby w dniu św. Szczepana pocisk owsem na siebie zakazał", Wizytacja genera~na trzech archidiakonatów ..., rkps., op. cit. ll2 Por. np. Dworakowski, Ku~tura społeczna ~udu wiejskiego na Mazowszu nad Narwiq, s. 41-42; W. Gaj-Piotrowski, op. cit., s. 37-41 i in. �Z badań nad !u~owq recepcjq "żywotów 113 świętych" dzaju sprawach. Postać jego w folklorze omawianego terenu nie zarysowała się zbyt wyraźnie. Osobnym zagadnieniem, które wymagałoby znacznie szerszego omówienia, może być sprawa odbicia w katolicyźmie ludowym omawianego terenu, żywotów trzech innych świętych z tzw. "Jezusowej świty", a mianowicie dość kontrowersyjnej postaci Marii Magdaleny, dobrotliwego siłacza Krzysztofa, który na swych barkach nosił maleńkiego Chrystusa oraz Łukasza, malarza Świętej Rodziny, któremu przypisuje się autorstwo licznych świętych obrazów. Te tak ważne jednak dla badań nad kulturą religijną ludu zagadnienia omówione zostaną w osobnych pracach. W wąskich ramach jednego artykułu niemożliwe jest przedstawienie wszystkich problemów związanych z ludową recepcją żywotów tej grupy świętych, która w mniemaniu tradycyjnej opinii katolickiej należała do najbliższego otoczenia Chrystusa. Dlatego też ograniczyć się musiałem tylko do zasygnalizowania najważniejszych i najbardziej istotnych zagadnień. Pomijam wreszcie sprawę olbrzymich zmian, jakie zachodzą w ostatnich latach w życiu wsi polskiej. Olbrzymie przeobrażenia gospodarcze i społeczne dają się odczuć we wszystkich dziedzinach kultury ludowej, a więc również i w tradycyjnym folklorze. Zagadnienia te wychodzą jednak poza ramy niniejszej pracy. WŁADYSŁA W BARANOWSKI OBSERVATIONS ON THE FOLK RECEPTION OF THE "LIVES OF THE SAINTS" (The Lives of the Saints closest to Christ in the of Łódź province) folklore of the southern part Summary For many centuries large sections of Poland's peasant population were under the very strong influence of the Church. This influence was however fairly superficial. The religious faith of thecountry folk embraced both official teachings of the clergy, as well as various relicts from prechristian times, sanctioned over the centuries by the Church authorities. In tradftional folk catholi:cism an exceptionally important role was played by cults of the saints. They were patrons of various professions, guardians at times of ill-fortune, keepers from sickness or natural disaster. Certain saints played a very great part in folklore. The present study is based upon field work completed during the period 1965-1969 in the southern part of the province of Łódź. II - Lud, tom LIV �114 WŁADYSŁAW BARANOWSKI According to folk belief, most significance was attached to those saints who were considered to be closely connected with the Holy Family. The most important of these was St. Joseph, whose cult was particularly widespread. In folklore we see him as a benevolent old man, who frequently appeared on earth in the guise of a beggar. Many folk legends existed about him. Among the elder women of the village St. Anne, the nurse of Christ, was regarded with particular reverence. Also of importance was the cult of Saints Peter and Paul. Especially the former was strongly represented in folklore, though in certain tales St. Peter also wandered the earth disguised as a beggar or a pilgrim, rewarding good paupers and punishing the evil rich. The figUl'e of John the Baptist who was frequently confused with St. John the Evangelist or St. John Nepomucen was widely known in folkloreas well. The eve of st. John's day (24 VI) was connected with certain ancient customs deriving from prechristian times. Legends relating to the lives of all the above mentioned saints were very widespread in the region here discussed. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b8a096db5d81a29d4d0168fa3a55e4a.pdf b8a2d158f89d388eb4e9721413e99384 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4357 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Malopolska - rzeźba kamienna rzeźba kamienna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4055 Title A name given to the resource Z badań nad ludową rzeźbą kamienną okolic Wieliczki, Gdowa i Myślenic / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.225-238 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małeta, Alicja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I). 1. Nagrobek Jakuba (zm. 1916 r.) i K a t a r z y n y (zm. 1938 r.) Dziewońskich, Dziekanowice, gm. Dobczyce, w o j . k r a ­ kowskie, w y k . Wł. Baran. I I . 2. Nagrobek A n n y Cieślikowej, Raciechowice, w o j . krakowskie, w y k . Wł. Baran. Alicja Małeta Z BADAŃ NAD L U D O W Ą RZEŹBĄ KAMIENNĄ O K O L I C WIELICZKI, G D O W A , Kamienna rzeźba reprezentowana przez f i g u r y p r z y ­ drożne i p o m n i k i nagrobne występuje w zagęszczeniu na terenach obfitujących w łatwo dostępny surowiec. Są to głównie obszary południowej i środkowo-wschodniej Polski. Kamienna rzeźba różnych okolic różni się cechami f o r m a l n y m i na skutek rozpowszechniania wzo­ rów miejscowych pracowni kamieniarskich. Niniejsze rozważania dotyczą rzeźby kamiennej południowych te­ renów w o j . krakowskiego oraz przyległych części w o j . nowosądeckiego i tarnowskiego, ze szczególnym uwzględ­ nieniem wiejskich ośrodków kamieniarskich w rejonie Dobczyc i Myślenic . Dokładnie przebadany został obszar zamykający się w trójkącie Wieliczka — Gdów — Myślenice. Znajduje się t a m kilkanaście miejscowości, w których w y d o b y ­ wano piaskowiec, przede wszystkim na potrzeby b u d o w ­ nictwa. O d k r y w k i te, nazwane „kamieńcami", „górami", „skałami", są stosunkowo młode, początki ich eksploa­ t a c j i sięgają bowiem przeważnie końca X I X w. K a ­ mień stąd pochodzący w y k o r z y s t y w a n y był w niedale­ 1 k i m zasięgu od z kamieniołomów atowany od X V I budowlany jak i opatrując także Krakowa. MYŚLENIC miejsca wydobycia. T y l k o piaskowiec Drogini, a zwłaszcza Dobczyc (eksplo­ w . ) używany zarówno jako materiał rzeźbiarski, rozchodził się szeroko, za­ pracownie i warsztaty kamieniarskie 2 Datowane zabytki rzeźby kamiennej stanowią sa­ moistne, a czasem jedyne źródło historyczne, dotyczące dziejów kamieniarstwa na interesującym nas terenie. Najstarsza znana kamienna figura przydrożna pochodzi z pocz. X V I I w . z rejonu Dobczyc. K i l k a zabytków za­ chowało się z w i e k u X V I I I . Nie wszystkie mają cha­ rakter ludowy. Największa ilość kapliczek pochodzi z drugiej połowy X I X w . Po r o k u 1900 liczba f u n d a c j i f i g u r przydrożnych znacznie się zmniejszyła, natomiast pojawiają się na cmentarzach wiejskich najstarsze na­ g r o b k i kamienne. W miarę jak zbliżamy się do końca X I X w., wyła­ niają się spośród masy anonimowych prac obiekty, któ- 225 �mm I I . 3. Figura w Niżowej, gm. Gdów, w o j . krakowskie, w y k . Fr. Ślusarz, 1923 r. 11. 4. Fragment tejże kapliczki. r y c h autor jest znany. Wiadomości z terenu informują o wiejskich ośrodkach kamieniarskich tego okresu. W trójkącie Wieliczka — Gdów — Myślenice, szczególnie w miejscowościach posiadających duże kamieniołomy j a k : Droginia, Dobczyce, Targoszyna powszechną znajo­ mość obróbki kamienia można by porównać do znajo­ mości obróbki drewna w dawnej wsi polskiej. Spora część gospodarzy z tych miejscowości — stawiając do­ my mieszkalne i b u d y n k i gospodarcze — sama obrabia­ ła potrzebny do tego celu kamień. Podkreślić należy, że umiejętności te dotyczyły t y l k o obróbki surowej, od której daleko do obróbki „czystej", czy artystycznej. Właścicielami dużych odkrywek były do I I w o j n y światowej d w o r y i probostwa, a mniejszych — ludność wiejska. D w o r y i probostwa wydzierżawiały zazwyczaj swoje „kamieńce" spółkom l u b pojedynczym kamienia­ rzom zajmującym się obróbką wstępną. Właściciele mniejszych „skał" eksploatowali je sami. Kamieniarze tamtejsi — nawet z n i e w i e l k i m i umiejętnościami — znajdowali zatrudnienie poza wsią, głównie w K r a k o ­ wie, jako robotnicy przy budowie dróg i mostów (zwa­ 226 no ich „szpicakami"), na budowach i w warsztatach k a ­ mieniarskich. Zachowane archiwalia k r a k o w s k i e dotyczące ce­ chu murarsko-kamieniarskiego słabo dokumentują do­ pływ uczniów z tego rejonu. Z niepełnych zresztą za­ pisów w y n i k a , że do trzeciej ćwierci X I X w. przyjęto zaledwie dwóch uczniów z omawianego t u terenu . Zebrane drogą wywiadów informacje o właścicielach warsztatów wiejskich sięgają końca ubiegłego w i e k u . A n i jeden z nich nie jest odnotowany przez k r a k o w s k i e spisy uczniów i czeladników, chociaż informatorzy w s k a ­ zują właśnie Kraków jako miejsce ich pracy. Księgi do­ tyczące okresu międzywojennego przynoszą 13 wpisów na uczniów chłopców z badanego terenu Spośród nich t y l k o trzech złożyło egzaminy czeladnicze. Kamieniarze, którzy nie przeszli przeszkolenia za­ wodowego, m i m o b r a k u uprawnień podejmowali się prac przy budowach i w y k o n y w a l i inne zamówienia. B y l i ścigani przez administrację i cech jako niebezpieczna konkurencja. Mówią o t y m zapiski w aktach cechu „murarsko-stameckiego" (kamieniarskiego) jak również 3 �Sprawozdania K r a k o w s k i e j Izby Rzemieślniczej z lat 1936—8. O w y m i „robotnikami, fuszerami" w y m i e n i o n y ­ mi przez archiwalia b y l i kamieniarze, którzy nauczyw­ szy się wstępnej obróbki w kamieniołomie, l u b w m i e j ­ skiej pracowni — zakładali własne skromne warsztaty na w s i . Ośrodkami wiejskiej p r o d u k c j i kamieniarskiej były na przełomie X I X i X X w . miejscowości: Dziekanowice, Grajów, Hucisko, R u d n i k , Borzęta. We wszystkich w a r ­ sztatach w y k o n y w a n o na równi obróbkę budowlaną k a ­ mienia (ciosy na fundamenty, piwnice, elementy a r c h i ­ tektoniczne) jak i artystyczną (nagrobki, f i g u r y przy­ drożne). Nie robiono t a m natomiast k a m i e n i młyńskich i żarnowych, w p r o d u k c j i których specjalizowały się Trzenieśnia i Poręba. Kamieniarze w y w o d z i l i się z biedniackich przysiół­ ków. Spośród w y m i e n i o n y c h wcześniej ośrodków n a j ­ prężniejszym w obecnym stuleciu były Dziekanowice. Znajdowały się t u t r z y warsztaty. W y k o n y w a n e w nich prace rozchodziły się szeroko, zaspokajając zapotrzebo­ wanie okolicznej ludności do tego stopnia, że pobliskie Dobczyce (duży ośrodek wydobywczy piaskowca) do okresu powojennego nie miały ani jednego warsztatu kamieniarskiego wykonującego prace o charakterze a r t y ­ stycznym. Dziekanowiccy kamieniarze w y w o d z i l i się z przysiółka Zabawa. Właścicielami warsztatów b y l i : Wła­ dysław Baran, Michał Idzi, Józef Hankus. Władysław Baran (1878—1956) pochodził z kamie­ niarskiej rodziny. Ojciec jego Jan, urodzony w R u d n i ­ k u (zrn. w 1911 г.), pracował w k r a k o w s k i c h warszta­ tach przez wiele lat. Zabrał on kilkunastoletniego syna do K r a k o w a na naukę zawodu. Znając już fach, Wła­ dysław Baran założył samodzielny warsztat w Dzieka­ nowicach. M i m o b r a k u uprawnień szkolił uczniów. W y ­ konywał głównie stele żydowskie („ciajwesy") i nagrob­ k i na pobliskie cmentarze katolickie. Stele zamawiano do K r a k o w a i Wieliczki, były bowiem tańsze niż wyroby kamieniarzy miejskich. Przy opracowywaniu kompozy­ c j i f i g u r a l n y c h Baran posługiwał się między i n n y m i , jako wzorami, oleodrukami o tematyce r e l i g i j n e j . Syn Władysława Barana — Bolesław (po zmianie nazwiska Brzeziński) założył w latach 60-tych własny warsztat w Wieliczce. W y k o n u j e nagrobki z k a m i e n i sztucznych, bez kompozycji f i g u r a l n y c h . cowana jest dokładniej, twarz zyskuje na ostrości r y ­ sów, wyraźnie zaznacza się cierniowa korona w postaci luźnej plecionki. Inne prace można przypisać temu auto­ r o w i już t y l k o hipotetycznie. Należało by t u zwrócić uwagę na zespół dość jednorodnych plastycznie figur Ukrzyżowanego na cmentarzu w Gorzkowie. Jedna z nich była niewątpliwie wykonana przez Barana. Pozostałe powstały w krótkim okresie od 1923 do 1927 r. Jest bardzo prawdopodobne, że wszystkie te nagrobki wyszły z warsztatu Barana. Możliwe też, że jego dziełem sa. także nagrobki Antoniego Króla i Józefa Waśniewskiego w Biskupicach oraz Ks. Węgrzynka w Dziekanowicach. Pozostali dziekanowiccy właściciele warsztatów nie są znani ze swych prac. Michał I d z i (1897—1961), uczeń Władysława Barana, usamodzielnił się w w i e k u 24 lat i założył d r u g i warsztat w Dziekanowicach. Zajmował się głównie obróbką artystyczną. Wykazywał duże zdol­ ności plastyczne. Sam projektował wzory nagrobków w y ­ konywanych przez siebie i innych miejscowych kamie­ niarzy. Szkolił dwóch uczniów, którzy zostali jego współ­ p r a c o w n i k a m i : Rudolfa Cygana i Franciszka Nowaka. Idzi współpracował z pozostałymi dziekanowickimi w a r ­ sztatami. Często zwracał się do niego o pomoc starszy odeń Józef Hankus. Idzi rysował dla niego wzory rzeźb i odkuwał napisy. Jedyna znana praca Idziego, to be­ tonowa kapliczka z 1960 r. w e wsi Jankówka. Trzeci warsztat miał w Dziekanowicach wspomnia­ ny już Józef Hankus. Kontynuował zawód swego ojca Klemensa, który przez wiele lat zajmował się kamie­ niarstwem w K r a k o w i e . Nie wiadomo jednak w j a k i m charakterze pracował. Gdy syn podrósł, Klemens H a n ­ kus wrócił na wieś i założył warsztat, w którym praco­ w a l i we dwóch, obywając się bez pomocy innych współ­ pracowników. Obaj b y l i analfabetami. 4 Nagrobki w y k o n y w a n e przez Władysława Barana znajdują się przede wszystkim na cmentarzach w Dzie­ kanowicach, Biskupicach, Gorzkowie, Raciechowicach. Wśród prac powtarzają się dwa tematy: M a t k a Boska Niepokalanego Poczęcia i Chrystus Ukrzyżowany. Każ­ dy z tych tematów realizowany jest w g jednego wzoru ikonograficznego. Tematy maryjne reprezentują trzy pełnoplastyczne, wolnostojące figury znajdujące się na cmentarzu w Dziekanowicach. Są to n a g r o b k i : A n i e l i Szydłakowej, zm. w 1937 г., Jakuba, zm. w 1916 r. i K a t a r z y n y zm. w 1938 r. Dziewońskich ( i l . 1), Stani­ sławy Błaszczyk, zm. w 1943 r. Kompozycja całości po­ staci nie ulega zmianie w kolejnych ujęciach. Zmieniają się tylko szczegóły, postać nabiera ruchu, t w a r z wydłu­ ża się, subtelnieje. Trzony f i g u r są w typie dekoracji analogiczne. Przedstawienia Ukrzyżowanego wykonane przez Władysława Barana znajdują się na cmentarzu w Gorz­ k o w i e (grób Władysława Stachury, zm. w 1926 г.), Bis­ kupicach (grób Teresy Szczurkówny, zm. w 1930 r.) oraz Raciechowicach (grób A n n y Cieślikowej, zm. w 1941 r. - - i l . 2). W przedstawieniach tego tematu widoczne są pewne modyfikacje. Na późniejszych czasowo wyobraże­ niach proporcje ciała Chrystusa zbliżają się do n a t u ­ ralnych; muskulatura, choć schematycznie ujęta, opra­ 227 �П. 5. Figura przydrożna, Glichów, gm. Wiśniowa, w o j . krakowskie. I I . 6. Kapliczka, W i n i a r y , w o j . krakowskie w y k . F. Ślusarz z Huciska, 1905 r. Mniejszy ośrodek stanowiły dwie wsie leżące blis­ ko siebie: Grajów i Hucisko. Kamieniarze tamtejsi w y ­ wodzili się z przysiółka Żakowa. W Hucisku od lat 80-tych ubiegłego w i e k u był eksploatowany kamienio­ łom będący wówczas własnością d w o r u . Były t u dwa warsztaty. Jeden z nich należał do Franciszka Ślusarza (1877—1926) noszącego przezwisko „Broda". Pochodził z Huciska, nie wiadomo gdzie wyuczył się zawodu. Jako jeden z pierwszych począł eksploatować miejscowy k a ­ mieniołom. Ślusarz musiał być dość wziętym rzeźbia­ rzem, bo jak pamięta Bronisława Cygan z Grajowa, sporo kamiennych f i g u r miał u siebie w chałupie. Prawdopodobnie zetknął się kiedyś z m i e j s k i m i pracow­ n i a m i k a m i e n i a r s k i m i , gdyż posiadał „żurnal" (wzor­ nik), który pokazywał k l i e n t o m zamawiającym rzeźby. Sam wykonywał napisy hebrajskie na stelach według wzoru rysunkowego dostarczonego przez Żydów. W p r a ­ cy pomagał Ślusarzowi syn Stefan (ur. w 1910 г.), który po śmierci ojca związał się z kamieniarską firmą k r a ­ kowską Braci Trembeckich. Zginął tragicznie w 1944 r. Franciszek Ślusarz znany jest z niewielu prac. W 1923 r. wykonał figurę przydrożną w Niżowej ( i l . 3, 4), ufundowaną przez cieślę nazwiskiem Jamka. Druga f i ­ gura jego ręki, datowana na 1905 г., autoryzowana, 228 I znajduje się w Glichowie ( i l . 5). Reprezentuje ona bar­ dzo popularny na t y m terenie t y p trzykondygnacjow e j kapliczki o narożach f l a n k o w a n y c h k o l u m i e n k a m i . A r c h i t e k t u r a jej opracowana jest bardzo starannie (gzymsy zwielokrotnione, ozdobione w o l i m i oczkami i ząbkami). Rzeźba występująca na poszczególnych k o n ­ dygnacjach podporządkowana jest architektonice ca­ łości. Postacie są dość poprawne w proporcjach, f r o n ­ talnie ujęte. Pionizację podkreślają fałdy szat, przedsta­ wione w postaci gęstych równoległych nacięć. Twarze świętych wykonane są wg jednego schematu. Druga, późniejsza figura z Niżowej ma architek­ turę odmienną. D w u k o n d y g n a c j o w y trzon zamyka od góry gzyms trójkątnie łamany. Płaskorzeźby M a t k i Bos­ kiej Niepokalanego Poczęcia d św. Józefa są kształto­ wane nieco swobodniej, schematycznie i sztywno. Ś l u ­ sarz wykonał również k i l k a prac o charakterze n i e f i g u r a t y w n y m , np. obelisk w Gdowie, w y s t a w i o n y k u czci Bartosza Głowackiego, a także brał udział w pracach kamieniarskich przy wznoszeniu b u d y n k u sądu w Myś­ lenicach. W G r a j o w i e istniał d r u g i warsztat, którego właści­ cielami b y l i Feliksowie. Jan Feliks (1880—1914) o przez­ w i s k u „Anioł" wyuczył się zawodu prawdopodobnie przy �II. 7. Grób M a r i i z Szymańskich Bednarskiej (zm. 1894 г.), w y k . Jan Felix z Grajowa, Dziekanowice. ojcu Franciszku, który również był kamieniarzem. Nic jednak nie w i e m y o jego życiu i pracy, wskazuje się t y l k o na jedną z kapliczek w Grajowie, uchodzącą za jego dzieło. Jest ona k i l k u k o n d y g n a c j o w a , zwieńczona figurą św. Floriana (z 1872 г.). Ojciec i syn przez wiele lat pracowali razem. Spośród znalezionych na omawia­ n y m terenie nagrobków i f i g u r przydrożnych najwięcej jest autorstwa Jana Feliksa. Sygnował on swe prace d w o j a k o : „Jan Felix z G r a j o w a " , l u b „Jan Felix w K u ­ nicach", gdyż pochodził z Grajowa, a w K u n i c a c h oże­ nił się i mieszkał przez k i l k a lat. Cechą stylu Jana Feliksa jest architektoniczność, przez co rozumiem p r z y ­ kładanie szczególnej uwagi do k o n s t r u k c j i całości dzieła i do zdobnictwa architektonicznego. Ulubiony przez Fe­ liksa t y p nagrobka i f i g u r y wzorowany był na neogot y k u . Spośród prac nawiązujących do stylu gotyckiego zachowany jest nagrobek M a r i i Szymańskiej z Bednar­ skich, znajdujący się na cmentarzu w Dziekanowicach (il. 7). W jego architekturze występują typowe dla tego stylu elementy: kwiatoń, maswerk, p i n a k l e ozdobione czołgankami. Zawiera on f r o n t a l n i e ujętą przyścienną figurę M a t k i Boskiej. Symetryczny układ postaci oży­ w i a swobodny przebieg miękko rysujących się fałd suk­ ni i płaszcza. Bryła jest zwarta i uogólniona, pozbawio­ na szczegółów w opracowaniu szat czy rysów t w a r z y . Te cechy występują również w pozostałych rzeźbach Feliksa. Inne neogotyckie w f o r m i e prace tego autora to: figura przydrożna w Muchówce z 1907 г., figura w Hucisku ufundowana przez Jana Włocha oraz nagrobki (Rozalii i Józefa Feliksów, K a t a r z y n y Leszczyńskiej) w Dziekanowicach. Jan Feliks wykonał również prace, w których pełnoplastyczna, wolnostojąca rzeźba odgrywa rolę pierwszoplanową, co widać najlepiej na przykła­ dzie znajdującej się w Kunicach f i g u r y przydrożnej, autoryzowanej, z 1902 r. Trzon j e j jest dwukondygnacjowy, w płycinach o maswerkowych okuciach w i d n i e ­ ją płaskorzeźby świętych: Andrzeja, K a t a r z y n y , Rozalii (il. 8). Całość wieńczy figura św. Jana Niepomucena. Figura ta jest zblokowana w formę graniastą, masywna, ciężka, o głębokim modelunku ( i l . 9). Rysy postaci i szczegóły szat opracowane są starannie. Pozostałe rzeźby tej grupy pochodzą z nagrobków. S ą wśród nich dwa tematy z Matką Boską Niepokalanego Poczęcia: nagro­ bek Jana Czajczyka w Dziekanowicach i M a r i i z K o ­ walów Szewczyk w Gdowie oraz w Biskupicach na gro­ bowcu Ks. Gąsiorowskiego f i g u r a archanioła, a na n a - 229 �II. 8. Kapliczka, fragment, Kunice, gm. Gdów, w o j . krakowskie, 1902 г., w y k . Jan Feliks. I I . 9. Figura św. Jana Nepomucena wieńcząca tą kapliczkę. grobku Józia Dziamy w Dobczycach modlący się anio­ łek. B y ć może aniołek ten został zakupiony w m i e j s k i m warsztacie, jest bowiem w y k o n a n y z innego piaskow­ ca niż cokół, na którym stoi. W Raciechowicach znaj­ duje się p i r a m i d a l n y w kształcie nagrobek Dudzików, rówhież sygnowany. Jan Feliks był bardzo biegły w k a ­ mieniarstwie architektonicznym. Rzeźba i płaskorzeźba współwystępująca z tą architekturą, wtopiona w całość, nie odgrywa pierwszoplanowej r o l i . Pod względem f o r ­ m a l n y m oscyluje ona pomiędzy ludowością a poprawną rzemieślriezością. Można wymienić k i l k a prac, które przypuszczalnie wyszły z warsztatu Feliksów. Nagrobek Ks. Biedronia w Dziekanowicach oraz M a r i i Łanoszkowej w B i s k u p i ­ cach powtarzają dokładnie sposób rozwiązania znanego już z opisu nagrobka M a r i i Bednarskiej ( i l . 7). N a t o ­ miast nagrobek Rozalii K u c i o w e j w Biskupicach — w f o r m i e ośmiobocznej k o l u m n y — jest bardzo podobny do innego, sygnowanego przez Feliksa, a znajdującego się w stanie daleko posuniętego zniszczenia na tymże cmentarzu. Istnieją pojedyncze wskazania, że jego ręki są f i g u r y przydrożne w Biskupicach z 1899 r. ( i l . 10) i Niżowej z 1913 r. Foprawnością neogotyckiej architek­ t u r y wyróżniają się kapliczki w Chorągwicy (1890 г.), Lednicy (1899 r.) i Nadolu (1907 г.), które ze względu na czas ich powstania można by również przypisać Fe­ liksom. Trzecim, najmniejszym ośrodkiem k a m i e n i a r s k i m był Rudnik. Prowadził w n i m warsztat Franciszek K u l ma, ur. w 1884 r. Gdy miał 20 lat wyjechał w poszuki­ w a n i u pracy do Francji. Przez trzy lata pracował w k a ­ mieniołomach w Nancy. Po powrocie został zatrudniony w pracowni Bodnickiego w Wieliczce, a potem w f i r m i e Trembeckich w K r a k o w i e . Mając 30 lat założył własny warsztat w R u d n i k u . W pracy pomagał m u najstarszy syn Kazimierz (ur. w 1922 г.), który jednak nie obrał tego zawodu po ojcu. K u l m a znany jest t y l k o z prac o charakterze n a g r o b k a r s k i m . Znajdują się one na cmen­ tarzach w Dziekanowicach i Biskupicach. Trzy z nich są autoryzowane. Nagrobek Z o f i i Widomskiej z Błasz­ czyków, najstarszy z tej grupy, jest zbliżony w f o r m i e do trzech nagrobków wykonanych przez Władysława Earana, ale figura M a t k i Boskiej Niepokalanego Poczę­ cia, dłuta K u l m y , choć poprawna w proporcjach, r o b i w porównaniu z pracami Barana wrażenie sprymityzowanej. U w y d a t n i a się to w statyczności ujęcia i usztyw­ nieniu postaci a zwłaszcza w opracowaniu t a k i c h szcze­ gółów jak rysy t w a r z y . Na pełnym, ciężkim owalu wąski nos, zbyt blisko siebie osadzone oczy nadają twarzy w y laz wiecznego zdziwienia. Sygnowaną pracą K u l m y jest nagrobek Siudów (zm. w 1925, 1927 г.), na cmentarzu w Biskupicach. M a on formę w y b i t n i e „kapliczkową", a w płaskorzeźbach widać sporo uproszczeń, proporcje ciała dalekie są od naturalnych, raz skrócone, to znów w y ­ dłużone ( i l . 11). Trzecie podpisane dzieło K u l m y to na­ grobek Antoniego P i w k a , zm. w 1940 r. Powstał on w wiele lat po uprzednio w y m i e n i o n y c h pracach. Płasko­ rzeźby tego nagrobka są już znacznie lepiej opracowa­ ne, nadal jednak cechuje je pewna sztywność, twardość cięcia konturów postaci. K u l m a wykonał też inne p r a ­ ce, nawiązujące w f o r m i e do omawianych. Są to z n a j d u ­ j ą c e się na cmentarzu w Biskupicach n a g r o b k i : A n t o ­ niego Łanoszki (zm. w 1935 r.) oraz Agnieszki i Szymo­ na Traczyków (zm. w 1924, 1932 г.). Wieś Borzęta leży na uboczu w stosunku do wcześ­ niej w y m i e n i o n y c h ośrodków. Od końca ubiegłego w i e ­ k u działa t u kamieniarska rodzina Gubałów — dwóch, ur. w 1856 г., braci bliźniaków Piotra i Jana. Uważa �I I . 10. Figura św. Jana Nepomucena z kapliczki dworskiej w Biskupicach, gm. Gręboszów, w o j . tarnowskie, 1899 r. W y k . prawdopodobnie Jan Feliks z Grajowa. I I . 11. Figura św. Jadwigi na nagrobku Józefa (zm. 1929 r.) i Jadwigi (zm. 1926 r.) Siudów, Biskupice, w y k . F. K u l m a , Rudnik. się ich za samouków, ale przeczy temu rzemieślnicza poprawność eklektycznych w stylu przydrożnych k a p l i ­ czek. Spośród braci, Jan miał większe zdolności pla­ styczne, które ujawniły się już we wczesnym dzieciń­ stwie. Pracowali zazwyczaj razem, dzieląc się robotą w ten sposób, że Jan wykonywał rzeźby a Piotr dokuwał trzon. W m a r t w y m sezonie, w zimie, w y k o n y w a l i osełki, ft4óre potem sprzedawali na t a r g u w Myślenicach. Dwie f i g u r y w Myślenicach noszą ich sygnowania. Starsza, z 1884 г., znajduje się przy u l . Kazimierza Wielkiego ( i l . 12). K i l k u k o n d y g n a c j o w y trzon zawiera płaskorzeź­ by M a t k i Boskiej Myślenickiej z Dzieciątkiem oraz świę­ t y c h : Franciszka, Szymona, Jacentego. Całość wieńczy figura św. Józefa z Dzieciątkiem. Rzeźby kształtowane są dość swobodnie, twarze wykonane w g jednego k a ­ n o n u : regularne, nieco l a l k o w a t e rysy. Zwraca uwagę przedstawienie M a t k i Boskiej Myślenickiej będące jakby trójwymiarową kopią obrazu, oraz rzadko spotykane ujęcie św. Franciszka adorującego krzyż. Podobną w opracowaniu plastycznym do tej ostatniej jest figura w K a l w a r i i Zebrzydowskiej z 1890 r. ( i l . 13). A n a l o ­ giczna jest architektura trzonu jak również przedsta­ wienie M a t k i Boskiej z Dzieciątkiem w f o r m i e obrazu i pełnoplastyczna figura św. Józefa. Druga, o 12 lat późniejsza praca, autoryzowana przez Gubałów zbliża się jeszcze bardziej do ideału perfek­ cyjnego kształtowania. Jest to figura św. Jana Nepo­ mucena ufundowana przez „parafian myślenickich" (il. 14). W rodzinnej w s i Gubałów, Borzęcie, znajduje się również k i l k a kamiennych f i g u r , ale żadna nie mogła być wykonana przez nich, gdyż powstały przed r o k i e m ich urodzenia. Jan zmarł w 1899 г., w w i e k u 43 lat. Piotr, dwóch swoich synów: Władysława (ur. w 1896 r.) i Jana (1898— —1919) wyuczył kamieniarstwa. Bracia pracowali u b u ­ downiczego Hołuja. Miał on zespół murarzy, kamienia­ rzy, cieśli, którzy w y k o n y w a l i pod jego k i e r u n k i e m prace budowlane w rejonie Myślenic. U Hołuja praco­ w a l i też spokrewnieni z Gubałami Cwierzowie — F r a n ­ ciszek i Andrzej. Cwierzowie z a j m o w a l i się głównie k a ­ mieniarstwem architektonicznym. T y l k o A n d r z e j (1899— —1956) znany jest z k i l k u prac o charakterze rzeźbiar­ skim. Wykonał nagrobek Marcina Budzowskiego na cmentarzu w Zakliczynie. Postać Ukrzyżowanego, r e a l i ­ stycznie ujęta, opracowana jest z dużą rzemieślniczą wprawą. Analogicznie kształtowana postać Ukrzyżowa­ nego występuje na dwóch niedatowanych nagrobkach z tego cmentarza i na jednym z Drogini. A n d r z e j Ćwierz jest wykonawcą jednego z. „kamieni węgielnych" znaj­ dujących się w Borzęcie. „Kamienie węgielne" są spe­ cyfiką miejscową. Mają one formę bloku w m u r o w a n e ­ go w naroże domu. Lico zdobi płaskorzeźba stylizowana l w a l u b jelenia. T a k i c h „kamieni węgielnych" jest k i l k a . Pierwszy wykonał Ćwierz ok. 1945 r. w g r y s u n k u Józefa Pera z Borzęty. Prawidłowością jest, że kamieniarstwo w omawia­ nych w i e j s k i c h ośrodkach miało kilkupokoleniową t r a ­ dycję. Z bardzo niepełnych wiadomości dotyczących właś­ cicieli tych warsztatów, wyłaniają się interesujące s y l ­ w e t k i ludzi, którzy w jakiś sposób odstawali od w i e j ­ skiej społeczności. Niejednokrotnie łączyli k i l k a talen­ tów artystycznych. Tak np. Władysław Baran i F r a n ­ ciszek K u l m a g r a l i na k i l k u instrumentach w orkiestrze dętej, założonej przez tego ostatniego. Większość kamie- 231 �I i . 12. Figura w Myślenicach, w y k . P. i J. Gubałowie z Borzęty, 1884 г. I I . 13. Figura przydrożna, K a l w a r i a Ze­ brzydowska, w o j . bielskie. I I . 14. Figura św. Jana Nepomucena, Myślenice, 1896 г., w y k . J. Gubała z Borzęty. marzy cechował niefrasobliwy stosunek do, niełatwo przecież, zarobionych pieniędzy. O Janie Feliksie mó­ w i angedota, że „dla pokazania się" obdarowywał na j a r m a r k u dzieci i dziewczęta c u k i e r k a m i zakupionymi z całego k r a m u lub też obsiewał drogę pieniędzmi roz­ mienionymi na drobne. M i m o stałego dopływu gotówki nie dorobili się majątku, nie d o k u p i l i ziemi. Wyjątkiem jest t u Franciszek Ślusarz, który za pieniądze płynące z kamieniarstwa spłacił pożyczkę zaciągniętą w Kasie Stefczyka (zakupił za nią chałupę i 4 morgi ziemi). B y ­ wało, że i wyglądem zewnętrznym różnili się od innych. Tenże Ślusarz wyróżniał się np. b u j n y m , r u d y m zaro­ stem, który zyskał m u przezwisko „Broda". Oprócz przedstawionych wyżej prac autoryzowa­ nych, względnie takich, które na podstawie analogii przypisać można k o n k r e t n e m u w y k o n a w c y istnieje na oadanym terenie sporo rzeźb anonimowych. Najstarszą jest wspomniana na początku figura z przysiółka Gaik (w pobliżu Dobczyc) z wykutą datą 1604 r. Obecnie znaj­ duje się ona w ośrodku skansenowym w Dobczycach. Trzon f i g u r y zdobiony jest płaskorzeźbami, których p r y ­ m i t y w n e w y k o n a n i e wskazuje wyraźnie, że m a m y do czynienia z dziełem artysty ludowego, a nie cechowe­ go kamieniarza. Ma formę cokołu (o wys. 2,30 m) zło­ żonego z dwóch prostopadłościanów przedzielonych pły­ tą. Górną kondygnację stanowi sześcian o bocznych ściankach p o k r y t y c h płaskorzeźbami, zwieńczony cztero­ spadowym daszkiem, nad którym wznosi się krzyż z po- 232 �П. 15. K o l u m n a przydrożna, Dziekanowice, 1685 г. I I . 16. Figura przydrożna, L i p n i k , gm. Wiś­ niowa, w o j . krakowskie, X I X w. stacią Chrystusa. Kondygnacja góraa zachowała ślady zdobnych profilowań naroży, których rysunek nie jest już czytelny. Pod daszkiem biegnie poziomy szlak głę­ boko ciętych zębów. Na f r o n t o w e j ścianie, w płycir.ie o n i e r e g u l a r n y m obrysie znajduje się płaskorzeźba C h r y ­ stusa Frasobliwego. Na pozostałych ścianach wyobrażo­ ne są t r z y nierozpoznane święte. W ujęciu postaci ude­ rza maksymalne skrócenie proporcji (głowa mieści się mecałe trzy razy w całości postaci). Twarze o niere­ g u l a r n y m owalu rzeźbione są p r y m i t y w n i e , prostymi nacięciami i wypełniają całą szerokość płyciny. U k r z y ­ żowany ma być j e d y n y m nowszym elementem w całości kapliczki. A u t o r jego jest nieznany, można jednak przy­ puszczać, że nie był on cechowym rzemieślnikiem, gdyż sposób kształtowania Ukrzyżowanego nie odbiega od pozostałych postaci. Figura najstarsza, ale już rzemie­ ślniczego w y k o n a n i a , to nagrobek z 1624 r. braci Stoj a n o w s k i c h (?) znajdujący się koło d w o r u w Stojowicach. Kapliczka nosi ślady dużego zniszczenia. Zacho­ wał się dwukondygnacjowy trzon, w którego części gór­ nej znajdują się z czterech stron płaskorzeźby scen z Męki Pańskiej, a w dolnej czaszka ze skrzyżowanymi piszczelami. Trzecia, siedemnastowieczna figura p r z y ­ drożna (architektoniczna w typie) znajduje się w Dzie­ kanowicach. Ma formę k o l u m n y umieszczonej na coko­ le. Wystawił ją „karczmarz Michał S m ó ł k a " w 1685 r. (il. 15). Z X V I I I w . pochodzi k i l k a k o l u m n utrzymanych w uproszczonym stylu toskańskim, ozdobionych na co­ 5 kole płaskorzeźbami o charakterze s y m b o l i c z n y m . Spo­ sób ich w y k o n a n i a nie wskazuje na to, aby pochodziły z warsztatów k w a l i f i k o w a n y c h k a m i e n i a r z y . Ze względu na architekturę całości dziewiętnasto­ wieczne f i g u r y przydrożne można podzielić na k i l k a t y ­ pów szczególnie popularnych na t y m terenie. W a r c h i ­ tekturze tej zaobserwować można elementy zaczerpnięte ze stylów historycznych (zwłaszcza baroku), przeważnie przetransponowane na język uproszczonych f o r m . P i e r w ­ szy, popularny t y p f i g u r y to na k i l k u s t o p n i o w e j bazie kamienny, trzykondygnacjowy cokół. Podziały na piętra wyznaczone są przez wnęki f l a n k o w a n e k o l u m i e n k a m i . Całość wieńczy figura pełnoplastyczna l u b krzyż. Po­ szczególne kondygnacje oddzielone są gzymsem o esow y m p r o f i l u , który nad niszami zatacza łagodny ćwierćłuk. Gzyms jest zwielokrotniony i ozdobiony w o l i m i oczkami bądź ząbkami. Zawsze jednakowy jest porzą­ dek występowania określonych kolumienek na poszcze­ gólnych piętrach. Na dolnych są to t r a l k i , wyżej k o l u m ­ ny o żłobkowanych trzonach, na górnych zaś kręcone k o l u m n y będące echem barokowych ( i l . 16). Starsze kapliczki tej grupy mają układ poszczególnych k o n d y ­ gnacji p r a w i e piramidalny. Tej architekturze t o w a r z y ­ szy określony porządek występowania pewnych tematów figur. Z reguły na najniższej kondygnacji f r o n t o w e j w y ­ stępuje płaskorzeźba Chrystusa Upadającego pod k r z y ­ żem. Niszę nad tą płaskorzeźbą zdobią ząbki. Opoka, na której klęczy Chrystus, przedstawiona jest w postaci e 7 233 �17 11. 17. Matka Boska Różańcowa, fragment f i g u r y , L i p n i k . I I . 18. w o j . krakowskie, 1836 r. płaskiego cokoliku ozdobionego pasmowym ornamentem złożonym z kółeczek. Na najwyższym piętrze, w głębo­ k i e j niszy f r o n t o w e j , mieści się zazwyczaj przyścienna figura M a t k i Boskiej Różańcowej z Dzieciątkiem. Na innych kondygnacjach znajdują się bądź rzeźby, bądź płaskorzeźby. Wymienione elementy powtarzają się re­ gularnie w 21 obiektach rozmieszczonych na dość dużym obszarze sięgającym od Zelczyny (woj. krakowskie) po Tarnów na wschodzie i Jodłownik ( w o j . nowosądeckie) na południu. Powstały one w latach 1864—1905. Podo­ bieństwo, nawet identyczność a r c h i t e k t u r y kapliczek nie dowodzi jednak, że pochodzą one z jednego ośrodka wykonawczego. Wyróżnikiem pochodzenia z jednego ośrodka lub warsztatu jest dopiero podobieństwo w opracowaniu f o r m a l n y m rzeźby a zwłaszcza twarzy, szat, elementów dekoracji architektonicznej. Na tej podsta­ w i e można wnioskować, że spośród owych figur p r z y ­ drożnych 11 wyszło z jednej p r a c o w n i . Pomiędzy n a j ­ starszą a najmłodszą jest 12 lat różnicy, więc mogły być wykonane przez jednego kamieniarza, co nie znaczy, że jeden kamieniarz odkuwał zarówno cokoły jak i rzeź­ by. Szczególnie charakterystyczna jest w t y m zespole statua M a t k i Boskiej Różańcowej ( i l . 17). T y p ikono­ graficzny jest zawsze ten sam. Madonna t r z y m a na le­ w e j ręce Dzieciątko, w p r a w e j długi różaniec. Figura jest stosunkowo mało rozczłonkowana, przysadzista, k u ­ ta w sposób uproszczony. Tak samo kształtowane są r y ­ sy twarzy i fałda płaszcza na sukni. Twarz p r z y p o m i ­ na nieco „piękne M a d o n n y " z drewnianych rzeźb gotyc8 234 T Pieta, fragment figury, Niegowić, kich, ale o pogrubionym r y s u n k u : pełny owal, prosty, dołem trójkątny nos, regularne cienkie łuki b r w i , pod którymi starannie zarysowane są oczy o ciężkich powie­ kach. Przy zmieniającym się modelunku szat jeden ele­ ment jest zawsze ten sam — poła płaszcza układająca się na sukni z p r a w e j strony, złożona z trzech fałd. Trójkątny jej koniec zbiega się z końcem różańca. F a ł ­ dy szat są modelowane raz głębiej, raz płyciej, zaryso­ wane p r a w i e graficznie. Analogie w rozwinięciu plasty­ cznym rzeźby występują nie t y l k o wśród głównych figur tej grupy kapliczek, ale także wśród płaskorzeźb w y ­ stępujących na ścianach bocznych. Inną grupę stanowią f i g u r y przydrożne o trzonie zaczerpniętym z baroku. Najwcześniejsza kapliczka o t y m trzonie pochodzi z 1768 r. (Dobczyce) i właśnie to rozwiązanie różni się od zunifikowanych, późniejszych. Bryła cokołu ukształtowana jest swobodnie. Cokół ma postać piramidalną, dwie górne kondygnacje (spośród Trzech) ozdobione są po bokach w o l u t a m i . Pod półokrąg­ łym gzymsem środkowej kondygnacji mieści się muszla. Późniejsze czasowo f i g u r y przydrożne, o podobnym trzonie, powstałe na przestrzeni stu lat, są nieco inne, ale zbliżone do siebie pod względem opracowania p l a ­ stycznego. Cokół tych f i g u r zatracił p i r a m i d a l n y ciężki układ, wysmuklał. Gzymsy dzielą f r o n t o n na pięć pól. z czego środkowe ozdobione jest po boksach wąskimi, zredukowanymi w o l u t a m i . Trzon zamyka od góry pół­ kolisty gzyms z muszlą pod łukiem. Interesujące jest rozmieszczenie w terenie f i g u r o opisanym trzonie. P r a - �w i e wszystkie znajdują się przy drogach łączących M y ­ ślenice z Bochnią oraz Dobczyce z Wieliczką. J a k k o l w i e k cokół realizuje jeden wzór, to wśród f i g u r wieńczących go trudno znaleźć analogiczne f o r m y . Można wskazać zaledwie cztery kapliczki, z których dwie mogą być dziełem jednego warsztatu, a dwie pozostałe — innego, •ledna para kapliczek znajduje się w G r a j o w i e i po­ wstała w 1856 r. Cechuje je ten sam plan rozwiązania architektonicznego całości. Na opisanym już cokole w y ­ stępuje w jednej z kapliczek M a t k a Boska Różańcowa, a w drugiej M a t k a Boska Szkaplerzna. W obu p r z y p a d ­ kach M a r i i towarzyszy d w u patronów-fundatorów, przy czym postacie fundatorów są niższe od rzeźby głównej Postać M a t k i Boskiej wyniosła, nieco przegięta, z l e k ­ ko zaznaczonym kontrapostem. Układ szat jest podobr у — fałdy potraktowane płasko, uproszczone. Rysy twarzy są uogólnione i stypizowane. D w i e inne f i g u r y przydrożne analogiczne w kształcie znajdują się w Myślenicach. Trzony ich odkuł zapew­ ne jeden wykonawca — oprócz jednakowych elementów zdobniczych podobny jest krój liter. Charakterystyczne dla tych dwóch obiektów jest odnotowanie dnia f u n ­ dacji (czy też może ukończenia robót). Raz jest „23 crwca", raz „28 c r w c a " tego samego, 1806 r. Różny jest natomiast temat f i g u r głównych (Matka Boska Szka­ plerzna i Chrystus Nazareński), więc t r u d n o jest prze­ sądzać o t y m samym autorstwie. . Wśród f i g u r na opisanym wyżej b a r o k o w y m coko­ le należy wyróżnić trzy tematy z Pietą. Łączy je ta sa­ ma ikonografia. Najstarsza jest Pieta z Borzęty z 1795 r. Matka Boska Bolesna t r z y m a na kolanach płasko ułożo­ nego Chrystusa. Kompozycja jest zwarta i przejrzysta, zwraca uwagę sztywny układ ciała Chrystusa. V/ n a j ­ starszym opracowaniu z Borzęty widać jeszcze swobodę rysunku. Zaznacza się nawet pewna więź psychiczna między postaciami. Natomiast dwa późniejsze opracowa­ nia tego tematu są pod względem f o r m a l n y m ściśle związane ze sobą. Są to Pieta w e wsi Niegowić z 1836 r. (il. 18) oraz w Myślenicach z 1843 r. ( i l . 19). Twarze Madonn o ciężkim owalu, bez wyrazu, rysunek szat uproszczony, a modelunek spłycony w stosunku do n a j ­ starszego opracowania. Nawet towarzysząca t y m k o m ­ pozycjom metaloplastyka wykazuje analogie w e wzor­ nictwie. Trzeci rozpowszechniony typ architektoniczny f i g u r y przydrożnej występuje w licznych odmianach i przez to nie przedstawia się tak spójnie jak poprzednio omó­ wione. Na trójstopniowej bazie znajduje się d w u k o n dygnacjowy trzon zamknięty od góry dwuspadowym daszkiem. Na szczycie umieszczona jest pełnoplastyczna figura. Kondygnacje oddzielone są gzymsowaniem i m a ­ ją od f r o n t u głębokie nisze. Charakterystyczne dla tego t y p u architektonicznego jest towarzyszące m u zdobnic­ t w o — m o t y w w i c i roślinnej, czasem przeradzający się w stylizowaną gałązkę z k w i a t e m , wyrastającą z d o ­ niczki. Na górnej kondygnacji występują elementy zdob­ nicze w f o r m i e rozet i główek aniołków. W obrębie tej grupy figur można wyróżnić znów k i l k a zespołów, które mogły wyjść z jednego ośrodka. Dla najliczniejszego z nich udało się prawdopodobnie odnaleźć autora. Zespół ten tworzy 7 figur przydroż­ nych powstałych w krótkim okresie . Kapliczka z Ł ą k ty Górnej nosi sygnowanie autorskie: „Kazimierz z W i niar Slusarcyk" ( i l . 20). Pod względem architektonicz­ n y m prezentuje się następująco: trzon f i g u r y jest t r z y kondygnacjowy, z gzymsem pomiędzy środkową i gór­ ną kondygnacją. Od f o n t u środkowe piętro ogranicza­ j ą przyścienne proste wałki poznaczone systemem 9 I I . 19. Pieta, fragment f i g u r y , Myślenice, 1843 r. ukośnych nacięć imitujących zapewne kręcone k o l u m n y barokowe, górą natomiast występują k o l u m i e n k i o gład­ kich trzonach. T y l k o w tej części zawarta jest głęboka nisza z pełną rzeźbą, na pozostałych ścianach występują płaskorzeźby. A r c h i t e k t u r a ta powtarza się z całą k o n ­ sekwencją w e wszystkich siedmiu figurach. Charaktery­ styczne są również analogie w ornamentyce zdobiącej poszczególne kondygnacje. Na najniższej płycinę z U p a ­ dającym zamyka „ośli grzbiet". Płycinie towarzyszy po bokach głęboki r y t gałązki swobodnie wypełniający w o l ­ ną przestrzeń. Taka gałązka powtarzana jest na ścia­ nach bocznych środkowej kondygnacji ( i l . 21), natomiast frontowa ściana zdobiona jest prostymi, stylizowanymi gałązkami, których zawinięte l i s t k i tworzą zrytmizowany układ elementów. Nad większością płycin w y r y t e są rozetki. K a p l i c z k i Ślusarczyka zawierają jedną rzeźbę pełną i k i l k a płaskorzeźb. Postacie m a j ą podobne rysy twarzy i dekoracyjnie potraktowane szaty. O ile pła­ skorzeźby są spójne pod względem opracowania pla­ stycznego, o tyle pełnoplastyczne f i g u r y wstawiane do nisz są różne zarówno w ikonografii, jak i w szczegó­ łowym opracowaniu formy. Nasuwają się dwa rozwiąza­ nia: albo wykonawca nie miał ustalonego w z o r u postaci M a t k i Boskiej albo wykonywał t y l k o architekturę k a p ­ liczki z płaskorzeźbami i ornamentyką, a rzeźbę pełną dokupował. Omówione trzy typy rozwiązań architektonicznych f i g u r spotykane są głównie w południowej części w o j . krakowskiego i części wschodniej w o j . tarnowskiego. 235 T �U 20. Kapliczka, fragment, Łąkta Górna, gm. Żegocin, w o j . tarnowskie, w y k . K . Ślusarczyk z Winiar. I I . 21. F i ­ gura św. A n n y z kapliczki w Kunicach, 1862. Autor nie znany. Oprócz tego występują kapliczki bądź nawiązujące do omówionych, bądź rozwiązane w sposób i n d y w i d u a l n y . Wydaje się, że najpopularniejszym typem jest figura po­ dzielona na kondygnacje systemem płycin i gzymsów, przy czym poszczególne segmenty są ruchome. Rzadziej występują kapliczki t y p u rzeźbiarskiego — z główną figurą na wysokim trzonie. T y l k o w k i l k u przypadkach zdarzają się kolumny. Rzeźba cmentarna pod względem f o r m a l n y m nie odbiega od charakteru f i g u r przydrożnych. Jedną i d r u ­ ga w y k o n y w a l i ci sami kamieniarze. Wśród w i e l u ano­ n i m o w y c h X I X - w i e c z n y c h przedstawień można wyróżliiż zespoły rzeźb, które prawdopodobnie wyszły z je­ dnego ośrodka. Artystą, który mało zmieniał swój styl był „mistrz uśmiechającego się Chrystusa". Sądząc z l o ­ kalizacji rzeźb można przypuszczać, że autor ich pocho­ dził z Dziekanowic. N a g r o b k i jego dłuta znajdują się w Dobczycach (grób Wojciecha i K r y s p i n a Walasów, T o ­ masza K a n i zm. w 1880 r. i dwa nieznane), oraz jeden na cmentarzu w Dziekanowicach. Płaskorzeźba w y k o ­ nana jest w dużym uproszczeniu, choć proporcje ciała zostały zachowane. Postać Chrystusa Ukrzyżowanego opracowana została w sposób dekoracyjny. Żebra t w o ­ rzą układ poziomych, rzadkich nacięć, piersi i pępek zostały mocniej wyodrębnione przez koliste obwiedzenie k o n t u r u , perizonium jest nierozczłonkowane, grube i wąskie, z jedną większą fałdą na środku. Długie pasmo włosów spływające z p r a w e j strony głowy (mocno skło­ nionej do ramienia) zakręca się na s w y m końcu w ozdobny lok. T w a r z pozbawiona jest dramatyzmu, roz- 236 T pogodzona uśmiechem oczu i ust, który powtarza się ла wszystkich wymienionych płaskorzeźbach. Wzorem ikonograficznym powyższego ujęcia Ukrzyżowanego jest zapewne rzeźba znajdująca się obecnie na zamku w Dobczycach, a niegdyś stojąca w t y m mieście na placu przed kościołem św. Jana. Pochodzi ona prawdopodobnie z 2 poł. X V I I w . Przedstawienie postaci Chrystusa jest w p r a w d z i e w pełni realistyczne, ale odnaleźć można ła­ t w o analogie w ujęciu f o r m a l n y m szczegółów (twarz z charakterystycznym uśmiechem, ornamentalny lok, kształt perizonium). Porównując obiekt będący p r z y p u ­ szczalnie wzorem i jego naśladownictwo, w i d z i m y kie­ runek przekształceń — od realizmu do schematyzacji i dekoracyjnego opracowania f o r m y , a więc t y p o w y dla plastyki l u d o w e j . Według jednego t y p u ikonograficznego zostały w y ­ konane w i z e r u n k i Ukrzyżowanego znajdujące się na cmentarzach w Zakliczynie (grób Jana Oramusa, A n n y Wiechniak) i w Drogini. Daleko idące podobieństwo wskazuje na pochodzenie tych przedstawień z jednego warsztatu. Postać Chrystusa została wydobyta bardzo oszczędnymi środkami. Sylwetka jest wydłużona, smu­ kła, zamykają ją linie proste o gładkiej powierzchni, T y l k o na niektórych wyobrażeniach zaznaczona jest w sposób u m o w n y muskulatura ciała. Zwraca uwagę perizonium o f o r m i e rzadko spotykanej na przedstawie­ niach Ukrzyżowanego z tego terenu, w postaci czworo­ kątnego płatu m a t e r i i zwieszającego się na l e w y m b o ­ k u , a z p r a w e j strony przytrzymywanego skręconym sznurem ( i l . 22). 1 0 �Spójrzmy z kolei na rzeźbę od strony popularności pewnych tematów ikonograficznych. Występują t u róż­ nice pomiędzy rzeźbą pełną a płaskorzeźbą. W y n i k a to г r o l i jaką odgrywała jedna i druga w kapliczkach i pomnikach cmentarnych. Rzeźba pełna, wolnostojąca, służyła tematom podstawowym: przedstawiała C h r y ­ stusa i Matkę Boską, do których zanosili prośby i dzięk­ czynienia fundatorzy kapliczek. Postać świętego rzadko była figurą główną, częściej występowali jedynie świę­ ci — F l o r i a n i Jan Nepomucen, chroniący przed d w o ­ ma żywiołami groźnymi dla wsi, ogniem i powodzią. Liczbowo przeważają tematy mariologiczne, przy czym najczęściej występuje przedstawienie M a t k i Boskiej Niepokalanego Poczęcia. Tematy chrystologiczne są na d r u g i m miejscu, przy czym najliczniej jest wśród nich reprezentowane Ukrzyżowanie. Tematy takie j a k : Serce Jezusa, Chrystus Nazareński i Chrystus Frasobliwy po­ jawiają się sporadycznie (Chrystus Frasobliwy jedynie w Myślenicach i najbliższej okolicy). Płaskorzeźby występujące na trzonie i i g u r przy­ drożnych przedstawiały świętych, którzy b y l i patrona­ m i fundatorów oraz ich rodzin. Stąd też w płaskorzeź­ bie pojawia się taka różnorodność tematów. Święci w y ­ obrażeni są zgodnie z chrześcijańską ikonografią p r z y ­ pisującą i m odpowiednie a t r y b u t y . To wskazuje, że w większości przypadków w y k o n a w c y f i g u r mieli do czy­ nienia z wzorami obowiązującymi w sztuce kościelnej. Tematem płaskorzeźb bywają również przedmiotowe symbole np. narzędzia Męki, symbol wieczności (wąż skręcony w koło i kąsający własny ogon), narzędzia p r a ­ cy św. Józefa, czaszka ze skrzyżowanymi piszczelami. Tematyka rzeźby cmentarnej kształtuje się nieco inaczej. Znakomita większość wszystkich przedstawień f i g u r a l n y c h to Chrystus Ukrzyżowany. Na d r u g i m m i e j ­ scu znajdują się tematy maryjne. Natomiast tematem t y p o w y m t y l k o dla nagrobków jest anioł w różnych ujęciach ikonograficznych. Na wiejskich nagrobkach końca X I X w . i okresu międzywojennego występują też dość często płaskorzeźby przedstawiające świętych, będących patronami osób zmarłych lub patronami f u n ­ datorów nagrobków. Płaskorzeźby występujące na figurach przydrożnych i pomnikach cmentarnych odbiegają często pod wzglę­ dem plastycznym od dość poprawnych f o r m głównych f i g u r z tychże obiektów. Przypuszczalnie zawsze w i e j ­ ski kamieniarz wykonywał i architekturę kapliczki i rzeźby. Ponieważ figura umieszczona na szczycie k a p ­ liczki, a skupiająca główną uwagę wymagała staran­ niejszego opracowania, niektórzy mniej w p r a w n i kamie­ niarze woleli kupić taką figurę w m i e j s k i m warsztacie. Zostało to udokumentowane dla Podgórza Zachodnie­ go . Kamieniarz w i e j s k i wypowiadał się natomiast w sposób możliwie najpełniejszy rzeźbiąc płaskorzeźby i ornamenty cokołu. Właśnie kapliczkowe płaskorzeźby wykazują sporo formalnych analogii z ludową rzeźbą drewnianą. Przedstawiane postaci ludzkie są z reguły ujęte frontalnie, statycznie, nawet wtedy, gdy scena ma charakter dynamiczny. Przykładem może być często l l I I . 22. Chrystus z nagrobka w Zakliczynie, gm. Siepraw, w o j . krakowskie. / л 237 �spotykana płaskorzeźba Archanioła Michała zabijającego diabła — ujęta zawsze statycznie. Ponieważ płaskorzeźby miały przede wszystkim słu­ żyć k u l t o w i , musiały być jednoznacznie odczytywane, wykonawcy starali się więc podkreślić „świętość" w y ­ obrażanych postaci przez zaakcentowanie (powiększenie) głów, a zwłaszcza rąk złożonych w geście m o d l i t e w n y m . Czynili to zwłaszcza wtedy, gdy nie znali atrybutów przypisywanych danemu świętemu. Wydłużenie ciała w Ukrzyżowaniu nasilało wrażenie cierpienia, umęczenia. Jedną z bardziej wyrazistych cech omawianych rzeźb jest ornamentalność ujawniająca się nie t y l k o w spo­ sobie przedstawienia szat, ale nawet szczegółów ana­ tomicznych. Przykładem mogą być płaskorzeźby na k a p ­ liczkach Ślusarczyka z Winiar, mistrza „uśmiechającego się Chrystusa Ukrzyżowanego". Szaty zaznaczano często w sposób umowny, sute draperie, fałdy zastępowano przez proste nacięcia, tworzące częstokroć ciekawe ukła­ dy l i n i i i płaszczyzn. Ornament najczęściej o charak­ terze roślinnym, t r a k t o w a n y bywał także jako samo­ dzielny element zdobniczy występujący na pustych pła­ szczyznach ścian kapliczek. Zazwyczaj nie ujawniają one wpływu stylów historycznych, a raczej wskazują na ludową proweniencję swych twórców. Ilustracją niech będzie wcześniej już w y m i e n i o n y duży zespćł f i g u r p r z y ­ drożnych, ozdobionych r y t e m stylizowanej gałązki, w y ­ stępującej w w i e l u wariantach. Wcale częste jest rów­ nież wprowadzanie ładu i h a r m o n i i w kompozycji przez stosowanie uproszczeń i symetrii w układach elemen­ tów. Przykładem mogą być charakteryzowane wyżej przedstawienia Ukrzyżowanego na nagrobkach z Sieprawia i Zakliczyna oraz płaskorzeźba wyobrażająca Zmartwychwstanie na cokole kolumny z 1856 r. (na cmentarzu w Dziekanowicach), gdzie cała scena zbioro­ wa została podporządkowana wyżej opisanej zasadzie ( i i . 23). П. 23. Kapliczka, fragment, Celem m o i m było pokazanie, że występująca na nagrobkach i kapliczkach płaskorzeźba ma charakter zbliżony do dawnej rzeźby l u d o w e j , podczas gdy rzeźba pełna pochodzi na ogół z warsztatów miejskich. Dziekanowice. PRZYPISY Artykuł opiera się na danych zebranych przez autorkę do pracy magisterskiej o podobnym temacie, jak również na obszernym materiale t e k s t o w y m i zdję­ ciowym, zgromadzonym w Pracowni Dokumentacji P o l ­ skiej Sztuki L u d o w e j IS P A N . Władysław Łuszczkiewicz, Księga wydatków na budowania w Zamku Niepolomickim w r. 1568, w : „Spra­ wozdania K o m i s j i do Badania Historii Sztuki w Pol­ sce", T. 2, Kraków 1884. ' W o j . A r c h . Państwowe w K r a k o w i e , sygn. A . D . 496, 1590—1722, Regcstrum pro inscrebendis discipulis artiHcii muralorum et stametiorum. Pod rokiem 1607 wpisany jest na ucznia do cechu Jakub Skoczowski z Dobczyc, a pod rokiem 1668 Skawiński z Wieliczki. A r c h . Izby Rzemieślniczej w K r a k o w i e . Księga uczniów i czeladzi 1850—1920. Księgi uczniów i czelad­ ników od 1920 r. do ostatnich lat. Katalog zabytków sztuki w Polsce, Pomiat M y ­ ślenice, opr. Kazimiera Kutrze : ianka, Warszawa 1957 г., s. 284. 1 2 1 5 1 Fot.: E. Fryś, il. 22; A. Małeta, il- 1—4. 7—10, 14, 21; K o l u m n y tego t y p u znajdują się w Dobczycach i Sieprawiu na cmentarzach. W G r a j o w i e i Borzęcie w y ­ stępują jako f i g u r y przydrożne. Z y g m u n t Rewski, Majstersztyki krakowskiego ce­ chu murarzy i kamieniarzy XVI—XIX w., Wrocław 1954 r. Są to k a p l i c z k i z: Książnic (1875), Tarnowa (1869), Woli Rzędzińskiej (1869), L i p n i k a (1874), Wieliczki (1866), Jasienicy (1876), Podłopienia Górnego (1974), Jastrząbki Nowej (1870), K u n i c (1871), Targowiska (1878), Skotnik (1871), Chrostowej (1873). Daty te odnoszą się do czasu ich powstania. Znajdują się one we wsiach: Kunice (1863), M a r w i n koło Dobczyc (1863), Kurów (1863), Bilczyce (1863), Winiary (1863), Wierzbanowioe (1864), Łąkta Górna (1864). Informację tę uzyskałam dzięki uprzejmości dr Tadeusza Chrzanowskiego. Roman Reinfuss, Ludowa rzeźba kamienna na Zachodnim Pogórzu, „Pol. Szt. L u d . " , R. 30, 1976, nr 3/4. 6 7 8 9 1 0 1 1 E. Snieżyń ska-Stolot, i l . 13; J . Świderski, il. 5, 6. 12, 15—20, 23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/550fee40b7622f5ceedac430e29f6508.pdf 3ade3114f92681c874faa5898e823292 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4741 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource majolika ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4399 Title A name given to the resource Z badań nad majoliką i półmajoliką ludową w Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.67-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Z Fryś-Pieiraszkowa BADAŃ NAD MAJOLIKĄ I PÓŁMAJOLIKĄ Systematycznie n a r a s t a j ą c a literatura, dotycząca l u ­ dowego garncarstwa w Polsce, w znacznej większości odnosi się do poszczególnych o ś r o d k ó w garncarskich lub ich skupisk regionalnych i dotyczy przede wszystkim historii tych o ś r o d k ó w i techniki pracy *. M n i e j uwagi p o ś w i ę c a się natomiast samym w y r o b o m , charaktery­ styce ich form i dekoracji, przy czym zagadnienia te rozpatrywane są na ogół t y l k o od strony współczesnej produkcji. Wyroby garncarskie ze w z g l ę d u na swą spe­ cyfikę rzadko w y t r z y m u j ą dłuższe u ż y t k o w a n i e , a w y ­ j ą t k o w o t y l k o w n i e k t ó r y c h zbiorach muzealnych zacho­ w a ł y się w i ę k s z e serie starszych o b i e k t ó w tego typu. J u ż na tej podstawie m o ż n a stwierdzić ogromne różnice, jakie zachodzą w tych samych o ś r o d k a c h między pro­ d u k c j ą przed 50 — 60 laty a współczesną. Wiele form i technik zdobniczych zarzucono, a dzisiejsi garncarze często nie u m i e j ą ich nawet z r e k o n s t r u o w a ć poprawnie mimo bodźców, jakie s t a n o w i ą ogłaszane dla nich co j a k i ś czas konkursy. W z w i ą z k u z t y m uchodzi nieraz całkowicie uwagi produkcja starsza, znana częstokroć tylko ze w s p o m n i e ń i o p o w i a d a ń . W y r ó ż n i k i e m grupy ceramiki ludowej, na k t ó r ą prag­ nę zwrócić u w a g ę w t y m szkicu, jest białe tło, z k t ó r y m wiąże się bogatsza i odmienna niż na innych wyrobach garncarskich dekoracja m a l a r s k a . Zagadnienie to, znaj­ dujące swój w y r a z z a r ó w n o w technologii jak i zdob­ nictwie, jest niedoceniane lub w r ę c z pomijane przez za­ interesowanych garncarstwem l u d o w y m badaczy. Naczynia wykonane z glin garncarskich po wypaleniu w atmosferze u t l e n i a j ą c e j p r z y j m u j ą b a r w ę od k r e m o ­ wej lub r ó ż o w a w e j do intensywnie czerwonej (terakota) w zależności od ilości z w i ą z k ó w żelaza w surowcu. Białe tło m o ż n a na nich u z y s k a ć w zasadzie dwoma sposobami, z k t ó r y c h łatwiejszy stanowi pokrycie powierzchni na­ czynia g l i n k ą k a o l i n o w ą , r o z p r o w a d z o n ą w wodzie. G l i n ­ ka ta czerpana jest bądź ze złóż miejscowych, b ą d ź też sprowadzana z chrzanowskiego, kieleckiego i innych okolic, a dawniej t a k ż e z zagranicy. Nosi ona różne naz­ w y ; do najczęściej u ż y w a n y c h należą: biała glinka, ton, po­ białka l u b pobiółka, saska albo czeska glinka, ł a g ó w k a . Na­ czynia po umieszczeniu na p o b i a ł k o w y m tle dekoracji powlekane są w całości lub częściowo szkliwem ołowio­ wym, a następnie wypalane . W niektórych ośrodkach, m. in. w Bolimowie, Łowiczu, Gostyninie, wyroby takie nazywano „białą r o b o t ą " , właściwsza jednak dla nich będzie nazwa p ó ł m a j o l i k a , z n a j d u j ą c a szersze za­ stosowanie w terminologii technicznej i artystycznej . Powyższy t e r m i n obejmuje r ó w n i e ż mniej rozpowszech-, nione wyroby, polewane p o b i a ł k ą b a r w i o n ą lub angobam i innego koloru . Drugą metodą p r o w a d z ą c ą do podobnych w y n i k ó w jest użycie k r y j ą c e g o szkliwa o ł o w i o w o - c y n o w e g o . S z k l i ­ wo to stosowane było znacznie rzadziej przez ludowych garncarzy prawdopodobnie ze względu na to, że cyna 2 3 4 5 LUDOWĄ W POLSCE należy do s u r o w c ó w dość kosztownych i nie zawsze ł a t w o d o s t ę p n y c h . Ponadto przygotowanie szkliwa oło­ wiowo-cynowego we w ł a s n y m zakresie było stosunkowo skomplikowane i garncarze strzegli tej wiedzy jako jed­ nej z tajemnic zawodowych. Uzyskane w trakcie b a d a ń terenowych receptury tego szkliwa, niestety na ogół m a ł o precyzyjne , w zasadzie nie odbiegają od zaleca­ nych w ceramice artystycznej. Stosunek wagowy meta­ licznego o ł o w i u i cyny w y n o s i ł najczęściej 5 : 1 lub 6 : 1 (m. i n . w S e j n a c T ł ^ C r o k u , B u d a c h - M i k o ł a j c e , Krasnopo­ lu), ale w innych warsztatach dawano t a k ż e m n i e j s z ą : 1/7, 1/8, a nawet —• jak w S o k o ł a c h — 1/10 część cyny . Przetopiony i utleniony uprzednio na popiół ołów mie­ szano z cyną, piaskiem, solą k u c h e n n ą i topiono w pie­ cu garncarskim podczas w y p a ł u n a c z y ń . U ż y w a n o do tego celu starannie dobranego, m i a ł k i e g o piasku k w a r ­ cowego ( „ k w a r c " , „szklany piasek"), na ogół z miejsco­ w y c h złóż. Ilość tej domieszki nie była ściśle ustalona, najczęściej r ó w n a ł a się mniej w i ę c e j ilości u ż y t y c h top­ n i k ó w (Sejny, Sokoły, Brok). Piasek d o k ł a d n i e mielono, czasem z dodatkiem g l i n k i o g n i o t r w a ł e j , u ł a m k ó w fa­ jansu lub porcelany (Sokoły), w z g l ę d n i e szkła (Raciążek). W y j ą t k o w o dodawano do tego szkliwa także domieszki organiczne, a mianowicie k r e w b y d l ę c ą . Podczas przepalania, nazywanego czasem bufowaniem (Sokoły), poszczególne s k ł a d n i k i topiły się i zestalały w j e d n ą t w a r d ą bryłę, k t ó r ą po ostygnięciu kruszono, rozdrabniano, a n a s t ę p n i e wielokrotnie przemielano w ż a r n a c h z dodatkiem wody, aż do uzyskania gęstego białego p ł y n u o jednolitej konsystencji, p r z y r ó w n y w a n e ­ go często do ś m i e t a n y . W tej postaci szkliwo było zdat­ ne do użycia. W n i e k t ó r y c h pracowniach u ż y w a n o po­ dobnego szkliwa kaflarskiego, zestawionego fabrycznie. Było ono stosowane b ą d ź w y m i e n n i e z przygotowanym we w ł a s n y m zakresie, zależnie od możliwości zakupu, b ą d ź też stale — zwłaszcza w w y t w ó r n i a c h , k t ó r e łączyły p r o d u k c j ę ceramiki u ż y t k o w e j i k a f l i . Na n i e k t ó r y c h te­ renach, np. w o ś r o d k a c h kaszubskich, już pod koniec X I X w. gotowe szkliwo o ł o w i o w o - c y n o w e w y p a r ł o cał­ kowicie poprzednie . Szkliwo o ł o w i o w o - c y n c w e kładzio­ no na ogół na wypalonych już raz naczyniach, a do­ piero na n i m malowano wzory. Po p o n o w n y m wypale­ niu z a m i e n i a ł o się ono w szklistą białą p o w ł o k ę , ewen­ tualnie z odcieniem s z a r o - r ó ż o w a w y m lub niebieskawym, w zależności od barwy b i s k w i t u i grubości w a r s t w y szkliwa. Dlatego do w y r o b u n a c z y ń przeznaczonych pod to szkliwo starano się d o b i e r a ć gliny o malej zawar­ tości t l e n k ó w żelaza. Wyroby garncarskie pokryte szkliwem o ł o w i o w o - c y n o w y m nie p o s i a d a j ą — podobnie jak p ó ł m a j o l i k i — w ł a s n e j nazwy w l u d o w y m r z e m i o ś l e , mieszczą się one natomiast w pojęciu m a j o 1 i k a . Sporadycznie stoso­ wane były przez garncarzy białe szkliwa innego typu, np. alkaliczne . 6 7 8 9 10 11 u 67 �2 1 71 1 Miska 0 33 cm Wyk. 1878 r, Kwiatkowski. Kraków. II. 2. Miseczka, 0 15 cm ŁmaTiltwicz, Pruchnik, paw. Jarosław. II. 4. Miska 0 29 cm. 2 pol XIX w., Pruchmk, wys. 11 cm. 1877 r., Jarosław. •'o*® O OB-t .O" Ots l.j A • 68 t. III. i IV. II. 3. Mapa: s. i te Asi >.oU II. ¿53 A" wO O " O'« o 37 ° A " • <<9 s A 0 5 I i •50 3 5 10 0-16 I m o 57 AĄf« « A VI y,—t VII / A£ o j " / 7 / \ 'l u ® Wyk. 2. pol XIX w. Antoni pow. Jarosław. II. 5. Garnek, ' ^ VIII Garncarskie ośrodki produkcji pólmajoliki i majoliki w Polsce. �W zdobnictwie w y r o b ó w p o b i a ł k o w a n y c h zdecydowa­ nie p r z e w a ż a malowanie wykonywane t e c h n i k ą r o ż k o w ą lub pędzlem, w z g l ę d n i e oboma sposobami łącznie. Rza­ dziej malatury nanoszone są za p o m o c ą g ą b k i , przy czym s t a n o w i ą one bądź j e d y n ą d e k o r a c j ę , b ą d ź też u z u p e ł ­ niają p o p r z e d n i ą (m. in. Szczerców, Ł ą ż e k Ordynacki, K r a k ó w — i l . 1). P o d o b n ą funkcję spełnia nasączanie wilgotnej jeszcze w a r s t w y p o b i a ł k i k r o p l a m i barwnych polew. R o z p ł y w a j ą się one na t y m tle w delikatne w ł o s kowate desenie, zwane p a j ą c z k a m i (m. i n . Obrzycko, Leżajsk, J a r o s ł a w , Pruchnik — i l . 2, 5), l u b — przy energicznym w s t r z ą ś n i ę c i u _— dają efekt tzw. m a r m u r k u . Rzadziej na b i a ł y m tle w y s t ę p u j e f l a d r o w a n i e (il. 4). W nielicznych tylko o ś r o d k a c h z n a j d o w a ł a zasto­ sowanie technika sgraffita, czyli r y t u ostrym n a r z ę d z i e m przez w a r s t w ę wilgotnej p o b i a ł k i do odsłonięcia czer­ wonego czerepu { i l . 8 ) . Okonturowany w ten sposób rysunek b y w a ł n a s t ę p n i e zabarwiony. T e c h n i k ę t ę poza o ś r o d k a m i kurpiowskiej Puszczy B i a ł e j , gdzie nosiła n a z w ę flamerowania , stosowano na Kaszubach, a w y ­ j ą t k o w o w y s t ę p u j e ona także w innych o ś r o d k a c h , jak Raciążek i W i e r u s z ó w , gdzie jest raczej zjawiskiem nowszym. S t o s u j / ją też współcześnie garncarz w Oła­ wie, repatriant / Pokucia, k o n t y n u u j ą c y ściśle tamtejsze 1 3 14 15 16 Legent ., Ośrodki produkcji półmajoliki: I — miejskie zamane, I I — miejskie czynne, III — wiejskie zamarłe, IV — wiejskie czynne; Ośrodki produkcji majoliki: V — miejskie zamarłe, VI — miejskie czynne, VII — wiej­ skie zamarłe, VIII — wiejskie czynne; Wykaz ośrod­ ków: 1 — Police pow. Szczecin, 2 — Sikory pow. Szczecinek, 3 — Kościerzyna, 4 — Chmielno, pow. Kar­ tuzy, 5 — Kartuzy, 6 — Gdańsk (kon. w. XVIII — w. XIX), 7 — Tolkmicko, pow. Elbląg (w. XVIII), 8 — Leszczewo pow. Suwałki, 9 — Krasnopol pow. Sejny, 10 — Sejny, 11 — Gruczno pow. Świecie, 12 — Chodzież, 13 — Boruszyn pow. Czarnków, 14 — Obrzycko pow. Szamotuły, 15 — Tomaszów Maz., 16 — Koło, 17 — Ra­ ciążek pow. Aleksandrów 'Kuj., 18 — Osięciny pow. Radziejów (?), 19 — Kowal pow. Włocławek (?), 20 — Gostynin, 21 — Radzanów pow. Mława, 22 — Mława, 23 — Nidzica (?), 24 — Topór pow. Węgrów (?), 25 — Pasym (?), 26 — Szczytno (?), 27 — Myszyniec pow. Ostrołęka, 28 — Budy-Mikołajka pow. Łomża, 29 — Łomża, 30 — Sokoły pow. Łapy, 31 — Krasnosielc pow. Maków Maz., 32 — Pułtusk. 33 — Serock pow. Nowy Dwór Maz., 34 —• Wyszków, 35 — Brok pow. Ostrów Maz., 36 — Siemiatycze, 37 — Osieck pow. Otwock, 38 — Łowicz, 39 — Bolimów pow. Łowicz, 40 — Mszczo­ nów pow. Grodzisk Maz., 41 — Pobiedna pow. Rawa Maz., 42 — Rawa Mazowiecka, 43 — Podkonice pow. Rawa Maz., 44 — Mogielnica pow. Grójec, 45 — Nowe Miasto pow. Rawa Maz., 46 — Warka pow. Grójec (?), 47 — Firlej pow. Lubartów, 48 — Ostrów Lubelski pow. Lubartów, 49 — Oława, 50 — Wieruszów, 51 — Chojny pow. Wieluń, 52 — Burzenin pow. Sieradz, 53 — Szczer­ ców pow. Bełchatów, 54 — Małogoszcz pow. Jędrzejów (?h 55 — Strumień pow. Bielsko-Biała, 56 — Skoczów pow. Cieszyn, 57 — Kraków (w. XVI, XIX), 58 — Dębina pow. Bochnia, 59 — Okulice pow. Bochnia, 60 — Bratucice pow. Bochnia, 61 — Skomielna Biała pow. Myśleni­ ce, 62 — Rabka pow. Nowy Targ, 63 — Chochołów pow. Nowy Targ, 64 — Nowy Sącz (w. XVI), 65 — Grybów pow. Nowy Sącz (?), 66 — Biecz pow. Gorlice (XVII w.?). 67 — Miechocin pow. Tarnobrzeg (w. XVII—XIX), 68 — Modliborzyce pow. Janów Lub., 69 — Łążek Ordynacki Pow. Janów Lub., 70 — Domostawa pow. Nisko, 71 — Krzeszów pow. Leżajsk, 72 — Sokołów Małopolski pow. Kolbuszowa, 73 — Leżajsk, 74 — Rzeszów (XVII w.), 75 — Łańcut (w. XVII), 76 — Jarosław, 77 — Pruchnik pow. Jarosław, 78 — Sławków pow. Olkusz (w. XVI), 79 — Kołaczyce pow. Jasło, 80 — Jodłowa pow. Jasło, 81 — Mosina pow. Srem, 82 — Piaseczna pow. Zgorzelec, 83 — Zawidów pow. Lubań, 84 — Leśna pow. Lubań. tradycje. Sgraffito było r ó w n i e ż u ż y w a n e — w e d ł u g nie potwierdzonych m a t e r i a ł o w o p r z e k a z ó w — w Ostrowie Lubelskim oraz w Bratucicach koło Bochni, a szerokie zastosowanie znalazło r ó w n i e ż w zdobnictwie ludowych, m. in. krakowskich k a f l i . Zdobnictwo m a j o l i k i w zna­ nych dotychczas o ś r o d k a c h polskich ograniczało się do malowania. 1 7 69 �6a 6b II. 6. Miski: a) 0 26 cm. Wyk. 1932 r. Tomasz Rączka, Rabka pow. Nowy Targ, b) 0 23 cm. Wyk. 1887 r. Wojciech Smoleń, Skomielna Biała, pow. Myślenice. II. 7. Dzbanek, wys. 27 cm. Wyszków. II. 8. Dzbanek. Wyk. 1950 r. Ste­ fan Konopczyński, Bolimów, pow. Łowicz. II. 9. Dwojaki: a) wys. 20 cm, b) wys. 19,5 cm. Ok. 1910 r., Borysławice Kościelne, pow. Koło. 70 �Ob I Dekorację malarską w obu omawianych technikach w y k o n y w a n o najczęściej w kolorze zielonym i r ó ż n y c h odcieniach b r ą z u . Zieleń uzyskiwano p r z e w a ż n i e we w ł a s n y m zakresie przez utlenianie miedzi, podczas gdy drugi kolor daje b ą d ź silnie żelazista glinka, b ą d ź też tlenki metali, najczęściej pod postacią zendry k o w a l ­ skiej lub rudy darniowej. Znacznie rzadziej ze względu na t r u d n o ś c i z nabyciem u ż y w a n e są inne b a r w n i k i , np. kolor niebieski (tlenek kobaltu), brunatno-liliowy (tlenek manganu), czy żółty (tlenek chromu). Gotowe farby ceramiczne, zwane też o g n i o t r w a ł y m i , z k t ó r y c h większość przeznaczona jest do innych warunków i temperatury w y p a ł u , często nie zdają egzaminu w pra­ cowni garncarskiej. Zastosowanie na w i ę k s z ą skalę zna­ lazły one tylko u garncarzy kaszubskich. P r z e c h o d z ą c do o m ó w i e n i a m o t y w ó w i ornamentów stosowanych w wymienionych rodzajach ceramiki ludo­ wej zastrzec się trzeba, że s k ą p a ilość m a t e r i a ł u nie po­ zwala na przeprowadzenie szerszej analizy. W trakcie b a d a ń w o ś r o d k a c h , gdzie produkcja ta już u s t a ł a , uzy­ skiwano na ten temat w i a d o m o ś c i bardzo ogólnikowe, k t ó r e nie zawsze p o z w a l a j ą nawet na zorientowanie się w charakterze ornamentu (esy-floresy, fiksy-faksy itp.). Najczęściej jednak p o w t a r z a j ą się informacje o malo­ waniu k w i a t ó w i liści, a nieco rzadziej p t a k ó w — jako m o t y w ó w g ł ó w n y c h , natomiast uchodzą uwagi orna­ menty u z u p e ł n i a j ą c e , jak dekoracja kołnierzy na misach czy talerzach, w z g l ę d n i e w y l e w ó w i szyjek innych na­ czyń. W d o s t ę p n y m materiale zabytkowym znajdujemy p e ł n e potwierdzenie, że m o t y w y r o ś l i n n e były we wszy­ stkich o ś r o d k a c h najbardziej rozpowszechnione. Jedynie na flamerowanych wyrobach kurpiowskich dekoracja geometryczna m i a ł a r ó w n o r z ę d n e , a w pewnych przy­ padkach dominujące nawet znaczenie. Powierzchnia zdobnicza d z b a n ó w z tych o ś r o d k ó w była rytmicznie dzielona na pola o swobodnej dekoracji p r z e d s t a w i a j ą ­ cej, np. r o ś l i n n e j czy r o ś l i n n o - z w i e r z ę c e j na przemian z g e o m e t r y c z n ą (il. 7); w tej ostatniej najczęściej w y s t ę ­ p u j ą c y m m o t y w e m b y ł a u k o ś n a k r a t k a i pasy z y g z a k ó w lub t r ó j k ą t ó w wykonane rytem. K r a t k ą zdobiono także kołnierze misek . P r z y k ł a d półmajolik zdobionych w y ł ą c z n i e wzorami geometrycznymi s t a n o w i ą misy z Rabki i sąsiadującej z nią Skomielnej B i a ł e j , k t ó r y c h dekoracja ograniczała się na ogół do k i l k u koncentrycznych p a s k ó w , l i n i i fa­ listych i ł u k ó w (il. 6a, b). Skromna dekoracja linearna w y s t ę p o w a ł a t a k ż e m. in. na dwojakach wielkopolskich i mazurskich ( i l . 9a, b). Zwarte u k ł a d y o ś r o d k o w e w postaci rozet g w i a ź d z i s t y c h (il. 10) l u b w i r u j ą c y c h spo­ tykamy niezbyt często, mimo że dobrze k o m p o n u j ą się na dnach talerzy i mis. Należy do nich m. i n . dość w y ­ j ą t k o w a na tle ornamentyki kaszubskiej tzw. gwiazda kaszubska Necla, czy n i e k t ó r e geometryczno-roślinne ornamenty z Ł ą ż k a Ordynackiego. Do najczęściej w y s t ę p u j ą c y c h motywów roślinnych należą drobne gałązki i luźne rzuty kwiatowe (il. 11), a przede wszystkim rozbudowane bukiety, potraktowane swobodnie ( i l . 9) lub symetryczne (il. 1, 12). K w i a t y w bardziej wyspecjalizowanych o ś r o d k a c h , np. na Kaszu­ bach, Kurpiach, w Bolimowie czy K r a k o w i e przybiera­ ją często k o n k r e t n ą p o s t a ć tulipana l u b róży ( i l . 1, 9, 13), na ogół jednak posiadają uproszczoną, s y n t e t y c z n ą formę (Bolimów, Boruszyn, Ł ą ż e k Ordynacki). 18 Z m o t y w ó w zoomorficznych szczególnie często spoty­ ka się w y o b r a ż e n i e ptaka. W y s t ę p u j e on b ą d ź jako uzu­ p e ł n i e n i e dekoracji r o ś l i n n e j , b ą d ź też jako samodzielny element zdobniczy. R ó w n i e ż i tutaj obserwujemy r ó ż n e sposoby traktowania formy, począwszy od prawie reali­ stycznej sylwetki ptaka na misce z okolic C z ę s t o c h o w y (il. 14) do dekoracyjnie r o z w i ą z a n y c h , charakterystycz­ nych form p t a s z k ó w bolimowskich ( i l . 13, 17), ł ą ż e c k i c h (il. 16, 17), b o r u s z y ń s k i c h , czy wreszcie maksymalnie przestylizowanych p t a k ó w siemiatyckich ( i l . 18, 19). Sto­ sunkowo rzadko ptak przybiera k o n k r e t n ą formę, ł a t ­ w ą do o k r e ś l e n i a przyrodniczego, jak np. postać koguta na misce z W a r s z a w y , pelikana w Bolimowie, czy też bociana na talerzach z pracowni Meissnera w K a r t u ­ zach . Wydaje się, że te ostatnie były przypadkowo 1B 20 21 71 �11 10 11. 10. Miska, 0 29 cm. 1877 r. Mosin, pow. Srem. 11. 11. Miska, włączone do tradycyjnego zestawu ornamentalnego i stosowano je bez niezbędnego przetworzenia artystycz­ nego. Sporadycznie prócz p t a k ó w p o j a w i a j ą się także inne zwierzęta, j a k np. królik w malaturach S t a r t k ó w , krowa u K u ź n i a r z a w Ł ą ż k u Ordynackim, pies u Meis­ snera. Również rzadko spotyka się na omawianych w y r o ­ bach m a l a r s k ą d e k o r a c j ę a n t r o p o m o r f i c z n ą . Najbogatszy dotychczas, przekazany przez t r a d y c j ę zestaw m o t y w ó w figuralnych stosowany był w 2 poł. X I X w. przez garn­ carzy w o ś r o d k a c h b o c h e ń s k i c h (Bratucice, Dębina, O k u lice). Malowano tam kwiaty, a także z w i e r z ę t a (ptaki, ryby), p r z e w a ż a ł y jednak m o t y w y antropomorficzne. Szczególnie często w y s t ę p o w a ć m i a ł a na p ó ł m a j o l i k o w y c h misach „ w e s e l n y c h " wiejska kapela w tradycyj­ nych krakowskich strojach, złożona z dwóch s k r z y p k ó w , basisty i klarnecisty, w z g l ę d n i e — na mniejszych m i s ­ kach — tylko jeden l u b dwóch m u z y k a n t ó w . Z d a r z a ł y się też na miskach pojedyncze postacie kobiece — „ p a n n y " . Na k o ł n i e r z a c h dużych talerzy oraz na b r z u ś cach p o b i a ł k o w a n y c h d z b a n ó w umieszczano postacie or­ szaku weselnego z młodą p a r ą na czele. Oprócz misek z malaturami o tematyce związanej z weselem, która m i a ł a t u być najbardziej typowa, z jednej pracowni na­ leżącej do garncarza N o w a k a wychodziły w y r o b y po­ siadające podobno bardziej rozbudowane pod w z g l ę d e m anegdoty malatury. Z a p a m i ę t a n o np. m i s k ę z m a l o w i d ­ ł e m p r z e d s t a w i a j ą c y m b ó j k ę dwóch mężczyzn oraz i n ­ ną, na k t ó r e j namalowany był aresztant zbiegający po linie przez okno więzienia. Tego typu swobodne k o m ­ pozycje były rzadkością, zdarzały się jednak i w innych ośrodkach. Np. w Ł ą ż k u Ordynackim, gdy w k t ó r e j ś pracowni podczas zdobienia naczyń zebrała się grupka rozbawionej młodzieży, p o w s t a w a ł y czasem malatury odbiegające dość znacznie od t y p o w y c h dla tego ośrod­ ka; ponadto pisano na wyrobach w ł a s n e nazwiska, ad­ resy, „na śmiech się takie robiło". 2 2 Do takich nietypowych p r z y p a d k ó w wydaje się r ó w ­ nież należąc p o s t a ć mężczyzny z fajką, widoczna na 72 0 28 cm. Kołaczyce, pow. Jasło. dwojakach p u b l i k o w a n y c h przez J a n i n ę K r a j e w s k ą , m i ­ mo że m o t y w y figuralne w y s t ę p o w a ł y na dawnej cera­ mice kaszubskiej . Natomiast nie były dziełem przy­ padku kompozycje figuralne na wyrobach z Pomorza Zachodniego, j a k np. scena pojedynku na dzbanie z r. 1817, znalezionym w pow. k o s z a l i ń s k i m c z y nie­ zbyt jasna t r e ś c i o w o wielobarwna scena z r o g a t y m i po­ staciami na talerzu z pow. S ł a w n o (ił. 20). „ M a l o w a n e chłopy z f a j k a m i " z d a r z a ł y się, jak z a p a m i ę t a n o , na dawnych misach z S o k o ł o w a M a ł o p o l s k i e g o . Postać człowieka w y s t ę p o w a ł a r ó w n i e ż na ceramice w y s z k o w ­ skiej i być może z tego w ł a ś n i e o ś r o d k a pochodził bar­ dzo i n t e r e s u j ą c y talerz ze z b i o r ó w dawnego muzeum etnograficznego w Warszawie ( i l . 2 1 ) . Na dnie tego naczynia przedstawiono m y ś l i w e g o z psem podczas po­ lowania na p t a k i . Podobna scena m y ś l i w s k a zdobiła brzusiec dzbanka, przypisywanego ośrodkowi łążeckiem u . Bardzo rzadko w y s t ę p u j ą w ceramice ludowej m o t y w y p e j z a ż o w e i architektoniczne. W y m i e n i a je A g ­ nieszka Dobrowolska jako typowe obok k w i a t ó w i mo­ t y w ó w figuralnych dla produkcji o ś r o d k a w Policach koło Szczecina . Stosowane były one r ó w n i e ż prawdo­ podobnie przez r o d z i n ę garncarzy P a n a s ó w w Soko­ łach . W ostatnim ze wspomnianych o ś r o d k ó w n a j w i ę k ­ szą u w a g ę p r z y k ł a d a n o jednak do zdobienia majolikowych święconek, czyli mis przeznaczonych do ś w i ę c e n i a wielkanocnego jadła. Na miskach tych malowano naj­ częściej g a ł ą z k i z k w i a t a m i i ptaki. Na dnach w i ę k s z y c h mis jako m o t y w centralny umieszczany był rysunek p r z e d s t a w i a j ą c y baranka wielkanocnego, a na brzegach okazjonalne napisy w rodzaju „Wesołego A l l e l u j a " . Ś w i ę c o n k i wyrabiano t a k ż e w i n n y c h o ś r o d k a c h na Podlasiu i Mazowszu, m. i n . w P u ł t u s k u . Napisami typu „ S m a c z n e g o " i „Szczęść Boże Młodej Parze" zdobił r ó w n i e ż p o b i a ł k o w a n e misy weselne garncarz w Chocho­ łowie na Podhalu, ojciec p r a c u j ą c e g o t a m obecnie Sta­ n i s ł a w a Tokarskiego. Ogólnie jednak napisy zdarzały się na omawianej ceramice t y l k o sporadycznie. 23 25 2S 2 7 28 29 Zdobnictwo malarskie r o z w i j a ł o się najsilniej na ta- �12 II. 12. Miska, 0 36 cm. Koniec XIX lenty Konopczyński, Bolimów, pow. 13 w. Łążek Łowicz. Ordynacki, pow. lerzach i misach ze w z g l ę d u na to, że prócz u ż y t k o w e j p e ł n i ł y one t a k ż e , a może przede wszystkim, funkcję d e k o r a c y j n ą . Naczynia te bowiem, zależnie od lokalnych zwyczajów, wieszane na ścianie, ustawiane na p ó ł k a c h kuchennych, listwach i w kredensach s t a n o w i ł y istotną ozdobę w n ę t r z a miesakalnego na terenie niemal całej Polski, dopóki nie w y p a r ł y ich z tego miejsca fabrycz­ ne talerze fajansowe i porcelanowe. Misy w r a z z dzba­ nami i k u b k a m i l u b k u f l a m i na piwo tworzyły z a s t a w ę stołową podczas w i ę k s z y c h uroczystości, zwłaszcza we­ selnych, co p o d k r e ś l a ł a tematyka zdobnicza b o c h e ń s k i c h półmajolik. Rzadziej zdobione były w ten sposób inne wyroby, j a k np. dwojaki, kropielniczki i odciskane z form plakiety treści religijnej, czy z nowszych •— fla­ kony i doniczki na k w i a t y . Produkcja ceramiki p o b i a ł k o w a n e j , a także polewa­ nej k o l o r o w y m i angobami, u t r z y m a ł a się do naszych czasów zaledwie w k i l k u o ś r o d k a c h . Na ogół jednak, ze w z g l ę d u na skomplikowane przemiany, j a k i m ulegała pod w p ł y w e m c z y n n i k ó w i n g e r u j ą c y c h z z e w n ą t r z , nie z a c h o w a ł a ona tradycyjnego charakteru. P r z y k ł a d e m te­ go są przede wszystkim ogólnie znane w y r o b y z pra­ cowni Necla w Chmielnie ( i l . 22) i Stefana K o n o p c z y ń ­ skiego w Bolimowie koło Ł o w i c z a ( i l . 9, 17), k t ó r y c h zdobnictwo ogranicza się do stosunkowo w ą s k i e g o ze­ stawu charakterystycznych, stale powtarzanych moty­ wów i rozwiązań o r n a m e n t a l n y c h . Reaktywowanie flamerowanych półmajolik przez g a r n c a r z y - s p ó ł d z i e l c ó w w P u ł t u s k u nie wyszło jeszcze poza stadium p r ó b . W y ­ roby p o b i a ł k o w a n e s t a n o w i ą t y l k o margines produkcji garncarzy w Wieruszowie ( i l . 23) i pobliskich Chojnach. U p a d ł r ó w n i e ż w y r ó b majolik w Siemiatyczach, gdzie w ostatnich latach prowadzony jest już tylko w jednej pracowni — M i c h a ł a Lewkowicza ( i l . 18, ,19). Na t y m tle w y b i j a j ą się zdecydowanie na pierwszy plan ze względu na ogromne bogactwo m o t y w ó w zdobniczych i u k ł a d ó w kompozycyjnych p o b i a ł k o w a n e naczynia z Ł ą ż k a Ordynackiego, pow. J a n ó w Lubelski i jego ośrod­ ków satelitarnych w Modliborzycach i Domostawie, 30 Janów Lubelski. II. 13. Talerz, 0 20,5 cm. Wyk Wa- Charakteryzuje je twórczy stosunek do tradycyjnego zasobu m o t y w ó w , wzbogacanie i przetwarzanie dekora­ cji w ramach t y p o w y c h dla tego centrum e l e m e n t ó w 0 przewadze t e m a t y k i r o ś l i n n e j swobodnej i zgeornetryzowanej. P o n i e w a ż jednak ceramika łążecka stanowi te­ mat osobnego o p r a c o w a n i a , nie b ę d z i e m y jej na t y m miejscu szerzej o m a w i a ć . 3I Na temat przeszłości w y r o b ó w p o b i a ł k o w a n y c h i naaj o l i k o w y c h w garncarstwie l u d o w y m niewiele niestety ze względu na brak źródeł historycznych m o ż n a p o w i e ­ dzieć. Posiadane w i a d o m o ś c i p o c h o d z ą g ł ó w n i e z b a d a ń terenowych, prowadzonych w ostatnim 2 5 - l e c i u , k i e ­ dy to w większości o ś r o d k ó w zarzucono j u ż od dawna ten rodzaj produkcji i jedynie na podstawie w s p o m n i e ń starych garncarzy l u b ich rodzin ustalić m o ż n a było, że jeszcze przed kilkunastu czy k i l k u d z i e s i ę c i u laty w y r a ­ biano tam naczynia p o b i a ł k o w a n e l u b — rzadziej — majoliki. 32 Tradycje te w y s t ę p u j ą na ziemiach polskich w dość szerokim rozprzestrzenieniu, k t ó r e obrazuje powyżej załączona m a p k a . N a j w i ę k s z e zagęszczenie zaznacza się w dwóch skupiskach, z k t ó r y c h jedno obejmuje ob­ szar mazowiecko-podlaski, drugie zaś — nieco mniejsze — Małopolskę. W pierwszym k r ę g u do najbardziej ak­ tywnych należały wspominane t u j u ż k i l k a k r o t n i e o ś ­ r o d k i kurpiowskie Puszczy B i a ł e j , niestety dotychczas dość słabo opracowane. Na t y m terenie k o n c e n t r o w a ł a się produkcja majolik, k t ó r e j kontynuatorem b y ł a do ostat­ nich lat tylko pracownia Lewkowicza w Siemiatyczach 33 1 prawdopodobnie druga pod Siedlcami. W k r ó t c e po I I wojnie ś w i a t o w e j z a m a r ł y warsztaty w B r o k u nad B u ­ giem, z a o p a t r u j ą c e przede wszystkim P u s z c z ę Zieloną w misy majolikowe malowane w rózgi, k w i a t k i i p ą c z k i ; w okresie m i ę d z y w o j e n n y m zarzucili ostatecznie tę tech­ n i k ę zdobniczą garncarze w M ł a w i e i niedalekim Ra­ dzanowie, a jeszcze przed p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą — w Sokołach, gdzie (mimo że było k i l k a pracowni garn­ carskich) tylko rodzina P a n a s ó w szczyciła się tymi u m i e j ę t n o ś c i a m i . P r z y n i ó s ł je w e d ł u g rodzinnej trady- 73 �cji Jan Panas (zmarły ok. r. 1890), l i t e w s k i szlachcic (?), zbiegły t u przed służbą w o j s k o w ą . Niewielkie znaczer.ia w całokształcie produkcji m i a ł a majolika iw pozoblsłych o ś r o d k a c h , gdzie — jak np. w M y s z y ń c u czy B u riach-Mikołajce — garncarze znali ją wprawdzie, ale : t r s o w a l i t y l k o sporadycznie. Najbardziej oddalony od tego skupiska ośrodek wyrobu majolik s t a n o w i ł y przed 1914 r. Sejny i pobliski Krasnopol. Garncarstwu mazurskiemu poświęcono dotychczas znacznie mniej uwagi, niż np. malowanym kaflom — mimo że m i a ł o ono r ó w n i e ż i n t e r e s u j ą c e o s i ą g n i ę c i a ( i l . 2*). Należy p r z y p u s z c z a ć , że w y r ó b n a c z y ń i k a f l i pro­ wadzono w tych samych w a r s z t a t a c h , nie wiadomo jednak, gdzie b y ł y wyrabiane białe naczynia, sprzeda­ wane jeszcze iw okresie m i ę d z y w o j e n n y m na lokalnych targach. 34 Z w i e l u publikacji i wzmianek dotyczących o ś r o d ­ k ó w kaszubskich n a j w i ę c e j informacji na temat majo­ l i k i półmajolik dostarczyła praca Janiny K r a j e w s k i e j . W y r ó b i c h był r ó w n i e ż prowadzony na Pomorzu Za­ chodnim, choć z p u b l i k o w a n y c h wzmianek nie zawsze w y n i k a , czy omawiane ośrodki p r o d u k o w a ł y je syste­ mem r z e m i e ś l n i c z y m , czy też m a n u f a k t u r o w y m . Do 35 36 14 U. 14. Miska II. 16. Talerz, 15 z okolic Częstochowy. II. 15. Dwojaki. Wyk. ok. 1950 r. Stefan Konopczyński, Bolimów,pow. 0 26 cm. Łążek Ordynacki, pow. Janów Lubelski. II. 17. Miska, 0 21 cm, 1948 r., Łążek Łowicz. Ordynacki. �18 17 najsilniej r o z w i n i ę t y c h należał ośrodek w Policach ko­ ło Szczecina, specjalizujący się w wyrobie malowanych mis i talerzy na eksport do p o ł u d n i o w e j Szwecji i Da­ nii. Spora ilość białych, malowanych skorup znajdowa­ nych w S ł u p s k u w s k a z y w a ł a b y , że i t u istniały pracow­ nie w y r a b i a j ą c e c e r a m i k ę p o b i a ł k o w a n ą Produkcja majolik i p ó ł m a j o l i k w Bydgoskiem wed­ ług dotychczasowego rozeznania nie r o z w i n ę ł a się sze­ rzej. Misy i k u b k i malowane na b i a ł y m tle wyrabiano na p o c z ą t k u w i e k u X X w Grucznie. W R a c i ą ż k u nato­ miast, gdzie jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m robio­ no m i s k i polewane szkliwem o ł o w i o w o - c y n o w y m , ale niemalowane, przed kilkunastu laty garncarz Aleksan­ der P o ł c z y ń s k i stosował p o b i a ł k ę jako tło m. i n . dla m a ł y c h g a r n u s z k ó w i d w o j a k ó w , k t ó r e zdobił rytym ornamentem r o ś l i n n y m lub k r a t k ą . Wyroby te kupowa­ li przede wszystkim kuracjusze z pobliskiego Ciecho­ cinka jako p a m i ą t k i . W Wielkopolsce, gdzie garncarstwo należy do rze­ miosł niemal już nie istniejących, najbardziej reprezen­ tacyjne ze znanych nam półmajolik wyrabiane były w Boruszynie koło Czarnkowa. P r z y k ł a d e m ich są zwłasz­ cza talerze z k o ń c a X I X w., publikowane przez Szemb e k ó w n ę . Zdobiły je swobodnie i pewnie malowane ptaki i gałązki z k w i a t a m i . K w i a t y s t a n o w i ł y r ó w n i e ż dekorację mis w y k o n y w a n y c h w pracowni H e y n o w i czów w Obrzycku koło S z a m o t u ł , czynnym do k o ń c a X I X w . Być może na starszych wyrobach z tego w a r ­ sztatu malatury m i a ł y bogatszą t e m a t y k ę , gdyż w rodzi­ nie z a c h o w a ł o się wspomnienie, że ojciec ostatniego garncarza, A n t o n i (zmarły ok. r. 1865), m a l o w a ł różne sceny historyczne, np. skok księcia Józefa do Elstery, na kaflach. I n t e r e s u j ą c e mogły być r ó w n i e ż znane nam tylko z jednego p r z y k ł a d u ( i l . 10) wyroby garncarzy w Mosinie. N a j d ł u ż e j na t y m terenie, bo do 1939 r., utrzy­ mała się produkcja półmajolik w n i e k t ó r y c h pracow­ niach garncarskich w Kole . Podobnie jak w Wielkopolsce sytuacja garncarstwa Przedstawia się na Śląsku. M i m o że teren ten był daw­ 3 8 39 niej dość silnie nasycony c e r a m i k ą i n t e r e s u j ą c y c h nas t y p ó w , nie posiadamy p r a w i e m a t e r i a ł ó w p o z w a l a j ą c y c h na p o w i ą z a n i e jej z twórczością konkretnych ośrod­ k ó w . P r z e w a ż a ł y tu charakterystyczne zielonkawe tale­ rze majolikowe z b o g a t ą d e k o r a c j ą r o ś l i n n ą o p i e r w o ­ wzorach renesansowych ( i l . 25). Naczynia te, na ogół zaopatrzone w daty (1657—1800), zwane są fajansami ż y t a w s k i m i lub ł u ż y c k i m i . Poszukiwania centrum ich wyrobu nie dały dotychczas pewnego w y n i k u . Innego typu b i a ł e m i s k i malowane w i ą ż ą się przypuszczalnie z o ś r o d k a m i w L e ś n e j i Zawidowie pcw. L u b a ń lub w Piasecznej pow. Zgorzelec . Pod koniec X I X i w po­ c z ą t k a c h X X w. b i a ł a polewa była jeszcze stosowana w n i e k t ó r y c h warsztatach na pograniczu ś l ą s k o - k r a k o w skim, a mianowicie w Strumieniu i Skoczowie . 4 0 41 4Z Małopolska stanowiła, jak wspomniano w y ż e j , dru­ gie znaczniejsze skupisko produkcji ludowych p ó ł m a ­ j o l i k . W K r a k o w s k i e m z a c h o w a ł y się z nich tylko nie­ liczne obiekty, m. i n . miski wykonane w K r a k o w i e pod koniec X I X w . przez garncarza Kwiatkowskiego ( i l . 1). Stosunkowo sporo miejsca p o ś w i ę c o n o już tradycyjnym wyrobom o ś r o d k ó w z okolic Bochni, k t ó r e prawdopo­ dobnie należały do najbogaciej zdobionych na t y m te­ renie. Natomiast półmajoliki z Rabki, Skomielnej Białej i Chochołowa dekorowane były najprostszym sposo­ bem, przez n a k r e ś l e n i e k i l k u p a s k ó w i ł u k ó w na w i r u ­ j ą c y m naczyniu. Tradycje malowania na pobiałce w X I X i ewentualnie jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w. zacho­ wały się we wszystkich w a ż n i e j s z y c h o ś r o d k a c h cecho­ wych Rzeszowskiego, a przede wszystkim w L e ż a j s k u , gdzie w y r ó b k a f l i i n a c z y ń s k u p i a ł się w tych samych pracowniach . Pod w p ł y w e m garncarzy z Rzeszowskie­ go r o z w i n ę ł a się produkcja malowanych n a c z y ń w Ł ą ż ku Ordynackim położonym na pograniczu woj. lubel­ skiego. Poza t y m na Lubelszczyźnie wspomnienia o ma­ lowaniu, p o ł ą c z o n y m ze sgraffito, zanotowano w zasa­ dzie tylko w Ostrowie pow. P a r c z e w , gdyż p ó ł m a j o l i ­ k i z Firleja prawdopodobnie nie były malowane. 43 44 75 �S z u k a j ą c genezy ludowej ceramiki pobialkowej i majolikowej zdobionej malowanymi wzorami, musimy się­ g n ą ć do renesansu, k t ó r y w szczególny sposób oddzia­ łał na rozwój produkcji garncarskiej w Europie, a t y m samym i w Polsce. Do Polski w X V I w. n a p ł y w a ł y w y ­ roby majolikcwe włoskiego przede wszystkim pochodze­ nia, wykonane z białej gliny pokrytej c y n o w ą polewą, bogato malowane i t a ń s z e od nich wyroby p ó ł m a j o l i k o we zwane bianchetto lub mezzamaiolica z gliny żelazistej, z z e w n ą t r z p o b i a ł k o w a n e i malowane pod oło­ w i a n ą g l a z u r ą . Importowane lub n a ś l a d o w a n e we wszy­ stkich niemal krajach Europy m a j o l i k i w ł o s k i e wy­ w a r ł y ogromny w p ł y w nie tyle na formy w y r o b ó w ce­ ramicznych, co na ich d e k o r a c j ę . Dzięki n i m zaczął się r o z p o w s z e c h n i a ć w garncarstwie ornament roślinny. C y n o w o - o ł o w i o w e szkliwa białe i barwione w Polsce zostały u ż y t e n a j w c z e ś n i e j w pierwszych dziesięciole­ ciach X V I w. na kaflach wawelskich, p o c h o d z ą c y c h z pracowni Bartosza w Kazimierzu. Twórczość ta wskazu­ je na p o w i ą z a n i a ze ś r o d o w i s k i e m w ę g i e r s k i m i austria­ ckim. P o n i e w a ż kontakty między K r a k o w e m a B u d ą były w t y m czasie ożywione, przypuszcza się, że tajem­ nicę tego szkliwa mógł p r z y n i e ś ć do K r a k o w a „bądź 4 5 II. 18. Miska. II. 20. Talerz, Wyk. 1955 r. Michał Lewkowicz, 0 35 cm. Pow. Sławno. Siemiatycze. II. 19. Motywy ptaka z misek Michała Lewkowicza. 18 nasz kaflarz z w ę d r ó w k i cechowej, bądź też rzemieślnik w ę g i e r s k i p r z y b y ł y do Polski" . Pierwsze serie nowa­ torskich kafli przeznaczone były dla k r ó l e w s k i e g o zam­ ku, ale dalsze rozchodziły się już szerzej . Wydaje się, że tak istotnej nowości technicznej nie m o ż n a było przez dłuższy czas u t r z y m a ć jako tajemnicy jednego warsztatu. P r z y p u s z c z a ć też należy, że ze względu na powszechne do niedawna łączenie zawodu kaflarza i garncarza p r ó b o w a n o szkliwo ołowiowe stosować t a k ż e przy produkcji naczyń. W r. 1583 Włoch Antonio de Stesi podejmuje się w K r a k o w i e produkcji majolik włoskich, na k t ó r ą o t r z y m a ł k r ó l e w s k i przywilej w y ł ą c z ­ ności. W z w i ą z k u z tą p r o d u k c j ą , k t ó r a się nie powiod­ ła, toczył się proces przeciwko Włochowi. Zamieszczona w aktach s ą d o w y c h wzmianka „iż prości ludzie w S ł a w ­ kowie tu w Polsce robią p i ę k n ą r o b o t ę " pozwala przy­ puszczać, że w t y m okresie były w Polsce wyrabiane naczynia ozdobne, choć nie tak doskonałe jak włoskie, być może półmajoliki. Również w N o w y m Sączu produ­ kowano w ó w c z a s białe, glazurowane kafle i garnuszki z „białego szkła" . M a j o l i k i włoskie s t a n o w i ł y źródło inspiracji dla ośrod­ k ó w garncarskich z n a j d u j ą c y c h się w Rzeszowie i Ł a ń ­ cucie, k t ó r y c h działalność o k r e ś l a n a jest na X V I I lub ewentualnie koniec X V I w . . R ó w n i e ż w pierwszych, podobnie datowanych fazach produkcji o ś r o d k a w M i e chocinie z a u w a ż a się duży w p ł y w ornamentyki w ł o s ­ kiej . Brak pełniejszej dokumentacji nie pozwala w c h w i l i obecnej na stwierdzenie, s k ą d pochodzi tak silna zależność półmajolik rzeszowskich. Czy były one n a ś l a ­ downictwem importowanych majolik, czy też — co w y ­ daje się bardziej prawdopodobne — garncarze przeszli przeszkolenie w nie znanym dziś o ś r o d k u k r a j o w y m , k t ó ­ ry już w c z e ś n i e j t ę p r o d u k c j ę rozpoczął. 46 47 48 49 5 0 51 Pod koniec X V I w. r ó w n i e ż warsztaty garnarskie w G d a ń s k u p o d e j m u j ą w y r ó b majolik pod w p ł y w e m du­ żego i m p o r t u f a j a n s ó w z D e l f t . Typowo r e n e s a n s o w ą o r n a m e n t y k ę p o s i a d a ł y t a k ż e majolikowe talerze ś l ą s 52 76 �21 22 II. 21. Talerz kurpiowski. U. 22. Talerz, 0 29 cm. Wyk. 1956 r. Leon 5 3 k i e , twórczość stylowa nie b y ł a więc na ziemiach polskich czymś w y j ą t k o w y m . W pierwszej fazie w y r o ­ by tego typu produkowane przez o k r e ś l o n ą liczbę pra­ cowni, więc na o g r a n i c z o n ą skalę, przeznaczone były n i e w ą t p l i w i e przede wszystkim dla elity, ewentualnie warstw ś r e d n i c h , gdzie z a s t ę p o w a ł y kosztowny import. Garncarze, znający t a j e m n i c ę szkliw i wyspecjalizowa­ ni w zdobnictwie, n i e c h ę t n i e dzielili się posiadanymi u m i e j ę t n o ś c i a m i , zatem produkcja majolik względnie p ó ł m a j o l i k prowadzona była początkowo prawdopo­ dobnie w w ą s k i c h , izolowanych k r ę g a c h . Jednak cecho­ wy system k s z t a ł c e n i a zawodowego z o b o w i ą z y w a ł do w ę d r ó w e k czeladniczych l u b co najmniej zalecał je dla doskonalenia się w rzemiośle. Z drugiej strony w ę d r ó w ­ ka taka była często n i e z b ę d n a dla znalezienia korzyst­ niejszych w a r u n k ó w pracy, gdy miejscowy cech wyzna­ czał normy zatrudnienia, ograniczając liczbę czeladników w poszczególnych warsztatach, liczbę pracowni i t p . J u ż w ceramice ś r e d n i o w i e c z n e j z obszaru ś r o d k o w e j Euro­ py zaznaczają się p o d o b i e ń s t w a stylowe i techniczne, przypisywane w ł a ś n i e w ę d r ó w k o m czeladników, którzy byli nosicielami i propagatorami n o w o ś c i . Tą drogą poszerzał się r ó w n i e ż k r ą g w y r o b u uszlachetnionych w y ­ robów garncarskich, jakie s t a n o w i ł y majoliki. 54 Z czasem m a j o l i k i zaczęły jednak wychodzić z użycia w ś r ó d warstw zamożniejszych, z a s t ę p o w a n e przez naczy­ nia metalowe oraz delikatniejsze i cenniejsze fajanse manufakturowe, a nieco później i p o r c e l a n ę . Ośrodki garncarskie p r a c o w a ł y nadal, szukając z konieczności odbiorcy w niższych warstwach społecznych. W t y m ce­ lu trzeba było obniżyć cenę w y r o b ó w , a więc zmniejszyć n a k ł a d pracy, co pociągało za sobą m. in. uproszczenie dekoracji malarskiej. Zjawisko to zaobserwowano w y r a ź ­ nie w osiemnastowiecznych wyrobach z M i e c h o c i n a , zaznacza się ono r ó w n i e ż w ó w c z e s n y c h fajansach g d a ń ­ skich ( i l . 26). Podobne zmiany zachodziły w zdobnic­ twie wspomnianych poprzednio f a j a n s ó w łużyckich . W czasie tego procesu u t r w a l i ł y się i jednocześnie roz-i S5 5 6 57 Necel, Chmielno, pow. Kartuzy. p o w s z e c h n i ł y pewne ogólne zasady o r n a m e n t y k i rene­ sansowej, przede wszystkim d o m i n u j ą c e znaczenie deko­ racji r o ś l i n n e j , jak r ó w n i e ż stosowanie m o t y w ó w f i g u ­ ralnych, k t ó r e do naszych czasów w y r a ź n i e odróżnia l u d o w ą c e r a m i k ę p o b i a ł k o w a n ą i m a j o l i k ę od z w y k ł y c h czerwonych w y r o b ó w garncarskich zdobionych p r z e w a ż ­ nie ornamentem geometrycznym. Na r o z w ó j i rozpowszechnienie majolik ludowych w p ł y w a ł y także n i e w ą t p l i w i e manufakturowe w y r o b y fajansowe i porcelanowe, nie m o ż n a jednak tego w p ł y ­ w u przeceniać. B e z p o ś r e d n i e p o w i ą z a n i a o ś r o d k ó w ludo­ wych z manufakturami, np. w w y n i k u usamodzielniania się p r a c o w n i k ó w manufaktur i z a k ł a d a n i a przez nich pracowni garncarskich t y p u rzemieślniczego, praktycz­ nie nie mogło mieć miejsca, gdyż r o z w i n i ę t y w manu­ fakturach podział pracy u t r u d n i a ł jednemu pracowniko­ w i opanowanie całokształtu produkcji. Rozmieszczenie manufaktur p r o d u k u j ą c y c h c e r a m i k ę nie wykazuje w y ­ raźniejszych z w i ą z k ó w z lokalizacją rzemieślniczych ośrodków w y r a b i a j ą c y c h m a j o l i k i lub półmajoliki. Wy~, j ą t k o w o tylko w p ł y w ó w takich m o ż n a by się doszuki­ w a ć w Siemiatyczach, czy ewentualnie w B o l i m o w i e . Na próżno s z u k a l i b y ś m y jednak takich p o w i ą z a ń w K i e ­ leckiem, gdzie w X V I I I — X I X w i e k u w y t w ó r n i e cera­ miczne rozwijały się szczególnie l i c z n i e , a mimo to nie posiadamy z tego terenu ż a d n y c h p r z e k a z ó w o majolikach czy p ó ł m a j o l i k a c h ludowych. B y ć może szero­ ko znana i ceniona jakość techniczna kieleckich w y r o ­ bów garncarskich z a p e w n i a ł a i m tak duży zbyt, że t a m ­ tejsi garncarze nie potrzebowali u a t r a k c y j n i a ć ich deko­ racją w z o r o w a n ą na majolice. Ogólnie jednak m o ż n a przypuszczać, że chęć upodobnienia w y r o b ó w garncars­ kich do ceramiki manufakturowej stanowiła istotną przyczynę, k t ó r a s k ł a n i a ł a garncarzy cechowych, a w dal­ szej kolejności i wiejskich do w y r a b i a n i a n a c z y ń pob i a ł k o w y c h . Było to n i e z b ę d n e ze w z g l ę d u na wzrasta­ jącą k o n k u r e n c j ę w y r o b ó w m a n u f a k t u r o w y c h , a później fabrycznych. Podobnie miała się rzecz ze zdobnictwem, 53 59 77 �w k t ó r y m można się d o p a t r y w a ć zapożyczeń z ceramiki manufakturowej i p r z e m y s ł o w e j w postaci np. asyme­ trycznych gałązek i r z u t ó w kwiatowych, czy też m o t y ­ w u p r z y p o m i n a j ą c e g o festony. M i m o znacznego rozprzestrzenienia się szlachetniej­ szych technik w garncarstwie l u d o w y m , znajomość ich nie b y ł a wcale powszechna. Podczas b a d a ń terenowych niejednokrotnie spotykano się z p o d k r e ś l a n i e m , że b i a ł ą r o b o t ę otaczano t a j e m n i c ą i n i e c h ę t n i e przekazywano ją uczniom. Garncarze, k t ó r z y nie znali techniki wyrobu naczyń majolikowych czy p ó ł m a j o l i k o w y c h , z zazdrością patrzyli na powodzenie ceramiki z B r o k u lub Ł ą ż k a Ordynackiego. Garncarz z S o k o ł ó w p o d k r e ś l a ł z d u m ą , że jego rodzina to nie zwyczajne zduny, ale polewnicy. Toteż produkcja ta u t r z y m y w a ł a się przede wszystkim w o ś r o d k a c h miejskich, zwłaszcza cechowych. Bardzo późno p r z e j ę t a ona została przez nieliczne zresztą o ś r o d ­ k i wiejskie. I s t n i a ł r ó w n i e ż związek między naczyniami p o b i a ł k o w a n y m i m a l o w a n y m i kaflami. W w i e l u o ś r o d k a c h , jak np. w K r a k o w i e , L e ż a j s k u , Obrzycku, a także na Kaszu­ bach czy Mazurach w y r ó b ich o d b y w a ł się w tych sa­ mych pracowniach. Dlatego z a s t a n a w i a j ą c y m zjawiskiem są stosunkowo słabe zbieżności w zdobnictwie tych dwóch gałęzi produkcji garncarskiej. Czasami jednak garncarze w y k o r z y s t y w a l i d o ś w i a d c z e n i a zdobyte przy malowaniu mis i innych naczyń do dekoracji k a f l i , o czym ś w i a d c z y ł y b y np. kafle leżajskie o bogatej deko­ racji, złożonej z m o t y w ó w r o ś l i n n y c h i p t a k ó w . R ó w ­ nież tematyka scen figuralnych na p o b i a ł k o w a n y c h na­ czyniach, zwłaszcza tych znanych jedynie z tradycji, 6 0 H. 23. Doniczka. Wyk. 1955 r. Lucjan Serwaciński, Wie­ ruszów. II. 24. Talerz, 0 29 cm. II. 25. Talerz, 1726 r. II. 26. Talerz, 0 33 cm. 1820 r. 23 24 n a w i ą z u j e do scen w y s t ę p u j ą c y c h na kaflach (polowa­ nie, sceny rodzajowe) . Współcześnie proces przenosze­ nia tradycyjnej ornamentyki z naczyń na kafle zaobser­ wowano w Ł ą ż k u Ordynackim. N i e z b ę d n a w kaflarstwie u m i e j ę t n o ś ć p o s ł u g i w a n i a się formami do w y t ł a c z a n i a gliny dała prawdopodobnie p o c z ą t e k m a j o l i k o w y m pla­ kietom o tematyce religijnej, k t ó r e spotyka się czasem wmurowane w ściany kapliczek, np. w K r a k o w s k i e m i Rzeszowskiem . 61 B2 Na podstawie przytoczonych w y ż e j m a t e r i a ł ó w przy­ puszczać można, że m a j o l i k i i półmajoliki są w kulturze ludu polskiego zjawiskiem stosunkowo p ó ź n y m , p r z e j ę ­ t y m z r z e m i o s ł a cechowego w okresie, kiedy ten rodzaj ceramiki zaczął już tracić uznanie dotychczasowego k r ę ­ gu odbiorców z wyższych w a r s t w społecznych. P r z y c z y n ą tego zjawiska b y ł a zapewne konkurencja ceramiki i m ­ portowanej, jak r ó w n i e ż rozwój krajowych manufaktur fajansu i porcelany. Proces powyższy p r z y p a d a ł na X V I I I w., o czym ś w i a d c z y ł y b y m a t e r i a ł y z G d a ń s k a i Miechocina. Konieczność szukania masowego odbiorcy, rozporządzającego s k r o m n y m i środkami materialnymi, s p o w o d o w a ł a znaczne uproszczenie dekoracji i dostoso­ wanie jej do gustu ludowego nabywcy. Poszerzenie się k r ę g u odbiorców tej ceramiki s p o w o d o w a ł o z kolei iloś­ ciowy wzrost pracowni i ośrodków, gdzie była ona w y ­ rabiana. Nadal jednak g ł ó w n y m producentem majolik i p ó ł m a j o l i k dla wsi pozostały cechowe miejskie ośrodki garncarskie i ewentualnie dawne dworskie — j a k M i e chocin. Dopiero w 2 poł. X I X w. ten rodzaj w y t w ó r c z o ś c i p r z y j ą ł się w nielicznych zresztą o ś r o d k a c h wiejskich, co wiązało się często ze s p o w o d o w a n ą w z g l ę d a m i eko­ nomicznymi m i g r a c j ą na wieś garncarzy miejskich. Cha­ rakterystycznym p r z y k ł a d e m tego jest Ł ą ż e k Ordynacki, gdzie geneza w y r o b u malowanych półmajolik wiąże się z osiedleniem garncarzy z o ś r o d k ó w cechowych w Krze­ szowie, Sokołowie M a ł o p o l s k i m i Leżajsku. W z w i ą z k u z dostosowaniem produkcji majolik i pół­ majolik do potrzeb ludowego odbiorcy uległy przemia­ nie r ó w n i e ż formy dekoracji. S k ą p a ilość zachowanego do dziś m a t e r i a ł u zabytkowego nie pozwala na szczegó­ łowe rozpatrzenie tego zagadnienia. O p i e r a j ą c się jednak 78 �26 25 na p r z y k ł a d a c h dostarczonych przez wykopaliska z M i e chocina w i d a ć jak w m i a r ę odchodzenia od pierwotnej dekoracji stylowej p o j a w i a ł y się nowe m o t y w y , a stoso­ wane poprzednio były t w ó r c z o przetwarzane, co nada­ wało wyrobom ludowy charakter. W n i e k t ó r y c h przy­ padkach na białe tło przenoszono tradycyjne motywy geometryczne, występujące na ceramice czerwonej. Trudno byłoby już na obecnym etapie silić się na o k r e ś ­ lenie ogólnych cech stylu ludowego w wyrobach p o b i a ł kowych i majolikach. Można jedynie stwierdzić, że i n ­ dywidualnego stylu d o p r a c o w a ł y się n i e k t ó r e ośrodki, jak np. wspomniany k i l k a k r o t n i e Łążek Ordynacki w woj. lubelskim, B o l i m ó w w Ł o w i c k i e m , czy ośrodki kurpiowskie. Materiałów, k t ó r e u m o ż l i w i ł y b y pełniejszą a n a l i z ę zjawiska, dostarczyć m o g ą wykopaliska na terenie w y ­ branych o ś r o d k ó w garncarskich i to z a r ó w n o miejskich, jak np. Sokołów Małopolski, W y s z k ó w lub P u ł t u s k , jak i wiejskich, np. Bratucice koło Bochni. Wiele cennych m a t e r i a ł ó w dotyczących omawianych r o d z a j ó w ceramiki na obszarze Polski m o g ł y b y dać r ó w n i e ż zbiory m u z e ó w w Leningradzie i L w o w i e , gdzie znajduje się sporo na­ szych w y r o b ó w garncarskich, zgromadzonych w 2 poł. X I X w. Produkcja m a j o l i k i i półmajoliki ludowej w Polsce nie jest zjawiskiem izolowanym. Szczególnie często spo­ tykamy się z t y m i wyrobami na terenie Europy Zachod­ niej, przy czym większość z nich posiada p o d o b n ą tema­ t y k ę dekoracji malarskiej. Różnica polega m . i n . na t y m , że np. w krajach niemieckich czy w Czechach granica między wyrobami l u d o w y m i a nieludowymi jest nie­ kiedy trudna do precyzyjniejszego o k r e ś l e n i a , u nas na­ tomiast z chwilą, gdy m a j o l i k i i p ó ł m a j o l i k i przeszły w skład inwentarza k u l t u r y ludowej, wzory stosowane w zdobnictwie uległy uproszczeniu i przetworzeniu w du-, chu ornamentyki ludowej. PRZYPISY 1 E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Stan b a d a ń nad garncarst­ wem, „Pol. Szt. L u d . " R. X V I I I . 1964, s. 220—224. 2 P r ó c z takich zdarzają się także naczynia pokryte p o b i a ł k ą , ale niemalowane, m. in. miednice, g a r n k i pob i a ł k o w a n e tylko w e w n ą t r z , m a ł e k u b k i i garnuszki, podstawki. 3 Współcześnie, ze w z g l ę d ó w oszczędnościowych sto­ sują garncarze na ogół jednorazowy w y p a ł , podczas gdy dawny dwurazowy d a w a ł znacznie lepsze w y n i k i ; por. R. Reinfuss, Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955, s. 24. 4 N a z w ą p ó ł m a j o l i k a , mezzamajolika lub półfajans ..określa się wyroby o czerepie w y k o n a n y m ze z w y k ł e j gliny, p o k r y w a n y m białą p o l e w ą , na k t ó r e j maluje się d e k o r a c j ę farbami podszkliwnymi i kryje przejrzystym szkliwem": Słownik Terminologiczny Sztuk Pięknych, Warszawa 1969, s. 105. 5 Barwne polewy stosowane są przede wszystkim w Chmielnie i w Starym Sączu, dawniej m. in. w K o ­ łaczycach i Brzostku. W Ł ą ż k u Ordynackim tło malatur s t a n o w i ą wymiennie p o b i a ł k a , czerwona glinka oraz polewa cielesna, powstała przez zmieszanie białej i czerwonej. 6 Doświadczeni garncarze zestawiali je często „na oko". Ponadto w i e l u z nich nie p a m i ę t a już d o k ł a d n i e proporcji, inni do teraz n i e c h ę t n i e je u j a w n i a j ą . 7 Wg R. Krzywca przeciętnie daje się 8—12°/o do 20% cyny; Podstawy technologii ceramiki, P o z n a ń 1950, s. 58. 8 Czyli w temperaturze ok. 900°, podczas gdy w y ­ starczyłoby ok. 400 'C, Krzywiec, op. cit., s. 58. 9 Janina Krajewska, Ceramika kaszubska z końca X I X i początku X X w., „Pol. Szt. L u d . " R. X I I , 1958, s. 164. 10 T a m ż e , s. 164. 11 „ F a j a n s w ł a ś c i w y , wypalany w temp. ok. 900°C z g l i n zabarwionych z d o m i e s z k ą wapnia, k r y t y nie­ przejrzystym b i a ł y m szkliwem o ł o w i o w o - c y n o w y m ; m a ­ lowidła wykonuje się albo ceramicznymi farbami pod­ szkliwnymi (na surowym szkliwie niewypalonym np. m a j o I i k a), albo farbami naszkliwnymi na w y p a l o n y m szkliwie". Słownik terminologiczny... s. 105. Pod WEP (Wielka Encyklopedia Powszechna PWN), fajans; K r z y ­ wiec, op. cit., s. 76. 79 �12 W szkliwach alkalicznych topnikami są związki metali alkalicznych, np. sodu, potasu, por.: S ł o w n i k ter­ minologiczny..., s. 337. Szkliwa zestawionego z potasu i g l i n k i u ż y w a ł w k o ń c u w. X I X garncarz w Chodzieży. 13 Por. T. Szetela, Ceramika z Miechocina. „Pol. Szt. L u d . " , R. X X I I I , 1969, s. 18. 14 Reinfuss, op. cit., s. 58. 15 W prostszej formie w y s t ę p u j e sgraffito na cera­ mice czerwonej. Znane są też p r z y k ł a d y n a ś l a d o w a n i a sgraffito przez w y p e ł n i a n i e r y t u i n n y m kolorem, por. Reinfuss, op. cit., s. 60. 16 M . Zywirska, Garncarstwo w Puszczy Białej, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Etnograficzne" T. V I I , 194B/9, s. 340. 17 R. Reinfuss, Ludowe kafle malowane, Kraków 1966, s. 31 i nast. 18 Ż y w i r s k a . op. cit., s. 344, i l . 5. 19 Z. S. (Z. S z e m b e k ó w n a ) , Dalsze przyczynki do etnografii Wielkopolski, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", T. X I I , 1912, s. 8—9. 20 M . Waiwrzeniecki, The peasant A r t of Russian Poland, „The Studio", 1912, i l . 482. 21 B. Stelmachowska, Sztuka ludowa na Kaszubach, P o z n a ń 1937, i l . 85. 22 Z m a r ł przed r. 1890, pochodzić m i a ł zza Wisły. 23 Krajewska, op. cit., s. 226; H . F. Secker, Die alte Topferkunst Danzigs und seiner Nachbarstadte, „Cice­ rone" r. V I I , 1915, s. nlb. 24 W zbiorach Muzeum Pomorskiego w S ł u p s k u . 25 F. Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa, Rzeszów 1956, s. 101. 26 Publikowany przez Wawrzenieckiego (op. cit., i l . 481) bez m e t r y k i ; przez E. Frankowskiego — w grupie ceramiki z Mazowsza (Sztuka ludowa, (w:) Wiedza o Pol­ sce, Warszawa 1932, T. I I I , s. 364, i l . 47), a przez T. Szafrana w grupie ceramiki kurpiowskiej (Garncar­ stwo ludowe w p r z e m y ś l e ceramicznym, „Przemysł. Rze­ miosło. Sztuka", R. I V , 1924, nr 2, tabl. do s. 15). 27 M . P r z e ź d z i e c k a , Wystawa sztuki ludowej B i ł g o rajszczyzny, „Pol. Szt. L u d . " , R. V I I I , 1954, s. 62. 28 A . Dobrowolska, M a t e r i a ł y do ludowej k u l t u r y artystycznej Pomorza Zachodniego, „Pol. Szt. L u d . " . R. X , 1956, s. 184. 29 Z. Ciesielski, Z b a d a ń nad garncarstwem ludo­ w y m w w o j . białostockim, „ L u d " R. L I I , 1968, s. 223. 30 B. Stelmachowska, Współczesna ceramika ludo­ wa na Kaszubach, „Pol. Szt. Lud.", R. I V , 1950, s. 100— 103; Reinfuss, Garncarstwo..., s. BI—2. 31 Monografia przygotowana do d r u k u przez a u t o r k ę tego a r t y k u ł u . 32 P o d s t a w o w ą b a z ę m a t e r i a ł o w ą tego opracowania s t a n o w i ą m a t e r i a ł y archiwalne Zespołu Dokumentacji Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki P A N w Krakowie. 33 M a p ę sporządzono na podstawie p o w y ż s z y c h ma­ t e r i a ł ó w oraz cytowanej w przypisach literatury. W roz­ r ó ż n i e n i u miast i wsi p r z y j ę t o współczesny status m i e j ­ scowości, s t ą d k i l k a tradycyjnych o ś r o d k ó w miejskich figuruje na mapie jako wsie. W wykazie o ś r o d k ó w po­ dano w nawiasach p r z y b l i ż o n ą d a t ę działalności o ś r o d ­ ka, jeśli w y k r a c z a ł a wstecz poza X I X w. lub znak za­ pytania, jeśli w i a d o m o ś c i dotyczące charakteru produk­ cji ośrodka w y m a g a j ą sprawdzenia. 34 A. Skurpski, Kaflarstwo mazurskie, „Pol. Szt. L u d . " R. I X , 1955, s. 244; J. Grabowski, Sztuka ludowa W a r m i i i Mazur, „Pol. Szt. L u d . " , R. I I I , 1949; por. Rein­ fuss, Ludowe kafle... Liczne, bogato zdobione naczynia z tych t e r e n ó w publikuje K . H . Clasen, Ostpreussen, Weimar 1942, i l . 158—160 i i n . 35 Krajewska, op. cit., s. 161—6, 216—26. 36 Dobrowolska, op. cit., s. 184. 37 Zbiory Muzeum Pomorskiego w S ł u p s k u . Mate­ r i a ł y w opracowaniu. 38 Z. S. ( S z e m b e k ó w n a ) , op. cit.. s. 8—9. 39 Były to pracownie Józefa P i e r c z y ń s k i e g o i Lenar­ towicza, k t ó r y c h w y r o b y z n a j d u j ą się w zbiorach Od­ działu K u l t u r y i Sztuki L u d o w e j Muzeum Narodowego w Poznaniu. Pierwszy z nich n a w i ą z y w a ł do tradycyj­ nych technik zdobniczych pod w p ł y w e m nauczyciela-ludoznawcy, I . Ziębowicza. Za p o w y ż s z ą i n f o r m a c j ę dzię­ k u j ę serdecznie mgr S t a n i s ł a w o w i Błaszczykowi. 40 V. Scheufler, Katalog ż i t a v s k y c h fajansi, „Ćesky L i d " , R. L , 1963. s. 279—<84; tenże, Ź i t a v s k e fajanse, „ C e s k o s l o v e n s k a Etnografie", R. V I , 1958, s. 163—165. 41 R. Weinhold, Tópferwerk in der Oberlausitz, Ber­ l i n 1958, s. 104. 42 L . Dubiel, Cieszyńska ceramika ludowa, „Pol. Szt. L u d . " , R. X I , 1957, s. 200 i nast. 43 F. Kotula, Leżajski o ś r o d e k ceramiczny. „Pol. Szt. L u d . " , R. V I I , 1953, s. 27; T. Szetela, Malowane kafle z L e ż a j s k a , „Pol. Szt. L u d . " , R. X V I I , 1963, s. 181 i nast. 44 St. K o p c z y ń s k i , Przemysł ludowy na tle stosun­ ków gospodarczych pow. włodawskiego, Warszawa 1930, s. 184. 45 Por. H . Z a ł ę s k a , Ceramika. Techniki produkcji, T o r u ń 1954, s. 146; B. Z b o i ń s k a - D a s z y ń s k a , B. K o ł o d z i e jowa, „ C e r a m i k a europejska od ś r e d n i o w i e c z a do naszych dni , Katalog wystawy, K r a k ó w 1964, s. 24 i nast. 46 M . P i ą t k o w i c z - D e r e n i o w a , Kafle wawleskie okre­ su wczesnego renesansu. „ S t u d i a do dziejów Wawelu", T. I I , K r a k ó w 1961, s. 337, 339. 47 T a m ż e , s. 369. 48 F. P i e k o s i ń s k i , Dawne ślady wyrobu majolik w Krakowie, Sprawozdania K o m i s j i H i s t o r i i Sztuki, T. I I I , 1888, s. 7, 9. 49 I . Baranowski. Przemysł polski w XVI w., War­ szawa 1919, s. 24. 50 F. Kotula, Rzeszowska majolika ludowa, „Pol. Szt. Lud.", R. V I I , 1953, s. 311; tenże, Materiały..., s. 24, 56 i nast. 51 Szetela, Ceramika..., s. 20 i nast. 52 T. K r u s z y ń s k i , Zdunowie g d a ń s c y w dawniejszych czasach, „ P r z e m y s ł . Rzemiosło. Sztuka", 1922, z. 4, s. 30. 53 J. Dobrzycki, Ś l ą s k a w y t w ó r c z o ś ć ceramiczna w X V I I I w., „ P r z e m y s ł . Rzemiosło. Sztuka" R. I I I , 1923, z. 1/2, s. 47. 54 M . Kwapieniowa, Przygotowanie garncarzy do za­ wodu w świetle polskich s t a t u t ó w cechowych, Studia z dziejów r z e m i o s ł a i p r z e m y s ł u , W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, T. V I , s. 104 i nast. 55 Szetela, Ceramika..., s. 97 i nast. 56 Secker, op. cit. 57 Scheufler, 2itavske..., s. 164—5. 58 W Siemiatyczach i s t n i a ł a w pocz. w. X X w y t w ó r ­ nia ceramiki B. Maliniaka (por.: Pamiętnik wystawy ceramiki, Warszawa 1913), z k t ó r ą k o n t a k t o w a l i się m i e j ­ scowi garncarze. O Bolimowie •— zob. Reinfuss, Garn­ carstwo..., s. 82. 59 E. Kowecka, Wytwórnie i produkcja ceramiki szlachetnej w regionie sandomiersko-kieleckim w XIX w., W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1968. 60 Szetela, Malowane kafle..., s. 177. 61 Reinfuss, Ludowe kafle..., s. 89 i in. 62 M . in. w kapliczkach w Siołkowej pow. Nowy Sącz, z k t ó r y c h jedna jest datowana (1836) i autoryzo­ wana. T a k ż e St. Tomkowicz, Siady fabrykacji majolik znajdowane w okolicach K r a k o w a , Sprawozdania K o ­ misji do badania historii sztuki w Polsce, T. V I I I , 1912, s. 298—301. Właścicielami eksponatów są: Muzeum Narodowe, Kraków — il. 1, 2, 4, 5, 6b; Muzeum Narodowe, Poznań — il. 9b, 10; Muzeum Mazurskie, Szczytno — il. 9a, 24; Muzeum im. Orlcana, Rabka — il. 6a; Muzeum Etnograficzne, Kra­ ków — il. 12; Muzeum Śląskie, Wrocław — il. 25; Muzeum Pomorskie, Gdańsk — i l . 26; Muzeum, Słupsk — il. 20; Muzeum, Lwów — il. 11. Fot.: Stefan Deptuszewski — il. 9a, 8, 13, 17, 22, 24, 25; Jan Swiderski — il. 1, 2, 4—7, 9b, 10, 12, 16, 18, 20, 23; Barbara Brachacka — il. 15; Eugeniusz Frankowski — il. 11; Andrzej Rokicki — il. 26. Rys.: Magdalena Reinfuss i Anna Kunczyńska — il. 19; Maria Czarnecka wg opr. Ewy Fryś-Pietraszek — il 3. Repr.: A. Fischer, LUD POLSKI, Lwów, Warszawa, Kraków 1926 — il. 14; „Peasant art in Russia", „The Studio", 1912 — il. 21. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f990e12c86846aaa9f40769f185e6295.pdf 08aef38338b592d089b4046159b8c0d0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:384 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:345 Title A name given to the resource Z badań nad pasterstwem i hodowlą na Podhalu / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1, s.357-360 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Z BADAŃ N A D PASTERSTWEM I HODOWLĄ N A PODHALU Badania na Podhalu prowadzone były przeze mnie od 1951 r. w ra­ mach planu badawczego i problematyki naczelnej Zakładu Etnografii U.Ł., dotyczącej badania pomocy wzajemnej i współdziałania w kulturach tradycyjnych. Jako przykład spółki gospodarczej została opracowana i opublikowana monografia pasterstwa w Beskidzie Śląskim (Prace i Materiały Etnograficzne, t. 8—9: 1950/51). Pomimo żywych tradycji pasterskich szałaśnictwo na Śląsku w chwili obecnej odgrywa niewielką rolę gospodarczą. W badaniach nie zrealizowano jednego z podstawowych postulatów badawczych, a mianowicie zagadnienia wpływu pasterstwa na życie wsi podgórskiej w odniesieniu do uchwycenia wszystkich funkcji społecznych tej gospodarki. W dalszych planach badawczych postano­ wiono więc prowadzić badania na Podhalu, gdzie pasterstwo ze względu na naturalne tereny wypasu ma ciągle jeszcze możliwości rozwoju. W ciągu lat 1951—1953 zebrano podstawowe materiały w terenie, przy czym w pierwszej fazie przeprowadzono badania nad organiza­ cją pasterstwa w Tatrach i jego wpływem na życie gospodarcze wsi podha­ lańskiej (badania prowadzone w konkretnych wsiach w ramach badań U. Ł. i PTL), w drugiej fazie przeprowadzono poszerzone przestrzennie badania uwzględniające przebieg prac „na szałasach" oraz odmiany organizacyjne szałaśnictwa na poszczególnych halach (badania zespołowe Zakładu Etnografii U.Ł. w ciągu dwóch sezonów badawczych), wreszcie w trzeciej fazie prac tematykę poszerzono w ten sposób, że badaniami objęto całokształt zagadnień hodowli na Podhalu. W ramach prac Zespołu Etnograficznego I H K M P A N prace badawcze nad pasterstwem i hodowlą szły w trzech kierunkach: 1. Badania tere­ nowe, 2. Badania biblioteczne i archiwalne 3. Opracowanie materiałów. B a d a n i a t e r e n o w e . W okresie sprawozdawczym badania tere­ nowe objęły razem 6 tygodni prac badawczych w terenie, z czego połowa czasu poświęcona była na uzupełniające badania pasterstwa, a pozostały czas przeznaczono na badania monograficzne hodowli. B a d a n i a b i b l i o t e c z n e i a r c h i w a l n e . W okresie sprawo­ zdawczym przepracowano literaturę historyczno-gospodarczą wprowa­ dzającą w stosunki podhalańskie i na jej podstawie opracowano zarys �358 BRONISŁAWA KOPCZYNSKA-JAWORSKA stosunków historyczno-gospodarczych Podhala od czasów najdawniejszych do końca X I X wieku. Opracowanie podjęte jako przygotowanie badacza do dalszej pracy objęło: historię osadnictwa, stosunki prawno-własnościowe w okresie feudalnym, zagadnienie zróżnicowania klasowego i walk klasowych na Podhalu oraz sytuacji gospodarczej Podhala na tle stosun­ ków galicyjskich w X I X wieku (ok. 33 ss. maszynopisu). W dalszym ciągu prac przerabiano literaturę podstawową oraz wzmianki o paster­ stwie w Tatrach. W wyniku tych prac zebrano materiał do rozumowanej bibliografii prac o pasterstwie w Tatrach (ok. 120 pozycji bibliograficz­ nych) oraz materiały porównawcze do wykorzystania w dalszych opra­ cowaniach. O p r a c o w a n i e m a t e r i a ł ó w . Jeżeli chodzi o opracowanie ma­ teriałów badawczych, pracę rozpoczęto od uporządkowania i posegrego­ wania materiałów terenowych w ten sposób, aby dostosować je do trzech odrębnych opracowań: 1. Zagadnienie organizacji pasterstwa w Tatrach; 2. Podstawy społeczno-gospodarcze pasterstwa tatrzańskiego; 3. Mono­ grafia hodowli na Podhalu wraz z historycznym zarysem stosunków gospodarczych na Podhalu. Prace powyższe znajdują się w różnym stadium opracowania. Opra­ cowanie pierwsze miało na celu krytyczne pokazanie metody pracy badawczej poprzez zestawienie dotychczasowych prac w zakresie orga­ nizacji pasterstwa tatrzańskiego z wynikami badań własnych. Organizacja wypasu w pasterstwie wysokogórskim na Podhalu została pokazana poprzez omówienie stosunków własnościowych, charakteru eksploatacji terenów pastwiskowych, tradycyjną organizację szałasu owczego oraz pokazanie nowej organizacji wypasu. Centrum zainteresowań badawczych stanowiła istota wspólnej gospodarki pasterskiej (ryc. 38). W w y n i k u badań stwierdzono, że wypas oparty jest na wspólnej własności terenów wypasowych. Udziały przechodzą drogą dziedziczenia, mogą być jednak przedmiotem sprzedaży i kupna. Dla współwłaścicieli hali współdziałanie celem jej eksploatacji jest koniecznością. Nie zawsze jednak zespół tworzy spółkę pastwiskową, gdyż często nie jest zorga­ nizowany w celowy związek gospodarczy. Zrzeszenie celem wspólnego wypasu owiec (szałas) organizowane jest albo przez współwłaścicieli hali, albo przez bacę. Zagadnieniem, na które zwrócono specjalną uwagę, był indywidualny wkład pracy członków zespołu wypasowego; pokazano je na tle porównawczym z innych terenów. W związku z t y m ostatnim zagadnieniem zajęto się instytucją bacy-przedsiębiorcy, kierującego gogospodarką „na szałasie". Praca powyższa znajduje się w druku w B i ­ bliotece Etnografii Polskiej. Opracowanie drugie ma charakter monografii obejmującej całość zagadnień związanych z pasterstwem. Jest złożone do druku jako jedna �P A S T E R S T W O I H O D O W L A N A P O D H A L U 359 z wielu prac składają­ cych się na zbiorowe wydawnictwo poświęco­ ne organizacji paster­ stwa, redagowane przez prof. W. Antoniewicza. Praca składa się z trzech części: 1. Go­ spodarcze podstawy pa­ sterstwa (ilustrowane szeregiem tablic i ze­ stawień); 2. Tradycyjna organizacja pasterstwa. Opis życia na pastwi­ sku z rozbiciem na za­ jęcia sezonowe (siano­ kosy), z uwzględnie­ niem działu i organi­ zacji pracy; 3. Społecz­ ne podstawy paster­ stwa. W części pierwszej, omawiającej pasterstwo jako zajęcie główne lub dodatkowe, zwrócono uwagę na pasterstwo wśród innych zajęć za­ robkowych, w związku z tym na pochodzenie społeczne juhasów i ba­ ców, podział pracy w rodzinie pasterskiej, wdrażanie do zawodu pasterskiego i rody ba 'Cl Ryc. 38. Sprzęt bacowski: kotły, garnek żelazny i r3'nka używana „na szałasie". Ciche, pow. Nowy Targ Fot. W. Tomaszkiewicz cowskie. W części drugiej, dotyczącej pasterstwa w życiu wsi, omówio­ no stosunek do zawodu pasterza, rolę i związek terenów wypasu z ży­ ciem wsi, wpływ pasterstwa na życie rodziny. Praca powyższa jest na ukończeniu. Na marginesie pracy monograficznej przy opracowywaniu zagadnie­ nia serów owczych zwrócono uwagę na typy foremek na sery, zwłaszcza w kształcie zwierząt i motywów zdobniczych z parzenic. Zagadnienie to opracowano w oparciu o własne badania i zbiory Muzeum Tatrzańskiego w formie krótkiego artykułu (10 ss. maszynopisu). �360 Ryc. 39. BRONISŁAWA KOPCZYSSKA-JAWORSKA Owczarnia — budynek do zimowania owiec we wsi Targ Ciche, pow. Nowy Fot. W. Tomaszkiewicz Trzecia z referowanych prac opartych na badaniach podhalańskich ma być materiałową monografią hodowli na Podhalu. W chwili obecnej zebrano już około 75% materiałów terenowych (ryc. 39). Dokonano pracy wstępnej, polegającej na podziale tematycznym materiału terenowego. Ponadto zebrano dane statystyczne do rozwoju hodowli na Podhalu w przeszłości, w okresie międzywojennym i powojennym (z publikacji i archiwum Głównego Urzędu Statystycznego). �MARIA MISINSKA Z BADAN NAD TKACTWEM WE WSI RZECZYCY W POW. RAWSKO-MAZOWIECKLM Badania nad tkactwem ludowym w Rzeczycy prowadzone były w la­ tach 1954—1955 i trwały łącznie około 2 miesięcy. Jako punkty kontrolne uwzględniono kilkanaście wsi w okolicy Rzeczycy. Na badanym terenie tkactwo ludowe do I I wojny światowej zaspo­ kajało prawie całkowicie zapotrzebowanie miejscowej ludności, toteż prace związane z tkaniem i obróbką surowców były bardzo absorbujące i zajmowały kobietom wiejskim wiele czasu. Umiejętność przędzenia i tkania była uważana w t y m czasie za niezbędną i rzadko zdarzało się, żeby kobieta wiejska jej nie posiadała. Poza znaczeniem gospodarczym tkactwo wiejskie odgrywało również poważną rolę w życiu społecznym wsi, gdyż większość prac z nim zwią­ zanych wykonywały kobiety zespołowo. Do takich prac prócz pielenia, rwania, międlenia i tarcia lnu należało jako praca o charakterze wybitnie towarzyskim również przędzenie, dla którego gromadziły się kobiety w zimowe wieczory, uprzyjemniając sobie czas pogawędką i śpiewem. Do dziewcząt przychodzili chłopcy i pracy towarzyszyły często zaloty i zabawa. Len i wełna, stanowiące główne surowce w tkactwie ludowym, są uzyskiwane i obrabiane na miejscu. Obróbka lnu polega na moczeniu lub roszeniu, międleniu, tarciu i czesaniu; obróbka wełny na zgręplowaniu w gręplarni. Do przędzenia używano dawniej wrzeciona i przęślicy, w ostatnich dziesiątkach X I X w. wprowadzono kołowrotek, który obecnie znajduje się w powszechnym użyciu. Tkanie na warsztacie odbywa się przy użyciu 2 lub 4 nicielnic, zwykle jednak druga para nicielnic za­ stępowana jest tkaniem pod deskę lub iglicowaniem. Najczęściej sto­ sowany jest splot płócienny i splot rypsu płóciennego, a na tkaniny de­ koracyjne, nieubraniowe — przetykania. Z innych technik tkackich występowała tu do I wojny światowej technika tkania pasów siatkowych, w której splot uzyskuje się przez przeplatanie nici palcami, oraz tech­ nika tkania na deseczkach tkackich, stosowana do dzisiaj. �362 MARIA MISIN/SKA W tkaninach ubraniowych występuje obecnie wyłącznie kompozycja pasowa. W ciągu kilkudziesięciu lat podlegała ona kilkakrotnym zmianom, przechodząc do coraz większego bogactwa kolorów i coraz większego urozmaicenia. Obecnie kompozycja charakterystyczna dla Rzeczycy w y ­ stępuje w sąsiednich wsiach w promieniu kilkunastu kilometrów i wy­ kazuje tendencję do zwiększania swego zasięgu, przyjmując się we wsiach, gdzie strój ludowy jeszcze się zachował. Po I I wojnie światowej tkactwo ludowe traci swoje dawne znaczenie. Wpływają na to przyczyny zarówno gospodarczej, jak i społecznej na­ tury. Uprzemysłowienie kraju i odpływ ludności wiejskiej do miasta powoduje konieczność porzucania zajęć wymagających dużo czasu a mało dochodowych, z drugiej strony dążenie do zacierania różnic społecznych prowadzi do zarzucania tradycyjnego stroju, a wraz z tym zanika potrze­ ba wykonywania tkanin własnej roboty. W Rzeczycy, podobnie jak w kilku innych wsiach woj. łódzkiego, powstał w 1952 r. Zespół Tkactwa Regionalnego, który wykorzystuje wysokie walory artystyczne tkactwa ludowego, opierając swą pracę na tradycyjnych miejscowych wzorach. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/044777b9fd65820724772b63be6a8a75.pdf 065f90e1e1134829eee74169c60ca387 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1582 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1464 Title A name given to the resource Z badań nad Polonią gruzińską drugiej połowy XIX i początku XX wieku / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.255-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANDRZEJ WOZNIAK Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa Z BADAŃ NAD POLONIĄ GRUZIŃSKĄ DRUGIEJ POŁOWY XLX I POCZĄTKU X X WIEKU 1. Kontakty polsko-gruzińskie mają co najmniej kilkuwiekową tradycję. W XVII w. Gruzja stała się dla Rzeczypospolitej ważnym ogniwem w pla­ nach wojskowego aliansu z Persją skierowanego przeciwko Turcji. W nawią­ zaniu stosunków dyplomatycznych między Polską a Iranem istotną rolę odegrał kupiec warszawski, Ormianin z pochodzenia, Sefer Muratowicz. W 1601 r. przez Wołoszczyznę, Morze Czarne, Turcję a następnie Gruzję i Armenię, odbył on podróż do Persji, którą opisał w Relacyi... ogłoszonej drukiem dopiero w połowie następnego stulecia . Celem tej wyprawy był zlecony mu przez króla zakup perskich kobierców i orientalnej broni. Choć Muratowicz nie pełnił oficjalnie żadnych funkcji dyplomatycznych, rozmo­ wy prowadzone przezeń na dworze Abbasa I przyczyniły się do politycz­ nego zbliżenia obu krajów i wkrótce potem szach wysłał do Polski swojego posła. W następnych dziesięcioleciach takie podróże, zarówno handlowe, jak i dyplomatyczne stały się częstsze, a w drugiej połowie XVII w. mieli już królowie polscy na dworze szacha stałych rezydentów. Nawiązane też zo­ stały stosunki dyplomatyczne z władcami Gruzji. Od lat 40. X V I I w. pracują w Gruzji polscy misjonarze,często pełniący również funkcje dyplomatyczne . Misjonarze, zarówno polscy, jak i innych narodowości prowadzili też na 1 2 1 Po raz pierwszy relację tę ogłosił drukiem z rękopisu otrzymanego od o. Tadeusza Judy Krusińskiego, Kazimierz Niesiołowski w swoich Otia domestica (1745, s. 272-291) pt. Relacya Sefera Muratowicza Ormianina posianego od króla JMći do Persyi, z którą wróciwszy się z tamtąd podal na piśmie w te słowa. Wydanie to jest jednak rzadkością bibliograficzną i większość autorów korzysta z wydania Józefa Epifaniego Minasowicza z r. 1777, przedru­ kowanego w r. 1807: Relacya Sefera Muratowicza obywatela warszawskiego, od Zygmunta III, króla polskiego, dla sprawowania rzeczy wysianego w r. 1602... Ten błąd w dacie wyprawy Muratowicza powodował później wiele nieporozumień. Wymienić tu należy nazwiska jezuitów oo. Ignacego Zapolskiego i Jana Gostkowskiego. Obaj byli autorami listów-raportów zawierających m.in. wiadomości o położeniu politycz­ nym Gruzji, obyczajach jej mieszkańców, itp. (Por. Tamaraszwili 1902, s. 220, 663; Woźniak 1983, s. 299). 2 �256 ANDRZEJ WOZNIAK Zakaukaziu szkoły, służyli pomocą lekarską miejscowej ludności, ciesząc się wielkim jej poważaniem (Woźniak 1987, s. 233-234). Postacią najwybitniejszą wśród polskich misjonarzy działających na prze­ łomie X V I I i X V I I I w. w Persji i na Zakaukaziu był jezuita, o. Tadeusz Krusiński (1675-1757), człowiek wszechstronnie wykształcony, znający kilka języków, w tym również turecki, perski i ormiański. Ceniono go za zdol­ ności administracyjne, pracowitość, przedsiębiorczość. W latach 1706-1726, z krótką przerwą, przebywał w Persji i na Zakaukaziu, gdzie prowadził ożywioną działalność misyjną i dyplomatyczną. Gromadził również materia­ ły, które wykorzystał w swoich późniejszych pracach. Były to zarówno obserwacje dotyczące ludów Zakaukazia, jak i materiały źródłowe zaczerp­ nięte z archiwów Isfahanu. Z dzieł T. Krusińskiego, wielokrotnie tłumaczo­ nych i przerabianych przez cały wiek X V I I I i początek XIX czerpała Europa wiadomości o stosunkach politycznych w Persji na początku X V I I I stulecia, wojnie persko-afgańskiej i przewrocie dynastycznym. Z takim oddźwiękiem w nauce europejskiej spotykały się tylko nieliczne dzieła autorów polskich. Krusińskiemu zawdzięczamy pierwszy polski opis historyczno-etnograficzny Gruzji, jakim jest rozdział jego dzieła Trágica vertentis belli Persici historia... zatytułowany De Georgianis. Na początku X V I I I wieku nastąpiło osłabienie działalności misji pol­ skich w Persjii na Zakaukaziu, a w końcu lat 20. zupełna ich likwidacja. Ponownie Polacy pojawili się w Gruzji w zupełnie innych już okolicz­ nościach. Po drugim rozbiorze na Kaukazie, w tym również w Gruzji znaleźli się żołnierze polscy z wcielonych do wojska rosyjskiego, stacjonują­ cych na Ukrainie dywizji koronnych (Baranowski, Baranowski 1987, s. 160). W 1794 r. sąd wojskowy w Kijowie zsyłał na Kaukaz schwytanych z bronią w ręku żołnierzy usiłujących przedostać się do powstania, lub wziętych później w bitwach do niewoli (Dzwonkowski 1913, s. 122; Bauer 1981, s. 21). W końcu X V I I I w. na Kaukazie służyli również oficerowie z dawnych polskich wojsk kresowych. Najstarszym rangą, znanym z nazwiska był Bartłomiej Giżycki (ok. 1770-1827), pułkownik wojsk polskich, generał wojsk rosyjskich, gubernator wołyński. Po drugim rozbiorze krótko służył w armii rosyjskiej, później, w początkowym okresie panowania cara Pawła, powołany powtórnie, walczył w Gruzji jako pułkownik huzarów (Polski Słownik Biograficzny, dalej PSB t. VIII, 1959-1960, s. 21). 2. Nowy okres w historii kontaktów obu narodów otwiera początek XIX stulecia. Wówczas to Gruzja, tak jak nieco wcześniej znaczna część ziem Rzeczypospolitej, została przyłączona do Rosji, a Polacy i Gruzini znaleźli się w granicach jednego imperium. Już w pierwszych latach X I X w. zarówno w administracji cywilnej, jak w korpusie oficerskim wojsk rosyjskich na Zakaukaziu, a zwłaszcza w Gru­ zji, pojawiają się nazwiska szlachty z kresów dawnej Rzeczypospolitej. W latach 1810-1812, a prawdopodobnie również wcześniej, gubernatorem cywilnym wschodniej Gruzji był Marek Maliński. Między rokiem 1829 �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU X I X i X X W I E K U 257 a 1831 stanowisko to zajmował Piotr Zawielejski (1800-1834), wywodzący się ze szlachty białoruskiej, a przez historyków gruzińskich określany jako „Polak z pochodzenia". W zespole urzędników, z którymi P. Zawielejski przyjechał do Gruzji w 1828 r. był również jego młodszy brat. Zastępcą Zawielejskiego, faktycznie pełniącym funkcję wicegubernatora był I . Kali­ nowski. W kręgu osób związanych z Zawielejskim można zresztą odnaleźć jeszcze parę polsko brzmiących nazwisk. Znacznie liczniejsi byli Polacy, którzy w pierwszym trzydziestoleciu X I X w. służyli w wojsku rosyjskim na Zakaukaziu, niekiedy jako dość wysokiej rangi oficerowie. W końcu lat 20. na froncie rosyjsko-tureckim medycy-absolwenci Uniwersytetu Wileńskiego, pełnili funkcje lekarzy wojskowych. W latach 20. pojawiają się też w Gruzji pierwsi polscy zesłańcy polityczni (Woźniak 1996, s. 4). Po upadku powstania listopadowego w wojskach rosyjskich na Kaukazie znalazło się tysiące Polaków. Niektórzy autorzy twierdzą, że stanowili oni „około 20% stanu armii rosyjskiej na tym terenie". W Gruzji w 1840 r. było ok. 4 tys. Polaków, w ogromnej większości żołnierzy. Najczęściej byli to zapewne poborowi z Królestwa Polskiego, Litwy i „ziem zabranych", ale wśród Polaków-oficerów byli też i tacy, którzy służbę na Kaukazie wybrali dla kariery i szybkiego awansu. Zarówno wśród żołnierzy, jak i oficerów znaczną część aż do lat 50. X I X w. stanowili skazani na zsyłkę „w sołdaty" żołnierze powstania listopadowego, a później ruchów spiskowych z 1. 30-40. Wielu ze skazanych na służbę wojskową na Kaukazie należało do elity umysłowej kraju. Pustkę spowodowaną odcięciem od ojczyzny, rodziny i przyjaciół, usiłowali zapełnić ożywioną działalnością samokształceniową, literacką i naukową. Na pierwsze miejsce wysuwa się tu niewątpliwie postać poety Tadeusza Łady Zabłockiego (1813-1847), żywo interesującego się historią i literaturą gruzińską. Wokół niego skupiali się przebywający na Zakaukaziu Polacy o szerszych zainteresowaniach. Należeli do nich m.in. M . Butowt-Andrzejkowicz, L. Janiszewski, K. Pietraszkiewicz, W. Strzelnicki. Do kręgu najbardziej znanych pisarzy i poetów „kaukaskich" należeli również W. Dawid, W. Potocki, J. Strutyński. Osobne miejsce zajmuje Ma­ teusz Gralewski (1826-1891), autor jednej z najważniejszych XLX-wiecznych polskich prac o Kaukazie. Za najwybitniejszego polskiego specjalistę tego okresu w dziedzinie historii, etnografii i literatury Gruzji uważany jest Kazimierz Łapczyński (1823-1892), autor przekładu na język polski poema­ tu Szoty Rustawelego, Rycerz w tygrysiej skórze (Woźniak 1983, s. 303-316). Oprócz tej grupy najliczniejszej - Polaków, którzy w Gruzji znaleźli się wbrew własnej woli, w drugim trzydziestoleciu XLXw. rośnie liczba tych, którzy trafili tam w poszukiwaniu lepszych warunków życia. Kategorię szczególną, pod pewnymi względami zbliżoną do pierwszej, stanowili sty­ pendyści cesarskich uniwersytetów, najczęściej lekarze. Wprawdzie odsługiwali oni swe stypendia w garnizonowych szpitalach w miejscowościach, na których wybór nie mieli wpływu, ale nierzadko zakładali tam dom i rodzinę, wiążąc swe losy z Gruzją niekiedy na całe życie. Do grapy tej należeli m.in. �258 ANDRZEJ WOZNIAK Jan Minkiewicz (1826-1897), wybitny lekarz, autor wielu prac z dziedziny medycyny, etnografii i antropologii, Jan Popejko, Wincenty Karpowicz. Protoplastą rodu, którego trzy pokolenia związane były z Gruzją, jest znany na Zakaukaziu lekarz Piotr Kimontt (zm. ok. 1899). Od lat 30-40. X I X w. osiadają w Gruzji, a zwłaszcza w Tyfusie również przedstawiciele innych zawodów: nauczyciele i urzędnicy, akuszerki, rze­ mieślnicy i kupcy. Coraz częściej stają się właścicielami nieruchomości w miastach i , nieporównanie rzadziej - posiadłości wiejskich. Ci osiadający w Gruzji dobrowolnie lub z konieczności Polacy, wyjątkowo tylko przyjeż­ dżali tu wraz z rodzinami. Przeważnie byli to ludzie samotni. Niekiedy jeździli szukać żony w kraju, ale częściej, zwłaszcza do lat 70. X I X w. znajdowali ją na miejscu. Kandydatek na żonę tej samej narodowości było jednak bardzo niewiele, aby więc nie żenić się z Rosjankami, panny najczęś­ ciej szukano w stosunkowo nielicznych rodzinach gruzińskich katolików, lub rzadziej, miejscowych Ormian (Woźniak 1996, s. 5). Około polowy X I X w. Polacy mieszkali już w wielu miastach Gruzji - Kutaisi, Signachi, Gori, Telawi, a przede wszystkim w Tyfusie, gdzie w 1864 r. było ich 900, nie licząc polskich żołnierzy miejscowego garnizonu (Anczabadze, Wołkowa 1990, s. 29). 3. Na początku lat 60. XLXw., po klęsce Szamila i zakończeniu wojny kaukaskiej, polskie wychodźctwo zarobkowe na Kaukaz ożywiło się, ale zjawisko to szczególnie przybrało na sile po wojnie rosyjsko-tureckiej, zwła­ szcza zaś w końcu lat 80., kiedy to do krajów Zakaukazia, a przede wszyst­ kim do Gruzji napłynęła kolejna fala emigracji polskiej. Dla Gruzji był to czas ożywienia gospodarczego. Rozwijał się przemysł wydobywczy (mangan, węgiel, miedź, niewielkie ilości ropy naftowej), przetwórczy, materiałów budowlanych, tekstylny. Dużą rolę odegrała komunikacja kolejowa, urucho­ miona w latach 70. XLX w. Kraj potrzebował specjalistów z różnych dzie­ dzin. Szczególnie przyciągał Tyflis - administracyjne, gospodarcze i kultu­ ralne centrum Zakaukazia - Uczący pod koniec XIX w. ok. 160 tys. miesz­ kańców. Miasto dla przybysza z Królestwa egzotyczne, ruchUwe, kipiące życiem, półeuropejskie - półazjatyckie, o niepowtarzalnym kolorycie. Pozo­ stałe miasta gruzińskie były niewielkie: stoUca zachodniej Gruzji - Kutaisi miało 32 tys. mieszkańców, Batumi - 28 tys., Suchumi - 8 tys. Migracje zarobkowe z ziem polskich na Zakaukazie u schyłku X I X wieku miały swoją wyraźną specyfikę. Bardzo nieUczne było tam np. polskie osadnictwo rolnicze. Natomiast duża grupa ludności wiejskiej zarówno z Królestwa, jak i z kresów wschodnich, zasiliła szeregi służby domowej w miastach Zakukazia, przede wszystkim zaś w Tyfusie. Wiąże się to z ist­ nieniem tam wśród polskich migrantów znacznej grupy inteUgencji ze śred­ nim i wyższym wykształceniem, materialnie dobrze sytuowanej i zatrud­ niającej najchętniej polską służbę. ByU to stosunkowo liczni pracownicy administracji, sądownictwa, policji, nauczyciele, lekarze. Spory odsetek wśród Polaków na Zakaukaziu stanowiU fachowcy różnych specjalności �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU XIX i XX WIEKU 259 - kolejarze, rzermeślnicy, a także kupcy i osoby zatrudnione w handlu. Pomijam tu dużą grupę wojskowych, stanowiących np. w Gruzji ponad 50% mieszkających tam Polaków (Mądzik 1987, s. 38-39). Różne były przyczyny powodujące kolejne fale polskiej emigracji zarob­ kowej na Zakaukazie, a zwłaszcza do Gruzji. Popowstaniowa sytuacja za­ równo w Królestwie jak również - przy całej jej odmienności na kresach, skłaniała do poszukiwania pracy w oddalonych rejonach cesarstwa liczne rzesze inteligencji pozbawionej w kraju perspektyw, a niekiedy wręcz moż­ liwości wykonywania zawodu . Brak pracy, niskie zarobki, powodowały żywiołową emigrację niekiedy całych grup robotników. Ukazujące się od czasu do czasu publikacje prasowe, a przede wszystkim krążące wówczas opowieści o zakaukaskich fortunach, szybkich karierach i wysokich zarob­ kach pobudzały wyobraźnię wielu Polaków i były niejednokrotnie impulsem dla nieprzemyślanych decyzji o wyjeździe na Zakaukazie bez jakiejkolwiek znajomości istniejących tam warunków. W prasie polskiej przełomu wieków odzywały się też co pewien czas krytyczne głosy ludzi znających zakaukaskie stosunki i trzeźwo oceniających możliwości polskiego wychodźctwa na tym terenie. W tym duchu pisali m.in. Edward Strumpf w „Głosie" i ks. Julian Dobkiewicz w „Kraju". Ostrzeżenia przed zbyt pochopnymi i nieprzemyślanymi decyzjami emi­ gracji na Kaukaz nie były bynajmniej gołosowne. Świadczą o tym zarówno biografie niektórych emigrantów, jak i tragiczne niemal losy grupy łódzkich robotników, którzy na początku X X wieku przyjęli propozyq'e pracy w przędzalni jednego z tyfliskich przedsiębiorców („Kalendarz Domu Pol­ skiego..." 1908, s. 141). Pozytywne opinie o możliwościach otrzymania pracy, założenia własnego przedsiębiorstwa oraz o warunkach bytowych na Kaukazie przeważały jednak nad negatywnymi i napływ Polaków na ten teren, a przede wszystkim do Gruzji i Azerbejdżanu trwał nadal, o czym świadczą liczby. W 1869 r. w guberni tyfliskiej mieszkało około 2100 Pola­ ków . Według jednego dokładnego spisu ludności Cesarstwa Rosyjskiego z 1897 r. w guberni tyfliskiej było 6282 Polaków (w kutaiskiej - 1938). W stosunku do danych z roku 1869 jest to wzrost trzykrotny. Jeszcze szybciej wzrastała ludność polska w Tyflisie - z 1592 osób w 1876 r. do 7367 w 1910 r. Poza Tyfusem większe grapy Polaków mieszkały w Batumi (1897 r. - 722 osoby, 1909 r. - 1025 osób), Kutaisi (1897 r. - 487), Achalciche (1897 r. - 345), Suchumi (1897 r. - 209). Mniejsze skupiska polskie 3 4 3 Na Litwie, a także na Rusi dodatkowym czynnikiem powodującym podejmowanie decy­ zji o emigracji były niewątpliwie szczególnie silne prześladowania polskości po 1863 r. (por. Wasilewski 1916, s. 28-29). Według opublikowanych w 1870r. danych statystycznych dotyczących guberni tyfliskiej w 1869r. mieszkało w niej 2840 osób wyznania rzymskokatolickiego, w tym mężczyzn 2414, kobiet zaś 425. Nieco wcześniej wyjaśniono, że katolicyzm wyznają Polacy, część Gruzinów oraz „cudzoziemcy" (Statisliczeskij... 1870, s. 193). Przyjmuje się, że około 3/4 katolików w Rosji stanowili wówczas Polacy - a więc w tym przypadku było to ok. 2100 osób. 4 �260 ANDRZEJ WOZNIAK. istniały w Poti, Achalkalaki, Zakatala, Gori (Mądzik 1987, s. 29-31). W końcu XLX w. większość Polonii gruzińskiej liczącej wówczas 8220 osób, stanowiła ludność miejska (około 75%), podczas gdy w Rosji europejskiej 65,8% ludności polskiej mieszkała na wsi (Groniowski 1984, s. 228). Po roku 1897 brak danych statystycznych, pozwalających określić dokładnie liczbę mieszkających w Gruzji Polaków. Dla początku X X wieku dysponu­ jemy jedynie danymi o liczbie katolików w niektórych miastach Gruzji w roku 1909 (Tyfiis, Kutaisi, Batumi) oraz z 1910 r. o liczbie Polaków w Tyfusie i Kutaisi (Mądzik 1987, s. 28-29). Na podstawie tych cząstkowych danych możemy przypuszczać, że tuż przed I wojną światową gruzińska Polonia Uczyła około 15 tys. osób. Znaczna, ale trudna do dokładnego określenia Uczba Polaków - uchodźców napłynąła do Gruzji w okresie wojny, zwłaszcza w latach 1914-1915. W samym Tyfusie między wrześniem 1914 r. a październikiem 1915 r. zarejestrowano 420 osób, które otrzymały pomoc od Polskiego Komitetu Pomocy Ofiarom Wojny. Nie Uczono uchodźców, którzy o pomoc się nie ubiegaU, ani rannych żołnierzy-Polaków w szpitalach (Mądzik 1987, s. 91). W życiu gospodarczym i kulturalnym Gruzji 2 połowy XLX i początku X X w. Polacy odgrywaU znaczną rolę. Mimo, że stanowiU zaledwie ułamek procenta ogółu ludności, ich nazwiska w sposób nierozerwalny wiążą się w tym kraju z wieloma dokonaniami gospodarczymi i wydarzeniami kul­ turalnymi. Polacy budowaU w Gruzji drogi i Unie kolejowe, mosty i tunele, projektowaU budynki użyteczności publicznej i zakładaU w nich nowoczesne instalacje sanitarne. Cieszyli się opinią sprawnych administratorów i dosko­ nałych rzemieślników. ProwadziU pomiary geodezyjne i badania geologicz­ ne. ByU cenionymi lekarzami i podziwianymi artystami. W Gruzji dobrze znane są nazwiska generała Józefa Chodźki (1800-1881), wybitnego geodety i topografa, naczelnika wojskowej służby geodezyjnej na Kaukazie i jego na­ stępcy, generała Hieronima Stebnickiego (1832-1897), inżyniera Bolesława Siatkowskiego (1825-1895), który budował Unię kolejową Poti-Tyflis, a wcześniej uczestniczył w budowie słynnej wojennej drogi gruzińskiej. Nie mniej znany tunel suramski jest dziełem Ferdynanda Rydzewskiego. Linie kolejowe na Kaukazie projektował inżynier Stanisław Kierbedź (1845-1910), a naczelnikiem telegrafu kolei zakaukaskich i inicjatorem wielu uspraw­ nień w dziedzinie łączności był Teodor Balukiewicz. Znane są również w Gruzji nazwiska inżynierów Konstantego Waniorskiego, budowniczego dróg i Seweryna Nowomiejskiego, który nadzorował w Tyflisie budowę wielu gmachów użyteczności publicznej.-Popularną w stoUcy Gruzji na początku bieżącego stulecia postacią był wybitny polski malarz Zygmunt WaUszewski (1897-1936). Tyfiiską operą kierował przez pewien czas skrzy­ pek i kompozytor Konstanty Antoni Górski (1859-1924). Oprócz tych najbardziej znanych, pracowała w Gruzji liczna rzesza pol­ skich specjalistów z wielu dziedzin, a w prasie rosyjskiej końca lat 90. XLXw. zaczęły się nawet pojawiać głosy, że Polacy opanowali wszystkie �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU XIX i X X W I E K U 261 najlepsze posady na Kaukazie, pozbawiając tym samym możliwości pracy na tym terenie Rosjan (Stefan z Tyfusu 1899, s. 405). Być może, iż jakiś związek z tą nagonką na Polaków miało zarządzenie władz policyjnych z 1902 г., nakazujące zebranie dokładnych danych o Polakach pracujących na kolejach Zakaukazia. Sporządzony wówczas wykaz zawierał 194 nazwi­ ska polskich specjalistów (Mądzik 1987, s. 45). Istniały również w Gruzji polskie przedsiębiorstwa, zarówno filie firm warszawskich, jak i takie, które powstały na Zakaukaziu. Większość z nich pracowała w Tyfusie i w Baku, stosunkowo nieliczne w innych miastach Zakaukazia, m.in. w Batumi. Już na początku lat 50. XLXw. istniał w Tyfusie, przy głównej ulicy, prospekcie Gołowińskim, „Hotel Warszawski", nie wiemy jednak, czy jego właściciel był Polakiem, gdyż nie znamy jego nazwiska („Kawkazskij Kalen­ dář" 1854, s. 727). W latach 60. powstał w Tyfusie duży warsztat naprawy sprowadzonych z Warszawy powozów, wożących pasażerów niedawno wy­ budowaną wojenną drogą gruzińską. Został on założony przez kilku war­ szawskich majstrów, którzy wraz z transportem mocno nadwyrężonych w czasie podróży powozów przybyli do Tyfusu. W późniejszym okresie warsztat zatrudniał około 80 robotników, przeważnie Polaków (Piątkowski 1990, s. 32). Od 1882 r. działał w stolicy Gruzji, przy ul. Dworcowej sklep firmowy znanej warszawskiej fabryki wyrobów srebrnych i platerowanych Frageta (Paprocka 1992, s. 22-23). Od lat 90. istniało również w Tyfusie przedstawicielstwo handlowe firmy Fryderyk Puls (mydła, kosmetyki) z Warszawy (PSB, t. XXIX, 1986, s. 363). Swoje przedstawicielstwo i filię wykonującą zamówienia miała też tutaj warszawska firma inżynieryjna spe­ cjalizująca się w instalacjach wodno-kanalizacyjnych - K. Matecki. Filią tą kierował inżynier Wiktor Rossman (Woźniak 1994, s. 109). Przed I wojną światową istniał w Tyfusie jeden z największych sklepów fabrycznych Zakładów Żyrardowskich w Imperium, który w roku 1911/1912 zatrudniał 16 pracowników (Zwoliński 1979, s. 76-77) . W Batumi właścicielami najnowocześniejszego i najładniejszego hotelu byli Polacy, trzej bracia przybyli tam dziesięć lat wcześniej niemal bez żadnego kapitału. W mieście istniały również inne polskie firmy - doskonale prosperują­ ce przedsiębiorstwo eksportu bakijskiej nafty oraz przedsiębiorstwo robót kolejowych, oba jednak, jak pisze ks. J. Dobkiewicz, przeszły w „obce ręce" (Dobkiewicz 1884, s. 6-7). Naftociąg Baku-Batumi, dzięki któremu nastąpił szybki rozwój tego ostatniego, budował inżynier W. Lindley z grupą warszaw­ skich inżynierów-hydraulików (Janiszewski 1987, s. 234-235). Charakterystyczną cechą społeczności polskiej w Gruzji, jak zauważa M . Mądzik była jej młodość. Największą grupę, ponad 50% całej populacji stanowili ludzie w wieku 20-29 lat. Wraz z osobami w wieku do 49 lat, 5 5 Uposażenie kierownika tego sklepu, zajmującego osobny (do dziś istniejący) budynek w centrum Tyfusu, wynosiło 5 tys. rubli rocznie, pozostałych zaś osób od 3132 do 287 rubli (Zwoliński, 1979, s. 76-77). �262 ANDRZEJ WOZNIAK a więc najkorzystniejszym dla działalności zawodowej i twórczej, wskaźnik ten był jeszcze wyższy i wynosił około 75%. Wśród ludzi młodych (20-29 lat), przeważali żołnierze miejscowych garnizonów, o czym świadczy również bardzo mała liczba kobiet w tym wieku. Niewielkie grupy stanowiły dzieci i młodzież oraz osoby powyżej 50 roku życia. Tylko w Tyfusie było spore skupisko dzieci i młodzieży kształcącej się w szkołach. Jeśli idzie o wykształcenie, to społeczność polską w Gruzji charakteryzo­ wał z jednej strony wysoki procent (około połowy populacji) analfabetów, w większości prawdopodobnie żołnierzy, z drugiej zaś, istnienie znacznej (w Tyfusie 15,7%) grupy inteligencji ze średnim i wyższym wykształceniem. Bardzo jednorodna była natomiast polska społeczność pod względem wyznaniowym, bowiem około 95% jej stanowili katolicy. Tylko nieliczni Polacy byli wyznawcami prawosławia lub protestantyzmu (Mądzik 1987, s. 34-37). 4. Największym skupiskiem polskim była stolica kraju - Tyflis, w którym mieszkała ponad połowa przebywających w Gruzji Polaków. Tu powstawały pierwsze polskie organizacje i tu podejmowano większość inicjatyw o charakte­ rze społecznym i kulturalnym. Życie polskie skupiało się wokół nowego, wzniesionego w latach siedemdziesiątych X I X w. kościoła katolickiego pod wezwaniem św. Piotra i Pawła („stary", z 1816 r. kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny służył przede wszystkim ludności ormiańskiej i gruzińskiej). Konsolidację społeczności polskiej utrudniały w pewnym stopniu spory między proboszczem, sprawnym zresztą i energicznym administratorem, ks. M . Orłowskim a parafianami na tle sposobu zarządzania parafią. Wspomi­ nał o nich na łamach „Kraju" w 1891 r. ks. J. Dobkiewicz, a wcześniej jeszcze inny korespondent tego czasopisma, który pisał: „Otóż u nas w Tyfusie są tylko rodacy - a nic więcej nie masz: żadnej łączności, żadnego węzła, żadnej instytucji, każdy żyje zamknięty w sobie. Gdzie indziej kościół jest ogniskiem wspólnej znajomości; nasi parafianie systematycznie wykluczani przez ks. proboszcza O. od kontroli nad kościołem i jego dochodami, machnęli ręką i oczekują możliwych zmian w okolicznościach natury wyższej." Spory ustały zupełnie, kiedy po śmierci ks. Orłowskiego na początku 1891 r. jego miejsce zajął mający opinię człowieka „cichego i spokojnego", ks. Józef Baranowski (Mądzik 1987, s. 64). Wydarzeniami, które w tym okresie gromadziły znaczną liczbę tyfliskich Polaków były występy polskich trup teatralnych. Zdaniem M . Mądzika rozbudziły one wśród miejscowej kolonii polskiej duże zainteresowanie ama­ torskim ruchem scenicznym, który miał się stać jedną z podstawowych form działalności Rzymskokatolickiego Towarzystwa Dobroczynności, integrują­ cą miejscowe środowisko polskie i dostarczającą środków finansowych na realizację celów statutowych Towarzystwa. „Inicjatywa powołania do życia w Tyflisie Towarzystwa Dobroczynności, instytucji, która istniała już w największych skupiskach polskich w Rosji, zrodziła się w 1894 r. Wystąpili z nią przedstawiciele miejscowej inteligencji wspierani przez nowego proboszcza i członków rady parafialnej, tzw. kuratorii. �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU X I X i X X W I E K U 263 Opracowano statut, który w polowie 1894 r. został zatwierdzony przez Mini­ sterstwo Spraw Wewnętrznych. Jesienią działania organizacyjne rozopoczął tymczasowy zarząd Towarzystwa, w skład którego weszli: dr. Piotr Kimontt, Rafał Szymański, Ludomir Kamocki, Grzegorz Mularski, Marian Ziembiński i Feliks Nowiński" (Mądzik 1987, s. 64-66). Na pierwszym walnym zgromadzeniu wybrano władze Towarzystwa. Skład zarządu zmienił się całkowicie, a prezesem został z urzędu proboszcz, ks. Baranowski. Towarzystwo czyniło starania o otwarcie przytułku dla starców i uruchomienie szkółki parafialnej. Środki finansowe potrzebne do realizacji tych celów i niesienie potrzebującym materialnej pomocy czer­ pano ze składki ofiar członków oraz organizowanych imprez kulturalnych, w pierwszym zaś rzędzie przedstawień teatru amatorskiego przez wiele lat kierowanego przez inż. K. Waniorskiego, sekretarza zarządu. Oprócz przed­ stawień urządzano też wieczory literackie i koncerty. Wynikające ze statutu ograniczenia rozwoju Towarzystwa, niedostatek środków finansowych, nie pozwalały jednak należycie rozszerzać tych kierunków jego działalności, które miały na celu większą integrację tutejszego środowiska polskiego. W celu rozszerzenia i uaktywnienia działalności Towarzystwa poczynio­ no, choć nie bez oporów ze strony części jego członków, zmiany w statucie, wybrano nowy zarząd z prezesem J. Laudańskim na czele, którego starania doprowadziły w 1903 r. do otwarcia biblioteki i czytelni oraz szkółki przy­ kościelnej. Jednakże nawet i te przedsięwzięcia nie były wstanie spowodować zasadniczych zmian zakresu działalności Towarzystwa, ze względu na jego charakter i podstawowe cele statutowe. Dopiero sytuacja zaistniała po 1905 r. umożliwiła zakładanie organizacji, które w szerszym zakresie po­ zwalały na realizację potrzeb kulturalno-oświatowych środowisk polskich w Rosji. Były to powstające wówczas w wielu miastach imperium instytucje pod nazwą „Dom Polski". W Tyfusie inicjatywa powołania takiej organizacji zrodziła się wiosną 1907 r. i mimo pewnych trudności doczekała się realizacji jesienią tegoż roku. Oficjalna inauguracja działalności Stowarzyszenia odbyła się 16 paź­ dziernika 1907 r. (Mądzik 1983, s. 22-25). Celem działalności Stowarzyszenia miało być popieranie rozwoju kul­ turalnego ludności polskiej w Tyfusie i jego najbliższych okolicach. Plano­ wano założenie czytelni, bibilioteki, księgarni, szkoły dla dzieci i dorosłych, biura informacji i porad prawnych, narodowej jadłodajni i herbaciarni oraz towarzystwa wzajemnej pomocy. Przewidywano także wykłady, dyskusje, kursy dokształcające dla dorosłych, koncerty, lekcje muzyki i śpiewu. Proje­ ktowano wydawanie książek, broszur i czasopism. Członkami Stowarzysze­ nia mogły być wszystkie osoby uważające się za Polaków, które ukończyły 18 lat bez różnicy płci, wyznania, zawodu i przynależności społecznej. Mimo iż statut Stowarzyszenia nie stawiał niemal żadnych ograniczeń w przyj­ mowaniu członków, to ich liczba wzrastała powoli: w roku 1909 zrzeszało ono 84 osoby (Mądzik 1987, s. 73-77). �264 ANDRZEJ WOZNIAK Początkowo Stowarzyszenie nie miało własnego lokalu i korzystało z goś­ cinności Towarzystwa Dobroczynności. Dopiero latem 1909 r. wynajęto odpo­ wiedni dom z pomieszczeniem na salę teatralną, na tej samej, co Towarzystwo Dobroczynności ulicy Nikołajewskiej. Jedną z głównych form działalności „Domu Polskiego" były przedstawie­ nia teatru amatorskiego. Najczęściej wystawiano komedie polskich autorów: Fredry, Zapolskiej, Bałuckiego. Urządzano też wieczory muzyczne, literackie (często rocznicowe), taneczne, choinki dla dzieci. Odbywały się seanse fil­ mowe, czynna była czytelnia i biblioteka. Czasami występowały polskie trupy teatralne. Od połowy 1909 r. w działalności Stowarzyszenia dają się zauważyć oznaki kryzysu, pogłębiającego się w roku następnym. Aktywność Stowarzyszenia słabnie, a w roku 1910 niemal zamiera. Pozostaje w nim zaledwie 11 członków, funkcjonuje jedynie biblioteka. Dopiero w 1913 r. znalazła się grupa ludzi, która doprowadziła do reaktywowania działalności Stowarzyszenia i ponow­ nego, choć powolnego wzrostu liczby członków (Mądzik 1987, s. 78-85). Przed 1914 r. organizacje polonijne istniały także w Kutaisi i Batumi, ale niewiele o nich wiadomo. W Kutaisi prawdopodobnie „jeszcze przed 1914 r." powstało Towarzystwo Dobroczynności, przy którym działała szkółka parafial­ na (Mądzik 1990, s. 80). Myśl powołania Towarzystwa Dobroczynności przy miejscowym kościele zrodził się w 1908 r. również w Batumi, ale projekt nie został zrealizowany. W 1909 r. natomiast powstało w tym mieście Stowarzysze­ nie „Dom Polski". Na czele zarządu stanął Józef Panasiewicz. Zamierzano założyć czytelnię i bibliotekę, szkołę, powołać zespół dramatyczny a nawet założyć polski sklep z towarami kolonialnymi, ale tylko o funkcjonowaniu biblioteki i szkółki polskiej mamy nieco wiadomości (Mądzik 1990, s. 90-91). O organizacjach polonijnych w innych miastach Gruzji przed rokiem 1914 brak jakichkolwiek wiadomości. Nie wiemy zresztą niemal niczego również o życiu innych poza wspomnianymi, skupisk polonijnych, ani o działalności pozostałych parafii katolickich, wokół których skupiali się przeważnie tamtejsi Polacy. Oprócz wspomnianych już dwu parafii w Tyfusie, parafii w Kutaisi (Niepokalanego Poczęcia NMP, istniejąca od 1862 r.) i w Batumi (kościół konsekrowany w 1903 г.), parafie rzymskokatolickie były też w Gori (p.w. Świętej Rodziny, od 1810 r.) oraz w Achalciche, a kościoły nie posiadające prawdopodobnie statusu parafialnych - w Ude (od 1903 r.) i Manglisi (Spis... 1916, s. 194, Hlebowicz 1993, s. 201) . 6 6 Według Spisu abecadlowego parafii i kościołów katolickich w Rosyi (Spis... 1916, s. 194) w Achalciche znajdowały się wówczas dwa rzymskokatolickie kościoły parafialne - p.w. Różańca N P M i Podniesienia Krzyża Św. oraz trzy katolickie kościoły parafialne obrządku ormiańskiego („ormiańskie"). W całej Gruzji tych kościołów „ormiańskich" łącznie z kap­ licami było według Spisu... blisko 30. Jest w tym spisie i Manglisi (Manglis) bez informacji jednak, jakiego obrządku jest tamtejszy kościół. O kościołach rzymskokatolickich w Manglisi i Ude wspominają różni autorzy, nie podając żadnych dodatkowych danych. Nie pisze o nich A. Hlebowicz (1993, s. 201). �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU ХГХ ¡ X X WIEKU 265 Wybuch wojny światowej postawił przed organizaq'ami polonijnymi w Gruzji nowe zadania. Ich działalność została niemal całkowicie podpo­ rządkowana sprawie pomocy poszkodowanym przez działania wojenne. Już we wrześniu 1914 r. za zgodą władz utworzony został w Tyflisie Polski Komitet Organizacyjny Pomocy Ofiarom Wojny przy Stowarzyszeniu „Dom Polski", który rozpoczął wkrótce zbiórkę pieniędzy na rzecz poszkodo­ wanych. Kiedy jesienią 1914 r. napłynęli do Tyfusu pierwsi uchodźcy z obję­ tych wojną terenów Królestwa Polskiego, Komitet zorganizował dla nich schronisko w pomieszczeniach Towarzystwa Dobroczynności. Gdy jednak do stolicy Gruzji napłynęły nowe fale polskich uchodźców zaczęło dla nich brakować zarówno środków finansowych, jak i miejsc noclegowych w dwu już wówczas schroniskach. Sytuacja ustabilizowała się dopiero w 1916 г., kiedy administracyjnie zahamowany został napływ uchodźców na Kaukaz. W 1916 r. władze rosyjskie zezwoliły też na działalność na Kaukazie jeszcze jednej organizacji polskiej niosącej pomoc wygnańcom - Centralnemu Komi­ tetowi Obywatelskiemu. Rewolucja lutowa 1917 r. spowodowała wiele zmian również w życiu społeczności polskiej w Gruzji. Umożliwiła przede wszystkim zakładanie nowych organizacji polskich. Już w marcu 1917 r. członkowie dotychczas działających w Tyflisie organizacji powołali Radę Polskich Organizacji, która wkrótce powołała swoją egzekutywę - Polski Komitet Wykonawczy. Zaczęły też powstawać organizaqe o charakterze politycznym i skupiające wojskowych: Polski Związek Demokratyczny z Sekcją Wojskową a także Związek Wojsko­ wych Polaków. Ukształtował się ośrodek koordynujący działalność organizaqi żołnierskich - Tymczasowa Rada Wojskowa. Tworzyli swe organizacje również przebywający w Tyflisie działacze PPS i SDKPiL, powstawały związki młodzie­ ży. Z iniq'atywy znanego działacza polonijnego Jerzego Mularskiego powstała organizacja dziecięco-młodzieżowa „Harcerz", działał też Związek Młodzieży Polskiej. Niewielką organizacją społeczno-zawodową był Polski Związek Pracowników Kolejowych. W sierpniu 1917 r. odbył się w Tyflisie zjazd przedstawicieli polskich organizacji i związków działających na Zakaukaziu, który wyłonił naczelny organ - Polską Radę Okręgową na Kaukazie, ta zaś z kolei Krajowy Komitet Wykonawczy. Ustalono wytyczne, którymi miała się kierować PRO w swej działalności. Głównymi celami miały być rozbudzanie samowiedzy narodowej i niepodległościowej, sprawne organizowanie polskiego życia pu­ blicznego, ujednolicanie polskiej polityki na Kaukazie zgodnie z zasadami ogólnonarodowej polityki kraju. Przy Radzie Okręgowej utworzono Polską Centralę Wojskową (Mądzik 1987, s. 136-137). Jesienią 1917 r. Rada podjęła decyzję o połączeniu oddziałów polskich istniejących na Kaukazie w jedną całość organizacyjną, dywizję wojsk pols­ kich. Wobec wielu trudności realizaq'a tego planu okazała się niemożliwa i powstała tylko Samodzielna Kaukaska Brygada Wojsk Polskich. Na przeło­ mie 1917/1918 r. liczyła ona około 1500 żołnierzy i oficerów pod wspólnym �266 ANDRZEJ WOZNIAK dowództwem. Żołnierze Brygady pełnili służbę wartowniczą w Tyfusie. W lip­ cu 1918 r. rząd gruziński podjął decyzję o rozwiązaniu tej bardzo już wówczas przerzedzonej formacji, a jej żołnierzom i oficerom umożliwił powrót do kraju (Mądzik 1990, s. 127-132). Ważnym wydarzeniem w życiu gruzińskiej Polonii było ukazanie się w czerwcu 1918 r. pierwszego numeru czasopisma w języku polskim - „Ty­ godnika Polskiego". Jego redaktorem był Wincenty Jordański, wydawcami W. i M . Musiałowie i Jan Blichiewicz, zaś najaktywniejszym współpracow­ nikiem - Ludwik Piekarski. Wydano sześć numerów pisma, w których zdecydowanie przeważała tematyka związana z wyjazdami miejscowych Polaków do kraju, znacznie mniej uwagi poświęcano innym sprawom Polo­ nii, a zupełny margines stanowiły wydarzenia w Gruzji i na Zakaukaziu (Woźniak 1991, s. 162-168). 5. Działalność organizacji polonijnych przyczyniła się niewątpliwie do większej konsolidacji wewnętrznej skupisk polskich w Gruzji, a w okresie późniejszym, zwłaszcza w latach wojny, do pogłębienia świadomości naro­ dowej i poczucia łączności z krajem. Stosunek mieszkających w Gruzji Polaków do spraw narodowych, zaanga­ żowanie w działalność polskich organizacji, dość krytycznie oceniali ich rodacy przybywający na Kaukaz z Królestwa i z kresów. Jeszcze w roku 1916, a więc już w okresie wzrostu świadomości narodowej i nastrojów patriotycznych wśród gruzińskiej Polonii, przedstawiciel Centralnego Komitetu Obywatelskiego na Kaukazie, W. Gutowski w sprawozdaniu przesłanym Głównemu Zarządowi CKO pisał o niewielkim zaangażowaniu miejscowych Polaków w pracę organizacji polskich i o traktowaniu przez nich pracy społecznej jako filantropii, a niejako obowiązku narodowego (Mądzik 1987, s. 106-107). Krytycznie pisał o Polakach z Kaukazu w wydanych kilka lat wcześniej wspomnieniach również ks. Fryderyk Józefat Żyskar. Spędziwszy dwa lata na kaukaskim zesłaniu i dość dobrze poznawszy tamtejsze stosunki, ubole­ wał „A tu mój Boże! na tym Kaukazie pogoń za złotem, za dostatkiem, za życiem, tak dusze wypełnia, tak serca przemienia, że przychodzą na kapłana ciężkie chwile zwątpienia, w których chciało się zawołać: Panie! oderwij mnie od tej ziemi niepłodnej, od tej roli, która nie daje żadnych owoców." Zaraz jednak dodaje, że owoce są, ale wymaga to bardzo wiele pracy. Zastrzega się też, że nie chce generalizować, iż jego uwagi nie odnoszą się bynajmniej do wszystkich Polaków; troskę jego budzi przede wszystkim inteligencja, która rzadko miewa do czynienia z katolickimi duchownymi (Żyskar 1909, s. 78-79). Krytyczne uwagi pod adresem skupisk polskich na Kaukazie padały jednak nie tylko ze strony ludzi patrzących na nie z ze­ wnątrz. Wiele takich głosów dochodziło również z Tyfusu. Korespondenci „Kraju", „Głosu", „Przeglądu Tygodniowego" pisali o niedostatkach czy wręcz zagrożeniach tutejszego życia polskiego. Podnoszono sprawę znajo­ mości języka polskiego zarówno wśród dzieci i młodzieży, jak i wśród dorosłych. Korespondent „Kraju" ubolewał w 1898 г., że dzieci Polaków �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU XIX i XX WIEKU 267 z klasy średniej „urodzone na Kaukazie, często wcale nie znają rodzinnej mowy", a mimo to nauczyciele języka polskiego nie znajdują pracy. Rok później Stefan z Tyfusu pisał w „Głosie", że nawet inteligencja polska w tym mieście „niemożebnie mówi po polsku" (Woźniak 1991, s. 159-160). W 1895 r. J.S. Ziemba pisał z Tyfusu o trudnościach, na które natrafiły tu próby zorganizowania polskiej biblioteki . Wszystkie poruszane tu problemy diaspory polskiej na Kaukazie, a także sporo innych, dostrzegał już znacznie wcześniej, od lat mieszkający w Tyf­ lisie ks. Julian Dobkiewicz. Pisał o nich stosunkowo obszernie w korespon­ dencji z Gori przesłanej do „Kraju" w październiku 1883 r. Najliczniejszą grupę Polaków na Kaukazie, zauważa ks. Dobkiewicz, stanowią polscy żoł­ nierze i oficerowie miejscowych garnizonów. „Na Kaukazie ilekroć gdzie stoi pułk żołnierzy lub batalion, tam co najmniej trzecią część żołnierzy składają Polacy, wraz z pewnym procentem oficerów. Dawniej, kiedy służba wojskowa trwała długo, żołnierz kaukaski, choć i doczekał się dymisji, to jednak straciwszy w domu krewnych, albo też w sercu swojem przywiązanie do kraju, żenił się po wysłudze lat z „krajówką" i zostawał tutaj, jakby nic wspólnego nie łączyło go z przeszłością; takich starych szynkarzy, rzemieśl­ ników itd. można i teraz tu jeszcze dość często spotkać; zostawiają oni dzieciom tylko nazwisko polskie. Obecnie inaczej: żołnierz po kilku latach służby, ma jeszcze w domu rodziców i braci, z tęsknotą więc wraca do rodzinnej wioski, i ani ranga, ani dobra służba u obcych nie zatrzyma go tutaj. Młodożołnierska kolonia nasza jest tu więc nieliczna. Kontyngens Polaków przybywających na Kaukaz dobrowolnie, ten to się już składa prawie wyłącznie z ludzi mniej więcej średnio wykształconych, którzy mając dla siebie w kraju zamknięte drzwi wszędzie i do wszelkich dykasteryj, szukają tu kawałka chleba." W każdym niemal kaukaskim mieście powiato­ wym znajdzie się polską rodzinę - najczęściej lekarza lub inżyniera, leś­ niczego lub telegrafisty. Bardzo często ludzie ci pracując ze sobą, dopiero po pewnym czasie „dowiadują się że są Polakami". Większość miejscowych Polaków bardzo źle mówi po polsku. Język ich roi się od rusycyzmów, których liczne przykłady ks. Dobkiewicz podaje. Gdy ktoś im na to zwraca uwagę, usprawiedliwiają się, że rzadko mają okazję mówić po polsku. Kiedy radzi się im czytać polskie książki i gazety, odpowiadają, że na to trzeba „czasu i pieniędzy", a ich goniących za kawałkiem chleba „nie stać ani na jedno ani na drugie". Zdarza się, pisze ks. Dobkiewicz, spotkać niekiedy nawet „czysto polską" parę małżeńską rozmawiającą ze sobą „w języku miejscowym*, który im łatwiej przychodzi niż własny, a o dzieciach to już 7 7 Ludosław (J.S. Ziemba), Wszędzie i zawsze jednacy (korespondencja do„Przeglądu Tygod­ niowego"), Tyflis 9/21 luty 1895 (rękopis), Biblioteka Publiczna, Dział Starodruków i Rękopi­ sów, П. 375, k. 288-290. Podkreślenie ks. Dobkiewicza. Język „miejscowy", w znaczeniu: „miejscowy język urzę­ dowy", nie gruziński zatem, lecz rosyjski. Świadczą o tym zresztą wspomniane już przykłady rozmów, pełne rusycyzmów, obficie przez ks. Dobkiewicza przytaczane. 8 �268 ANDRZEJ WOZNIAK niema co i wspominać. Niańki są najpospoliciej Gruzinki, stąd najczęściej dziecko polskie rozmawia z kiepska po gruzińsku, z kiepska po rosyjsku, zaś po polsku zaledwo rozumie co się do niego mówi. Z prawdziwą też przyjem­ nością spotykasz, acz bardzo rzadko familię, która wszelkiemi sposobami, już to sprowadzaniem elementarzy i książek, już to pilnem przestrzeganiem polszczyzny w stosunkach domowych, stara się wychować dzieci w ojczy­ stym słowie" (ks. J.D. 1883, s. 11-12). Choć w przytoczonych materiałach jest zapewne trochę publicystyczne­ go przejaskrawienia, to nie ulega wątpliwości, że poruszane w nich sprawy były na przełomie wieków istotnymi problemami kaukaskiej, a tym samym gruzińskiej Polonii. Szczególnie cenne są spostrzeżenia ks. J. Dobkiewicza, zwłaszcza te, które dotyczą roli rodziny w przekazywaniu dziedzictwa kul­ turowego grupy i podtrzymywaniu jej odrębności etnicznej. Rola rodziny w międzypokoleniowej transmisji języka i tradycji jest oczywista i nie trzeba jej speq'alnie podkreślać. Szczególnie jednak istotna jest ona w diasporze, gdzie obok Kościoła i szkoły staje się najskutecz­ niejszym narzędziem podtrzymywania tożsamości etnicznej i świadomości pochodzenia (Posern-Zieliński 1982, s. 73; Melkonjan 1988, s. 99-100). W warunkach szczególnie niesprzyjających, takich, w jakich znajdowały się skupiska polskie w Gruzji co najmniej do przełomu XLX i X X w., jej rola niepomiernie wzrasta. Do tego czasu w Tyflisie, a w prowincjonalnych miastach Gruzji nawet dłużej, rodziny polskie nie miały żadnego instytu­ cjonalnego wsparcia, poza „polską" parafią św. Piotra i Pawła. Na prowinqi, gdzie parafie katolickie obsadzone były z reguły przez księży gruzińskich, nawet i one nie stanowiły dla rodzin polskich takiego wsparcia. Dopiero powstanie w 1894 r. przy kościele św. Piotra i Pawła w Tyflisie Rzymsko­ katolickiego Towarzystwa Dobroczynności oraz prowadzonej przez nie szkółki, zapoczątkowało nowy okres, choć dalszy rozwój organizaq'i pol­ skich w Gruzji był powolny, a ich rola poza Tyfusem ograniczona. Przypo­ mnieć ponadto należy, że aż do lat 90. XLX w. nawet zakładanie kościelnych organizacji charytatywnych było w Rosji bardzo utrudnione, a możliwość powoływania organizacji polonijnych zaistniała dopiero na początku następ­ nego stulecia. Należałoby się zastanowić, w jakiej mierze do rodzin polskich w Gruzji da się zastosować to, co A. Posern-Zieliński pisze o rodzinie polonijnej w Stanach Zjednoczonych na przełomie ХГХ i XX w. a mianowicie, że „rodzina imigracyjna stała się tym mikroświatem, w którym człowiek czuł się jak u siebie, separując się od obcego i często niezrozumiałego otoczenia. W jej ramach dokonywała się międzypokoleniowa transmisja nie tylko tradyq'i i języka ale i świadomości pochodzenia oraz przywiązania i sentymen­ tów do kraju pochodzenia" (Posern-Zieliński 1982, s. 73). Między Polakami mieszkającymi w Gruzji a imigrantami polskimi w Sta­ nach Zjednoczonych istniało na przełomie X I X i X X w. sporo zasadniczych różnic. Dotyczyły one zarówno pochodzenia i statusu społecznego emigran- �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU X I X i X X W I E K U 269 tów w ojczyźnie, jak i ich wykształcenia, znajomości języka kraju osiedlenia, sytuacji materialnej i pozycji społecznej po osiedleniu. Ogólnie biorąc, status społeczny Polaków na Kaukazie był znacznie wyższy niż w Stanach Zjed­ noczonych, a znaczną ich część zaliczyć można do miejscowej elity społecz­ nej i kulturalnej. Separowanie się polskich rodzin od miejscowego otoczenia, jeśli miało miejsce, to z zupełnie innych niż w Stanach Zjednoczonych powodów i z innej pozycji. Budowanie owego mikroświata, jak to określa A. Posern-Zieliński, a czasem wręcz mikrotwierdzy rodzinnej, było w Gruzji najczęściej aktem świadomego wyboru, nie zaś, jak w Stanach Zjednoczo­ nych, sytuacją wymuszoną przez okoliczności: nieznajomość języka, kultury, niedostosowanie do istniejącego poziomu cywilizacyjnego, niski status spo­ łeczny, itp. Dotyczy to jednak tylko części Polonii, rodzin o najwyższym stopniu świadomości narodowej. Pozostałe nie izolowały się zbytnio od otoczenia i pozostawały dość otwarte na jego wpływy. Odnosi się to jednak przede wszystkim do Rosjan i w znacznie mniejszym stopniu do ludności miejscowej: Gruzinów, Ormian, t.zw. Tatarów (Azerbejdżan) i innych naro­ dowości kaukaskich. Izolacji rodzin polskich od obcojęzycznego i odmien­ nego kulturowo otoczenia nie sprzyjało zresztą ich rozproszenie. W żadnej z kolonii polskich na Kaukazie Polacy nie tworzyli zwartych skupisk, „gett" narodowościowych, tak jak w niektórych miastach Stanów Zjednoczonych, czy też podobnych do ormiańskich, „tatarskich", niemieckich dzielnic lub ulic, istniejących również w Tyflisie. Tutejsi Polacy miewali w sąsiedztwie co najwyżej pojedyncze polskie rodziny, niekiedy w tym samym domu, częściej przy tej samej lub pobliskiej ulicy. Mikrotwierdzami chroniącymi język polski i elementy rodzimej kultury, były w Gruzji na przełomie XLX i X X w. przede wszystkim rodziny in­ teligenckie, jednorodne pod względem etnicznym, ale żaden z tych dwu czynników nie był decydujący jeśli idzie o przeciwdziałanie procesom akulturacyjnym. Działał tu raczej cały zespół czynników o różnych konfiguraq'ach, zależnych od okresu, miejsca zamieszkania, zamożności rodziny itp. Wykorzystywane w pracy materiały, ze względu na ich różnorodność, nie pozwalają na statystyczne ujęcie tego zagadnienia . Możemy się tu posługi­ wać jedynie przykładami. Do lat 60-70. X I X w. osiadający w Gruzji Polacy rzadko mieli możność znalezienia tam kandydatki na żonę tej samej narodowości. Podróż w tym celu do kraju często była wówczas niemożliwa, stąd też znaczny w tym okresie odsetek małżeństw mieszanych. Żeniono się przeważnie z Grazinkami z katolickich rodzin, lub z Ormiankami. Potomstwo takich mieszanych 9 9 Oprócz cytowanych w artykule opracowań i materiałów z XTX-wiecznej prasy korzystam w nim również z wielu innych źródeł, zarówno tzw. zastanych (takich jak wspomnienia i pamiętniki rękopiśmienne i publikowane, listy, dokumenty ze zbiorów rękopisów bibliotek i muzeów polskich i gruzińskich, ze zbiorów prywatnych oraz w mniejszym zakresie materiały archiwalne) jak i wywołanych (wywiady zawierające wiadomości dotyczące kilkudziesięciu rodzin polskich mieszkających w Gruzji na początku bieżącego stulecia). �270 ANDRZEJ WOZNIAK rodzin rzadko poza nazwiskiem i świadomością pochodzenia, zachowywało głębsze związki z polskością. Grigol Wolski i Giorgi Zdanowicz byli wybit­ nymi przedstawicielami kultury gruzińskiej, trudniej określić przynależność narodową braci Zdaniewiczów, ale związki ich wszystkich z kulturą polską były wątłe, lub wręcz żadne. W okresie późniejszym, pod koniec XLX i na początku XX w. rzadziej zawierano małżeństwa mieszane. Żony często szukano w kraju i tam też przeważnie odbywał się ślub. Po krótszym, lub dłuższym pobycie w kraju wracano do Gruzji. Jak wynika z wielu wywiadów, w domu, zwłaszcza gdy pojawiły się dzieci, starano się mówić wyłącznie po polsku, pod tym kątem dobierano też służbę. Niektóre domy polskie nie utrzymywały kontaktów towarzyskich z rodzinami rosyjskimi i tymi gruzińskimi, w których mówiono po rosyjsku. Naukę dzieci w rosyjskich szkołach uzupełniano w domu lekcjami języka polskiego, ojczystej historii i geografii. Wieczorami czytano wspólnie polskie książki i prasę, śpiewano patriotyczne pieśni. Zamożniejsze rodziny wysyłały dzieci na wakacje do kraju, niekiedy nawet na parę miesięcy. Przedstawiony tu, niepełny zresztą, rejestr środków mających przeciw­ działać rusyfikacji młodego pokolenia, powtarzany jest w rozmaitych kon­ figuracjach w wypowiedziach osób reprezentujących różne środowiska polo­ nijne. Wiele wskazuje jednak na to, że był to raczej postulowany wzorzec wychowawczy, niż powszechnie praktykowana w rodzinach polskich w Gru­ zji rzeczywistość. Wzorzec ten zresztą prawdopodobnie nigdy nie został w pełni werbalnie sformułowany i wyrażał się raczej w pozytywnej ocenie rodzin najbliższych jego realizacji. Pełna realizacja tego wzorca wychowaw­ czego miała zapewnić młodemu pokoleniu znajomość języka ojczystego i przynajmniej taki zasób tradycyjnych treści, jaki wynieśli z domu rodzice. W warunkch diaspory było to jednak niemożliwe. Posłużmy się przykłada­ mi: nawet w rodzinach bardzo dbających, aby jak najmniej kontaktować się z rosyjskojęzycznym otoczeniem, zarówno pokolenie rodziców, jak i dzieci miało z nim bezustannie do czynienia w pracy i w szkole, na ulicy i w urzę­ dzie, na podwórku i w sklepie. W miejscowych warunkach wielu mniejszych świąt dorocznych nie obchodzono w domu - całe zespoły treści, zwłaszcza wierzeniowych, związanych z tymi świętami były młodemu pokoleniu prawie nieznane. Niektóre uroczystości rodzinne były w warunkach diaspory rzad­ kością; np. śluby i wesela odbywały się przeważnie w kraju i mało było okazji do uczestniczenia w nich. Przykładów takich jest oczywiście więcej. Najżywsze kontakty z otoczeniem, przeważnie rosyjskojęzycznym miało, często wbrew intencjom rodziców, młode pokolenie. Szczególne miejsce zajmowała tu oczywiście szkoła, ale sporą rolę, zwłaszcza w końcu X I X w. odgrywały też np. nielegalne organizacje narodnickie i socjalistyczne. Miał też Tyflis dość prężne środowisko artystyczne (istniały w mieście szkoły rysunku, malarstwa, muzyczne, studium teatralne) intensywnie przy­ ciągające część polskiej młodzieży. Na młodych ludzi z tego środowiska, do którego należeli m.in. bracia Zdaniewiczowie i Zygmunt Waliszewski, wy- �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU XIX i X X WIEKU 271 wierał silny wpływ „genius loci" tego wielonarodowościowego i obdarzone­ go niepowtarzalnym kolorytem miasta. Cechował ich niekiedy pewien indyferentyzm w kwestiach narodowych i podatność na wpływy innych, w tym i miejscowych kultur. Mówili po rosyjsku, czasem trochę po gruzińsku, ale czuli się przede wszystkim mieszkańcami Tyflisu. 6. Rok 1918 był dla gruzińskiej Polonii momentem przełomowym. Za­ częły się bowiem wówczas załamywać już nieco wcześniej zachwiane pod­ stawy jej stabilizacji materialnej, a nie rzadko wręcz dobrobytu, zaś perspek­ tywy na przyszłość stawały się coraz bardziej niepewne. Kłopoty materialne były w 1918 roku powszechne i dotykały również niemal całą społeczność polską w Gruzji, choć na tle chaosu, nędzy i cier­ pienia ogromnych rzesz ludności na całym obszarze byłego imperium ob­ jętym rewolucją, kraj ten był oazą spokoju i obfitości. Zagrożenie material­ nych podstaw bytu tutejszej Polonii wiązało się z „unaradawianiem" i reor­ ganizacją wielu dziedzin życia gospodarczego, społecznego i kulturalnego Gruzji. Instytucje, które do niedawna znajdowały się w rękach administracji rosyjskiej, od jesieni 1917 г., a zwłaszcza po ogłoszeniu niepodległości kraju (26.V.1918 r.) przejmowane były przez władze i organizacje gruzińskie. Znacz­ na liczba Polaków zatrudnionych często na wysokich stanowiskach w admini­ stracji, policji, służbie zdrowia oraz w wojsku, niekiedy z dnia na dzień traciła pracę, wolne zaś miejsca, wszędzie gdzie to było możliwe, zajmowali Gruzini. Zwolnienia dotknęły nawet Kolej Zakaukaską, gdzie Polacy byli zawsze najbardziej cenionymi pracownikami. Gwałtownie obniżył się poziom życia większości polskich rodzin, a niektóre znalazły się wręcz w biedzie. Chwytano się zatem różnych sposobów zarobkowania, ale np. w rodzinach inteligen­ ckich, których możliwości w tym względzie były bardzo ograniczone, wyprze­ daż dobytku stawała się często głównym sposobem zdobywania środków do życia. Wyjazd do kraju był więc przeważnie jedyną perspektywą nawet dla tych, którzy nigdy przedtem o nim nie myśleli. Z wyjazdami do kraju wiązało się wiele trudnych do rozwiązania kwestii. Pomijam tu ogromne wówczas trudności komunikacyjne, brak środków na opłacenie podróży, itp. Trudne było czasem samo podjęcie decyzji, zwłasz­ cza dla rodzin zasiedziałych tu od pokoleń, pochodzących z kresów, z tere­ nów objętych w tym czasie rewolucją. Z obawą myślano też o perspek­ tywach zatrudnienia w kraju. Szczególnie ostro rysowała się ta kwestia przed niższymi urzędnikami o niewielkich kwalifikacjach. Stąd też m.in. kursy dokształcające i zawodowe, o których ogłoszenia stale pojawiały się w „Ty­ godniku Polskim". Wobec perspektywy powrotu do kraju coraz ważniejsza stawała się zna­ jomość języka polskiego, która zwłaszcza wśród młodszego pokolenia przed­ stawiała się czasem wręcz fatalnie. Stąd też hasło w „Tygodniku" - „Uczcie dzieci swe po polsku" oraz kursy dokształcające w „Domu Polskim". W związku z wyjazdami do kraju w nr 4 „Tygodnika Polskiego" po raz pierwszy zasygnalizowana została sprawa obywatelstwa polskiego. Autor �272 ANDRZEJ WOŹNIAK poświęconego temu problemowi artykułu, apeluje aby nie wydawać dowo­ dów obywatelstwa ludziom, „którzy poza nazwiskiem nic wspólnego z Pol­ ską nie mieli". Nie należy więc ułatwiać im wyjazdów do Polski, bo „my w Królestwie panów Mozesów, Dawidów, Iwanów itp. mieliśmy tak dużo, że dla synów własnej ziemi zaczynało brakować miejsca". Dodać należy, że tego rodzaju akcenty, jak w ostatnim zdaniu, spotyka się w „Tygodniku" rzadko (Woźniak, 1994 s, 110-111). Repatriacja, odbywająca się w bardzo trudnych warunkach, trwała z przerwami do jesieni 1924 r. Pozostali w Gruzji nieliczni - w 1926 r. w całym kraju było już tylko 3159 Polaków. Po sowietyzacji Gruzji ich kontakty z Polską, a nawet z istniejącym w Tyfusie konsulatem RP, były bardzo ograniczone. Dotychczasowe formy organizacyjne życia gruzińskiej Polonii przestały istnieć (Woźniak, 1996, s. 7). Około 10 tysięcy obywateli polskich, przesiedlonych, deportowanych i uwięzionych, znalazło się w Gruzji w latach 1939-1948. Większość wróciła do Polski na własną rękę, pozostali jako żołnierze armii gen. Berlinga i w ramach oficjalnej akcji repatriacyjnej w latach 1946-1948 (Głowacki, 1992, s. 14-18). W niepodległej Gruzji nieliczni pozostali tam Polacy znów zaczęli się organizować. Krótko istniał założony przez A. Rusieckiego elitarny Klub Polski o charakterze politycznym. Większość jego członków wyemigrowała z Gruzji. W 1995 r. zarejestrowane zostało w Tbilisi Stowarzyszenie Pola­ ków Gruzji „Polonia". Jego prezesem i niezmordowaną organizatorką po­ mocy dla tbiliskich Polaków jest, mająca polskich antenatów, profesor tam­ tejszego uniwersytetu, Maria Filina. Stowarzyszenie zostało powołane dla celów dobroczynnych i kulturalno-oświatowych. W 1995 r. zrzeszało około 500 członków. Centrum życia polonijnego jest nadal kościół p.w. Piotra i Pawła, w którym od ponad 20 lat posługę duszpasterską pełni Polak, ks. Jan Śnieżyński (Woźniak, 1996, s. 7) . 10 LITERATURA Anczabadze J., W o ł k o w a N. 1990 Stary) Tbilisi. Gorod i gorożanie w XIX wiekie, Moskwa. Baranowski В., Baranowski K. 1987 Historia Gruzji, Wrocław. Bauer K . 1981 Wojsko koronne powstania kościuszkowskiego, Warszawa. Dobkiewicz J. ks. 1884 (Korespondencja) Batum, 20 kwietnia, „Kraj", R. 3, nr 20, s. 6-7. Dzwonkowski W. 1913 Polacy w armii Katarzyny II, „Biblioteka Warszawska" Т. I. (ogólnego zbioru t. 289), s. 88-124. 1 0 Już w trakcie korekty dowiedziałem się, że ksiądz Jerzy Świeżyński został przeniesiony do innej parani. �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU XLX i X X W I E K U 273 G ł o w a c k i A. 1992 O uchodźcach polskich w Gruzji w latach II wojny światowej, „Pro Georgia" R . I I , s. 14-18. Groniowski K. 1984 Emigracja z ziem polskich zaboru rosyjskiego (1864-1918), [w:] Emigracja z ziem polskich w czasach nowożytnych i najnowszych (XVIII—XX w.). Pod red. A . Pilcha, Warszawa, s. 196-251. H l e b o w i c z A. 1993 Katolicyzm w państwie sowieckim 1944-1992, Gdańsk. Janiszewski E . 1987 Wspomnienia odessity 1894-1916, Wrocław. „Kalendarz..." 1908 „Kalendarz Domu Polskiego w Odesie na rok...", Odessa. „Kawkazskij..." 1854 „Kawkazskij kalendář", (Tiflis). K r u s i ń s k i T. 1740 Trágica vertentis belli Persici historia... ab anno 1711 ad annum 1728..., Leopoli. K s . J.D.(obkiewicz) 1883 (Korespondencja), Gori na Kaukazie, 25 paźdz., „Kraj" R . 2, nr 48, s. 11-12. Mądzik M. 1983 Polskie organizacje spoieczno-kulturalne w Gruzji przed I wojną światową, „Biule­ tyn Lubelskiego Towarzystwa Naukowego. Humanistyka", vol. 25, s. 21-27. Mądzik M. 1987 Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków w Gruzji na przełomie XIX i XX wieku, Lublin. Mądzik M. 1990 Polskie organizacje społeczno-kulturalne, polityczne i wojskowe na Zakaukaziu na przełomie XIX i XX wieku [w:] M . Mądzik, L . Piątkowski, L . Zakrzewska-Dubasowa, Polacy w kulturze i życiu społecznym Zakaukazia do 1918 roku. Pod red. M . Zakrzewskiej-Dubasowej, Lublin, s. 71-136. Melkonjan E . 1988 Armjanskąja siemja w usłowijach diaspory, „Sowietskaja Etnografija", nr 6, s. 98-104. M u r a t o w i c z S. 1777 Relacya Sefera Muratowicza obywatela warszawskiego od Zygmunta III króla polskiego dla sprawowania rzeczy wysłanego do Persyi w roku 1602..., Warszawa. Paprocka J. 1992 Srebra i platery firmy Józef Fraget, Warszawa. Piątkowski L. 1990 Działalność społeczno-gospodarcza i kulturalna Polaków na Zakaukaziu w XIX i na początku XX wieku [w:] M . Mądzik, L . Piątkowski, M . Zakrzewska-Dubasowa, Polacy w kulturze i życiu społecznym Zakaukazia do 1918 roku. Pod red. M . Zakrzewskiej-Dubasowej, Lublin. Polski... 1959-1960 Polski Słownik Biograficzny, T . V H I , Wrocław. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. 1982 Tradycja i etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej, Wrocław. Spis... 1916 Spis abecadłowy parafii i kościołów katolickich w Rosyi, „Kalendarz Polski. Rocz­ nik Wychodźctwa Polskiego w Rosyi" na rok... Statisticzeskij... 1870 Statisticzeskij oczerk Tifliskoj guberni [w:] Sborník materiałów dlia opisanija Tiflisskoj guberni, T . I , wyp. I , Tiflis, s. 176-194. �274 ANDRZEJ WOZNIAK Stefan z T y f l i s u 1899 (Korespondencja) „Głos" R. XTV, nr 17, s. 404-405. T a m a r a s z w i l i M. 1902 Istoria katolikobisa kartwelta szoris, Tiflis. Wasilewski L. 1916 Polityka narodowościowa Rosji, (Warszawa). W o ź n i a k A. 1983 Kultura ludowa Gruzji w relacjach polskich do początków XX w. „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 1, s. 297-320. W o ź n i a k A. 1987 O kaukaskich drogach Polaków, „Etnografia Polska", t. X X X I , z. 1, s. 231-236. W o ź n i a k A. 1991 „Tygodnik Pobki" - czasopismo tyfliskiej Polonii, „Etnografia Polska", t. X X X V , z. 1, s. 153-171. W o ź n i a k A. 1994 Jeszcze o „Tygodniku Polskim" i tyfliskiej Polonii, „Etnografia Polska", t.xxxvm, z. 1-2, s. 107-112. W o ź n i a k A. 1996 Polacy w Gruzji [w:] Polacy w Gruzji (katalog wystawy), Warszawa, Muzeum Niepodległości, s. 3-7. Zwoliński K. 1979 Zakłady Żyrardowskie w latach 1885-1915, Warszawa. Ż y s k a r F.J. 1909 Polacy w rozproszeniu. Tułacz tułaczowi poświęca. Wspomnienia z piętnastu łat prac kapłańskich w Cesarstwie, Petersburg. ANDRZEJ WOŻNIAK F R O M T H E STUDIES ON T H E POLISH C O L O N Y I N G E O R G I A I N T H E SECOND H A L F T H O F T H E 19TH A N D T H E B E G I N N I N G O F T H E 20TH C E N T U R Y Summary The tradition of the Polish-Georgian contacts reaches back for several centuries. For the 17th century Polish state Georgia was an important link in its schemes of military alliance with Persia aimed against Turkey. Polish kings initiated friendly diplomatic relationships then, both with Georgia and with Persia. Armenian merchants from Poland used to import oriental carpets and weapon from both these countries. Polosh missionaries worked in the Transcaucasus. Some of them played the role of diplomats as well, some run schools and afforded medical aid to native people. One of them, a Jesuit, was the author of the first Polish ethnographical report on Georgia. At the beginning of the 18th century the activity of Polish missions weakenes, to disappear at the end of the 1720ties. At the end of the 18th century after the second partition of Poland the Poles appeared in Georgia again. They were the soldiers of Polish borderland troops drafted by force into Russian army. A new period in the history of Polish-Georgian relationships began at the beginning of the 19th century, when Georgia, like Poland before, lost its independence. Georgia and the greater part of Poland were incorporated into the same Russian Tsarist empire. From the very beginning of this period we can notice family names of Polish gentry among the officers of Russian army and among civilian administration in the Transcaucasus, mainly in Georgia. Two of those representatives of Polish upper class coming from the Eastern territories of �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU XIX i X X W I E K U 275 former Polish state, Marek Maliński and Piotr Zawielejski, were even appointed, in the early 1830ties, civilian governers of Eastern Georgia. Thousands of Poles arrived to the Caucasus in the 1830ties, first of all the participants of national uprising and national independence movements sentenced to compulsory service in Russian army. Many of them had belonged to the Polish intellectual elite in their country and were able to continue their literary or scholarly work in Georgia. Another category of Polish immigrants were those who, having received government scholarships at Russian universities were then obliged to serve them off in different provinces of the empire (they were mainly medical doctors). There were also persons of many different professions teachers, merchants, artisans, clerks, who simply looked for better possi­ bilities of employment and life chances there. At the beginning of the 1860ties, after the Caucasian war Polish immigration increased in number. Still greater numbers of Polish immigrants appeared in the Transcaucasus, and especially in Georgia, after the Turkish-Russian war in the late 1880ties. That was the period of advanced economic development of Georgia, quick growth of different industries along with the development of railway network. The country needed skilled professionals of different specialities. Great was the attracting power of Tbilisi, the administrative and cultural centre of the Transcaucasus with the population of about 160 thousand. We must admit that the role of Polish immigrants in Georgia was remarkable in spite of their relatively small number in total population of the country. Polish names are closely associated with important achievements both in economy and cultural life. They built roads and railway lines, bridges and tunnels, designed public buildings etc. They were highly es­ timated in administration as well as craftsmen, doctors and artists. The Polish immigrant group was concentrated in the capital town of Tbilisi. In 1897 there were 4133 Poles living there; just before the World War I - about 8-9 thousand, i.e. half of the total number of Poles living in Georgia. In the 1870ties a Roman Catholic church was built in Tbilisi and it soon became the place where the Polish immigrants used to meet and a good starting point for organizing their social life in more institutionalized forms. It began with the Catholic Charity Society in the 1890ties. It was not until 1907 when another society "Polish House" could befounded to serve better the immigrants cultural and educational purposes. Social life of the Polish colony enlivened considerably after the February Revolution in 1917. Many new organizations appeared, in 1918 the "Polish Weekly" begun to be edited. Polish organizations worked not only in the capital but also in two other towns of Kutaisi and Batumi. They supported Polish families in preserving their national identity, language and tradition. Polish immigrants were scattered and this, together with other circumstances, especially in the capital made for the process of the acculturation to local culture and loss of the ties with their ethnic one. In 1918 the Poles began to return to their, now independent homeland. Decisions about leaving Georgia were often stimulated by deterioreting material standard of most Polish families. The repatriation lasted till 1924. In 1926 there were only 3159 Poles left in Georgia. Under Soviet rule their contacts with the homeland and even with the Polish consulate in Tbilisi were restricted. No Polish organizations were allowed any more. After many years, in the new independent Georgia the Poles begin to organize their common life again. In 1995 the Polish Society in Georgia "Polonia" was founded. Its president is a professor at the university of Tbilisi, Maria Filina, who had Polish ancestors. The Peter and Paul church is still the centre of Polish life with its rector, the Rev. Jan Śnieżyński. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef49f52c1141e6a62053373863685d87.pdf 59195415f678b141c41b2be82f7a6ba0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1200 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1106 Title A name given to the resource Z badań nad społecznymi funkcjami sztuki ludowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.85-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : P L I S S N 0071-1861 MIROSŁAWA 1985, z. I DROZD-PIASECKA ( I H K M PAN, Warszawa) Z B A D A N N A D SPOŁECZNYMI F U N K C J A M I S Z T U K I LUDOWEJ Pierwszą w historii powojennej etnografii zespołową syntezę opraco­ wano w Zakładzie Etnografii I H K M PAN przy współudziale przedsta­ wicieli innych ośrodków naukowo-badawczych w kraju, zarówno PAN, jak i uniwersyteckich, Krakowa, Łodzi, Opola, Poznania, Warszawy, Wro­ cławia. Jest nią 2-tomowa Etnografia Polski. Przemiany kultury ludo­ wej, która zamyka i podsumowuje określony kierunek poszukiwań nau­ kowych naszej dyscypliny. Wykazuje ona, że w dziedzinie metodologii środowisko etnograficzne korzysta zarówno z nowych kierunków nauki światowej, jak i sięga do tradycji własnej nauki (nierzadko zapomnia­ nych czy niedocenianych). Szczególnie zaś uwypukla wypracowane w cią­ gu lat 50-tych, 60-tych i 70-tych historyzujące i socjologizujące spoj­ rzenie na kulturę wsi, odtwarzające w sposób indywidualizujący i gene­ ralizujący, a zarazem modelowy obraz zmieniającej się rzeczywistości historycznej wsi polskiej od końca X I X w. do czasów nam współczes­ nych. Opracowanie syntezy nie tylko zamykało i podsumowywało określo­ ny kierunek poszukiwań naukowych, ale jednocześnie pozwalało zauważ żyć i unaocznić istniejące „białe plamy" czy „luki" w podejmowanej przez nas problematyce badawczej, które wymagają uzupełnienia zgodnie z wymogami współczesnej etnografii polskiej stawiającej sobie nowe za­ dania poznawczo-naukowe, weryfikującej dawne koncepcje i poszukują­ cej nowych rozwiązań i metod w sferze dawnej i aktualnej problema­ tyki К Zgodnie z tymi postulatami w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Warszawie zespół zajmujący się etnografią Polski od kilku lat po- 1 P o r . A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Przeszłość w teraźniejszości a procesy zmiany (Współczesne problemy etnografii Polski), „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 26: 1982, z. 2, s. 16-17; M . F r a n k o w s k a , Przedmowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, W r o c ł a w 1981, s. 8. �36 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A dejmuje prace w ramach ogólnego tematu; „Kultura społeczności wiej­ skich a kultura ogólnonarodowa" . W zakresie tego problemu badawczego opracowuję zagadnienie sto­ sunku środowisk pozawiejskich (w tym i inteligencji pochodzenia chłop­ skiego) do jednej z najbardziej spektakularnych dziedzin dziedzictwa k u l ­ turowego wsi, a mianowicie sztuki ludowej. Chodziło m i przede wszy­ stkim o możliwie pełne przedstawienie roli i zadań, jakie stawiały przed sztuką ludową te środowiska od Oświecenia do czasów nam współczes­ nych . W związku z takim podejściem do zagadnienia skoncentrowałam się głównie na podstawowym pytaniu: Jakie miejsce zajmowała sztuka ludowa w poglądach formułowanych w ramach różnych prądów umy­ słowych i kierunków społeczno-politycznych, gospodarczych oraz kultu­ ralnych od końca X V I I I w. do lat 80-tych naszego stulecia? Poglądy te były zarówno wyrazem społecznych oczekiwań wobec roli, jaką w i n ­ na odegrać sztuka ludowa w życiu narodu, jak i stanowiły dowód peł­ nionych przez nią zadań w różnych okresach historycznych . Towarzy­ szyły i m konkretne działania praktyczne wprowadzające w życie gło­ szone idee. Dlatego też nie interesowały mnie wyłącznie same koncepcje i ich cel, ale równocześnie przykłady i formy ich praktycznej realizacji. Analizowanie postaw i działań ludzkich pod kątem ich celów moty2 3 4 5 2 D o t y c z ą one n a s t ę p u j ą c y c h t e m a t ó w ; O ś w i a t a a s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e p r z e ­ m i a n y w s i (M. B i e r n a c k a ) , R o l a t r a d y c j i l u d o w e j w procesie k r y s t a l i z a c j i tożsa­ m o ś c i s p o ł e c z n e j i k u l t u r o w e j w a r s t w y c h ł o p s k i e j (W. P a p r o c k a ) , S p o ł e c z n e f u n k c j e s z t u k i l u d o w e j (M. D r o z d - P i a s e c k a ) , K u l t u r a l u d o w a w P o l s c e o k r e s u p r z e d u w ł a s z c z e n i o w e g o (A. W o ź n i a k ) , T a n i e c j a k o f o r m a p r z e k a z u t r e ś c i k u l t u r o w y c h ( J . K o ­ walska). 8 Zagadnienie miejsca i roli sztuki ludowej w kulturze samej w a r s t w y c h ł o p ­ s k i e j u w a ż a m za o d r ę b n e , w y m a g a j ą c e doboru innego m a t e r i a ł u i n t e r p r e t a c y j n e ­ go o r a z o d m i e n n y c h m e t o d a n a l i z y . J e s t ono p r z e d m i o t e m mojego n a s t ę p n e g o o p r a c o w a n i a . N a t y m m i e j s c u j e d y n i e dodam, że w i ę k s z o ś ć p r z e d m i o t ó w w y t w a ­ r z a n y c h p r z e z w i e ś obecnie z a l i c z a n y c h do s z t u k i l u d o w e j (np. a r c h i t e k t u r a , t k a c ­ t w o , s p r z ę t y d o m o w e , s t r ó j itd.) p o s i a d a ł o cechy u t y l i t a r n e , s p e ł n i a j ą c e o k r e ś l o n ą f u n k c j ę u ż y t k o w ą , c z ę s t o k r o ć p o ł ą c z o n ą z f u n k c j a m i i n n y m i , j a k np. p r e s t i ż o w ą czy k u l t o w ą . S z t u k a nie b y ł a t r a k t o w a n a przez ś r o d o w i s k o w i e j s k i e j a k o s a m o ­ dzielna, wyizolowana w a r t o ś ć artystyczna, a s a t y s f a k c j ę e s t e t y c z n ą w i ą z a n o z w i e ­ loma r ó ż n y m i w a r t o ś c i a m i uszeregowanymi w s p e c y f i c z n ą ' h i e r a r c h i ę r ó ż n ą od k a n o n ó w sztuki oficjalnej. 4 S z u k a j ą c odpowiedzi na p o s t a w i o n e p y t a n i e k o r z y s t a ł a m m.in. z l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u i p r a s y X I X i X X - w i e c z n e j . A n a l i z o w a ł a m p o g l ą d y elity i n t e l e k t u a l ­ n e j i a r t y s t y c z n e j k r a j u , p r z y w ó d c ó w s t r o n n i c t w p o l i t y c z n y c h o r a z p r o g r a m y i de­ klaracje instytucji formalnych, stronnictw i organizacji społeczno-politycznych i k u l t u r a l n y c h etc., a t a k ż e p r z y k ł a d y d z i a ł a l n o ś c i p r a k t y c z n e j , w k t ó r y c h s z t u k a ludowa w y s t ę p o w a ł a . 5 J a k stwierdzamy na podstawie źródeł b e z p o ś r e d n i c h , koncepcje r o d z ą c e się w r ó ż n y c h o k r e s a c h poza ś r o d o w i s k i e m w i e j s k i m o d d z i a ł y w a ł y silnie n a w i e ś j u ż od k o ń c a X I X w . �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 87 w ó w i skutków w konkretnej rzeczywistości historycznej wymagało łą­ czenia ujęcia historycznego i funkcjonalnego, konstruowania we wstęp­ nym postępowaniu badawczym modeli porządkujących badaną rzeczy­ wistość, które uwzględniałyby kontekst historyczny, w jakim badane zja­ wiska funkcjonowały warunkując ich rolę i znaczenie społeczne. Zdając sobie sprawę z bardzo szerokiego zakresu przedmiotowego po­ jęcia sztuka ludowa, w którym mieści się m. in. folklor muzyczny i ta­ neczny, cala bogata literatura ustna oraz ogromna i zróżnicowana gałąź ludowej działalności plastycznej (wraz z rzemieślniczą), jako temat mo­ jego szczegółowego zainteresowania wybrałam twórczość plastyczną lud­ ności wsi i w tym znaczeniu posługiwałam się terminem sztuka ludowa, którego treść rozumiałam zgodnie z obowiązującymi współcześnie kry­ teriami . Wybór sztuki ludowej jako przedmiotu analizy miał swoje uzasad­ nienie merytoryczne. Nie zajmując się rozważaniami na temat genezy artystycznej twórczości plastycznej ani rozwojem badań jej poszczegól­ nych dziedzin możemy stwierdzić, że na przestrzeni całego omawianego okresu zjawisko to wykazuje trwałość oraz ciągłą żywotność, i to za­ równo w sensie fizycznego bytu, jak i obecności w różnych ideologiach spoleczno-ekonomicznych i kulturalnych. Ludowa twórczość plastyczna byla od początku zainteresowania się nią środowisk pozawiejskich (czyli od schyłku X V I I I stulecia) poddawana ocenom wartościującym z punktu widzenia aktualnych potrzeb narodowych czy społecznych i w zależności od nich w różny sposób rozumiana, przedstawiana i akcentowana, a także 6 7 • O b e j m u j ą one szeroki i r ó ż n o r o d n y w a c h l a r z w y t w o r ó w . O b o k a r c h i t e k t u r y d r e w n i a n e j , m e b l a r s t w a , t k a c t w a , s t r o j u w y s t ę p u j ą tu w y r o b y p r z e m y s ł u tzw. do­ mowego i w i e j s k i c h oraz m a ł o m i a s t e c z k o w y c h r z e m i e ś l n i k ó w . E f e k t y p r a c y g a r n ­ carzy, w ę d r o w n y c h o b r a ź n i k ó w , rzeźbiarzy. Cała d z i a ł a l n o ś ć u p i ę k s z a j ą c a i zdobni­ c z a w o b r ę b i e d o m u i poza n i m (np. g i r l a n d y , k w i a t k i , w y c i n a n k i c z y w z o r y z p i a s k u ) oraz l i c z n e p r z e d m i o t y z w i ą z a n e z d a w n ą o b r z ę d o w o ś c i ą d o r o c z n ą i r o ­ d z i n n ą (np. w i e ń c e d o ż y n k o w e , j a b ł o n e c z k i ) . Ponadto r e z u l t a t y p o c z y n a ń jednostek - w y j ą t k o w o u z d o l n i o n y c h , r e p r e z e n t u j ą c y c h w y ż s z y od p r z e c i ę t n e g o poziom a r t y ­ s t y c z n y (np. r z e ź b i a r z y , m a l a r z y , t k a c z e k ) . 7 D o d a j m y t y l k o , i ż „ o d k r y c i e " w s z y s t k i c h d z i e d z i n s z t u k i l u d o w e j nie n a ­ s t ą p i ł o od r a z u i w j e d n y m czasie. Np. a r t y z m s t r o j u ludowego b y ł d l a ś r o d o ­ w i s k a m i e j s k i e g o j u ż w 2 p o ł . X I X w. n i e k w e s t i o n o w a n y m f a k t e m . D o jego sze­ rokiego u z n a n i a p r z y c z y n i ł y s i ę w i e l k i e w y d a r z e n i a n a r o d o w e , t a k i e j a k P o w s t a ­ nie K o ś c i u s z k o w s k i e , d z i ę k i k t ó r e m u e l e m e n t y k r a k o w s k i e g o u b i o r u c h ł o p s k i e g o — s u k m a n a i r o g a t y w k a — u r o s ł y do r a n g i s y m b o l u s t r o j u narodowego. W jego spo­ p u l a r y z o w a n i u znaczny natomiast udział mieli malarze z okresu p r z e ł o m u X V I I I i X I X w . (np. J . N o r b l i n , A . O r ł o w s k i , M . S t a c h o w i c z ) i lat p ó ź n i e j s z y c h (np. W. P r u s z k o w s k i ) m a l u j ą c y tzw. t y p y l u d o w e i s c e n y r o d z a j o w e z ż y c i a w s i oraz p r z e d e w s z y s t k i m a r t y ś c i M ł o d e j P o l s k i . Z k o l e i obrazy n a szkle m u s i a ł y c z e k a ć a ż do l a t 20-tych X X w . z a n i m o d k r y t o je d l a n a u k i ( K . S t e c k i , L . L e p s z y , a g ł ó w ­ nie w l a t a c h 30-tych T . S e w e r y n ) , a n a s t ę p n i e s p o p u l a r y z o w a n o je w ś r o d o w i s k u miejskim. �MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A włączana do szeregu działań praktycznych w społeczno-ekonomicznych i polityczno-kulturalnych dziedzinach życia. Zainteresowanie sztuką l u ­ dową środowisk pozawiejskich osiągało w poszczególnych okresach różne stopnie natężenia i dotyczyło różnych stron tego fenomenu kulturowego. A wartościowanie jej było ściśle związane z dostrzeganiem jej rozlicz­ nych funkcji społecznych i szczególnym eksponowaniem tych najbar­ dziej znaczących w danej chwili. W X I X w. mamy do czynienia zarówno z zainteresowaniem sztuką ludową jako źródłem kultury rodzimej i wyrazem artystycznych możli­ wości ludu szczególnie wyraźnie występującym w okresie Neoromantyzmu, jak i zainteresowaniem jej aspektami ekonomicznymi w dobie pozy­ tywistycznej pracy „u podstaw" i „pracy organicznej". W wieku X X znaczenie sztuki ludowej wzmacnia świadomość jej klasowego charak­ teru, który nadaje jej rangę wyróżnika warstwy chłopskiej w dziedzi­ nie kultury. Zmiany społeczno-polityczne dokonujące się po I I wojnie światowej szczególnie silnie akcentują rolę sztuki ludowej w procesie tworzenia kultury ogólnonarodowej przyczyniając się do rozwoju, a na­ wet reaktywowania niektórych jej dziedzin, choć już z myślą o innym pozawiejskim odbiorcy. Mimo więc zmieniającej się rzeczywistości społeczno-politycznej i k u l ­ turalnej, kręgu odbiorców, typu wytwórczości i jej przeznaczenia —• artystyczna twórczość wsi jest stale obecna w poglądach dotyczących kultury narodowej, rozważaniach natury czysto artystycznej czy ideolo­ giach społeczno-gospodarczych. W miarę jej odkrywania nie tylko służyła swemu środowisku, ale była przejmowana przez środowiska pozawiejskie, które jej różnorodne formy i warianty przyjmowały i adaptowały opatrując je znakiem pięk­ na, polskości i rodzimości. Począwszy od Neoromantyzmu, najpierw w po­ staci stylizowanej i adaptowanej reprezentowanej przez tzw. sztukę sto­ sowaną czy sztukę Młodej Polski, a z czasem i w formie możliwie „czy­ stej" (autentycznej), twórczość ludowa zdobywała sobie miejsce w mieszczańsko-iriteligenckich domach, aby następnie — szczególnie w Polsce Ludowej — nie tracąc znaczenia zdobytego w poprzednich dziesięciole­ ciach aspirować do rangi synonimu kultury narodowej i jednocześnie wartości autotelicznej. Ludowa twórczość plastyczna jako dziedzina szeroko akceptowana miała największe predyspozycje do przejęcia roli łącznika między k u l ­ turą warstwy chłopskiej a kulturą innych klas społecznych. Stanowiąc ważny element materialnych warunków życia wsi, często źródło dodat­ kowego dochodu, była równocześnie wyrazem uznanych powszechnie ar­ tystycznych uzdolnień ludu, pełniła funkcję wyróżnika warstwy chłop­ skiej, przyczyniając się tym samym do umocnienia pozycji chłopów jako współkreatorów kultury ogólnonarodowej. Dlatego też była szczególnie predestynowana, jak już wspomniano, do szerszego wykorzystania w róż- �89- SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J nych koncepcjach narodowych, społeczno-ekonomicznych i artystycznych i z tego punktu widzenia została wybrana jako przedmiot analizy . W okresie zaborów, gdy świadomość społeczną kształtowały p r ą d y umysłowe Oświecenia, Romantyzmu, Pozytywizmu i Neoromantyzmu, obserwujemy obecność sztuki ludowej przede wszystkim w ramach dwóch podstawowych n u r t ó w intelektualnych. Elementy obu widoczne były już w poglądach doby Oświecenia, a każdy z prądów późniejszych uzu­ pełnia je o nowe idee, pomysły i wartości, które stawały się integralną składową ówczesnej świadomości i ideologii społecznej. Pierwszy z nich to nurt społeczno-polityczny o charakterze narodo­ wościowym, szczególnie czytelny w poglądach romantyków i neoromantyków. Zrodzony został m. in. z prób włączenia warstwy chłopskiej w strukturę nowoczesnego narodu oraz wysiłków w kierunku podkre­ ślenia indywidualności narodu przez uwypuklenie rodzimych pierwia­ stków jego kultury. W specyficznej sytuacji Polski pozbawionej własnej państwowości, gdy' wagi wyjątkowej nabierało pojęcie narodowości, tradycji i więzów łączących całe społeczeństwo poza instytucją państwa, a względy na­ tury politycznej nie pozwalały na jawne propagowanie idei państwa i od­ rodzenia narodowego podstawą myślową masowego działania czołowych humanistów, artystów i badaczy z kręgów czynnie walczących o zacho­ wanie naszego bytu narodowego było dążenie do znalezienia wspólnej zasady inte'grujacej cały naród na drodze uwypuklenia jego indywidual­ ności i rodzimych pierwiastków kultury. W swych poglądach i koncep­ cjach ideologicznych w obronie narodu i jego najcenniejszych wartości kształtowali oni pojęcie kultury narodowej obejmujące nie tylko kulturę szlachecką, ale także ludową, w której odkrywali wartości uniwersalne, a równocześnie i rodzime. Ambicjom odnalezienia metryki własnego na­ rodu towarzyszyło zainteresowanie ludem jako jego podstawowym skład­ nikiem. W tej sytuacji ludowa twórczość plastyczna nabierała szczegól­ nego wyrazu i znaczenia w procesie wartościowania kultury wsi i szer­ szego rezonansu społecznego. Twórczość ta — różna od sztuki elitarnej uznanej za kosmopolityczną — była świadectwem artystycznych możli­ wości ludu. Znakomicie nadawała się więc do egzemplifikowania twier­ dzeń upatrujących w ludzie źródło, skarbnicę i głównego nosiciela cech polskich, przyczyniając się t y m samym do umocnienia pozycji chłopów w strukturze narodu. Już w Neoromantyzmie zwrócono uwagę na to, że twórczość ta z racji swej odmienności i spektakularności jest także wy­ różnikiem warstwy chłopskiej, najliczniejszej części narodu (co szcze­ gólnie podkreślano następnie w okresie I I Rzeczypospolitej). 8 Sztuka ludowa w t y m nurcie nie była więc wartością autoteliczną, 8 Por. M . D r o z d - P i a s e c k a , ludowej, W. P a p r o c k a , m a s z y n o p i s z ł o ż o n y do d r u k u w L S W w 1983 r . W kręgu tradycji i sztuki �MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ale apoteozą rodzimości, ostoją bytu narodowego czy afirmacją pol­ skości. Właśnie rodzimość wzbogacona walorami estetycznymi stanowiła tu nadrzędną, podstawową jej wartość i była źródłem poglądów i haseł narodowych, społeczno-politycznych i artystycznych. Widzimy to szcze­ gólnie m. in. w romantycznej teorii sztuki С. K. Norwida, idei narodu i stylu narodowego S. Witkiewicza czy pracach artystów profesjonal­ nych zrzeszonych w Towarzystwie Polska Sztuka Stosowana, Warszta­ tach Krakowskich i Młodej Polsce. Drugi paralelný nurt zwracał główną uwagę na społeczno-ekonomiczne funkcje sztuki ludowej. Wywodzący się z fizjokratycznych poglądów •epoki Oświecenia (wsparty rozwojem wystaw przemysłowo-rolnych), nie kwestionowany przez Romantyków i Neoromantyków, był szczególnie rozbudowany ideologicznie przez inteligencką publicystykę pozytywi­ styczną i wzmocniony w tym czasie szeroką działalnością praktyczną. Sztuka ludowa uważana była przez jego reprezentantów już nie tylko za jądro tożsamości narodowej, ale równocześnie panaceum na nędzę wsi i przeciwniczkę „kosmopolitycznej" sztuki elitarnej, czynnik zabezpiecza­ jący czy opóźniający przekształcenie ludności w s i ' w proletariat miejski. W I I Rzeczypospolitej w nowej sytuacji polityczno-społecznej na polu kulturalnym obserwujemy zarówno żywotność odziedziczonych tradycji myśli społeczno-kulturalnej, a nawet rozwój idei społecznych i artystycz­ nych genezą sięgających okresu zaborów, jak i narodziny nowych idei rozwijających się pod wpływem ideologii agraryzmu, nurtu społeczno-kulturalnego — regionalizmu, czy wreszcie pod wpływem współczes­ nych prądów europejskich w sztuce. Sztuka ludowa została poddana w tym czasie nowym ocenom wartościującym, realizować miała nieco odmienne niż dotąd cele i stąd zwrócenie uwagi na jej inne funkcje ^spo­ łeczne. Wskazują na to poglądy indywidualne,' koncepcje ideologiczne i programy działania instytucji formalnych, stronnictw politycznych etc. Myśli te formułowane są nie tylko przez humanistów i twórców profe­ sjonalnych, ale w większym stopniu niż na początku stulecia i przez inteligencję pochodzenia chłopskiego (w tym działaczy ruchu ludowego i tworzących się związków młodzieży wiejskiej). Znajdują one też od­ bicie w formach realizacji praktycznej. W szerokiej opinii społecznej, wyrażanej szczególnie na łamach pu­ blicystyki społeczno-kulturalnej i artystycznej tego okresu, podnoszona była konieczność stworzenia reprezentatywnej dla całego młodego pań­ stwa sztuki narodowej, która nawiązywałaby do ogólnych trendów i po­ ziomu sztuki światowej, a równocześnie uwypuklała kulturalną indy­ widualność Polaków. Podkreślanie narodowej odrębności kultury polskiej kierowało nadal spojrzenie niektórych artystów profesjonalnych na sztu­ kę ludową jako na źródło inspiracji w tym zakresie. Ich dążenia do na­ dania sztuce polskiej charakteru narodowego polegały m. in. na wpro­ wadzaniu do twórczości akademickiej pierwiastków sztuki ludowej, co �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 91 widzimy np. w pracach W. Skoczylasa, Z. Stryjeńskiej, T. Kulisiewicza. Sztuka ludowa nie była jednak włączona w takim stopniu, jak w okresach poprzednich, w krąg szerokich koncepcji ideologicznych doty­ czących kultury i sztuki narodowej. Twórcy profesjonalni ograniczali się z reguły do korzystania z rozwiązań warsztatowo-formalnych sztuki l u ­ dowej, podejmowania tematu ludowego i adaptacji motywów ludowych, Z kolei inteligencja miejska i działacze społeczni dążyli do reaktywo­ wania sztuki ludowej, jej ochrony i popularyzacji. Próby formułowania teorii na temat sztuki narodowej i sztuki warstwy chłopskiej podejmo­ wane są w zasadzie głównie w gronie działaczy ludowych i związków młodzieży wiejskiej. Inteligencja chłopska zaczynając uczestniczyć w kształtowaniu poglą­ dów na kulturę ludową, sztukę ludową i wartości przez nie reprezento­ wane widziała w nich już nie tylko zachowane elementy rodzimości, ale' również oparty na tradycji wyraz odrębności kulturowej warstwy chłop­ skiej. Do niego odwoływała się w walce o prawo udziału we współtwo­ rzeniu kultury narodowej, a nawet kreowaniu kultury ludowej jako źró­ dła odradzającej się kultury narodowej. W gronie działaczy ludowych i związków młodzieży wiejskiej usiłowano wykorzystać walory i atuty sztuki ludowej do zapewnienia kulturze warstwy chłopskiej należnego miejsca w kulturze narodu. Propozycje w tym zakresie ograniczały się jednak przede wszystkim do powtórzenia i przypomnienia poglądów znanych już przedtem oraz wprowadzenia sztuki ludowej w ramy prądu regionalistycznego i ideologii agrarystycznej, choć wnosiły do nich też nowy akcent, a mianowicie szeroką działalność praktyczną (o podłożu wychowawczym), w której zaczynała uczestniczyć sama wieś. Widoczna jest ona szczególnie w pracach kół młodzieżowych na wsi zarówno w za­ kresie konkretnej twórczości artystycznej, jak spektaklach swoistego m i ­ sterium teatru obrzędowego czy ochrony i kultywowania powszechnie już uznanego dorobku artystycznego warstwy chłopskiej (np. stroju, tań­ ca, pieśni). W okresie tym nie niknie z pola widzenia rola ekonomiczna sztuki ludowej. Dochód z wyrobu i sprzedaży poszczególnych jej wytworów sta­ nowił w dalszym ciągu poważne uzupełnienie budżetów licznych rodzin wiejskich, co dostrzegali w równej mierze działacze ludowi, jak i przed­ stawiciele administracji państwowej podejmując szereg akcji wspiera­ jących tę działalność. Wypadkowa tych zachowań wsparta rozwojem badań naukowych nad poszczególnymi dziedzinami plastycznej twórczości ludności wsi przy­ nosi w konsekwencji także zwrócenie uwagi na wartości artystyczne i estetyczne dotąd „zapomnianych" gałęzi sztuki ludowej, takich jak malarstwo na szkle czy rzeźba w drewnie. Rodzi się tendencja do do­ strzegania wartości autotelicznej sztuki ludowej, która zostanie teore­ tycznie rozwinięta po zakończeniu I I wojny światowej. �<J2 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Po I I wojnie światowej w nowym układzie społeczno-politycznym-obowiązki i funkcje mecenasa kultury przejęło państwo. Realizując ideo­ logię społeczeństwa socjalistycznego odwoływano się jednak do tradycyj­ nych treści i wartości, przede wszystkim do znanych i akceptowanych już w okresach poprzednich walorów tradycji ludowej, folkloru i sze­ roko rozumianej sztuki ludowej. Nierzadko do tych, na które powoływanosię w latach zaborów oraz jakie głosili działacze ruchu ludowego i inte­ ligencja pochodzenia chłopskiego w czasie I I Rzeczypospolitej. Równole­ gle propagowano i rozwijano nowe treści i koncepcje charakterystyczne dla kultury społeczeństwa socjalistycznego oraz sposoby ich realizacji. Celem spełnienia tych zadań tworzono m. in. szereg instytucji formal­ nych, rozbudowywano koncepcje teoretyczno-metodologiczne, rozwijano i reaktywowano wiele dziedzin twórczości ludowej. Zależnie od aktualnej rzeczywistości sztuka ludowa pełniła różne funkcje społeczne w całym okresie powojennym. Tuż po wojnie pod­ kreślano przede wszystkim jej znaczenia jako wyróżnika kulturowegowarstwy chłopskiej a zarazem narodu, stymulatora uczuć patriotycznych. W latach następnych, gdy łącznie ze sztuką akademicką, została poddana wielkiemu eksperymentowi tzw. sztuki zaangażowanej programowo mia­ ła pełnić rolę czynnika współdziałającego w przebudowie kraju, spełniać funkcje polityczno-wychowawcze wobec całego społeczeństwa. W okresie ostatnim, który trwa dotychczas, zwrócono uwagę na jej wartość autote­ liczną. Równocześnie należy zaznaczyć, że zatraca ona swoje dotychczasowe funkcje ze względu na postępujący proces umasowienia kultury. Sytuację tę znakomicie ilustrują przykłady z dziedziny działalności Cepelii i społeczno-kulturalnego ruchu regionalnego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6fd68e8f87bf1b555810ce71a3fce5ed.pdf 426a84f53ea9712bb6b01be87674ec86 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4042 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Subject The topic of the resource Radomskie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3779 Title A name given to the resource Z badań nad sztuką ludową w Radomskiem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t. 9 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.1 ; s.23-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z BADAŃ N A D SZTUKĄ LUDOWĄ W RADOMSKIEM ROMAN Badania terenowe prowadzone przez Sekcję Bada­ samochodem ekipa badawcza, REINFUSS złożona z n i a P l a s t y k i L u d o w e j P I S , p o k r y w a j ą c e swą siatką c a ­ e t n o g r a f ó w , o r a z n a zmianę j e d n e j la Polskę, w w y c h g r u p rysowników. W rezultacie więc w pierwszej t e n sposób kolejności zostały objęły zaplanowane, okolice ażeby mniej pod w z g l ę d e m e t n o g r a f i c z n y m z n a n e , bądź te, k t ó r e w y m a ­ gają szybkiego wołanych w opracowania związku z powodu przemian z postępującym tempem nizacji. Obydwa spośród powyższe względy przemawiały kilku terenów, do badań o b o z o w y c h rozległy obszar planowanych za t y m , że alternatywnie, n a r o k 1953 w y b r a n o położony n a północ ostatecznie od Gór k r z y s k i c h , z a m k n i ę t y o d w s c h o d u i północy zakolem Wisły. Z a k r e ś l o n y nocno-wschodnią część Święto­ województwa d o p r z e r y s o w a n i a n a c z y s t o z e b r a n e g o materiału. Badania twórczość a r t y s t y c z n a , p r o w a d z o n o mował zachodnie kresy województwa Dzięki ofiarnej pracy uczestników — obej­ oraz oddali w łącznie 1927 s t r o n tekście, r y s o w n i c y i 1126 r y s u n k ó w Ilża oraz północny W około badaniach obozowych, sierpnia 1953 г., sowników szych wzięło udział zaangażowanych Jat U n i w e r s y t e t u Sztuk Plastycznych" w które trwały o d 1 d o 31 8 etnografów, spośród Jagiellońskiego K r a k o w i e oraz 12 r y ­ studentów i wyż­ Akademii fotograf -. Ze stałej b a z y mieszczącej się w b u d y n k u p o d w o r s k i m w Policznej ( p o w . K o z i e n i c e ) wyjeżdżała co d r u g i dzień ściennych, a p r z e d e ?, W skład e k i p y b a d a w c z e j w c h o d z i l i e t n o g r a f o w i e : d r R. R e i n f u s s ( k i e r o w n i k obozu), P. B u r c h a r d , J . C z a j k o w s k i , L . Dzięgiel, m g r M . Przeździecka. m g r Z. Reinfussowa, A. Szymczyk, J . Z a w o j s k i , r y sownicv: M . Chaber, M . Czarnecka, St. Hennig, L . Pędziałek, A . P ę d z i m ą ż , M . P i e r g i e s , Z. P y s z M . R o g a , A . Socha, A . S u r m a j , D. Walknowski. Z. W i g l u s z oraz f o t o g r a f S. D e p t u s z e w s k i . tuszem od 500 zdjęć działy l u d o w e j w s z y s t k i m próbek S. D e p t u s z e w s k i fotograficznych tego malo­ tkanin wykonał ilustrujących różne twórczości a r t y s t y c z n e j . M a t e r i a ł y p o ­ w y ż s z e pochodzą z 95 miejscowości ( r y c t). Znaczniej­ sza niż w l a t a c h ubiegłych ilość p u n k t ó w , d o których d o t a r l i członkowie e k i p y prowadzonych w nież grupy dzielenie ' a m o d z i e l n ie pełnym w y n i k a stąd składzie na mniejsze I\lateriałv • J 5 że o b o k badań zastosowano rów­ zespoły zgromadzone zestawieniem 1 R. R e i r . f u s s : B a d a n i a t e r e n o w e w r e g i o n i e K i e l e c k o sandomierskiem. Polska Sztuka Ludowa, 195Ł s. 35 — 47. Niezależnie zabytków s z t u k i l u d o w e j w postaci w y c i n a n e k , (łącznie 141 s z t u k ) . F o t o g r a f i rysunków, członkom e k i p y udało się zebrać trochę o r y g i n a l n y c h leckiego s k r a w e k p c w . Opatów). rękopisu z 1500 zaś 2488 ołówkowych. wanek Kozienice wyniki w c z y m 500 p l a n s z k o l o r o w y c h , 862 r y s u n k ó w sąsiadujące z n i m p r z e z W i s ł ę części w o j e w ó d z t w a k i e ­ (powiaty obozu w y m , j a k i c y f r o w y m okazały się b a r d z o d o b r e . E t n o ­ jeden lubelskiego zwężo­ z dzie­ łą­ 0 w y b o r z e t e r e n u zadecydowały w y n i k i k i l k u wstęp­ przez G a r w o l i n , Puławy — w zakresie jednomiesięcznej p r a c y z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m r z e c z o ­ grafowie wiodący z W a r s z a w y sztuki pół­ kieleckiego, z których ludowej dziny k u l t u r y materialnej. szkicami pęnetracyjnych, dziedziny n y m do kluczowej p r o b l e m a t y k i p o s z u k i w a n i a S r k c j i B a d a n i a P l a s t y k i L u d o w e j P I S w r. 1951 objazdów wszystkie z u tła k u l t u r o w e g o , n a k t ó r y m r o z w i j a ł a się m i e j s c o w a czy się o d południa z o b s z a r a m i b a d a n y m i p r z e z ekipę nych objęły p l a s t y c z n e j . P o z a t y m d l a u z y s k a n i a pełniejszego o b r a ­ szerokim t u t e r e n , stanowiący 6-osoborysownicy w y j e ż d ż a l i w t e r e n co c z w a r t y dzień, mając 3 d n i czasu wy­ urba­ wszystkich z dwóch operujące n a ' ОЪо?1б cvfrowin) (n"e uzupdnis- "ad mości ' i i l u s t r a c j e z g r o m a d z o n e " w 14 m i e j s c o " wodach wstępnego J a k w i d a ć z załączonej m a p y , zasięg badań w y c h , pominąwszy j e d e n w y j a z d L u b e l s k i e , podjęty w celach porównawczych, obszary tereno­ n a p o b l i s k i e Powiśle leżące w z a k o l u W i s ł y , o g r a n i c z o n e obejmuje od połud­ n i a b i e g i e m K a m i e n n e j a o d północnego z a c h o d u rzeką Radomką. 23 �RYS HISTORYCZNY O b s z a r t e n , dosyć n i e j e d n o l i t y p o d w z g l ę d e m fizjo­ g r a f i c z n y m , r o z p a d a się n a k i l k a w i ę k s z y c h k o m p l e k ­ W XIII w i e k u , w z w i ą z k u z akcją d o t o w a n i a panujących instytucji kościelnych, znaczne przez obszary sów, różniących się o d siebie p r z e d e w s z y s t k i m w a r u n ­ z i e m i przechodzą w ręce d u c h o w i e ń s t w a . N a południe k a m i g l e b o w y m i . Żyźniejsze g l e b y występują n a d a w ­ od R a d o m i a nych w c h o d z ą c y c h w skład uposażenia b i s k u p s t w a k r a k o w ­ terenach zalewowych l i n i i wiodącej Wisły, a ponadto wzdłuż z I ł ż y do S o l c a n a d Wisłą, g d z i e ciąg­ n i e się n i e z b y t s z e r o k i pas u r o d z a j n y c h lessów. Drugi skiego wie poza wąż, pomiędzy Kamienną bezpośrednich a Górami okolicach Opatowa i Nowej sze z i e m i e mia, Wierzbicy, Ponadto jako lep­ 3 glinki z okolic K a m i e n n e j . Niską wartość z użyteczności piasków w Rado­ Z w o l e n i a . S p o t y k a m y je również n a d d o l n y m biegiem widzenia Świętokrzyskimi, Słupi . uchodzą p i a s z c z y s t e zainteresowań, rolnej posiadają punktu duże połacie zalegające w i d ł y W i s ł y i R a d o m k i o r a z l e w e rozległy k l u c z dóbr 9 iłżeckich, , d r u g i zaś w i ę k s z y k o m p l e k s dóbr d u c h o w n y c h stanowią włości o p a c t w a b e n e d y k t y n ó w w p a s g l e b l e s s o w y c h , ale z n a c z n i e szerszy w y s t ę p u j e już zasięgiem n a s z y c h 8 powstaje Sieciecho­ . D o b r a możniejszych r o d ó w s z l a c h e c k i c h Starżów, Skarbków-Habdanków) (Odro­ skupiały się głównie wzdłuż południowych krańców puszczy, d z y Iłżanką a K a m i e n n ą 10 mię­ . K r ó l e w s z c z y z n y prócz l u ź ­ n y c h w s i w pobliżu g r o d ó w kasztelańskich o b e j m o w a ł y p r z e d e w s z y s t k i m s a m ej puszczę. Akcja kolonizacyjna, prowadzona z różnym natęże­ n i e m zarówno w d o b r a c h królewskich, d u c h o w n y c h , j a k i m a g n a c k i c h , polegała g ł ó w n i e n a zagęszczeniu osad­ p o b r z e ż e średniego b i e g u K a m i e n n e j (koło S t a r a c h o w i c ) nictwa i ciągnące się w k i e r u n k u p ó ł n o c n y m w o k o l i c ę i Sienna o b s z a r y p i a s z c z y s t e , g d z i e p o s t a r e m u rozpościerała się N a jałowych glebach piaszczystych Iłży jako r e s z t k i d a w n y c h p u s z c z występują d o dziś r o z l e g ł e l a ­ sy s o s n o w e W i ę k s z e r e s z t ó w k i leśne z a c h o w a ł y się r ó w nież n a p i a s z c z y s t y c h £ ^ „ „ „ „ e , „ Р t e r e n a c h położonych n a północ Р Г ™ Л , P„ ™ „ na terenach żyźniejszych, minęła natomiast puszcza. Przeglądając mapę opracowaną przez Ladenbergera, ilustrującą s t a n z a l u d n i e n i a interesującego n a s o b s z a r u w w i e k u X I V , w i d z i m y ścisły z w i ą z e k m i ę d z y l u d n i o n e b y ł y w o w y m czasie l e s s o w e o b s z a r y Naszkicowane wyżej w a r u n k i glebowe wywarły d u ­ m i e s z k a ń c ó w n a k m , o r a z żyźniejsze t e r e n y w Starsze cy Iłży i W i e r z b i c y sięgające czasów przedpaństwo- w y c h , s p o t y k a m y przede w s z y s t k i m na lessowych gle­ między G ó r a m i Ś w i ę t o k r z y s k i m i a K a m i e n n ą , liczące 11 — 25 ży w p ł y w n a kształtowanie się stosunków o s a d n i c z y c h . osadnictwo, rodza­ j e m g l e b a gęstością o s a d n i c t w a . N a j i n t e n s y w n i e j z a ­ okoli­ 2 Słabiej już (6 — 10 m i e s z k a ń c ó w zaludnione były obszary na k m ) . 2 położone koło bach z okolic O p a t o w a , w d o l i n i e Wisły i n a u r o d z a j - R a d o m i a i w z d ł u ż d o l n e j leżanki (3 — 5 os./km ), c z y niejszych g r u n t a c h w okolicy Radomia, północno-wschodnia r e n y piaszczyste, subekumeny natomiast te­ porosłe puszczą, posiadały c h a r a k t e r użytkowanej j e d y n i e czasowo przez pa­ sterzy, łowców i bartników. W Średniowieczu do d i e c e z j i interesujące nas t e r e n y k r a k o w s k i e j , co m o ż e nasuwać należały przypusz­ 2 część P o w i ś l a (1 — 2 os./km ) 2 P i a s z c z y s t e z i e m i e położone w w i d ł a c h R a d o m k i i W i ­ sły i m i e d z v Kamienną z ówczesnych źródeł s t a t y s t y c z n y c h , zupełnie ne Porastała j e a Iłżanką były, jak wynika W X I V w i e k u powstaje na jej terenie zaledwie czenie, że cały t e n obszar w c h o d z i ł p i e r w o t n i e w skład na wioska małopolskiego t e r y t o r i u m p l e m i e n n e g o . w i e k u z w a r t y obszar b e z l u d n y puszczy m i e r z y niejszy który jednakże w y d a j e dawną a Mazowszem Potkanskiego, 12 ,:f „10 m i l d o b r y c h " w z d ł u ż Małopolską a .,6 m i l d o b r y c h " w s z e r z klasztoru sieciechowskiego) między J prężnej e k s p a n s j a e l e m e n t u małopolskiego, grupy Sandomierzan, niego o p a n o w a ć północne p r z e d p o l e skich, docierając w kierunku miała Gór według Świętokrzy­ północnym w okolice jed­ , a w X V w . — 5 . W d r u g i e j połowie X V I w i d z i r a c z e j W Górach Ś w i ę t o k r z y s k i c h . granicę plemienną D o p i e r o późniejsza a ściślej Prawdopodob- się pogląd K . bezlud­ puszcza. (od R y c z y w o ł u (od Jastrzębiej jeszcze po Iłżankę), po dobra » . W skład k l u c z a i ł ż e c k i e ­ go biskupów k r a k o w s k i c h w c h o d z i w ó w c z a s 25 w s i 13 , w skład zaś o p a c t w a s i e c i e c h o w s k i e g o — 7 położonych na Powiślu Królewszczyzny. niedaleko Sieciechowa ,B . n i e licząc b e z l u d n y c h o b s z a r ó w puszczańskich, dzielą średniowiecz­ się n a d w a k o m p l e k s y , z k t ó r y c h j e d e n , o b e j m u j ą c y 23 n y c h północna część interesującego n a s o b s z a r u należa­ miejscowości, skupiał się dookoła R a d o m i a , zaś w skład ła a d m i n i s t r a c y j n i e d o k a s z t e l a n i i r a d o m s k i e j , p ó ł n o c ­ d r u g i e g o wchodziło zaledwie n o - w s c h o d n i a , obejmująca g ł ó w n i e o b s z a r y n y c h w pobliżu S o l c a n a d Wisłą między S k a r y s z e w e m skie n j a a Iłżą . W czasach 5 jjo sieciechowskiej, (j 0 sandomierskiej 6 zaś nadwiślań­ południowo-wschod- 7 Radomska. Pisma pośmiert­ 5 J . w . , s. 111. 6 St. A r n o l d : T e r y t o r i a p l e m i e n n e w u s t r o j u a d m i n i ­ stracyjnym Polski piastowskiej. Prace K o m i s j i dla A t l a s u H i s t o r y c z n e g o P o l s k i , zeszyt I I , s. 90. 7 K . Potkański: Puszcza R a d o m s k a , s. 132. 24 położo­ . Z j a w i s k i e m , które się b a r d z o w y r a ź n i e , zwłaszcza 8 J . w . , s. 139. 9 J . w . , s. 140. 3 M a p a g l e b (podz. 1:750 000) — o p r a c o w a l i J . C z a r ­ n o c k i , S. D o k t o r o w i c z - H r e b n i c k i , M . K o b y ł e c k i , Cz. K u ź m i a r . H . Swidziński. St. T y s k i . K r a k ó w 1942. 4 K . P o t k a ń s k i : Puszcza ne, t . T, s. 111. 17 W pobliżu g r o d ó w k a s z t e ­ lańskich skupiało się n a j s t a r s z e h i s t o r y c z n i e s t w i e r d z o ­ ne o s a d n i c t w o w X V I w i e k u zaznacza 10 miejscowości, 10 J . w . , s. 143 — 146. 11 T . L a d e n b e r g e r : Z a l u d n i e n i e P o l s k i n a początku p a n o w a n i a K a z i m i e r z a W i e l k i e g o . L w ó w 1930. 12 B r z o z a ( K r ó l e w s k a ) , l o k a c j a d r u g i e j w s i — K o z ł o ­ w a n i e u d a j e się ( K . P o t k a ń s k i : P u s z c z a R a d o m ­ ska, s. 162). 13 Z w o l e ń , G o t a r d o w a W o l a , P a c i o r k o w a W o l a , Ś w i e t ­ l i k o w a W o l a , S u s k a W o l a ( j . w . , s. 162). 14 K . P o t k a ń s k i : Puszcza R a d o m s k a , s. 136. 15 A . P a w i ń s k i : P o l s k a w X V I w i e k u . Małopolska, t . I I I , s. 322. 16 J . w . , s. 3 2 1 . 17 J . w . , s. 323. �• з о о о о о Ryc. 1. Mapa miejscowości, w których zebrano ф — w czasie o b j a z d u n e n e l r a c y j i u ' : ; o . % — w czasie obpzu. materiału »' czasie O • ( badań w w r. W53. czasie o b j a z d u i о ! » Д | — baza obozu. 1 — Cecylówka Glowaczowska. 2 — Głowaczów. 3 — Brzoza4 — Sewerynów 5 — Wola Brzózka. 6 — Kozienice7 — Cecylówka. 8 — Bartodzieje nad Radomką. 9 — Piaseczno. 10 — Mąkosy. 11 — Dąbrowa Jastrzębska. 12 — Jastrzębia. 13 — Jedlnia. 14 — Krasna Dąbrowa. 15 — Molendy. 16 — Garbatka. 17 — Kociołki. 18 — Slawczyn19 — Oleksów. 20 — Gródek. 21 Zawada. 22 — Sarnów. 23 — Bierdzierz. 24 — Patków. 25 — Policzna. 26. — Czarnolas. 27 — Chechly. 28 — Zwoła. 29 — Marianów. 30 — Góra Puławska. 31 — S u c h a . 32 — Wilcza Wola. 33 — Jedlanka. 34 — Strykowice Dolne. 35 — Strykowice Górne. 36 — Zwoleń. 37 — Załazy. 38 — Zamość. 39 — Wola Zamojska. 40 — Zielonki. 41 — Mierzączka. 42 — Okrążnica. 43 — Przyłęk. 44 — Bartodzieje 45 — Tczów- 46 - Kuczki. 47 — Kłonówek. 48 — Skaryszew. 49 — KowalaStępocin. 50 — Młodocin. 51 — Mtodocin Większy. 52 — Szydłowiec. 53 — Jastrząb. 54 — Wierzbica. 55 — Modrzejowice. 56 — Gaworzyn. 57 — Pakosław. 58 — Krzyżanowice. 59 — Starosiedliee. 60 — Iłża. 61 — Seredzice. 62 — Tychów. 63 — Mi­ rzec 64 — Jedlanka pod Iłżą. 65 — Kałków. 66 — Chotyzie. 67 — Leszczyny. 68 — Wola Solecka. 69 — Jawor Solecki. 70 — Lipsko. 71 — Rzeczniów. 72 — Bronisławów. 73 — Solec 74 — Sienno. 75 — Wodąca. 76 — Maruszów. 77 — Sadkowice. 78 — Zemborzyn. 79 — Czekarzewice. 80 — Okól. 81 — Bałtów. 82 — Dębowa Wola. 83 — Koszary Denkowskie. 84 — Kąty Denkowskie. 85 — Denków. 86 — Tarłów. 87 — Brzozowa. 88 — Wola Lipowa. 89 — Potok. 90 — Gliniany. 91 — Ćmielów. 92 — Drygulec93 — Ożarów. 94 — Ułęż. 95 — Baranów. 96 — Żyrzyn 97 — Bochotnica. 98 — Kazimierz nad Wisłą. 99 — Karcz­ miska. 100 — Opole. 101 Wrzelowiec. 102 - Józefów. 103 - Rybitwy. 104 — Popów. 105 3fisfcotoice. 106 — śtoieciechow, �na t e r e n a c h urodzajniejszych, sek należących d o średniej jest znaczna trwająca Obejmuje żadne w i ę k s z e o s a d n i c t w a n i e zachodzą, pod koniec X V I I I w i e k u zaczyna kolonii, w wio­ się a k c j a zasadzie p r z e z cały dopiero obszarach nowe kolonie folwarcznych. Z na tego właśnie ce wioski o nazwach Marianów, Jadwinów, Antonówka, świadczy fakt, że n a t e r e n i e J e d l n i pow stałG w t e d y E l e m e n t osadniczy, część R a d o m s k i e g o czesne, n i e b y ł zrąb stanowiła przeludnionej jednej aż 5 n o w y c h r okresu po­ występują­ Anielin itp, Jak kolonizacyjna, t y l k o starej w s i osad 1K który zaludniał interesującą nas o d Średniowiecza p o czasy w s p ó ł ­ jednolity. Niewątpliwie ludność małopolska, Sandomierszczyzny główny ściągająca i Mazurzy, jego tu z którzy p o s u w a l i się k u p o ł u d n i o w i w głąb R a d o m s k i e g o , wzdłuż KULTURA N a t e r e n a c h z d a w n a osiadłych p o d s t a w o w y m łem u t r z y m a n i a mieszkańców była przybywali w Ra­ c s i e d l e n i m . i n . w S u c h e j n a północny zachód o d Z w o l e ­ u t w o r z o n y c h od i m i o n , j a k n p . i n t e n s y w n i e p r o w a d z o n a była o w a a k c j a to osadnicy d o m s k i e ze s t r o n n a w e t dosyć odległych. P r z y k ł a d e m t e ­ go mogą być t a k z w a n i P o s a n i a c y XIX. rozparcelowanych chodzą t a k l i c z n i e n a t e r e n i e R a d o m s k i e g o jącego puszczę, k i e d y zakładania o n a z a r ó w n o dawną puszczę k r ó l e w s k ą , j a k często t w o r z y t e n u r t y mieszały się ze wiek i t e r e n y poza nią położone, należące d o s z l a c h t y , k t ó ­ ra d o p ł y w ó w wiślanych. O b y d w a sobą zwłaszcza w późniejszej f a z i e o s a d n i c t w a , o b e j m u ­ W X V I I w i e k u na terenie Radomskiego zmiany w dziedzinie ilość szlachty. uprawa źród­ roli, na­ nia P r ó c z ludności p o l s k i e j (ludność z n a d S a n u ) , wśród przybywający,n n i e brakło r ó w n i e ż i o b c y c h . W niektórych miejscowo­ ściach ( C e k a r z e w i c e ) ż y w e są dziś t r a d y c j e o t a t a r s k i m pochodzeniu niejsze, mieszkańców. Są o n e t y m że zarówno w prawdopodob- Cekarzewicach, jak i innych w i o s k a c h ( n p . w T c z o w i e ) s p o t y k a się t y p y a n t r o p o l o ­ g i c z n e uzasadniające m o ż l i w o ś ć w c a l e ponenty azjatyckiej. przede w s z y s t k i m Elementem XIX-wieczne wynikiem kom­ było kolonizacji obcym byli Niemcy, ły n a interesującym poważnej osadnictwo wewnętrznej. których w s i e tworzy­ nas o b s z a r z e 4 w i ę k s z e s k u p i s k a po k i l k a k o l o n i i każde ". N i e k t ó r e z t y c h osad z czasem 2 opustoszały i zostały z a s i e d l o n e p r z e z ludność polską, w w i e l u j e d n a k ż y w i o ł n i e m i e c k i utrzymał się d o c z a ­ sów o s t a t n i e j wojny MATERIALNA Wisłą p r z y c z y n i ł się d o o ż y w i e n i a f l i s a c t w a w e w s i a c h nadwiślańskich. Dawny t o m i a s t w k r ó l e w s k i c h w s i a c h , położonych n a k r a w ę d z i układ stosunków innymi ciekawymi w i e j s k i c h , wyrażający puszczy, p o w a ż n ą rolę grały h o d o w l a bydła, ł o w i e c t w o między i p r z e d e w s z y s t k i m b a r t n i c t w o , które d o końca XVIII u k ł a d ó w r o l n y c h (Mąkosy S t a r e - ) , uległ w i e k u posiadało organizację opartą n a d a w n y c h przy­ przemianom pod koniec archaizmami w się zakresie zasadniczym ub. wieku, kiedy w związku w i l e j a c h . B a r t n i c y w s i k r ó l e w s k i c h (Jastrzębia, M ą k o ­ z uwłaszczeniem włościan następowało często p o w t ó r ­ sy, K o z ł ó w , K o z i e n i c e i J e d l n i a ) t w o r z y l i j e d n o ne r o z m i e r z a n i e „bra­ c t w o " , k t ó r e g o w ł a d z e ze „starostą b a r t n y m " n a czele mieściły Mę w J e d l n i M i m o z n i e s i e n i a w r wilejów d l a bartników d a r k a b a r t n a w puszczy komisja z Radomia nania puszczy (tzw 1811 p r z y ­ obelnego), gospo­ trwała n a d a l , a g d y w 1829 r . przystąpiła d o m i e r z e n i a i p r z e c i ­ 1 R o z p a c z l i w e wysiłki bartników n i e uratowały j e d n a k p u s z c z y w która w X I X w i e k u zaczęto sposób r a b u n k o w v . Spław drzewa gruntów, a n a w e t p r z e m i e s z c z a n i e y c h w s i czy też częściowe i c h r o z p r o s z e n i e przenoszenia d o m o s t w „na k o l o n i e " . D a l s z e przemiany, a k c j a k o m a s a c j i gruntów, p r o w a d z o n a nie w I I p o ł o w i e o k r e s u Samodzielne szeniu s. 165. 19 O. K o l b e r g : R a d o m s k i e , t . I , s. 10. W e d ł u g W . M a t l a k o w s k i e g o „ P o s a n i a k a m i " nazywają mieszkańców w s i A u g u s t o w a i A u g u s t o w s k i c h B u d (położonych n a północny zachód o d Z w o l e n i a ) , k t ó r z v za czasów Stanisława A u g u s t a m i e l i t u zostać p r z e s i e d l e n i z n a d S a n u (W. M a t l a k o w s k i : „ P o s a n i a ­ c y " . Wisła, t . I I I , s. 168). O b e c n i e mieszkańcy B a r ­ todziejów (gm. Tczów) mianem" „Posaniaków" określają ludność z n i e z b y t odległego L i n o w a , L u c i n a , Józefatki, P o d g ó r y , Gózdu, K a r c z ó w k i , D r o żanki i P o d m o s t k u . M i e s z k a ń c y t y c h w i o s e k mają posługiwać się nieco inną g w a r ą ( n p . i n a c z e j w y ­ mawiają głoskę 1") i różnić sie n i e c o s t r o j e m m n i e j t a m b o w i e m w y s t ę p o w a ł o samodziałów, ' a l e za t o posaniackie b u r k i " bvłv b a r w n i e j s z e od t v e h któ­ r e nosiły k o b i e t y u ' „ M a z u r ó w " w ' B a r t o d z i e j a c h . 20 N a północny wschód o d K o z i e n i c : Ś w i e ż e Górne, H o l e n d r y , L u c y n ó w , K o l o n i a Wółczyńska, Wólka T u r z v i i s k a ; m i ę d z y Z w o l e n i e m a Wisła: W ł a d y s ł a ­ w ó w . Ługi, H e l e n ó w , Polesie, L e o k a d i ó w , K u r o s z ó w . Sosnów, Z a r z e c z e , P a j ą k ó w ; w o k o l i c y S i e n n a i L i p s k a : Janów, Gozdowa, Kadłubek, L u d w i k ó w , N o w a W i e ś : n a p o ł u d n i o w y zachód o d R a d o m i a : Z a b i e r z ó w , Młodocin, K o s ó w , P e l a g i ó w , T r a b l i c e , Kotarbice. 21 K . P o t k a ń s k i : Puszcza R a d o m s k a , s, 172 — 174 26 intensyw­ 3 gospodarstwa, ..ukazu" o deść międzywojennego- . które p o w s t a ł y p o o g ł o ­ uwłaszczeniu, n a ogół dosyć duże. P o w a ż n ą i c h część s t a n o w i ł y g o s p o d a r s t w a były „peł­ n e " , mierząc 1 w ł ó k ę z i e m i (30 m o r g ó w ) , a zdarzały się w s i e , j a k n p . B i e r d z i e ż w p o w . Koizienice, 18 K . P o l k a ń s k i : Puszcza R a d o m s k a , ca¬ skutkiem n i w e l u i ą c e d a w n ą strukturę rolną, przyniosła ze sobą b a r t n i c y p r z e c i w s t a w i l i się t e m u z sie­ k i e r a m i w ręku eksploatować prawa ł g r u n t u przypadająca n a 1 g o s p o d a r s t w o g d z i e ilość w a h a ł a się o d 30 — 50 m o r g ó w . N a s k u t e k d z i a ł ó w r o d z i n n y c h m a ­ jątki szybko ulegały rozdrobnieniu. Ciekawym przy­ kładem ilustrującym t e n p r o c e s j e s t C e c y l ó w k a , młoda wioska koło wieku k i e d v założona została n a ś w i e ż y m k a r c z u n k u , Głowaczowa. liczyła o n a 44 g o s p o d a r s t w a , l włókę ziemi. W roku W pierwszej połowie z których k a ż d e posiadało 1914 jedynie 5 gospodarstw utrzymało się p r z y t y m w y m i a r z e , 27 g o s p o d a r s t w siadało p o 1/2 w ł ó k i r e s z t a zaś włóki 43 p o 1 4 po­ 1/4 l u b m n i e j . O b e c ­ n i e jest w C e c y l ó w c e 1 g o s p o d a r s t w o rodziny XIX 19 liczących p o ^ pełne 12 p o 1 '2 З-тог**! o r a z 3 bezrolnych Podobny proces rozdrabniania gospodarstw dził o c z y w i ś c i e i w i n n y c h w s i a c h R a d o m s k i e g o . zacho­ Jak 22 J . w., s. 175. 23 N p . W ó l k a Brzózka, posiadająca p i e r w o t n i e n i w o w y układ g r u n t ó w , p o k o m a s a c j i w r o k u 1932 p r z e ­ n i e s i o n a została n a i n n e m i e j s c e , p r z v c z y m g o s p o ­ d a r s t w a , ułożone r e g u l a r n y m łańcuchem p o d w u s t r o n a c h d r o g i o t r z y m a ł y działki w p o s t a c i j e d ­ n e g o pasa z i e m i , biegnącego p r o s t o p a d l e p o j e d n e j stronie drogi. �w y n i k a z zachowanej d o dziś t r a d y c j i , z a r ó w n o w o k r e ­ sie uwłaszczania, j a k i bezpośrednio p o n i m g o s p o d a r ­ k a w s i r a d o m s k i e j u t r z y m y w a ł a się n a p o z i o m i e niskim. Do orki dosyć używano „sochy", którym to m i a n e m , j a k można w y w n i o s k o w a ć z n i e z b y t j a s n y c h wypowie­ d z i , określano radło r y l c o w e ( C e c y l ó w k a ) l u b r a m o w a te ( B r z o z o w a ) , plużycy przymocowane cylówka z długą grządzielą, do której b y ł o j a r z m o w o ł o w e g o zaprzęgu Głowaczowska, Wola Solecka, O s t a t n i e płużyce z p o s k r a c a n y m i g r z ą d z i e l a m i ne b y ł y jeszcze w o s t a t n i m dziesięcioleciu (Czarna) obok nych coraz już częstszych z żelazną odkładnicą kowale skib) Orano w wąskie bronowano używali laskowymi d o włóczenia pługów utrudniała pTLThXTwano zziae i a e i — co n i a n e. w i a n bronami gałęzi V a w stanie n ą wiejscy a suszonym (orka w ^/Vśród (tzw roślin * w z a i łopaty, z a o p a t r z o n e j e 6 (Cecylówka) sierpa kosy) g sp a a r s w r 4 - niektórzy tarniny uży\vanie i ). drewnia­ (szerokości Sprzęt zbóż o d b y w a ł się p r z y p o m o c y zagony używa­ ub. wieku które w y r a b i a l i zagony (Ce­ Sewerynów). Choty- у у w¬ y n i e p o л aj с Ir ii cn żelazne o k u c i e ( C z a r n a , B a r t o d z i e j e , w w ąn сs k Czarno- las). I n w e n t a r z ż y w y — dosyć l i c z n y , a l e nędznie u t r z y ­ m a n y — wypasał się n a w s p ó l n y m p a s t w i s k u ( k t ó r e g o l i k w i d a c j a w w i e l u w s i a c h nastąpiła d o p i e r o w z w i ą z ­ k u z komasacją g r u n t ó w dokonaną w o k r e s i e wojennym), p o d opieką g r o m a d z k i e g o o d w i o s n y d o .,św. Stanisława" z p a s t w i s k a do s t a j n i między­ pasterza. (8. V ) n i e Krów spędzano n a południe, b o i t a k n i e b y ł o czego doić. Jesienią p a s i o n o n a rżyskach, k t ó r e d o l i ­ s t o p a d a leżały n i e z a o r a n e . N a p a s t w i s k u oprócz k r ó w pasły się w o ł y , ną stanowiące w w i e k u ubiegłym głów­ jeśli n i e j e d v n a siłę p o c i ą g o w ą n a wsi- r a d o m s k i e j , o r a z owce^ a c z a s e m i ś w i n i e no n a paszę Hodowla przedstawiali się (zależnie od wsi) r 10 i w i ę c e j n a gospodarstwo) znaczny spadek poglov^ia spowo- Kloni c h o w a n o b a r . .' , '. , , h y c n i e w i e c e i niż 1 .laci. i w i e u i n n y c w s i e mi о у para o m . w г л а с и с pns.daa w y m a a i ni j e d e n g o s p o d a r z w e w s i , który z a w o d o w o t r u d n i ! się przewozem towarów. Z ч ewolucję р przeszło w I I p o ł o w i e łego w i e k u b a r t n i c t w o . S i a d y j e g o dadzą się к о е z a w i e s z a n o w lesie n a w y s o k i c h d r z e w a c h . O k o ł o r o k u 1910 u l e z a w i e s z a n e n a d r z e w a c h , a l e już n i e w Patkowie (gm. P o l i c z n a ) , ule kło­ dowe w powszechnym (tzw. „pniakowe") to p i o n o w o ( „ s t o j a k i " ) , czy p o z i o m o jeszcze zespoły t a k i c h u l i u t r z y m a ł y się do początku X X w i d z i e ć można w w i e l u w s i a c h Kuczkowski z J e d l n i pamięta z o p o w i a d a ń s w e g o d z i a d k a , że d a w ­ lasy „podzielone były n a części, dziś p o l a " i w każdej z t y c h części miał i n n y swoje b a r c i e z pszczołami. Z a r a z jak gospodarz po żniwach bartnik Naszkicowany wyżej przy nym zmianom obecnego Radomskiego. pomocy w pierwszych dwóch stulecia. Zapowiedzią swych go" z żelaznym lemieszem dopiero wie­ jeszcze kilku przykła­ dów s t a n g o s p o d a r k i r o l n e j i h o d o w l a n e j uległ p o w a ż ­ XIX do d o m u n i e k i e d y czy („leżaki"). Większe a opustoszałe z pszczół dziś wyruszał w o z e m zaprzężonym w parę w o ł ó w n a o b j a z d b a r c i , skąd w r a c a ł pasiekach ubieg­ s k i c h . Sześćdziesięciosiedmioletni okoliczne użyciu b y ł y ustawiane w ku w Czarnolesie, Julian pusz­ czy, t y l k o koło d o m u , w i d z i e ć można było w czasem odszukać w t r a d y c j i niektórych w s i puszczań­ niej szczytowej. 'wypuszcza­ Dopiero l i k w i d a c j a serwitutów p a s t w i s k o w y c h Interesującą chałupa z wejściem w ścianie Tczów (pow. Kozienice). n^i o.°ół j e d n a k w u b s t u l e c i u h o d o w a n o o w i e c dosvc dużo (5 dowala 2. Stara a b y i c h w d o m u n i e trzeba było karmić owiec dosvć różnie które chętnie Ryc. w. rozpowszechnienie dziesiątkach l a t i c h było się t z w . „pługa pod koniec kowalskie­ i o d k ' a d n i c a , który, przyjęty po t y g o d n i u , w i o z ą c p o d e b r a n y irród w p l a s t r a c h z ł o ­ początkowo z n i e d o w i e r z a n i e m , s z y b k o w y p a r ł żonych d o b e c z e k . M i ó d sprzedawał Ż y d o m w t v w n i c j s z e narzędzia d o o r k i . W t y m s a m y m m n i e j w i ę ­ Kozie­ prymi- n i c a c h . K u p i e c zaznaczał kreską n a beczce, dokąd się­ cej gają p l a s t r y , w y j m o w a ł beleczkową, zaopatrzoną w żelazne „ b r o n i k i " , a t r a k ­ z n i e j zawartość, a następnie w l e w a ł w o d ę po kreskę i m i e r z y ł i l e j e ^ t ° a r n c ó w miód s p r z e d a w a l i Niewiele pamięta brrtnicv w plastrach na od K u c z k o w s k i e g o z czasów dzieciństwa, starszy Karol CT dyż garnce Jaroszek że u l e dłubane z p n i cja czasie zniknęła wołowa ustąpiła brena laskowa, przed zastąpiona zaprzęgiem przez końskim. W o k r e s i e „ w o j n y j a p o ń s k i e j " (1905), która n a t e r e n i e byłego z a b o r u r o s y j s k i e g o ustalaniu chronologii jest ważnym elementem zjawisk pojawiają się w na w s i 27 �k i e r a t y , sieczkarnie, wypierające „skrzynkę do sieczki", jący znikają d r e w n i a n e łopaty i w i d ł y , a s z u f l e d o „ w i a n i a " zboża zastępują młynki. p r z e s t r z e n i l a t k i l k u n a s t u ( o d 1911 r- T e m p o p r z e m i a n w z m a g a się w l a t a c h p o p r z e d z a j ą ­ c y c h I w o j n ę ś w i a t o w ą i w czasie j e j t r w a n i a . Z n i k a torzy okres I w o j n y w ó w c z a s o s t a t e c z n i e w ó ł z g o s p o d a r s t w a chłopskiego, n a m i e j s c e pługa k o w a l s k i e g o z a c z y n a w c h o d z i ć ż e ­ l a z n y pług f a b r y c z n y , o r k a w z a g o n y zostaje zastą­ d o m s k i e g o z a c z y n a się rozpowszechniać u p r a w a ł u b i ­ n u , p o d p a t r z o n a przez chłopów n a g r u n t a c h d w o r s k i c h czy plebańskich. N a s i e n i e łubinu s p r z e d a w a n o p o c z ą t ­ p i o n a orką „ w składy", ulegają l i k w i d a c j i o s t a t n i e śla­ d y trójpolówki, w postaci ugorów z o s t a w i a n y c h co k o w o „na g a r ś c i e " , a b y ł o o n o t a k p r z e z c h ł o p ó w c e ­ n i o n e , że w o k r e s i e d o j r z e w a n i a t r z e b a go b y ł o n o c a m i t r z e c i r o k , „ ż e b y z i e m i a nabrała p i l n o w a ć p r z e d złodziejami Wpadającym w mocy". oko symbolem zachowanych prze­ ten moment 1928 — Mirzec), następował najczęściej w różnych w s i a c h jednak Chotyzie podają — na do informa­ światowej. W t y m r ó w n i e ż czasie n a p i a s z c z y s t y c h g l e b a c h Ra­ (Gródek). W okresie międzywojennym tendencja w s i do u n o ­ m i a n było zastąpienie kosą s i e r p a p r z y sprzęcie z b o ­ ża. J a k w y n i k a z kilkudziesięciu przeprowadzonych wocześnienia g o s p o d a r k i h a m o w a n a b y ł a p r z e z c i ę ż ­ k i e w a r u n k i e k o n o m i c z n e . J e d y n i e najzamożniejsi s p o ­ w y w i a d ó w , t r a d y c y j n y c h narzędziem u ż y w a n y m w R a ­ d o m s k i e m do sprzętu zbóż b y ł za pamięci i n f o r m a t o ­ rów wyłącznie sierp. śród chłopów m o g l i p o z w o l i ć sobie n a uzupełnienie sprzętu n o w y m i m a s z y n a m i , j a k s i e w n i k i c z y ż n i w i a r ­ k i B a r d z i e j ogólnie natomiast rozpowszechniło się Z e sprzętem kosą z a p o z n a l i się m i e j s c o w i chłopi bądź w d w o r a c h , g d z i e p r z y b y w a l i n a ż n i w a k o s i a r z e użycie n a w o z ó w s z t u c z n y c h , z których w mniejszej czy w i ę k s z e j s k a l i k o r z y s t a l i r ó w n i e ż chłopi ś r e d n i o ­ z Małopolski ( C z a r n o l a s ) , bądź w N i e m c z e c h w czasie w y j a z d u „na S a k s y " ( K o z ł ó w e k , M i r z e c ) . O p ó r p r z e ­ c i w k o s i e był z n a c z n y , uważano b o w i e m , że t e n s p o ­ sób sprzętu p o w o d u j e m i e r z w i e n i e słomy, p o t r z e b n e j d o p o s z y w a n i a dachów, i u b y t e k z i a r n a , k t ó r e przy k o s z e n i u r o z s y p u j e się po z i e m i . W y s t a r c z y ł o j e d n a k , a b y ktoś ze w s i r a z przełamał panujące u p r z e d z e n i e , a już kosa odnosiła z w y c i ę s t w o n a d s i e r p e m . D e c y d u ­ P o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j w g o s p o d a r c e w s i r a d o m s k i e j zachodzą z n a c z n e z m i a n y , w y n i k a j ą c e z dążności d o m e c h a n i z a c j i i unowocześnienia r o l n i ­ c t w a . W z o r y c z e r p a n e z P G R i g o s p o d a r s t w spółdziel­ c z y c h , a k c j a P O M — przyczyniają się d o s z y b k i e g o l i k w i d o w a n i a d a w n y c h , przeżytkowych f o r m u p r a w y roli. • < i zamożni c z y n a w e t małorolni. i 71 / W . , , - — 4 + - - I - —~4h— -ł p - 4 4 - - H - t - 0 - 4 HU Ryc. 28 T S t 3. Schematy ważniejszych planów chałup w Radomskiem: a — Tczów, b — Sadkowice, с — Czekarzeuiice, d — Strykowice Dolne. (S — sień. 1 — izba, К — komora, Ku — kuchnia, P — pokój). �Ryc. 4. Chałupa nie zamieszkana, licząca ponad 90 lat. Jedlanka (pow. Kozienice). BUDOWNICTWO Przedstawiony t u na przykładzie z m i a n zachodzących strzeni rolnictwa obraz w życiu w s i r a d o m s k i e j n a p r z e ­ stulecia — znajduje innych dziedzinach ludowej s w e ścisłe a n a l o g i e i w k u l t u r y , które w t y m s a ­ łowe w y k o n y w a n e były wówczas wyłącznie przy c i u s i e k i e r y , końce zaś b e l e k sterczały poza zrąb n i e ­ regularnie. Konstrukcja puje gdzieniegdzie sumikowo-tatkowa wystę­ w s t a r y c h stodołach (Gródek, D r y - m y m m n i e j w i ę c e j r y t m i e ulegały p r z e o b r a ż e n i o m , p o ­ gulec, B r z e z o w a ) , W b u d o w n i c t w i e m i e s z k a l n y m legającym k a m y ją w y j ą t k o w o miejsca n a t y m , że e l e m e n t nowym formon, czesną cywilizację. mogły w architektura przynoszonym Jedynie niektórych zachodzących tradycyjny czego ludowa, pozornie na, g d v ż p r z y j m o w a n i e przez przyczyny wypadkach przemian, ustępował współ­ gospodarcze powstrzymać przykładem bardziej nowszych form tempo jest np. uży­ (Dębowa Najprymitywniejszą formą spoty­ Wola). budynku mieszkalnego, występującą już t y l k o w o p o w i a d a n i a c h l u d z i s t a r y c h (Jedlnia, Mąkosy), były chałupy, których wnętrze składało się w y ł ą c z n i e z i z b y . M i e s z k a j ą c a w konserwatyw­ biedota wejściem jest t u połą­ luźno s k l e c o n e wiejska dostawiała sienie. czasem Opisane przed t u domy nich zanikły w czone z d u ż y m w y s i ł k i e m e k o n o m i c z n y m , k t ó r e m u n i e 70 l a t a c h u b . s t u l e c i a , dziś o d p o w i e d n i k i e m i c h są m a ­ z a w s z e ł a t w o podołać. leńkie d o m k i d w u w n ę t r z n e , składające się z i z b y i s i e ­ W architekturze ludowej Radomskiego materiał b u d o w l a n y stanowiło d r z e w o nie niejasne przekazy podstawowy sosnowe. t r a d y c j i wspominają o Jedy­ (plecio­ n i . F o r m ą niegdyś t y p o w ą d l a R a d o m s k i e g o budvnku sieni, izby i k o m o r v , p r z y c z y m wejście do nych?) d o m a c h „z jałowca" (Bronisławów), które m i a ­ sieni ły być s t a w i a n e „za p a ń s z c z y z n y " , czy b i t y c h z g l i n y bądź o d dłuższej ściany b u d y n k u mieszanej mieli nież d r z w i d o k o m o r y ( r y c (Jedl- rolę w terenu Jest rzeczą ze słomą (Czarnolas). Podobne domy budować w X I X w . ubożsi koloniści n i e m i e c c y n i a ) . W p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j części b a d a n e g o obfitość k a m i e n i a w y s t ę p u j ą c e g o kach przyczyniła się d o r o z w o j u w płytkich odkryw­ budownictwa ka­ m i e n n e g o , k t ó r e zwłaszcza p o I w o j n i e ś w i a t o w e j zmie­ niło w y g l ą d n i e k t ó r y c h w s i ( j a k n p . C e k a r z e w i c e n e m i a ł y ściany w y k o n a n e z grubych bali, n y c h n a „obłap" z n i e r e g u l a r n i e wystającymi węgłowaostatka­ m i . T e g o r o d z a j u w ę g i e ł s p o t y k a się już b a r d z o r z a d k o . Przykładem sięgająca wieku, w może być s t a r a chałupa w niewątpliwie której obok co n a j m n i e j belek Sadkowicach, początków obustronnie XIX zaciosanych n a „ o b ł a p " występują też zacięcia p o j e d n e j t y l k o s t r o ­ n i e b e l k i . W ę g i e ł n a „ r y b i o g o n " posiadają już chałupy s t a w i a n e w p o ł o w i e u b . w i e k u , j e d n a k ż e zacięcia węg­ umieszczone wypadku budynkach b y ł o bądź ewakuacji interesującą że w szczycie ( r y c . 2, За), w której były 3 b 4) mienia w rów­ Grały one ważną podczas dwóch tego pożaru rodzaju sięgających n i e w ą t p l i w i e p o c z ą t k ó w u b i e g ­ łego s t u l e c i a , izbę s t a n o w i w ę g ł o w a n a s k r z y n i a d o k t ó ­ r e j n a d w ó c h p r z e c i w l e g ł y c h końcach d o b u d o w a n e czy w m n i e j s z y m s t o p n i u O k ó ł ) . D a w n e chałupy d r e w n i a ­ były c h a ­ łupy składające się z ułożonych w z d ł u ż o s i podłużnej slup" wcelowane nych budynkach n a r o b a c h sień i k o m o r a mających k i e t r z y w n ę t r z a są ^к ^ t ^к nycn p r z y c i e s i a c n . у wiaaajacy „typowej k u , opisanej u gospodarzy podobny ^ • ^ p zy układ o o l o^n e ^ ^ ę cnampie^cMopsKiej przez K i t o w i c z a - , z Sc| 'W i n wszyst wsrjól ™ ![ " , p - л v występował zarówno k i l k o m o r g o w y c h , j a k i u bogaczy posia- 24 J . K i t o w i c z : O p i s o b y c z a j ó w za p a n o w a n i a A u g u s t a I I I . W y d . B i b l i o t e k i N a r o d o w e j o p r a c o w a ł R. P o l l a k , W r o c ł a w 1951, s. 322. 29 �\ Ryc. dających między peine nimi 5. Ozdobnie gospodarstwa polegała jedynie szalowany szczyt jednowłókowe. n a ilości dachu. Różnica i rozmiarach osobno stojących b u d y n k ó w g o s p o d a r c z y c h * W n e- Dom w nr 25, Wólka materiał siednimi ną n a d w i e części i t a k p o w s t a w a ł a mała i z d e b k a z w szczytowej pańszczyźnianych „chałupki" podstawie sprzecznych czasem wypowiedzi i n ­ formatorów I r t i d n o jest ustalić, czy n a t e r e n i e R a d o m ­ skiego starsza formę s t a n o w i opisana Policzna). analogiczne (Opoczyńskie, chałupy z r e l i k t o w o występują, czać, że s t a r s z y j e s t j e d n a k Zarówno j a k i porównanie z są­ Świętokrzyskie), wejściem od pozwalają przypusz­ ściany t y p wąskofrontowy. J a k w y n i k a z ich dawnego rozmieszczenia w terenie, a t a k ­ zamieszkiwała k o m o r n i c z a b i e d o t a Na zabytkowy, terenami gdzie W czasach (gm. o d m i a n i e w ą s k o — czy s z e r o k o f r o n t o w e j . jednak których d o m a c h sień r o z d z i e l o n a była ścianką p o p r z e c z ­ ..chałupką". Policka wyżej chałupa że z ż y w e j jeszcze t r a d y c j i , d o m y składające się z s i e n i , i z b y i k o m o r y , u m i e s z c z o n y c h n a j e d n e j osi powały ich dawniej na całym z a n i k a n i a kształtuje badanym się różnie. wystę­ terenie. W Okres niektórych w s i a c h d o m y t a k i e s t a w i a n o jeszcze w czasach I I w o j ­ 2Г: W świetle m a t e r i a ł ó w t e r e n o w y c h z e b r a n y c h w R a ­ d o m s k i e m niesłuszne w y d a j e się przypuszczenie W. K r a s s o w s k i e g o , j a k o b v „chałupy, w skład k t ó ­ r y c h wchodziła i z b a o r a z u m i e s z c z o n a p o j e j p r z e ­ c i w l e g ł y c h s t r o n a c h sień i k o m o r a , w y k o n y w a n o w r a m a c h pańszczyźnianych g o s p o d a r s t w m a ł o¬ r o 1 n у с h " (W. K r a s s o w s k i : Chałupa p o l s k a n a przełomie X V I i X V I I w i e k u . Polska S z t u k a L u ­ d o w a 1953, s. 289). 26 W B a r t o d z i e j a c h ( p o w . R a d o m ) zachowała się t r a n v c i a . że w czasach f e u d a l n y c h o d r a b i a n o p a ń ­ szczyznę w w y m i a r z e 1 dzień t y g o d n i o w o „od w ę g ­ ła", t o znaczv k o m o r n i k mający w s w e j „ c h a ł u p c e " t y l k o j e d e n w ę g i e ł odrabiał j e d e n dzień pańszczyz­ n y , zaś g o s p o d a r z posiadający t r z y pozostałe w ę g ł y — t r z y d n i w t y g o d n i u . Z c h w i l a uwłaszczenia w ł o ­ ścian m i e d z v g o s p o d a r z a m i a mieszkającymi u n i c h k o m o r n i k a m i dochodziło do o s t r y c h konfliktów, zwłaszcza że n i e k t ó r y m z k o m o r n i k ó w p o z w o l o n o pobudować sie n a p a r c e l a c h g o s p o d a r z y . 30 ny światowej (Bartodzieje o s t a t n i d o m tego r o d z a j u (Krzyżanowice, p o w . Iłżec) pow Kozienice) rozebrano w przed Większość innych 15 l a t y datowanych b u d y n k ó w o t y m układzie p o c h o d z i z o s t a t n i e g o ć w i e r ć ­ wiecza ubiegłego s t u l e c i a Formą nowszą, która przyczyniła się da wyparcia d o m ó w o w y ż e j o m ó w i o n y m układzie, b y ł y t z w . „ t r o ­ jaki" ( r y c . 3c), bądź też u zamożniejszych ( r y c . 3d). P o j a w i a j ą się o n e n a t e r e n i e „czworaki" Radomskiego dosyć późno, g d y ż p o d k o n i e c X I X w i e k u , a l e r o z p o w ­ szechniają i się d o p i e r o później. D o m y umieszczoną w okresie międzywojennym o planie symetrycznym, centralnie stanowią raczej z sienią przypadki odosobnione. S p o t y k a m y j e wśród budynków n o w y c h , budowanych nych. po r o k u 1900 p r z e z gospodarzy zamoż­ �bomy k r y t e były dawniej lub przyczółkowym dachem Bartodzieje, Sucha), z a o p a t r z o n y m d o w a n e z d o b i n a m i d r z w i d o m ó w mieszczańskich z k o ń ­ czterospadowym (o szczycie „ ł a m a n y m " — ca X I X w i e k u . D e k o r a c j a zrębu b y ł a p o c z ą t k o w o g ł ó w ­ Tczów, nie n a d ścianą w e j ś c i o ­ malarska. wapnem „ciapki" w ( B a r t o d z i e j e , T c z ó w ) i z y g z a k i ( c k e l i c e I ł ż y ) ( r y c . 6). S p o ­ z „wystawami" w biegnącego postaci wzdłuż tego słupami ozdobnie sprawdzonych szerokiego dłuższej domy (1,5 m ) profilowanymi. informacji, podcienia tyka okapu, ściany b u d y n k u , Według nie słupowe przy się c z a s e m m a l o w a n e o k i e n n i c e , w k t ó r y c h p o s z ­ czególne podpar­ l i s t w y i f i l u n k i podkreślone są r ó ż n y m i b a r w a ­ mi. Już przed ścianie s z c z y t o w e j w y s t ę p o w a ł y p r z e d r o k i e m 1939 w e budowanymi w s i Stodoły z trójkątnym (pow Opatów) na t z w . „Łanach". sokość dachów zwvkle do 1 5 w i d z i a l n e j w t e n kształtuje Około r o k u trwająca dach naczółkowy, krótkich i szczytowej, dwuspadowe, rakterystyczne częły jako i dachy Słomiane p o k r y c i e w się p o s z y c i e s c h o d k o w a t e zmianę gładko i w (od „niemieckie" w (cha­ poszywania używać wspartym bogato cieńszych na się nowo­ ganki profilowanych stolarskimi międzywojennych, coraz przed pojawiać kiedy płazów, do detala­ budowy pojawia się ( s t o s o w a n e d l a ciepła) o b i j a n i e z e w n ę t r z n y c h ścian b u d v n k u d e s k a m i , u k ł a d a n y m i często w sposób d e k o r a c y j ­ n y . Z e szczególną u w a g ą t r a k t o w a n e są narożniki, n a których występują ozdoby przypominające fermą p i - lastry o m o t y w a c h w z o r o w a n y c h n i e k i e d y na a r c h i t e k ­ turze murowanej. Detale a r c h i t e k t o n i c z n e , zdobiące d a c h y mów, p r z e w a ż n i e w y k o n y w a n e i zręby d o ­ są n i e p r z e z cieśli s t a - na pozostawia zdarza perliste" daszkiem, światową światowej dachów n a narożnikach Wyjątkowo zaczęły poprzednio od I w o j n y poszycie za­ i naczółkowe. układane było jedynie Radomskiem „kulawki" kolonii niemieckich) zwyczaj gładko, p r z y c z y m świato­ występujących czterospadowe, dachów się Radomskie­ a równocześnie z n i m dachy schodki, dopiero rozpowszechnił se*n w też w krokiewek, dla dawnych wypierać wyłącznie zwany wojną domami m i . W czasach stosunek zaczęto się n a t e r e n i e pierwszą słupach, n i e k i e d y z d o b i o n e dochodziła dziś zaledwie do I w o j n y Bartodzieje), które Wy­ jak 1 * 1 1900 p o j a w i a „kulawek" partii budownictwie części zrębu się z w y k l e go, j a k o m o d a wej, starym między zrębie m a l o w a n o ły być jeszcze międzywojennym szpar belkami, koliste pasy, okresie wzdłuż Na surowym wą w w y d a t n y okap. W Brzozie (pow. Kozienice) m i a ­ się c z a - układane n a schodki O t w o r y o k i e n n e , p o c z ą t k o w o b a r d z o małe (4 s z y b k i ) , zaczęły rozrastać się o k . r. 1900, o t r z y m u j ą c śnie zawiasy podciętym były w umożliwiające niekiedy taflę łukowato zbitą równocze­ ich otwieranie. kołkami Drzwi z „ocapem" zaopatrzone z 3 desek, zawieszoną na k o ł o w r o c i e . F o r m y t a k i e z a c h o w a ł y się d o dziś b a r ­ dzo r z a d k o ( S a d k o w i c e ) . Poza t y m n a w e t w s t a r y c h d o ­ m a c h z I I p o ł o w y X I X w i e k u d r z w i z a w i e s z a n e są n a "ielaznych zawiasach. Podłogi d r e w n i a n e , należące j e ­ szcze około 1890 r. d o rzadkości, są p o w s z e c h n i e budo­ w a n e d o p i e r o o d I w o j n y ś w i a t o w e j . O wnętrzach „ k u r ­ nych" nie słyszeli nawet najstarsi ..Zawsze" były piece zaopatrzone informatorzv. w ckapy odprowadza­ jące d y m d o k o m i n a , z t y m że d o 90 l a t u b . s t u l e c i a n i e było blach nakrywających palenisko, się n a g l i n i a n e j p o l e p i e p o d o k a p e m Jedyną dekoracją tylko gotowało pieca. architektoniczną w starych m a c h b y ł y o z d o b n i e w y c i ę t e zakończenia t r a g a r z y trzymujących sosręb, c z y l i ryzowana W okap d a c h u , w e w n ą t r z zaś „siostrzan", n a k t ó r y m gwiazda domach wejściowych profilowany czasem widnieje cyrklowa. z pierwszych zdobione l a t XX. w i e k u tafle bywają deseczkami chów n a c z ó ł k o w y c h i d w u s p a d o w y c h ścian szczytowych ozdobnego szalowania szczytów zaczęła dachów ( r y c . 5), drzwi układanymi , w deseń. D o p i e r o w o k r e s i e r o z p o w s z e c h n i e n i a się d e k o r a c j a do­ pod­ się d a ­ rozwijać w postaci dekoracyjnie t r a k t o w a n y c h okienek p r o f i l o w a n y c h „wiatrówek", któ­ r e s k r z y ż o w a n e u góry t w o r z y ł y n i e k i e d y podobne do k u r p i o w s k i c h „śparogów". n i c h występują sterczyny dachowe przybitej ozdobnie profilowanej. rozwojem wiają deski zdobnictwa się p r z y ściany zakończenia Częściej w postaci szczytowej oknach dekoracyjnie Równolegle dachu wykonane kienniki i p o d o k i e n n i k i , ozdoby n a d d r z w i a m i i bardziej ozdobne tafle drzwiowe od pionowo naśladujące z poja­ nado­ coraz przeła­ Ryc. 6. Ozdobnie bielony (pow. zrąb chałupy. Tczów Kozienice). 31 �Ryc. 7. Fragment zdobionego ganku. Jedlnia Kościelna w i e j ą c y c h b u d y n k i , lecz p r z e z s t o l a r z y , którzy j e w y ­ kończają. W i e l u z n i c h r e k r u t o w a ł o się spośród mieślników wieństwo w zachodzące małomiasteczkowych, stąd zakresie zdobnictwa między nowymi a drewnianymi domami bliskie rze­ pokre­ występującymi w chłopskiej w Między skiego stolarzami działalność miastach. ne ( r y c . 7). MIESZKALNE I Pod z Warszawy koniec XIX Jak oparciami starszych informatorów, do Jedlni, wieku i bocznymi prymitywnego sek, ł a w y bez o p a r c i a i n i s k i c h stołeczków o n o g a c h , n a których s i a d a n o dokoła żywania z de­ czterech ł a w y w czasie s p o ­ posiłków. U m e b l o w a n i e uzupełniała wisząca na bywały również stoły domach ozdobnie i tzw. wykonanymi „kanapy ławy, siedzenie do mykanej na jedne l u b dwoje do których kładło się sło­ „szaf" (również z w a n e „ s z a f a m i " ) , k t ó r e składały się z p o d s t a w y , l o w a n y c h rozpowszechniają zamożniejszych rozwinął zamożniejszych (półek) n a n a c z y n i a w e s z ł y w u ż y c i e k r e d e n s y potrójna półka, o r a z wisząca n a ścianie p o j e d y n c z a gospodarzy gdzie mę n a posłanie. O b o k o p i s y w a n y c h p o p r z e d n i o postaci potrójnej „li­ okre­ okolicz­ rozsuwane ścianie l u b stojąca n a ł a w i e „szafka n a n a c z y n i a " , c z y l i s t w a " . U p o w a ł y wisiała żerdka n a u b r a n i a . W d o m a c h Radom­ na wsie poręczami po zdjęciu d e s k i stanowiącej się z szerokie, z domach, składało czyli w się ł a w y spania", umeblowanie na terenie promieniującą jeszcze p o d k o n i e c u b . s t u l e c i a , zwłaszcza w uboższych łóżka, a w ł a ś c i w i e z przenośnej p r y c z y z b i j a n e j Jedlni. MEBLE zaczęły p o j a w i a ć z opowiadań z sie m i ę d z y w o j e n n y m , który w czasie I w o j n y ś w i a t o w e j się uległo Papiński działającymi ożywioną Radomskiem cieśla w y r ó ż n i ł się n i e j a k i Papiński, z m a r ł y w w czasie o s t a t n i c h k i l k u l a t p o w a ż n y m p r z e o b r a ż e n i o m . wynika Wyk. przeniósł WNĘTRZA Urządzenie izby Kozienice). wiejskimi architektonicznego, chałupami (pow. drzwiczek, i nastawy za­ w półki. Z a m i a s t skrzyń b a r w n i e m a ­ się s k r z y n i e t z w . „ m a z e r o - wane". W okresie poprzedzającym pierwszą wojnę światową w s p a r t e n a „krzyżaku" oraz m a l o w a n e skrzynie, w któ­ i m i ę d z y w o j e n n y m w u m e b l o w a n i u w i e j s k i m dużą r o l ę rych odgrywały przechowywano ubrania. Wspomniane wyżej sprzęty w y k o n y w a l i s a m i właściciele z w y j ą t k i e m m a ­ l o w a n y c h skrzyń które z a k u p y w a n o częściej o d m i e j s k i c h s t o l a r z y 32 na targach naj­ sprzęty wykonane przez małomiasteczko­ w y c h stolarzy. O b o k ozdobnych ław z o p a r c i a m i i „ka­ nap" do spania rozpowszechniły się łóżka r o b o t y , stoły o p r o s t y c h , t o c z o n y c h stolarskiej nogach, a czasem �1 krzesła 2 o p a r c i a m i d e k o r a c y j n i e w y c i n a n y m i , m i e j ­ m i n i a t u r o w e łóżka sce skrzyń m a l o w a n y c h l u b m a z e r o w a n y c h zajęły o k u ­ gunach. wane k u f r y o wypukłych w i e k a c h . N a s t a w y kredensów zaczęto z a o p a t r y w a ć w podwójne, oszklone drzwiczki. Po I w o j n i e światowej opisane t u meble dekoracyjności. P o d w p ł y w e m w z o r ó w zyskują n a m i e j s k i c h łóż­ k a , krzesła, k r e d e n s y d e k o r u j e się t o c z o n y m i o z d o b a m i . Tu i ówdzie w w i a ć się szafy steczkowych Układ domach bogatszych zaczynają poja­ r o b i o n e n a zamówienie przez małomia­ utrzymuje się n a ogół tradycyjny. M e b l e u s t a w i a n o p o d ścianami, środek i z b y b y ł z a w s z e w o l n y . D o p i e r o p o I I w o j n i e ś w i a t o w e j zaczęto w n i e ­ k t ó r y c h d o m a c h stawiać n a środku i z b y stół krzesłami. Równocześnie pojawiły się otoczony gładkie meble bez ozdób, j a s n o p o l i t u r o w a n e , k t ó r e w c z a s a c h ostat­ n i c h zmieniają c o r a z b a r d z i e j c h a r a k t e r i z b y chłopskiej, upodobniając W ją d o w n ę t r z a miejskiego. rozwoju meblarstwa ludowego wały w bieżącym stuleciu liczne dużą r o l ę odgry­ na terenie Radom­ s k i e g o m i e j s k i e ośrodki s t o l a r s k i e , k t ó r y c h b y ł o dosyć dużo, n a l e ż a ł y d o n i c h n i e t y l k o w i ę k s z e , j a k R a d o m , Zwoleń, Kozienice, Iłża c z y O s t r o w i e c , a l e i m a ł e m i e ­ ściny, t a k i e j a k Solec n a d Wisłą, G n i e w o r ó w , Ożarów, Głowaczów, Lipsko, Szydłowiec, S k a r y s z e w . Ciepielów, Wśród stolarzy Tarłów, Jedlińsk, małomiastecz­ k o w y c h elitę s t a n o w i l i c i , k t ó r z y w y r o b y s w e w y k o n y ­ w a l i w y ł ą c z n i e n a z a m ó w i e n i e , r e s z t a zaś p r o d u k o w a ­ ła meble n a sprzedaż jarmarczną. wśród n i c h s t a n o w i l i Żydzi zaopatrywaniu wiejscy, wsi w których 21 Poważny odsetek . N i e k t ó r z y z n i c h stolarkę pujące o b o k nie domowe grali n a przełomie stolarze XIX i osiągnęli m a ł e ośrodki m e b l a r s k i e ków) innymi dla do s z k i c o w e g o mebli, zaczniemy w różnych któ­ systematyczną których był Czarnola (między vvykonujcjcyeh meble Przechodząc przez wsi XX wśród r z a d z i e j zaś s t o l a r z y Jedną z w y j ą t k o w y c h stolarzy istniały £dz' s* opisu o d łóżek. P o j a w i a j ą j a k o i m p o r t z miasta. Najstarsze się o n e w izbie z nich, występujące (nie d a ­ równej u góry zębato p r o f i l o w a n e (łóżka „ z ę b a t e " ) . O d I w o j n y ś w i a t o w e j rozpowszechniają się łóżka o n o . nak również toczonych. Łóżka były z w y k l e ozdobnie były piecu, wsparte deski. Ławy na o nogach jedy­ podsta­ zarówno sem oparcia w postaci poziomej deski prostej l u b ozdob­ nie profilowanej, wspartej n a k i l k u dekoracyjnie wy­ ciętych s z c z e b e l k a c h . N o w s z e ł a w y p o d w p ł y w e m m e b l i miejskich zaopatrywano również w oparcia ( r y c . 9). W ś r ó d ł a w n a szczególną w z m i a n k ę zanotowane 1 Czarna) boczne zasługują w p o w . r a d o m s k i m (Jastrzębia — r y c . 10 ławy z o p a r c i a m i umieszczonymi n a r u c h o ­ m y m przegubie, który umożliwia p r z e r z u c e n i e go r a z n a jedną, r a z n a drugą stronę. F o r m a t a , w y s t ę p u j ą c a już dziś w ś r ó d sprzętów l u d o w y c h bardzo rzadko 2 », nawiązuje do ław z n a n y c h w m e b l a r s t w i e e u r o p e j s k i m z początkiem w i e k u X V I „Kanapy rozsuwane" renie Radomskiego, 30 . do spania, występujące n a t e ­ dosyć r z a d k o mają oparcia i p o ­ ręcze b o c z n e z b l i ż o n e d o o p i s a n y c h w y ż e j czajnych. Spotykamy j e d n a k wśród n i c h ław zwy­ takie, gdzie oparcie i b o k i wypełniają j e d n o l i t e f i l u n k i . Formą i n ­ dywidualną, r a z t y l k o zanotowaną, była „ k a n a p a " p o ­ z b a w i o n a oparcia tylnego, z t o c z o n y m i poręczami bocz­ n y m i (Strykowice, pow. Kozienice, r y c . 11). W okresie, k i e d y m i s y z jadłem s t a w i a n o n a ławie, malo­ n a b r ą z o w o , z d a r z a ł y się j e d ­ mazerowane wgłębione czteronożne zydelki, nogami, l u b koliste, przypominające sto­ łeczki u ż y w a n e p r z e z s z e w c ó w . Z y d l e z p r o f i l o w a n y m i z a p i e c k a m i ( o p a r c i a m i , r y c . 12) zostały z a n o t o w a n e d y n i e d w a razy (Sucha i Bartodzieje, p o w . w obu jednak wypadkach sprzęty je­ Kozienice), t e zostały przez o b e c n y c h właścicieli o d k u p i o n e o d k o l o n i s t ó w n i e m i e c ­ o oparciach wypełnionych d e k o r a c y j n i e miejskiego, wykonanymi C i e k a w y c h f o r m dostarczają w R a d o m s k i e m poszczególnych jące się r o z ł o ż y ć ) , mające „ p r z o d e k " i „ t y ł e k " gach i ozdobach przenośnych Ozdobne szczebelkami. około r o k u 1890, b y ł y t o łóżka „ j e d n o s t a j n e " w a n e farbą p o k o s t o w ą przy wach z profilowanej dziś ł a w e k k i c h . F o r m ę nowszą stanowią krzesła t y p u rodzin^KowalT chłopskiej s t o s u n k o w o późno, p o d k o n i e c X I X w i e k u , wysokości i nogach. dzeniu z deski, z 4 drążkowymi majstrów o d w s z y s t k i e g o " wało k i l k u przy­ wystę­ sprzęty zwłaszcza zawodu były n i e r u c h o m e ławy już t y l k o z o p o w i a d a ń , używanych ustawiane Ые- do s i e d z e n i a służyły m a ł e stołeczki o p r o s t o k ą t n y m s i e ­ n i c h cieśli trudniących się u b o c z n i e stolarką naukę ławy na . S t o s u n k o w o mniejszą r o l ę w 28 w i e k u b y ł o jeszcze b a r d z o n i e w i e l u . S p o t y k a m y r z y znajomość ław 0 prostych, drążkowych u p r a w i a l i j a k o zajęcie d o m o k r ą ż n e , w ę d r u j ą c z n a r z ę ­ d z i a m i od w s i do w s i formą ścienne, które z n a m y osadzonych drążkowych, j a k i w y c i n a n y c h z desek otrzymały z cza­ stolarzy. wnętrza Najstarszą o nogach ( r y c . 8). K o ł y s k i z t y c h czasów pochodzące są t o w kształcie i o z d o b a c h niektó­ r e sprzęty s c h ó w k o w e . N a l e ż ą d o n i c h n p . t z w . „ l i s t w y " , tj. pojedyncze półki n a m i s k i długości o k o ł o 1 m , ze ścianą f r o n t o w ą ażurowaną l u b wypełnioną ozdobnie p r o f i l o w a n y m i s z c z e b e l k a m i , zaopatrzoną n i e k i e d y w o t ­ wory służące d o z a t y k a n i a łyżek, l u b duże p ó ł k i p o ­ trójnie, które z w y k l e u s t a w i a n o n a ł a w i e . W ś r ó d p o t r ó j ­ n y c h półek n a specjalną u w a g ę zasługuje zanikający już d z ś zupełnie t y p półki z „ o g o n e m " l u b „ d z i o b e m " . : P ó ł k i t e s t a w i a n o z r e g u ł y w kącie p r z y d r z w i a c h , p o ­ siadały o n e p o j e d n e j s t r o n i e najwyższą p ó ł k ę w y p u s z ­ czoną n a 1 m n a z e w n ą t r z t a k , że biegła o n a w z d ł u ż górnej f r a m u g i d r z w i ( r y c . 13). U s t a w i a n o n a n i e j d r o b ­ ne garnki i dzbanki. „Półka z ogonem" (notowana 27 W O ż a r o w i e n p . o b o k c z t e r e c h s t o l a r z y P o l a k ó w z r o d z i n y Czapczyńskich b y ł o p o n a d 30 Ż y d ó w , w Z w o l e n i u stosunek był podobny, w Tarłowie n a 6 P o l a k ó w — 10 Ż y d ó w . również w Górach Świętokrzyskich i n a Lubelszczyźnie) 28 T a k i m w ę d r o w n y m s t o l a r z e m b y ł n i e z n a n y z n a z ­ w i s k a „ B e r e k " z L i p s k a ( p o w . S t a r a c h o w i c e ) , który krążył p o w s i a c h okolicznych, wykonując dla włościan różne sprzęty d o m o w e . 29 R. R e i n f u s s : S z t u k a l u d o w a P o d l a s i a Zachodniego. P o l s k a S z t u k a L u d o w a 1952, s. 277. 30 Ł a w ę t a k a z r o k u o k o ł o 1500 p u b l i k u j e R. E u b e ( D e u t s c h e B a u e r n m ó b e l n , r y c . 132). zachowała s w o j ą f o r m ę i w t e d y , g d y p r z e z zastąpienie 33 �J ławy d w u d r z w i o w a w „szafę" Kredensy, skiego, szafą półka zaczęła zmieniać się (kredens). k t ó r e dziś s p o t y k a m y n a t e r e n i e rozpowszechniły się późno i są Radom­ silnie uza­ l u b z i e l o n o k o n t u r o w a n y c h ( r y c . 14). O b y d w i e wspom­ niane t u g r u p y występują również n a wschód o d W i s ł y , n a t e r e n i e L u b e l s z c z y z n y . n i e zaś z d r u g i e j g r u p y s p o t y k a n e leżnione o d w z o r ó w m i e j s k i c h . N a ogół n i e s p o t y k a się Mińska M a z o w i e c k i e g o , tu w y m i zachodnim owych nych, „grzebieni" w y c i n a n y c h w bardziej Pospolitym prymitywnych elementem ptaszki czy i n ­ detali zdobniczym dekoracyjnych. są natomiast to­ czone k o l u m i e n k i czy półkolumienki. Reprezentacyjnym lowane sprzętem s c h ó w k o w y m b y ł y m a ­ ubrań, w y s t ę p u ­ jące w X I X w i e k u n a c a ł y m o b s z a r z e o b j ę t y m bada­ n i a m i . Dziś s k r z y n i e m a l o w a n e rzad­ wiadów, zachowane s p o t y k a się już stanie. J a k w y n i k a z w y ­ d o dziś o k a z y G a r w o l i n a oraz n a południo­ Ściślej o g r a n i c z o n e d o t e r e n u R a d o m s k i e g o nie o d w u k w a d r a t o w y c h polach pochodzą mniej nalnie ułożonymi motywami kwiatowymi S k r z y n i e m a l o w a n e w y r a b i a n e były głównie po m i a ­ Tarłów, Ciepielów, Ożarów i inne). W niektórych 8. Łóżko malowane. Chotyzie diago­ subtel­ 0 n y c h gałązkach i k w i a t k a c h . Wszystkie omawiane dotychczas skrzynie były n a s u r o w y m t l e wygładzonego ją się j e d n a k , choć b a r d z o malowane drzewa. Zdarza­ rzadko, skrzynie d w u p o l o - n i e b i e s k i l u b g r a n a t o w y , zaś p o l a z d o b i o n e Ryc. licowej, ką czerwoną ( r y c . 16), a w y p e ł n i o n y c h p i o n o w o we, w k t ó r y c h pudło s k r z y n i m a l o w a n e Zwoleń, Kozienice, są s k r z y ­ n a ścianie w i ę c e j s p r z e d 100 l a t ( w i a n o p r a b a b e k d z i s i e j s z e g o d o ­ Głowaczów. Skaryszew, okolicy Podlasiu. rosłego p o k o l e n i a ) . stach (Radom, Skrzy­ są też w w y z n a c z o n y c h p o j e d y n c z ą ( r y c . 15) l u b p o d w ó j n ą r a m ­ skrzynie do przechowywania ko i w bardzo zniszczonym poza R a d o m s k i e m jest n a k o l o r wyodręb­ n i o n e są k o l o r o w ą ramką i odmienną b a r w ą tła. F o r m ą nowszą wanym", w (pow.Starachowice). są s k r z y n i e o w z o r z e t z w . „ m a z e r o - kolorze Wyk. brązowym stolarz z i żółtym, wykonanym Lipska. ośrodkach ( R a d o m , K o z i e n i c e ) p r o d u k c j a b a r w n i e m a ­ techniką przypominającą s g r a f f i t o »». Występują l o w a n y c h skrzyń utrzymała się p r a w i e d o końca X I X nich skrzynie malowane wieku. roką k r a t ę l u b szachownicę. Często z j a w i a się podział W czasie badań udało się n a t e r e n i e znaleźć o g ó ł e m 68 skrzyń Radomskiego m a l o w a n y c h , które można zebrać w k i l k a g r u p . Jedną z n i c h , sądząc ze s t a n u z a ­ chowania okazów i przekazu tradycji, sięgającą n a j m n i e j I p o ł o w y X I X w . , stanowią s k r z y n i e na licu dwoma cztero- i sześciolistnymi co zdobione rozetami, o w pionowe wśród faliste pasy, sze­ l i c a i w i e k a s k r z y n i n a d w a prostokątne p o l a z z a z n a ­ czonymi przekątniami lub z motywem wiatraczka pośrodku, ułożonego z c z t e r e c h w y c i n k ó w Dotychczas nych nam skrzyń ze w z g l ę d u n a p o k a ź n y w i e k znajdowa­ n i e udało się ustalić, k t ó r e ze ośrodków w koła. s k r z y n i a r s k i c h n a l e ż y łączyć znanych z po­ płatkach c z e r w o n y c h l u b c z e r w o n o - c z a r n y c h . B y ć m o ż e s z c z e g ó l n y m i g r u p a m i skrzyń. O g ó l n i e t y l k o można p o ­ późniejszą e w o l u c j ę t e g o m o t y w u stanowią wiedzieć, że w ośrodkowe Kozienicach robione były między i n - motywy wykonane czarnym konturem na tle malowa­ n y m u g r e m , które s p o t y k a m y n a p a r u s k r z y n i a c h z n a ­ lezionych w o k o l i c y Iłży. D o d r u g i e j g r u p y zaliczamy s k r z y n i e o g r a f i c z n y m p o d z i a l e ściany l i c o w e j ( i w i e k a ) na k i l k a pól prostokątnych, w y p e ł n i o n y c h roślinnymi o mięsistych c z e r w o n y c h 34 liściach motywami niebiesko 31 Co j e s t t y m b a r d z i e j zrozumiałe, że chłopi z R a d o m ­ s k i e g o z a o p a t r y w a l i się w s k r z y n i e , m a l o w a n e r ó w ­ nież n a t e r e n i e L u b e l s z c z y z n y ( P u ł a w y , O p o l e , J ó ­ z e f ó w ) , zaś n a t e r e n i e R a d o m s k i e g o o s i e d l a l i się s k r z y n i a r z e z o b c y c h s t r o n , n p . n i e j a k i Szelążek osiadły w K o z i e n i c a c h . �Ryc. nymi S. Ława ze zdobionym skrzynie o wzorze czerwonym, oparciem malowanym s u r o w y m tle drzewa, w R a d o m i u — malowane łości, a w Zwoleniu najdłużej wykonywano na w ca­ Szafy, które w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m zaczęły p o ­ rowane były bogatszych na XIX-wiecznych gospodarzy, meblach wzo­ mieszczań­ s k i c h , z d o b i o n o j e chętnie dekoracją plastyczną w p o 32 O p i s t e c h n i k i m a z e r o w a n i a u m i e s z c z o n y został w p r a c y R. R e i n f u s s a : L u d o w e s k r z y n i e m a l o w a n e . W a r s z a w a 1954, s. 28. ЯЯи Ryc. 10. Ława z oparciem poręczami. przerzucanym Okól staci toczonych (pow. Starachowice). k o l u m i e n e k czy n a l e p i a n y c h elemen­ tów s n y c e r s k i c h . skrzynie „mazerowane". j a w i a ć się u niektórych i Dekoracja wnętrza rozwinęła się w Radomskiem s t o s u n k o w o późno. Jeszcze w I I p o ł o w i e u b i e g ł e g o w i e ­ ku spotkać b y ł o można izby o surowych, nie bielo­ n y c h ścianach. N a p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u szechniał się z w y c z a j glinką, czerpaną najczęściej to w okolicy rozpow­ b i e l e n i a ścian i z b m i e s z k a l n y c h Kroczowa z płytkich o d k r y w e k (gm. Kozienice), czy czy Lipska. Glinkę t r z e b a było n i e k i e d y zdobywać u k r a d k i e m , n o ­ cą, gdyż właściciele c e n n y c h złóż s t r z e g l i i c h c z u j n i e , ЯН шВ эн do przodu. Jastrzębia (pow. Radom). Л5 �Ryc. U. Ława do spania, czerpiąc z n i c h niezłe d o c h o d y . D o p i e r o wykonana w okresie w o j n y ś w i a t o w e j rozpowszechniać się zaczęło wapnem z niewielkim dodatkiem niebieskiej w I bielenie farby, Zwoleniu. Strykowice (pow. Kozienice). Z u p e ł n i e n o w ą formą d e k o r a c j i papierze, które n a k l e j a są m a l o w a n k i na się n a ścianach ( C h o t y z i e ) M . O d l e g l e j s z e t r a d y c j e , sięgające I I p o ł o w y u b . s t u l e c i a , t z w . „ l a k m u s u " . B i e l i się z w y k l e ściany, p o ł o w ę zosta­ mają wiając n i e bieloną. W n i e k t ó r y c h w s i a c h ( J e d l n i a K o ­ nione w y c i n a n k i . Naklejano ścielna, M o l e n d y ) m i ę d z y o b r a z a m i , n a b e l k a c h pułapu. B y ł y t o w y c i n a n ­ n a ścianach p o d o b r a z a m i , c z y k o ł o natomiast bardzo w Radomskiem j e szeregami rozpowszech­ n a ścianach okien malowano tzw. „rózgi" l u b „wazony", to jest m o ­ k i k o l i s t e , j e d n o o s i o w e roślinne, l u b t z w . „ l a l k i " t y w y roślinne o s p i r a l n i e z a w i n i ę t y c h gałązkach, w y ­ m i e k i l k u t r z y m a j ą c y c h się za ręce p o s t a c i l u d z k i c h rastające świato­ Zdobienie wycinankami zaczęto ściany m a l o w a ć w deseń za pomocą g u ­ światowej prawie wej) z doniczek. Ostatnio (po I I w o j n i e m o w e g o wałka, o b o k t e g o p o j a w i a j ą się także o d r ę c z ­ wyszło z m o d y zupełnie. W y j ą t k o w o od I tylko w n a ścianach. Są t o j e d n a k w y c i n a n k i różne o d lub wykonane n y c h , najczęściej k w a d r a t o w e , o m o t y w a c h p r z e z p a t r o n y własnej r o b o t y (Dębowa Drygulec). r z u c o n y c h n a tło n i e r e g u l a r n e j dować koronkowe robótki. W ;M . wojny nie­ k t ó r y c h w s i a c h ( C h o t y z i e ) można jeszcze zobaczyć n i e m a l o w a n e m o t y w y roślinne d w u - l u b t r ó j k o l o r o w e , Wola, w for­ je daw­ roślinnych s i a t k i , mającej naśla­ o k n a c h zawieszają fi­ r a n k i w p o s t a c i w y c i n a n e k z białej bibuły. 33 O p i s m a l o w a n e k p u b l i k o w a n y b y ł w p r a c y R. R e i n f u s s a : M a l o w a n k i ścienne z Chotyziów. Polska S z t u k a L u d o w a 1954, s. 50. 36 34 W o p r a c o w a n i u z n a j d u j e się o d d z i e l n y artykuł o m a ­ w i a j ą c y w y c i n a n k ę radomską. �R y c . 13. Starodawny (brak drzwiczek). Ryc. 12. Krzesło z ozdobnym od kolonistów niemieckich. Dekoracją, która z wydmuchanych wyszła zapieckiem, Sucha (pow. już z mody, kredens Tczów z półką (pow. „z ogonem" Kozienice). zakupione Kozienice). były ptaszki j a j , z g ł o w a m i i skrzydełkami wy­ bezbarwne Radomskiem wnętrze ożywiają dzisiejszej chałupy wiejskiej jedynie t k a n i n y w postaci w weł­ k o n a n y m i z ciasta, które zawieszano na t r a g a r z u l u b nianych środkowej belce powały k r a c i a s t y c h „ p s t r u c h " , k t ó r y m i n a k r y t e są łóżka. R z a ­ (Sadkowice). C z a s e m można jeszcze spotkać pająki wykonane słomy i k o l o r o w y c h bibułek. Starszą i dziś już n i e spotykaną formą są żyrandolowych prawie pająki k u l i s t e i k r y s t a l i c z n e , ł a t w i e j n a t o m i a s t natrafić pająków ze można n a różne czy odmiany promienistych, zrobio­ n y c h z p a s ó w s p i r a l n i e skręconej bibuły. W t r a d y c y j n y m w n ę t r z u p o w a ż n ą rolę o d g r y w a ł a g a ­ l e r i a o b r a z ó w ś w i ę t y c h , z a w i e s z o n y c h ukośnie n a ścia­ nie n a p r z e c i w nie i wejścia. R a m y o b r a z ó w ( p r a w i e oleodruków) sztucznymi pierowe wraz dekorowano kwiatami z firaneczkami wyłącz­ z bibuły (tzw. „purloty"). K w i a t y gałązkami jedliny pa­ wykorzystywane b y w a j ą też d o d e k o r a c j i ścian. S z a r e i dosyć w ł a ś c i w i e dziej lub parcianych ( u uboższych) p a s i a k ó w spotkać można n a k r y c i a łóżek z białego czy płótna, ozdobione po k r a j a c h d z i u r k o w a n y m h a f t e m . W lecie barwne jako l n i a n e k r a c i a k i czy p a s i a k i z a w i e s z a się zasłony n a o k n a i d r z w i . N a podłogach spotkać można „gałganiarze", t j . c h o d n i k i t k a n e z k o l o r o w y c h pasków szmacianych. N a łóżkach w zamożniejszych domach, urządzonych „ p o s t a r e m u " , w i d u j e się t r z y c o r a z t o m n i e j s z e p o d u s z k i w białych p o s z e w k a c h wych wstawkach. Haft w o szerokich dekoracji pękate koronko­ wnętrza trady­ cyjnego n i e znajdował większego zastosowania. Widzi się go n a t o m i a s t w i z b a c h d z i s i e j s z y c h bnomieszczańskich makatek o wzorach w postaci d r o czerpanych z d r u k o w a n y c h wzorników. 37 �38 �TKANINY Dekoracyjne liśmy wyroby marginesowo przemyśle t k a c k i e , o których powyżej, Radomskiego odgrywały także rolę wspomnie­ w ludowym poważną. Jeszcze Wśród pasiaków u b r a n i o w y c h dadzą t r z y zasadnicze rodzaje. Pierwszy na bawełnianej l u b lnianej osnowie w się wyróżnić — to pasiaki tkane d r o b n e prążki na przełomie X I X i X X w i e k u t k a c t w o w i e j s k i e było d w u k o l o r o w e (z k t ó r y c h j e d e n j e s t najczęściej czarny), w pełnym r o z k w i c i e używane — ty i wyrabiały 35 . W w i e j s k i c h chałupach k o b i e ­ nie tylko lniane płótna samodziałowe (szare p r z e w a ż n i e ) s u k n o n a s u k m a n y tkaniny ozdobne, ubiorze czy nia , a l e i różne zastosowanie czy w urządzeniu w n ę t r z a . Z p u n k t u technicznego wielkiego znajdujące 36 tkaniny radomskie nie w widze­ wykazują 37 , często r y p s p ł ó ­ cienny oraz splot rządkowy. T e n ostatni b y w a zarów­ t k a n i n a c h b a r w n y c h , j a k i w płóciennych b i a ­ łych o b r u s a c h c z y płachtach Wykonuje się n i m b ą d ź r ó w n o l e g ł e ukośne prążki,- bądź jodełkę, bądź dziej) wzór w postaci l i n i i z y g z a k o w a t y c h (najrza­ i wpisanych w siebie rombów Największą n a kobiece kaftany; drugi pa­ siaki bawełniane l u b l n i a n e w d r o b n e k o l o r o w e p a s k i (często r ó w n e j szerokości o k o ł o 1 c m ) , spódnice; w r e s z c i e używane na trzeci rodzaj — to „burki", t j . p a ­ siaki o wątku wełnianym n a l n i a n e j osnowie, używane n a z a p a s k i n a r a m i e n n e i w i ą z a n e d o pasa. urozmaicenia. Występuje t u głównie p r o s t y s p l o t płótna, c z a s e m t z w . „ p a n a m a " no w to głównie Najstarsze z n i c h , siągające całkowicie czarne wąziutkimi X I X w i e k u , są l u b ciemnogranatowe, pojedynczymi prążkami prawie poprzecinane białej bawełny, b i e g n ą c y m i w odległości 8 — 10 c m o d s i e b i e . W c z a ­ sach późniejszych w wełniakach przeznaczonych na z a p a s k i n a r a m i e n n e p r ą ż e k b i a ł y zaczął zmieniać się w szeroki, 3 — 4 - c e n t y m e t r o w y paseczek. Z a m i a s t j e d ­ n e g o prążka d a w a n o d w a l u b t r z y t a k , że t w o r z y ł ' s i ę grupę t k a n i n d e k o r a c y j n y c h w Radom­ s k i e m stanowią t z w . p a s i a k i u ż y w a n e bądź j a k o p ł a c h ­ n a t k a n i n i e układ białych p r ą ż k ó w o p e w n e j t y i n a r z u t y ( n a ł ó ż k a ) , bądź j a k o m a t e r i a ł y o d z i e ż o ­ w e , mające z a s t o s o w a n i e w s t r o j u k o b i e c y m . ustalo­ nej r y t m i c e . W wełniakach n a zapaski wiązane do pasa — prążki (biegnące poziomo) zagęszczały się białe często k u wy­ dołowi. O b o k p r ą ż k ó w b i a ł y c h już z p o c z ą t k i e m b i e ż ą ­ r a b i a n e d o dziś t k a n i n y n i e u b r a n i o w e . Dzielą się o n e cego s t u l e c i a p o j a w i ł y się p o d w ó j n e l u b p o t r ó j n e c i e n ­ pod względem s u r o w c a n a \ , p a r c i a k i " , w których wątek k i e prążki i 15 c m o d b r z e g u z a p a s k i , zaczęła f o r m o w a ć się t k a n a Wśród pasiaków większą żywotność osnowę s t a n o w i l e n , i „kilimy", wykazują tkane wełnianym kolorowe, a u dołu, n a w y s o k o ś c i wątkiem n a l n i a n e j osnowie. Starsze p a r c i a k i i k i l i m y , wiązka z różnokolorowych pasków. W t z w . dziś „ ś l a k o w e " , t k a n e b y ł y w n y światowej d w w u najczęściej — l u b t r ó j k o l o r o w e szerokości 6 — 8 c m , u t r z y m a n e b a r w a c h przeważnie kiedy wąziutkim Pasiaki przed w pasy j a s n y m prążkiem „ślakowe", I wojną okresie ciemnych, rozdzielonych wyrabiane światową, zaczęły międzywojennym, (biały bardzo l u b żółty). powszechnie wychodzić wyparte nie­ przez z mody tzw. pa­ siaki „krakowskie" l u b „łowickie", o szerokich wiąz­ i n a początku o k r e s u około okresie I woj­ międzywojennego bogactwo kolorystyczne czarnych wełniaków na zapaski „przedsobne" bardzo wzrosło. S p o t y k a się niekiedy okazy, w których wiązki b a r w n y c h prążków i pasków dominują zdecydowanie nad czarnym W e w s c h o d n i e j połaci R a d o m s k i e g o , tłem tkaniny. n p . w W o l i Solec­ k i e j , s z l a k d e k o r a c y j n y , zdobiący „ b u r k ę " , urozmaica­ ją p a s k i złożone z k i l k u k o l o r ó w , układających się w kach wielobarwnych, rozdzielonych niezbyt w y d a t n y m i skosy. E f e k t t e n u z y s k u j e się p r z y p o m o c y w ą t k u s k r ę ­ p a s a m i tła. R o z p o w s z e c h n i e n i u się t y c h p a s i a k ó w s p r z y ­ conego z r ó ż n o b a r w n y c h n i t e k . Skręca się n p . ze sobą jało i s t n i e n i e f a b r y c z n e j 4 tkalni pasiaków łowickich" w Z w o l e n i u , sprzyjała też działalność z a k o n n i c , które z O p o c z y ń s k i e g o przeniosły się w t v m czasie d o S u c h e j koło Zwolenia 5 n i t e k różnobarwnych i p r z y g o t o w a n y m efek­ cie r o z p a d a bieg­ się k o l o r y s t y c z n i e n a k i l k a ukośnie nących p r ą ż k ó w Operując następnie w ą t k i e m n y m z tych samych kolorowych nitek 35 Z b r a k u m i e j s c a p o m i n i ę t y t u został o p i s t e c h n i k i w y r o b u t k a n i n . Z c i e k a w s z y c h szczegółów z a n o t u j e ­ m y j e d y n i e parę wiadomości o kołowrotku, c z y l i t z w . w R a d o m s k i e m „ k ó ł k u " . P o j a w i a się o n o i r o z ­ powszechnia na b a d a n y m terenie dopiero w X X w i e ­ k u , w y p i e r a j ą c u ż y w a n ą t u p o p r z e d n i o przęślicę krężołkową. Początkowo używane były kołowrotki t y p u pionowego, z w a n e t u „francuskimi", które zastąpione zostały p r z e z p o z i o m y t y p k o ' o w r o t k a , w y g o d n i e j s z y w p r a c y , g d y ż „ l ż e j się o b r a c a " . W y ­ r o b e m k o ł o w r o t k ó w z a j m o w a l i się m . i n N i e m c y zamieszkujący n i e k t ó r e „ k o l o n i e " n p z W ł a d y s ł a ­ w o w a , i m też b y ć m o ż e przypisać n a l e ż y szechnienie charakterystycznego d l a obszaru d o l n o niemieckiego kołowrotka t y p u poziomego. 36 F o l u s z e z n a j d o w a ł y się w R a d o m i u , Z w o l e n i u , K a z n o w i e , J e d l a n c e (koło I ł ż y ) , Z a g o ż d ż o n i e ( o b e c n i e P i o n k i ) , O s o w i e (koło T c z o w a ) i i n . 37 T e c h n i c z n a n a z w a s p l o t u t k a c k i e g o , w k t ó r y m d w i e n i t k i o s n o w y krzyżują się z d w o m a n i t k a m i w ą t ­ ku. w ten sposób w ą t k i e m t k a się o d p o w i e d n i pasek, k t ó r y w odwrotnym W uzyskujemy rodzaj b a r w n e j okresie wyjątkiem nież ale w międzywojennym używanych uległy wpływom jodełki pasiaki ubraniowe na zapaski mody skręco­ kierunku naramienne) „łowickiej" (z rów­ (zwanej też c z a s e m najniesłuszniej modą „ k r a k o w s k ą " ) , w związku z c z y m zaczęto stosować r ó ż n o k o l o r o w e tła i szerokie wiązki b a r w n e o dużym w a c h l a r z u b a r w . Obecnie wobec zanikania stroju ludowego — pasiaków — ubra­ n i o w y c h t k a się b a r d z o mało. K r a c i a k występuje w Radomskiem bez porównania rzadziej od pasiaka. S p o t y k a m y go n i e k i e d y wśród k o ­ lorowych i „partów" (grubych lnianych w t z w . „pstruchach". „ P s t r u c h y " b y ł y samodziałów) t o materiały p i e r w o t n i e c z y s t o w e ł n i a n e , później l n i a n e l u b b a w e ł n i a n o - w e ł n i a n e , najczęściej w kolorze białym i czar­ n y m l u b g r a n a t o w y m , t k a n e w drobną deseniową k r a t ­ k ę (4 X 4 n i t k i ) . U ż y w a n o j e j a k o n a k r y c i e n a łóżka. 39 �Prócz wiejskie tkanin wykonywanych wąskie k r a j k i , tkane deseczkach t k a c k i c h W wały 38 splotem 3 barwne rypsu osnowowego n a farbiarnie, dzaju drukarni, a mianowicie w Radomiu, cach, Z w o l e n i u , L i p s k u i G n i e w o s z o w i e Kozieni­ Farbiarnie te p o s ł u g i w a ł y się techniką d r u k u b a t i k o w e g o wy­ konując n a g r a n a t o w y m t l e ( i n d y g o ) biały w z ó r w p o ­ barwnego mieszczące farbujące p r z ę d z i w o d o s t a r c z o n e ty tj. . związku z r o z w o j e m liczne na krosnach, tkaczki też t z w . „tasiemki", wyrabiały tkactwa się po powsta­ miastach, przez w i e j s k i e ». P r z y niektórych f a r b i a r n i a c h czynne kobie­ były rów­ s t a c i k w i a t ó w l u b p r ą ż k ó w . O r n a m e n t k w i a t o w y zdobił płótna p r z e z n a c z o n e n a k a p y n a łóżka, spódnice k o b i e ­ ce, z a p a s k i ( d r o b n y r z u c i k k w i a t o w y z girlandą w i ę k ­ nież ręczne d r u k a r n i e s a m o d z i a ł o w y c h płócien. N a t e ­ szych k w i a t ó w p o k r a j a c h ) . Płótna d r u k o w a n e w prąż­ renie Radomskiego k i u ż y w a n o n a spódnice, z a p a s k i l u b m ę s k i e n a t r a f i o n o n a ślady pięciu t e g o r o ­ STRÓJ spodnie. LUDOWY Z samodziałowym ludowego stroju. szone b y ł y t k a c t w e m łączy W Radomskiem powszechnie przed się zagadnienie ubiory ludowe I wojną no­ światową. W czasie w o j n y i w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m wyszedł z użycia t r a d y c y j n y ubiór męski, t a k że w y g l ą d z t r u d e m r e k o n s t r u u j e m y dziś n a p o d s t a w i e resztek. puje Ubiór kobiecy już starsze tylko w w pełnych k o m p l e t a c h niewielu wsiach, jego nikłych wystę­ noszony przez niewiasty. Kobiety chustki w Radomskiem fabryczne — nosiły n a g ł o w i e „salinówki" wełniane l u b bawełniane — „ d z i k ó w k i " , złożone p o p r z e k ą t n i i z w i ą z a n e n a d c z o ­ łem. M ę ż a t k i kami nakładały lub haftowane białe t i u l o w e „półczepki" kroju przyramkowego czepce z ( r y c . 17). ryż- Koszule n a przełomie X I X i X X wieku zaczęto zdobić n a m a n k i e t a c h , kołnierzu i p r z y r a m k a c h skromnym haftem w y k o n a n y m przy pomocy czerwo­ n e g o „ z a p a ł u " . N a koszulę zakładano „ g o r s e f s z y t y c z ę ­ sto z czerwonego „kaźmierza" materia fabryczna). Gorset, (kaszmiru — zakończony cienka dołem „tac­ k a m i " l u b układany w f a ł d y ( T y c h ó w S t a r y , r y c . 18), zdobiony był n a s z y w k a m i z k o l o r o w e j t a s i e m k i , ukła­ d a n e j w ząbki ( t z w . k r e p i n y ) . F o r m ę nowszą stanowią gorsety szyte z c z e r w o n e g o a k s a m i t u , zdobionego n a ­ szywkami z szychu. W okresie powszechniły się t z w . g o r s e t y wane ozdobami międzywojennym roz­ „krakowskie", przełado­ z naszvwanych cekinów i s z k l a n n y c h koralików P r ó c z g o r s e t ó w nosiły także k o b i e t y b l u z k i łfc r ę k a ­ Ryc. 17. Kobieta (pow. w „półczepku". Kozienice). Brzoza w a m i , z w a n e k a f t a n a m i , w o l n e l u b obcisłe ( t z w . „ w c i naki"), szyte bądź z drobnego prążkowanego samo­ działu w e ł n i a n e g o , bądź częściej z k o l o r o w y c h m a t e r i a ­ łów fabrycznych. Ozdobione były one a p l i k a c j a m i czarnego a k s a m i t u , n a s z y w k a m i 38 W i a d o m o ś c i o deseczce t k a c k i e j z a n o t o w a n o w m i e j ­ scowościach: G r o d e k i Z a w a d a S t a r a ( p o w . K o z i e ­ nice) oraz Krzyżanowice ( p o w Iłża). 39 F a r b o w a n i e w e ł n y n a p a s i a k i było czynnością w a ż ­ ną i n i e k a ż d y f a r b i a r z umiał z a d o w o l i ć w y s u b t e l n i o n e gusta klientów. Z okolic Iłży (Mirzec, T y ­ c h ó w S t a r y ) u d a w a ł y się k o b i e t y p i e s z o z m o t k a m i w e ł n y aż d o f a r b i a r n i S t r a u c h ó w w O p o c z n i e , skąd p o k i l k u d n i a c h w r a c a ł y z w i l g o t n ą jeszcze o d f a r ­ b y wełną. 10 W Z w o l e n i u z końcem ubiegłego w i e k u b y ł y 2 f a r ­ b i a r n i e , d r u k u j ą c e płótna. W ł a ś c i c i e l e m j e d n e j b y ł Ż y d , n i e z n a n y z n a z w i s k a , d r u g i e j zaś E m i l B r e ­ m e r , N i e m i e c z Białegostoku, k t ó r y p o p r z e z T o m a ­ s z ó w ( M a z o w i e c k i ) p r z y b y ł około r . 1880 d o Z w o l e ­ n i a i t u założył f a r b i a r n i e i drukarnię płócien, 40 z z tasiemek i t p . istniejącą d o I w o j n y ś w i a t o w e j . D r u k o w a ł s a m o ­ d z i a ł o w e płótna, a p o n a d t o f a b r y c z n e p e r k a l e , j e d ­ w a b i e i b a t y s t y . O d r . 1918 k u z y n B r e m e r a , B r u n o p r ó b o w a ł czas jakiś r o b i ć r ę c z n e b a t i k i . W K o z i e ­ n i c a c h w ł a ś c i c i e l e m d r u k a r n i płócien i f a r b i a r n i b y ł p r z y b y ł y w r . 1912 z Ł o d z i J a n B e d r a c z e w s k i . D r u ­ karnię t k a n i n prowadził z a l e d w i e do I w o j n y świato­ w e j , później została j e d y n i e f a r b i a r m i a . K l o c k i d o d r u k o w a n i a t k a n i n p o z m a r ł y m w r . 1945 B e d r a c z e w s k i m zostały s p a l o n e o k . r . 1952. W L i p s k u d r u k a r n i ę płócien p r o w a d z i ł f a r b i a r z S t e f a n D o l e w ski. 41 O p i s t e c h n i k i z n a j d u j e się w p r a c y . R. R e i n f u s s a : P o l s k i e l u d o w e d r u k i n a płótnie. W a r s z a w a 1953, s, 78 _ 84. �Z końcem ubiegłego stulecia kobiety białe l n i a n e spódnice, z w a n e scowościach „ciasnochami" latem nosiły chy", też w niektórych miej­ p i o n o w e prążki, najczęściej (Zawada, Zwoła); wdzie­ wały j e n a w e t d o s t r o j u świątecznego. P r z e d I wojną łe, „ s o r c e " , t j . spódnice z p ó ł w e ł n i a n e g o p a s i a k a rzadziej pasiaki na w lub z lekkich n y c h . Ubiór z i m o w y stanowiły materiałów „burochy", fabrycz­ „przędzio- (okolice Radomia), dopiero w n o w s z y c h czasach ( o k r e s I w o j n y ś w i a t o w e j i p ó ź n i e j ) ś w i a t o w ą zastąpiły j e spódnice z s a m o d z i a ł o w e g o p ł ó t ­ drukowanego kolorowe w czarne l u b g r a n a t o w o - b i a - na związku spódnice zacząły z oddziaływaniem nabierać . barwności wpływów „łowickich". O b o k spódnic s z y t y c h z w e ł n i a k ó w w y s t ę p u j ą d o dziś r o b o c z e p a s i a s t e spódnice „ p a r c i a n e " . N a północ o d R a ­ 42 W i a d o m o ś c i o białych spódnicach l n i a n y c h z a n o t o ­ w a n o w k i l k u p u n k t a c h r o z r z u c o n y c h n a całym p r a w i e terenie Radomskiego: Chotyzie, Jedlanka (k. I ł ż y ) , B a r t o d z i e j e ( k . T c z o w a ) , W o l a S o l e c k a , S t r y ­ k o w i c e , Tychów, Z a w a d a , Zwoła, Sadkowice, P o ­ liczna. Ryc. 18. Gorset z falbanką układaną d o m i a , w Jastrzębiej i o k o l i c y , n o s z o n e b y ł y t z w . „ b a ­ r y ł y " , spódnice k l o s z o w e z czerwonego półwełnianego samodziału g ł a d k i e g o , d o ł e m ozdobione tkanym k i e m szerokości 16 c m , z ł o ż o n y m z k i l k u n y c h pasków (np. różowy, bordo, w fałdy. Tychów Stary (pow. szla­ różnobarw­ fioletowy). Iłża). 41 �Zawada, p o w . Kozienice), jaciółki", szyte nego sukna, „futra", z fabrycznego watowane ,szuby" lub podbijane r a n k i e m , dołem fałdziste, z d o b i o n e dzie i w (Wola pasie i granatowego błyszczącymi „przy­ l u b czar­ białym metalowymi guziczkami Solecka, Policzna). N a n o g i k o b i e t y w Radom­ s k i e m zakładały w y s o k i e s z n u r o w a n e t r z e w i k i , ozdobnie ba­ niekiedy na przo- czasem w y k o n a n e , n i g d y zaś n i e chodziły w b u t a c h z cholewami. U b i ó r męski dzięki p r z y p a d k o w e j wzmiance archi­ w a l n e j śledzić m o ż e m y w R a d o m s k i e m o d p i e r w s z y c h l a t ubiegłego stulecia. Świadkowie występujący w ro­ k u 1808 w s p o r z e m i ę d z y wsią Jastrzębią a O w a d o w e m (pow. Radom) u b r a n i b y l i w czapki z o t o k i e m b a r a n ­ k o w y m c z a r n y m l u b białym i d e n k i e m s u k i e n n y m n i e ­ b i e s k i m l u b z i e l o n y m , s u k m a n y białe z w y ł o g a m i g r a ­ n a t o w y m i u rękawów (jedynie 7 0 - l e t n i starzec wystę­ p u j e w s u k m a n i e czarnej), przepasane białymi wełnia­ n y m i p a s a m i , koszule i spodnie zgrzebne. Jeden z ucze­ stników s p o r u o d z i a n y był w zielony k a f t a n , wszyscy zamiast butów m i e l i n a nogach „chodaki" . Z k i e m chodaków, przez które zostały buty z cholewami stroju przetrwały w 44 wyjąt­ całkowicie wyparte w y m i e n i o n e wyżej ubiorze elementy chłopów r a d o m s k i c h do końca X I X w i e k u . N o s i l i w t e d y chłopi prócz l e t n i c h kapeluszy słomianych tzw. czapki (Chotyzie) l u b „dłubane" „rozłupane" (Gródek, Z a w a d a ) , o wyso­ k i m otoku b a r a n i m czarnym l u b siwym, z jednej stro­ Ryc. 19. „Burek' , zapaska przedsobna. (pow. Radom). Jastrzębia n y rozciętym i związanym n a k o k a r d k i , z d e n k i e m s u ­ kiennym niebieskim l u b czerwonym w s p o m i n a n y c h d o dziś danego t e r e n u występowały g r a n a t o w e i czarne z s i w y m l u b częściej c z a r n y m b a r a n k i e m jeden n a t r a f i o n o n a ślad wej dzianej m a g i e r k i o o t o k u potrójnie Przed cia głowy na drutach zwiniętym л!уураг!е zostały p r z e z n a t o w e c z a p k i ze s k ó r z a n y m d a s z k i e m zapaski, w y p a r t e drukowane ciejówki" l u b szyte z m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h , d o m i n o w a ł y j e d ­ n a k w s t r o j u u r o c z y s t y m zapaski z czarnego wełniaka w p o p r z e c z n e białe, a później k o l o r o w e p r ą ż k i ; z a p a s k i te począwszy w od I drobne, sztywno (ryc. 19). R o b o c z e wojny światowej zaprasowane zapaski zaczęto pionowe wykonuje się układać zmarszczki z pasiaka lnianego. Na r a m i o n a zarzucały dawniej kobiety białe lnia­ n e „ p r z e ś c i e r a d ł a " ( T y c h ó w S t a r y , P o l i c z n a ) , z w a n e też „rańtuchami" (Kłonówek, Strykowice). Niekiedy bione one były po k r a j a c h c z e r w o n y m haftem zdo­ (Wola (Modrze- niebieskie l u b gra­ analogiczne ręcznie typu tzw ma­ K o s z u l e l n i a n e , samodziałowe, d a w n i e j z r e g u ł y w y ­ puszczane n a spodnie, przepasywano wąskim rzemy­ k i e m . N a w i e r z c h wkładano krótką kamizelkę z s a m o ­ działowego prążkowanego poprzecznie teriału fabrycznego. granatowych W Sadkowicach k a f t a n a c h bez rękawów, sukna lub ma­ wspominano z tyłu stych, zdobionych czerwonym s z n u r k i e m i blaszanymi guziczkami. Zamiast kamizelek noszono też krótkie „spancery" z r ę k a w a m i , szyte z p r ą ż k o w a n y c h samodziałów l u b m a ­ t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h . S p o d n i e l a t e m płócienne, wełnianymi d z i a ł o w e , białe l u b f a r b o w a n e n a g r a n a t o w o c z y (lub czarną) „pstruchami" w kratkę. T y p o w ą drobną biało-granatową j e d n a k narzutką nara- o fałdzi- S o l e c k a ) . W d n i chłodne o w i j a ł y się d a w n i e j k o b i e t y 43 Raz brązo­ I wojną światową w y m i e n i o n e n a k r y ­ k ę " . D o białych spódnic l n i a n y c h noszono następnie p r z e z roga­ tywki jowice) N a spódnicę w i ą ż e się t z w . „zapaśnik", c z y l i „ z a p a s ­ O b o k t y c h czapek, w całej w s c h o d n i e j połaci b a ­ kowane w prążki, zimą p o p i e l a t e dru­ „sukienioki" z pół­ mienną, narzucaną d o dziś w w i e l u w i o s k a c h , j e s t t z w . wełnianego „ b u r e k n a o d z i e w " , c z y l i z a p a s k a długa n i e m a l d o k o ­ D o s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o chłopi w d z i e w a l i s p o d n i e w e ł ­ l a n , zeszyta z d w ó c h szerokości g r a n a t o w e g o n i a n e , samodziałowe, l u b czar­ stanowiły czarne l u b „siwe" (popie­ l a t e ) s u k m a n y samodziałowe (Jastrzębia, p o w . R a d o m , 43 . . K o b i e t y w p r z ó d za n a j p y s z n i e j s z y ubiór miały n a l a t o p e r k a l o w e o d z i e w a d ł o i rańtuch m u ś l i n o w y , a n a zimę wełnianą pstruchę" — cytuję O. K o l b e r g za księdzem G a c k i m w i a d o m o ś ć odnoszącą się d o u b i o r u m i e s z k a n e k J e d l n i z r. 1874 (O. K o l b e r g : R a d o m s k i e . I , s. 57). 42 tkane w splotem poprzeczne rządkowym. prążki (po parę n i t e k „ c h a b r o w y c h " i c z a r n y c h , l u b „ f i o ł k o w y c h " n e g o w e ł n i a k a w białe prążki ( r y c . 20). Ubiór z i m o w y samodziału, t k a n e g o samo­ i c z a r n y c h , Jastrzębia), a o d z materiałów I w o j n y światowej f a b r y c z n y c h . N a n o g i mężczyźni — wkła- 44 N a p o d s t a w i e w y p i s u z A k t ó w K a n c e l a r i i W o j e ­ wództwa Sandomierskiego ( A r c h i w u m Państwowe w R a d o m i u , n r a k t u 1361), u d z i e l o n e g o a u t o r o w i p r z e z p r o f . K a z i m i e r z a M r o z a z Jastrzębiej, za co M u n a t y m m i e j s c u s e r d e c z n i e dziękuję. �dali buty z cholewami, dawniej długimi, m i ę k k i m i d o Sukmany przepasywano wywijania, a od I w o j n y — z usztywnionymi cholewa­ rzanymi l u b wełnianymi, m i , z a o p a t r z o n y m i w k o s t c e w prasowaną kową kolorze kę". W Opatowskiem bili cholewy niektórzy „harmonij­ młodzi eleganci zdo­ butów n a b i j a n y m i mosiężnymi k a p s l a m i (Drygulec). po skó­ siat­ czerwonym Strykowice, Chmurzyńskich w wierzchu (Strykowice) samodzia­ ł o w e g o s u k n a białego, c z a r n e g o ( w ł a ś c i w i e brązowego) sukmana i „siwego" — t j . popielatego, z runa bia­ wykonanego łego m i e s z a n e g o z c z a r n y m . W z m i a n k i o sukmanie białej z a n o t o w a n o w B r z o z i e , T c z o w i e , K r z y ż a n o w i c a c h Bronisławowie, czarne Bartodziejach stępowały w okolicy (brązowe) samodziałowe Kozienic, między dolną wy­ Iłżanką nieistotne zresztą, porównując zwłaszcza bardziej Południową ubiorów odchylenia tradycyjną odzież dostrzega ludową odległych o d granicę zasięgu siebie w były s u k m a n y „siwe". Prócz Molendach Wodąca, Szydłowiec). n a schyłku nas Poza n i m i , w o k o l i c y O p a t o w a , w y s t ę p u j e już strój bogatsi nosili s u k m a n y granatowe długie p r a w i e d o k o s t e k kołnierzami bieskimi) sando­ radom­ Słupi i B o - jedynie że b y ł y pasie z niskimi dołem stojącymi ozdobione k o l o r o w y m i (czerwonymi i nie­ z czerwonymi sznurkami l u b białymi podłapkami" ( p a t k a m i ) n a rękawach zaczęto nosić tz^v (?) O p i s y t e zresztą różnią się w szczegółach m i ę d z y sobą stuleciu dla stroju Starych sukman 4 5 wcięte w l u b f a ł d z i s t e (z tyłu) kloszowate charakterystycznych Brzeźnicy wieku n i e udało się już odszukać i n f o r m a t o r z y podają one (bez granatowe W ubiegłego miejscowości. samodzia­ też c z a s e m s u k m a n y występowały Brzózka również różnych, s t a n o w i pas lasów wzdłuż K a m i e n n e j . s k i e g o p a s i a k ó w ) , zaś w o k o l i c a c h N o w e j powszechnione się z interesujących rzec, T y c h ó w S t a r y ) , n a j s i l n i e j n a c a ł y m o b s z a r z e r o z ­ i rodzina n i c e zależne o d s t o p n i a zamożności właścicieli. P e w n e , mierski (Wola je (pow. kozienicki). a Kamienną i koło Iłży ( J e d l a n k a , Krzyżanowice, M i ­ łowych l u b białym Tczów). Wyrabiała W obrębie o p i s a n y c h p o w y ż e j u b i o r ó w zachodzą r ó ż ­ z U b i ó r w i e r z c h n i stanowiła i w (Chechły, pasami w y k o n a n y m i techniką paltony" 4 e W bieżącym Б1л»уе samo kolan ODatrzone w m a r v n a r k o w v kołnierz kr " obszvte Jach czarną szeroką tasiemką i z d o b i o n e f a l i s t y m i s t e b n o w a n y m i n a m a s z y n i e n a i l a m i n a KOfnierzu, manKie— tach • n a t k a o h k e s z e n " P It " d •' • h sp n o tу к ка п е , \ zęsto / p r z e z i n i o r' m a t o r o w m i e s z a n°e w ss'i a c n J e S Z C Z e P bywają z d a w n y m i s u k m a n a m i . Obok wełnianych sukman nosili chłopi r a d o m s c y b i a ł e „ p ł ó c i e n i c e " . również czasem Wzmianki o t y m zanotowano w O p a t o w s k i e m (Drygulec, Tarło) oraz na p o ł u d n i o w y zachód o d I ł ż y ( T y c h ó w S t a r y ) , g d z i e n a ­ zywano je „kamiziele". K o ż u c h ó w w I I połowie ubiegłego w i e k u noszono n a ogół mało. W J e d l n i d o r o k u 1860 n a całą w i e ś były z a l e d w i e d w a kożuchy 45 O. K o l b e r g : R a d o m s k i e . I , s. 57. 46 S u k m a n y : C z a r n a , samodziałowa, z w y ł o g a m i , tył fałdzisty, — rękawy i kołnierz zdobione c z e r w o n y m i z i e l o n y m s z n u r k i e m (Bronisławów). C z a r n a , samodziałowa, z tyłu 4 fałdy, kołnierz mały, stojący, w y ł o g i p r z v kołnierzu i p a t k i n a r ę ­ k a w a c h wykładane c z e r w o n y m s u k n e m .ozdoby z czerwonego i niebieskiego s z n u r k a (Chotyzie, m o d a K r z y ż a n o w i c e , o k . 1890). Biała, o b s z y t a c z e r w o n y m w e ł n i a n y m s z n u r k i e m , z a p i n a n a n a kołeczki z „ a k s y r b a n d a m i " ( p o t r z e b y ? , K r z y ż o n o w i c e . o k . 1890). C z a r n a „ k a p o t o w a " , długa d o k o s t e k , w pasie wcięta, d o ł e m s z e r o k a „ s p ó d n i c a " , w p a s i e d o s z y wąna, k l o s z o w a , n a rękawach trójkątne „podłapki" z czerwonego l u b białego s u k n a (Tychów Stary). Siwa ( p o p i e l a t a ) „ p r o s t k a " , w p a s i e n i e o d c i n a n a , długa d o p o ł o w y ł y d e k , k o ł n i e r z stojący, z d o b i o n y w „ k u l a s i k i " ( z y g z a k ) c z e r w o n a nicią, ukośne p r z e ­ cięcie k i e s z e n i , o b s z y t e g r a n a t o w y m s z n u r k i e m ( T y ­ chów Stary). B r ą z o w a , d o ł e m k l o s z o w a , k o ł n i e r z stojący bez wyłogów, z d o b i o n y p o d o b n i e j a k i przód błękitnym sznureczkiem (Zawada). 47 O. K o l b e r g : R a d o m s k i e . I , s. 56. Ryc. 20. Kobieta mienne]). w „burku na dziew" (zapasce Mirzec (pow. Starachowice). nara­ 43 �dzentyna strój wyglądem świętokrzyski, sukmany różniący męskiej, j a k i się zarówno kolorystycznym d z i e g r a n i c ę s t a n o w i Wisła z t y m , że n a P o w i ś l u L u b e l ­ s k i m u b i o r y l u d o w e posiadają p e w n e e l e m e n t y zbliżo­ układem w e ł n i a k ó w ( p r z e w a g a c z e r w i e n i n a z a p a s k a c h ) . ne do r a d o m s k i c h . G r a n i c y północnej z braku N a zachód sięgają u b i o r y r a d o m s k i e n i e m a l p o P r z y t y k n i e można w t e j c h w i l i ustalić n a w e t w sposób o g ó l ­ badań i Przysuchę, g d z i e sąsiadują z opoczyńskimi. N a z a c h o ­ ny. ; GARNCARSTWO Przechodząc artystycznej, do i n n y c h dziedzin poświęcimy W czasie o b j a z d u p e n e t r a c y j n e g o przebadane zostały g ł ó w n e twórczości k ó w z a m a r ł y c h należy r ó w n i e ż Bierdzież ( p o w . K o z i e ­ garncarstwu. nice), gdzie w I I połowie X I X stulecia pracował g a r n ­ ludowej chwilę uwagi p o p r z e d z a j ą c e g o obóz ośrodki c e r a m i c z n e tego carz wyrabiający c e r a m i k ę u ż y t k o w ą — siwą, ną gładzeniami, i czerwoną, ostatnią ( K o s z a r y i K ą t y ) i Iłża (z J e d l a n k a ) . C e r a m i k i stamtąd, w i e r z c h u (górną p o ł o w ę n a c z y n i a ) , znanej w i s k u p i e c a s k o r u p y p o k r y t e b y ł y glazurą w i omawianej już w i e l o k r o t ­ nie w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " , z b r a k u miejsca n i e odcieniach bądź t y l k o w e w n ą t r z , bądź k o l o r u brązowego będziemy już t u t a j a n a l i z o w a l i . W czasie t r w a n i a o b o z u pełnie główny wysiłek g a r n c a r s k i e w B a ł t o w i e (2 nowych ośrodków, skierowany które został na dotychczas wyszukiwanie nie były względem n a u k o w y m badane. W rezultacie nych zostało k i l k a nowych się z a r ó w n o ośrodki pozycji, pod opracowa­ n a które zamarłe, j a k i c z y n n e złożyły po dzień Spośród o ś r o d k ó w zamarłych n a p i e r w s z y m miejscu umieścić należy G l i n i a n y , niegdyś m i a s t e c z k o , obecnie wieś, położona n a północnych k r e s a c h Ośrodek zamarły ten, produkował ceramikę l u b brązowo. przed Garncarz wazony z I czerwoną pow. wojną Opatów. światową, glazurowaną Ciepielewski, przybył z o k o l i c Bodzechowa, użytkowej efemerycznym i zebrane Tę i po na rumo­ różnych zgniło-zdelonego. Z u ­ zjawiskiem były pracownie 3 lata przed I wojną świato­ wą) i w Suchej (na przełomie X I X i X X w.). Z terenów d a l s z y c h , n a k t ó r y c h badań n i e p r o w a d z o n o , należy W a r k ę n a d P i l i c ą dzywojennym wymienić g d z i e jeszcze w o k r e s i e było k i l k a c z y n n y c h p r a c o w n i mię­ garncar­ skich. dzisiejszy. lono zdobio­ pobiałką. t e r e n u , t o z n a c z y D e n k ó w w r a z z ośrodkami p o b l i s k i m i z licznych wystaw glazurował malowaną na zie­ który tu w y r a b i a ł prócz c e r a m i k i plastyczną dekoracją, zabawki Istniejącym Głowaczów d o dziś ośrodkiem (pow. Kozienice), pracuje dwóch garncarzy. produkowano gładzeniem, w jest którym M n i e j w i ę c e j d o r o k u 1860 t u wyłącznie później garncarskim miasteczko, naczynia obok siwaków siwe .ozdabiane (które zaniknęły t u w r . 1917) w y r a b i a n o n a c z y n i a c z e r w o n e , malowane pobiałką w k w i a t y l u b z d o b i o n e o r n a m e n t e m d l a d z i e c i w f o r m i e m i n i a t u r o w y c h naczyń, g w i z d k ó w i ptaszków. N a techniczną stronę w y r o b ó w gliniańskich środka, bądź też i z e w n ą t r z , w g ó r n e j części brzuśca. mogła mieć w p ł y w istniejąca t u p r z y końcu X I X w i e ­ Obecnie k u w y t w ó r n i a naczyń k a m i o n k o w y c h i f a j e k . D o o ś r o d ­ c e r a m i k a użytkowa z przewagą ZDOBNICTWO W Z d o b n i c t w o w żelazie n a t e r e n i e R a d o m s k i e g o repre­ wyrabiana jest w b y ł bądź stempel- k o w y m . Czerep g l a z u r o w a n y wyłącznie od Głowaczowie niezdobiona doniczek. ŻELAZIE n i e j w s w y m z a w o d z i e w czasie służby w o j s k o w e j pracy n e o k u c i a żelaznych części położonych. N a l e ż y t u r ó w n i e ż wspomnieć o k o w a l a c h wozów. J a k w y n i k a z w i e l u p o t w i e r d z a j ą c y c h się w y w i a d ó w , w I I połowie u b . stulecia n a terenie Radomskiego powszechnienie informatorzy roz­ żelaza n a w s i było dosyć słabe. S t a r s i pamiętają jeszcze „bose" wozy o k u t y c h kołach i d r e w n i a n y c h o s i a c h . im, j a k wiemy, drewniane pługi, o nie- Towarzyszyły brony, łopaty c z y w i d ł y . N i e c o l e p i e j przedstawiała się s p r a w a n a o d c i n ­ k u zastosowania rzadko, czy laza trafiały drewniane w żelaza w b u d o w n i c t w i e , a l e i t u , choć się d r z w i o drewnianym kołowrocie zamki. Szerokie rozpowszechnienie Radomskiem dopiero na w f a b r y k a c h , często w głębi Rosji f o l w a r c z n y c h , którzy n p . p o p a r c e l a c j i czy r o z w i ą z a n i u stosunku służbowego z dworem osiedlali się n a w s i . W J e d l n i był n a w e t k o w a l g r o m a d z k i , który w zamian za gruntu użytkowanie obowiązany drobnych wydzielonego był d o w y k o n y w a n i a robót gromadę chłopom bezpłatnie kowalskich. K o w a l e wiejscy trzeby przez chłopów i małomiasteczkowi nie tylko w zaspokajali zakresie wyrobów używanych w b u d o w n i c t w i e , j a k zawiasy drzwi, zamki zapadkowe z po­ narzędzi, a l e i ozdobnymi do wykładkami, ostatnie wrzeciądze (tzw. „skoble"), h a c z y k i do s k o b l i , r o b i l i o n i d w a dziesiątki l a t ubiegłego s t u l e c i a i n a początek X X r ó w n i e ż o k u c i a d o w o z ó w , k r z y ż e żelazne d o k a p l i c z e k , wieku, kiedy przypada że­ zarobkowej czy zentują g ł ó w n i e o k u c i a d o d r z w i i z a m k ó w o r a z o z d o b ­ t o p r a w i e w każdej w s i b y ł już kowal, a później i n a g r o b y . W y r o b y s w o j e k o w a l e z d o b i l i , co pracujący n a p o t r z e b y chłopów. K o w a l e c i t o p r z e w a ż ­ wedle się w y r a ź n i e nie prak­ konkurencyjną, mającą póź­ Ze sprzecznych i n f o r m a c j i n i e można tyce chłopcy w i e j s c y u kowala w którzy p o niedokończonej miasteczku 4 8 d o s k o n a l i l i się 48 P e w n ą g r u p ę stanowią „ k o w a l e z p r z y p a d k u " , k t ó ­ r z y z r a c j i jakichś s k o m p l i k o w a n y c h k o l e i l o s u z a ­ p o z n a l i się z t y m z a w o d e m . P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć A d a m B y l i c a z Cecylówki Głowczowskiej, zdolny 44 i c h i n f o r m a c j i łączyło na celu zdobycie z walką odbiorców. wywnioskować, k o w a l , k t ó r e g o w y r o b y naśladują i n n i . K o w a l s t w a w y u c z y ł się w d o m u p o p r a w c z y m w Studzieńcu, g d y o d s i a d y w a ł k a r ę za k r a d z i e ż leśną w d o b r a c h hr. Zamoyskich. �a b с jS t d j e [ L к <J n m R y c . 2 1 . Wykładki do drzwi: a — d w i e wykladki do zamków (bez uchwytów), górna z Woli Soleckiej, dolna z Gródka; b — Bronisławów, с — Wola Solecka, d — Brzezowa, e — Tarłów, f — Krzyżanowice, g—Drygulec, h — Brzezowa, i —Wola Solecka, j —Chotyzie, к — Bierdzierz, l —Krzyżanowice, m — Krzy­ żanowice, n — Kłanówek (zakończona profilem twarzy). j a k przedstawiała się h i s t o r i a z d o b n i c t w a na terenie Radomskiego. kowalskiego J e d n i k o w a l e opowiadają, z d o b n i c t w o w y r o b ó w żelaznych posiada t r a d y c j e że k o w a l z d o b i , i t o r a c z e j d l a w ł a s n e j s a t y s f a k c j i niż d l a zjednania sobie klientów. Artystycznie wykonane odzie­ twier­ koracyjnie potraktowaną dzą, że j e s t s t o s u n k o w o m ł o d e i n i e sięga w i e k u u b i e g ­ wierzchnię zdobioną dziczone po poprzednim pokoleniu, inni łego. D o s y ć n a t o m i a s t z g o d n i e znów wskazują k o w a l e i i n ­ n i i n f o r m a t o r z y n a południe ( o k o l i c e S z y d ł o w c a ) , j a k o na tereny o b o g a t y m zdobnictwie w podobno i umiejętność żelazie, skąd też t a m i a ł a przyjść twierdzą, że n a j w i ę k s z e padało n a czasy I w o j n y w Radomskie, nasilenie zdobnictwa światowej oraz przy­ początek użyciu wyroby żelazne mają formę, a czasem też ornamentem stempli. Wyrób elementów wytłaczanym przy stosowanych przy wytłaczaniu jest w R a d o m s k i e m b a r d z o s k r o m n y , n a j ­ częściej będzie t o k r o p k a w y b i t a „ p u n k t a k i e m " i p r o ­ sta k r e s k a w y k o n a n a za pomocą t z w . „ m e s l a " . Orna­ m e n t y złożone z t y c h e l e m e n t ó w t w o r z ą z w y k l e proste p a s o w e układy g e o m e t r y c z n e zygzakowatych, ukośnych w p o s t a c i l i n i i łamanych, krzyżyków okresu międzywojennego. Później o d b i o r c y „nie c h c i e l i k ó w należą k o w a l e , k t ó r z y p r ó c z w y ż e j już płacić za z d o b n i e n i e " a n i n i e d a w a l i k o w a l o m t r a ­ u ż y w a l i jeszcze s t e m p e l k ó w dycyjnego w poczęstunku, t a k ż e dziś już r z a d k o który de­ i po­ postaci itp. Do wyjąt­ wymienionych o innych wykrojach, np, kółka, r o z e t k i , g w i a z d k i czy tak popular- 45 �R y c . 22. Wrzeciądz zdobiony ornamentem n e g o w p o ł u d n i o w e j Małopolsce 1 9 wytłaczanym.Jedlnia Kościelna Pajączkowski, ok. 35 lat temu. i n a Śląsku 5 0 pół­ w postaci ozdobnej księżyca o b r z e g a c h gładkich czy w y c i n a n e g o o d w e w ­ (ryc nątrz w t r ó j k ą t n e ząbki. Z p u n k t u w i d z e n i a Z bogactwa k s z t a ł t ó w p i e r w s z e ń s t w o należy w R a d o m s k i e m oddać wykładkom do zamków z a p a d k o w y c h , które n i e k i e d y przybierają interesujące f o r m y ( r y c . 21), c z y t o ściśle abstrakcyjne, czy nawiązujące do świata l u b z w i e r z ę c e g o ( g ł o w y i całe p o s t a c i e k i e d y f o r m y t e powtarzają roślinnego ptaków). Nie­ się r ó w n i e ż w k o w a l s k i c h wykładkach d o z a m k ó w s p r ę ż y n o w y c h ( r y c . 21 m , n ) . Wśród wykładek do zamków z a p a d k o w y c h d w u k r o t n i e zanotowano w Radomskiem rzadko spotykaną (pow. 21a), a l e tarczki pozbawionej wykładkami f o r m zawiasy Kozienice). z Wyk. ruchomym paluchem kabłąkowatego n i e mogą równać (najczęściej Andrzej się uchwytu. różnorodnością „pasowe", rzadziej „esowe"! czy k r a t y d o o k i e n w p o s t a c i p a s ó w z o d g i ę t y m i n a b o ­ k i zadziorami. Proste w f o r m i e , ale zdobione wytłacza­ n y m o r n a m e n t e m b y w a j ą w r z e c i ą d z e ( r y c . 22) i h a c z y k i do d r z w i . Z i n n y c h żelaznych p r z e d m i o t ó w zdobionych w s p o m n i e ć n a l e ż y "siekacze z o s t r z e m w kształcie s y l ­ w e t k i zwierzęcia, z d o b i o n e p r y m i t y w n y m w z o r e m tło­ c z o n y m babką d o k l e p a n i a k o s y . O k u c i a d o w o z ó w , k t ó r e w M a ł o p o l s c e i n a Śląsku formę stanowiły p o p i s o w e skiej, w okazy dekoracyjnej sztuki k o w a l ­ Radomskiem prezentują się m n i e j ciekawie. 49 R. R e i n f u s s : P o l s k i e l u d o w e k o w a l s t w o a r t y s t y c z n e . P o l s k a S z t u k a L u d o w a 1953, s. 366. W o z u t y p u m a ł o p o l s k i e g o o d y s z l u n a stałe z a k u w a n y m 50 M . G ł a d y s z : Z d o b n i c t w o m e t a l o w e n a Śląsku. 1938, r y c . 125, 11 — 15. u Ryc. 46 1~I 23. Fragment rzeźbionej przęślicy. w śnice, stwarzające z r a c j i k i l k u pierścieni żelaznych nasady okresie Jedlnia dyszla I wojny szersze m o ż l i w o ś c i i później Kościelna (pow. zostały dekoracyjne, zupełnie Kozienice). w wyparte �p r z e z f o r m ę nowszą o d y s z l u W y j m o w a n y m , g d z i e w y ­ stępujące w n i e w i e l k i e j ilości o k u c i a , p r o s t e w k s z t a ł ­ cie, bądź w ogóle pozbawione n i c t w o ich ogranicza są ozdób, bądź się d o p r o s t e g o , najczęściej o r n a m e n t u p a s o w e g o , w y b i j a n e g o kiem" i tzw. przez umieszczonych tykamy piastę na „meslem". n a śnicach w y t ł a c z a n y żelaznych koła. W ozdobnie kowali pierścieniach, wasągach, używanych zdob­ geometrycznego „punkta- Prócz żelaz ornament spo­ wzmacniających „do wyjazdu", o k u w a n e są ściany t y l n e , s i e d z e n i a zaś m i e ­ wają o p a r c i a z k u n s z t o w n i e g i ę t y m i s p i r a l n y m i o z d o ­ bami. A ż e b y n i e w r a c a ć już d o z a g a d n i e n i a w o z ó w , n a l e ż y w s p o m n i e ć , że w północnej części R a d o m s k i e g o wozów t r a n s p o r t o w y c h bywają k o l o r brązowy (wyjątkowo deski czasem m a l o w a n e na n i e b i e s k i ) , n a t y m zaś t l e n a d e s k a c h b o c z n y c h m a l o w a n e są czarną farbą rozety c y r k l o w e , a z tyłu — a b s t r a k c y j n i e ujęte m o t y w y r o ­ ślinne, serce czy g w i a z d a . Niekiedy n a deskach n y c h zobaczyć m o ż n a d e k o r a c j ę plastyczną w wycinanki Malatury z deski przybitej te wykonują i malowanej bocz­ postaci na czarno. bądź s a m i w ł a ś c i c i e l e wozów, bądź c z a s e m k o w a l e . M a l o w a n e w o z y stanowią p e w n e g o r o d z a j u s p e c y f i k ę regionalną R a d o m s k i e g o (a zwłaszcza j e g o części p ó ł n o c n e j ) , poza k t ó r y m a n a l o g i c z n y c h f o r m zdobienia dotychczas nie notowano. P o w r a c a j ą c d o z d o b n i c t w a w żelazie, n a l e ż y nieć w paru kapliczki, słowach o k u t y c h zakończonych krzyżach, niekiedy pięknie wspom­ zdobiących wyciętymi w g r u b e j b l a s z e s y l w e t k a m i k o g u t ó w . W ś r ó d żelaznych 5 1 krzyży formy cmentarnych rzadko kowalskie. wprawdzie według Najczęściej z wiejskiej wzorników Osobny s p o t y k a się prymitywne występują t a m krzyże kuźni pochodzące, a l e sprowadzanych Ryc. 24. „Kozok" malowany (pow. na parkanie. Kozienice). Strykowice robione z miasta. dział z d o b n i c t w a w żelazie stanowią o k u c i a k u f r ó w z b l a c h y żelaznej p o k r a j a c h o z d o b n i e ażuro­ Porównując bogaty ilościowo m a t e r i a ł z z a k r e s u l u ­ dowego kowalstwa artystycznego zgromadzony w Ra­ w a n e , n a środku w i e k a przechodzące n i e k i e d y w k o l i s t e d o m s k i e m z t y m , k t ó r y został z e b r a n y w r . 1951 n a p o ­ c y r k l o w e r o z e t y . W y k o n a n i e m i c h z a j m o w a l i się z w y k ­ łudnie o d G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h , n a l e ż y le s a m i stolarze. R a d o m s k i e uboższe j e s t o d K i e l e c c z y z n y 51 W n o w s z y c h c z a s a c h a n a l o g i c z n e k o g u t k i , w y c i n a ­ n e z c i e n k i e j b l a c h y c y n k o w a n e j , umieszczają w R a ­ d o m s k i e m na szczytach dachów blaszanych. skiego. Nawiązuje ono raczej stwierdzić, i że Sandomier­ do terenów środkowej i północnej P o l s k i , g d z i e z d o b n i c t w o w ż e l a z i e p r z e d ­ s t a w i a się n a o g ó ł dosyć s k r o m n i e . SNYCERKA P e w n e g o r o d z a j u niespodziankę s t a n o w i w Radom­ s k i e m wysoko rozwinięte snycerstwo, które o b s e r w u j e ­ m y n a przęślicach, będących d a r a m i składanymi p r z e z c h ł o p c ó w p a n n o m w c z a s i e z a l o t ó w . W przęślicach t y c h , t y p u przysiadkowego, jak i drążek, c z y l i z a r ó w n o górna część p r z y s i a d k i , „pióro", o p r z e k r o j u cztero- sześcioboeznym — o z d o b i o n e snycerskim o motywach lub są d r o b n y m o r n a m e n t e m przeważnie geometrycznych l u d z k i e . Najczęściej s t o s o w a n a j e s t t u t e c h n i k a p r o s t e ­ go r y t u i k l i n o w a , rzadziej wykonywane okresu k r y s t a l i c z n a . Przęślice te, p r z e d I wojną światową i z początkiem międzywojennego głównie w okolicach Jedlni K o ś c i e l n e j , M ą k o s ó w , Jastrzębiej i K o z ł o w a , mają ścis­ łe a n a l o g i e n a t e r e n i e Opoczyńskiego. Z i n n y c h przedmiotów bywały techniką (Łęczna, motywy P o d ł a z i e ) i d e s k i d o w y c i s k a n i a serów. zwierzęce i postacie do tkania, maglownice snycerską: roślinne l u b w y j ą t k o w o czółenka zdobione ( r y c . 23), a l e zdarzają się też a b s t r a k c y j n i e t r a k t o w a n e ZABAWK: G ł ó w n y ośrodek z a b a w k a r s k i (Łęczna, Ostojów, p o w . k i e l e c k i ) znajdował się p o z a z a s i ę g i e m badań o b o z o ­ wych. Z a b a w k i w postaci m a l o w a n y c h wózków drew­ n i a n y c h z k o n i k a m i , k a r u z e l i , ptaków, m o t y l i z r u c h o ­ m y m i skrzydłami czy m e b e l k ó w m a l o w a n y c h , które s p o ­ t y k a n o n a t a r g a c h , pochodziły najczęściej z Ł ę c z n e j i 47 �O s t o j ó w a (koło S u c h e d n i o w a ) . C i e k a w i e m a l o w a n e k o - ze skrzydłami i o g o n e m fete d r e w n i a n e n a b i e g u n a c h w y k o n u j e n i e j a k i n e k (Sadkowice) l u b w postaci ptaszków z k o r y w Bąkach (gm. Kozłów). Poza Wajdzik t y m opowiadano po w s i a c h o z a b a w k a c h w postaci ptaszków d r e w n i a n y c h nowej ze skrzydłami (Jedlanka. z c i e n i u t k o łupanych i drewie­ sos­ o g o n a m i r o b i o n y m i z piórek g m . T c z ó w ) , l u b też ptaszków glinianych (Policzna). ZDOBNICTWO W dziedzinie z d o b n i c t w a związanego z obrzędami na plan pierwszy Radomskiem wysuwają się p i s a n k i , u ż y w a n e — patyku w nakładanie w o s k u n a p o w i e r z c h n i ę j a j k a p r z y j a k o t r a d y c y j n y p o d a r u n e k składany n a w i o s n ę ( w czasie o d W i e l k a n o c y do Z i e l o n y c h chłopcom p r z e z d z i e w c z ę t a . D a w n i e j p o d a r e k Świąt) taki l i ­ czył z w y k l e k o p ę (60 s z t u k ) p i s a n e k , p r z y c z y m z n i c h p o w i n n a być i n a c z e j malowana. W OBRZĘDOWE każda związku z (powszechne), formą zdaje się główki szpilki w b i t e j w d r e w i e n k o żanowice, Różki), najnowszy nowszą było pomocy (Kłonówek, Krzy­ sposób s t o s o w a n y tu i ówdzie o d I I w o j n y światowej — to w y s k r o b y w a n i e wzoru na zabarwionej noża, żyletki s k o r u p c e j a j a za pomocą i t p . (Cecylówka, Sucha). Do ostrza' barwienia t y m w y t w o r z y ł się n a w s i p e w n e g o r o d z a j u profesjo­ dziś jeszcze u ż y w a j ą b a r w n i k ó w r o ś l i n n y c h (łuski c e ­ nalizm, wykony­ buli, wały gdyż b a r d z i e j utalentowane kobiety pisanki dla mniej uzdolnionych. Malowanie p i ­ s a n e k o d b y w a ł o się n a „ o d r o b e k " , t o znaczy, że w za­ berberys, listki młodego żyta), d a w n i e j zaś najczęstrze motywy t o różnego r o d z a j u „wiatraczki", m i a n za r o b o t ę p i s a n e k t r z e b a b y ł o u p i s a n k a r k i p o ­ „kurze łapki", „grabki", „drabinki", „łańcuszki", magać w p r a c a c h g o s p o d a r s k i c h t y l e czasu, i l e o n a z u ­ dziej żyła a n t r o p o m o r f i c z n e (postać k o b i e c a ) . K o m p o z y c j a przy pisankach. Dawną woskowa techniką zdobienia pisanek była technika p r z y użyciu „ l e j k a " z b l a s z k i o s a d z o n e j na też k u p n e j „ b r e z y l i i " . W z o r y są n a o g ó ł dosyć p r y m i t y w n e , występują opiera motywy się n a p o d z i a l e zoomorficzne powierzchni (równoleżnikowo l u b południkowo) rza­ (ptaszki) jajka na czy wzoru połowy ćwiartki l u b ósem­ ki. W okresie Bożego Narodzenia wykonywano dawniej z k o l o r o w y c h opłatków k u l i s t e „światy" (Bronisławów, Mirzec, Strykowice) l u b „gwiazdy" (Jedlanka, gm. T c z ó w ) . Poza t y m r o b i o n o t u r o n i e ( „ k o z y " ) , g w i a z d y w y . k l e j o n e k o l o r o w ą bibułą. Z s z o p k a m i z a o p a t r z o n y m i w r u c h o m e l a l k i chodziła młodzież r a c z e j małomiasteczko­ wa Iłży, (z L i p s k a , T a r ł o w a , Wąchocka, Zwolenia). K o l ę d n i k o m składającym n o w o r o c z n e życzenia no „szczodraki", t j . d r o b n e p i e c z y w o w postaci lików, ptaszków (Dadkowice) („kaczek" czy małych — Cecylówka), człowieczków dawa­ roga­ ósemek (Jastrzębia). W śródpościu n a ścianach d o m ó w , w k t ó r y c h pozosta­ ły n i e w y d a n e dziewczęta, chłopcy m a l o w a l i smołą l u b wapnem karykaturalnie traktowane (tzw. „kozaki" (gm. Sienno) lub postacie „ c u d o k i " , r y c . 24). zachowała d y n g u s i e " z wózeczkiem się pamięć W o chodzeniu „po n a którym umieszczony był gliniany kogut z powtykanymi prawdziwymi tak wyglądał j a k ż y w y " że męskie Wodącej piórami RZEŹBA I M A L A R S T W O Rzeźba i m a l a r s t w o o r a z d r z e w o r y t są w R a d o m s k i e m reprezentowane najbogaciej dosyć n i e r ó w n o m i e r n i e . przedstawia się t u rzeźba stępująca w „pasyjek" przechowywanych przydrożnych Stosunkowo religijna, w y ­ k a p l i c a c h , czy w postaci p o d o m a c h . Większość z n i c h t o dzieła a n o n i m o w y c h t w ó r c ó w , których n a z w i s k n i e udało się już w y d o b y ć z niepamięci. D o k ł a d n e d a n e , ilustrujące d z i e j e i twórczość artystyczną, z e b r a n o o d ­ nośnie d o z m a r ł e g o w r . 1942 W i n c e n t e g o F l a k a z Z i e ­ l o n k i . Uchodził o n w o p i n i i mieszkańców w s i o k o l i c z ­ n y c h za w i e l k i e g o Ryc. 4H 25. Matka Boska. Płaskorzeźba Wyk. Zygmunt Cieślakowski ze polichromowana Zwolenia. rzeźbiarza, „ z n a n e g o w całej E u r o ­ pie". Prace jego w postaci kompozycji przeładowanych szczegółami daleko alegorycznych odbiegają od �przeciętnych dzieł s z t u k i l u d o w e j . P r ó c z r z e ź b o t e m a ­ t y c e r e l i g i j n e j c z y h i s t o r y c z n e j , z a j m o w a ł się o n r ó w ­ nież s n y c a r s t w e m d e k o r a c y j n y m . Z t e j d z i e d z i n y twórczości pozostały p o n i m : ciekawie jego rozwiązany k r z y ż n a c m e n t a r z u w Z w o l e n i u , przęślica ( o b e c n i e w M u z e u m Etnograficznym w K r a k o w i e ) oraz szkatułka. B l i s k i m sąsiadem F l a k a b y ł żyjący d o dziś Z y g m u n t Cieśl a k o w s k i ( u r . w r . 1924 w Z w o l e n i u ) , a u t o r k i l k u rzeźb w d r z e w i e nych o t e m a t y c e r e l i g i j n e j ( r y c . 25). Z i n ­ rzeźbiarzy utalentowanego wspomnieć należy Józefa Krupę, włóczęgę, który wędrował p o Powiśla Radomskiego wsiach i L u b e l s k i e g o , rzeźbiąc c h ł o p o m ś w i ą t k i d o k a p l i c z e k i o ł t a r z y k ó w . K r u p a urodził się w Woli Soleckiej przeniósł o k o ł o r . 1860; w się n a L u b e l s z c z y z n ę , w wieku podeszłym okolice Kraśnika, często j e d n a k o d w i e d z a ł r o d z i n n e s t r o n y . R z e ź b i ł p o ­ noć dużo p o w s i a c h i d o kościołów. Z r o z p r o s z o n e j jego spuścizny udało się odszukać j e d y n i e „ p a s y j k ę " z t r z e ­ m a M a r i a m i p o d k r z y ż e m , znajdującą się d o dziś w W o l i S o l e c k i e j ( r y c . 28). P r ó c z rzeźb w d r z e w i e domskiego również św. J a n a z G a w o r z y n a Starachowice), s p o t y k a się n a t e r e n i e figury kamienne, Ra­ jak np. figura czy P i e t a z K r z y ż a n o w i c ( p o w . których charakter wskazuje na dłuto a r t y s t y l u d o w e g o . B y ć może, że są t o dzieła bądź p o ­ chodzące z p r a c o w n i k a m i e n i a r s k i c h , j a k i e istniały w K u n o w i e c z y J a n i k o w i e , bądź też w y k o n a n e p r z e z z u ­ pełnych samouków. W Radomskiem, gdzie występuje m i ę k k i w a p n i a k , ł a t w y d o obróbki, n i e j e d e n rzeźbiarz s a m o u k zaczynał o d dłubania w k a m i e n i u . P r z y k ł a d e m m o ż e być C z e s ł a w S z a r y z M i r c a , k t ó r y j a k o pastuch zaczął rzeźbić w m i ę k k i m k a m i e n i u , a d o p i e r o p ó ź n i e j , g d y w y u c z y ł się s t o l a r k i , zamienił p o p r z e d n i materiał rzeźbiarski n a d r z e w o . M a l a r s t w o l u d o w e , s p o t y k a n e w chałupach w i e j s k i c h wśród m a s y bezwartościowych tują o b r a z y plastycznej oleodruków, M . B . Częstochowskiej, bogato d e k o r a c j i szat, p r z y n o s z o n e j a k o pamiątka z odpustu l u b k u p o w a n e od wędrownych z Częstochowy i Tomaszowa reprezen­ złocone, o obraźników Mazowieckiego, którzy jeszcze d o I I w o j n y ś w i a t o w e j objeżdżali w i o s k i domskiego, okazy sprzedając o b r a z y malarstwa ludowego, rysunku, płaskich szatach „na w y p ł a t " . o grubo Ra­ Ciekawsze konturowanym i dekoracjach kwiatowych n a r z u c a n y c h w t l e czy n a szacie, spotkać można w n i e ­ których kościołach na XIX-wiecznych feretronach. Przykładem tego jest k i l k a l u d o w y c h obrazów w t r o n a c h z Jastrzębiej W s o l i ( r y c . 27), c z y f e r e t r o n y z R z e c z n i o w a W kapliczkach natomiast obrazy malowane fere­ (gm. Kaznów) przeniesionych spotkać n a żelaznej można blasze, ze (k.Sienna). czasem przypominające k o n t u r o w a n i e m , fakturą malarską i d e k o r a c j a m i , w y ­ pełniającymi tło, o b r a z y m a l o w a n e n a s z k l e . D r z e w o r y t l u d o w y reprezentują d w i e o d b i t k i o d k r y t e w Cekarzewicach, przedstawiające nie opublikowane dotychczas wyobrażenie M . B . Loretańskiej oraz C h r y ­ stusa n a krzyżu w sercowatej m a n d o r l i ( r y c . 26). O m a w i a n e t u w d u ż y m skrócie materiały, k t ó r e z o ­ stały c z a s i e badań o b o z o w y c h , pozwalają na z o r i e n t o w a n i e się w l u d o w e j twórczości zebrane plastycznej Radomskiego w i w z m i a n a c h , j a k i e twórczość t a p r z e ­ chodziła w ciągu o s t a t n i e g o stulecia. Ryc. 27. Obraz olejny (pow. na papierze. Radom). Jastrzębia 4'J �UWAGI KOŃCOWE W i d z i m y , j a k p o krótkim okresie p e w n e g o bezwładu po uwłaszczeniu włościan w 1863 г., p o d k o n i e c u b . idą już w kierunku nie rozwoju dawnych pierwiast­ k ó w t r a d y c y j n y c h , a l e i c h z a n i k u n a rzecz litycznych lat) w c h o d z i wieś r a d o m s k a n a drogę p r z e m i a n , które postępującym z składały się n a t o , że p r o c e s t e n n i e p r z e b i e g a ł jednej strony zmierzają do ulepszenia warsztatu p r a c y ( u d o s k o n a l o n e narzędzia r o l n i c z e ) , z d r u g i e j zaś strony wpływają na wzrost stopy życiowej chłopów, z c z y m i d z i e w p a r z e p o d n i e s i e n i e p o z i o m u urządzenia wnętrza czy w z b o g a c e n i e się s t r o j u , o d b y w a j ą c e j e d n a k głównie n a bazie t r a d y c y j n e j . T e m p o wzrasta w pierwszych l a t a c h bieżącego zwłaszcza w o k r e s i e m i ę d z y „ w o j n ą а I wojną światową się przemian stulecia japońską" Począwszy o d tej ostatniej a (1905) prze­ m i a n y zachodzące w d z i e d z i n i e k u l t u r y w s i r a d o m s k i e j 50 treści, w n o s z o n y c h procesem n a wieś w kosmopo­ s t u l e c i a ( g ł ó w n i e w czasie o s t a t n i c h d w u dziesiątków urbanizacji. Różne związku z przyczyny zgod­ n y m r y t m e m w e wszystkich dziedzinach ludowej twór­ czości a r t y s t y c z n e j . W i d z i m y пр., że strój męski nął w c z e ś n i e j niż k o b i e c y , z d o b n i c t w o w n ę t r z a zagi­ wcześ­ n i e j niż z d o b n i c t w o w a r c h i t e k t u r z e . Przeszłość h i s t o r y c z n a i położenie g e o g r a f i c z n e mię­ dzy d w o m a d a w n y m i t e r y t o r i a m i p l e m i e n n y m i , o czym w s p o m n i e l i ś m y n a w s t ę p i e , s p o w o d o w a ł y , że skie jest t e r e n e m przejściowym, n a którym k u l t u r y Mazowsza Radom­ elementy mieszają się z e l e m e n t a m i m a ł o p o l ­ s k i m i . Widoczne to jest n p . w dziedzinie stroju, gdzie �małopolskie białe płócienne spódnice, z a p a s k i i ł o k t u - niczyć t e r e n y sze kobiece c z y płótnianki męskie — w y s t ę p u j ą „ m a ł o p o l s k i e " c z y b a r d z i e j „ m a z o w i e c k i e " . Istotną g r a ­ obok pod względem kulturowym bardziej wełniaków i n a r a m i e n n y c h z a p a s e k . M i m o że k u l t u r a nicę s t a n o w i d o p i e r o pas d a w n y c h lasów, ludowa Radomskiego się w z d ł u ż średniej i d o l n e j K a m i e n n e j , a n a południe rozwijała różnych, p r r e n i k s j y y n b s i ę się n a g r u n c i e dwóch w z a j e m n i e e l e m e n t ó w skła­ od n i c h z a r y s o w u j e d o w y c h — m a z o w i e c k i e g o i małopolskiego, s t a n o w i o n a względem całotó dość jednolitą, w której t r u d n o b y ł o b y rzan. rozgra­ się kulturalnym w ciągnących terenie odmienna pod małopolska grupa Sandomie- Fotografie w y k o n a l i : Stefan Deptuszewski R o m a n R e r a f u s s — 2, 4, 6, 9 i 10. — 5, 4 7 , 18, 19, 20, 24, 25, 26, 27 i 28. A n d r z e j R o k i c k a — 7 i 23. J a n Świderska — 8, 14, 15 i 16. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f2ad2be1ceeca1dce44b804f90c563d7.pdf 43f1e6f9542856a951c51a26b8946682 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2210 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource muzyka ludowa Ziemie Zachodnie - tradycje muzyczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2054 Title A name given to the resource Z badań nad tradycjami muzycznymi na Ziemiach Zachodnich i Północnych / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.133-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dahlig, Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 82. 1998 PIOTR DAllI,Ki Instytut Sztuki PAN Warszawa Z BADAŃ NAD TRADYCJAMI MUZYCZNYMI NA ZIEMIACH ZACHODNICH I PÓŁNOCNYCH. CYMBALIŚCI Z KRESÓW WSCHODNICH Tradycje muzyczne ludności przesiedlonej lub przesiedlającej się ze wschodnich terytoriów Polski międzywojennej na zachodnie i północne obszary Polski po 1945 roku były dokumentowane przez etnomuzykologów w niewielkim stopniu. Nieco więcej uwagi poświęcono repatriantom - Góralom Czadeckimt, Polakom z Bośni~, a także diasporze łemkowskie{ Problematyka osadnicza interesowała głównie socjologów i etnografów. Literatura na ten temat narastała od lat sześćdzicsiątych~, Józef Burszta ugruntował w Polsce pojęcie folkloryzmu5, l Tradycje muzyczne Góral i Czadeckich byly lematem rozprawy doktorskiej /\. Buczak (1991) przygotowanej pod kierunkiem prot: B. Linette. /\. Buezak opublikowała ponadto Instrumentarium ludowe Górali C:::adeckic/z. \\: Instrumell!V mu:::yc:::ne 11' polskiej kultuce ludowej, red. L. Bielawski. P. Dahlig. A. Kopoczek. Warszawa-Lódź 1990 s. 45-50 oraz Folklor mu::::yc:::nyjako c::::ynnik adaptacji i integracji IW :::iellliach :::achodnic/z. Pr:::yklad górali t. 8 ł. 1997. s. 115-119. c:::adeckiclz. "Lud" P. Dahlig. hadn.'/e mlel'c:::ne repatriantów polskich::: Bośni. Instrumen(v i kapele. w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultllly, red. L. Bielawski. K. Dadak-Kozick,L Instytut Sztuki PAN. 2 Warszawa 1995. s. 129-145: Tenże. Do badill1nad/im!«.jono11'aniem leńców f'r:::vklad rel)atriall!()ll'::: /]o.vni. w: D:::ied:::iCl1roeuropejskie mu:::yc:::nych tradycji przesieda polska kultura mu::::yc:::na11' do- bie pr:::emian. red. A. Czekanowsk,L Musica lagellonica. Kraków 1995. s. 285-327. Pierwsze studium etnograliczne o repatriantach z Bośni opublikował K. Kwaśniewski. Z badm1nad kulturą ludową reemigrantów polskich::: BO.vni... Zeszyty Etnograliczne Muzeum Etnograficznego we Wroclawiu" t. L 1963. s. 81-104. ] B. Tarasiewicz. li'(/(In.'/a a ll'spólc:::esnoH: obr:::ędowo,I'ci lemko11'skiej 11' diaspor:::e. w: D:::ied:::ictwo europejskie .... op. cit .. s. 387-406. 4 Materiały źródłO\\e dotyczące ehodnim pojawiły si.; w literaturze S. Ś\\irko. Z prohlelllat:,;/.,i/olkloru morze l. s. 12-16. l'ie.vni. podania Zachodnie Rozgłośni.; PR L. Biclawskiego folkloru 1\ Szczecinie. ... I.iteratura muzycznego z b. ziem wschodnich na Pomorzu Za- zdaje si.; po raz pierwszy w 1960 roku w .. Literaturze Ludowej": POl1lor:::a Zachodniego ... Literatura Ludowa" 1960. nr 4-5 (Poi hajki przetranskryhowane l.udOlm" wojewód:::twa przez s:::c:::ecillskiego. nagrane 1. Sadownika przez Z. Przyłuską-Jaworską i 1960. nr 4-5. s. 36-64. Wczesne prace o przesiedlcl\eaeh znajdują si<; w pierwszym ..Zeszyeie Etnograficznym Muzeum Etnograficznego wc Wrocławiu". Z innych publikacji warto wymienić: A. Kwilceki. Z hadm1nad pcemianami spolec:::no-kulturalnYll7i K. Żygulski. Repatrianci ll'si na :::iemiach :::achodnich ... Przegląd na :::iellliach :::ac!lOdnich. Poznai\ Illigracji na :::iemiach :::achodnich. Poznai\ 1964: Tenże. IV sprawie 1961. nr I; Zachodni" 1962: Z. Dulczewski. Spo/ecne badGl1 socjologicnych mpekty nad /wo- ceniem się nOHTch sjlo/ec:::no.I'ci regionalnych na :::iemiach :::achodnich ... Przegląd Zachodni" 1966. nr 4: S. NowakOl\ski. :I :::agadnieli adaptacji i integracji w środowisku wiejskim i miejskim Ziem :lachodnich .. .Przegląd I.achodni" 1966. nr 3. s. 53-68: Tenże. Procesy adaptacji i integracji w środOll'iskll lV/ejskim i lIliejskim :IiellI :lachodnich. w: !'r:::ellliany spo/ecne na Ziemiach Zachodnich, �134 przydatne do analizy nowych zjawisk. Wśród muzykologów temat folkloru w nowym otoczeniu podjął Bogusław Linette!>. Dzieje muzyków ludowych na Pomorzu po II wojnie światowej badają ostatnio Bogdan Matławski i Dorota 7 Niemczyk • Poznań 1967. s. 178-214. 7i-ac(l'cja i pr::emiana. SI lidia nad I./::i({jallli i 1l'.lpólc::esną kllllllrą llldową. red. Z . .Iasiewicz. B. Linctte. 7.. Staszczak. Poznań 1978. 5 .I. l3urszta wymienil cztery właściwości nowszych produkcji folklorystycznych: I. redukcja dawnych kompleksowych funkcji życiowych na korzyść funkcji artyslycmo-rozrywkowej: 2. przewaga przekazu pośredniego (druk. nUly. mass media) w przyswajaniu rcpel1uaru: 3. podział na scenę i widzów; 4. aktualność kryteriów sztuki jako rezultatu autonomiczności produkcji folkloryslycznych O, Burszta. WSlęp do pracy M. Mikuly. Slaropolski({ ywięlo ::niw. Warszawa 1970. s. 9-10). Folkloryzm.l. l3urszta omawial w następujących pracach: () badaniach pr::ulhra::({Jl kllllllrowych wsi na ::iemiach ::achodnich. w: Slare i naIVe w kllllllce wsi kos::olillskiej, Poznań 1964. s. 5-15: Kategorie spolec::no-kllllllrowe llldno.ki ::ielll ::acllOdnich .. .Przcgląd Zachodni" 1966. nr I. s. 47-71: Folklor, folkloryslyka, folklory::acja. .,T calr Ludowy" 1966. nr 1-2: Folklorismlls in Polen . •.Zeitschrift tur Volkskundc" 1969. nr I: Folklor c::y folklmy::m ... Tygodnik Kulturalny" 1969. nr 25: FolklOly::m w Polsce. w: Folklor 11' ::ycill lVspólc::esnym. Poznań 1970. s. 9-26: IVspólc::esnyfolklor widowiskowy ... Lud" t. 56. 1972, Uwagi o właściwościach Illfkloryzmu majdujemy takżc w pracach syntetycznych.l. Burszly o roli idiolllu chłopskiego w kulturze narodowcj: KIIllllra llldmvo . kllllllra narodowa, Warszawa 1974: KIIllllra chłopska llldmm a kllllllra narodowa. w: F/nograjia Polski. Pr::ellliany kllll/ll)' llldDlrej. t. 2. red. M. l3iernacka M. Frankowska. W. Paproek,L Ossolineum 1981. s. 371-415: Chłopski£' ::ród{a kldl/ll)1. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1985. s. 298317. Krąg zagadnień ..drugiego bytu folkloru" (określcnie Waltera WiOl)' z 1958 roku) omawiany jest np. w pracy FlInkc/e spo{ec::ne elnologii. red. Z . .Iasiewicz. I'oznarl 1979. Po raz pierwszy w Polsce określenie ..folklolyzm" zastosował Adolf Chyhii\ski omawiając Ma::lIrki Karola Szymanowskiego. Tcrmin ten rozumiany byl ściśle stylistyc7.llic. w ramach warsztatu kompozytorskiego. i lo raczcj ujemnie jako inkrustacja lub cytowanic motywów ludowych w kompozycji, A. Chybiński. Ma::urki Karola S::ymanowskiega ... Muzyka" 1925. nr J. s, 12-15: ..Nic bardziej obcego SzymanowskklllU nic jest jak «harmonizowanic Illlklonl»( ... ). Szymanowski odrzucał słusznie wszelki «lolkloryzl11». wiedząc. że czysta sztuka nic znosi lakiego kompromisu. któl)' krępuje prawa artysty a równoczcśnie zaciera charakter lud()\\ej sztuki". 6 B. Linclte. Kill/lira mu::yc::na w nowym Yrod01l'isku. w: Slare i nowe w kllllllr::e wsi kos::alińskiej. Poznar\ 1964. s. 234-266: Tenżc. ProhlemaJykajiJlklol'll wspiJlc::esnego no Ill' r~ec::)'1VisIO,ki kulilIrowej Ziemi LlIbllskiej. IV: Międ::)' dawnymi a nOllymi lat\'. red . .I. KrzyżanO\\ski. Wrocław Warszawa - Kraków 1970. s. 151-202. 7 B. Matlawski. /:'dll'ard MCijsak - animalor mU::)Jki ludom!) na Pomor::u Zachodnim .. .Twórczość Ludowa" 1995. nr 4. s. 28-31: Tcnże. lilmiej illSlrumenlll!islól!' ludowych w (j,yfinie ... T wórczość Ludowa" 1995. nr 4. s. 50-51: Tenżc. TUrJIieje inslruJ1lenlalislów lud01~~\'ch w Gr}jinie. "Przegląd Zachodniopomorski" t. 10. ł 995. zcsz, J. s, 227-237: Tcnżc. Ogólnopolskie TlIrnieje lnslrwnentalis/ów LlIdowych w Glyfinie, Gryfil10 1998: Tenże. Drogi mll::ykal11ów ludowych na Pomor::e Zachodnie ... Przcgląd Zachodniopomorski" t. II. 1996. z. I. s. 175-184: Tenże. Jan Iwas::c::ys::yn - arJysJa llldoll~V. s. 8-10. Fesliwale wspólc::eSll({j kultIII)' llldowej. s. 10-12. Refleksje nad kullurą llldową na Pomor::1I Zachodnim. s. 12-15. Folklor J1l1cI'C::ny na POJ1l0CII Zachodnim. s. 19-24. w: IYspó{c::esna twórc::o.~ć llldowa na Pomor::u 'L(/chodnim. ,Ifaleria!y :: sejF naukowej w Wolinie 16 I 'l 1996. red. 13. Matławski. Wolin 1997: Tenże. lnsll'lllllellll' ludOlI'e n(/ Pomor::1I Zachodnim. w: Problemy jolklaru JW Pomor::1I Zachodnim, .\!meria!y : s({sji nallkowej wKamienili Pomorskim 12 1'11998. rcd. 13. Matlawski. Kamiel] Pomorski 1998. s. 49-56: D. Niemczyk. Miejsce mll::yki ludowej II'e wspó/c::esnej klllluce jpo{ec:ells/11'({ ::achodniopomorskiego. w: W:,pó{c::esna lwórc::oYć llldowa .... op. cil .. s. 24-31: T.:,iże. I\r£'sowiacki<' lradn:je na POl/lor::u Zachodnim. �135 Literatura socjologiczna na temat tzw. ziem odzyskanych kładła nacisk na tworzenie się nowych całości społeczno-politycznych, na stopniowe zakorzenianie się osadników w nowych środowiskach. Muzykologia może tutaj dodać m.in. perspektywę indywidualną - opis losów muzyków i ich adaptacji w nowym środowisku, a także badać paralele przemian społecznych widoczne w modyfikacjach repertuarów muzycznych. Spośród muzyków - nowych osadników wyróżniają się cymbaliści. Poświęcono im dwie prace magisterskie8 oraz trzy artykułl. Badałem ich w latach 19821995, dokumentując działalność 50 muzyków. Zarejestrowałem grę (fonoi wideofonicznie)'o. Szlaki przesiedleń i osadnictwa indywidualnego muzyków ilustruje mapa 1 (liczby w kółkach - liczba cymbalistów, bez kółek - numer na liście muzyków). Dzieje grupy badanych muzyków-przesiedlel1ców oddają nie tylko przemiany tradycji muzycznych, lecz także ilustrują niewielką acz konkretną ewolucję w historii kultury w latach 1945-1989. Wyróżnić można tutaj trzy fazy: I. kontynuacja - trzy, cztery lata po II wojnie światowej, gdy muzycy i wykonywane przez nich utwory muzyczne (główne taneczne) wpływały tonizująco i stabilizująco w nowym otoczeniu społecznym i terytorialnym; 2. izolacja - okres 19501970, gdy cymbaliści, także ze względów politycznych, byli ograniczeni tylko do prywatnego muzykowania, albo zmieniali instrumenty i repertuar; 4. rein\I'encja i pewna nowa ciąglość od 1971 roku, gdy muzycy występują na scenach publicznych (np. Lidzbark Warmiński, Kazimierz nad Wisłą, Szczecin) oraz powstają lokalne szkólki gry na cymbałach (Gryfino, Straduny k. Ełku). Analiza powojennych losów tej grupy muzyków pozwala także na uogólnienie i wyróżnienie trzech odmian odrodzenia tradycji muzycznych (zjawiska typowego w Europie w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych; w Polsce w sensie raczej ożywienia tradycji niż całkowitego wznowienia): l. odnowienie tożsa/IIo.ki, gdy muzycy pochodzący z Kresów tworzą zwartą grupę, mają swoje własne imprezy i są wspierani przez lokalne instytucje i środki przekazu; ten wariant odnowienia miał miejsce zwłaszcza na Warmii i MaZL1rach; 2. asymilacja, gdy muzycy - "zabugowcy" są tak rozproszeni, że muszą, by kontynuować pr::yklwlzie wsi I?ur::rca. w: Problellly/olkloru .... op. cit.. s. 57-65. s Ił. l.ićliJiski. (:lmhali.~ci -jako 11011')' element lI'jolklorze mu::yc::nym Warmii i Ma::ur, maszynopis pracy magiskrsk ić.i \\ WSI'. Bydgoszcz 1977: 1\. Kowalewski. (vmbały wileńskie (budowa, strój. technika gr\'. \j~l-kon(J\l·c\·).maszynopis pracy magistt:rskies.i w WSI'. Olsztyn 1983. P. Dahlig. nas lIackhrett illl Xordosten Polens. w: Studia instrwnentorum musicae popularis. rćd. r. Emshćimćr i r. Stockrnann. vol. &. Stockholm 1985. s. 118-121: Tenże. (~vmbaliści w Polsce poludniowo-zac/lOdniej. \\: Il1.l'Irlllnellly1Il1l::yc::neIV polskiej kultllr::e ludowej, red. L. Bielawski, P. Dahlig. i\. Kopoc/.ćk. WarsZ<l\\a-l.ódi. 1990. s. 55-60. 127-130. 172-173. 177-183: Tenże, Musie li'oditioll ill Ini/indultl IllIerpretatio/1 .-' Case SllIdy of Resellled Dulcimer Players in Poland, \\: 1'1/(ul'Opeoll Seminar in Uhllomusicolof{Y. red. M. P. Baumann. 8erlin 1990. s. 126-142. 10 Nagrania /. hadall znajd u.i'! si.,: w Archiwum fonograficznym im. Mariana Sobieskiego IW <) \\ Instytucie Sztuki PI\N \\. Wal'S/mvic. �136 tradycyjne muzykowanie, dołączać do grup muzycznych o odmiennym składzie i pochodzeniu członków zespołu, np. muzycy z Wileilskiego dołączają do "Wołyniaków" lub "Warszawiaków" czy osadników "z centrali" (także Opoczyllskiego, Kieleckiego); ten wariant zaistniał na Dolnym Śląsku; 3. kierowanie i edukacja (obecnie na Pomorzu Zachodnim i Mazurach), gdy pojedynczy, aktywni Illuzycy i nauczyciele są w stanie inspirować innych muzyków i organizować naukę gry, np. Edward Mojsak w Gryfinie, Wincenty Kaduszkiewicz w Wołowie k. Wrocławia, Wacław Kułakowski w Ełku. °BERUN Mapa l. Szlaki przesiedleli i osadnictwa indy\\idualncgo muzyk{l\\ Istotne okazały się motywy literackie wznowienia gry na cymbałach oraz rola środków masowego przekazu. Maryna Okęcka-Bromkowa w olsztYllskiej Rozgłośni PR zainicjowała w 1958 roku nagrania muzyków-Kresowiaków, kontynuując objazdy i audycje w latach sześćdziesiątych. Lokalna prasa (np. "Gazeta Olsztyr1ska"), publikując apele i ankiety, dołączyła w 1972 roku do akcji "wyławiania" rozproszonych muzyków. �137 W połowie lat siedemdziesiątych Barbara Krzyżaniak, Aleksander Pawlak i Jarosław Lisakowski (z Instytutu Sztuki PAN w Poznaniu) w toku bada"} nad autochtoniczną ludnością Warmii i Mazur nagrywali też muzyków pochodzących z Wilellszczyzny. Od 1978 roku pojawił się aspekt regionalnego upowszechnienia - zaczęto urządzać "Zajazdy Cymbalistów" lub "Koncerty Jankielów" w Lidzbarku Warmillskim. Odbywaty się one początkowo 22 lipca, od 1988 roku połączono występy muzyczne z "Kaziukami" (4 marca). Część cymbalistów mogła się poczuć, dzięki oprawie imprez w Lidzbarku Wannillskim, spadkobiercami Mickiewiczowskiego Jankielaii. Wirtuozeria muzyczna i symbole patriotyczne oraz kult poety niewątpliwie oddziaływały na I2 niektórych muzyków-przesiedleJlców . Ilustracja związku cymbałów z muzykami cygallskimi pojawiła się tylko w twórczości artystyczne/'. Jak wykazuje analiza S. Zetowskiego'4, Mickiewicz komponował Koncert Jankiela w oparciu o współczesne mu idee muzyki programowej. Cymbaliści wilełlscy w latach siedemdziesiątych XX wieku byli kreowani przez organizatorów imprez na muzyków innych od muzyków chłopskich, wiejskich, ludowych. Kompensacyjne akcenty patriotyczne miały w latach siedemdziesiątych istotną wartość dla szerokiego audytorium tych koncertów. Dzisiaj analogii można by szukać chyba tylko wśród widowni Festiwalu Kultury Kresowej w Mrągowie (pierwsza impreza w 1995 roku). Na forum ogólnopolskim grupa cymbalistów wileJlskich wystąpiła w 1980 roku na Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą'5. W XIX wieku na Kresach grywano na cymbałach - jako instrumencie skromniejszym od fortepianu czy klawesynu - na dworach drobnoszlacheckich i w miastach. W karczmach małomiasteczkowych często grywały kapele żydowskie (klezmerzy, poświadczani w źródłach polskich od początku XVII wieku). Gdy muzycy żydowscy zaniechali w drugiej połowie XIX wieku gry na cym ba- II Postać Jankida spopularyzowały obrazy Maurycego Tn;bacza Juliusza Kossaka ilustracje Michała E. I\ndriolk!2.o. 12 Dotyczy to co~naimniei dziesięciu spośród pięćdziesięciu znanych autorowi muzyków-przesiedlc,iców graj'leych na e~mhalach. Wśród blisko stu. nic zmieniających miejsca zamieszkania, cymbalistów z Polski południowo-wschodniej mit Jankiela nie pojawił się, także ze względu na utrzymujący się zespołowy charakter muzykowania na cymbałach w tej części krąju. I; Cymbaly jako koloryt cygailski zastosował w operze Manru I. J. Paderewski (190 I). l~ S. /.clowski. KOl/cerl .fal/kie/a IV .~IViel/e pojęi: mll::yc=nych ... Muzyka" 1931, nr 10. s. 395401. Zetowski nawiązuje Jo pamiętnika ulana Wojciecha Goczałkowskiego (Lwów 1855), w którym autor ..opowiadając o zapak. z jakim do powstania łistopadowego spieszyli ochotnicy. napomyka o tcm. że ochotnicy wsadzili na wóz. jadący na czele. żydów muzykantów którzy całą drogę (Z Koilskich do WarS/ll\\Y) bili \\ cymbaly i rznęli od ucha Marsza legionów". I < W 1980 roku występowało w KazimierzlI sześcioro cymbalistów (w tym jedna cymbalistka). Na przodzie \\szystkich instrumentów (wśród nich cztery jeszcze przedwojenne) wypisano wówczas bialą farhą ..ziemia Olszty,bka". �138 łach na korzyść instrumentów smyczkowych, chordofony uderzane (cymbały) przyjęły się także wśród ludności chłopskiej. To dw~iakie, dworkowe i wieśniacze zaplecze społeczne pozostawi/o ślady w stylu gry dzisiejszych cymbalistów. Praktyka chłopska to muzykowanie zespołowe (kapelowe), przewaga gry prawą ręką (lewa często powtarza dźwięki), witalizm. Interesującc jest zjawisko jakby ,.dwuskładnikowości" kapeli na przedwojennej WilcI1szczyźnie: część zespołu, cymbaly i skrzypce grały przez jakiś czas na wesclu u Młodej, druga część kapeli. harmonia i bęben - u Młodego. Praktyka micjsko-szlachecka gl)' na cymbałach pozostawi/a ślady w postaci gry oburęcznej (tzn. z większą samodzielnością lewej ręki), nieco ozdobniejszej, cichszej i o wyrazistym stylu indywidualnym. Większość cymbalistów przesiedliła się ze środowisk wiejskich do miejskich. Fakt ten oraz rozproszenie muzyków wpłynął na przejścic od dawncgo muzykowania w kapeli do gry indywidualnej i festiwalowej. Różnorodność etnicznych źródeł repeltuaru wzbogacała życie "zbieraniny" ludzi oraz urozmaicała lokalny. po latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych dość zhomogenizowany krajobraz kulturalny. był on modelowany od lat siedemdziesiątych przez lokalne ośrodki kultury. Cymbaliści byli osobowościami nie przystaj'lcymi do stereotypowego obrazu folkloru jako ekspozycji działalności zespołów pieśni i tallca. Indywidualizmowi, rozmaitości charakterów i temperamcntu cymbalistów odpowiadają także niepowtarzalność konstrukcji instrumentu (w szczegółach) oraz różnorodność stroju (rzadko muzyk może zagrać na instrumencie innego muzyka). Ten mimowolny "antykolektywizm" był - obok dominacji n;kodzieła - pochodną rozpadu wiejskich zespolów tradycyjnych. Podobny proces można było zaobserwować w łatach 70. i 80. na Bia/orust'. Tam już od lat trzydziestych zastępowano instrumcnty wykonane ręcznie, o niepowtarzalnym stroju, instrumentami fabrycznymi o strojach znormalizowanych. zestawionych w rodziny (kalka czy antyteza zachodnioeuropejskich orkiestr smyczkowych - skrzypiec. altówek, wiolonczel, kontrabasów). Nieobecni \V pallstwowych zespołach folklorystycznych tradycyjni cymbaliści białoruscy pozostali jedynymi depozytariuszami tradycyjnej praktyki muzycznej (co łączy ich z cymbalistami-przesiedleI1cami w Polsce). Ogólną, ponadnarodową tendencją pozost,~je dążenie do chromatyzacji stroju celem umożliwienia g'y różnorodnego repertuaru o wielu tonacjach. Repertuar muzyczny (726 utworów) nagrany przez cymbalistów na Ziemiach Zachodnich i Północnych ilustruje popularną kulture,: muzyczną okresu międzywojennego, która miała - w sensie funkcjonalnym - profil ponad- czy między- 1(, Na Białorusi cymbaly jako instrumcnt tradycyjny. Icspolo\\~ ollla\\ iany j.:st wraz Ilranskrypcjami llluzyClnymi przCl I. Na/in~. Be/arltską/a nartJdna/a ills/rltllll'll/ah/(//a 1/11I::l'ka. Minsk 1989. a zwlasi'.cl.a prz<:/. A. Skorahagalc/ank~. Be/arltski mlel'CII.I' .Iidk/o/', /lIs/mllll'lI!a/llaja I/"{/(Ó'c.lja. Minsk 1990. �139 etniczny. Utwory białoruskie, rosyjskie, polskie, żydowskie, ukraióskie, litewskie (część z nich została skomponowana w XIX wieku dla orkiestr salonowych) uzyskiwały charakter "kosmopolityczny", gdyż kapele grywały we wsiach o różnym składzie narodowościowym. Tylko ok. 10% utworów pochodzi z okresu powojennego, co wynikać może z retrospektywnego charakteru większości przeglądów folklorystycznych lat 70. oraz z n icobecllości cymbałów w bieżącej praktyce muzycznej po 1950 roku (sporadycznie cymbaly dołączano do orkiestr weselnych w latach 60. i 70., bardzi~j jednak ze względu na osobę znanego cymbalisty). W l. tabeli pierwsza liczba dotyczy muzyków, którzy wykonywali wskazany rodzaj utworu, druga liczby wykonaó w nagraniach dokumentacyjnych, trzecia procentu całego repel1llanl wszystkich cymbalistów. Wśród nagranych składów instrumentalnych wystąpiły: skrzypce+cymbały (48 utworów), skrzypce+cymbały+bęben (17), cymbały+harmonia+bęben (17), skrzypcc+cymbaly+harmonia (14), skrzypce+cymbały+harmonia+klarnet+kontrabas (10), trojc cymbałów (6). Aby umożliwić wykonawstwo nowszego reper1uaru w liczniejszych kapelach, cymbaliści powiększali liczbę pasm strun w swoim instrumencie (np. od 13 pasm do 26, w każdym paśmie od 3 do 6 strun), u~atwiając grę w różnych tonacjach (chromatyzacja stroju). Jest to proces stopniowy i ciągły od początku XX wieku, pełnej chromatyzacji Uak np. w fortepianie) na ogół nie osiągano. Cymbały pochodzenia wildlskiego są instrumentem często realizującym w kapeli stronę melodyczną, cymbały tarnopolskie (i rzeszowskie) - harmoniczną i rytmiczną. Studium tradycji muzyczncj znajdującej się w stanie rozproszenia i zaniku uświadamia, jak cennym darcm dla etnomuzykologa jest spotkanie z muzykiem żyjącym. Nawet gdy brakuje historycznej i społecznej ciągłości, obecność takiego unikatowego reprczentanta umożliwia zarówno rekonstrukcję przeszłości (zachowanej w indywidualn~j pamięci), jak i dostarcza punktów wyjściowych dla badaó współczesnych przeobrażeó. W latach 90. można zaobserwować rozwój muzykowania na cymbałach wśród młodzieży. Na X Turnicju Inslrumentalistów Ludowych w Gryfinie (1998)17 występy seniorów były mniej liczne niż dziecięco-młodzieżowe. Dwaj muzycy są szczególnie zaangażowani w uczenie gry na tym instrumencie - Edward Mojsak \v Gryfinie, założyciel klasy gry na cymbałach w Ognisku Muzycznym w Gryfinie (ostatnio tcż Elżbieta Kokot w szkole podstawowej w Gryfinie, uczennica E. Mojsaka) oraz Wacław Kułakowski w Stradunach k. Ełku. Ten drugi cymbalista wspierany jest przez Miros~awa Nalaskowskiego z Wojewódzkiego Domu Kultury w Suwałkach. W działalności tych dwóch muzyków 17 /11<1011'1' Ohok OrraCll\\ania jllhilcllSl.O\\<:go B. Mall<l\\skicgo. \\ydano z tej oka:zji Spiewnik. iflOI'll/arne :iellli Il'i/niskiej i 1700rogrÓd:kiej. zchr. i orr. E. Mojsak. Szczecin 1998. Pidni �140 Tahela I. Repeliuar muzyczny cymbalistów Polka Walc Marsz Pieśni popularne pochodzenia polskicgo Krakowiak Oberek I>awonieha Picśni liryCl.ne pochodzenia białoruskiego Tango Fokstrot Pieśni \\'esclnc Kadryl KOlak Karoboczka Pieśni popularne mi(,xizynarodo\\e Pieśni doroczne (żniwne. kol<;dy. \\iosennc) Mazur-polka Aleksander Suktinis Padvspanc Kujawiak Nareczenka Melodie taneczne lat 1960. Miesiąc Kołomyjka Pieśni pochodzenia Iite\\ skićgo. II t;£'.ierskicgo. niemicckie~o Miłaszka Polona LJtllory klasyczne (Becthoven. Moniuszko) Wlasne kompozycje c\l11balisty Szyber Szlofllks .Iableczko Karkle Kochancczka Sztajer Aniela Ciapkany Cioban Grożonv Cyganka II arkan Kosa Svrba (19X2-1995) 36 36 :\3 2X 20 II) 146 119 59 X2 21 22 IX 17 15 15 12 38 24 22 P II II lO lO 8 7 6 6 6 5 4 4 3 3 2 2 2 2 2 LI lO 24 15 7 I I') () 6 5 4 .:I 4 , .l 3 3 2 2 :2 :2 ł ł 2 2 I I I I I I I I I I I I I I I I I I I I I I I 1 20.1 16A X.I 11.3 2.9 3.0 2.6 5.2 3.3 3.0 4A 1.5 I.X L4 3.3 2.0 1.0 O.S O.X 0.7 0.6 0.6 0.6 OA OA OA <U 0 ..\ <U 0.3 <U OJ 0.1 0.1 0.1 OJ 0.1 0.1 0.1 0.1 0.1 0.1 0.1 0.1 �141 Fol. I. Kapela / Mos!ó" Fol. 2. Kapcia z Sulilll k. Giżycka odzwierciedlają siC;dwa style gry. Koncepcja E. nutowej szkoły gry (podobnie jak na Węgrzech, wnia grę zespołową na cymbałach, podział ról melodii itp.) oraz ułatwia szybkie powiększanie W. Kułakowskiego Ilawiązuje bczpośrednio do odbywa się ze słuchu, uczniowie bezpośrednio z położeniem strull, wykorzystuje się wyłącznie taneczne, a muzykowanie zespołowe przewiduje nego składu kapeli (cymbały, harmonia, skrzypce, Mojsaka zakłada naukę według Białorusi i Ukrainie), co uspra(akompaniament, prowadzenie repertuaru. Z kolei metoda wzorów ludowych, tzn. nauka kojarzą wysokości dźwięków tradycyjne mclodie ludowe jedynie odtworzenie tradycyjbębenek) lub jego mniejszych �142 wariantów. Metodyka Kulakowskiego przynosi szybsze etekty, uczniowie grają samodzielniej, przekonująco. Natomiast niekorzystne jest poprzestawanie na dość ograniczonym repertuarze. Ciągłość tradycji gry na cymbałach będzie zależała zapewne od tego, czy uda się połączyć mocne strony obu metod. Nową tendencją imprez z muzyką cymbałową jest łączcnie tradycyjnego muzykowania na scenie z występami zespołów (tzw. falkowych), inspirujących się wątkami ludowymi; jest to inicjatywa dyrekcji DOlllu Kultury w Gryfinie (Ewa De La Ton·e). Ponadto muzykowanie na cymbałach ugruntowuje się jako regionalna swoistość dzięki dorocznym koncertom na Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie oraz sukcesom na Ogólnopolskim Fcstiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu nad Wisłą. Do tych ostatnich przyczyniają się muzykolodzy i regionaliści, współpracownicy środków masowego przekazu (obok Bogdana Matławskiego, Dorota Niemczyk, absolwentka poznmlskiej muzykologii). Swoistość ta jest tym bardziej dostrzegana na tle dobrze rozwijającego się w Szczecillskiem festiwalu współczesnej kultury ludow~i w Kamieniu Pomorskim i Wolinie (1996-1998, jednym z promotorów festiwalu jest Jan Iwaszczyszyn, wszechstronnie utalentowany artysta, rodem, oczywiście, Kresowiak). Liczba czynnych muzyków starszej generacji zmniejszyła się w ciągu ostatnich lat od kilkudziesięciu do kilkunastu. Dlatego utrwalono informacje z wywiadów na temat działalności muzycznej przed i po przesiedleniu w syntetycznym zestawieniu. Lista poniższa zawiera następującc dane: (I) imię i nazwisko cymbalisty, rok i miejsce urodzenia: wieś, województwo, w nawiasie powiat, aktualne miejsce zamieszkania, zawód; (2) nauczyciele danego cymbalisty; (3) praktyka muzyczna do 1939 roku; (4) praktyka muzyczna po 1945 roku; (5) zespoły, kapele, w których muzyk grał; (6) liczba cymbałów wykonanych przez muzyka; (7) uczniowie i następcy. Zastosowano następujące skróty: wesele - ws; zabawy taneczne - ze lokalny lok; cymbały - cm; harmonia - hm; akordeon - ak; bęben - bn; tamburyn - tm; skrzypce - sk; festiwale, przeglądy - fp; wykonane - wyk; praktyka prywatna (granie dla siebie) - pp. 1. (I) Atroszko, Ignacy, 1910 Karczew, wilel1skie (Braslaw); 1945-87: Gozdowice, woj. szczecirlskie, od 1988: Gorzów Wielkopolski; rolnik. (2) Starszy brat, sąsiad, ojciec chrzestny. (3) Od 1924: pp, zt tylko w pobliskich gospodarstwach. (4) pp do 1986; 1987: występy w lokalnych szkołach. 1988-92: Turniej Instrumentalistów w Gryfinie. (5) 1924-1939: cm+2 sk+bn; po 1945: solo. (6) Pierwsze cm wyk. w 1948, nadal używane. (7) Brak. 2. (I) Atroszko, Władysław (brat Ignacego), 1907 Karczew, wilellskie (Brasław); od 1945 Gozdowice, woj. szczecii1skie; rolnik. (2) Starszy brat. (3) Od 1922: zt, grał także na bn; (4) pp. (5) 1924-1939: cm+2 sk+bn; po 1945: solo. (6) Jedne cm wyk. dla brata Ignacego w 1924 roku (7) Brak. �143 3. (1) Bartkiewicz, Aleksander, 1915 Żyliwiszki k. Wilna; od 1945 Gizy, woj. suwalskie (Ełk), rolnik. (2) Kolega, starszy brat, cztery miesiące uczenia. (3) Od 1933: 5 ws, ok. 60 zt, kolędowanie, akompaniowanie łałymkom; grał także na sk. (4) 1957-69: pp. 1970-79: lokalne dożynki,od 1980: lok. fp. (5) 1933-39: cl11+sk+hm lub cm+hl11+tm; po 1945: solo. (6) Pierwsze cm wyk. w 1933, trzy dalsze wyk. i sprzedane w latach 30.; dwoje dalszych wyk. w 1957 i 1978. (7) Trzech synów. 4. (I) Bukiej, Antoni, 1918 Dziemiany, wilellskie (Brasław); od 1945 Rymall, koszalii1skie; rolnik, pracownik poczty, stolarz. (2) Starszy brat, sześć miesięcy uczenia. (3) Od 1934: ws, zt, spotkania towarzyskie, kolędowanie, akompaniowanie lalymkom; grywa także na mandolinie i bałałajce. (4) 1945-50: grywał tylko na mandolinie, 1970-1987: cm, pp, 1988-95: lok. dożynki, fp, Turniej w Gryfinie. (5) 1934-39: cm+hm+kl+bn, od 1970: solo. (6) Ok. 20 cm wyk. razem / braćmi w lalach JO.; po 1945 pierwsze cm wyk. w 1970. (7) Wnuk. 5. (1) Buraczewski, Wincenty, 1915 Kolupino, wilei1skie (Wilejka); od 1946 Samolubie, olsztYllskie (Lidzbark Warmillski); rolnik. (2) Sąsiad-wytwórca cm. (3) Od 1932: ws i zt. (4) 1945-50: zt, ws, 1973-75: lok. fp, nagrania dla radia w Olsztynie; nie gra od 1977 (nic słyszący). (5) 1932-39: cm+hm+sk+bn, 1945-50: cm+hm, 1973-76: solo. (6) Gra na cm wyk. w 1935 roku, sam nie wyk. cm. (7) Brak. 6. (I) Butkicwicz, Bolcsław, 1908 Borowo k. Wilna; 1946-60: Pasłęk, \voj.olsztyi1skie, od 1960: Iłowa Żagai1ska, woj. zielonogórskie; rolnik, strażnik fabl)!czny. (2) Sprzedavvca cm, następnie jeden rok samouctwa. (3) Od 1923: ws, zt. (4) 1946-60: zt, po 1961: pp. (5) 1923-39: cm+fl+tm lub cm+hm, 1946-60: cl11+hm+bn, po 1960: solo. (6) Pierwsze em wyk. w 1946 roku, drugie - 1969. (7) Sąsiad. 7. (I) Cal'kowski, Jbzef, 1916 Dundery, wilellskie (Brasław); od 1958: Sępopal, \voj. olsztYllskie (zmarl w 1987 roku); stolarz. (2) Brat; potem samouctwo. (3) Od 1932: ws, /1.; grywał także na hm. (4) 1945-57: grał tylko na hm; 1958-71: pp; 1972-87: lok. fp, Dni Seniora, choinka dla dzieci. (5) 1932-39: cm+sk+kl+tr+hm; 1958-71: solo; 1972-87: cm+hm lub cm+pianino. (6) Troje cm wyk. w latach 1930., cztcry dalsze w latach 1958-84. (7) Wnuk. 8. (I) Ciukszo, Antoni, 1914 Janowa, wilcl1skie (Święciany); od 1945: Korsze, \"oj. olsztYl1skie; rolnik, kolejarz (zmarł w 1992). (2) Bracia. (3) Od 1928: ws, zt; 1937: Zjazd Młodzieży Wiejskiej w Warszawie; grał także na hm. (4) 1945-48: WS, zt; od 19n: lok. rp, nagrania dla radia: 1980: Festiwal w Kazimierzu, 19881991: Turniej w Grytinie. (5) 1928-39: cm+2 sk+hm+tm; 1937: cm+2 sk+2 mandoliny+Ve: 1978-89: em+sk: 1980: 5 cm. (6) Cztery cm wyk. z bratem Stanisławem w latach 1930. (7) Syn. 9. (I) Ciukszo, Stanislaw, 1912 Janowa, wilellskie (Święciany); od 1957: Szczytno, woj. olsztYllskie, rolnik, handlowiec. (2) Starszy brat, potem samo- �144 uctwo. (3) Od 1926: ws, zt, wołoczebne - łałymki; gra też na skrzypcach i wiolonczeli. (4) 1945-57: pp; 1960-70: lok. spotkania spółdzielców handlowych; od 1971: lok. fp, 1980: Festiwal w Kazimierzu. (5) 1926-39: cm+ 2 sk+hm+tm; 1960-70: cm+sk+cytra; od 1978: cm+sk. (6) cztery cm wyk. w latach 1930., pięć dalszych po 1957; eksperymenty z tłumikami w cm, wyk. także sk i łotewską cytrę. (7) Od 1980 ok. 15 uczniów w lok. szkole. 10. (1) Dowgiallo, Bronislaw, 1910 Łoźniki Dolne k. Wilna; od 1946: Górowo Iławeckie, woj. olsztYllskie; rolnik, drogowiec, handlowiec. (2) Starszy brat. (3) Od 1924: ws, zt, wołoczebne - łałymki; 1936, 1937 występy w rezydencji prezydenta w Spale; koncerty dla wojska. (4) 1946-49: ws, zt; 1950-58: pp; 1958: pierwsze nagrania dla radia w Olsztynie; od 1971: lok. fp, 1980: Festiwal w Kazimierzu, 1988-89: Turniej w Gryfinie. (5) 1924-39: cm+hm+kl+tr+bn lub cm+sk+tm; 1946-49: cm+hm+kl, od 1950: solo. (6) Dwoje cm wyk. w latach 1930.,jedne w 1946. (7) Od 1970 ok. 15 uczniów w lok. szkole. 11. (I) Girwidz, Jan, 1912 Tunnunt, wiler'1skie (Bras/aw); od 1946: Węgorzewo, woj. suwalskie; rolnik. (2) Samouctwo. (3) Od 1929: ws. (4) 1945-47: ws, od 1948: pp. (5) 1929-39: cm+hm+sk+bn, 1945-47: cm+hm. (6) Troje cm wyk. w latach 1930., dwoje - po 1945 (1946, 1978). (7) Wnuczka. 12. (I) Holak, Edward, 1910 Błyszki, wiler'1skie (Głębokie); od 1958: Rybical woj. suwalskie (Ryn); rolnik (zmarł w 1984). (2) Samouctwo. (3) Od 1925: ws, zt, chodzenie z łałymkami. (4) 1958-72: pp, od /973: lok fp, nagrania dla radia; od 1976: akompaniowanie lok. zespołowi śpiewaczemu. (5) 1925-39: cm+hm+ +sk+tr+bn (ws) lub cm+sk (zt). (6) Pierwsze cm wyk. w 1934 roku, cztery w latach 1970. (7) Brak. 13. (I) Holubowski, Jan, 1916 Piełokallcy k. Wilna; od 1945: Braniewo, woj. elbląskie; krawiec (zm. w 1995 roku) (2) Ojciec i bracia. (3) Od 1928: ws, zt, dożynki, chrzciny. (4) ł945-70: pp, od 1971: występy solowe na fp, w szkołach, sanatoriach, nagrania dla radia. (5) 1928-39: cm+sk+kl+hm pedałowa. (6) Pierwsze cm wyk. w 1931, siedem cm wyk. dla muzyków i muzeów w I. 1970 i 1980. Udział w konkursie na budowę instrumentów ludowych organizowanym przez Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu (1989). (7) Wnuk i dalszych pięciu uczniów. 14. (I) Iwanowski, Józef, 1912 WorOllce, wileńskie (Postawy); od 1945: Sulimy, woj. suwalskie (Giżycko); rolnik. (2) Sprzedawca cm, potem samouctwo. (3) Od 1929: ws, zt, muzyczne objazdy zarobkowe. (4) 1946-49: ws, 1975-79: akompaniowanie lok. zespołowi śpiewaczemu, od 1982: lok. fp., spotkania, zjazdy towarzyskie, 1988-93 turniej w Gryfinie. (5) 1929-32: cm+sk (wędrowny duet), 1933-39: cm+sk+hm (ws), cm+gitara+2 bałałajki+mandolina+hm (zabawy szkolne); 1946-49 i od 1975: cm+sk+hm. (6) Pierwsze cm wyk. w 1947. (7) Wnuczka. �145 ] 5. ( 1) Jakubowski, Władysław, 1933 NowosiólkL tarnopolskie (Podhajce); od 1945 Żelechowo. woj. szczecillskie (Gryfino); rolnik. robotnik (zmarł w 1995 roku) (2) Ojcicc, wuj. dwa m icsiące uczenia w 1946 roku (3) -. (4) 1946-50: ws, zl: od 1975: lok. zcspól ludowy. (5) 1946-50: cm+kl+bn lub cm+sk+bn; 1975-80: 3 cm+sk+kl+bn. (6) Pierwsze cm od wuja. drugie od ~ica. trzecie zrobione samodzielnic w 1990. (7) Brak. ]6. (l) Jurasik, Bolesław, 1914 Banitów. Rumunia, Bukowina; od 1945 Brzeźnica. woj. zielonogórskic; rolnik. (2) Starszy brat, ojciec, jeden rok uczenia; gra także na sk i konlrabasic. (3) Od 1936: zt. ws. spotkania towarzyskie. (4) 1946,1947: ws: od 1969: zcspół regionalny. (5) 1936-39: cm+sk (Zl), cm+sk+kl+tr+bn (ws); 1946,4 7: cm+sk+kl+tr+Cb+bn; od 1969:cm+2 sk+kl+ak+Cb. (6) Picrwsze cm od brata wyk. w 1925; dwoje cm wyk. w 1968, 1973. (7) Syn. córka. sąsiad. ]7. (I) Kaduszkicwicz, Wincenty, 1905 Czernialy. wilellskie (Postawy); od 1945: Stary Wok)w. wnj. wrocławskie; rolnik. dróżnik (zmarł w 1976). (2) Samouk. gral taki:c na sk. flccic. (3) Od 1924: ws, zt, święta pallstwowe. (4) 1945-48: Zł. ws: od 1957: pp i uczenie gry na instrumentach, głównie na cm., wyst<;py w szkołach i Ink. domach kultury. (5) 1924-39. 1945-48: cm+sk+kl+tm. (6) Ok. 25 cm wyk. dla uC/.I1iów w latach 1960. i 1970. (7) Ok. 35 uczniów (dzicwczęta i ch lopcy). ]8. (J) Kisal'cwski, .Jan, 1904 Świr. wileilskic (Świ<;ciany); od 1930: Augustów, woj. suwalskie: rolnik. (2) Picrwszc lekcje gry od wuja, potem samouctwo. (3) Od 1920: ws. zl. (-t) 1945-60: ws. pp. 1988.89: lok. fp. (5) 1920-39: cm+sk+tm; 1945-60: cm+sk+hlll+bn: solo. (6) Ok. ł O cm wyk. dla muzeów w latach 1970. (7) JedcnuC/cll. ] 9. (I) Kondl·at, Stanisław, 1936 Przewoźniki k. Wilna: od 1945 Słupy, k. Olsztyna: malarz poknjnwy. (2) Dziadek. (3). (4) pp, zt, 1980: Festiwal w Kazimierzu. (5) 1945-50: cm+hlll: 1960-79: pp. solo: 1980: 5 cm. (6) Cm od dziadka wyk. w 1934. nadalui:y\\anc. (7) Brak. 20. (I) Kowalski, Eugcniusz, 1929 LaJlcew-Lug. nowogródzkie (Baranowicze); od 1945: Jamicnko. woj. pilskic: rolnik. robotnik. malarz. (2) Wuj, ojciec, dziadek: gra takżc na ak,)rckonic. (3) Od 1938: zt. imieniny. (4) 1945-47: ws; 1956-57: akompaniamcnt dla lok. amatorskiego zespołu teatralnego; 1958-87: gra tylko nu akordconic: 1988-92: ponownie na cm. lok. fp. Turnicj w Gryfinie, lok. dożynki w M icroslawcu (1992). przcdzielanie występów zespołów jako solistacymbalisla. Wystt;p solo\\)' w czasie VIII European Scminar in Ethnomusicology \\ Tuc/nic. pa/.d/.1988. (5) 1938.39: cm+sk+tm: 1945-47: cm+sk+hm+bn; 1956.57: cm+gitara+mandolina+banjo+akordeon; od 1988: solo. (6) Pierwsze cm od dziadka wyk. \V 1926. nadalużywanc. (7) Wnuczka. 2 J. (I) Krupski, .J{)zcf 1917 Wilno: od J 946: Kętrzyn, w~j. olsztYllskie; krawiec (zmarł \'v 1992). (2) Wuj.jcdcn rok uczenia. (3) Od 1929: zt, ok. 50 ws, imicniny. �146 (4) 1945-82 pp, od 1983 lok fp, 1988-91 turnieje w Gryfinie, I nagroda w 1988 i 1989. (5) 1929-39: cm+gitara+banjo+tm (w Wilnie), cm+sk+kl+hm pedalowa+tm (na wsi). (6) Pierwsze cm wyk. przez siebie w 1982. (7) Wnuk (Andrzej Zajko, ur. 1979 w Giżycku i tam zamieszkały, zwycięzca turniejów instrumental istów w kategori i młodzieżowej). 22. (I) Kołakowski, Wacław, 1923 Czernice, wileńskie; od 1945: Straduny, woj. suwalskie (Ełk); rolnik. (2) Ojciec chrzestny, sąsiad. (3) Od 1936: zt, ws. (4) 1945-47: ws, zt, chrzciny, 1948-86: pp; 1987 imprezy lok. Dni Seniora, dożynki. fp, akompaniament dla lok. zespołu śpiewaczego. 1988-95 turnieje w Gryfinie, nagrody na Festiwalu w Kazimierzu. Obok A. Suchorolskiego i B. Usinowicza najbardziej aktywny cymbalista do dziś (1997). (5) 1936-39: cm+hm (zt), cm+sk (ws u Młodej), hm+bn (ws u Młodego); 1945-47: cm+ak, 1948-86: cm solo, od 1987: cm+mandolina+tm. (6) Pierwsze cm wyk. przez siebie w 1945, drugie 1987. (7) Szkółka cymbalistów, kilkanaścioro uczniów, nauka gry ze słuchu. Stała opieka WDK w Suwałkach (Miroslaw Nalaskowski). 23. (I) Kuncewicz, Konstanty 1903 Łoźniki, wileóskie; od 1946: Soldany, woj. wileńskie (Giżycko); rolnik (zmarł w 1982). (2) Starszy brat. (3) Od 1912: zt, ws, chrzciny, chodzenie z łałymkami i inne zwyczaje. (4) 1945-49: zt, ws; od 1960 zarobkowa gra solowa w parkach, nad jeziorami, na statkach wycieczkowych: 1978-81 Zajazdy cymbalistów w Lidzbarku Wannióskilll. (5) 1912-39: cm+hm+sk+bn (kapela rodzinna). (6) Jedyne cymbały wyk. w 1920. używał do śmierci, obecnie u D. Sobolewskiego. (7) Brak. 24. (I) Lobacz, Władysław 1907 Dolhinów (Wilejka): od 1947 Mirsk woj. jeleniogórskie; rolnik, szewc. cieśla. magazynier. (2) Ojciec, wuj; gra także na sk. (3) Od 1914: przygrywanie zabawom dzieci, od 1917: ws, dożynki. (4) 1947-67: ws, od 1987 akompaniament dla zespołu lokalnego. (5) 1920-39: cm+sk+kl+ +hm+tm; 1945-47: cm+sk+hm+bn; 1948-67: cm+ak; 1987: clll+sk+kl+ak+bn (zespół dla inscenizacji wesela). (6) Gra tylko na jednych cm wyk. przez ojca w 1914. (7) Syn. 25. (1) Makasewicz, Edward 1918 Rudomino k. Wilna; od 1946 Bartoszyce. woj. olsztyóskie; rolnik, stolarz. (2) Ojciec, trzy miesiące nauki: gra także na akordeonie. (3) Od 1932: ws. zt, imieniny, chrzciny. (4) 1945-70: ws, zl; od 1971: fp. (5) 1932-39: cm+sk+hm+bn (kapela rodzinna), 1945-70: cm+ak+perkusja (ws), od 1971: cm solo lub cm+hm. (6) Pierwsze cymbały wyk. przez ojca w 1932; dziewięć cm wyk. w latach 1964-82. (7) Wnuk, dwóch synów. 26. (I) Makowski, Bołesław 1914 Grygajci, woj. wileóskie; od 1946 Michałówka, woj. olsztyńskie; krawiec. (2) Sąsiad, samouctwo. (3) Od 1931: ws, zt, dożynki, zarobkowe muzykowanie wędrowne. (4) 1945,46: ws. (5) 1931-39: cm+sk+ +hm+kl+tm (ws), cm+hm albo cm+sk (zt), 1945-46: cm+sk+ak, 1947-75 pp. (6) Cm, na których grał zakupił w 1931 i 1940. (7) Brak. �147 27. (I) Michnicwicz, Stanisław 1904 Zamchowo, wileóskie (Dzisna); od 1945: Mieszkowice, woj. szczecillskie; rolnik, krawiec. (2) Starszy brat, trzy miesiące nauki. (3) Od 1914: przygrywanie do tailca dzieciom, 1920-39: ws, zt, kolędowanie, chodzenie z lałymkami. (4) 1945: ws; 1988-95: turnieje w Gryfinie. (5) 1920-39: cm+sk+tr+tm(bn)+Cb (ws), cm+sk (zt); 1945: cm+sk+hm+tm. (6) Pierwsze cm wyk. w 19 I4, drugie - 1928, trzecie - 1930 używane do 1995 roku (7) Dwie wnuczki. 28. (I) Misun, Władysław 1920 Wardomicze Nowe, wileóskie (Wilejka); od 1946: Gubin, woj. zielonogórskie; rolnik, krawiec (zmarł w ł 989). (2) Wuj; grał także na akordeonie. (3) Od 1931: zt. (4) 1945-56: zt, ws. 1988,89 - turnieje w Glyfinie. (5) 1931-39, 1945-56: cm+sk+akordeon+perkusja (ws), cm+akordeon (zt); od 1957: ak+dwa saksofony+perkusja. (6) Pierwsze cm od wuja, drugie wyk. z niemieckim stolarzem w 1946, używane do 1989. (7) Dwóch synów. 29. (I) Mojsak, Edward 1925 W inkowce, woj. nowogródzkie (Lida); od 1948: Gryfino, woj. szczecióskie; nauczyciel muzyki. (2) Ojciec; gra także na sk, akordeonie, fOłtepianie. (3) 1936-39: zt, ws, chrzciny. (4) Od 1957: zespoły regionalne. Zbieracz melodii ludowych, publikuje zapisy m.in. z Wełtynia, Chojnej, 8artkowa. (5) 1936-39: cm+sk+bn; szkolna orkiestra: mandoliny+ +gitary+cm; 1975-80: troje cm+sk+kl+bn (reprezentacyjna kapela woj. szczecillskiego). (6) Cztery cm wyk. w latach 1970. Kilkanaście cm wyk. w latach 1980. i 1990. (7) Autor S::koly Kły na Lymbalach, (Szczecin 1991), ok. 30 uczniów w lok. szkołach, organizator klasy gry na cymbałach w Gryfinie. 30. (I) Ozdoba, Szczepan 1912 Lukawica, woj. kieleckie, od 1921: Czerniaty, woj. wilellskie (Postawy); od 1945: Kętrzyn, woj. olsztyóskie; rolnik, stolarz, bednarz, felczer, lutnik. (2) Ojciec; gra także na sk. (3) Od 1930: ws, zt. (4) 194577: pp, od 1978: fp - Lidzbark Warmióski. (5) 1930-39: dwoje cm+sk+bn (kapela rodzinna). (6) Pierwsze cm od ojca, dwoje cm wyk. w latach 1930., 12 cm, 10 sk wyk. w I. 1960. i 1970. (7) Wnuk. 31. (1) Pacuk, Jan 1921 Holownicze, woj. nowogródzkie; od 1945: Zdziechowice, woj. tarnobrzeskie; kierowca, palacz. (2) Sąsiad, potem samouctwo. (3) Od 1935: ws, zt. (4) 1945-48: ws, zt; od 1973: pp.; 1979, 1983, 1989-92: fp, Kazimierz nad Wisłą, Gryfino, Janów Lub. (5) 1935-39: cm+sk+hm+bn; 197989: cm solo lub dwoje cm. (6) Dwoje cm wyk. w latach 1930., czworo - po 1973. (7) Dwóch kuzynów. 32. (I) Paszkiewicz, Antoni 1916 Rukojnie k. Wilna; od 1958: Legnica; cukiernik, strażak. (2) Sąsiad, potem samouctwo. Grał także na akordeonie i trąbce. (3) Od 1932: ws, zł. imieniny, chrzciny, procesje, pochody. (4) 1945-57: zt, ws (na Litwie); 1958-84: pp. (5) 1932-39: cm+sk+hm+tm; 1945-57: cm+ak; 1958-84: cm solo. (6) Tylko jedne cm zakupione w 1926 roku i używane do 1984 roku, ofiarowane do Muzeum w Jaworze k. Legnicy. (7) Brak. �148 33. (I) Pawluszkiewicz, Antoni 1909 Oszmiana. woj. wilcllskie: od 1946 Lidzbark Warmillski, woj. olsztYllskic; stolarz. (2) Samouk. (3) Od 1924: ws. z1. grał także na sk. (4) 1945-70: pp. od 1971: fp. nagrania dla rozgłośni radiowej w Olsztynie. (5) 1924-39: cm+sk+hm+kl+tm (v\is). cm+sk (z1). 1945-70: solo lub 2 cm. (6) Ok. 15 cm wyk. w latach 1946-1983. (7) Od 1975 ok. 20 uczniów w lok. szkołach. 34. (I) Przychodny, Jan 1922 Wolica, woj. tarnopolskic (Podhajce); od 1945 Oborniki Śląskie. woj. wroclawskie; rolnik. kierowca. (2) Starszy brat; później samouctwo. (3) Od 1934: ws, zl; grał także na klarnecie w orkiestrzc dętej. (4) ł 945-79: pp lub klarnet; do 1990 saksofon w różnych zespolach; od 1980: rp (cm), np. Kolorowe Wsie, Dni Turystyki. 7. bratem Stcl~lIlem towarzyszenie cm+sk zespołowi śpiewaczemu z Obornik ŚI. (5) 1934-39 i po 1980: cm+sk+bn lub (od 1983): cm wymiennie z kl+2 sk+ak+Cb: sk Icm (fp): 1992 (turniej \\ Gryfinie): solo. Do 1990 roku grywał na ws w skladzic saks. tenor, saks. alt .. ak. perkusja. lr. (6) Tylkojedne cm. na których gra od 1934. (7) Brak. 35. (l) Przychodny, Stefan (brat Jana) 1919 Wolica. \\-oj. tarnopolskie (Podhajce); od 1945 Bagno (Oborniki Śląskie), woj. wrocławskie: rolnik. (2) Samouk. Gra także na sk. (3) Od 1934: z1. ws. (.f) 194:'.46: \vs. /1: od 1980: fp. pp. (5) 1934-39 i po 1980: cm+2 sk+bn lub cm+ak+tr+bn. (6) Tylko jedne cm wyk. według wzoru z 1934. (7) Wnuk. 36. (I) Rodziewicz, Karol 1927 Wilejka. woj. wiblskie: od 1945 Chclm: robotnik. (2) Samouk. (3) pp. (4) 1946-65: z1. ws: od 1987: rp. (5) 1946-65: cm+ak+saksofon+tr+pcrkusja: od 1987: solo. (6) Troje cm \\yk. 1946. 1950. 1987. (7) Dwóch synów. 37. (I) Sielicki, Franciszek 1924 Mikulino. woj. \\ikllski~' (Wikjka); od 1945 Walów, woj. wrocławskie; robotnik. stolarz. portier. (2) Dziadek. starszy brat. (3) pp; grał także na gitarze; od 1938: zt. (4) IlJ45-47 z1. \\s; od 1978: fp, Dni Seniora, 1988: turniej w Gryf~nie. (5) 1938.39: CIll I ski kl+ak: 1945-47: crn+sk+ +tr+ak+tlll; od 1978: cm+sk+ak+bn. (6) Cm \ld \\. illccntego Kaduszkiewicza. wyk. w 1972. nadalu7ywane. (7) Syn. 38. (I) Sipowicz, Justyn 1913 Miary. \-\oj. \\ ilcllskic: od 1947 Mieszkowice. woj. szczeciilskie; rolnik. krawiec. (2) Sąsiad. (3) 1928-39: z1. ws. imicniny. (4) 1945-87: tylko ak, 1988-95 turnieje w Gryt~nie. (5) 1928-39: cm+sk+hm+kl+tr+ +bn (ws), clll+sk lub clll+hlll (zt). (6) Troje Clll wyk. w 1928, 1988. 1989. (7). Brak. 39. (l) Siwicki, Antoni 1928 Lyntupy, woj. wilellskie (Świ<;ciany); od 1946 Kętrzyn woj. olsZlyilskie: szewc (zlllarł w 1988). (2) Starszy brat; graf także na sk (z nut). (3) pp. (4) 1945-47: zt, 1948-70: pp. od 1971: także lok. fp. (5) 1945-47: cl11+(2)sk+tm, 1971-1988: cm+ (2)sk. (6) Troje CIll wyk. z bratcm Józefem w 1978-82. (7) Siostrzen iec. �149 40. (I) Siwicki, .Jbzef (brat Antoniego), 1916 Lyntupy, woj. wileńskie (Święciany): od 1946 K<;trzyn woj. olsztYl1skie: nauczyciel. (2) Samouk, gra także na sk (z nut). (3) Od 1928: Zl. kilka ws. (4) 1945-47: zt, 1948-70: pp, od 1971: także f11.(5) 1928-39: c1l1+2 sk+Cb: 1945-47: cl11+2 sk+tm, 1971-1988:cm+(2)sk. (6) Troje cm \\yk. 1978-82, wyk. także kilkoro sk. (7) Siostrzeniec. 41. (I) Sobolewski, Dominik 1924 Góry. wilCl'lskic: od 1948 Pozezdrze, woj. suwalskie, od 1961 Giżycko. woj. suwalskie; rolnik. robotnik. (2) Ojciec; potem K. KuncewicL. (3) Od 1934: pp. (4) 1945-48: zt. od 1978: fp - Węgorzewo, Kazimierz. Grylino: od 1983 solowa gra zarobkowa nad jeziorami, na statkach. (5) 1934-39 i 1945-47: cm+sk; od 1978:soI0. (6) Nie wyk. cm samodzielnie, d\\(1je cm zakupi,mych od 1\. Rartkicwicza i K. Kuncewicza. (7) 8rak. 42. (\) Suchorolski, Antoni \92 J Skorodyilcc. woj. tarnopolskie (Czortków), od 1947 Warszawa: I"Olnik. cmerytowany oficer łączności Ił Armii WP. (2) Starszy brat. (3) 1933-1939: ok. 100 ws. zt: gral także na ak, sk. i trąbce w orkiestrze dętej. (4) Od 1986: pp i występy solowe w kościołach. szkołach. na podstawie umowy z. Warszawskim TO\.varz.ystwem Muzycznym gral wok. 200 przedszkolach: od 1989 fp - Gryfino, Kazimierz, W~gorzewo. (5) 1933-39: cm+sk+tr+ +kl+Cb (kapela rodzinna): od 1986: solo. (6) Pierwsze cm wyk. w 1986; w latach 1990. wyk. troje (starszy brat wyk. osiem cm). Udział w konkursie na budowę instrumcntów ludowych organizowanym przez Muzeum Ludowych Instrumentów luzycznych w Szydlowcu (1995). (7) Bczpośrednio nikt konsultowała się z nim cymbalistka Marta Stanislawska. absolwentka Akademii Muzycznej w Warsza\\le. ·0. (I) Suz)'lIowicz, Waclaw 1916 Korzyść, wilel1skie; od 1945: WeltY11, woj. szczecillskie: stularl (.,'marl w 1992 roku). (2) Wuj; jeden rok liczenia. (3) 19301939: ok. 90 \\s. I.t. (4) 1945-50: zt. dożynki. choinka dla dzieci, ok. 15 ws; 195174: pp. gral takie na pianinie: od 1975 lok. zespól IlIdowy, turnieje w Gryfinie. (5) 1930-39: cmłak (/t): clll+ak+sk+tm (ws); 1945-50: cm+ak+sk+bn; 1975-80: 3 cm+sk+kl+bn: od 1981: solo. (6) Troje cm wyk. w 1930, 1952. 1960; wyk. też bn. (7) Dwóch uczniów w sąsiedztwie. 44. (I) Szarecki, Piotr 1914 Sawiczóny, pow. Wilno: od 1958 Opole: stolarz, kolejarz. (2) Dziadek. ojciec. (3) Od 1928 ws. zt: akompaniament do łalymek, pochody 3-Maj()\\c; wystetPY w rozgłośni wileł1skiej 1935-36: grał także na sk, ak. gitarze. tm. (4) Od 1973 w zespole regionalnym przy klubie wojskowym, Iiunc koncerty. fp. Gryfino. (5) 1928-1939: cm+sk+ak+kl+kontrabas+tm: od 1973: cm+sk+ak+tm. (6) Gra na cm z XIX wieku. (7) Brak. 45. (I) Szpakowski, Franciszek 1908 Nowa Wilejka. wile11skie; od 1945 Kętrzyn. olsztYllskie: geodeta. stolarz. (2) Wuj, nauczyciel muzyki, samouk. (3) Od 1922: ws. zt. gral takLe na tr w orkiestrzc wqjskowej. (4) 1945-1950: ws, zt, od 1951 pp. (5) 1922-1939 cm+ak+sk (+kl+tr+tl1l); 1945-50: cm+ak+sk. (6) Pierwsze cm wyk. w 1922. drugie - 1981. (7) Brak. �150 46. (1) Tyczko, Marian 1924 Bielowo, wileI1skie (Braslaw); od 1945 Mieszkowice, szczeciI1skie; rolnik, kierowca, mechanik. (2) Ojciec, starszy brat, wytwórca cm. (3) 1937-39: ws, zt; gra także na ak, sk, mandolinie. (4) 1945-87 tylko ak. od 1988 fp, Gryfino. (5) 1937-39: cm+sk+ak+kl+perkusja. (6) Troje cm wyk. wg wzoru E. Mojskada w 1988, 1989. (7) Dwóch wnuków. 47. (I) Usinowicz, Bronisław 1914 Kudejsze, nowogródzkic (Lida); od 1945 Zgorzelec, jeleniogórskie; rolnik, urzędnik. (2) Lok. muzyk ludowy. (3) Od 1928 zt, pp, gra także na sk, ak. (4) 1946-50 tylko ak., od 1963 pp, od 1972 koncerty na cm w radio, TV, sanatoriach, fp, od 1990 grywa w Szwajcarii. (5) 1928-39: cm+sk+flet+bn; 1946-50: sk+ak.+pianino+perkusja; od 1972 cm solo. (6) Dwoje cm wyk. w 1963 i 1964, w tym jedne a 52 pasmach. (7) Ok. l O uczniów. 48. (l) Zając, Józef 1924 Kaczanówka, tarnopolskie (Skałat); od 1957 Giebułtówek, jeleniogórskie; rolnik, robotnik. (2) Samouk. (3) 1938-39: zt, chrzciny. (4) 1945-57 tylko ak.; od 1958 pp; gra także na sk i gitarze. (5) 1938-39: cm+sk, od 1958 cm solo. (6) Cm wyk. 1957, wyk. też bn. (7) Brak. 49. (I) Zienkiewicz, Kazimierz 1929 Rudobieść, wileI1skie (Święciany); od 1945: Lidzbark Wann., kierowca. (2) Starszy brat. (3) 1936-1939: zt dla dzieci. (4) 1945-70: pp, od 1971: fp, zt i imieninowe. (5) 1936-39: cm+sk; od 1971: cm solo lub cm+sk+ak+kl+bn. (6) Troje cm wyk. 1976-1982. (7) Wnuczka. 50. (I) Zioła Stanisław 1929 Balaharówka, tarnopolskie (Tłomacz); od 1945 Góralice, szczecillskie; rolnik. (2) Ojciec. (3) 1938-39: zt, tłoka przy kukurydzy (cm+bn); (4) 1945-75: ws, zt; od 1994 - cm solo fp., Gryfino, w 1997 i 1998 w Kazimieru n. Wisłą (nagrodzony); grywa także na sk i ak. (5) 1938-39: cm+kl+ 2 sk+bn; cm+bn; 1945-75: sax, tr, ki. banjola, ak - orkiestra rodzinna, bracia i ojciec. (6) Cm kupione przez dziadka, używane do dziś (ok. stuletnie). (7) Kilkoro uczniów. Podejmując temat kontynuowania tradycji muzycznych przcz Kresowców warto zwroCIC uwagę na kwestie, jakie stały się przedmiotem zorganizowanej w Pradze przez łnstytut Etnografii i Folklorystyki Czeskicj Akademii Nauk w 1995 roku konferencji "Nacjonalizm i regionalizm w muzyce ludowej i w badaniach nad muzyką ludową". Dyskutowano na niej m.in. a działalności kulturalnej, zwłaszcza muzycznej, Niemców sudeckich oraz Niemców z południowych Moraw i o jej wpływie na utrzymywanie tradycji wyniesionych ze stron rodzinnych, na spoistość grupy oraz jej aktywność. Jak wynika z referatu kompozytora i organizatora ruchu chóralnego Widmara Hadera, wygłoszonego na wspomnianej konferencjiiX, problematyka socjo-etno- Materiały znajdują się w druku. wcześniej Widmar I (ader opublikował //1111 S/lde/endell/schen lind Tradi/ionsvers/iindnis heli/e. w: I. SlIde/endell/sch /schechisches '\/lIsi!wylllpO.l'illlll 1991, 3() IX - 3 X 1991. Ak/llelle lexikw.raphische !-j·agen. lJeric!J1. Reg.ensburg. 1991, s. 33-42. Ponadto Ute Reichert-Flogel. Siidllliihrische Sing- lind SI)ie/sc!lIIr. -lO .J1l/we, Verlag. des Sudmahri18 MIlsikIeben �151 psychologiczna dotycząca upraWlal1la tradycji muzycznych przez Niemców sudeckich i innych przesiedlel1ców z b. Czechosłowacji, jest podejmowana dopiero w latach 1990. W dyskusj i m. in. podniesiono, że dopiero po 40 latach dostrzeżono w Niemczech na forum publicznym swoistość kulturową Niemców sudeckich, fakt wniesienia przez nich własnych tradycji kulturalnych. Główną przeszkodą w asymilacji przesiedleóców ("wypędzonych") w Niemczech Zachodnich były różnice językowe (dialektalne), zwłaszcza w Badenii-Wirtenbergii. Tam też najwcześniej powstały stowarzyszenia podkreślające przesiedleńczą tożsamość. Pragnienie ciągłości i potrzeba zachowania zbiorowej pamięci muzycznej sprawily, je jU? w obozach uchodźców w 1945 roku organizowano chóry. Miejsce "wypędzonych" w spoteczeństwie niemieckim wynikało z podwójnej motywacji: z jednej strony chcieli oni być normalnymi obywatelami w poszczególnych landach, z drugiej zaś zdecydowani byli podkreślać swoją odrębność grupową. Pełna asymilacja była akceptowana tylko na płaszczyźnie ekonomicznej, zaś w dziedzinie kulturalnej, duchowej deklarowano wolę zachowania odrębności. Stowarzyszenia śpiewacze (liczące nawet do 150 osób), grupy teatralne, chóry, orkiestry dęte, mają charakter bądź ponadregionalny (jako ogólnie przesiedlel1cze), bądź związane z określonym ziomkostwem (Egerland, Iglauer Insel, Siidmiihrisch, Bbhmerwald, Schlesisch, Stiddeutsch, Norddeutsch). Mogą być one zarówno centralizowane i wspierane administracyjnie (zespoły muzyczne w ramach Deutsche .fugend des Ostens, dziś przemianowanej na, nota bene, Deutsche Jugend il1 Europa), bądź funkcjonować lokalnie i samodzielnie, jak np. Eger- kinder Duddsackmusik. Chociaż centrum ożywianej tradycji stanowi pieśl1 ludowa, das Volkslied, to jednak poszczególne związki regionalne miewają specyficzny profil, np. muzyka instrumentalna w Egerland, taniec towarzyski i historyczny w południowomorawskich stowarzyszcniach, chóralny - w północnomorawskich i śląskich, np. Iglouer Singkreis. W ogólnym obrazie wszechstronność kultywowanej tradycji (muzyka tradycyjna-ludowa, popularna, taniec historyczny, twórczość kompozytorów XVIIIXX wieku urodzonych lub działających na dawnych terytoriach zasiedlonych przez Niemców) przyczynia się do tego, że przeważają obecnie zespoły młodzieżowe, złożone z potomków przesiedleóców. Fakt ten upodabnia funkcjonowanie tradycji Niemców bardziej do aktywności kulturalnej wśród mniejszości narodo\vych w Europie Środkowej i Wschodniej niż do związków i stowarzyszeń przesiedlellczych w Polsce, o przewadze starszej generacji, skupionych zwłaszcza na historii i pamięci. W odróżnieniu od polskiej, zdziesiątkowanej tzw. "repatriacji" z Kresów Wschodnich, pozbawionej najczęściej przedwojennej struktury społecznej, "wyschcn Lal1lbchalisratcs. (jcislingcn/Stcigc 1992. �152 pędzeni" zachowali jednak jednolitość, identyczność grupową, pozwalającą mówić raczej o przeszczepie niż o rozproszeniu. Muzyczne Stowarzyszenia Niemców sudeckich rozpoczę~y dzia~alność już w 1952 roku. a \\! 1965 roku sformułowano tezę, iż utrzymanie kulturalnego dziedzictwa niemieckiego ma przygotować przyszłą wymianę kulturową między Wschodem a Zachodem. Muzyczny charakter stowarzyszeó i związków (Die .)'udele/ldeulsc!len Sing- //lui Spielscharen) umożliwił pierwsze powojenne odwiedziny kraju rodzinnego z koncertami - Czech i Moraw w 1978 roku. Systematyczna współpraca niemiecko-czeska, owocująca publikacjami z wspólnych imprez naukowo-kulturalnych, datuje się od 1991 roku. Zapoznanie się z wydawnictwami Sudeckiego Instytutu Muzycznego w Regensburgu prowadzi do wniosku, że nurt ludowo-popularny stanowi tylko jeden z aspektów całości upowszechnianej kultury przesiedlcl]czej. Świadome uprawianie tradycji muzycznych umożliwiają zbiory pieśni drukowanych od II połowy XVIII wieku, powielane dziś w zeszytach lub ulotkach dla celów imprez przesiedleIlczych. Duża część muzyki instrumentalno-taneClncj datuje się z czasów monarchii austro-węgierskiej (m. in. lendlery, polki. polka-mazurka. muzyka salonowa, operetkowa), co rzutuje na ponadnarodowy profil tradycji muzycznych Niemców Sudeckich. Obok ram instytucjonalnych, konieczni okazują się przewodnicy, którzy obok własnej aktywności muzyczno-kompozytorskiej zajmują się organizacją i promocją zespołów muzycznych. Przesiedlellczo-niemieckich zespołów muzycznych jest w Europie co najmniej dwicście. Nicktóre mają własne wydawnictwa fonograficzne, ich dystryhucja ma jednak charakter głównie lokalny. Caly ruch kulturalno-muzyczny opiera się na dolml\\ olności. nic ma honorariów za występy czy organizację. W dziedzinie wykonawstwa pieśni ludowych istnieje szerokie spektrum od prostych dwugłosów do opraCOWał] konccl1owych. Występy odbywają się w strojach szytych samodzielnie wedlug starych wzorów. Mają też miejsce wspólne koncerty czeskie i niemieckie, choć kulturę Niemców Sudeckich traktuje się także samodzielnie, bez styku z czeską. Rzeczywistość kulturowa zespo~ów jest ,.bogata i otwarta" (W. Hader). Dotyczy to także zagadnienia tzw. "autentyzmu". zwłaszcza w zakresie muzyki dętej. Jak jednak pokazują doświadczenia z kontaktów z publicznością, znacznie większą popularnością cieszą się, jak dotąd, nowsze aranżacjc niż wykonania zgodne z wzorami minionymi. Wersje historyczne adresowane S<lhardziej do znawcó\\ niż do miłośników. Elementami tradycyjnymi bywaj'l więc raczcj uhiory muzyków niż produkcje muzyczne, dopasowane do gustów szcrokiej puhliczności. Strategia komercjalizacji zdaje się działać tu bardzicj bezvvZględnie aniżeli w Polsce. Gdybyśmy porównali funkcjonowanie tradycji llIuzycznych Nicmców Sudeckich lub poludniowomorawskich z grupami post-przesiedlcóczymi w Polsce. to wydaje się, że jedynie Górale Czadeccy wykazuj'l pewnc cechy wspólne. �153 Znaczna jest u Górali reprezentacja młodzieży, znaczny współczynnik międzynarodowy (rumUllsko-ukraińsko-słowacko-polski), dość wczesne uformowanie się zespołów (lata 1960.), wreszcie defensywno-autopromocyjny model funkcjonowania w otaczającym, nie zawsze sprzyjającym środowisku społecznym. Nie ma jednak w ruchu Górali Czadeckich nurtu profesjonalnej kultury muzycznej. Tym, co łączy zarówno polskie jak i niemieckie tradycje przesiedleńcze to pielęgnowanie lirycznego wizerunku małej ojczyzny. Heimatpjlege jest w Niemczech zawsze pozytywnie oceniane w odróżnieniu od naznaczonych pejoratywnie pojęć zakoJlczonych na -iSlIIlIS (np. Nationalisl11us). Trzeba jednak dodać, że popularne tradycje muzyczne Niemców sudeckich, morawskich, czeskich i śląskich zostały w znacznym stopniu wypełnione XIX-wieczną muzyką autorską, salonową, wodewilową, co ułatwiło zaistnienie tej przesiedlellczej kultury muzycznej wobiegu kultury masowej, z natury traktującej aspekty narodowe bądź jako dekorację, bądź jako kwestię w ramach tolerowanego limitu. Odrębność Górali Czadeckich wobec kultury masowej jest znacznie większa, tzn. tradycja tych Górali funkcjonuje wśród nich samych obok uczestnictwa w kulturze masowej jest to przykład zjawiska compartmentalization, ,,(prze )działowości" - podczas gdy muzyka Niemców sudeckich, mieszcząc się w zasadniczym nurcie kultury masowej, przydaje jedynie specyficzne barwy dla IJeilllatpjlef,;c. Młodzież z zespołów muzycznych w Niemczech zajmuje się ponadto tym, czym w Polsce towarzystwa miłośników ziemi, np. zabytkami, porządkowaniem cmentarzy na ziemiach rodzinnych. Muzykowanie w niemieckich organizacjach przesiedlel1czyeh prowadzi więe do aktywności wybitnie społecznych. Wschodnio-kresowe polskie tradycje muzyczne, przypominane na Ziemiach Zachodnich i Północnych, ograniczają się w zasadzie do bloku pieśni historycznych, balladowych, wojskowych, patriotycznych oraz do ponadnarodowego (w ramach Cesarstwa Rosyjskiego i Monarchii HabsXIV OGÓI-NOPOI.SKI FESTIWAL KAPEL I ŚPIEWAKOW LUDOWVOH burgów II połowy XIX wieku) KAZIMIERZ 2" - 29 VI '''.0 R. repertuaru cymbalistów wilellskich i wschodniogalicyjskich, �154 aczkolwiek część tych tradycji narosła lokalnie wokół miast i dworów. Wodróżnieniu od Niemców sudeckich prawie całość tradycji kresowych, podtrzymywanych przez ruch kulturalny i amatorski, opiera się na przekazie ustnym. Trzeba też podkreślić niesynchroniczność powrotu (reinwencji) tradycji - w Niemczech od początku lat 50., w Polsce od 1980 roku. Należy tu wreszcie dodać, że ożywienie czesko-niemieckich kontaktów kulturalno-muzyczno-retrospektywnych jest prostym usuwaniem skutków wojny i likwidacją - po zmianach polityczno-społecznych - nienormalnych, zwłaszcza w warunkach rewolucji komunikacyjnej, blokad i barier. Wymianie kulturalnej czesko-niemieckiej sprzyja ciągłość granicznego status quo z okresu międzywojennego (aczkolwiek decyzje o wysiedleniach Niemców podjęły władze czechosłowackie). Tego ułatwienia nie ma w przypadku relacji polsko-niemieckich, w których pomimo polityczno-prawnych rozstrzygnięć i potwicrdzeó oraz międzynarodowo usankcjonowanych wysiedleJl niemieckich, istnieje pewna infrastruktura obaw. Za pomyślną raczej oznakę dzisiejszych czasów możnaby uznać, że nie terytorium, ziemia, Lebensrawl7, jest w polityce aksjomatem, lecz raczej wzrost ekonomiczny i system bankowy. Piotr Dahlig FROM TilE RESEARCH ON MUSIC TRADITIONS IN 1'111:WEST AND NORTH OF POLAND. THE DULCIMER PLA YERS (Summary) Musical traditions of the transplanted populntion from the eastern territories of interwar Poland have been poorly documented. \n 1982-1995. I carried out Ikld-investigations of hammered dulcimer players in this displaced population. I recorded liliy musicians. horn between 1903 and 1936. Fourty-sevcn of them were already playing dulcimer in the 1920s and )930s. The history of dulcimer players can be divided illlo Iwo periods: interwar and post-war. The latter has three pha~es: 1945-1949 (continuation). 1950-1970 (isolation). 1971- (revival). The union of the instrument making and playing remained (and still remains) a distim:tive kature of the dulcimer players' group. In 1945-1947 the musicians had a stabilizing rok in thc new social environment. the more so as modern bands were usually lacking. Slight political changes in the I970s. administrati\e reforms in ) 975 and new culture centn:s have wntributed to revival of local traditions for public performances. The revival was connected with a modilieation of the Illusic practice. The traditional peasant performance practice ofthe dulcimer within a band I~l(lcd into the background and was partly replaced by individual solo perliJrmanee inspired also by the romantic poem /'an Tadell.\"= by Adam Mickiewicz. A regionalization of performance practice has emerged in three variants of the revival process: I. Identity renewed. The largest group of dulcimer players is still in the northeast. This group has retained the scparate feature of rescttlers from the Vilnius region (Wi/nil/kil. They were ..discovered" by the broadcasting worker (Maryna Okęcka-Bromkowa) in the end of the 1950s. by an inąui!) published in the local press in Olsztyn and started their public concerts in 1971. Sinee 1978 they meet at a special yearly 1Cstival in Lidzbark Warmiński. All except one play solo and regularly construct dulcimers. 2. Assimilation. The small group in Silesia 1~t1lsunder a general catego!) �155 ofn:settlcrs li'om the cast (/ah/lgo\l'(\'). With their dulcimers. they ollen join popular bands or vocal ensemblcs. the members ofwhich descend fi'om ditlerent regions. The dispersal ofmusicians resulted in e"perimenls in the dulcimer's construction and tuning system. 3. Leadership and education. Since 1975. the group in Western Pomcrania has emergcd thanks to thc initiative of a local teacher (Ed\\ard Mojsak) \\ho slaJ1ed a elass in dulcimer playing at the local school (Grytino 1983) and organized mectings of the dulcimer players sinee 1988. The meetings in Gryfino reveal two styles of playing .- the more traditional melodic perCormanee with the prevalence of the right hand and the hannonic one \\hcre both hands arc se\lslanding. This dualism is connected with mcthods of learning-teaching either by car (the melodic style) or by note (the hannonic style). Tram·fated by P. Dah/ig � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d24e0bc21d2dedddea08ac4477f3f4e0.pdf bb3c1e924a4b9d404b4a9813a344cf4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:467 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:424 Title A name given to the resource Z badań nad współdziałaniem gromadzkim we wsi Potakówka, pow. jasielskiego / ETNOGRAFIA POLSKA t.4 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.261-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA BIERNACKA Z BADAŃ NAD WSPÓŁDZIAŁANIEM GEOMADZKIM WE WSI P O T A K Ó W K A , POW. J A S I E L S K I E G O (w okresie od lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia do czasów obecnych) P o d s t a w o w y m celem i z a ł o ż e n i e m prac badawczych p r o w a d z o n y c h w P o t a k ó w c e b y ł o p r z e ś l e d z e n i e na p r z y k ł a d z i e ściśle o k r e ś l o n e g o terenu — w t y m w y p a d k u jednej w s i — p r o b l e m u t r a d y c y j n e j pomocy s ą s i e d z k i e j oraz w s p ó ł d z i a ł a n i a gromadzkiego w okresie ostatnich s i e d e m d z i e s i ę c i u l a t , c z y l i od l a t d z i e w i ę ć d z i e s i ą t y c h u b . stulecia do c z a s ó w o b e c n y c h . W m y ś l t y c h z a ł o ż e ń praca niniejsza jest p r ó b ą przedstawienia t y c h s t o s u n k ó w gospodarczych, s p o ł e c z n y c h i k u l t u r a l n y c h wsi w o m a w i a n y m okresie, k t ó r e — j a k s ą d z ę — s p r z y j a j ą d o k o n a n i u na i c h t l e analizy p r o b l e m u w s p ó ł d z i a ł a n i a i p o m o c y s ą s i e d z k i e j celem w y k r y c i a p r a w i d ł o ­ w o ś c i szeregu zjawisk i ukazania c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na r o z w ó j , p o d t r z y m y w a n i e , albo t e ż zanik f o r m t r a d y c y j n e j p o m o c y s ą s i e d z k i e j i współdziałania gromadzkiego . 1 2 ГЛа przeprowadzenia t a k p o m y ś l a n y c h b a d a ń w y b r a n o wieś Potak ó w k ę , k t ó r a na przestrzeni u b i e g ł y c h p i ę ć d z i e s i ę c i u l a t z m i e j s c o w o ś c i w y j ą t k o w o biednej i zacofanej p o d w z g l ę d e m gospodarczym i k u l t u r a l n y m s t a ł a się p r z o d u j ą c ą nie t y l k o w n a j b l i ż s z e j o k o l i c y , ale nawet w powiecie. P o t a k ó w k a jest p o ł o ż o n a w odległości 3 k m od l i n i i kolejowej J a s ł o — Sanok, na pograniczu p o w i a t ó w jasielskiego i k r o ś n i e ń s k i e g o . W i e ś , 1 Podstawowe źródła niniejszej pracy stanowią: a) materiały z badań terenowych, prowadzonych przez Zakład Etnografii U.Ł. w 1949 roku; b) materiały z własnych badań indywidualnych, zebrane w latach 1955—1956; c) protokoły z zebrań Koła Młodzieży w Potakówce; d) życiorys działacza wiejskiego P. Wiśniowskiego (rękopis); e) kronika szkolna odtworzona przez kierownika szkoły Piotra Biluta po 1945 r. z ocalałych podczas frontu resztek dawnej kroniki; f) literatura; g) obserwacja i do­ świadczenia autorki, pochodzącej z Potakówki i utrzymującej z nią stałe kontakty. Badania etnograficzne nad współczesną problematyką współdziałania w za­ kresie pomocy sąsiedzkiej na wsi prowadzono zespołowo (w latach 1946— 1950), w skali ogólnopolskiej w Zakładzie Etnografii IT.Ł. pod kierunkiem prof, dr K. Zawistowicz2 �262 MARIA BIERNACKA 3 o o g ó l n y m obszarze 272 ha, liczy 117 d r o b n y c h gospodarstw r o l n y c h , k t ó r y c h ziemia orna o p o d ł o ż u g l i n i a s t y m , zaliczana p r z e w a ż n i e do k l a ­ sy I I I , nadaje się p o d u p r a w ę ż y t a , pszenicy, a nawet b u r a k ó w cukro­ w y c h . Eozdrobnienie gospodarcze zmusza l u d n o ś ć (ponad 500 m i e s z k a ń ­ ców) do szukania zajęć pozarolniczych, k t ó r e z n a j d u j ą g ł ó w n i e w oko­ l i c z n y c h o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o w y c h ( n a f t o w y c h i i n n y c h ) . W e wsi znaj­ duje się 5-klasowa s z k o ł a podstawowa, D o m L u d o w y , sklep G m i n n e j S p ó ł d z i e l n i „ S a m o p o m o c C h ł o p s k a " . N a j b l i ż s z y m o ś r o d k i e m , gdzie miesz­ c z ą się g r o m a d z k a r a d a narodowa, stacja k o l e j o w a , poczta, k o ś c i ó ł para­ f i a l n y , G m i n n a S p ó ł d z i e l n i a „ S a m o p o m o c C h ł o p s k a " , jest oddalona o 3 k m s ą s i e d n i a wieś Tarnowiec. 1. OKRES POITWŁASZCZENIOWY W ostatnich d z i e s i ą t k a c h l a t X I X w i e k u P o t a k ó w k a n a l e ż a ł a do w s i , w k t ó r e j o g ó l n a sytuacja g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n a b. G a l i c j i z n a l a z ł a p e ł n e odbicie. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą tej s y t u a c j i t ó przede w s z y s t k i m nie­ z w y k ł e rozdrobnienie gospodarstw, b ę d ą c e w y n i k i e m u s t a w y u w ł a s z c z e ­ niowej n a d a j ą c e j p r a w o w ł a s n o ś c i nawet n a j m n i e j s z y m posiadaczom Adamskiej. Podsumowaniem powyższych badań jest zbiór opracowań monograficz­ nych i materiałów zawartych w „Pracach i Materiałach Etnograficznych", t. 8 —9, Łódź — Lublin 1951 r. W ramach dalszych zainteresowań tym problemem prowadzone były również prace indywidualne, zmierzające do wszechstronnego opracowania tego zagadnienia w jednej konkretnej miejscowości. W trakcie owych poszukiwań poszerzono również samą problematykę badawczą. Oprócz pomocy sąsiedzkiej, przez którą, autorzy prac rozumieli pomoc, okazywaną wzajem przez członków tej samej gromady wiejskiej (K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Pomoc wzajemna i współdziałanie w kulturach ludowych,, „Prace i Materiały Etnogra­ ficzne", t. 8 — 9, s. 11 i odb.), uwzględniono również formy tzw. współdziałania gro­ madzkiego, czyli zbiorowej działalności wsi w zakresie takich czynów społecznych, jak budowa dróg, mostów, szkół, domów ludowych, kościołów, boisk sportowych itp. Ponieważ samorzutność inicjowania i wykonania zespołowej działalności jest istotą tej współpracy, badania nie obejmowały zbiorowych prac wykonywanych przez wieś wyłącznie na zlecenie władz państwowych, lub nawet samorządowych (szarwarki itp.). Struktura gospodarcza wsi na podstawie zestawień gromadzkich z roku 1950: 3 pow. gospodarstw (ha) ilość 0 -0,5 0,5-1 1,0-2 2,0-3 3,0-8,7 9 18 56 22 12 �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 263 ziemi, z a r z ą d z e n i e z e z w a l a j ą c e na p o d z i a ł gospodarstw ( „ s z a c h o w n i c e p ó l " ) , dalsze u t r z y m y w a n i e w i e l k i c h i l i c z n y c h o b s z a r ó w d w o r s k i c h oraz n i e m o ż n o ś ć o d p ł y w u l u d n o ś c i wsi do p r z e m y s ł u . W t y c h w a r u n k a c h P o t a k ó w k a p r z e d s t a w i a ł a t y p biednej i zacofanej pod w z g l ę d e m gospodarczym i k u l t u r a l n y m wsi. P o d s t a w ą u t r z y m a n i a b y ł o gospodarstwo rolne, p r y m i t y w n e t a k p o d w z g l ę d e m jego organi­ zacji, j a k i t e c h n i k i . Z z a j ę ć pozarolniczych p r a k t y k o w a n y b y ł przez nie­ k t ó r y c h m i e s z k a ń c ó w w y r ó b drewnianych wideł i . m i o t e ł brzozowych, sprzedawanych na p o b l i s k i c h j a r m a r k a c h . L u d u o ś ć biedniejsza poszuki­ w a ł a z a r o b k ó w w p o b l i s k i c h d w o r a c h , plebaniach w z g l ę d n i e w w i ę k s z y c h gospodarstwach c h ł o p s k i c h . W s t r u k t u r z e s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e j ó w c z e s n e j wsi z a r y s o w y w a ł y się cztery t r a d y c y j n e kategorie l u d n o ś c i : kmiecie, zagrodnicy, c h a ł u p n i c y i k o m o r n i c y . Gospodarstwa kmiece i zagrodnicze b y ł y j u ż w o w y m cza­ sie podzielone, t o t e ż z d a r z a ł o się d o ś ć c z ę s t o , że c h a ł u p n i c y i k o m o r n i c y b y l i posiadaczami niewielkich k a w a ł k ó w ziemi. W t y m okresie we wsi b y ł y k u r n e jednoizbowe c h a ł u p y z g l i n i a n ą p o d ł o g ą , zamieszkiwane nie t y l k o przez liczne r o d z i n y , ale t a k ż e k u r y i k r ó l i k i . Z i m o w ą m r o ź n ą p o r ą z p o w o d u k i e p s k i c h o b ó r sprowadzano do izb t a k ż e k r o w y i p r o s i a k i . Zjawisko to w y s t ę p o w a ł o szczególnie w ro­ dzinach biedniejszych. B a r d z o ubogo p r z e d s t a w i a ł a się sprawa odzienia. K o b i e t y i m ę ż c z y ź n i nosili u b r a n i a konopno-lniane w ł a s n e j r o b o t y , i to z a r ó w n o l a t e m , j a k i z i m ą . Ciepłą z i m o w ą odzież, s k ł a d a j ą c ą się g ł ó w n i e z k o ż u c h ó w , posia­ d a ł y t y l k o r o d z i n y z a m o ż n i e j s z e . Ш е b y ł o t a k ż e dostatecznego obuwia. Najgorzej p r z e d s t a w i a ł o się odzienie dzieci, z w ł a s z c z a w okresie z i m o w y m . Odpowiednio do m i e s z k a ń i odzienia w y g l ą d a ł o r ó w n i e ż w y ż y w i e n i e , a szczególnie na p r z e d n ó w k a c h . Najstarsi p a m i ę t a j ą jeszcze, j a k uboga l u d n o ś ć wiejska o d ż y w i a ł a się n a j c z ę ś c i e j s u s z o n ą r z e p ą , z i e m n i a k a m i i t z w . k w a s ó w k ą , c z y l i p o l e w k ą g o t o w a n ą na kwasie z k a p u s t y . Liche urodzaje z b ó ż p o w o d o w a ł y , ż e b r a k chleba odczuwano j u ż od przeprowa­ dzenia s i e w ó w jesiennych. S ł a b e b y ł y r ó w n i e ż urodzaje z i e m n i a k ó w . Podczas wiosennych p r z e d n ó w k o w y c h d n i gotowano z u p y z lebiody, a nawet ze ś w i e ż y c h p ą k ó w i liści c z e r e ś n i . 4 5 4 Według miejscowych tradycji pełne gospodarstwo kmiece, tzw. rola, liczyło 60 morgów (polskich) ziemi, zagrodnicze 30 morgów. Chałupnicy i komornicy dawniej zupełnie bezrolni (z tym jednakże, że pierwsi posiadali własne chałupy, a drudzy mieszkali „na komornym") w tym czasie są już niekiedy posiadaczami małych skraweczków ziemi. Relacje podaje się na podstawie materiałów terenowych, znajdujących się w Archiwum Zakładu Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego (AZE, nry inw. 779, 1119), 5 �264 MARIA B I E R N A C K A P r y m i t y w n e m u ż y c i u gospodarczemu t o w a r z y s z y ł analfabetyzm. .Jeśli j a k i ś c z ł o w i e k p o s i a d a ł u m i e j ę t n o ś ć czytania i pisania, t o z o s t a w a ł pisa­ r z e m g m i n n y m na k i l k a , czy nawet k i l k a n a ś c i e w s i . Dopiero p o d koniec ostatnich l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h n b . stulecia z P o t a k ó w k i w y r u s z y ł a pierw­ sza w i ę k s z a g r o m a d k a m ł o d z i e ż y do s z k ó ł k i w T a r n o w c u . Ż y c i e s p o ł e c z n e w s i w t y m okresie k s z t a ł t o w a ł o się na podstawie t r a ­ d y c y j n i e u z n a n y c h w z o r ó w i n o r m s p o ł e c z n o - p r a w n y c h . P o d s t a w ą więzi s p o ł e c z n y c h b y ł y przede w s z y s t k i m rodzina i r ó d , a n a s t ę p n i e t a k ż e s ą s i e d z t w o oraz gromada wiejska. Poza r o d z i n ą bardzo p o w a ż n ą r o l ę o d g r y w a ł w t e j ż e s p o ł e c z n o ś c i r ó d . T r a d y c j ę pochodzenia i s o l i d a r n o ś ć r o d o w ą p o d t r z y m y w a ł y najmocniej r o d z i n y kmiece i zagrodnicze. K o d y te w y k a z u j ą nie t y l k o d u ż ą ekskluz y w n o ś ć , ale t a k ż e tendencje do p e ł n i e n i a w ł a d z y i uznania s p o ł e c z n e g o . S o l i d a r n o ś ć r o d o w a o b j a w i a ł a się szczególnie p r z y w y b o r a c h do r a d y g m i n n e j l u b w r ó ż n y c h sporach w i e j s k i c h . Stosunek k m i e c i i zagrodni­ k ó w do p o z o s t a ł y c h k a t e g o r i i s p o ł e c z n y c h l u d n o ś c i b y ł p o g a r d l i w y . N a z y w a n o i c h po p r o s t u „ d z i a d a m i " . S ą s i e d z t w o o b e j m o w a ł o nie t y l k o k r ą g n a j b l i ż s z y c h w s p ó ł m i e s z k a ń c ó w , ale t a k ż e s ą s i a d ó w p ó l . W i ę ź s ą s i e d z k a w y r a ż a ł a się z a r ó w n o 'w d r o b n y c h ś w i a d c z e n i a c h i u s ł u g a c h , j a k r ó w n i e ż we w z a j e m n y m odwiedzaniu się i w s p ó ł ż y c i u na c o d z i e ń . O c z y w i ś c i e nie ś w i a d c z y t o , aby nie b y ł o w t y m czasie z a d r a ż n i e ń i k ł ó t n i s ą s i e d z k i c h . Izolacja w s i od w p ł y w ó w pozawiejskich oraz u t r z y m y w a n i e się gospo­ d a r k i c h ł o p s k i e j na s t o p n i u s a m o w y s t a r c z a l n o ś c i s p r z y j a ł o dalszemu pogłębianiu i zachowywaniu w e w n ę t r z n e j więzi gromadzkiej. J a k o zjawisko charakterystyczne p o d k r e ś l i ć n a l e ż y k s z t a ł t o w a n i e się r ó ż n y c h p o w i ą z a ń s p o ł e c z n y c h na skutek t a k i c h l u b i n n y c h z a l e ż n o ś c i gospodarczych. K m i e ć czy zagrodnik w c h o d z i ł bardzo c z ę s t o w z w i ą z k i k u m o t e r s k i e z c h a ł u p n i k i e m l u b k o m o r n i k i e m , k t ó r y u niego p r a c o w a ł . W w a r u n k a c h t a k zarysowanej s p o ł e c z n o ś c i w s i z ostatnich d z i e s i ą t ­ k ó w l a t u b i e g ł e g o stulecia znajdujemy r ó w n i e ż i n s t y t u c j ę w s p ó ł d z i a ł a ­ nia, g ł ó w n i e j e d n a k j a k o z w y k ł ą , t r a d y c y j n ą pomoc s ą s i e d z k ą . Pomoc t a w y s t ę p o w a ł a t u p r z y w i e l u pracach p o l n y c h , ł ą k o w y c h oraz inwesty­ c y j n y c h . S p o ś r ó d t y c h f o r m w y r ó ż n i a ł a się s z c z e g ó l n a odmiana po­ m o c y s ą s i e d z k i e j zwana tłuką, k t ó r a p o l e g a ł a na z e s p o ł o w y m w y k o n a n i u przez m ł o d z i e ż o k r e ś l o n e j p r a c y w j e d n y m z a m o ż n i e j s z y m gospodarstwie za p o c z ę s t u n e k i z a b a w ę . Tłuka o d b y w a ł a się n o c ą p r z y k s i ę ż y c u i zawsze 6 7 6 Ród oznacza t u pokrewieństwo rodzin ze strony ojca lub matki. Bardziej ceniono pokrewieństwo ze strony ojca. Do 1935 r. obowiązywała ustawa o gminach jednostkowych. Każda wieś była gminą z radnymi i wójtem. 7 �WSPÓŁDZIAŁANIU G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 265 p o s i a d a ł a dwa a s p e k t y : pracy i zabawy z p o c z ę s t u n k i e m . Sama zabawa nosiła t a k ż e n a z w ę tłuki . Bardzo ż y w e b y ł y r ó w n i e ż f o r m y d a r ó w o b r z ę d o w y c h , s k ł a d a n y c h przez zaproszonych gości podczas u r o c z y s t o ś c i r o d z i n n o - o b r z ę d o w y c h , j a k na p r z y k ł a d wesela czy chrzciny. C h a r a k t e r y s t y c z n y b y ł t u zwyczaj chodzenia po wilku, p r a k t y k o w a n y przez ubogie d z i e w c z ę t a w y c h o d z ą c e za m ą ż , k t ó r e o d w i e d z a ł y b l i ż s z e i dalsze wsie, p r o s z ą c o d a r y na wesele ( z b i e r a ł y p r z e w a ż n i e z b o ż e ) . Poza t y m w okresie Ś w i ą t B o ż e g o N a r o ­ dzenia i Nowego B o k u k o l ę d u j ą c y m i s k ł a d a j ą c y m ż y c z e n i a dzieciom (głównie b i e d n y m ) darowywano szczeponki i szczodraki ( k o ł a c z e , p l a c k i lub pieniądze). W s p ó ł d z i a ł a n i e g r o m a d y na rzecz w s p ó l n e g o dobra nie b y ł o w ó w c z a s znane. B r a k b y ł o we wsi s z k o ł y i d o m u ludowego. M i e s z k a ń c y nie w y k a ­ z y w a l i t r o s k i o drogi, c h o c i a ż b y ł y one w t a k beznadziejnym stanie, że z w ł a s z c z a w i o s n ą i j e s i e n i ą grzęźli na n i c h z k o r i m i i w o z a m i . F o r m ą ze­ s p o ł o w e g o gospodarowania b y ł t y l k o n i o w i o l k i obszar lasu (5 m o r g ó w ) , pastwisko g / v i m d z k i c (ok. 30 m o r g ó w ) i wr/rta nocna w s i , p e ł n i o n a ko­ lejno przez p o s z c z e g ó l n e gospodarstwa. 6 2. OKRES K A P I T A L I Z A C J I WSI P r z e ł o m w i e k u X T X i X X staje się dla wsi m a ł o p o l s k i e j okresem p r z e z w y c i ę ż a n i a starego systemu feudalno-rodowego oraz p o w o l n y m przechodzeniem wsi do n o w y c h f o r m ż y c i a i gospodarowania. Okres t e n c h a r a k t e r y z u j ą wielkie p r z e m i a n y gospodarcze, s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e i k u l ­ turalne. W P o t a k ó w c e p r z e m i a n y te z n a l a z ł y wyraz w licznej emigracji zarob­ k o w e j , p o w s t a n i u s z k o ł y , s i l n y m w p ł y w i e r u c h u ludowego, p o w s t a n i u k ó ł k a rolniczego i wreszcie w w y r o ś n i ę c i u w z w i ą z k u z t y m i n o w y m i n u r t a m i ż y c i a wiejskiego jednostek p r z o d o w n i c z y c h — d z i a ł a c z y , k t ó r z y j u ż w t e d y w y w i e r a l i w p ł y w na r o z w ó j ż y c i a nie t y l k o swojej wsi. P o c z ą t e k potakowskiej e m i g r a c j i sięga l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h u b i e g ł e g o stulecia. N a j p i e r w emigrowano na W ę g r y do Budapesztu. Stosunkowo bliska o d l e g ł o ś ć od ó w c z e s n e j granicy w ę g i e r s k i e j u m o ż l i w i a ł a dostanie się na W ę g r y pieszo, po 6 godzinach w ę d r ó w k i . E m i g r a c j a ta n i g d y nie p r z y b r a ł a d u ż y c h r o z m i a r ó w , a n i t e ż nie w y w a r ł a w i ę k s z e g o w p ł y w u t a k na ż y c i e P o t a k ó w k i , j a k i okolicznych w s i . P o w a ż n ą r o l ę o d e g r a ł a dopiero emigracja do S t a n ó w Zjednoczonych. U d z i a ł w niej b y ł masowy przede w s z y s t k i m m ł o d z i e ż y i t r w a ł aż do 8 Tłuka występowała przy żniwach, koszeniu siana, ubijaniu glinianej podłogi w nowo wybudowamym domu oraz przy robieniu kiesek ze słomy do poszycia dachów. Zabawa odbywająca się po ubiciu glinianej podłogi nosiła nazwę tłuki lub udeptowin. �266 МАША B I E l i N A C K A Т w o j n y ś w i a t o w e j w ł ą c z n i e . E m i g r a c j a t a w p ł y n ę ł a d o d a t n i o przede w s z y s t k i m na o d c i ą ż e n i e bardzo przeludnionej w s i , p r z y n o s z ą c w efekcie podniesienie w a r u n k ó w b y t u t a k dla r o d z i n e m i g r a n t ó w , j a k i reemigran­ t ó w , k t ó r z y d o k u p y w a l i z i e m i ę , b u d o w a l i d o m y , l i k w i d o w a l i s p ł a t y ro­ dzinne i t p . Ш е bez znaczenia b y ł o r ó w n i e ż w y j ś c i e w i e l u m i e s z k a ń c ó w poza o p ł o t k i w ł a s n e j wsi i poznanie szerszego ś w i a t a . W p r a w d z i e w p ł y w po­ w r a c a j ą c y c h e m i g r a n t ó w na r o z w ó j ś r o d o w i s k a , z k t ó r e g o pochodzili, b y ł znacznie mniejszy a n i ż e l i m o ż n a b y ł o teoretycznie z a k ł a d a ć , niemniej j e d n a k część zdomiejszych o s ó b po powrocie do k r a j u w y b i j a ł a się ua czoło ż y c i a wsi. D r u g i m z k o l e i c z y n n i k i e m p o s t ę p u s t a ł a się s z k o ł a t a r n o w i e c k a , w k t ó r e j p r a c o w a ł o kolejno d w ó c h nauczycieli, o f i a r n y c h d z i a ł a c z y oświa­ t o w y c h . Pierwszy z n i c h b y ł przede w s z y s t k i m budzicielem ducha naro­ dowego, d r u g i (podobno syn c h ł o p s k i ) b y ł d z i a ł a c z e m l u d o w y m . P i e r w s i potakowscy uczniowie s z k o ł y w y n i e ś l i z niej nie t y l k o u m i e j ę t n o ś ć czy­ t a n i a i pisania,.ale t a k ż e d z i ę k i obcowaniu n a d a l z nauczycielami d ą ż e n i e do w y ż s z e g o p o z i o m u ż y c i a . G r u n t do t y c h z a i n t e r e s o w a ń p r z y g o t o w a n y b y ł r ó w n i e ż przez r o z w i j a j ą c y się w G a l i c j i r u c h l u d o w y . W T a r n o w c u j u ż w 1888 r o k u p o w s t a ł pierwszy w G a l i c j i p r z e d w y b o r c z y k o m i t e t w ł o ­ ś c i a ń s k i . P o t a k ó w k a z n a j d o w a ł a się w k r ę g u o d d z i a ł y w a n i a o w y c h po­ s t ę p o w y c h . r u c h ó w s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h , k t ó r e z y s k u j ą w niej coraz więcej z w o l e n n i k ó w , przede w s z y s t k i m z a ś o w ą g r o m a d k ę pierwszych u c z n i ó w s z k o ł y . Dociera t u prasa l u d o w a , n a j p i e r w ks. S t a n i s ł a w a Stojałowskiego „Wieniec i P s z c z ó ł k a " , później J. Stapińskiego „Przyjaciel L u d u " . Z u d z i a ł e m S t a p i ń s k i e g o o d b y w a j ą się wiece ludowe, na k t ó ­ rych w y s t ę p u j ą już jako m ó w c y pierwsi działacze potakowscy. 9 1 0 1 1 N a f a l i z a i n t e r e s o w a ń p o l i t y c z n y c h szło przez wieś g a l i c y j s k ą h a s ł o z a k ł a d a n i a K ó ł e k E o l n i c z y c h . W l a t a c h 1901—1902 p o t a k o w i a n i e z a ł o ­ ż y l i K ó ł k o Eolnicze, k t ó r e z o r g a n i z o w a ł o u s p o ł e c z n i o n y sklepik i p r o w a ­ dziło r ó w n i e ż d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w ą i r o l n i c z ą . P r z y K ó ł k u t y m zorgani­ zowana z o s t a ł a pierwsza biblioteczka, z k t ó r e j po raz pierwszy z a c z ę t o w y p o ż y c z a ć k s i ą ż k i do d o m ó w . W l o k a l u K ó ł k a c h ł o p i c z y t a l i g ł o ś n o gazety rolnicze. „ K ó ł k o w c y " r ó w n i e ż p o d j ę l i w a l k ę z n a g m i n n y m p i j a ń ­ s t w e m k a r c z e m n y m , w p r o w a d z a j ą c m i ę d z y i n n y m i wieczorne spotkania przy winie. 9 Mowa o nauczycielach J. Kamińskim i Orłowskim. K. D u n i n - W ą s o w i c z , Dzieje Stronnictwa Ludowego w Galicji, Warszawa 1956, s. 91. Pierwszym prenumeratorem pisma „Wieniec i Pszczółka" był w Potakówce Jan G-oleń. 10 1 1 �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 267 Propagowanie h a s e ł podniesienia poziomu r o l n i c t w a znajduje t u swój w y r a z w przeprowadzeniu melioracji p ó l , z a k u p y w a n i u ulepszonych n a r z ę d z i (siewniki, m ł y n k i , sieczkarnie), w p r o w a d z e n i u d o b r y c h g a t u n k ó w z b ó ż i p r a w i d ł o w s z e g o p ł o d o z m i a n u . Proces ulepszania w r o l n i c t w i e p o s t ę p u j e jednak m i m o wszystko powoli ze w z g l ę d u na p r z e w a g ę drob­ n y c h gospodarstw c h ł o p s k i c h . T a k i e maszyny, j a k m ł y n k i czy siewniki, k u p o w a l i t y l k o z a m o ż n i e j s i gospodtv-ze, i t o do s p ó ł k i . I d ą c e u ś w i a d o m i e n i e s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e w y z w a l a ł o n o w ą , nie z n a n ą dotychczas na wsi e n e r g i ę t w ó r c z ą . P o t a k o w i a n i e w r o k u 1908 w ł a s n y m w s p ó l n y m w y s i ł k i e m z b u d o w a l i d o m g r o m a d z k i dla t y c h potrzeb, k t ó ­ r y c h k i l k a n a ś c i e l a t wstecz ivies z u p e ł n i e nie o d c z u w a ł a . O d 1910 r o k u w d o m u t y m z n a l a z ł a pomieszczenie 1-klasowa s z k o ł a powszechna, miesz­ kanie nauczyciela oraz sklep K ó ł k a Rolniczego, k t ó r y uprzednio mieścił się w w y n a j ę t e j komorze. 1 2 B u d o w a d o m u . gromadzkiego zainicjowana przez miejscowych, w y ­ b i j a j ą c y c h się d z i a ł a c z y b y ł a w y r a z e m i c h d u ż e j d o j r z a ł o ś c i s p o ł e c z n e j oraz w y r a z e m gromadzkiego w s p ó ł d z i a ł a n i a dla w s p ó l n e j sprawy. Pierwsza w o j n a ś w i a t o w a z a s t a ł a P o t a k ó w k ę na drodze k i l n o w e m u ż y c i u . Zerwane z o s t a ł y w i ę z y z a m y k a j ą c e j ą w ramach t r a d y c y j n e j spo­ łeczności wiejskiej — wieś w e s z ł a na szeroki gościniec dziejowy. 3. OKRES M I Ę D Z Y W O J E N N Y P o t a k ó w k a nie w y s z ł a o b r o n n ą r ę k ą z okresu pierwszej w o j n y świa­ t o w e j . D o r o b e k w y p r a c o w a n y w czasach przedwojennych z o s t a ł p o w a ż ­ nie uszczuplony. Z a b r a k ł o w i e l u dzielnych l u d z i . Z m a r n o w a ł się dorobek sklepu K ó ł k a Bolniczego. W i e ś b y ł a s k ł ó c o n a p o l i t y c z n i e , co się jeszcze mocniej p o g ł ę b i ł o na skutek i s t n i e j ą c y c h we wsi d w ó c h u g r u p o w a ń poli­ t y c z n y c h : P S L - L e w i c y i PSL-Piast. W s y t u a c j i gospodarczej w s i z a r y s o w a ł y się p o w a ż n e t r u d n o ś c i ; zo­ s t a ł a w s t r z y m a n a emigracja zamorska, co p r z y c z y n i ł o się do dalszego r o z d r o b n i e n i a gospodarstw. N a , około 100 gospodarstw zaledwie 3—4 p r z e k r a c z a ł o w i e l k o ś c i ą 10 m o r g ó w (nie o s i ą g a j ą c liczby 15 m o r g ó w ) , reszta gospodarstw p o s i a d a ł a p r z e c i ę t n i e d z i a ł k i od 2 do 3 m o r g ó w . Z a m o ż n i e j s i c h ł o p i w p r o w a d z a j ą w p r a w d z i e pewne ulepszenia w tech­ n i c z n y m w y p o s a ż e n i u swych gospodarstw, ale u w i ę k s z o ś c i nadal n a j w a ż ­ niejsze funkcje gospodarcze s p e ł n i a p ł u g , sierp, cepy i ż a r n a . T a k b y ł o od pierwszych l a t po drugiej w o j n i e ś w i a t o w e j . Z a z n a c z a j ą c y się w okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o s t ę p w podnoszeniu p r o d u k c j i rolnej b y ł 1 3 12 1 3 Meliorację, zwaną tu drenarką, przeprowadzono w latach 1907 — 1910. J. Faber, Pamiętniki chłopów, Warszawa 1935, t. 1, s. 675. �268 MARIA B I E R N A C K A w y n i k i e m nie t y l e upowszechnienia nowoczesnych n a r z ę d z i gospodarczych, ile d u ż e g o w k ł a d u p r a c y l u d z k i e j . N a t a k i w k ł a d m o g ł a sobie p o z w o l i ć przeludniona w i e ś m a ł o p o l s k a . Pewne m o ż l i w o ś c i zarobkowe d a w a ł wsi r o z w ó j p r z e m y s ł u naftowego w s ą s i e d n i c h wsiach. B e z p o ś r e d n i o po wojnie część m ł o d z i e ż y p r a c o w a ł a p r z y budowie osiedli i r a f i n e r i i n a f t y w J e d l i c z u i e l e k t r o w n i w M ę c i n c e . Nieliczna część m ę ż c z y z n z n a l a z ł a s t a ł e zatrudnienie p r z y w y d o b y w a n i u r o p y naftowej. T a praca n i e a t r a k c y j n a dla c h ł o p ó w przed 1914 r o k i e m w l a t a c h n a s t ę p n y c h z n a l a z ł a w i e l u z w o l e n n i k ó w i m ł o d z i e ż d o r o s ł a za­ b i e g a ł a o t o , aby p r a c ę t ę u z y s k a ć . S t a ł a się ona awansem dla m ł o d z i e ż y chłopskiej. Znaczne pogorszenie s y t u a c j i materialnej wsi z a r y s o w a ł o się na tle o g ó l n e g o k r y z y s u w l a t a c h 1929—1931. K i e d y więc przed 1930 r o k i e m , z j a w i ł y się pewne m o ż l i w o ś c i emigracji do F r a n c j i i K a n a d y , przelud­ niona wieś skwapliwie z n i c h k o r z y s t a ł a , ale na skutek o g r a n i c z e ń wyje­ c h a ł o zaledwie 11 o s ó b . E ó w n i e ż w 1938 r o k u w r o b o t a c h sezonowych do Niemiec wzięło u d z i a ł t y l k o 14 o s ó b . T a k emigracja, j a k i praca w p r z e m y ś l e w n i e w i e l k i m procencie r o z w i ą z y w a ł a k w e s t i ę przeludnienia wsi i u k r y t e g o w niej bezrobocia. T r a d y c j a p r a c y o ś w i a t o w e j i s p o ł e c z n o politycznej j u ż p r z e d r o k i e m 1914 oraz fala r u c h u m ł o d z i e ż o w e g o i d ą c e g o przez wieś p o l s k ą s p o w o d o w a ł y , że w 1925 r o k u p o w s t a ł t a k ż e w Pota­ k ó w c e Z w i ą z e k M ł o d z i e ż y L u d o w e j , b ę d ą c y S e k c j ą M a ł o p o l s k i e g o To­ w a r z y s t w a Bolniczego. K o ł o M ł o d z i e ż y bardzo szybko s t a ł o się o ś r o d k i e m ż y c i a s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e g o w s i . O d 1928 r o k u , to jest od czasu w y o d ­ r ę b n i e n i a się Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej В . P. z organem „ W i c i " , ra­ d y k a l n a m ł o d z i e ż zorganizowana w p o t a k o w s k i m K o l e toczy nieprze­ r w a n ą w a l k ę ze starostwem p o w i a t o w y m w J a ś l e o l e g a l i z a c j ę „ W i c i " ; w powiecie uzyskano zezwolenie dopiero po dziesięciu l a t a c h , t j . w 1938 roku. 1 4 1 5 Obok organizacji m ł o d z i e ż o w e j , s k u p i a j ą c e j na przestrzeni okresu m i ę d z y w o j e n n e g o — poza r z a d k i m i w y j ą t k a m i — m ł o d z i e ż całej wsi, dzia­ ł a ł y t u jeszcze inne organizacje, j a k : S t r o n n i c t w o L u d o w e , Ochotnicza S t r a ż P o ż a r n a , z r e a k t y w o w a n e K ó ł k o Bolnicze i K o ł o T o w a r z y s t w a S z k o ł y L u d o w e j . D z i a ł a l n o ś ć K o ł a , w y k a z u j ą c e g o d u ż e o ż y w i e n i e , prowadzona była w kierunku oświatowo-wychowawczym, rolniczym i samorządowym. Praca p o z o s t a ł y c h organizacji s p r o w a d z a ł a się do i c h specyficznych z a d a ń . W s z y s t k i e organizacje w s p ó ł p r a c o w a ł y ze s o b ą , a n a j e ż y n n i e j s i 14 G-dy pierwszy raz we wsi robotnik z kopalni nafty J. Muroń werbował chłopów do pracy, to początkowo żaden z nich nie chciał iść do takiej „brudnej roboty" (AZE, nry inw. 779, 1128). AZE, nry inw. 779, 1154. 15 �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 269 i c h c z ł o n k o w i e s p o t y k a l i się w swej d z i a ł a l n o ś c i na terenie s a m o r z ą d u wiejskiego. W w y n i k u r o z w o j u ż y c i a s p o ł e c z n o - o r g a n i z a c y j n e g o p o d n o s i ł się po­ z i o m k u l t u r a l n y w s i i jej m i e s z k a ń c ó w . P r a c ę c e c h o w a ł a s a m o d z i e l n o ś ć m y ś l i i c z y n ó w . K s z t a ł t o w a ł a się nowa, w y ż s z a e t y k a p o s t ę p o w a n i a , k r y s t a l i z o w a ł się ś w i a t o p o g l ą d m ł o d z i e ż y i starszych, z r y w a j ą c y z prze­ s ą d e m i zacofaniem. M ł o d z i p o s z u k i w a l i n o w y c h d r ó g p r z e b u d o w y ż y c i a wsi. B i b l i o t e k a , ś w i e t l i c a , zebrania, u r o c z y s t o ś c i o k o l i c z n o ś c i o w e b y ł y d o s k o n a ł y m n a r z ę d z i e m w y c h o w a w c z y m . W i e ś u t r z y m y w a ł a ścisłe k o n ­ t a k t y z s ą s i e d n i m i o ś r o d k a m i r u c h u robotniczego PPS, a szczególnie T U B oraz z d z i a ł a c z a m i k o m u n i s t y c z n y m i . Z r a d y k a l i z o w a n i e r u c h ó w s p o ł e c z n y c h sprowadza na wieś, na jej d z i a ł a c z y ostre a t a k i ze s t r o n y władz państwowych. Praca s p o ł e c z n a K o ł a i i n n y c h organizacji wiejskich w y r a z i ł a się r ó w ­ nież szeregiem k o n s t r u k t y w n y c h o s i ą g n i ę ć . J u ż w p i e r w s z y m okresie istnienia K o ł a M ł o d z i e ż y z i n i c j a t y w y p r z o d u j ą c y c h c z ł o n k ó w z o s t a ł a we wsi z a ł o ż o n a s z k ó ł k a drzewek o w o c o w y c h . W c i ą g u 20 l a t jej istnienia z o s t a ł o upowszechnione we w s i i okolicy sadownictwo. W s z y s t k i e prace z w i ą z a n e z zaprowadzeniem s z k ó ł k i na d a w n y m g r o m a d z k i m p a s t w i s k u w y k o n a l i bezinteresownie „ K o ł o w c y " . Pracowano n o c a m i p r z y z w ó z c e drzewa z lasu, o p a r k a n i a n i u s z k ó ł k i oraz p r z e k o p y w a n i u ziemi. Sadzenie drzewek, szczepienie, p i e l ę g n a c j ę w p i e r w s z y m okresie w y k o n y w a n o r ó w ­ nież bezinteresownie. P r z y c z y n n y m udziale „ K o ł o w c ó w " — c h o c i a ż z i n i c j a t y w y starszych p o s t ę p o w y c h gospodarzy — z o s t a ł y oczyszczone pastwiska gromadzkie, p o z o s t a j ą c e w stanie d z i k i c h n i e u ż y t k ó w . P ó ź n i e j w y d z i e r ż a w i o n o je p o s z c z e g ó l n y m gospodarzom i w miejscach d a w n y c h wierzb, na terenach d o s t ę p n y c h , K o ł o z a s a d z i ł o drzewka owocowe. Praca o d b y w a ł a się ze­ s p o ł o w o i bezinteresownie. N a j w y ż s z y m o s i ą g n i ę c i e m tej k o n s t r u k t y w n e j d z i a ł a l n o ś c i b y ł a w la­ t a c h 1934—1935 b u d o w a D o m u Ludowego. P r z y budowie w s p ó ł d z i a ł a ł y wszystkie i n s t y t u c j e i organizacje wiejskie. P r a c ą k i e r o w a ł K o m i t e t B u d o w y p o d p r z e w o d n i c t w e m s o ł t y s a , dawnego c z ł o n k a K o ł a M ł o d z i e ż y . G ł ó w n y c i ę ż a r finansowania b u d o w y ( m a t e r i a ł ó w b u d o w l a n y c h i m a j s t r ó w ) s p o c z y w a ł na m i e j s c o w y m s a m o r z ą d z i e , K ó ł k u R o l n i c z y m i K o l e Mło­ d z i e ż y . Wszelkie z w ó z k i , pomoc p r z y b u d o w i e i t p . w y k o r i y w í l f j cafe wieś. S z k o ł a m i e ś c i ł a się w s t a r y m b u d y n k u g r o m a d z k i m , k t ó r y nie odpo­ w i a d a ł e l e m e n t a r n y m p o t r z e b o m h i g i e n i c z n y m . Z tego p o w o d u w ł a d z e z a p o w i a d a ł y z a m k n i ę c i e s z k o ł y . M i m o l i c z n y c h s t a r a ń miejscowego spo1 6 16 Współpraca z PPS i TUR w Brzozówce oraz działaczem komunistycznym Janem Kapała z Jasła. �270 MA HI A B I E R N A C K A łeczeristwa nie uzyskano ż a d n e j p o m o c y na b u d o w ę s z k o ł y ze strony p a ń s t w a . W tej s y t u a c j i wieś w ł a s n y m i s i ł a m i p o d j ę ł a t r u d b u d o w y D o m u Ludowego, . p r z e z n a c z a j ą c go tymczasowo na pomieszczenie dla s z k o ł y . Z b u d o w a n o go kosztem 12 t y s i ę c y z ł o t y c h i we w r z e ś n i u 1935 r o k u uro­ c z y ś c i e przekazano szkole. Wiele jeszcze w y s i ł k u w ł o ż y ł a wieś, a szczególnie m ł o d z i e ż , w w y r ó w ­ n y w a n i e ogrodu szkolnego, p r z e s u n i ę c i e d r o g i wiejskiej b i e g n ą c e j obok szkoły i i n . Bezinteresowność w pracy cechowała zresztą całą ówczesną działal­ n o ś ć K o ł a . P o c z ą w s z y od przekazywania swych k s i ą ż e k do b i b l i o t e c z k i „ K o ł o w e j " poprzez b e z p ł a t n e s p r z ą t a n i e ś w i e t l i c y , p r z y g o t o w y w a n i e p r o w i z o r y c z n y c h scen do a m a t o r s k i c h p r z e d s t a w i e ń , dekorowanie sal czy u k ł a d a n i e desek p o d z a b a w ę t a n e c z n ą na w o l n y m p o w i e t r z u l u b p i e l ę g n o w a n i e o g r ó d k a k w i a t o w e g o p r z y d o m u g r o m a d z k i m do niezli­ czonej ilości czasu w ł o ż o n e g o w p r z y g o t o w a n i e p r z e d s t a w i e ń , d o ż y n e k oraz i n n y c h imprez „ K o ł o w y c h " . N a t l e w a l k i prowadzonej przez r a d y k a l n y r u c h l u d o w y o w ł a d z ę i o nowe lepsze w a r u n k i b y t o w a n i a całej w s i polskiej w y t w a r z a ł o się w ze­ spole p o t a k o w s k i c h d z i a ł a c z y poczucie o d p o w i e d z i a l n o ś c i za całość ż y c i a g r o m a d y . W t y c h w a r u n k a c h k s z t a ł t o w a ł a się we w s i t a k a opinia spo­ ł e c z n a , k t ó r a bez specjalnego nacisku m o b i l i z o w a ł a do p r a c y z e s p o ł o w e j dla dobra wsi nawet t y c h l u d z i , k t ó r z y nie b r a l i u d z i a ł u w ż y c i u organi­ zacyjnym. P r z y k ł a d e m tego, j a k w p o s t ę p o w e j i ś w i a d o m e j społecznie gromadzie t r a d y c y j n a pomoc s ą s i e d z k a nabiera nowego c h a r a k t e r u , m o ż e b y ć r ó w ­ nież f a k t u j ę c i a w n o r m y s t a t u t o w e dawnej p o m o c y wzajemnej. W Po­ t a k ó w c e zorganizowano w l a t a c h m i ę d z y w o j e n n y c h w ł a s n ą i n s t y t u c j ę z a b e z p i e c z a j ą c ą gospodarzy na w y p a d e k s t r a t y poniesionej w i n w e n ­ t a r z u (bydle). I n s t y t u c j a t a , zwana S a m o p o m o c ą , w d o s k o n a ł y s p o s ó b r o z w i ą z y w a ł a ó w p r o b l e m , z a p e w n i a j ą c c z ł o n k o m nie t y l k o p e ł n y z w r o t poniesionej s t r a t y , ale r ó w n i e ż k o s z t y l e c z e n i a . Fundusze na t e n cel c z e r p a ł a Samopomoc z ubezpieczeniowych s k ł a d e k c z ł o n k o w s k i c h oraz z organizowanych na t e n cel i m p r e z . Z r z e s z a ł a prawie wszystkie gospo­ darstwa, b ę d ą c s z c z e g ó l n y m dobrodziejstwem dla gospodarstw najbied­ niejszych, k t ó r e k a ż d ą s t r a t ę n a j d o t k l i w i e j o d c z u w a ł y . W zorganizowany s p o s ó b r o z w i ą z y w a ł a w ó w c z a s wieś spraw- u t r z y ­ m a n i a swych b i e d n y c h s a m o t n y c h l u d z i , z n a j d u j ą c y c h się bez ż a d n e j 17 17 Statut „Samopomocy" opracowała grupka chłopów pod kierunkiem działa cza F. Wiśniowskiego. �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 271 o p i e k i (3 w y p a d k i ) . W m y ś l u c h w a ł g r o m a d z k i c h zapewniono i m miesz­ kanie, w y ż y w i e n i e , o n i z a ś odwzajemniali się w m i a r ę swych sił, n p . ro­ bieniem m i o t e ł . B y ł o to w l a t a c h , k i e d y poprzez wsie codziennie w ę d r o ­ w a l i „ p o p r o ś b i e " b i e d n i ludzie. B ó w n i e ż w s p o s ó b zorganizowany po­ m a g a ł a wieś r o d z i n o m w y s i e d l o n y m przez N i e m c ó w w czasie ostatniej wojny. W o j n a 1939—1945 p r z e r w a ł a n o r m a l n ą s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z ą dzia­ ł a l n o ś ć wsi. Pewne prace na o d c i n k u gospodarczym, c h o ć w bardzo ogra­ n i c z o n y m zakresie, prowadzono m i m o o k u p a c j i . W miejsce dawnego K ó ł k a Bolniczego z a ł o ż o n o w 1941 r o k u S p ó ł d z i e l n i ę S p o ż y w c ó w „ P r z e d ­ w i o ś n i e " , k t ó r a na ó w c z e s n e w a r u n k i r o z w i j a ł a się p o m y ś l n i e . Część m ł o d z i e ż y k o ń c z y w t y m czasie s z k o ł y i k u r s y s p ó ł d z i e l c z e . W e wsi, po­ dobnie j a k i w powiecie, r o z w i j a się d z i a ł a l n o ś ć k o n s p i r a c y j n a B a t a l i o ­ n ó w C h ł o p s k i c h i Ludowego Z w i ą z k u K o b i e t , b ę d ą c a k o n t y n u a c j ą prac p r z e d w o j e n n y c h „ W i c i " . N i e k t ó r z y wiciarze p r z e j ś c i o w o utrzymywali k o n t a k t y z o ś r o d k a m i i d z i a ł a c z a m i P P B w powiecie. N a j c i ę ż s z y m okresem dla wsi b y ł k i l k u m i e s i ę c z n y f r o n t w o j s k o w y w 1944—1945 r o k u , p o ł ą c z o n y z e w a k u a c j ą i zniszczeniami. i. OKRES POWOJENNY Okres p o w o j e n n y z a z n a c z y ł się we wsi bardzo p o w a ż n y m i przeobra­ ż e n i a m i s t r u k t u r a l n y m i , s p o w o d o w a n y m i przede w s z y s t k i m przez znaczny o d p ł y w l u d n o ś c i do z a j ę ć w o k o l i c z n y c h o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o w y c h , w y ­ j a z d na s t a ł e do miast i na Ziemie Zachodnie oraz masowy o d p ł y w m ł o ­ d z i e ż y do wszelakiego r o d z a j u szkół i w y ż s z y c h uczelni (zjawiska nie znane wsi m i ę d z y w o j e n n e j ) . T a k w i ę c w 1956 r o k u na 117 gospodarstw (506 miesz­ k a ń c ó w ) z r o l n i c t w a u t r z y m y w a ł o się 3 1 , a z r o l n i c t w a i r z e m i o s ł a (kowale, stolarze, blacharze) 10 gospodarstw. N a t o m i a s t z 76 gospodarstw r o l ­ n y c h 102 m i e s z k a ń c ó w b y ł o z a t r u d n i o n y c h na s t a ł e poza r o l n i c t w e m (po 1—2, a nawet t r z y osoby z jednego d o m u ) . Miejscem p r a c y dla w i e l u jest p r z e m y s ł (ponad 50 % ) , s a m o r z ą d , spółdzielczość, b u d o w a sieci elek­ t r y c z n y c h i t p . D o d a j m y , że w l a t a c h p o w o j e n n y c h na s t a ł e o p u ś c i ł o wieś 59 o s ó b (wszystkie samotne). Z j a w i s k i e m p o z o s t a j ą c y m bez precedensu w dziejach P o t a k ó w k i jest masowe k s z t a ł c e n i e się m ł o d z i e ż y w r ó ż n e g o t y p u s z k o ł a c h . O ile na przestrzeni k i l k u d z i e s i ę c i u l a t do 1939 r o k u w ł ą c z n i e szkołę ś r e d n i ą (han­ d l o w ą , r o l n i c z ą , s e m i n a r i u m nauczycielskie, o g ó l n o w y d z i a ł o w ą ) u k o ń ­ c z y ł o zaledwie 17 o s ó b , to obecnie sprawa t a przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : s z k o ł y zawodowe zasadnicze 33 osoby; s z k o ł y ś r e d n i e o g ó l n o k s z t a ł c ą c e i zawodowe 38 o s ó b (bez u w z g l ę d n i e n i a t y c h , k t ó r z y jej nie s k o ń c z y l i ) ; �272 MAKIA BIERNACKA s z k o ł y w y ż s z e u k o ń c z y ł o l u b k o ń c z y ÍO o s ó b . Obecnie w s z k o ł a c h zawo­ d o w y c h uczy się 14, a w s z k o ł a c h ś r e d n i c h 11 u c z n i ó w . Możliwości t a k szerokiego k o r z y s t a n i a m ł o d z i e ż y z n a u k i zapewnia wsi b l i s k o ś ć szkół w J e d l i c z u (3,5 k m ) , J a ś l e i K r o ś n i e . Najmniejsze z m i a n y z a z n a c z y ł y się w samej s t r u k t u r z e gospodarstw r o l n y c h . Z r e f o r m y rolnej tarnowieckiego f o l w a r k u o t r z y m a ł o k i l k a o s ó b p ó ł h e k t a r o w e d z i a ł k i . Ze w z g l ę d u na o d p ł y w m ł o d z i e ż y do szkół, miast i p r z e m y s ł u proces rozdrabniania z o s t a ł zahamowany. N a t o m i a s t mechanizacja r o l n i c t w a p o s t ę p o w a ł a stosunkowo szybko, i t o g ł ó w n i e poprzez o ś r o d k i maszynowe. D l a p r z y k ł a d u m o ż n a p o d a ć , że m ł o c a r n i a w y p i e r a zdecydowanie cepy, ale obok kosy sierp p e ł n i jesz­ cze do ostatnich c z a s ó w s w ą f u n k c j ę ś c i n a n i a z b o ż a w w i e l u gospodar­ stwach. W z w i ą z k u z p o w y ż s z y m i z m i a n a m i w P o t a k ó w c e z a z n a c z y ł się na w i e l u odcinkach p o w a ż n y wzrost stopy ż y c i o w e j w stosunku do okresu przedwojennego. D o t y c z y t o przede w s z y s t k i m t y c h m i e s z k a ń c ó w , k t ó ­ r y m podstawowe ś r o d k i ż y w n o ś c i zapewnia gospodarstwo rolne, a do­ d a t k o w e z a r o b k i s ł u ż ą na podniesienie p o z i o m u u b r a n i a czy w y ż y w i e n i a . S ą t o r o d z i n y t a k z w a n y c h c h ł o p ó w - r o b o t n i k ó w . W rodzinach t y c h gospodarstwem r o l n y m z a j m u j ą się g ł ó w n i e p o z o s t a ł e w d o m u k o b i e t y i d o r a s t a j ą c e dzieci, a m ę ż o w i e p o m a g a j ą i m dorywczo po powrocie z pracy. W t y c h w a r u n k a c h w y d a j n o ś ć z i e m i nie ulega o b n i ż e n i u pewnie dlatego, że gospodarstwa są bardzo m a ł e , a k u l t u r a rolna w tej okolicy jest na d o b r y m poziomie. D z i a ł a l n o ś ć s p o ł e c z n ą w s i do 1949 r o k u w ł ą c z n i e c e c h o w a ł d u ż y d y ­ n a m i z m . D o czynnego ż y c i a w b u d o w a n i u gospodarki p a ń s t w o w e j , samo­ r z ą d o w e j i spółdzielczej p r z y s t ę p u j ą p r z e d w o j e n n i d z i a ł a c z e , p e ł n i ą c wiele odpowiedzialnych f u n k c j i w gminie i w powiecie. Starsi z r z e s z a j ą się w Polskiej P a r t i i Eobotniczej (najliczniej), S t r o n n i c t w i e L u d o w y m i Pol­ skiej P a r t i i Socjalistycznej. Część m ł o d z i e ż y organizuje Z w i ą z e k W a l k i M ł o d y c h , w i ę k s z o ś ć n a w i ą z u j e do t r a d y c j i i w ł ą c z a się do p r a c y w Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej „ W i c i " ( m ł o d z i e ż Z W M przechodzi w k r ó t c e do „Wici"). P o c z ą t k o w y w y s i ł e k s p o ł e c z e ń s t w a idzie w k i e r u n k u zatarcia znisz­ c z e ń w o j e n n y c h ; prawie c a ł k o w i t e m u zburzeniu uległ stary d o m gro­ m a d z k i , rcmizi-j s t r a ż a c k a , częściowo t a k ż e s z k o ł a . W s p ó l n y m w y s i ł k i e m doprowadzono n a j p i e r w szkołę do stanu u ż y w a l n o ś c i . O b o k n a u k i od­ b y w a ł y się w niej zebrania, wieczory ś w i e t l i c o w e , k u r s y d o k s z t a ł c a j ą c e i r ó ż n e wiejskie u r o c z y s t o ś c i . Ścisła w s p ó ł p r a c a k i e r o w n i c t w a s z k o ł y z m ł o d z i e ż ą p o z a s z k o l n ą daje p o w a ż n e r e z u l t a t y . 1 8 Dane statystyczne do tego okresu zebrano w latach 1955 — 1956. �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 273 W l a t a c h 1945—1946 gromada p r z y s t ę p u j e j e d n a k do b u d o w y D o m u L u d o w e g o . N a j w i ę k s z y w k ł a d finansowy w b u d o w ę d a ł o K o ł o „ W i c i " . Eobocizna niefachowa z o s t a ł a w y k o n a n a j a k i dawniej w r a m a c h w s p ó ł d z i a ł a n i a gromadzkiego. D o m t e n nie zaspokaja j e d n a k p e ł n y c h potrzeb ż y c i a s p o ł e c z n e g o w s i , dlatego t e ż w 1956 r o k u p r z y s t ą p i o n o do jego r o z b u d o w y . D o i n n y c h prac w y k o n a n y c h w t y m czasie z e s p o ł o w o n a l e ż y odbu­ dowa r e m i z y s t r a ż a c k i e j , w y k o p a n i e i u r z ą d z e n i e stawu (basenu) dla ce­ l ó w p r z e c i w p o ż a r o w y c h , u r z ą d z e n i e boiska sportowego. Poza t y m szereg prac mniejszych, j a k sadzenie drzewek o w o c o w y c h w z d ł u ż d r o g i p r o w a ­ d z ą c e j przez wieś, b u d o w a s c h o d ó w oraz w p r a w i a n i e p o d ł ó g w b u d y n k u szkolnym. Ten i n t e n s y w n y r o z w ó j ż y c i a w s i ulega z a h a m o w a n i u w l a t a c h 1949 — 1954. Organizacje i i n s t y t u c j e s p o ł e c z n e i s t n i e j ą t y l k o f o r m a l n i e , g d y ż f a k t y c z n i e nie w y k a z u j ą prawie ż a d n e j d z i a ł a l n o ś c i . D o t y c z y t o z a r ó w n o starszych, j a k i m ł o d z i e ż y . W i e ś w p r a w d z i e o t r z y m u j e r ó ż n e n a g r o d y za w y n i k i z d z i a ł a l n o ś c i gospodarczej, ale nie w p ł y w a t o wcale na u a k t y w n i e n i e sił s p o ł e c z n y c h . Obserwuje się r ó w n i e ż z a n i k dawnego w s p ó ł ż y c i a s ą s i e d z k i e g o , ludzie m n i e j się o d w i e d z a j ą , nie c h c ą u c z e s t n i c z y ć w zebraniach, a nawet w t y c h u r o c z y s t o ś c i a c h wiejskich (np. d o ż y n k i ) , k t ó r e k i e d y ś c i e s z y ł y się naj­ w i ę k s z y m uznaniem. P r ó b a o ż y w i e n i a z a m a r ł e g o ż y c i a w s i n a s t ę p u j e w 1955 r o k u . Starsi z a c z y n a j ą a p e l o w a ć do m ł o d z i e ż y , b y w z n o w i ł a s w ą p r a c ę w organizacji m ł o d z i e ż o w e j . P i ę c i o o s o b o w a g r u p k a gospodarzy p r z y s t ę p u j e do zorga­ nizowania Z e s p o ł u U p r a w y Z i e m i na 12 ha r e s z t ó w k i podworskiej w Tar­ n o w c u . W t y m ż e r o k u p o d j ę l i p o t a k o w i a n i e wraz ż m i e s z k a ń c a m i są­ siedniej w s i W r a c a n i a i n i c j a t y w ę z e l e k t r y f i k o w a n i a swych osiedli. Kosz­ t e m wielkiego n a k ł a d u finansowego i ochotniczej p r a c y o b y d w u w s i — p r z y częściowej p o m o c y p a ń s t w a — p r o j e k t t e n z o s t a ł zrealizowany w g r u d n i u 1956 r o k u . A n a l i z a e l e m e n t ó w gromadzkiego w s p ó ł d z i a ł a n i a przeprowadzona w jednej w s i , p o s i a d a j ą c e j t r a d y c j e p o m o c y s ą s i e d z k i e j , pozwala na usta­ lenie p e w n y c h o g ó l n y c h s t w i e r d z e ń o d n o ś n i e do jego f o r m i t r e ś c i w s p ó ł ­ działania. . 1 9 2 0 19 Ogólny koszt budowy wynosił ponad 60 000 zł (oprócz bezpłatnej robocizny), z czego Koło Młodzieży „Wici" pokryło 47 000 zł, Związek Walki Młodych 1900 zł, subwencja z Kuratorium Okręgu Szkolnego w Rzeszowie wynosiła 10 000 zł i zbiórka we wsi 989 zł. Ogólny koszt elektryfikacji wsi wynosił ponad 600 000 zł w pieniądzach i robociźnie. Pomoc państwa wynosiła 50 000 zł. 20 Etnografia Polska, t. I V *8 �274 MARIA BIERNACKA Pierwsze z n i c h wskazuje, że pomoc s ą s i e d z k a z w y k ł a , oparta na w z a j e m n o ś c i ś w i a d c z e ń , jest c h a r a k t e r y s t y c z n a z a r ó w n o dla k o ń c a ubieg­ łego stulecia, k i e d y p r z e w a ż a jeszcze gospodarstwo samowystarczalne, j a k i dla c z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h . Wiele z n a n y c h i p r a k t y k o w a n y c h f o r m tej pomocy ulega p r z e o b r a ż e n i o m , n i e k t ó r e c a ł k o w i t e m u z a n i k o w i (np. tłuka). A s p e k t z a b a w o w o - o b r z ę d o w y , c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a n i e k t ó r y c h f o r m z e s p o ł o w e j pracy, t r a c i w a g ę ze w z g l ę d u na inne m o ż l i w o ś c i roz^ r y w k o w e m ł o d z i e ż y . Te f o r m y zabaw p r z y p o m o c y z e s p o ł o w e j , k t ó r e niejednokrotnie i n t e r p r e t o w a n o j a k o zabiegi magiczne (np. przewracanie się podczas sadzenia z i e m n i a k ó w , aby dobrze r o s ł y ) wraz z podniesieniem się o g ó l n e g o p o z i o m u o ś w i a t y t r a c ą r ó w n i e ż swoje znaczenie. Z w ł a s z c z a z m i a n y w technice gospodarowania w y w o ł u j ą te swoiste p r z e o b r a ż e n i a . T a k w i ę c pojawienie się we wsi k o s i a r k i , maszyny parowej do m ł ó c e n i a i i n n y c h u r z ą d z e ń p o t r z e b u j ą c y c h do o b s ł u g i w i e l u osób s p o w o d o w a ł o nawet ustalenie się p r z y tej p r a c y z w y c z a j u wzajemnej pomocy, k o ń ­ czącej się z r e g u ł y t a k ż e s u t y m p o c z ę s t u n k i e m . J e ż e l i chodzi o f o r m y w s p ó ł p r a c y gromadzkiej na rzecz całej w s i , to w P o t a k ó w c e w y s t ę p u j e ona dopiero w t y c h czasach, k i e d y wieś prze­ z w y c i ę ż a s w ą i z o l a c j ę , c i e m n o t ę i p r y m i t y w n e gospodarowanie. Powstanie jej t o w a r z y s z y n a j w y r a ź n i e j procesowi u o b y w a t e l n i e n i a się c h ł o p ó w , k t ó r z y s t a j ą się nie t y l k o w ł a ś c i c i e l a m i k a w a ł k a ziemi, ale p r a g n ą b y ć w s p ó ł g o s p o d a r z a m i z a r ó w n o swojej w s i , j a k i c a ł e g o k r a j u . D z i a ł a l n o ś ć s p o ł e c z n a p o t a k o w i a n , w y r a ż a j ą c a się w przedstawionych p o w y ż e j czynach k o n s t r u k t y w n y c h , nie n a l e ż a ł a do zjawisk w y o d r ę b ­ n i o n y c h . B y ł a ona odbiciem t y c h n u r t ó w s p o ł e c z n y c h , j a k i e w o k r e ś l o n e j epoce historycznej o d d z i a ł y w a ł y na w i e ś , a w a r u n k i miejscowe n a d a w a ł y jej pewne cechy o d r ę b n e , w ł a ś c i w e tej okolicy. E m i g r a c j a , s z k o ł a , r u c h l u d o w y , r u c h m ł o d z i e ż o w y , przechodzenie l u d n o ś c i do prac w p r z e m y ś l e , proces socjalizacji w s i — to zjawiska o b e j m u j ą c e s w y m z a s i ę g i e m prawie całą Polskę. Maria Biernaoka R E C H E R C H E S SUR L E P E O B L E M E D E L A C O L L A B O E A T I O N COMMUNALE DANS L E V I L L A G E POTAKÓWKA, DISTR. D E JASŁO Resume L'auteur a entrepris á titre d'essai 1'analyse du probleme du service déjá traditionnel de bon voisin et de la collaboration communale telle, qu'elle se pratique dans les villages en Pologne depuis environ 1890 jusqu'a l'heure actuelle. Ce fut un des villages particulierement progressiste en ce qui concerne la cooperative �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 276 rurale qui lui servit d'exemple; elle consulta de meme les sources historiquee disponibles en classifiant ses observations propres et les matériaux réunis au terrain. Les resultáis obtenus ont été intéressants, car ils mettent parfaitement bien en evidence la diversité des formes que prend le service de bon voisin et la cooperative communale, surtout si on les considere sous un aspect plus large des changements généraux économiques, sociaux et culturaux survenus dans les villages de la Pologne Méridionale au eours de la période en question. ч � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7220465ba1cf3bd2b858b080d0b2d1b6.pdf 453017d4822831066cb8bd37862ecb98 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4734 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania wycinanka ludowa wycinanka kurpiowska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4394 Title A name given to the resource Z badań nad wycinanką kurpiowską/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; s.159-178 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzka, Halina Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text QOudy PV>s3czaiiski« , o Perty O O O Uanacja^ KOLNO" Turoil CyW c Czomlo 'STiMOoy Kat durowe J f-\a;a*uJny L^Lautc o o O*!** O o Uanouo Ch« rubin O 1 6i OjpniWi o o'Krobid , \Boba Popiofki O OavJrychi Dobry Uo b 4ou i (HaMczno V Krukowo S ° GotanWa nłki O Orí AOZlOkO )Łkroiio Z/?biska( >rkl ( La&ki O T ^ - g O pianki , Wari. fcf 'Zilairia WyM«l \ ^ ^ " pttyitarl \ OSTAOŁCKA -iMapa miejscowości, Halina Z w których przeprowadzono badania nad wycinanką kurpiowską. Olędzka B A D A Ń N A D W Y C I N A N K Ą Może s i ę w y d a ć zaskakujące twierdzenie, że w y ­ cinanka kurpiowska — której popularność rośnie już od początków dwudziestolecia m i ę d z y w o j e n n e g o — jest w swej oryginalnej, pierwotnej formie znana w niewielkim tylko stopniu. Popularność dotyczy bo­ wiem przede wszystkim form chronologicznie p ó ź n i e j ­ szych, kiedy to wycinanka straciła w i ę ź funkcjonalną z wystrojem wiejskiego wnętrza, i wyrabiana była już tylko dla odbiorcy z zewnątrz. Wydaje s i ę w i ę c ce­ lowe przedstawienie w y n i k ó w badań nad k u r p i o w s k ą wycinanką dawną, pokazanie różnorodnych jej form i zarysowanie procesu rozwojowego, tak jak to można dziś uczynić na podstawie rezultatów dotychczaso­ wych badań, informacji uzyskanych w drodze wywia­ dów ze starymi informatorami i analizy zachowanego i rekonstruowanego materiału. Wycinanka dawna różni się bowiem w znacznym stopniu od w s p ó ł c z e s n e j , której „ ż y w o t n o ś ć " nie wynika już z naturalnego procesu rozwoju tej dzie­ dziny twórczości w ś r o d o w i s k u w ł a s n y m . W okresie dawnym w y c i n a n k ę kurpiowską cecho­ w a ł y bowiem: doskonała wzajemna zgodność formy przedmiotu i zdobiącego ją ornamentu z funkcją, za­ leżność charakteru ornamentu od materiału, narzędzi, techniki, związek ornamentu z jego usytuowaniem. 1 K U R P I O W S K Ą 0 charakterze tej wycinanki decydowała wreszcie ro­ la osądu zbiorowości, opartego na t r a d y c j i . J Z chwilą jednak gdy funkcja wycinanki uległa zmianie i nie była już ona przeznaczona dla o k r e ś l o ­ nego, znanego autorce miejsca — pojawiły s i ę zmiany w wielkości wycinanki, wzajemnych proporcjach jej części i w stosunku ornamentu do całości. Wyrwana z całości układu dekoracji ściany, gdzie działała na za­ sadzie dopełniania się form i barw, stała się dziełem samym w sobie, o g l ą d a n y m w innych warunkach 1 z innej odległości. Twórczynie, traktujące swą pracę zawodowo, dochodziły do ogromnej wprawy, która pozwalała na coraz bardziej precyzyjne cięcia, uznane za cechę charakterystyczną kurpiowskiej w y c i n a n k i , które jednak poprzez rozbicie i rozdrobnienie całości p o w o d o w a ł y zanik cech w ł a ś c i w y c h tworzywu i tech­ nice. Nowym tendencjom sprzyjały gusty odbiorców, którzy bez w z g l ę d u na swoje wyrobienie plastyczne, wysoko cenili niezwykłą ich zdaniem misterność orna­ mentu, uzyskaną prymitywnymi wielkimi nożycami (il. 54) w materiale tak delikatnym jak papier. Zachę­ cało to również do rekordów drobnego cięcia (il. 3). Jak tego dowiodły badania nad recepcją wycinanek kurpiowskich, poczynione w różnych grupach społecz­ nych, charakteryzujących się przeciętnym poziomem 3 159 �cinanki kurpiowskiej w ogóle — ani też przy histo­ rycznym szeregowaniu typów. Podejmowane tego ro­ dzaju próby doprowadzały do szeregu twierdzeń pod­ w a ż o n y c h przez rekonstruowany obraz rozwoju w y ­ cinanki kurpiowskiej, oparty na dokumentacji tere­ nowej. Postaram s i ę to w y k a z a ć w dalszej części pra­ cy przy omawianiu zagadnień szczegółowych. Nale­ żałoby dodać, że w okresie wojny prawie całkowicie zniszczone zostały pokaźne ilościowo zbiory dawnej wycinanki kurpiowskiej Muzeum Etnograficznego w Warszawie oraz Muzeum w Łomży i Nowogrodzie. Okres istnienia wycinanki nowej, jak go umownie nazywam, wydaje s i ę w y m a g a ć oddzielnego trakto­ wania, a w hierarchii związanych z nim zagadnień na pierwsze miejsce w y s u w a j ą się złożone problemy współczesnej a zarazem tradycyjnej twórczości ludo­ wej. 6 Zadziwiająco uboga jest literatura przedmiotu do­ tycząca wycinanki (por. przypis 1). W obszernej bi­ bliografii opracowań dotyczących terenów Kurpiow­ skiej Puszczy Zielonej, n a około 190 pozycji m ó w i ą ­ cych o kulturze w s i żadna nie jest poświęcona w y ł ą c z n i e wycinance. Nie znaczy to, aby nie wspo­ minano o niej. W opisach podkreślających odrębność grupy ludu zamieszkującego d a w n ą puszczę, które zaczynają się dość licznie pojawiać od początku X I X w., o wycinance znajdują s i ę dwie wzmianki pochodzące z lat 1881 i 1887, z których wcześniejsza dotyczy zdobienia techniką wycinania h a papiero­ wych firankach (do Okien. 7 4 wyrobienia plastycznego, podziwiano przeważnie misterność i złożoność wzorów, co przesądzało o sto­ sunku do wycinanki. Oceny innego typu w y s t ę p o w a ł y jedynie sporadycznie. Istnienie różnic między wycinanką okresu dawne­ go, gdy wykonywano ją tylko dla w ł a s n y c h potrzeb, a wycinanką noWą, robioną n a skutek zapotrzebowa­ nia z zewnątrz, wydaje s i ę dość oczywiste nie tylko wobec w n i o s k ó w uzyskanych na drodze spekulatywnej, ale potwierdza to konfrontacja dawnych t y p ó w wycinanki z materiałem zebranym po wojnie przez m u z e a . Z porównania wycinanki dawnej z n o w ą w y ­ nika, ż e wszelka charakterystyka oparta tylko na materiale nam w s p ó ł c z e s n y m jest co najmniej nie­ wystarczająca i nie może stanowić jedynej podstawy do wyciągnięcia w n i o s k ó w o cechach typowych w y 5 2 II. 1. „Dziencioly" wycinanka wielobarwna, wys. ok. 12 cm. Wyk. nieznany. Okolice My­ szyńca, pow. Ostrołęka. II. 2, 3. Wycinanki Czesławy Konopkówny. Tatary, pow. Ostrołę­ ka: „Leluja", wys. 21 cm, wyk. 1948 r.; „Leluja", wys. 34,5 cm, wyk. ok. 1960 r. U. 4. Deko­ racja izby. Wyk. na konkurs w 1948 r. Bronisława Kaczyń­ ska, pow. Ostrołęka. 160 8 W późniejszych publikacjach, związanych z K u r ­ piami, krótkie notatki sygnalizujące istnienie wyci­ nanki z kolorowego papieru, strojącej ściany i sufit izby, z o m ó w i e n i e m kilku przykładów, znajdujemy już tylko w pracach o charakterze krajoznawczym. . Należałoby oczekiwać pełniejszych informacji czy nawet opracowań p o ś w i ę c o n y c h w y ł ą c z n i e technice wycinania, której wytwory nie m a j ą c e odpowiednika w kulturze miejskiej budzą szczególne zainteresowa9 _ 3 . i y M tf u �nie. Na tle licznych artykułów w prasie, które ograni­ czają się do bardzo ogólnego literackiego opisu, uwa­ gę zwracają prace o ambicjach naukowych Jerzego Warchałowskiego. Są one jednak poświęcone w y ­ cinance w całej Polsce i dają jedynie krótką cha­ rakterystykę wycinanki kurpiowskiej, z położeniem nacisku na podobieństwa i odrębności w stosunku do analogicznych zdobin z innych terenów. To samo m o ż n a by w ł a ś c i w i e powiedzieć o dwu­ krotnie opublikowanej (z nieznacznymi tylko różni­ cami) pracy Eugeniusza Frankowskiego, który choć niewiele m ó w i ł o wycinance kurpiowskiej, to jednak swymi sądami ogólnymi zaciążył na charakterystyce późniejszych jej opracowań. Frankowski, podejmując w założeniu całokształt zagadnień związanych z w y c i n a n k ą , w rzeczywistości skupił u w a g ę na sprawie genezy jej techniki oraz pochodzeniu m o t y w ó w . Ustalając szeroki zasięg geo­ graficzny techniki (w skali światowej), w y c i ą g a wnios­ ki genetyczne, istotne, jego zdaniem, t a k ż e dla przy­ czyn pojawienia się w X I X w. wycinanki papierowej jako ozdoby izby, co odpowiada charakterystycznym schematom metodycznym szkoły historycznej, której był zwolennikiem. Wyjaśnianie formy wycinanek poprzez szukanie zapożyczeń z innych technik dopro­ wadza autora do następujących refleksji: „Patrząc na te wycinanki ma się wrażenie, że to nie w papie­ rze, ale w drzewie w y c i ę t o delikatną piłką i cyzelo­ wano dłutkiem i nożem wszystkie te piękne przezro­ cza. Myśl t ę narzuca typ wycięć, zrobionych w drze­ wie, które tu, w wycinankach papierowych, stosowane są z ogromnym poczuciem estetycznym". 10 11 12 13 Przy kierunku m y ś l o w y m , reprezentowanym przez Frankowskiego, opis dzieła podporządkowany jest do­ wolnej interpretacji, co w rezultacie ogranicza w a r ­ tość materiałową pracy. Szkoda jest tym większa, że podstawę stanowiła tu cenna nie istniejąca dziś ko­ lekcja wycinanek Muzeum Etnograficznego w War­ szawie, z okresu od ostatnich lat X I X w. do 1914 r., ; która pozwoliła autorowi na najwierniejsze i najpeł­ niejsze w literaturze zarejestrowanie t y p ó w charakte­ rystycznych dla okresu, w k t ó r y m >ją gromadzono. Kontynuację sposobu patrzenia Frankowskiego na w y c i n a n k ę spotyka s i ę dziś jeszcze, łącznie z p o g l ą ­ dem, że „przejęła tradycje prastarej techniki w y c i ­ nanki skórzanej, motywy haftów, koronek, malowi­ deł..." Analogie w sposobie patrzenia na w y c i n a n k ę do­ strzec można również w najobszerniejszej, jak dotąd, pracy Józefa Grabowskiego, k t ó r y pierwszy stawiał sobie zadanie „pokazania bogactwa wycinanki ludo­ wej w jej odmianach regionalnych, zwłaszcza daw­ nych, dziś już w y m a r ł y c h . . . " Zbieżność, czy tylko podobieństwo m o t y w ó w upoważnia autora do m ó w i e ­ nia, że wycinanka kurpiowska jest „jedną z odmian pochodzących od podwarszawskiej i najbardziej z nią z w i ą z a n a " . GraboWsIki, powołując s i ę na Frankow­ skiego, wymienia 'podstawowe typy wycinanek, d ą ­ żąc poprzez analizę formy do wykazania zapożyczeń w odmianie kurpiowskiej od tzw. przez autora grupy warszawskiej. Systematyka, którą stara się n a k r e ś ­ lić, opiera się w y ł ą c z n i e na analizie formalnej w y c i ­ nanek, nie uwzględniając zmian w czasie i danych historycznych. Dlatego też niektóre wnioski stoją w wyraźnej sprzeczności z danymi terenowymi, opartymi na tradycji, które to źródło autor uznaje, korzystając jednak z niego w zakresie ograniczonym do p r z y k ł a ­ dowego przedstawienia sylwetek t w ó r c ó w czy stosun­ ku ogółu do wycinanfcarek. 1 4 15 18 17 18 Poprzestanie na analizie formalnej m a t e r i a ł u i nieskonfrontowanie jej z danymi, jakie m o ż n a uzyskać z dokumentacji terenowej, wreszcie nieuwzględnianie autorstwa (materiał powojenny ma je ustalone) po­ woduje błędy w uogólnieniach i generalizowaniu na skutek przyjęcia cech indywidualnych za cechy całej grupy. Wydaje się, że na tle dotychczasowego stanu badań ze szczególną siłą rysuje s i ę konieczność sięgnięcia 19 �do tzw. materiałów terenowych, do relacji wykorzystania ż y w e j jeszcze tradycji. ustnej, Przy podejmowaniu badań terenowych nad wyci­ nanką Kurpiowskiej Puszczy Zielonej problem zasięgu sprowadzał się do ustalenia czy pokrywa s i ę on z dość w y r a ź n i e zarysowującymi s i ę granicami terytorialny­ mi regionu. Niejednokrotnie omawiane ich istnienie wyznaczał nie tylko moment późnej w stosunku do terenów sąsiednich kolonizacji i to przez inny element ludnościowy. Specyfika w a r u n k ó w życia na terenie stopniowo zanikającej dawnej puszczy tworzyła szereg różnic, między innymi w języku, kulturze, w której najczęściej dostrzegane s ą zjawiska wizualne. F o r ­ m o w a ł y się one zapewne dość wcześnie, skoro do­ strzegane są przez badaczy jako w pełni rozwinięte już na początku X I X w. Zrozumiałe jest, że m i a ł y one też pewien w p ł y w na poczucie odrębności gru­ powej, zarysowujące się coraz mocniej i to po oby­ dwu stronach granicy — u Kurpiów i sąsiedniej szlachty. Antagonizmami grupowymi można też m. in. tłumaczyć silną izolację, powodującą brak wzajem­ nych w p ł y w ó w . 2 0 2 1 Wycinanka nigdy nie była wykonywana przez lud­ ność szlachecką zamieszkującą pas przylegający do terenów Kurpiów. W czasie b a d a ń na pograniczu wymieniano ją jako jedną z cech „kurpiowskich". Wypływało to nie tylko z ipowszechności tego zjawi­ ska. Rozwój wielu dziedzin sztuki, głównie zdobnic­ twa, stał się u Kurpiów wyznacznikiem ich odrębno­ ści i to stosowanym świadomie. Na tle wchodzących w grę antagonizmów dwu różnych grup społecznych nabiera on specjalnego znaczenia. 22 2 3 jającej atmosferze, stosunkowo dużym zapleczu wol­ nego czasu czy wreszcie w nie najgorszej sytuacji bytowej ludności, która, nie podlegając pańszczyźnie, miała odmienne warunki od tych jakie istniały u większości chłopstwa w Polsce. W wyniku tego, różne techniki zdobnicze mogły się na terenie Kurpi przyjąć i rozwinąć. Jak doszło do tego, ż e pośród nich znalazła się i wycinanka? Geneza jej pozostaje nawet w przybliżeniu niewyjaśniona. Frankowski w y ­ wodzi w y c i n a n k ę papierową z „tradycji wycinanki w s k ó r z e " , dzięki czemu „zagadnienie zjawienia się i użytkowania wycinanki papierowej staje się sprawą możności zużytkowania nowego materiału zdobniczego i przeniesienia nań dawniejszych tradycji malowa­ nia". Przypuszczenia te nie znalazły jednak po­ twierdzenia w szczegółowej analizie tak stroju, jak i w malarskiej dekoracji ścian. 24 25 2 3 W wypadku wycinanki kurpiowskiej przekazów związanych z jej genezą nie znajdujemy ani w źród­ łach pisanych, ani w tradycji. Operując faktami, k t ó re jak się wydaje, m o g ł y mieć z nią związek, nale­ żałoby w s p o m n i e ć o wycinance żydowskiej. W y s t ę p o ­ wanie tej innej w formie, technice, a częściowo i w funkcji, dziedziny ludowej twórczości Żydów, która przecież chronologicznie poprzedza polską l u ­ dową w y c i n a n k ę , zasługuje na u w a g ę ze w z g l ę d u na to, że opiera się ona na stosowaniu tego samego efektu w y c i ę ć w papierze. Choć główne typy wyci­ nanki ż y d o w s k i e j , związane z określonymi świętami, opierały s i ę na (odpowiadającej im) tematyce sakral­ nej, widzimy także zastosowanie jej w celach w y ­ łącznie dekoracyjnych. Przykładem może być tu „rojzałach", t j . rozetka, wycinanka okrągła o motywach geometrycznych, „szewuosłach" ze świeckim moty­ wem żołnierzy pieszych lub konnych*• oraz ozdoby ; 27 28 Przyczyn rozwoju sztuki ludowej na Kurpiach można w i ę c doszukiwać się zarówno w owej sprzy­ 162 �II. 5. „Firanka na okno", fragm., szer. 70 cm. Wyk. Marianna Puławska. Golanów, pow. Ostrołęka. 11. 6. „Wstążki na obra­ zu". Wyk. Antonina Kuliś, Jazgarka, pow. Ostrołęka. II. 7. „Firanki na obraz", fragm., szer. 12 cm. Wyk. Antonina Kuliś. II. 8. „Firanka na obraz", szer. ok. 10 cm. Wyk. Katarzyna Abramczyk, Baranowo, pow. Przasnysz. II. 9. „Leluja", wys. 23,5 cm. Wyk. Stefania Samsel, Stary Myszyniec, pow. Ostro­ łęka. II. 10. „Firanka na obraz", szer. pasa 13 cm. Wyk. Fran­ ciszka Golan, Golanka, pow. Ostrołęka. II. 11. „Firanka na obraz", wym, 70 X 50 cm. Wyk, Franciszka Golan. 10 szałasu, łańcuchy, mosty, ptaki, latarnie, wykonywane także z kolorowego papieru i b i b u ł y . Podkreślam dwoistość funkcji wycinanki żydowskiej — obrzędową i dekoracyjną (ta ostatnia zdaje się stopniowo unie­ zależniać), p o n i e w a ż jest ona w a ż n a dla hipotezy do­ patrującej się ewentualności zaczerpnięcia p o m y s ł u robienia wycinanek w papierze przez ludność polską od ludności ż y d o w s k i e j . Domostwa Ż y d ó w we wsiach i miasteczkach, z nalepionymi przed Zielonymi Ś w i ę ­ tami wycinankami na szybach, dekoracje s z a ł a s ó w na ś w i e ż y m powietrzu, u m o ż l i w i ł y zetknięcie s i ę i „ o s w o ­ jenie" z w y c i n a n k ą . Znany jest także fakt utrzymywania s i ę handlu małomiasteczkowego i domokrążnego w rękach ż y ­ dowskich. Na interesującym nas terenie stan taki stwierdza jeden z najwcześniejszych d o k u m e n t ó w . Za pośrednictwem Ż y d ó w docierał w i ę c na w i e ś papier. W relacjach informatorek, dotyczących okresu od około 1870 r., wielokrotnie w y p ł y w a ł a sprawa po­ wszechności handlu domokrążnego uprawianego przez Żydów, którzy stosując sprzedaż w y m i e n n ą (za jajka, masło, zboże), dzięki namowom potrafili doprowa­ dzić do kupna niechętną początkowo gospodynię. Nie wykluczone jest też, że handlarze sami mogli podsu­ nąć k u p u j ą c e m u p o m y s ł wycinania w papierze, kie­ rując się intencją stworzenia w i ę k s z e g o zapotrzebo­ wania na posiadany przez nich towar. Zastanawiając s i ę nad powiązaniami wycinanki polskiej z ż y d o w s k ą , m o ż n a by szukać ś l a d ó w tego zjawiska w samej formie wycinanek. Punkt zaczepie­ nia mogłoby tu s t a n o w i ć w s p ó l n e w y s t ę p o w a n i e mo­ t y w ó w roślinnych. Nie we wszystkich, ale w wielu terytorialnych odmianach wycinanki polskiej w y s t ę ­ puje motyw w dotychczasowej literaturze często na30 31 �13 32 zywany „drzewkiem życia". Widzimy go między innymi w wycinance podwarszawskiej, kurpiowskiej — ostrołęckiej i pułtuskiej, podlaskiej, rawskiej i opo­ czyńskiej. Tematycznie motyw ten uznany jest za jeden z charakterystycznych m o t y w ó w wycinanki ż y ­ dowskiej, wyprowadzony (na jej gruncie) z biblijnego drzewa życia rosnącego w raju obok drzewa wiado­ mości dobrego i z ł e g o . Jednocześnie jednak p a m i ę ­ tając, że w y s t ę p u j e on bardzo często wraz z ornamen­ tyką roślinną na wytworach z różnych tworzyw, w różnych okresach czasu, można by obecność jego w wycinance tłumaczyć również prawem konwergencji. 33 Aby nie wracać już do refleksji na temat genezy wycinanki, trzeba w s p o m n i e ć o zarysowującej się dość wyraźnie w ś w i e t l e chronologii rozwoju t y p ó w form możliwości zaczerpnięcia pomysłu z fabrycznych, pa­ pierowych, wzorzystych firanek i tzw. ząbków do p ó ­ łek. Tego rodzaju produkty pojawiające się początko­ wo w dużych ośrodkach miejskich mogły b y ć za po­ średnictwem k u p c ó w żydowskich przeniesione na grunt wiejski, jeśli nie jako gotowy do n a ś l a d o w n i c ­ twa wzór, to jako pomysł, który mógł s i ę przyjąć wobec dostarczenia papieru, z którego można było rękodzielnicze wyrabiać ozdoby dostosowane do w y ­ posażenia wnętrza chałupy. Okres początków X I X w. przynosi stale rosnący n a p ł y w na rynek różnego ga­ tunku bibuły i papieru, który dostarczają powstające w tym czasie papiernie. 34 Najdawniejszą publikacją, dokumentującą fakt istnienia wycinanki na Kurpiach, jest wspomniany już opis z 1830 r. W. Czajewskiego, charakteryzujący 164 14 urządzenie w n ę t r z a wiejskiego, który m ó w i o firan­ kach „najczęściej z papieru wyciętych". Wobec uwzględnienia w opisie dekoracji papierowych, brak wzmianki o wycinance kolorowej zdobiącej ściany można poczytać za dowód, ż e nie była ona jeszcze w tym okresie wykonywana. Słuszność takiego wnios­ ku potwierdza tradycja. Ramy czasowe w y s t ę p o w a n i a wycinanki kolorowej pozwalają drogą m o ż l i w e j do odtworzenia bezpośred­ niej relacji ustnej sięgnąć do okresu jej pojawienia się i początków rozwoju. Najstarsze z informatorek, urodzone w latach 1863—1870, są drugim pokoleniem od momentu rozpowszechnienia się zwyczaju. Okres pojawienia się wycinanki znają z przekazu swych matek. Uzyskane od nich dane co do początków wycinanki s ą zgodne, wszystkie w y m i e n i a j ą jako n a j ­ wcześniejszą formę wycinanki „firanki" na ramy obrazów świętych, wykonywane 'początkowo z cien­ kiego białego papieru, później z bibuły, oraz firanek do okien. 35 Analogiczny na pozór zwyczaj wieszania na obra­ zach świętych wycinanych z papieru zasłon, w y s t ę ­ pujący jeszcze dziś u ludności p r a w o s ł a w n e j 'Podla­ sia, wydaje s i ę odmienny nie tylko ze w z g l ę d u na inną formę zasłon, ale także ze względu na inne podłoże. Zwyczaj ten utrzymuje s i ę na gruncie prak­ tyk o aspekcie liturgicznym, nie zaś, jak niegdyś na Kurpiach, w oparciu o znaczenie dekoracyjno-utylitarne, gdzie jedyną m o t y w a c j ą i uzasadnieniem wie­ szania „firanek" b y ł y w z g l ę d y natury praktycznej, tj. zasłonięcie braków i zniszczeń starych obrazów. 3 6 �15 Występowanie wycinanych firanek papierowych w okresie poprzedzającym pojawienie się wycinanki ko­ lorowej wydaje s i ę w a ż n e ze względu na możliwość uznania tej ostatniej za w y t w ó r w c z e ś n i e j znanej techniki. Techniki rozumianej nie tylko jako wyci­ nanie nożycami do strzyżenia owiec, ale polegającej na stosowaniu składania papieru i cięcia w e d ł u g osi, co stało s i ę w wycinance kolorowej determinantą wielu cech formy. Niemała jest tu także rola samego narzędzia, którego znaczenia niejednokrotnie nie do­ ceniano. U ż y w a n e przy wycinaniu sprężynowe no­ życe do strzyżenia owiec m a j ą tę ogromną zaletę, że w y m a g a j ą pracy rąk — nacisku — wyłącznie przy przecinaniu. Rozwarcie ich w y s t ę p u j e samoczynnie, co nie tylko zaoszczędza w y s i ł k u , ale także nie od­ dziela od siebie poprzez dodatkową czynność poszcze­ gólnych cięć. Sposób w jaki trzymane są nożyce tego typu — całą dłonią, a nie trzema palcami, jak przy nożyczkach krawieckich — nie męczy tak szybko ręki. Miejsce uchwytu znajduje się blisko k o ń c ó w ostrzy, co dzięki skróceniu ramienia pracy ułatwia kierowa­ nie (il. 54). 16 II. 12. „Leluje w wazunie", wys. 54 cm. Wyk. Antonina Kuliś, Jazgarka, pow. Ostrołęka. II. 13. „Leluja", wys. 21,5 cm. Wyk. Rozalia Sniadach, Surowe, pow. Ostrołęka. U. 14. „Leluja", wys. 26 cm. Wyk. Florentyna Smietko, Kadzidło, pow. Ostrołęka. II. 15. „Leluja", wys. 22,5 cm. Wyk. Katarzyna Abramczyk, Baranowo, pow. Przasnysz. II. 16. „Leluja", wys. 35 cm. Wyk. Marianna Deptuła, Surowe, pow. Ostrołęka. II. 17. „Leluja", wys. 21,5 cm. Wyk. Anna Kockodoń, Kadzidło, pow. Ostro­ łęka. 3 7 Firanki na obrazy w najdawniejszej swej odtwo­ rzonej formie, to tzw. wstążki. Są to dwa równej wielkości paski zmarszczone w pobliżu górnej k r a ­ wędzi. W miejscu zebrania umieszczony jest poprzecz­ nie pasek także zmarszczony ipośrodku — najczęściej w innym kolorze. Z ą b k o w a n a jest tylko krawędź górna i dolna. Wycięciami biegnącymi po liniach po­ ziomych zdobiona jest tylko dolna część powierzchni (il. 6). 17 �18 Rekonstruowane obecnie najstarsze typy wycinanek można odnieść co najwyżej do 80-ych lat ubiegłego wieku. Pozwalają one na przypuszczenia co do ro­ dzaju istniejących przed nimi firanek na obrazy i okna, czego nie można czynić odnośnie do stosowa­ nych m o t y w ó w i budowy ornamentu, który uległ zmianom wraz z opanowaniem techniki (il. 5). Formą firanek na obrazy, t y p o w ą dla końca ubieg­ łego i początków bieżącego wieku, b y ł y paski papieru niemarszczone, ale za to o płaszczyźnie w y p e ł n i o n e j jednym, dwoma lub trzema rzędami nacięć biegnących po odcinkach prostej, które tworzyły rozmaite układy zbiorowe, np. z rombów, „krzyżaków", trójkątów czy strzałek. Stosowane motywy to owale, soczewki, t r ó j ­ kąty, romby (il. 7, 8). Przy prostokątnym kształcie całości zwielokrotnienie wycinanego wzoru poprzez kilkakrotne złożenie papieru w poprzek a nieraz i jednokrotnie wzdłuż nie nastręczało w i ę k s z y c h trud­ ności. Każdy rząd w y c i ę ć p o w s t a w a ł wzdłuż tego s a ­ mego pomocniczego załamania, stanowiącego oś cięć, tak że każdy motyw po rozłożeniu miał b u d o w ę sy­ metryczną. Podobnie zdobione były firanki do okien na k t ó ­ rych ornament budowano wzdłuż linii prostych (il. 5). Zwyczaj strojenia obrazów świętych firankami przetrwał przez cały okres stosowania zdobin wyko­ nywanych z papieru techniką wycinania. W miarę jej opanowywania zmieniał s i ę układ ornamentu, ope­ rującego jednak tymi samymi motywami. Zmienia się także kształt firanek. Oprócz pasów umieszczonych po bokach lub z czterech stron spotyka się ramy w y 166 19 cięte w formie czworokąta lub też obejmujące obraz z b o k ó w i góry, o różnej linii w e w n ę t r z n e j k r a w ę ­ dzi (il. 10, 11). Przystępując do omówienia początków wycinanki z kolorowego papieru, co przypada na terenie K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej na przełom 1. i 2. poł. X I X w., trzeba na w s t ę p i e podkreślić zastanawiające duże podobieństwo w przebiegu tego procesu w całej omawianej grupie. Wyjątek stanowi tu w y o d r ę b n i a ­ jąca się t a k ż e pod innymi w z g l ę d a m i część obszaru zwana Kolneńskiem. Te najpóźniej skolonizowane" tereny, posiadające stosunkowo w c z e ś n i e w ł a s n e pa­ rafie z kościołami, co nie sprzyjało dodatkowym kon­ taktom, p r z y j m o w a ł y z pewnym opóźnieniem prądy i „mody" idące z centrum Puszczy — okolic Kadzidła i Myszyńca. Na pozostałej części omawianego terenu, gdzie w i ę ź lokalna była silniejsza (przez stosunkowo mniejszą ilość wsi kościelnych, wspólne miejsca tar­ gowe, te same szlaki w ę d r ó w e k do prac okresowych), początkowy okres rozwoju wycinanki kolorowej prze­ biega bardzo podobnie. Występujące w tym czasie typy wycinanek, które później stopniowo zanikały, a częściowo w t a p i a ł y się w nowe formy, udało się ustalić drogą rekonstrukcji, tj. odtworzenia przez najstarsze informatorki nie w y ­ cinające już przeważnie od czasu zaniku zwyczaju, tj. od ok. 1930 r. Typy te poszerzają dość znacznie ilość i rodzaj wymienianych dotychczas. Z a najstarszy typ wycinanki na całym omawianym terenie informatorki uznają „leluje w wazunie" (11. 12). Jest to wycinanka dwu- albo trzykolorowa, 39 �II. 18. „Leluja", wys. 35,5 cm. Wyk. Marianna Deptuła, Surowe, pow. Ostrołęka. II. 19.. „Le­ luja", wys. 24 cm. Wyk. Stefania Samsel, Stary Myszyniec, pow. Ostrołęka. II. 20. „Le­ luje w rządku", wys. 38 cm. Wyk. Rozalia Sniadach, Surowe. 11. 21. „Leluja", wys. 34,5 cm. Wyk. Franciszka Popielarczyk, Lipni/ci, pow. Ostrołęka. II. 22. „Leluje w rządku", wys. 35 cm. Wyk. Marianna Grądzka, Suro­ we. II. 23. „Leluje w rządku", wys. 20, 5 cm. Wyk. Rozalia Sniadach, Surowe. II. 24. „Lal­ ki", wym. 22,5 X 34,5 cm. Wyk. Ewa Rydel, Charciabałda, pow. Ostrołęka. łączona z oddzielnie ciętych części. Czasami wazon b y w a ł zdobiony naklejaniem. Wychodzące z niego trzy człony identyczne w rysunku, niekiedy różniące s i ę kolorem, to tak często spotykany później samodzielnie i wespół z innym ornamentem motyw roślinny, który tworzą symetrycznie ułożone, jak gdyby .podwinięte, podłużne listki. Określa się go w literaturze mianem drzewka. Wyodrębnieniu się tego motywu w postaci osobnej formy zwanej „lelują" towarzyszy nie tylko jednoosiowa symetryczna budowa, wycinanie podsta­ wy wraz z częścią górną z jednego kawałka papieru, ale także nieznaczne jeszcze różnice rozwiązań for­ malnych tego samego motywu. Fakt w y s t ę p o w a n i a na całym omawianym terenie tak znacznych podobieństw (il. 13, 14, 15) ma miejsce tylko w okresie początkowym. Zgromadzone przykła­ dy pochodzą z wiosek leżących w różnych częściach Puszczy. Wobec bogactwa i różnorodności rozwiązań „leluj" w okresie późniejszym jest to tym bardziej zastanawiające. Wydaje s i ę że m o g ł o to w y p ł y w a ć z przejmowania, wraz rozpowszechniającą się modą, tego samego motywu, k t ó r y przy niewielkiej wprawie w wycinaniu b y ł podobnie odtwarzany. ; �26 27 Jak wynika z relacji starszego pokolenia informatorek urodzonych około 1890 r., motyw ó w był po­ wszechny w latach ich młodości. Stosowany jednak przez starsze kobiety, w y s t ę p o w a ł obok innych, wy­ kształconych już wtedy rodzajów „leluj" (il. 16, 17, 18, 19). Powszechny w tym okresie typ „leluj", charakte­ ryzujący się dominantą płaszczyzny nad wycięciami w formie co prawda bardziej zróżnicowanej, w y s t ę p u ­ je także w spotykanych w tym czasie fryzach. Można by w i ę c powiedzieć, ż e stosowany jest nie tylko po­ jedynczo, ale także w układach pasowych. Ten rodzaj wycinanki, nie mający na Kurpiach nazwy w ł a s n e j a określany jako „leluje w rządku", „kilka na raz", 168 28 w y s t ę p o w a ł na całym omawianym terenie (z uczynio­ nym poprzednio zastrzeżeniem). Momentu jego poja­ wienia się nie sposób ustalić. Wydaje s i ę on jednak nieco późniejszy w stosunku do „leluj" pojedynczych, gdyż stosuje bardziej rozbudowaną o r n a m e n t y k ę oraz rezygnuje z tak nieodzownej cechy najdawniejszej formy „leluj", jaką jest podwinięcie gałązek czy list­ ków, tak że na ich końcach powstają spirale. Zakoń­ czenie linią prostą owych części, które podwinięte nazywane b y w a j ą rozmaicie — zawsze opisowo — „pejsy", ,kulosy", narzuca tutaj pasowa budowa wy­ cinanki. Przy wielokrotnym złożeniu papieru krawędź nie może b y ć przecięta, g d y ż stanowi miejsce styku poszczególnych s e g m e n t ó w (il. 20, 22, 23). �31 32 II. 25. Kolejne fazy cięcia „lelui". II. 26. „Leluja". II. 27. „Leluja", wys. 26 cm. Wyk. Helena Fąk, Czarnotrzew, pow. Ostrołęka. II. 28. „Leluja", wys. 25,5 cm. Wyk. Antonina Kuliś, Jazgarka, pow. Ostrołę­ ka. II. 29. „Lełuja", wys. 19 cm. Wyk. Stefania Dymerska, Golanka, pow. Ostrołęka. II. 30. „Kogutki" wielobarwne. II. 31. „Leluja", wys. 17,5 cm. Wyk. Stefania Dymerska. II. 32. „Le­ luja", wys. 35 cm. Wyk. Fran­ ciszka Popielarczyk, Lipniki, pow. Ostrołęka. Obok układów pasowych opartych o motyw „leluj" występują t a k ż e bardzo proste jednokolorowe układy pasowe z motywem postaci kobiecej, które noszą nazwę „lalek" (il. 24). Zasięg ioh jest zarówno w cza­ sie, jak i przestrzeni, podobny do zasięgu „leluj" w układzie pasowym. Obydwa wspomniane typy, jeśli nie b y ł y wymie­ niane w dotychczasowych opracowaniach, to nie tylko na skutek zaabsorbowania formami w y s t ę p u j ą ­ cymi częściej i charakterystycznymi tylko dla K u r ­ piów. Wydaje się, ż e m o g ł o to mieć związek z nie­ zwykle krótkim czasem ich trwania, krótkim w po­ równaniu z okresem w y s t ę p o w a n i a „leluj". T a nie ulegająca przekształceniom nazwa kryje jednak za 40 sobą żywą, pulsującą formę, która w m i a r ę rozpo­ wszechniania się zwyczaju przechodzi szereg bardzo wyraźnych zmian w czasie, na które nakładają się cechy indywidualne autorek, różnicując ją jeszcze bardziej. Dlatego też, być może, w bogactwie różnych t y p ó w i odmian „leluj" pojedynczych, okres w y s t ę p o w a n i a ich w układzie pasowym, obok tzw. lalek, nieco nik­ nie. Wydaje się jednak, że w ogólnej linii rozwojowej wycinanki na Kurpiach ma on swoje, dość w a ż n e znaczenie. Świadczy bowiem o takim opanowaniu techniki, przy którym w y s t ę p u j ą c y wcześniej motyw, odtwarzany z niewielkimi różnicami, zostaje prze­ kształcony dla potrzeb nowego typu — bardziej eko­ log �II. 33. „Kogut", wym. 17X23 cm. Wyk. Brodzik, Stary Myszyniec, pow. Ostrołęka. II. 34. „Lelu­ ja", wys. 21 cm. Browary, pow. Ostrołęka. II. 35. „Leluja", wys. 17 cm. Wyk. Franciszka Orłow­ ska, Myszyniec, pow. Ostrołęka. II. 36. „Leluja", wys. 17 cm. Wyk. nieznany, okolice Kadzidła, pow. Ostrołęka. II. 37. „Leluja", wys. 26 cm. Wyk. Helena Fąk, Czarnotrzew, pow. Ostrołęka. II. 38. „Leluja", wys. 26 cm. Wyk. Helena Fąk. II. 39. „Leluja", wys. 37 cm. Wyk. Rozalia Polak, Kadzidło. II. 40. „Leluja", wys. 36 cm. Wyk. Ro­ zalia Polak. II. 41. „Leluja", wys. ok. 36 cm. Wyk. Stefania Samsel, Stary Myszyniec, pow. Ostrołęka. II. 42. „Leluja", wys. 35,5 cm. Wyk. Florentyna Kur, Rososz, pow. Ostrołęka. 35 �I �II. 43. „Leluja", wys. 21 cm. Wyk. nieznany, okolice wsi Łyse, pow. Kolno. II. 44. „Hostyja", wys. 21 cm. Wyk. nieznany, okolice Kadzidła, pow. Ostrołęka. 11. 45. „Leluja", wys. 19 cm. Wyk. nieznany, okolice wsi Łyse. nomicznego, jeśli chodzi o stosunek ilości włożonej pracy do wielkości wycinanki. Można to także poczy­ tać jako przejaw tendencji do tworzenia dużych form, ułatwiających zapełnienie powierzchni ścian ó w c z e s ­ nych izb. Wskazują na to także równocześnie wyko­ nywane t r ó j w y m i a r o w e zdobiny, przeważnie z bibuły (bibuła zostaje zmarszczona, a papier w y w i n i ę t y ) , k t ó nych rozmiary są dość znaczne, a wykonanie o wiele mniej czasochłonne. Nieco dalej ozdoby te o m ó w i ę szerzej. W y s t ę p o w a n i e układów pasowych wycinanki na Kurpiach daje także ciekawy materiał p o r ó w n a w c z y dla historii form wycinanek z papieru w zasięgu c a ­ łości zjawiska, którego etapy rozwojowe zdają się mieć podobną prawidłowość. Zarzucenie „cieńcia w rząd" zrozumiałe jest wobec coraz bardziej wyraźnego rozczłonkowania „leluj" pojedynczych. Obok płaszczyzn ograniczonych linią nieprzerywaną pojawiają s i ę brzegi zdobione nacię­ ciami. Coraz częściej łączy s i ę z nimi nowe elementy w postaci motywu ptaka, serca, krzyża, co nie tylko wzbogaca, ale i zmienia formę (il. 23). Pojawia się nowy sposób budowania „leluj", którego nie dało się połączyć z zasadą układu pasowego, a przy tym trzeba pamiętać, ż e ośmiokrotnie złożony papier uniemożli­ wiał precyzję Cięcia. Pojawienie się nowego typu leluj nie oznaczało oczywiście zarzucenia t y p ó w w y s t ę p u ­ jących poprzednio. Ów nowy sposób budowy zasadzał się na wprowa­ dzeniu podziału w górnej części wycinanki na partie zwane „kuronami" (koronami — H . O.). S t a n o w i ł y one najczęściej o b w ó d zamknięty (il. 27), ale zdarzało się, że pozostawały otwarte (il. 26). Kształt ich b y w a ł oparty na owalu, prostokącie lub ł u k u (il. 21, 36, 27). Najdawniejsze przykłady tego rodzaju „leluj" m a j ą �48 46 47 I I . 46. „Hostyja", wys. 24 cm. Wyk. Stefania Samsel, Stary Myszyniec pow. Ostrołęka. II. 47. „Hostyja", wys. 35 cm. Wyk. Marianna Deptuła, Surowe, pow. Ostrołęka. II. 48. „Krzyż", wys. 14,5 cm. Wyk. Stefania Dymerska, Golanka, pow. Ostołęka. II. 49. „Koło" 0 16 cm. Wyk. nieznany, okolice Myszyńca. II. 50. „Koło" 0 16 cm. Wyk. Franciszka Dąbkowska, Wykrot, pow. Ostrołęka. zazwyczaj jedną koronę (ii. 29). Aby zrozumieć szyb­ ką i długotrwałą karierę nowego schematu cięcia, trzeba uświadomić sobie jego znaczenie nie tylko od strony e f e k t ó w natury estetycznej. Jego prostota ułatwia czytelność programu, dzięki k t ó r e m u płasz­ czyzna k a w a ł k a papieru zostaje przekształcona w bo­ gate, dekoracyjne dzieło. Stosowanie zasady budowy „leluj" z podziałem części górnej na korony ma r ó w ­ nież duże znaczenie dla przebiegu procesu twórczego. Fazy powstawania tego typu „leluj" wyodrębnione na rysunku (il. 25) pokazują, jak w ramach począt­ kowego planu generalnego rozwija s i ę szczegółowa kompozycja poszczególnych partii. Nacięcie koron ułatwiło wycinankarce uzyskanie wizji całości, two­ rząc jednocześnie rezerwę czasową tak pożądaną dla podjęcia decyzji przy wyborze m o t y w ó w zdobniczych, co w rezultacie zapewniło harmonijność jej budowy. 49 Prześledzenie procesu powstawania tego typu „le­ luj" uwypuklało zależność sposobu zdobienia brzegów korony środkowej od zdobienia b r z e g ó w korony ze­ wnętrznej, podstawy i zwieńczenia, często określanego jako „zagłowienie". „Cieńciejsza ta kurona [zewnętrz­ na — por. i l . 29], to i ząbki trza dać drobniejsze i bez kulasków między niemi jak w tamtej. A dół i góra tak przycionć zeby z tym p a s o w a ł o " . 41 O ile podział całości na części, zaznaczający w i e l ­ kość i kształt podstawy, partii środkowej i z w i e ń c z e ­ nia, stanowi zawsze pierwsze fazy cięcia i przebiega w ł a ś c i w i e jednakowo u wszystkich wycinankarek, o tyle kolejność rozpracowywania tych partii w y g l ą d a różnie. „Mamusia i ja t o ś m y tak cieny leluje. Każde jedne się najprzód od dołu obrzeży, potem oddziele­ nie środka na kurony a na k o ń c u się odetnie to całe zagłowienie. Potem s i ę kuloski obrobi na brzegu 50 �51a 51 b przy kuronie, potem się rozetnie dalej zeby druga kurona była i przy niej ząbki znowuż. A później się odcina aż do środka — ale samego środka nie. Wtedy się wraca i robi strząpki na dole. Potem góre zeby w wielkości pasowała i wtenczas środek zeby do całości pasował, bo on jak w obrazie widoczny [jak w ramie — H . O.]". 4 2 Zasady łączenia ornamentu bywają różne. Obok stasowanej zasady harmonii w doborze mo­ t y w ó w często uznawana bywa zasada kontrastu (il. 40). Ta ostatnia widoczna jest w pracach Rozalii Polak która w zdobieniu licznych koron w swych „lelujach" przeciwstawia łamane linie proste łagodnym owalom lub ich wycinkom. Zarówno wywiady, jak i analiza samych wycina­ nek wskazują, że omawiany schemat cięcia ułatwia pracę, nie narzucając przy tym podobnych rozwiązań i stwarza możliwości wprowadzania daleko idących zróżnicowań. Oprócz „leluj" z koronami spotyka się też (rzadziej) prace, w których górna część bywa nierozczłonkowana na korony lub miewa ledwie zaznaczony podział na części, a zdobiona jest nacięciami przebiegającymi wzdłuż pomocniczych osi załamań. Uwidocznia s i ę w tym sposobie cięcia wyraźna zbieżność z metodą stosowaną przy w y p e ł n i a n i u dużych płaszczyzn fira­ nek i być m o ż e w y s t ę p u j e tu przeniesienie na inne formy wcześniej wykształconego sposobu cięcia. Omówione tu ogólnie zasady budowy „leluj", or­ ganizacja procesu ich 'powstawania pozwala zrozu­ mieć, jak dochodzi do, tak często podkreślanej, logiki ornamentalnej składni. Poszczególne części odgrywają tu rolę konstrukcyjną, a stosowane motywy zdobnicze umieszczane są zgodnie z porządkiem, narzucanym przez konstrukcję. Cecha ta występuje także w uda­ nych pracach o swoistej nietypowej budowie, które jednak zaczynają p o j a w i a ć się częściej w okresie, gdy zmieniło s i ę przeznaczenie wycinanki. Łączyło się to z izolacją wycinających oraz zawężeniem możliwości korzystania z rozwiązań tradycyjnych, co w y s t ę p u j e 174 tylko w okresie, gdy twórczynie pracują na skutek zapotrzebowania z zewnątrz (il. 41). Osiągnięcia takie ma szereg autorek z okolic My­ szyńca — u w a ż a n e g o za centrum Puszczy — najczęś­ ciej też odwiedzanego. Tam pojawia się w pracach wycinankarek, w y k o n u j ą c y c h ogromne ilości wyci­ nanek dla rosnącego po 1920 r. zapotrzebowania z zewnątrz, w y p e ł n i a n i e płaszczyzny górnej części „leluj" siatką powstałą z naprzeciwległe ułożonych trójkątów, które przylegają do siebie podstawami, dając w r a ż e n i e siatki romboidalnej. W parafii baranowskiej, leżącej przy p o ł u d n i o w o zachodniej granicy Kurpiów, bardziej podatnej na w p ł y w y , choćby .poprzez kontakty w czasie prac se­ zonowych na terenie sąsiedniego Przasnyskiego, „le­ luja" nie doczekała s i ę tak różnorodnych rozwiązań. Zwyczaj strojenia izby wycinankami zanikł tam tuż po 1914 r. Stąd też, jak się wydaje, znane z tych terenów typy „leluj" reprezentują formy bardziej reliktowe, czego przykładem są prace jedynej dziś autorki z owej części Puszczy — Heleny Fąk (il. 37, 38). 43 44 Wyjaśniając uczynione na w s t ę p i e o m ó w i e n i a „le­ luj" zastrzeżenie co do odmienności ich linii rozwo­ jowej w północno-wschodniej części Kurpiów zwanej Kolneńskiem, tj. głównie w parafiach Łyse, Turośl i Dobry L a s , trzeba powiedzieć, że wycinanka na tych terenach pojawia się o około 20 lat później, aniżeli w pozostałych częściach Puszczy (tj. około 1870 r.). Wydaje się, że tym właśnie faktem należy t ł u m a ­ czyć ich odmienną b u d o w ę , w której charakterystycz­ ne jest zatracenie elementów geometrycznych na rzecz kompozycji złożonej z m o t y w ó w roślinnych (il. 34). Dość często w y s t ę p u j ą tu realistycznie p o m y ś l a n e przedstawienia zielka wyrastającego z doniczki, oo jest próbą stworzenia formy odpowiadającej nazwie. Obok tego w dawnych formach w y s t ę p u j ą prace całkowicie oryginalne, co może m i e ć związek ze wspom­ nianą już izolacją tej części Puszczy (il. 43, 45). ^ Wycinanka w Kolneńskiem, jak m ó w i ł a m , pojawiła się dość późno i zanikła stosunkowo w c z e ś n i e wraz * - I »' �II. 51a, b. „Koło" i kolejne fazy wycinania. II. 52. „Koło", 0 36 cm. Wyk. Maria Bałdyga, Kadzidło, pow. Ostrołęka. II. 53. „Gwiazda", 0 16 cm. Wyk. Stefania Samsel, St. Myszyniec, pow. Ostrołęka. ścianę, ale o motywach i budowie w ł a ś c i w e j dla daw­ nych gwiazd. Środek gwiazd b y ł w y p e ł n i a n y nawar­ stwieniem k a w a ł k ó w kolorowego papieru (ich liczba dochodziła do 6), o różnorodnym kształcie i linii brzegu, ale powierzchni gładkiej. Stopniowo, w miarę rozwoju techniki cięcia, biały pas brzeżny zdobiony jest coraz mniejszymi motywami. Pojawia się siatka 0 trójkątnych oczkach, która jest kłopotliwa w w y ­ konaniu nie tylko na skutek stosowania drobnych m o t y w ó w , ale także konieczności wprowadzenia wie­ lu dodatkowych złożeń, które stanowią o ś w y c i ę ć (il. 51b), a przeciągają po linii promieni. Mniej trudny 1 chyba przez to dość powszechny sposób zdobienia kół przedstawia il. 52; czasochłonność uzależniona była od szerokości w y c i ę ć . 52 z tradycją; nie robiono jej tu dla n a b y w c ó w z ze­ wnątrz. Aby skończyć omawianie „leluj" i pochodnych od nich form, trzeba w s p o m n i e ć o tzw. monstrancjach, które noszą na Kurpiach n a z w ę „hostyi". Widoczny w nazwie p i e r w o w z ó r nie odegrał, jak by na to w y ­ glądało, zasadniczej roli. W g r ę wchodziło tu podo­ b i e ń s t w o jego kształtu i budowy do niektórych t y p ó w „leluj". Usamodzielnia się on późno, co przejawia s i ę wprowadzeniem takich m o t y w ó w sakralnych, jak krzyż, serca gorejące, aniołki, ś w i e c e itp. W niektó­ rych parafiach na pytania związane z w y s t ę p o w a n i e m tego typu wycinanki najstarsze informatorki odpo­ w i a d a ł y : „...o takich nie wieszali — gdzie ta, takie leluje ey gziazdy to tak, ale takie to nie, to musi zakonnice mogliby takie r o b i ć " . Wycinanki ośrodkowe zwane „gziazdami" w y s t ę p u ­ jące początkowo tylko na „bałkach", później zostają przeniesione także na ściany. Zmienia s i ę przy tym nie tylko nazwa — na „koła", ale także w i e l k o ś ć i sama forma. Cięcia zostają doprowadzone do środka, z którego znikają kolorowe zdobiny. Nie znaczy to, że koła są jednobarwne. Występuje przy nich dość często naklejanie na obwodzie k a w a ł k ó w papieru w innym kolorze, o kształcie różnorodnym. Niekiedy dodatkowo umieszczane są prostokątne kawałki cynfolii (il. 52). Moment pojawienia się k ó ł na ścianach jest trudny do uchwycenia, czas ich w y s t ę p o w a n i a pokrywa s i ę z czasem dekorowania ścian izby wycinankami. Dość późno, po 1900 r., na „bałkach" pojawia się nowy typ „gziazdy" o kształcie odpowiadającym n a ­ zwie, w którym w y s t ę p u j ą motywy sakralne. Proces wycinania takiej gwiazdy nie b y ł zbyt pracochłonny. 45 W innych parafiach rozpowszechnienie s i ę tego typu przebiegało następująco: „Hostyje to później cieni — wstydzili się — m ó w i l i , ze nie trzeba hańbić. To ksiundz powiedział, ze m o ż n a to cieni. B y ł taki ksiundz w Carni i Masańcu co tak m ó w i ł — gdzieś po tysiąc dziewięć setnym roku". " W okresie około 1910 r. „hostyje" nie były typem w y s t ę p u j ą c y m po­ wszechnie, ale spotykało s i ę je na całym omawianym terenie (il. 44, 46, 47). Wraz z rozpowszechnieniem się m o t y w ó w sakralnych, sporadycznie w y s t ę p u j e wyci­ nanka w kształcie krzyża (il. 48). 4 W całości wystroju wnętrza wycinankami dużą rolę odgrywały, oprócz wymienionych typów, wyci­ nanki określane w podziałach s y s t e m a t y z u j ą c y c h jako asymetryczne lub obrazujące. Na omawianym terenie można do nich zaliczyć figury p t a k ó w i koni — naj­ częściej z jeźdźcami. Są to wycinanki wielobarwne, zdobione techniką naklejania. W y s t ę p o w a n i e ich s i ę - 53 Tradycja pośród najstarszych t y p ó w wycinanek umieszcza koła zwane też „gziazdami", robione z bia­ łego papieru z wielokolorowym środkiem (il. 49, 50). Największy krąg, stanowiący tło, b y ł biały w związku z przeznaczeniem tej formy na boczne ś c i a n y belek pułapu, których nie bielono. Partie brzeżne zdobiono początkowo w y c i ę c i a m i dość grubymi, które powsta­ w a ł y przy czterokrotnym złożeniu papieru, dając w rezultacie po rozłożeniu układ szesnastopromieniowy. Dzięki tak d u ż e m u zwielokrotnieniu ciętego wzoru „gziazdy" należały do mniej pracochłonnych form. Widać to dość dobrze na przykładzie faz cięcia koła (il. 51b), robionego co prawda z przeznaczeniem na .175 �ga początków zwyczaju a forma ulega stosunkowo niewielkim przemianom, najwyraźniej dostrzegalnym w sposobie cięcia detali. Oprócz dużych, pojedynczych k o g u t ó w (ii. 33, 58) występują pary mniejszych kogutków, które b y w a j ą cięte razem, przy zachowaniu osi symetrii (il. 30). Po­ wierzchnia ich zdobiona jest naklejanymi na siebie kawałkami papieru, umieszczanymi na szyi, skrzydle i na ogonie. Wykonywano także pary dzięciołów (il. 1). Na całym omawianym terenie w y s t ę p o w a ł y wielo­ barwne pawie. „Pawy", jak je nazywano, cięte b y ł y pojedynczo i ze w z g l ę d u na rozczłonkowaną b u d o w ę ogona nalepiane na arkusze. Ich wielkość p r z e w y ż s z a ­ ła rozmiary k o g u t ó w i wobec budowy całości z części uniezależniona była od wymiaru arkusza, w jakich nabywany b y ł kolorowy papier. Również powszechnie w y s t ę p o w a ł y konie z jeźdźcem (il. 55). W wypowiedziach o wycinankach przedstawiają­ cych ptaki i konie podkreślano wierność wzorowi, która nie tylko przejawiała się w starannym odtwa­ rzaniu szczegółów, np. uprzęży konia czy ugięciu w kolanie nogi jeźdźca. Troska o oddanie cech wzoru spowodowała, że wykształcono dwa schematy formy kogutów odpowiadające rasom koguta „ruskiego" i „pruskiego". Zwraca na to u w a g ę jedna z informatorek m ó w i ą c : „Łagodzińska [jedna z n a j w y ż e j cenio­ nych wycinankarek w Myszyńcu w okresie przed 1914 r. — H . O.] w y c i n a ł a paciowate ruskie koguty — miały one paciowate nogi i kośne grzebienie. Kogut pruski jest wcale insy — jest tniejszy i w grzebieniu, a najważniejsze w ogonie. Kogut pruski to już jak m a ł y to psieje — kogut ruski psiej e na Boże Naro­ dzenie" . zwyczaju. W przeciwieństwie do innych t y p ó w auto­ rami jej byli głównie mężczyźni: „... to i łatwiej im jak trzeba było co w y r y s o w a ć o ł ó w e k utrzymać. Chło­ py częściej we świecie b y w a ł e — im to lepiej wycho­ dziło". Wycinanki tematyczne często wykonywane były przy pomocy tzw. m o d ó w , tj. szablonów, które wycinali zdolniejsi. Zaginięcie owych szablonów oraz złożoność i ilość pracy potrzebna dla wykonania tego typu wycinanki utrudnia obecnie ich rekonstrukcję. Tematy, które w y s t ę p o w a ł y lub sposoby ich przed­ stawiania najczęściej m i a ł y zasięg ograniczony do jednej, dwu czy trzech sąsiadujących ze sobą wiosek. Poszczególne tematy w y s t ę p u j ą jednak na Większym obszarze. Należało do nich pranie kijankami — „pracki", „wesele", „gościeniec" i „palowanie". Kończąc ten szkicowy z konieczności przegląd form wycinanki (robionej na użytek w ł a s n y ) w s p o m n i e ć należy o innych ozdobach ścian izby, wykonywanych z papieru i bibuły, przy których stosowano również technikę w y c i n a n k o w ą . Zaliczyć tu należy wspomnia­ ne już „wstążki", „kukardy" (il. 56) oraz połączenia p a s k ó w niemarszczonej bibuły z różnorodnie budo­ wanymi kwiatami. W dekoracji sufitu ważną rolę od­ g r y w a ł y tzw. „krzyżacki" albo „pajuncki" (il. 57). Próba nakreślenia drogi rozwojowej wycinanki kurpiowskiej poprzez odtworzenie w y s t ę p u j ą c y c h w niej t y p ó w i ich historyczne uszeregowanie wydaje się niezbędna dla prześledzenia całości zjawiska na tym terenie. W kolejności rysujących się, związanych z tym zagadnień na plan pierwszy w y s u w a ł o b y się opracowanie roli funkcji wycinanki w dekoracji izby oraz prześledzenie roli inwencji własnej wycinankarzy, pokazanie ich indywidualnych osobowości t w ó r ­ czych. 4 8 47 Osobnego opracowania wymaga w y s t ę p u j ą c a na Kurpiach równorzędnie z wymienionymi formami wycinanka tematyczna, stosująca technikę naklejankową. Wykonywana była ona tylko w okresie żywotności Przemiany, które nastąpiły wskutek zaniku zwy­ czaju strojenia izby wycinankami i przestawienia się na produkcję dla odbiorcy z zewnątrz, przebiegały o d m i e n n ą drogą i w y m a g a ł y b y także osobnego opra­ cowania. PRZYPISY 1 Por. W. Kolago, Konkurs na wnętrze chaty kur­ piowskiej, „Polska Sztuka Ludowa", 1949, Nr 5; K . Pietkiewicz, Konkurs na estetyczne urządzenie izby kurpiowskiej, „Lud", t. 39, 1952, s. 565; K . Pietkiewicz, Zagadnienie opieki nad twórczością ludową, „Polska Sztuka Ludowa", 1953, Nr 2; A. Błachowski, Wystawa pokonkursowa wycinanki kurpiowskiej w Myszyńcu, „Polska Sztuka Ludowa", 1954, Nr 1; K . Pietkiewicz, Les decoupages populaires polonais, „Zeszyty Etno­ graficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War­ szawie", t. 2, 1961, s. 69—86. Karol Homolacs, O wartości zdobnictwa ludo­ wego, „Polska Sztuka Ludowa", cz. I , 1949, Nr 9—10, cz. I I , 1949, Nr 11—<12; A. Jackowski, O motywach lu­ dowych i ich adaptacji, „Polska Sztuka Ludowa", 1960, Nr 5. W. Kolago, op. cit, oraz A. Błachowski, op. cit., s. 57: „To co się rzucało w oczy przy pierwszym spoj­ rzeniu na w y s t a w ę , to postęp w technice wycinania, coraz większa finezja w linii cięcia, coraz śmielsze sięganie do nowych m o t y w ó w ornamentu...". T a w ł a ś ­ nie precyzja cięcia ornamentu uznana została za cha­ rakterystyczną dla wycinanki kurpiowskiej — patrz: Katalog wystawy objazdowej sztuki i rękodzieła ludo­ wego, 1950 (Wstęp — K . Pietkiewicz, opisy ekspona­ t ó w z komentarzami — J . Stankiewiczowa). 2 3 176 4 Badania te prowadziłam w e s p ó ł z mgr B. M i chejdzianką w czasie pracy o ś w i a t o w e j na wystawach: polskiej sztuki ludowej w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Młocinach w latach 1957—58, wystawie na barce Muz. Kult. i Szt. L u d . o tej samej tematyce w 1960 r. oraz przy okazji prelekcji z pokazem, po­ ś w i ę c o n y m wycinance kurpiowskiej, wygłoszonej w Liceum Ogólnokształącym im. Curie-Skłodowskiej w Warszawie w 1961 r. Zbiór ten stanowi własność Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, liczy około 3.000 eks­ ponatów i jest dziełem 56 twórczyń. Por. szczegółowe o m ó w i e n i e H . Olędzkiej, Z badań nad dawną wyci­ nanką z terenu Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, „Ze­ szyty Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludo­ wej w Warszawie", t. I I I , 1964, s. 24. Z a c h o w a ł y się jedynie: 1) Zbiór wycinanek d. Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana, obecnie część w Bibliotece Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie i część w Muz. E t n . w Krakowie. Proweniencja ogra­ nicza się do okresu powstania — pocz. X X w.; 2) W y ­ cinanki stanowiące w ł a s n o ś ć Muz. K u l t . i Szt. L u d . w Warszawie, z których 22 pochodzą z lat 1922—35, mają ustalony rok powstania i w i e ś — oraz 10, także z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , z datą powstania i na­ zwiskiem autora. 5 6 �lezdziec na koniu, wycinanka, 34,5 X 39,5 cm. Wyk. Antonina Kuliś, Jazgarka, pow, Ostrołęka. Własność H. Olędzkiej �i J . Rudnicka, L . M. Szwengrub, Ważniejsze pozy­ cje biliograficzne w XIX i XX w. dotyczące historii kultury wsi terenów Kurpiowskiej Puszczy Zielonej : Kurpie — Puszcza Zielona, t. I , Wrocław 1962, s.' 493—518. W. Czajewski, Kurpie, „Przegląd Bibliograficzno-Archeolgiczny", t. I , 1881, s. 561—567, t. 2, 1881, _ 33—44; A . Zakrzewski, Z Puszczy Zielonej. Mate­ riały do etnografii polskiej, „Wisła", t. 1, 1887, t. 2, 1888. Np. A. Chętnik, O Kurpiach, Warszawa 1919; tenże, Polska ziemia i człowiek — Kurpie, Kraków 1924. J . Warchałowski, Wycinanki, „Wisła" t. X V I , 1902, s. 477—482; tenże, Wycinanki, „Przegląd War­ szawski", 1924, Nr 28. E . Frankowski, Wycinanki i ich przeobrażenia, „Lud", t. 22, 1923; tenże, Wycinanki i ich przeobraże­ nia, „Przegląd Warszawski", 1924, Nr 31, 32. A. Kutrzebianka, Rozwój etnografii i etnologii W Polsce, K r a k ó w 1948, s. 34. E . Frankowski, op. cit., s. 119. K . Pietkiewicz, Les decoupages populaires polonais, wyd. cyt., s. 69, sformułowanie wg polskiej wer­ sji j ę z y k o w e j . J . Grabowski, Wycinanka ludowa, Warszawa 1955, s. 124. Jw., s. 61. " Jw., s. 119 i 70. J . Grabowski, op. cit., s. 37—40 i in. Potwierdzają to badania nad w y c i n a n k ą innych regionów. Por. A. Sledziewski, Wycinanki z powiśla otwocko-garwolińskiego, „Polska Sztuka Ludowa", 1962, Nr 4, s. 221—234. Zagadnienia z tym związane bliżej omawia pra­ ca A. Kutrzeby-Pojnarowej, Ludowa sztuka kurpiow­ ska a zagadnienie odrębności i żywotności historycz­ nego regionu kultury, zamieszczona w niniejszym nu­ merze. Wspomina o nich p o m y ś l a n y do druku Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego, sporządzony w roku 1815, przez podprefekta tegoż powiatu F. S. Zie­ lińskiego w Przasnyszu, opublikowany przez B. B a r a ­ nowskiego w pracy: Zachodnia Kurpiowszczyzna w: Kurpie — Puszcza Zielona, t. I , wyd. cyt., s. 81—89. Od południa wsie szlacheckie: Czartoria, Czer­ win, Jankowo, Miastkowo, Piski; wsie kurpiowskie: Gontarze, Jurki, Pianki, Parzychy, Rybaki, Ruda Osowiecka: od wschodu wsie szlacheckie: Czerwone, Kąty, Mały Płock, Jankowo; wsie kurpiowskie: Borkowo, Dobry L a s , Gawrychy, Zrębisko; od zachodu wsie szlacheckie: Białobrzeg Bliższy i Dalszy, Budnę So­ wi ęta, Połoń; wsie kurpiowskie: Jednorożec, Czarnotrzew, Surowe. Por. H. Olędzka, Z badań nad dawną wycinan­ ką z terenu Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, wyd. cyt., s. 24, tejże, Ranaa społeczna chłopskiej twórczości ar­ tystycznej na Kurpiach, „Rocznik Ziemi Mazowiec­ kiej", Warszawa 1962; K . Judenko, Zagadnienie świa­ domości grupowej mieszkańców Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, „Etnoarafia Polska", t. 2, 1959, s. 277—281. Por. A. Kutrzeba-Pojnarowa, op. cit.; J . Damrosz. Zainteresowania etnograficzne terenu Kurpiow­ skiej Puszczy Zielonej na tle historii regionu do uwłaszczenia w: Kurpie — Puszcza Zielona, wyd. cyt., s. 40_70. E . Frankowski, op. cit. s. 111. Jw., s. 113. Por. Giza Franklowa, Wycinanka żydowska w Polsce, odbitka z kwartalnika etnograficznego „Lud", Seria I I , t. V I I I (1929); R. Lilientalowa, Święta ży­ w 8 S 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 18 1 9 2 0 2 1 2 2 2 5 2 4 2 5 2 5 2 7 dowskie w przeszłości i teraźniejszości, „Rozprawy Akademii Umiejętności", Seria I I , tom X X X , K r a ­ k ó w 1909. G. Franklowa, op. cit., s. 10, także mat. il. R. Lilientalowa, op. cit., także mat. il. G. Franklowa, op. cit., s. 14, także mat. il. B. Baranowski, op. cit. M. in. K a r l Spiess, Die Bauerkunst, ihre Art und ihr Sinn, Wien 1925; E . Frankowski, op. cit.; J . Grabowski, op. cit. G. Franklowa, op. cit. Na znaczenie tej sprawy i konieczność przeba­ dania od strony związku z zapleczem towarowym zwrócił mi u w a g ę prof. dr K . Piwocki. Do najstarszych informatorek należy Anna Szydłowska, ur. 1863 r., zam. w Białusny Lasek, pow. Ostrołęka, z którą wywiad przeprowadziłam w 1961 r. R. Reinfuss, Na marginesie badań sztuki ludo­ wej Białostocczyzny, „Polska Sztuka Ludowa", 1961, Nr 3. E . Frankowski, op. cit., s. 111 ogranicza się do wzmianki: „Do wycinania używają nożyczek stalo­ wych"; K . Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. II,' Kultura duchowa, Dział I I I — „Sztuka", K r a k ó w 1939, § 634, s. 802: „Pomijając krótką w z m i a n k ą prostą technikę w y c i n a n k o w ą w zastosowaniu do papieru, polegającą na u m i e j ę t n y m wycinaniu z w y k ł y m i lub krawieckimi nożycami albo nawet nożycami do strzy­ żenia owiec ozdób z kolorowego papieru..." Por. L . Krzywicki, Kurpie, „Biblioteka War­ szawska", t. 3, 1892, s. 527—558; t. 4, 1892, s. 61—97, 349—385; J . Damrosz, op. cit. Przy badaniach terenowych próba wyjaśnienia genezy kurpiowskiej „lelui", pod której nazwą na terenie byłej Puszczy Zielonej w y s t ę p u j e omawiany motyw, wskazała na dwa różne źródła tej nazwy w tradycji ludowej, co może mieć znaczenie dla pocho­ dzenia motywu. Większość informatorek n a z w ę „le­ luja" wywodzi od kwiatu. W kilku wypadkach jednak w y s t ą p i ł a interpretacja inna — leluja od Aleluja. Aleluja śpiewa się na Wielkanoc, kiedy Pan Jezus zmartwychwstał — a przedtem palmami się go wita. Leluja to od Aleluja, bo na Wielkanoc się nimi izbę stroiło. (Wypowiedź Marianny P u ł a w s k i e j , ur. 1875 r. w Dylewie). Tego rodzaju podwójna etymologia s ł o ­ wa leluja znana jest nie tylko na Kurpiach. (Por. Jan Karłowicz, Słownik gwar polskich, K r a k ó w 1903, t. 3, s. 11, 36; M. Linde, Słownik języka polskiego, L w ó w 1855, t. 2, s. 639). A. Błachowski, op. cit.; K . Pietkiewicz, Les decoupages populaires polonais, wyd. cyt., E . F r a n ­ kowski, op. cit. Wypowiedź E w y Rydel, ur. 1885 r., zam. Charciabałda, pow. Ostrołęka. Wypowiedź Antoniny Kuliś, zam. Jazgarka, pow. Ostrołęka. Głównie u Walerii Krajzowej i tnącej do dziś Stefanii Samsel, która zdawała sobie sprawę z nowa­ torskiego charakteru takiego sposobu zdobienia gór­ nej partii „lelui". Cechę tę J . Grabowski, op. cit., uznaje za cha­ rakterystyczną dla wycinanki kurpiowskiej w ogóle. Około 75-letnia informatorka ze wsi Kierzek — potwierdzone przez inne inforrnatorki. Wypowiedź E w y Rydel, por. przypis 43. 47 Wypowiedź Walerii Brodzik, ur. 1884 r., zam. Stary Myszyniec, pow. Ostrołęka. Wypowiedź Marianny Grąckiej, ur. 1885 r., zam. Surowe, pow. Ostrołęka. 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 48 277 �54 II. 54. Nożyce do strzyżenia owiec używane do wycinania papieru, dł. 26 cm, produkcji fabrycznej. II. 55. „Jeźdźcy", wys. 16 cm. Wyk. nie­ znany, okolice Myszyńca, pow. Ostrołęka. II. 56. „Kukarda", wym. 22 X 22 cm., „wstążki", dł. 35 cm. Wyk. Ewa Rydel, Charciabałda, pow. Ostrołęka. II. 57. „Pajuncki", wym. 10 X 10 cm. Wyk. Ewa Rydel. II. 58. „Kogut", wym. 18 X 22 cm. Wyk. nieznany, okolice wsi Łyse, pow. Kolno. 58 Fot. Stefan Deptuszewski — 1, 4, 17, 26, 28, 30, 35—41, 49, 50, 55; Jan Swiderski — 2, 3, 5—16, 18—24, 27, 29, 31—34, 42—48, 51—54, 56—58. Rys. autorka. Wycinanki ze zbiorów: Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie: 1—3, 9, 13, 14, 16, 18—21, 23, 24, 26, 28, 30—37, 39—41, 44, 46, 47, 50, 51—53; Haliny Olędzkiej: 5—8, 10—12, 15, 22, 27, 29, 38, 42, 43, 45, 48, 54—56, 58, 59; dawnego Muzeum Przemysłowego w Krakowie: 17, 49, 57. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99e24581f1c8203e3f8d328a1f88b88c.pdf c05314284cdd47f3e5c5c4d97972b9b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:556 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:507 Title A name given to the resource Z badań nad zwyczajami dorocznymi w społeczności wiejskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.62-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U K R Y S T Y N A D I A I M A T E R I A Ł Y KWAŚNIEWICZ Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI W SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J I. WSTĘP 1. P r z e d m i o t i cel p r a c y Artykuł niniejszy powstał w o p a r c i u o większą pracę stanowiącą monografię zwyczajów dorocznych w e w s i Dzierążnia, p o w . K a z i m i e r z a W i e l k a , w w o j . k i e l e c k i m . Była to m o j a praca magisterska zatytuło­ w a n a Zwyczaje i wierzenia doroczne we wsi Dzierążnia w pow. Kazi­ mierza Wielka w XX w., pisana w r o k u a k a d e m i c k i m 1957/1958 w K a ­ tedrze E t n o g r a f i i Słowian U J . Pracę tę konsultowała doc. d r J . K l i m a ­ szewska, która była zarazem j e j recenzentem wspólnie z prof, d r K . D o ­ browolskim. Celem tej m o n o g r a f i i było przede w s z y s t k i m ustalenie aktualnego obrazu całokształtu zwyczajów dorocznych oraz próba r e k o n s t r u k c j i zwyczajów w i c h dawnej f o r m i e (z przełomu X I X / X X w . ) . W związku z realizacją tego p o s t u l a t u główny nacisk położony był w p r a c y na: a) możliwie pełny opis zwyczajów o d s t r o n y „zewnętrznej", to jest uchwycenie f o r m y , w j a k i e j dany zwyczaj się przejawia; b) próbę i n t e r p r e t a c j i zwyczajów z p u n k t u widzenia r o l i , jaką o d - , grywają w świadomości badanej zbiorowości w i e j s k i e j (uzasadnienia stosowania zwyczajów, m o t y w y skłaniające do i c h przestrzegania, oceny skuteczności i t p . ) , to jest uchwycenia t r e ś c i społecznych zwyczaju. c) próbę ustalenia stopnia ż y w o t n o ś c i zwyczajów przez o k r e ­ ślenie, co i dlaczego w d a n y m zwyczaju (ewentualnie, które zwyczaje) jest a k t u a l n i e żywe, co p r a k t y k o w a n o d a w n i e j , a obecnie zarzucono, co znane jest już wyłącznie z t r a d y c j i u s t n e j ; d) analizę procesu ewerftualnego przenikania n y c h zwyczajów n o w y c h pierwiastków. do tradycyj­ �Z BADAS NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 63 Te właśnie w y t y c z n e posłużyły w c y t o w a n e j pracy za rodzaj m o d e l u opisu zwyczajów. Trzeba jednakże z góry zastrzec, że m o d e l t e n n i e zawsze mógł być k o n s e k w e n t n i e stosowany. P r z y c z y n y leżą w t r u d n o ­ ściach związanych z właściwą interpretacją b a d a n y c h zjawisk, z któ­ r y c h w i e l e c h a r a k t e r y z u j e dziś znaczna płynność, niektóre zaś są już t y l k o odbiciem, nierzadko zniekształconym, swej p i e r w o t n e j postaci. W a r t y k u l e n i n i e j s z y m pominięta została, ze względu n a jego ogra­ niczone r o z m i a r y , część opisowa m o n o g r a f i i (134 ss. maszynopisu) *. Zachowana natomiast została druga część pracy, n a którą składają się rozważania n a t u r y ogólnej idotyczące przede w s z y s t k i m problemów f u n k c j o n o w a n i a oraz zmienności zwyczajów dorocznych. Ilustrację t y c h rozważań stanowią w y b r a n e opisy bardziej c h a r a k t e r y s t y c z n y c h zja­ wisk. Jeśli chodzi o zakres t e r y t o r i a l n y p r a c y w zasadzie ogranicza się o n d o t e r e n u samej w s i Dzierążnia. T y m n i e m n i e j w świetle zebranych materiałów t e r e n o w y c h można wyrazić pogląd, że procesy p r z e m i a n zarejestrowane w obrębie t e j w s i są reprezenta­ t y w n e dla całej najbliższej o k o l i c y . W związku z t y m zawarte w a r t y ­ k u l e w n i o s k i teoretyczne odnoszą się do stosunkowo niewielkiego r e g i o ­ n u . Jednakże w zestawieniu z analogicznymi w n i o s k a m i z i n n y c h r e g i o ­ nów P o l s k i można b y uzyskać podstawy do sformułowania ogólniejszej t e o r i i p r z e m i a n k u l t u r y społecznej n a o d c i n k u zwyczajów dorocznych. N i n i e j s z y artykuł może być wkładem do takiego przedsięwzięcia badawczego. Zakres chronologiczny p r a c y obejmuje ostatnią ćwierć X I X w . oraz m i n i o n e lata w i e k u X X . Rzecz zrozumiała, że obraz d o t y ­ czący końca w i e k u X I X jest niepełny, z p o w o d u niedostatecznej p o d ­ s t a w y źródłowej. 2. C h a r a k t e r y s t y k a źródeł Praca, na podstawie której powstał niniejszy artykuł, napisana zo­ stała głównie w o p a r c i u o źródła uzyskane na drodze badań t e r e n o w y c h przeprowadzonych w 1957 i 1958 r . Źródła te były uzyskane: 1 roku i od Zawarte wierzenia, M. B. Palmowej, lonych tej części łączące w się do M. Świętych ludwe. z do do B. opisy zostały uporządkowane wszystkie zarejestrowane poszczególnymi Środy Zielnej, końca wielkimi wpływami dniami Popielcowej, okresie Wielkie jnocy, Świątek niewątpliwie opracowania Obejmują Gromnicznej Wszystkich czaje w obrzędowego. od od W i e l k i e j n o c y od M. adwentu. B. Bożego Popielcowej do Wszystkich układ został liturgicznego na tzw. zwyczaje Narodzenia, do do Z i e l o n y c h Świątek, rodzaju roku według trakcie badań okresie Środy Zielnej Tego kościelnego w: w Niedzieli od Zie­ Świętych, od podyktowany doroczne zwy­ �KRYSTYNA 64 KWAŚNIEWICZ a) przez bezpośredni k o n t a k t z badaną zbiorowością na drodze j a w ­ n y c h wywiadów etnograficznych; b) na drodze u k r y t e j obserwacji stosunków m i e j s c o w y c h ; c) za pośrednictwem a n k i e t y dotyczącej w y b r a n y c h zagadnień, p r z e ­ prowadzonej wśród uczniów V — V I I k l a s szkoły podstawowej w Dzierążni. Materiały terenowe znajdują się w A r c h i w u m Zakładu E t n o g r a f i i Słowian U J , gdzie zostały wciągnięte p o d n r i n w . 144—147, 149—160. Złożyły się n a nie w y p o w i e d z i 25 rozmówców obojga płci (w t y m 7 osób liczyło ponad 75 l a t , 2 ponad 80 i jedna ponad 90 l a t ) . Równolegle z j a w n y m w y w i a d e m e t n o g r a f i c z n y m szła obserwacja przeprowadza­ na zarówno w t r a k c i e o d b y w a n i a rozmów, j a k i niezależnie od n i c h w związku z uczestnictwem w życiu w s i . Obserwacja była również j e d n y m ze środków służących do w e r y f i k o w a n i a materiałów. T u t a j też pomocna okazała się wspomniana uprzednio a n k i e t a przeprowadzona wśród dzieci szkolnych. Ponadto w y k o r z y s t a n e zostały niektóre źródła a r c h i w a l n e . W y m i e ­ nić t u należy m . in..materiały spisu rolnego z czerwca 1957 r . dotyczące podziału własności z i e m i między poszczególne gospodarstwa (udostęp­ nione przez G R N , a w y k o r z y s t a n e przy o m a w i a n i u współczesnej s t r u k ­ t u r y społeczno-gospodarczej w s i ) . Poza t y m uwzględniono literaturę etnograficzną i historyczną dotyczącą omawianego r e g i o n u . 3. Krótka c h a r a k t e r y s t y k a badanej w s i Dzierążnia jest wsią o bardzo odległej t r a d y c j i historycznej. W Liber Beneficiorum znajduje się w z m i a n k a o n i e j jako o w s i b i s k u p i e j . Zało­ żenie w s i sięga zapewne czasów znacznie dawniejszych niż czasy Długo­ sza, choć b r a k n a t e n temat ścisłych danych źródłowych. Jeden z p r o ­ boszczów dzierążskich, k s . L . Kotarbiński, podaje (nie przytaczając źródeł), że założenie Dzierążni sięga schyłku X l u b początków X I w . oraz że początkowo była ona wsią dziedziczną panów świeckich i przez tychże ok. r o k u 1271 została darowana ówczesnemu b i s k u p o w i k r a k o w ­ s k i e m u . O. K o l b e r g w s p o m i n a o Dzierążni jako o „wsi starożytnej" . 2 3 Dzierążnia leży w t z w . Niecce Nidziańskiej, którą to nazwą określa się obniżenie p o w i e r z c h n i t e r e n u pomiędzy Górami Świętokrzyskimi a Wyżyną Krakowsko-Częstochowską. Pod względem urodzajności zie­ m i jest zaliczana do t z w . r e g i o n u skalbmiersko-kazimierskiego, uznanego 2 Ks. L. K o t a r b i ń s k i , Pamiętnik religijno-moralny, „ R o k " , R . 1 3 : 1 8 5 3 n r 8, s. 1 1 0 — 1 1 1 . 3 O. K o l b e r g , L u d , Kieleckie, cz. I, K r a k ó w 1 8 8 5 , s . 16. �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 65 za jeden z najlepszych w Polsce. Dominują w o m a w i a n e j w s i t r z y za­ sadnicze g a t u n k i gleby: m a d y średnie, czamoziemne lessy próchnicze oraz lessy całkowite. Dźierążnia n i e 'posiada własnych lasów. P r o b l e m w o d y p i t n e j i na użytek domowy rozwiązuje rzeczka Jakubówka. Jeśli chodzi o przynależność regionalną, wieś u s y t u o w a n a była n a p o g r a n i ­ czu z i e m i k r a k o w s k i e j i sandomierskiej, przynależąc do w o j . k r a k o w ­ skiego. W pojęciu mieszkańców przynależność regionalna utożsamiana jest obecnie z administracyjną. Przed I wojną Dźierążnia należąca do okręgu skalbmierskiego, p o w . miechowskiego g u b e r n i r a d o m s k i e j , była pod zaborem r o s y j s k i m . W okresie międzywojennym zaliczała się do pow. pińczowśkiego, o d 1955 r . wcho:dzi w skład pow. K a z i m i e r z a W i e l ­ ka i jest siedzibą G R N . W i e l k a własność ziemska w Dzierążni o d bardzo d a w n a należała do kapituły k r a k o w s k i e j , o d której została w r o k u 1865 przejęta przez skarb cesarstwa rosyjskiego. F a k t t e n uprzedziło uwłaszczenie chłopów w 1864 r . T r a d y c j e pańszczyźniane zatarły się już zupełnie w pamięci mieszkańców w s i . N i e bez wpływu na to jest prawdopodobnie f a k t , że dwór w Dzierążni już w l a t a c h dziewięćdziesiątych X I X w . przestał istnieć, a g r u n t y dworskie rozparcelowane zostały odpłatnie pomiędzy gospodarstwa chłopskie. Obecnie wieś c h a r a k t e r y z u j e gospodarka r o l n i c z o - h o d o w l a n a. D a w n i e j większe zyski płynęły z h o d o w l i , zwłaszcza nierogacizny. P r o d u k c j a r o l n a n i e była nastawiona na specjalizację; starano się u p r a ­ wiać po trosze wszystkie rośliny potrzebne do k o n s u m p c j i l u b p r z e t w o ­ rzenia w gospodarstwie. Rzemiosło było słabo rozwinięte. E m i g r a c j e zarobkowe w Dzierążni rozpoczęły się w latach osiemdzie­ siątych X I X w . Wśród nich były: emigracje stałe do Zagłębia Dąbrow­ skiego, emigracje sezonowe „na S a k s y " do Niemiec, przed 1914 r . e m i ­ gracje zamorskie do Stanów Zjednoczonych pomyślane w zasadzie j a k o p o w r o t n e (choć w p r a k t y c e częstokroć przeradzały się w stałe) i po 1918 r . emigracje do F r a n c j i podobnie t r a k t o w a n e j a k zamorskie. W l a t a c h 1936—1939 przeprowadzano prace miernicze mające n a c e l u komasację gruntów. Spory dotyczące rozdziału ziemi zakończyła w o j n a , gdyż władze n i e m i e c k i e nakazały p r z y m u s o w e obejmowanie p r z y d z i e l o n y c h parcel. W czasie w o j n y Dźierążnia n i e poniosła s t r a t m a t e r i a l n y c h . Reforma r o l n a w 1945 r . n i e miała dla w s i żadnych k o n ­ sekwencji, gdyż już o d d a w n a nie istniała w i e l k a własność ziemska. N i e m n i e j po 1945 r . dokonały się w Dzierążni poważne przeobrażenia wynikłe z działania k i l k u czynników. P i e r w s z y m z n i c h była emigracja. Kierowała się ona n i e t y l e k u Z i e m i o m Z a c h o d n i m (dokąd wyjechało t y l k o o k . 8 r o d z i n ) , i l e do Zagłębia Dąbrowskiego i na Górny Śląsk. Wykorzystując licznych przedwojennych dzierążskich emigrantów 5 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. DC �66 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ przenosiła się t a m młodzież i młode małżeństwa. Z 'biegiem l a t p r z y ­ bysze w r a s t a l i w nowe środowisko, przyjeżdżając do r o d z i n n e j w s i j e ­ d y n i e w okresie i n t e n s y w n y c h prac p o l n y c h (a i to nie zawsze). Spora część młodzieży kończyła szkoły zawodowe w Zagłębiu l u b n a Śląsku, podejmując t a m p o t e m pracę. Po 1950 r. p e w n a część młodzieży dzierążskiej (ok. 10 osób) zgłosiła się do pracy w N o w e j Hucie, dojeżdżając do domów t y l k o n a niedzielę. W rezultacie z j a w i s k i e m powszechnie podkreślanym w r o z m o w a c h stał się b r a k dostatecznej ilości rąk do p r a c y w e w s i . Naturalną k o n ­ sekwencją tego s t a n u rzeczy był w z r o s t mechanizacji miejscowego r o l ­ n i c t w a . Ulepszone narzędzia i m a s z y n y rolnicze sprowadzano p i e r w o t n i e z Z i e m Zachodnich. Później zaczęto zaopatrywać się w n i e za pośred­ n i c t w e m h a n d l u uspołecznionego. Postęp techniczny pociągnął za sobą niewątpliwie podniesienie się p o z i o m u intelektualnego mieszkańców w s i . Z j a w i s k u t e m u sprzyjały również liczne k o n t a k t y z k r e w n y m i i z n a j o m y m i w miastach. N i e spo­ t y k a się n i e m a l r o d z i n , których członkowie p r z y n a j m n i e j k i l k a razy do r o k u n i e jeździliby do m i a s t . Wszystkie większe z a k u p y w zakresie garderoby, m e b l i i t p . d o k o n u j e się p r z y okazji t a k i c h wyjazdów. W związku z t y m ciągle wzrasta atrakcyjność miasta w oczach w s i , mając dalsze rozliczne konsekwencje. Jedną z n i c h był — zahamowany może trochę w o s t a t n i m okresie — upadek przeświadczenia o znaczeniu p r a c y na r o l i . D l a większości młodych l u d z i ideałem stała się 8-godzinna praca w fabryce l u b urzędzie i w o l n y czas poświęcany na r o z r y w k i . P r z e m i a n y w życiu społecznym Dzierążni łączą się nie t y l k o ze w s p o m n i a n y m i c z y n n i k a m i , ale i z wewnętrznymi przeobrażeniami o m a ­ w i a n e j społeczności w i e j s k i e j . W grę wchodzi t u n i e t y l k o 'podniesienie r a n g i społecznej w s i przez u t w o r z e n i e w niej zrazu g m i n n e j , a później gromadzkiej r a d y narodo­ wej, j a k też przez rozbudowę miejscowej m l e c z a r n i przemysłowej, ale i przez w p r o w a d z e n i e szeregu i s t o t n y c h ułatwień życia codziennego. Wymienić wśród n i c h można: u r u c h o m i e n i e agencji pocztowej, r a d i o fonizację w s i , a wreszcie j e j elektryfikację. Współczesna Dzierążnia w y k a z u j e bardzo silne dążenia do m o d e r n i ­ zacji życia; wyraża się ono w ubiorze, mieszkaniu, pożywieniu, a także w s t y l u życia rodzinnego, w sposobie w y c h o w y w a n i a dzieci, w ideałach życiowych. Procesem t y m Objęte są wszystkie kategorie społeczne l u d ­ ności w s i . S t r u k t u r a Wsi według p o w i e r z c h n i gospodarstw r o l n y c h przedsta­ wiała się w okresie p r o w a d z o n y c h badań następująco: �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI Wielkość gospodarstwa DOROCZNYMI Ilość w 0— 2 ha 37,6 2— 3 ha 21,0 3— 5 ha 25,6 5— 7 ha 11,0 7—10 ha 4,0 10—14 h a 0,8 67 % Jak widać z powyższych danych, w e w s i przeważają gospodarstwa małorolne. Jednak i one objęte są procesem m o d e r n i z a c j i życia. N a w i a ­ sem można dodać, że według o p i n i i mieszkańców niektórych okolicz­ n y c h wniosek Dzierążnię uważa się za wieś zamożną, aczkolwiek nie w t a k i m stopniu, j a k n p . sąsiednie K u j a w k i l u b niedaleką Topolę. II. ISTOTA ZWYCZAJÓW D O R O C Z N Y C H I PRÓBA I C H 1. W y b r a n e przykłady prób definiowania zwyczajów K L A S Y F I K A C J I dorocznych Zapoznanie się z literaturą p r z e d m i o t u pozwala na wysunięcie t w i e r ­ dzenia, że pojęcie zwyczajów w ogóle, a zwyczajów dorocznych w szcze­ gólności, nie jest do t e j p o r y jednoznacznie zdefiniowane. J a k w m o w i e potocznej, t a k i w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j spotyka się wyrażenia „ z w y ­ czaj", „obyczaj", „obrzęd" powtarzane raz w f o r m i e synonimów jednego i tego samego pojęcia, raz w p r o s t przeciwnie — t r a k t o w a n e jako poję­ cia odrębne. K i l k a przytoczonych niżej cytatów z i l u s t r u j e tendencje panujące w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j w związku z próbami precyzowania treści t y c h pojęć. Wybór t e n , rzecz jasna, nie p r e t e n d u j e do przedstawienia w s z y s t ­ k i c h kierunków występujących w nauce w zakresie sposobu u j m o w a n i a pojęć „zwyczaj", „obyczaj" i t p . , w y k a z u j e j e d y n i e stopień i c h zróżni­ cowania, p u n k t y styczne i różnice. W y k o r z y s t a n i e l i t e r a t u r y obcej nasuwa znaczne trudności, ze w z g l ę ­ d u na płynność i nieścisłość t e r m i n o l o g i i . T a k n p . słowniki nasze tłu­ maczą jednakowo jako „zwyczaj", „obyczaj" n i e m i e c k i e wyrażenie „Brauch" i „Sitte", francuskie „usage" i „cotume" czy angielskie , , c u ­ s t o m " i „fołkway". Dlatego też proponowane niżej tłumaczenia t y c h terminów są na pewno kwestią dyskusyjną. Przegląd d e f i n i c j i rozpocząć można o d przytoczenia znanego w y d a w ­ n i c t w a Handworterbuch des Deutschen Aberglaubens, w którym z n a j ­ duje się następujące sformułowanie: „Istotny zwyczaj l u d o w y [ V o l k s brauch] t k w i s w y m i k o r z e n i a m i przede w s z y s t k i m w r e l i g i i (w szero­ k i m tego słowa znaczeniu) albo w c h o d z i z nią — prędzej czy później — �KRYSTYNA 68 KWAŚNIEWICZ w ścisłe powiązania. Z w y c z a j , j a k mówią niektórzy, to »kult codziennego życia«. Z tego p o w o d u może stać się o n siłą zmuszającą człowieka do tego stopnia, że wszelkie uchylanie się jest t r a k t o w a n e jako g r z e c h " . „... U podstaw w i e l u zwyczajów leżą oczywiście reakcje zewnętrzne n a silne bodźce uczuciowe. Skoro jednak dochodzi do głosu refleksja, w y ­ łączają się magiczno-uczuciowe powody, których celem jest bądź obrona przed złymi siłami, bądź sprowadzenie płodności i powodzenia, nadto, jeśli występuje w i a r a w demony i bożki, zdobycie i c h poparcia l u b u c h y l e n i e wrogości. Rzecz znamienna, że wszystkie przełomowe c h w i l e w życiu l u d z k i m , w p r a c y w poszczególnych porach r o k u są z w y k l e p r z y b r a n e w formę religijno-magiczną. U j a w n i a się p r z y t y m silnie Skłonność do nagromadzania czarodziejskich środków. W i e l k a jest r ó w ­ nież siła t r w a n i a t y c h zwyczajów, które oparły się w s z e l k i m p r z e o b r a ­ żeniom w i a r y r e l i g i j n e j , m i m o że nadano i m (zwyczajom) inne zna­ czenie" . W tomie I I I tejże encyklopedii znajduje się następująca definicja obrzędu (Ritus): „Przez obrzęd r o z u m i e m y określony zwyczaj n a g r u n ­ cie r e l i g i i i m a g i i , u r e g u l o w a n y i ustalony w sposób, w j a k i m a być przedsięwzięte działanie k u l t o w e l u b magiczne" . I dalej „...całość obrzę­ dów rnożemy określić na terenie r e l i g i i jako k u l t , na terenie m a g i i jako z w y c z a j " . Rozróżnienie między pojęciami „zwyczaj" i „obyczaj" p r z e p r o w a ­ dził R i c h a r d B e i t l , formułując je następująco: „Między pojęciami »zwyczaj« [Brauch] i »obyczaj« [Sitte] można wyróżnić z teoretycznego p u n k t u widzenia p e w n e różnice. W p e w n y c h czasach i w p e w n y c h w a r u n k a c h »obyczaj-« oznacza coś ściślejszego, narzucającego się w p r z y ­ m u s o w y spoisób. Jednak z praktycznego p u n k t u w i d z e n i a nie ustala się dokładnego wyróżnienia o b u t y c h pojęć. Jako zwyczaj można t r a k t o ­ wać powtarzające się działania, które stały się pewną regułą... Z poję­ ciem zwyczaju łączy się wyobrażenie jakiegoś często powtarzalnego, czasami zobowiązującego działania społeczności, rodziny, szczepu, w s i l u b szerszej zbiorowości. Zwyczaj ucieleśnia w sobie p r a w o społeczności, poglądy n a to, co słuszne i właściwe. N a w e t w nowoczesnym p r a w o ­ d a w s t w i e zwyczaj s t a n o w i jeden z czynników w y m i a r u s p r a w i e d l i ­ wości. Zaś o t y m , j a k i e znaczenie w w i e l k i c h miastach m a moda i k o n ­ wenanse — rodzaje zwyczaju — nie potrzeba dodawać. W i a r a , prawa, 4 5 6 7 4 Handwoerterbuch des Deutschen Aberglaubens, s. 1 5 1 1 . • 5 O p . c i t , 1512. 8 Op. cit., Op. cit., 7 t. 3, B e r l i n — L e i p z i g s. 740. 1935, s. 739. \. 1, B e r l i n — L e i p z i g 1928, �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI 69 DOROCZNYMI Ubiór, sztuka, ipoezja, pieśni i tańce l u d o w e odnajdują swe powiązania w zwyczajach związanych z życiem l u d z k i m i biegiem r o k u " . F o l k l o r y s t a f r a n c u s k i P. Saintives zwyczaje t r a k t u j e jako spuścizną przeszłości, która w i n n a być z p i e t y z m e m przechowywana z pokolenia na pokolenie. „Podobieństwo życia ludowego z jednego w i e k u na d r u ­ gi, tysięczne przeżytki, ciągłość obrzędów [usage] i zwyczajów [cotume] przywiązują człowieka dó z i e m i i całej przeszłości jego r a s y " . W za­ sadzie z p o d o b n y c h założeń wychodził S. P o n i a t o w s k i , formułując swój pogląd n a doroczne zwyczaje ludowe. Określił j e b o w i e m jako „szcząt­ k i d a w n y c h obrzędów k u l t o w y c h , mających na celu sprowadzenie i d l a ogółu, i d l a j e d n o s t k i pomyślności w gospodarce, z d r o w i u , życiu r o ­ d z i n n y m i społecznym" 8 9 W pracach i n n y c h autorów p o l s k i c h b r a k jest prób d e f i n i o w a n i a zwyczajów czy obrzędów, j a k k o l w i e k używa się o b y d w u w y m i e n i o n y c h t e r m i n ó w " . We Wstępie do ludoznawstwa polskiego J . S. Bystroń m o t y w u j e j e d y n i e przynależność zwyczajów dorocznych do „kultury społecznej". Pisze: „Pod nazwą k u l t u r y społecznej r o z u m i e m y te f o r m y k u l t u r a l n e , które się tworzą do celów współżycia l u d z i pomiędzy sobą, t u więc należy organizacja życia społecznego, towarzyskiego, prawnego, gospodarczego, religijnego. T u t a j również należy k u l t u r a obrzędowa jako o b j a w organizacyjny g r u p y . Wśród zwyczajów obrzędowych w y ­ różniamy rodzinne, p o t e m doroczne (kalendarz obrzędowy), potem zwią­ zane z r o l n i c t w e m czy pasterstwem, wreszcie d o m o w e " . Z próbami określenia terminów „zwyczaj", „obyczaj" i t p . spotkać się można również na terenie i n n y c h nauk. T a k n p . w w y d a w n i c t w i e Encyklopaedia of the Social Sciences zawarta jest następująca definicja obyczaju (custom): „Termin obyczaj używany jest n a oznaczenie p e w ­ nej całości wzorów zachowania się, które są uświęcone przez t r a d y c j e i umiejscowione w g r u p i e jako w z o r y przeciwstawne p r z y p a d k o w y m działaniom j e d n o s t k i " . H . P. F a i r c h i l d to samo pojęcie formułuje n a ­ stępująco: „Obyczaj to społecznie określony sposób zachowania się, uświęcony przez tradycje i u m a c n i a n y naganą społeczną w razie prze11 1 2 1S R. B e i U , 8 Glaube und Volk. Deutsche Volkskunde. Von Sage, Wort Von und Siedlung, Lied des Haus und deutschen Ackerkultur. Volkes, Von B e r l i n 1933, s. 102. P. 9 1 0 wa b.d., 1 1 S a i n t i v e s , J . S. 13 B y s t r o ń , Polski, J . S. Poznań de folklore, Etnografia Paris Polski, 1936, s. 12. [w:] Wiedza o Polsce, w Polsce, Kraków polskiego, wyd. t. 3, Warsza­ 1916; tenże, s. 299. Etnografia 1 2 Manuel S. P o n i a t o w s k i , Zwyczaje żniwiarskie 1947, b . m . B y s t r o ń , Wstęp do ludoznawstwa II, 1939, s. 196. Encyklopaedia of Social Sciences, t . 4, N e w York 1 9 3 1 . s. 658. Warszawa— �KRYSTYNA 70 KWAŚNIEWICZ kroczenia g o " . S. H . B r i t t zwyczaje (folkways!) d e f i n i u j e następująco: „Zwyczaje to są »właściwe« sposoby postępowania, jednakże n i e d l a ­ tego, że są one życiowo niezbędnymi sposobami zachowania się, lecz dlatego, że w szerokim zakresie są t r a d y c y j n e " . Społeczny i zarazem u t y l i t a r n y c h a r a k t e r szczególnie jasno przebija z d e f i n i c j i nakazów (mores) przytoczonej za S. H . B r i t t e m przez W . G. S u m n e r a : „Nakazy są to sposoby postępowania, które występują w społeczeństwie (i służą) do zaspokajania l u d z k i c h potrzeb i pragnień łącznie z w i e r z e n i a m i , pojęciami, kodeksami i w z o r a m i 'poprawnego życia, które tkwią w t y c h sposobach mając z n i m i genetyczny zwią­ zek" . W przytoczonych wyżej w y p o w i e d z i a c h poszczególnych autorów można uchwycić rozbieżności i p u n k t y styczne. J e d n i a u t o r z y zwyczaj traktują przede w s z y s t k i m jako spuściznę przeszłości, umacniającą więź społeczną, i n n i jako w y z n a c z n i k i ludzkiego zachowania. N a ogół j e d n a k w definicjach zwyczajów główny nacisk położony jest na: 1. powtarzalność j e d n y c h i t y c h samych wzorów wymogów zacho­ w a n i a się ludzkiego w p e w n y c h okolicznościach; 2. istnienie g r u p y społecznej, w której kręgu może wytworzyć się t e n obowiązujący system p o w t a r z a n y c h wzorów; 3. istnienie sankcji k a r n y c h , które ściąga na siebie jednostka u c h y ­ lająca się o d stosowania t y c h wzorów. 14 1 5 16 2. Propozycja d e f i n i c j i zwyczajów dorocznych A n a l i z a przytoczonych wyżej poglądów i i c h k o n f r o n t a c j a z e m p i ­ r y c z n y m materiałem t e r e n o w y m z e b r a n y m w badanej w s i posłużyła za podstawę do sformułowania następującej p r o p o z y c j i 'definicyjnej: zwyczaj stanowią strzeżone przez tradycję, panujące w d a n y m środo­ w i s k u społecznym w y m o g i i w z o r y w zakresie zachowania się, p o w t a ­ rzane bądź i n d y w i d u a l n i e , bądź zbiorowo w określonych sytuacjach w sposób celowy. Rozważając przydatność tego sformułowania w o d n i e ­ sieniu do zwyczajów dorocznych, ze szczególnym uwzględnieniem 'po­ t r z e b niniejszej pracy, można ująć j e następująco: są to strzeżone przez tradycję, panujące w d a n y m środowisku społecznym w y m o g i i w z o r y w zakresie zachowania się, 'powtarzane r o k r o c z n i e w sposób c e l o w y bądź i n d y w i d u a l n i e , bądź zbiorowo, w związku z określonymi d n i a m i , świętami l u b o k r e s a m i świątecznymi, p o r a m i r o k u , w związku z r o z - H . P. F a ii ir с h ii 1 d , Dictionary 1 5 S. H . B r i t t , 1 8 W. 1 4 G. Social S u m n e r , Psychology Folkways, of Sociology, in Boston Modern New Life, York New 1944, s. 84. York 1 9 4 6 , s . 28 ( c y t . z a 1 9 4 5 , s. B r i t t , op. 63—64. cit.). �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 71 poczynaniem i kończeniem p e w n y c h co r o k w y k o n y w a n y c h czynności gospodarczych, z zachodzącymi po raz p i e r w s z y w r o k u w przyrodzie f a k t a m i , po r a z p i e r w s z y c z y n i o n y m i spostrzeżeniami i t p . Zasób t y c h wymogów i wzorów zachowania się 'uzależniony jest o d s p l o t u r o z m a i ­ t y c h czynników, składających się n a obraz rzeczywistości, w j a k i e j żyje dana społeczność w i e j s k a . Wobec tego uzależniony jest również o d c h a ­ r a k t e r u potrzeb, których zaspokajaniu mają służyć zwyczaje doroczne. Obecny w y b i t n i e r e l i k t o w y c h a r a k t e r t y c h ostatnich spowodowany jest właśnie zmianą układu warunków wprowadzających n o w y s t y l życia, a w r a z z n i m zmieniony charakter potrzeb, oraz możność r e a l i z o w a n i a i c h na i n n e j drodze, niż w odniesieniu do (poprzednich pokoleń w i e j ­ skich. Zwyczaje doroczne muszą być t r a k t o w a n e łącznie z odnośnymi w i e ­ r z e n i a m i , n a które składają się poglądy, wyobrażenia, oraz r o z m a i t e p r o g n o s t y k i , towarzyszące określonym, rokrocznie powtarzającym się s y t u a c j o m i zdarzeniom (analogicznie do zwyczajów dorocznych). Zwyczaje i w i e r z e n i a t r a k t o w a n e łącznie 'pozwalają na analizę za­ równo zewnętrznych, a więc f o r m a l n y c h przejawów obrzędowej dzia­ łalności l u d o w e j , j a k również i c h treści ideologicznych. T a k też będą t r a k t o w a n e w dalszym ciągu t e j pracy. Zgodne jest to z obiektywną rzeczywistością, w której zwyczaje doroczne i współwystępujące z n i m i wierzenia łączą się w sposób bardzo ścisły i uzupełniają nawzajem. Wierzenia j a k o takie często zawierają w sobie p e w n e n a k a z y i zakazy działania. Wypełnianie i c h leży zatem u p r o g u (powstawania zwycza­ jów l u b jest i c h ideologicznym uzasadnieniem. Naturalną przyczyną p o w s t a w a n i a zwyczajów był również w y t w o r z o n y przez w i e r z e n i a świat wyobrażeń przenoszonych na realne życie. Można n a w e t posunąć się do t w i e r d z e n i a , że w i e r z e n i a warunkują (szczególnie zaś w a r u n ­ kowały p i e r w o t n i e ) istnienie zwyczajów dorocznych. Podobnie m a się rzecz z c e l a m i , j a k i e miały być osiągnięte n a drodze p r a k t y k o w a n i a zwyczajów. Cele i c h m i a n o w i c i e są określane (a w każdym razie może były p i e r w o t n i e ) przez wierzenia i wyobrażenia. U 'podstaw powstawania wierzeń leży z k o l e i potrzeba możności o d ­ działywania, chociażby fikcyjnego, na realnie istniejącą rzeczywistość, w c e l u zapewnienia o p t y m a l n y c h warunków egzystencji oraz u c h y l e n i a czynników mogących t e j egzystencji zagrażać. Potrzeba ta r e a l i z u j e się na drodze (praktykowania zwyczajów, którym p r z y p i s u j e się rzeczy­ wistą skuteczność, a to w związku z kolosalną rolą, jaką w nich o d g r y ­ w a r e l i g i a l u b magia, częstokroć zaś o b y d w a te zjawiska równocześnie. W i e l k i -prestiż r e l i g i i , a pośrednio przez nią i m a g i i jest powodem, dla którego zwyczaje t r a k t o w a n e są j a k o n o r m y obowiązujące, których świadomie n i e łamie się. W y k r o c z e n i a b o w i e m mogłyby odwrócić k o - �72 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ rzyści, a nawet spowodować szkody i pociągnąć za sobą sankcje spo­ łeczne, stany f r u s t r a c y j n e i t p . W y d a j e się, że p i e r w o t n y cel zwyczajów 'był w y b i t n i e u t y l i t a r n y . Dlatego też zwyczaje doroczne r o z p a t r y w a n e n a gruncie p r o b l e m a t y k i społecznej są przede w s z y s t k i m j e d n y m ze środków służących do za­ spokajania i s t o t n y c h potrzeb człowieka, a k t u a l n y c h w danych w a r u n ­ kach. Sama f o r m a wypełniania t e j r o l i przez zwyczaje doroczne może być różna i 'kształtuje się w zależności o d c h a r a k t e r u panującej id e ologii. Ponieważ zmiany w ideologii pozostają w t y l e za z m i a n a m i w sposobie życia i pracy, p i e r w o t n y c h a r a k t e r i cele zwyczajów dzisiaj niejedno­ k r o t n i e są już t r u d n e do odczytania. N a koniec zaznaczyć wypada, że z u w a g i na wielostronne powiązania zwyczajów dorocznych z różnymi d z i e d z i n a m i życia (społeczna, gospo­ darcza, r o d z i n n a itp.) proponowana definicja n i e p o w i n n a być t r a k t o ­ wana r y g o r y s t y c z n i e . Zadaniem j e j jest określenie ogólnych r a m , któ­ r y c h granice w miarę potrzeby mogłyby się rozszerzać w r o z m a i t y c h k i e r u n k a c h . Możność dostosowania sformułowania ogólnego do specy­ f i k i poszczególnych przypadków p o w i n n a stanowić właśnie sprawdzian j e j poprawności. 3. Podstawowe t y p y zwyczajów i wierzeń dorocznych K l a s y f i k a c j a z j a w i s k n i e jest głównym celem badawczym, jest j e d ­ n a k niezbędnym środkiem do wyodrębniania poszczególnych typów zjawisk i i c h .poprawnej i n t e r p r e t a c j i . W odniesieniu do zwyczajów i wierzeń dorocznych jest t o zadanie s k o m p l i k o w a n e . N i e z w y k l e zło­ żony i różnorodny i c h charakter, częsta wielorakość środków, które mają spełniać te same funkcje, oraz różnorodność f u n k c j i poszczegól­ n y c h zwyczajów sprawiają, że klasyfikacja, która spełniałaby wszelkie w y m o g i n a t u r y logicznej, jest p r a w i e wykluczona. Należy p r z y t y m zauważyć, że zbyt szczegółowy podział rozbijałby całość zagadnienia na t y l e faktów i n d y w i d u a l n y c h , że mogłyby zatracić się cechy wspól­ ne. Z d r u g i e j s t r o n y k l a s y f i k a c j a zbyt ogólna też n i e spełniłaby w spo­ sób zadowalający swego zadania, gdyż w n i o s k i budowane n a j e j p o d ­ stawie byłyby mało k o n k r e t n e . W t e j s y t u a c j i decydującego znaczenia nabiera dobór słusznych kryteriów, które pozwoliłyby zarówno uniknąć z b y t n i e j drobiazgowości, j a k i ogólnikowości. Kryteriów t y c h jest wiele, w zależności o d przyjętego w d a n y m m o m e n c i e p u n k t u widzenia. N i e może być zatem m o w y o jednej p o d ­ stawowej k l a s y f i k a c j i . W p o l s k i e j l i t e r a t u r z e etnograficznej n a j b a r ­ dziej do t e j p o r y rozpowszechniony był podział zwyczajów dorocznych według k o l e j n y c h chronologicznych okresów (nip. zwyczaje okresu B o - �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI 73 DOROCZNYMI żego Narodzenia) l u b d n i (nip. obrzędowość świętojańska) . Nie k w e ­ stionując przydatności t a k i e j k l a s y f i k a c j i do celów opisowych można zwrócić uwagę, że względy teoretyczne przemawiają i za i n n y m i ' k r y t e ­ r i a m i . T a k n p . możliwa jest próba k l a s y f i k a c j i n a podstawie k r y t e r i u m s y s t e m u i d e o l o g i c z n e g o , na którym opierają się poszczególne t y p y zwyczajów. Biorąc to p o d uwagę można wyróżnić w świetle ana­ l i z y materiałów t e r e n o w y c h z Dzierążni następujące t y p y : A — z w y ­ czaje, których wypełnianie wiąże się z w y m o g a m i k u l t u r e l i g i j n e g o ; В — zwyczaje, które realizują się n a g r u n c i e systemu myślenia m a ­ gicznego . Jeżeli chodzi o zwyczaje, w których wyraża się podporządkowanie w y m o g o m k u l t u religijnego ( t y p A ) , można stwierdzić, że posiadają one c h a r a k t e r n a j m n i e j złożony. Zaliczyć t u należy wszelkie zwyczajo­ we zachowania się, których zadaniem jest wywiązanie się z tego, co kościół i n s t y t u c j o n a l n i e ustanawia, nakazuje i sankcjonuje. I c h cel jest jednoznaczny i wszędzie w ostatecznej k o n k l u z j i t e n sam. Należą t u m . i n . m o d l i t w y codzienne, uczestniczenie w mszach i nabożeństwach, przystępowanie do sakramentów, udział w procesjach i p i e l g r z y m ­ kach i t p . 17 18 Natomiast p r o b l e m zwyczajów, dokonujących się w działaniu m a ­ g i c z n y m ( t y p B), jest bardziej s k o m p l i k o w a n y , ponieważ pośrednio n i e ­ m a l wszystkie te p r a k t y k i łączą się z religią (np. czas w y k o n y w a n i a t y c h p r a k t y k jest zsynchronizowany z k o n k r e t n y m i d a t a m i r o k u k o ­ ścielnego; sposób w y k o n y w a n i a p r a k t y k opiera się ma przedmiotach poświęconych w kościele i t p . ) . Jednakże zwyczaje typów A i В nie wyczerpują całego bogactwa zjawisk. Co więcej, narzuca się stwierdzenie, że najliczniejszą grupę stanowią zwyczaje t y p u p o ś r e d n i e g o . Weźmy przykładowo z w y ­ czaj święcenia wianków z i e l n y c h . 1 7 Рог. rzeniach пр.: i innych Polsce, W. T e t m a j e r , t. nr 1 8 Gody nich grupa Trzeci in. Zob. system okresach sadnienia tych uwagi rozdz. czy innych 6: tj. w O C z e c h , święta, czyli Świąt Boskiej okres zwyczajach wie­ wielu wielkanocnych Kraków świąt Bożego Archeologiczne Zielonych, w postępowało i 1858; Narodzenia Etnograficzne", „Kronika Powszechna", 1. oparty właściwie i Matki 1933. P o d o b n i e astronomiczno-gospodarczy, przyp. myślenia, I I I , 2. J . folkloru także znaczy Wniebowzięcia nr Antropologiczne, Z n i e istniał Nie jak godnie rozwojowych zwyczajów. w i G a w e ł e k , (naukowych), Życie", Kalendarz „Materiały 1898; F . 19; 1913, i nych i autorów, Nowy [w:] Krakowskiem, 3: „Wiedza wcześniejszych w w Z a w i s t o w i с z , Dzień К. obrzędach, na w związku to, a b y zwyczajów przesłankach badanej z tym nie nie występowały ii w i e r z e ń empiryczno-racjonal­ społeczności, w odpowiadała próby magicznych. jej poprzed­ mu odrębna racjonalnego W tej kwestii uza­ zob. �KRYSTYNA Zwyczaj mu święcenia się wane duże wiankowi. cał w cji, gdzie wianki przez to ziele, oktawę. w czterech począwszy się do kobiet ze w s i położonych i daje lidoni), im śie krvavnik (herba (niebieskofdołkowe ślepia fikować), (rosną (flores go do noszą n a ogół np. Roślinom nicze. I dzania krowom tym strychu za po ziół się się blaszaną i Gdy się też z Gdy W i przed czarami t z w . zouf. wkładano również trudno dociec). z — dokonywanych bardzo dobre. Dla za Zabieg przed dłu­ dokłada piwonie, kwitną. na­ Kobiety jednak nosić je (do górę się do n i e j dobrze okadza mleka zmarłym pomocą wianka w krowę, się na się rozpędził pierwsze jak ciele­ obcho­ Okadzanie puchliznę poduszki pod w to kwestii: prócz wymienia krowy Wielki šfientoblivosé. głowę skuteczność tes. z przed myszy trzykrotnie do my zbiory zbo­ wian­ blachę również nie ulega z na bo to na kruszy związku weźmie, robili, przed też dym z wianka pije pioruna. je takimi nie kobiet się się miętę dzisiaj) chronić przystępu. wpłynąć oka­ polnego poszczególne zioła zioła lecz­ do sporządza stodoły zastosowanie okadza się chmura, w do ten ma się tak właściwości zakłada idący kruszy starszych dziady o Obecnie maku szkodnikami, wielu Nase mirka- łąkowa uderzeniem burzowa ewentualnie Wiankiem wianka Zioła aby z się się z p o l a n i e miała carovnica kol­ polne Dziurawiec, przed celu duża znajduje wtedy że albo maki grochu), można oczy. zawiesza zopola. ma do sroczek Wywar samym zwozi podpaliwszy Ze chore ochronę tym się o c i e l i , czarownica czyli srocki zidenty­ kogutki się r o z m a i t e żołądka. jako oraz wianek krowa na blacřiom, rogach pożarem się i 'macierzanki używa (nadchodzi Gdy sivaki, róże, domu, ocieleniu. kościoła poi aby czyli wierząc, praktyk chorobach grad. czterech pokrywkę ją wokoło, kościelne, po kompresów pali Wreszcie Piątek, celu i burzę i w krów. ocieleniu, przy dachu. pioruna zabezpieczenia po wymion do z przypisuje kładzie się p o d s n o p k a m i , robactwo. dząc wianku he- serphylli), udało akurat się (herba (herba roślina jaśmin, bidne wplata albi), łyżek). kwiaty stare, pary. wianka stosuje iz w i a n k a i oddalił układa lub do do jak jakie jednym wejściowych. krokwie uderzeniem czy tego, po przyniesieniu drzwi że, t o w i a n e k niem się Wianki celu koło chmury służący stosuje domem ka zbliżonych nie spuchniętych wywar, piołunek trochę 5, b y l e podobnie głów­ pośrednictwem trifolli zbożu), (ozdohna ogrodowe, od z poświęconego s i ę n a boleści. W święcenia uyski oraz t a k ikopytnłka, s r o c z e k , r o z c h o d n i k a ponadto i do w nie za­ Po­ déiuraviec paszczek), panienki, zbożu, k w i t n i e kwiaty zależności 3 lub w (herba których wchodzi ziele (flores i oktawy. ziele acre), obcho­ przynosić wianków jaskuuce (sedum rosnące poświę­ monstran­ oktawę nie za Do koniczyny rumianku, całą nosom ponadto życie, kształtem również w w mięty) listkach wianków więcej, do się w maćieżanke rosnące na mogą skład w i a n k ó w roshodńik białej do przez monki). asari), kwiat (rośnie podobna goździki, troskę przypisy­ procesjonalnych viankami (pset abo podobne do l w i c h percok (roślina gietki, i (podobne niewiędnących się w je 'Ostatnim d n i u zaopatrują absinthii), kwiatki, n a polach, rhoedos), dźiduo Ponieważ w przypisuje ksiądz Kobiety Ciała się folii), cyani), czasie Bożego Ciała zawieszał wsi. odbywa (herba (herba (flores w i własności, Bożego następnie krańcach lasem jajko mille pieunek czyli bławatki ebki to kopytńika ilości perforatum), pod za powszechny niezwykłe dniu Potem, od domów. bardzo w w a gospodynie z Dzierążni kobity największe wianuszki, całą je dzisiaj wiara światową kościele. P o ś w i ę c e n i e wianki zabiera n i e lasove do maleńkie poświęcenia je w jest Tłumaczy I wojną zakopywał do wieszać 4 wisiały pól, tem Przed kościele dów wianków znaczenie. KWASNIEWICZ i To (w jakim niezbędność jest vazné, �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 75 S a m f a k t poświęcania z i e l n y c h wianków jest praktyką kultową, usankcjonowaną przez kościół. Natomiast zabiegi, j a k i e w y k o n y w a n e są później p r z y użyciu poświęconego w i a n k a , mają c h a r a k t e r m a g i c z n y w pełnym tego słowa znaczeniu. Podobnie m a się rzecz n p . z procesją w d n i u Bożego Ciała i p r z y s t r a j a n i e m na nią ołtarzy. Jak zakończono ostatniej jone były Niekiedy w ołtarze (gąsienice) przed obchody procesji i gałęzie tego wtykali n i e jadły. z skutkami kościelne oktawę je na Niektórzy ołtarzy związane święta, polach do z Bożym ludzie Ciałem zabierali i było gałęzie, z a s i a n y c h kapustą, aby tego celu używali jedynie z a t y k a n o też pod s t r z e c h y , co miało już jakimi gośionki jej gałęzi po ma­ lipowych. chronić chaty burzy. B u d o w a n i e i m a j e n i e ołtarzy jest w y r a z e m k u l t u religijnego. Lecz ustawianie gałęzi z t y c h ołtarzy n a polach, aby zapobiec niszczeniu i c h przez s z k o d n i k i , należy uznać za typową magię. Podobnych p r z y ­ kładów można b y przytoczyć znacznie więcej. Magicznego c h a r a k t e r u nabierają też całe dnie, czy n a w e t okresy, uznane przez kościół za największe święta w r o k u , a więc W i l i a i okres Bożego Narodzenia, W i e l k i Piątek i Sobota oraz o k t a w a Bożego Ciała. N a j z w y k l e j s z e zdarzenia następujące w t e d y mogą nabrać niezwykłego c h a r a k t e r u . . Ponadto w i e r z y się, że w y k o n y w a n i e p e w n y c h czynności w określonej i n t e n c j i może spowodować j e j spełnienie, w y k o n y w a n i e zaś i n n y c h może wyrządzić szkody. W k o n s e k w e n c j i wykształcił się cały szereg wróżb oraz nakazów i zakazów, stanowiących w y t y c z n e zachowania się i działania. Przytoczenie k i l k u k o n k r e t n y c h przykładów n a j l e p i e j z i l u s t r u j e i c h charakter. T a k n p . w r ó ż b y czynione w t e d y dotyczą p r z e p o w i e d n i pogody, urodzajów, pomyślności gospodarskiej czy zamążpójścia. Dużą rolę o d ­ g r y w a w n i c h obserwacja warunków atmosferycznych. Do dzisiaj dosyć Narodzenie wiada w od według danym pierwszy dzie cy swej z deszcz, żono dworze na szron, sedźielisto, to wychodziły przed wołały: uo dzieci, bowiem wróżba, będą że się krowy masła i dobrze będą sera. brzydka je dni, taki również dawało że jeśli niosły. siię tys to rok dom kobiety co że (psotna), cauy dobrze noce. zaś doiły, wigilijny niebo w roku. było związku Jaka odpo­ jest jest jaki drugi, jest był pogodny, miesiąca Jeśli w Jeśli czym taki bę­ a no­ było w będzie rano wierzono, obiedzie jojek jest zasnute Wilię gdyż po będzie niebo Boże dzień pogoda dzień niebo. z dzielące (czyli jaki radości, niebie, dni miesiącu Wieczorem i obserwowały na w mu połowa odwrót. do 1,2 pogoda. Każdy styczeń, Jeśli pierwsza powód wieczór Jeśli będzie pienisto. przez jest miesiącowi 1 na gviozdek w że jaka odpowiadającym przepowiadano, druga zwyczaj, się, jednemu w Obserwowano a Wiljo będzie obserwowanych pogodna, jest uważa kolejności dniu, taka l u t y itd.). padał powszechny Trzech Króli ładna, zauwa­ że jak wigilijnym, wygwieżdżone, bediie. Istniała wygwieżdżone, kury c h m u r a m i , oznaczało będzie obfitość to, mleka, �KRYSTYNA 7G KWAŚNIEWICZ Równolegle występowały p e w n e n a k a z y , często posiadające c h a ­ r a k t e r wróżebny. N p . w d n i u w i g i l i j n y m należy zachowywać się p o d każdym względem wzorowo, gdyż było to t r a k t o w a n e jako p r o g n o s t y k na cały r o k . Starsi przestrzegali, rządnie żano się pacierz, bowiem, przez latać po tak, jak rok. W f s i , ńie zachowanie się w się że cały aby czysto dniu ktoś dorośli, z i wcześnie spokojnie zachowuje tym kuućić ńie wstawać ubrać isię związku łclońć, tym umyć, Wilię, przestrzegano, śie, przestrzegano w ńie rano, zabrać bijać. zmówić do będzie aby w po­ pracy. Uwa­ zachowywał tym Kontrolowali dniu więc ńie swoje dzieci. A b y zapewnić sobie bogactwo, uważano, że należy myjąc się w Wilię rano wrzucić do m i e d n i c y pieniądze. Rano, nicy się w dniu z wodą w tej kowało celu wigilijnym, pieniądze wodzie, ich w aby' myciem, a tšymauy Niektórzy otrzymywane ojciec lub dopiero następnie pińiondze domu. pieniądze przed (bilon), śie twierdzą, w dniu cauy że matka rodzina rok ii ż e b y najlepiej na ślubu wrzucali cała nigdy nadawały sceńśćie, do mied­ po k o l e i bra­ do tego- się gdyż myła nie Ъуиу takie wazńiejse. ~ W okresie Bożego Ciała należy szczególnie t r o s k l i w i e pilnować krów,, aby czarownice 'nie Odebrały l u b n i e spaprauy mleka. W oktoby krów, ludzie, i coś czarownice aby im aby odebrać iz niego przedmiotem wy u kredą progu krowom krzyż, i ciągnąc naczynia. Carouńice zvionzku musom krów, Aby mleko. uniknąć miaua cegłę w że albo piecu, lub w psyleći. Aby krzywy, a Odrabianiem czarom wejścia, aby mleko wykryć, wraz progu odwrócić gdy krowa czarów zapobiec, powróz to i tak wodę n a siekierę i podkowę radzono. wyrwać się też chlewów bić specjalnie ¡i nieparzystą było chfast na ilością albo podstawionego bo do sfojego (drabiniastych lać zdaniem mleko lać na dla mléko gembý progach, gwoździ, rozmów­ na to cedzić i rozpaloną podkowę miotłą, całą t z w . guśloże ich kro­ pomieszczenia po n i e j z wymię stiragarza mleko. krowy spaprane też jej do kropili vžiena trzeba u oktoby, było na ogół — czaruje, kreśląc drabinach śfienćili, ludzie lać trudnili porwanym smycz w kopnych zaczarowanej czary, chliva za i m leciało mleko w krwią jadua, do mleko lub mleko z pilnowano przybijano też o d e b r a ć Wtedy zuość, kto starsi się Wtedy Odrobić, czyli naprawić, czary ców — t r u d n o . Mówiono, strzec suomy. masuo czarów, ale j a k caroimica było źdżiebeuko odbierajom zavieéč pilnie J a k ©powiadają zakraść Mogła z a niego. i trzeba spaprauy. musiała wieszając najbardziej jtedy nie czarownica nawet następnie najbardziej lub mleko, choćby wychodziło chlewa czarowały zabrany nie porwać, na wozach). jakoby mleka albo po i palić carouńica przez po­ n i m obetrzeć. ofcoże. prawej najlepiej Aby stronie siedmio- �Z ma. Przez s t ą d , że razy i taką w BADAN dziennie, zbierały gdy przed rosę do do ZWYCZAJAMI carovnica podkqwe okresie, użytkowały NAD zboża skopków. czarów. w Czarownice kościele, kouo i przed rosę czarownic w słońca sobie płynęła one na oraz w tylko potrzebowały w Jezusa, do ziele zabe drugiego jakoby łąki trzy południe wiadomy także sposób wianków to j e d n a k w i a n k i t a k i e , j a k ś w i ę c i ł y uvionzujom Pana 77 wychodziły zachodem czarowania bowiem Moc zielone, Uzbieraną Do grobu pšesua. jeszcze wschodem c o n y c h n a Boże Ciało. N i e były kobiety. ńie są DOROCZNYMI i ostaviajom świę­ zwyczajne ten vionek cfartku. Należy też wspomnieć, że w p e w n y c h okresach kościelnych obo­ wiązywało wiele z a k a z ó w . T a k więc w d n i u W i l i i nie spożywa się ziemniaków, obawiając się, że mogłoby to spowodować robienie się wrzodów (fto ve vilijo je źiemńioki, pšes cauy rok mo boloki). W W i e l ­ k i Piątek n i e w y w o z i się gnoju, nie rżnie sieczki i nie orze, bo będzie gadzina schua. W W i e l k i Piątek i Sobotę nie wolno pożyczać z d o m u przyrządów związanych z pieczeniem chleba, 'a więc poćioskuf, ożoguf, uopat do chleba i pomietek. P r z e d m i o t y te 'bowiem specjalnie j a k o b y pożyczały czarownice, aby za i c h pośrednictwem odbierać k r o w o m m l e ­ k o . Przed św. J a n e m (24 V I ) nie w o l n o się kąpać w wodzie bieżącej, bo może ukonśić jakiś robok l u b diabeu utopić, ponieważ woda jest jeszcze nie okscona, i t p . Magia i r e l i g i a równolegle dochodzą też do głosu w niektórych wierzeniach. N p . w d n i u zadusaným nakazane przez kościół m o d l i t w y za umarłych łączą się z w i e r z e n i a m i o p r z e b y w a n i u w t e d y dusz w do­ m a c h i kościołach i z p r z y g o t o w a n i a m i n a i c h przyjęcie. Gdy w dniu kościół, mówi Z Wszystkich zostawia się, że obawy przed myślaniach, chodzą niej i też stole do zawsze wedle się i w dzieli wierzeń, je tym palono powtórnie do na idące wszystkie dusze do które nawet czasie na kościoła modlitwy modlić. i dniu modlą w wraz i czarną i że Dlatego na z żywymi, Podobno ludzie smutnych zmarłych noc zostawia bielono zmarłych a się tacy, im daw­ ściany przychodzą, wieczorem są roz­ przy­ informatorów pranie, dusze gdyż mszę. ziemię, i dusze pewnych robiono .kościele. na modlitwie wierzą, opuszczają stułę, odprawiają zaświatów na zadusznym się pustym z dusz ludzie mszał kościoła Zdaniem przyjęcie W do spędzają modlitwy. świeczki. idą Niektórzy t a m się do niesporach katafalku, przybywają a czas płaczą. aby książkę zauobnych po na z domów, domów, chleb Świętych n i m trumnę duszami, wtedy czasem wieczorem w wieczorem •nie w y c h o d z ą na się schodzą którzy wi­ kościoła. Te różnorodne zwyczaje o charakterze p r a k t y k magicznych można podzielić również ze względu na k r y t e r i u m oczekiwanego a k u t k u . W y ­ różnić wówczas w y p a d a : 1 9 1 9 ny Tutaj przez Kraków K. należy zwrócić uwagę M o s z y ń s k i e g o 1934. s. 267—268. w na podział jego zabiegów Kulturze ludowej magicznych, Słowian, wprowadzo­ cz. I I , z. 1, �KRYSTYNA 78 KWAŚNIEWICZ 1. P r a k t y k i sprowadzające, zapewniające .pożądane s k u t k i , j a k n p . urodzaj, bogactwo, powodzenie, zdrowie i t p . Są to n a ogół p r a k t y k i zlokalizowane czasowo, co sprawia, że w y k o n y w a n i e i c h jest związane z określonymi d n i a m i , a często n a w e t p o r a m i d n i a . Oto k i l k a p r z y ­ kładów: W Nowy słomy, Rok sprowadzić dzi je na ramy, po tę polu, kłosy lub dwie n a krzyż na na do Po jednym stosunku na zostawały pole, stodole. spodziewał ńie bo się z e b r a ć polu rano z obraz. ńie kop krawę­ Zazwyczaj do Nowego Rozrzucając w stodole t a miała tyle Zaty­ górnej n a pole. ma miałożytniej kierunku. obrazami Praktyka wiązanki po do każdy za je i wynoszono na w sadu, w z jak vionzač aby analogiczny owocowych. albo spowodować zboża, i l e przeciągając poszczególnych w i e r s z y : V zuoooty pas Bedzies rodzina pńioku. Krzyczeli Beeedzies tego roku, też Bede, itp. równocześnie, Ponieważ cy słoma w wiązanie nasym z od nich nie całej су Jaaa słomek u się we — tym cie drzewka: uep utne Muf, domach mniej Darli stały ná zetnę. bo się w o ł a n i a . Drzewka naj­ syla­ Ooopase też ći bede. wszystkich w s i rozlegały somśiada. obwiązywały pierwsze sadziua to wszystkich przy Zapytywano Ñie vionzaniu o do drzewka rodziua, rodziua? sprowadzić natychmiast się wołały cie f cas. bedzieą odbywało nie do drzewka Sliiifki Bedzies sadzie, mówi idniesieniu drzewka rodzina? — po w aby dzieci c h a r a k t e r y s t y c z n y sposób jak prostu: wieczorem sama w miua 'bo po Powszechnie każdego Beeedzies — więcej guośńi, Do owocowe, wigilijnym postępowano chodząc słomy. — drzewka obiedzie dżefka. sposób Dzieci żytniej mogły, słomą skończonym by dopóki kopy bedźie czyli kop Wigilię w w kopie jednej Kopy obwiązywano owoce. povrusuami głośniej, po kopy, pole w zwrócone pochyło zdejmowano a zboże wigilijny chociaż drzewek kto lub na Rozrzucenie polu. na wychodziły były nieco idźta mówił: pole, Wilię. wykonywano gospodarz, to po obiedzie wynosił w Kopy której wykonywał wieczór urodzaj je żyto. n a żyto, a g o s p o d a r z rozrzucił ślij, gospodarz świętych poziomo gospodarz kopy urodzaj W słomy, Wtedy idźta na za obrazy czynność Roku. obiedzie za obrazy urodzaj wymłóconej kano po zatykane śie, powiązane opadła. 2. P r a k t y k i odwracające nieuchronność jakiegoś zdarzenia e w e n ­ t u a l n i e zabezpieczające przed czymś (np. przed b u r z a m i g r a d o w y m i , c h o r o b a m i , p i o r u n a m i , miszczeniem plonów przez szkodniki itpj), w któ­ r y c h z k o l e i można wyróżnić: A . P r a k t y k i o charakterze zapobiegawczym. T u t a j zaliczyć można np. procesjonalne obchody pól przed żniwami, aby burze nie zniszczyły plonów. Przed w żniwami, zawsze p o l a c h , l e c z jest już pól, z w a n y śfiyncyniem po Bożym gotowe pul. Wieś szczęśliwych zbiorów. Ponadto jajka, zbierają do W które określonym ludzie udaję dniu się z do ksiądz gdy opuaca ubrany wszystko kśiendza mieszkańcy koszyka krzyżem Ciele, skoszenia, o d b y w a na dziewczęta, w się zboże i zakupuje w mszę w jeszcze obchód intencji pośviyncyńie składają po a odnoszą księdzu. następnie szaty liturgiczne oraz i chorągwiami stoi procesjonalny kierunku odświętnie granic pól, dwa ubrani śpiewając �Z nabożne strony to pieśni. zboże. vrucili gami poprzez szki z NAD ZWYCZAJAMI M i n i s t r a n c i niosą Dawniej dopiro buteleczki BADAŃ pouudnie, pola. Na pola a nie krańcach zwiniętymi poświęcone w wodę, bardzo kśionc czterech z ewangeliami, monstracji święconą obchodzono - na DOROCZNYMI w ksiądz daleko. set, pól ino v oktawy kropi jechau obydwie wyśli rano,, furmankom, zakopywał ruuecki, Bożego na ludzie Jaře wiejskich środku czasie a 79 i dro­ maleńkie malutkie wianu­ Ciała. I n n y m przykładem jest łykanie baziek z p a l m święconych w N i e ­ dzielę Palmową, aby zapobiec bólom gardła, l u b z a t y k a n i e tychże p a l m za k r o k w i e dachu, aby uchronić domostwo przed uderzeniem p i o r u n a . Dawniej, po przyniesieniu (baziocek, pouka, Teraz ogół dzieci, na palma) nie j a k to b y ł o robi do palmy jako się z zabieg już kościoła, każdy profilaktyczny, tego, a w połykał żeby każdym jedną garduo baźkę nie bolauo. razie nie p r z y m u s z a się niedawna. Można też wspomnieć o n a c i e r a n i u sobie t w a r z y p i e r w s z y m śnie­ g i e m m a r c o w y m , zeby couviek Ъуи mocny, tfardy, bo mażec je najgroźniejsy, to jak śie cuoviek obetse, to śie go choroba ńie chyći. B. P r a k t y k i stosowane doraźnie w razie zaistnienia potrzeby, która jest t u z reguły równoznawczna z niebezpieczeństwem. Przykładem jest n p . rzucanie chleba św. A g a t y w pożar. W dniu św. kieliska mach św. Agaty i chleba wierząc, Agaty które że g d y w y b u c h n i e odvraca puomieníe liczne opowiadania, rzeniu się pożaru (5 I I ) p r z y n o s i l i l u d z i e kromecke, pożaru. oddala jak chleb Uważa dym i się ogień ksiądz gdzieś pożar, i przeciwdziała i sól, też, na n a ranną poświęcał. że rzucone obraz drugom płomienie, Agaty na się je puu po do­ chleba i soli ognia. Krążą ogień rozszerzaniu w soli d o kościoła rzucenie w św. stronę, mszę Przechowywano zapobiegały wywieszony w sze­ czasie pole. T u t a j też można wymienić palenie gromie l u b ziół z poświęconego , w i a n k a w czasie b u r z y celem rozpędzenia c h m u r y l u b spożywanie j a ­ błek poświęconych w d n i u św. Błażeja w razie bólu gardła i t p . W dniu kilka się, św. jabłek, żeby Błażeja aby garduo (3 II) przynosiły ksiądz ńie bolauo je kobiety poświęcił. wierząc, że do Następnie po kościoła w jabłkami izjedzeniu ból koszyczkach tymi po częstowano ustąpi. Podczas gdy p r a k t y k i zapobiegawcze stosuje się p r o f i l a k t y c z n i e ce­ l e m uniknięcia e w e n t u a l n y c h szkód m a t e r i a l n y c h i osobistych, p r a k t y ­ k o m stosowanym doraźnie p r z y p i s u j e się właściwość przezwyciężenia aktualnego s t a n u rzeczy. Dlatego też przestrzeganie t y c h zwyczajów zależne jest o d zbiegu okoliczności i n i e można umiejscowić go w czasie. N i e k i e d y te same zabiegi stosuje się i p r o f i l a k t y c z n i e i doraźnie. N p . jabłka, święcone w d n i u św. Błażeja, chowa się n a w y p a d e k bólu gardła oraz spożywa zaraz ipo poświęceniu, aby zapobiec e w e n t u a l n y m bólom. �KRYSTYNA 80 KWASNIEWICZ 3. Magiczne sposoby p r z e w i d y w a n i a zjawisk z różnych dziedzin. D o t y c z y to n p . urodzajów, o których wnioskowano w czasie obiadu wigilijnego. Pod do miski dna, się do to z potrawami ozy miski podkładano o ;z k l u s k a m i , m i a ł a obrodzić k a p u s t a , dtd. D a w n i e j ogół opłatki. nie, w n i o s k o w a n o nie wierzy, wierzono jakkolwiek Z urodzajach w zwyczaj tego, na c z y opłatek przyszły p s z e n i c a , jeśli do te przepowiednie, przestrzegany rok. miski teraz jest przykleił Jeśli się przykleił z kapustą już się j e s z c z e dość w — to na powszech­ nie. Obok tego istnieją sposoby 'przewidywania pogody, n p . na podstawie obserwacji d n i o d W i l i i do Trzech Króli l u b na podstawie k i e r u n k u wiatru. Wschodni wiatr, św. wiatr Łucji złej, a wiejący w Nowy południowy wschodni Rosy (ot był je) Rok, zapowiadał zapowiedzią wróżył zimne dobrej Wigilię w i e c z o r e m w którą nom stronę na wydaniu zjadł, należało pSyjdźie płotu. Do cienki, to z jak kołka kołek miał w był być dziewczęta tej należy też r e s z t k i poszczuć i Zasłaniano jakiego mąż bo dawano go kawaler. powiadano; puszczały popłyną, płocie w na wodę z obiadu, aby f dziewczyna to mydlane mąż się dniu oczy i podeszła, miał być zamążpójśeia bańki i kawalera. wyniosły řcturom dziewczętom krzywy, W zachodni sprawie spodziewać obserwować, też zimę. wiatr lato. Wspomnieć też trzeba o p r o g n o s t y k a c h dziewcząt. W twardą pogody, je stronę patrzyły, Dziewczy­ psu. G d y poleci, kazano bo pies s podchodzić takiego męża koślawy, jak jej ty do prze­ kołek był chudy, itd. Wróżono wreszcie płeć przychówku bydlęcego. Np. po zjawienie ocieleniu na, się się spodziewano w Wilię będzie rano miała się, że w kobiety w jałóweczkę, następnym a roku jakimś gdy domu pierwszy przychodzić wróżyło, przyszedł będą na że krowa mężczyz­ świat byczki. Należy podkreślić z k o l e i , że z k r y t e r i u m f u n k c j i może łączyć się i n n y jeszcze podział, a m i a n o w i c i e ze względu na dziedzinę życia, n a którą dany zwyczaj r z u t u j e . A więc zwyczaje związane z uprawą r o l i , hodowlą, ochroną z d r o w i a i życia, rnienia, życiem r o d z i n n y m , t o w a r z y ­ s k i m i t d . Jest to d r u g i t y p k l a s y f i k a c j i , występujący w opisowych p r a ­ cach etnograficznych, poświęconych zwyczajom dorocznym . 20 2 0 ludu Por. np. polskiego, s t r o n i a, pracę K. „Wiedza dotyczące Z a w i s t o w i с z i Życie", Zwyczajów n r 7: poświęconą 1934, a żniwiarskich... zwłaszcza (zob. Obrzędom obszerne przyp. 27). żniwiarskim studium В y- �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 81 D a l s z y m możliwym i uzasadnionym k r y t e r i u m jest sposób r e a l i ­ zowania zwyczajów dorocznych ze względu na liczbę uczestników. W związku z t y m można wyodrębnić: a) zwyczaje, które w y k o n u j e się i n d y w i d u a l n i e ; b) zwyczaje, których realizacja w y m a g a uczestniczenia określonego zespołu osób; a) zwyczaje, polegające n a m a s o w y m uczestnictwie. Do g r u p y zwyczajów w y k o n y w a n y c h i n d y w i d u a l n i e zaliczyć można n p . okadzanie k r o w y zielem z poświęconego w i a n k a . Występuje t u j e ­ den uczestnik, który o b y w a się bez pomocy i n n y c h osób. Jeśli chodzi o następną grupę zwyczajów (b), to realizacja i c h o p a r ­ ta jest na m n i e j s z y m l u b 'większym zespole osób, mającym m n i e j l u b bardziej określone role. Przykładem takiego zwyczaju jest n p . chodzenie po kolędzie. Kolędnicy Eoskiej lub chodzili kilkanaście torium bójek. z (co w s i , lecz pomiędzy Istnieją kuapacem, wsi z gviozdom i niem muzykantów. Liczby oraz określane zadanie. że po całej z ekipa (dawniej okolicy. po kolędników z kilkunastoletnich Na t y m tle kolędnicy z jeździli więc z których tery­ turoniem, często młodych kilka się dochodziło czyli chodzili kolędników czyli chłopców), do końmi, musiała kawaleruf, Matki rozwijała nawet występie, do się imierzadko sopkom, lub XII) i c h zwykle ograniczali częścią ( W y s t ę p ó w przed (26 Chodziło Nie chodzili ze Integralną Każda Szczepana grupami, dawniej śpiewane św. Ostatków. kolendńiki). niedźwiedziem, osób ożenkiem, od do to chodzili relacje, śpifki, i są powiedniej patseć, z Herodem. były nawet poszczególnymi kozom, domu począwszy (2II) lub grup własnej rywalizacja do po Gromnicznej z w każdym towarzysze­ składać się mężczyzn każda miała z od­ przed swoje Stosunkowo jasno podzielone role miał też zespół młodych chłop­ ców l u b dziewcząt, którzy w Ostatki, c z y l i w niedzielę, poniedziałek i w t o r e k poprzedzające środę popielcową, przebierali się za dziaduj i bapki. Wykorzystywano biety) smarowano Z stare, przebierały i w podarte w ubiory dziady sadzami, koszykami jeszcze się rękach ubrania, przy męskie, doprawiały rozpoczynano czym dziewczęta mężczyźni sobie zaś wąsy, grupowe aby obchody w (czasem kobiece. nie dać po się wsi, ii k o ­ Twarze poznać. popularne dzisiaj. N a t o m i a s t t a k i zwyczaj r e a l i z o w a n y zespołowo, j a k nip., chodzenie po sceńściu, polegał już całkowicie na i m p r o w i z o w a n y m działaniu jego uczestników. Późnym wieczorem wigilijnym vypustki, lerowie, chodzili sceńściu grupach i wykradali po sprzęt 6 — Etnografia Polska, w gospodarski. t. I X Jeśli czyli swawolni po kilku. ich na chłopcy Zakradali się oraz na t y m nie przyłapano, kawa­ podwórza uważali, że �KRYSTYNA 82 cały przez no, r o k będzie wierzyli, rywali i kołki drzwi z rozmaitych kach należy. do z płotów, góry, a wynieśli kalenicy dyszlem teraz porywano dach do się i zatapiali i opinii drobniejszy ludzie je złożyli na jest że wigilijny zwyczaj v rendyszle do kogo części, po ustawiając na bardzo stary, czasami, najczęściej pilnują, chowali wóz na dawnymi gospodarski, po­ wyj­ tylko który powrót, to z i Czasami porozbieraii porównaniu wieczór wozy tak rozpoznać, wóz rozpędzo­ zagrody przymarzły, części rzece, i do drzewach. w miejscowej w się aby na na że tam sprzęt w stawie, rano nawet, rozwinął w rozbierali nie mogli się W je gdy i c h złapano (Zakradłszy zawieszali stodoły góry. dzisiaj i wozów zdarzyło na ogół Do pochowane ukrywali, właściciele znacznie na żarnowe. i A odwróci. zatapiając nierzadko kilkanaście Kilkakrotnie szczęście. od n i c h zawiasów kawałku który się miejscach, wynosili sterczały dopisywać że szczęście furtki mowali w im KWAŚNIEWICZ zaś aby kiedy kamienie wszystko było zamknięte. Podobnie zespołowo i bez określenia ról był r e a l i z o w a n y i n n y z w y ­ czaj, t j . malowanie dziaduj. Było o n o ii j e s t dopośćiem, zagród, w olejem, panny w na Jeszcze przed aby i m n i e przeszkadzał. jest tak trwała, częstokroć ścian że że pilnowano, zakradano w świętami niedzielę aby domu. malowanie tylko kawalerowie, cy wieku w nym Sadzę garnku, jaki do względem którego podstawie opowiadań i w środopośćiu zatykali jest młodzi Zginął z już do garnek z starszych ku nadal bardzo mężczyźni natomiast dziaduj żuru, sadzami nie czyli żywiono mieszkańców kawalerowie uciesze Do ludzi idących w Je i o drzwi przyjaznych rozmówcy zakradali się lub starym Po za­ domu, Jedynie wspominali, na lub glinia­ ścianę uczuć. woj­ żuru t z w . żurovńioku. w nie chłop­ ostatniej rozbijania zwykle tych poszkodo­ Malują do po­ zdarzało pobielonych dziewczynki zwyczaj rozbijano dziaduj, dziaduj. praktykowany rozrabiano domu, ponownym świeżo powszechne. dziaduj, malo­ własnym mieszkańców oraz ka­ nazwę niekiedy i na rozpaczy noszą po wymalować dziady naftą do m a l o w a n i a niawet wieczorem ku jego Dlatego żonaci kiszenia mieszkańców despetni a malowaniem malowania służył malowania n i e zdołali Sobotę kościoła, się często wierzch. wymalowywano do i związany kończeniu niej Wielką dziaduj lecz szkolnym. a poniekąd żurovńioka. w na używa z przychodzili w do wiech­ przedstawiające kawalerowie a i gospodarczych malowidła z rodziną jakiej zmyć, występuje ścianach Obecnie jej sceny, śro- dnia zmieszane budynków te ze tego kawalerowie się s a d z e lub gdy się lub Właśnie gospodarza kawalerowie się znajdują związanych Wieczorem zakradają domów wojną, się zwyczajów postu. ludzkie panny. Substancja, da wielkanocną wanego ny, postacie Zamykali nie gdzie ścianach do malowidło domów przed na ostatnią dziady, się, garnku, kozie wśród wielkiego na wydaniu, prymitywne wać bieleniu środą pospiesznie jadącego dziaduj. są umaczanym mażą karykaturalne, walera najpopularniejsze środkową których ciem słomy i nadal czyli dachy że na daw­ domów kominy. Jeżeli chodzi o zwyczaje polegające na m a s o w y m w n i c h uczestni­ c t w i e mieszkańców całej w s i , to wymienić należy wszelkiego r o d z a j u procesje, odpusty, p i e l g r z y m k i , c z y l i kompańije, i t p . �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 83 Kończąc przegląd różnych k l a s y f i k a c j i zwyczajów, można jeszcze zwrócić uwagą na to, że k r y t e r i u m może stanowić płeć uczestników danego zachowania sią zwyczajowego. Były więc zwyczaje związane wyłącznie z mężczyznami bądź k o b i e t a m i . N i e k i e d y k r y t e r i u m to n a ­ leży skrzyżować z pozycją społeczną mężczyzn czy też k o b i e t . N p . p e w ­ ne zabiegi były w y k o n y w a n e t y l k o przez gospodarza jako głowę r o d z i ­ n y (np. zwyczaj wynoszenia w N o w y Rok kop na pole), inne uchodziły t y l k o k a w a l e r o m (np. chodzenie po sceńściu), w i n n y c h zaś brały udział j e d y n i e zamężne k o b i e t y . Przykładu o dostarcza przechowana tradycyjnych zabawach pielcową. dofsku Gdy Już za Ъаркв Pijatyka i lonych kobiet Wieczorem i chodząc zebrały, zabawa po wśród postne trwała przez dochodziło wyraźne z a k a z y wesołego spędzania uważano bo wyhodźiuo ony z za wszyscy, rzecz róbmy jeićh aby zupełnie kouo rank. lnu, A baviuy pić i sprzeczek, czasu w się wsi w do do a bijatyk. — rzeczy­ Choć kouo bo kunopi, śie to to jest dażyu len byu post, kobieca i w Chociaż w i e l k i m poście, z a b a w y dopuszczalną. ku- podchmie­ nawet kobity rana. po­ dźia- катету. t a n i e c na czym wśród po pamięć środę się p o kobity tańczyły kłótni, niby — bawić śie, aby i dzień, p r z y p r z y c h o d z i l i do k a r c z m y mężczyźni zostawali byuo, do piły się przebierała wsyskie potrawy, cały mieszkańców odbywały z kobiet vygariiaua domach wistości pie jakie mszy, jedna jadły nierzadko starszych zamężnych, od r a n a , zaraz po j u ż t a m się nopie. kobiet istniały na kuno- volno im robota, to kunopie. Kończąc n a t y m rozważania dotyczące kryteriów k l a s y f i k a c y j n y c h w odniesieniu do zwyczajów i wierzeń dorocznych należy zaznaczyć, że znajdują one zastosowanie w poruszonej dalej p r o b l e m a t y c e f u n k ­ cjonowania i zmienności z w y c z a j o w y c h zachowań się w l o k a l n e j spo­ łeczności w i e j s k i e j . III. FUNKCJONOWANIE I ZMIENNOŚĆ ZWYCZAJÓW D O R O C Z N Y C H 1. U w a g i wstępne Wszechstronne wyczerpanie p r o b l e m a t y k i badawczej, dotyczącej zwyczajów dorocznych, możliwe jest wyłącznie w o p a r c i u o metodę integralną, traktującą poszczególne p r z e j a w y życia społecznego z p u n k ­ t u w i d z e n i a i c h w z a j e m n y c h uwarunkowań i różnorodnych powiązań. Zadaniem badacza jest w równej mierze określenie, c o s t a n o w i dane treści k u l t u r o w e , j a k i d l a c z e g o jest właśnie t a k , a nie inaczej. Obecna gwałtowna d y n a m i k a p r z e m i a n p o w o d u j e stałą potrzebę badań, n i e zezwalając równocześnie n a ścisłe sprecyzowanie i c h zakresu, który p r a k t y c z n i e rzecz biorąc jest n i e w y c z e r p a l n y . Regresja zwyczajów dorocznych jako cecha dominująca oraz ogólny asynchronizm i c h zanikania nie pozwalają w t y m m i e j s c u n a stworze- �KRYSTYNA 84 KWAŚNIEWICZ n i e syntetycznego m o d e l u opisu ilustrującego f u n k c j o n o w a n i e zwycza­ jów. Najogólniej można wydzielić t r z y zasadnicze elementy tego f u n k ­ cjonowania, a m i a n o w i c i e : 1. M o t y w , c z y l i p o b u d k ę skłaniającą do stosowania zwycza­ jów, a uwarunkowaną zespołem własnych i cudzych poglądów na nie. 2. Samo d z i a ł a n i e , przez które zwyczaj faktycznie się urzeczy­ wistnia. 3. Zamierzony e f e k t , c z y l i cel zwyczaju, który może realizować się bądź równocześnie z w y k o n y w a n i e m zwyczaju, przez co się z n i m utożsamia, bądź m a się zrealizować w [przyszłości jako następstwo uprzedniego działania, mające się uwidocznić w o d p o w i e d n i m czasie (dotyczy to głównie „sprowadzających" oraz „zapobiegających" p r a k ­ t y k magicznych). Ograniczone z różnych p r z y c z y n możliwości badawcze nakazują p o ­ śród w i e l u zagadnień, wiążących się bezpośrednio l u b pośrednio z p r o ­ blematyką f u n k c j o n o w a n i a zwyczajów dorocznych, poruszyć p r o b l e m y węzłowe, charakterystyczne d l a k o n k r e t n e j rzeczywistości, która s t w o ­ rzyła o d p o w i e d n i k l i m a t do powstania i k o n t y n u o w a n i a zwyczajów, a następnie z biegiem czasu wiele z n i c h uczyniła niezrozumiałymi i w zasadzie z b y t e c z n y m i . Jako takie wymienić należy: a) zagadnienie f u n k c j o n o w a n i a zwyczajów; bi) zagadnienia zmienności zwyczajów, a więc i c h u t r z y m y w a n i a się oraz zanikania. 2. F u n k c j o n o w a n i e zwyczajów dorocznych F u n k c j o n o w a n i e r o z m a i t y c h zwyczajów dorocznych zależy w sposób bezpośredni o d tego, z j a k i m i dziedzinami życia są one powiązane. Z r o ­ zumienie tego zagiadnienia w i n n y m świetle stawia f a k t , że porównując różne zwyczaje doroczne w d w u l u b k i l k u k o n k r e t n y c h okresach cza­ sowych obserwować można stałą żywotność j e d n y c h , g d y tymczasem i n n e zatracają część swoich elementów składowych, ma i c h miejsce przyjmując n o w e l u b nie, jeszcze i n n e zanikają zupełnie i t p . W świetle analizy materiałów t e r e n o w y c h większą żywotność w y ­ kazują zwyczaje doroczne wiążące się z r e l i g i ą , w przeciwieństwie do t y c h , które tego związku nie wykazują. Większość z n i c h nawiązuje do świąt r o k u kościelnego zupełnie wyraźnie. Poszczególne d n i r o k u kościelnego stanowią podstawę orientowania się w porach r o k u . Utarło się n p . o d l a t , że w związku z d n i a m i poszczególnych świętych p r z y 21 2 1 Na ten fakt s k a w artykule 1958. s. 227—229. zwracało pt. uwagę Siołkowickie wielu obrzędy autorów. doroczne, Ostatnio J . „Etnografia K l i m a s z e w ­ Polska", t . 1: �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 85 stępuje się do prac w p o l u , w y g a n i a bydło wiosną na pastwiska, sadzi z i e m n i a k i , sprząta zboże z pól i t p . Cały poczet świętych i świąt kościel­ n y c h idący w parze z obserwacjami warunków atmosferycznych i z j a ­ w i s k p r z y r o d y wyznacza też niepisany kalendarz pogody na przeciąg całego r o k u , okreśia poszczególne fazy w z r o s t u zbóż, ustala wskazówki odnoszące się do gospodarki hodowlanej, k o m u n i k u j e o zmianach za­ chodzących w przyrodzie w związku z upływem pór r o k u i t p . Ściśle ustalony i u t r w a l o n y o d wieków porządek kościelny, w którym wszyst­ ko f u n k c j o n u j e stale n i e m a l t a k samo, wywierał przemożny wpływ n a kształtowanie się ideologii mieszkańców w s i . Nic zatem dziwnego, że jeśli istnieje k o n t y n u a c j a p r a k t y k r e l i g i j n y c h , trwają niezmienne sche­ m a t y święcenia poszczególnych świąt kościelnych oraz w i a r a w koniecz­ ność u t r z y m y w a n i a tego s t a n u rzeczy — najtrwalsze, najbardziej k o n ­ s e r w a t y w n e , najoporniej poddające się z m i a n o m są zwyczaje łączące się bezpośrednio i pośrednio z religią. N a w e t wtedy, g d y zwyczaj z a t r a ­ ca już swój p i e r w o t n y sens, k i e d y praktykujący nie potrafią wytłu­ maczyć czemu postępują t a k , a n i e inaczej, częstokroć t r w a jako n i e ­ zrozumiały, czysto f o r m a l n y zespół czynności. T a k rzecz się ma n p . z m a j e n i e m zielenią domów na Zielone Świątki. W związku wórzy tj. z t y m świętem zielenią. trzcinę A rosnącą prowadzącymi czarnego wdęc z na tureckiego łęzie stoją i bzu w izbie, do dzisiaj oboże, do i z b y świerka. W nie izbach ludzie my, i z szli zapalone mijanych też wiązki nia ognia biono czy tego na pasterkę, chłopcy rzucali zagród. słomy w w noc była mijane Nazywało n a ożogi, piecu celu na się oświetlenia ciemna ozy brali jasna. się stawia je ze sobą Gdy pod­ suvar, Nad drzwiami kasztanów wkłada się koło i lip, się łóżek. ga­ Ga­ wyrzuca. drogi, Obecnie koviorki, i m słomy poleńiem podpalano sobie świętych i wtedy w drodze p o w r o t n e j z p a s t e r k i : tj. zaostrzone chlebowym, obrazy gałęzie domów się lelije. gałęzie potem pola. to i kwitnące za zielone Podobnie jest z paleniem sobutek Gdy się majenia rozsypuje kačence łąkach, uschną, zwyczaj podwórzu, zatyka (ogrodowego), póki panuje czyli podmokłych dworu bzu, dębu łązki po sobutek. n a końcu kije i niesiono gdyż zwyczaj snopki porywali Niekiedy służące jako palono czyli zabrakło, je do występuje rozgarnia­ względu już ją zakładano pochodnie. bez sło­ tylko Nie ro­ n a to, spora­ dycznie. Na ogół jednak zwyczaje nawiązujące do d n i r o k u kościelnego za­ chowują w znacznej mierze swoją treść do dzisiaj. Dlatego nadal spędza się te święta w t r a d y c y j n y sposób, dlatego nosi się do poświęcenia w i a n k i , wiązanki ziół, palmy, gromnice, chleb i sól, owies, kredę, jabłka i t p . Dlatego zabiera się do domów poświęconą wodę oraz ciernie pozo- �KRYSTYNA 86 KWAŚNIEWICZ stałe ze święcenia ognia w Wielką Sobotę. Dlatego wreszcie w s z y s t k i m t y m p r z e d m i o t o m p r z y p i s u j e się n a d n a t u r a l n e właściwości: chroniące, zapobiegające, odwracające, sprowadzające, powodujące coś i t d . w za­ leżności o d zaistniałych potrzeb. Skala żywotności zwyczajów związa­ n y c h z poszczególnymi świętami n i e przedstawia się jednakże j e d n a ­ k o w o i n i e k i e d y t r u d n o uchwycić k r y t e r i a specyficznej selekcji, które nakazują k o n t y n u o w a n i e j e d n y c h , a poniechanie i n n y c h zwyczajów. N p . w odniesieniu do najbardziej obfitującego w zwyczaje dnia r o k u , j a k i m jest W i g i l i a Bożego Narodzenia, nadal utrzymują się takie z w y ­ czaje, j a k chodzenie po scyńśćiu l u b z a t yk a nie kop za obrazy „ Całkiem n i e d a w n o zaprzestano rozścielania słomy n a podłodze p r z e d wieczerzą: 23 22 Do słomy, j a k a rzucano stfie, w w było sopie wolno grzech. dyni i dlatego ruszać z że bo dawniej nie można są tę słomę wynosiła dniu suoma, św. co kop, dokładano ze izbie Pan byuo i i sprzątanie (26 wyrzucano wynoszono Jezus Pon gospodyni więcej uroźiu no konie występuje gospo­ w innych albo pot iż sporadycznie nie wielki to w w obor- tradycja, ten r o z r z u c a n i a słomy po izbie był obecnie ubu- pole, też wierząc, roz­ tej za X I I ) . Robiła słomę i v Słomy Istnieje drogę śie uważano pod lezou. na Jezus nabaruozone. Szczepana domach pcheł. Z w y c z a j światowej, starzy w wyrzucać ta wojny gdzie jej psećie się z d o m u II w i pamiontke, Zamiatanie jednych to pozbędzie te podłogi. W ny do na t&a, zęby dopiero dziewczęta. gviazdy po z r o b i e n i u n a podłodze Zamiatano lub uważano, ńik, zostawała izbie że sposób powszech­ tych domach, ludzie. Niedawno też zaniecheno obwiązywania słomą p n i drzewek owoco­ w y c h po w i e c z e r z y . O d dawna zaś poniechano przywiązywania do ławek przed wieczerzą jeży w i g i l i j n y c h . 24 Zwyczaj jiży, niej to robiono, są czasie obiadu wigilijnymi, no wyszedł przywiązywano celu w przywiązywania całkowicie na ziemi a Wilią Jedynie ławek podzielone. wigilijnego, a przed podpalano, przeznaczone przed użycia. wzdłuż domownicy strych, i z do a : i n n i , . że następnie Miało ławek starzy na na celu na je żyta. tych Po że Opinie, w ławach miski Wilii z przez tworzeniu lub daw­ jakim siedziano potrawami jeże stamtąd, kilkakrotnie zapobieganie jeży czyli opowiadają, stawiano wokół. zdejmowano przesypywano to że jeżach się, u s i a d ł s z y prosa snopków, ludzie wymłóconego J e d n i twierdzą, posilali siewem siewu. snopki do zanoszo­ układano ogień się na proso śniedzi. Zdecydowana obecnie przewaga zwyczajów wiążących się w jakiś sposób z religią katolicką nie świadczy jednak b y n a j m n i e j , że musiało 2 2 P o r . opis. w rozdz. I I , 3. 2 3 Por. opis w rozdz. I I , 3. 2 4 Por. opis w rozdz. I I , 3. �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI 87 DOROCZNYMI być t a k zawsze/ W świetle badań genetycznych znany jest fakt, że t r a ­ dycje l i c z n y c h zwyczajów dorocznych, łączących sią obecnie ze świata­ m i r o k u kościelnego, sięgają czasów przedchrześcijańskich i mają swe źródła w zwyczajach prasłowiańskich, a n i e k i e d y nawiązują w sposób całkiem j a w n y do t r a d y c j i a n t y c z n y c h g r e c k o - r z y m s k i c h . Kościół n i e będąc w stanie i c h unicestwić,, a pragnąc zachować swój a u t o r y t e t , m u ­ siał godzić się na dalsze istnienie d a w n y c h świąt i zwyczajów, p r z y s t o ­ sowując j e j e d y n i e do swego porządku i nadając s t a r y m f o r m o m nową treść . Według wszelkiego prawdopodobieństwa obecna intensywność z w y ­ czajów dorocznych związanych z życiem r e l i g i j n y m (której m i e r n i k i e m jest wielkość kręgu l u d z i respektujących dane zwyczaje) jest m n i e j ­ sza w porównaniu z tą, jaka występowała w okresie przed 1939, a zwła­ szcza przed 1914 r . Pozostaje to w związku z zaznaczającym się w świetle w y p o w i e d z i rozmówców spadkiem napięcia życia religijnego wśród ludności w i e j s k i e j . Obecnie zarysowująca sią przewaga zwycza­ jów dorocznych związanych z religią jest więc r e l a t y w n a w stosunku do s y t u a c j i , j a k a istniała w bliższej l u b dalszej przeszłości. 25 2e Pozornie niezrozumiały może wydać się f a k t , że najsłabsze odbicie w całokształcie zwyczajów dorocznych zajmują te, które łączą się bez­ pośrednio z produkcją rolną. Dzisiaj są one n i e m a l już n i e u c h w y t n e . J a k k o l w i e k można wymienić jeszcze sporo p r a k t y k zwyczajowych, mających na c e l u bądź przepowiednie urodzajów, bądź spowodowanie bogatych zbiorów, jest t o n a t u r a l n e , gdyż p r a k t y k i te określają n a j ­ żywotniejsze, stale a k t u a l n e p r a g n i e n i a r o l n i k a uzyskania o b f i t y c h p l o ­ nów. U w i d a c z n i a się natomiast b r a k zwyczajów odnoszących się do samego w y k o n y w a n i a prac w p o l u oraz zajęć gospodarskich, j a k k o l w i e k one to właśnie w sposób bezpośredni warunkują powodzenie i dostatek. Skąpe p r a k t y k i zwyczajowe stosowane z pobudek r e l i g i j n y c h dotyczą wyłącznie n i e z m i e n n y c h s y t u a c j i , które muszą zaistnieć w każdych w a ­ r u n k a c h . Chodzi t u o: 1) zwyczaje związane z rozpoczynaniem prac w p o ­ l u , a więc: k r o p i e n i e wodą święconą ziarna przed p i e r w s z y m siewem, za­ przęgu wyjeżdżającego p i e r w s z y raz w pole, pierwszej f u r y w y w o ż o ­ nego gnoju, (kreślenie n a d końmi wyjeżdżającymi do p r a c y w p o l u z n a - 2 5 wość s. Por. m. ludowa 86—90; in. P o n i a t o w s k i , Bożego tenże, Narodzenia, Doroczne op. jej święta c i t . , s. 2 9 9 — 3 0 0 ; W . początek ludowe г a znaczenie tradycje Obrzędo­ K l i n g e r , pierwotne, P o z n a ń 1926, grecko-rzymskie, Kraków 1931. 2 6 Odnosi dawnych się to n p . d o pogańskich P o n i a t o w s k i e g o , we..., ustanowienia uroczystości s. 55—56. 59—63. op. cit, s. ku przez czci 301, o r a z Kościół zmarłych. dnia zadusznego Por. na K l i n g e r a , ten Doroczne w.miejsce temat uwagi święta ludo­ �KRYSTYNA 88 KWAŚNIEWICZ k u krzyża b i c z y s k i e m i t p . ; 2) zwyczaje, których celem jest zapewnie­ nie szczęśliwego ukończenia prac w p o l u i zebrania plonów (o c h a r a k ­ terze uprzedzających działanie p r a k t y k magicznych). Ponieważ zawsze zachodzi m o m e n t rozpoczynania prac w p o l u oraz okres, k i e d y zboża stoją w snopkach gotowe do sprzętu, zawsze też pragnie się zapewnić t y m s y t u a c j o m o p t y m a l n y przebieg i w związku z t y m stosuje w y m i e ­ nione p r a k t y k i zwyczajowe. Ponadto można wyróżnić zwyczaje nawiązujące w sposób pośredni do a g r a r n y c h . Zaliczyć t u wypada zabiegi magiczne o charakterze za­ pobiegawczym l u b sprowadzającym takie, j a k zakopywanie kości pozo­ stałych ze święconego w k r e t o w i n y , aby k r e t y n i e ryły ziemi, w t y k a n i e gałęzi z ołtarzy po Bożym Ciele w kapustę, aby nie niszczyły j e j szkod­ n i k i , obwiązywanie po W i l i i słomą drzewek o w o c o w y c h , aby zapewnić ich płodność, i t p . N i e m a natomiast zupełnie zwyczajów dorocznych związanych z techniką w y k o n y w a n i a pracy n a r o l i , c z y l i mówiących 0 z w y c z a j o w y m sposobie rozpoczynania i kończenia o r k i , siewów, żniw, nawożenia i t p . Tymczasem w dawniejszych pracach znajdują się opisy świadczące o t y m , że istniała niegdyś bogata obrzędowość nawiązująca do t e j s t r o n y życia chłopskiego . Przypomnieć należy, że obecnie n a ­ w e t zwyczaje dożynkowe, czyli według g w a r y miejscowej t z w . vyżynek, które — j a k b y się mogło wydawać — ze względu na swój żywy 1 b a r w n y charakter p o w i n n y zachować się, w t r a d y c j i są zupełnie n i e ­ znane. Co więcej, negatywne w y p o w i e d z i informatorów na ten temat nasuwają przypuszczenie, że na terenie Dzierążni w gospodarstwach chłopskich dożynek n i e urządzano w ogóle l u b zwyczaj t e n zarzucono już bardzo d a w n o . Zwyczaje dożynkowe 'uprawiano natomiast j e d y n i e w związku z pracą najemną na polach d w o r s k i c h okolicznych w s i . P r z y 27 2 7 Np. w (s. dobnie (s. żniwa 32—33). rzecz się autora opis skie, zwyczajów przez b.d., mości bony do Materiały antropologii rolnicze", żynku, podaje w do żniw z pola jaj w snop, 52—56. zboża. w etnograjii krajowej, którym prognostyki opisuje i ludu t. 3, zwyczaje legendy, uroczyste specjalne ostatnie (s. op, okolic 81—82). się z (s. 8 3 — 8 4 ) . zwyczaje ks. Pińczowa. uprawy, ludu W. Por. pol­ S i a r k o w Zbiór „Zwyczaje -siewu, rolnictwem. cha­ żniwiar­ obrzędowy por. według Obrzędowy wieńce Po­ kozą dziaduj zebraniem zatytułowany 'dotyczące wiążące zwane stanowiące cit., oraz prac nabo­ ceremonie. kłosy, się Kalendarz polskiego rozdział pow. poprzedzało wyżynkowe dawniejszych terenu praktykowanych co z w a ł o K o l b e r g a , 'Z dawnego przynosili kogutki, E. F r a n k o w s k i e g o , s. z zwyczajów ścinano inkarnację i orzechów u do sobotę kiedy parobcy zwierzęcą podaje się towarzyszyły ostatni wyżynkowe zniwiarskich Warszawa s к i e g o, zawsze zakończeniem, wplatanie wymienione skiego, z uprzątano uroczystości posiadało odnoszące .rozpoczynane prawdopodobnie rakter żniwiarskie...) dane, Rozpoczynaniu miała 47, 58), o r a i z (s. 8 8 ) . N a też następujące czasie żniw: żeństwo (Zwyczaje B y s t i o ń pińczowskiego wiado­ i żniw, zabo­ wy- �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 89 puszczenie to w odniesieniu do dawnego pińczowskiego zdaje sią p o ­ dzielać również J . S. Bystroń . A b y wytłumaczyć znikomą ilość występujących obecnie zwyczajów dorocznych nawiązujących do p r o d u k c j i r o l n e j oraz poślednią rolę, jaką odgrywają w l o k a l n y m r o k u obrzędowym, należy porównać je ze zwyczajami nawiązującymi do r e l i g i i . O ile na straży t y c h ostatnich stoi i n s t y t u c j a Kościoła zainteresowanego bezpośrednio l u b pośrednio w i c h k o n t y n u o w a n i u , o t y l e zwyczaje związane z p r o d u k c y j n o - t e c h ­ niczną stroną życia w s i nie mogą mieć za sobą i n s t y t u c j i patrona, gdyż obecnie jest to dziedzina życia, do której wszelkie z m i a n y docierają najszybciej i przyjmują sią stosunkowo najłatwiej, torując drogę p o ­ stępowi. Efektywność z m i a n wypróbowana e k s p e rym e nt a lnie jest t u n i e z a w o d n y m bodźcem, który każe stosować nowe narzędzia, nowe t e c h n i k i u p r a w y , nowe zasady płodozrnianu, wprowadzać nowe g a t u n ­ k i roślin u p r a w n y c h zarzucając uprawę roślin n i e r e n t o w n y c h i t p . Obec­ nie, gdy wieś dosłownie z r o k u na r o k zmienia swoje oblicze zatraca­ jąc d a w n y charakter, a dysproporcja pomiędzy produkcyjno-techniczną stroną życia w s i a j e j i n n y m i dziedzinami stale wzrasta, zagadnienie to staje się szczególnie a k t u a l n e . Niepodobieństwem oczywiście jest, a b y zmiany w dziedzinie p r o ­ d u k c y j n e j nie odbijały się na całokształcie życia, w t y m także i na p o ­ stawach ideologicznych. Oddziaływanie postępu n a j s i l n i e j zaznacza się w dążeniu do podniesienia stopy życiowej, co odzwierciedla się w z m i a ­ nach wyglądu zagród, wnętrz m i e s z k a l n y c h , ubiorów i t p . M a ono na celu realizacją pewnego awansu k u l t u r o w e g o oraz podniesienie r a n g i społecznej poszczególnych jednostek l u b r o d z i n we własnych oczach i w o p i n i i otoczenia. Z d r u g i e j s t r o n y postęp przejawia się w posze­ r z e n i u horyzontów myślowych, w s w o i s t y m p r z e g r u p o w a n i u s k a l i ocen, które siłą f a k t u p r o w a d z i do zachwiania d a w n y c h autorytetów, n i e w y ­ łączając i a u t o r y t e t u Kościoła. To z k o l e i m u s i odbić się u j e m n i e na życiu i f u n k c j o n o w a n i u t r a d y c y j n y c h zwyczajów w ogóle. P e w n e j a f i r m a c j i zwyczajów można dopatrywać się natomiast w zja­ w i s k u , że ogólny proces p r z e m i a n związanych z kulturą życia codzien­ nego częstokroć m a jeszcze charakter raczej reprezentacyjny, zewnętrz­ n y , nie odzwierciedla zaś i s t o t n y c h na o b e c n y m etapie r o z w o j o w y m 28 2 8 „Z wymienić pow. okolic, w których przede pińczowski), dożynki wszystkim wedle słów są przywiązane Kieleckie, mego gdzie informatora, wyłącznie (jak np. dożynek u b y ł o . Z w r ó c i ć n a l e ż y u w a g ę , że m a m y d o c z y n i e n i a z okolicą, w cja do ludności włościańskiej stopnia. Podobnie czowskim do d w o r u powiecie" dochodzi ograniczone (Bystroń, Zwyczaje najwyższego są dożynki w dla do w włościan której stosunków Rosiejowie, żniwiarskie.... dworu, s. 103). należy Dalechoiwicach, nigdy nie proletaryaaKrólestwa również w piń- �•90 KRYSTYNA KWASNIEWICZ p o t r z e b k u l t u r a l n y c h . J a k k o l w i e k sprawa k o n s u m p c j i napływających na wieś dóbr m a t e r i a l n y c h związanych z kulturą codziennego życia i pracy jest c z y n n i k i e m niesłychanie i s t o t n y m i p o z y t y w n y m z p u n k t u widzenia ogólnego r o z w o j u w s i (spontaniczny stosunek do e l e k t r y f i ­ k a c j i , który a u t o r k a miała okazją obserwować osobiście, chętne w p r o ­ wadzanie do p r o d u k c j i r o l n e j n o w y c h narzędzi oraz nowoczesnych t e c h ­ n i k u p r a w ) , n i e zmienia to f a k t u , że nierzadko m a ona na razie c h a r a k ­ t e r połowiczny (np. spanie w k u c h n i w e wspólnych łóżkach, podczas gdy jest pokój urządzony n a wzór m i e j s k i z tapczanami i t p . S y m p t o ­ m a t y c z n y będzie t u przykład gospodarza, który mieszkając w jednoiz­ b o w e j chacie o g l i n i a n e j podłodze nabył o g r o m n y , wielolampowy r a d i o o d b i o r n i k i t r z y m a go zamknięty w szafie, aby się n i e zniszczył). Ukształtowany o d wieków n a w y k do oszczędzania, który był dawniej formą p r z y m u s u ekonomicznego, oraz obecny stopień p r z y g o t o w a n i a do k o n s u m p c j i dóbr k u l t u r a l n y c h sprawiają, że w istocie nie jest ona aż t a k w i e l k a , j a k świadczą o t y m przeobrażenia zewnętrzne. N a zakończenie rozważań o f u n k c j o n o w a n i u zwyczajów dorocznych nieco u w a g i należy poświęcić p r a k t y k o m m a g i c z n y m . Badając mecha­ n i z m f u n k c j o n o w a n i a zwyczajów należy zwrócić uwagę na i c h w i e l o płaszczyznowość oraz na s p o t y k a n y niekiedy f a k t dążenia do osiągnięcia pewnego c e l u za pośrednictwem różnych środków (zwyczajowych) i p r o w o k o w a n i e różnych s y t u a c j i w t e n s a m sposób. M a to miejsce właśnie przede w s z y s t k i m w odniesieniu do p r a k t y k magicznych. "Wielość środków magicznych mających na celu sprowadzenie j e d n y c h i t y c h samych skutków odnosi się zwłaszcza do p o d s t a w o w y c h dla mieszkańców w s i spraw, a m i a n o w i c i e : do o c h r o n y życia i m i e n i a przed uderzeniem p i o r u n a i b u r z a m i g r a d o w y m i oraz do zapewnienia sobie urodzajów i szczęśliwego przechowania plonów. U j a w n i o n e w czasie badań t e r e n o w y c h duże nasilenie zwyczajo­ w y c h p r a k t y k magicznych, mających na celu ochronę przed p i o r u n a m i i b u r z a m i g r a d o w y m i , pozwala wysunąć przypuszczenie, że w t y c h w y ­ padkach, gdzie zamierzonych skutków n i e można osiągnąć przez o d ­ działywanie racjonalne, człowiek, aby nie czuć się całkiem b e z b r o n n y m , t y m większe znaczenie p r z y p i s u j e m o d l i t w i e i działaniu i r r a c j o n a l n e m u , traktując j e jako j e d y n e osiągalne sposoby zaradzenia grożącym n i e ­ szczęściom. Urodzaje oraz ochrona plonów zależą w p e w n e j , dość n a ­ w e t znacznej mierze o d starań, wkładu p r a c y i zasobu w i e d z y fachowej chłopa — burza zaś jest czymś, na co w jego pojęciu człowiek wpłynąć nie może (co p r z y dzisiejszym stanie t e c h n i k i jest zresztą słuszne). Za ochronę p r z e d uderzeniem p i o r u n a i burzą gradową służą zatem: zapa­ lone gromnice stawiane w oknach domostwa, poświęcane w i a n k i p r z y ­ bijane nad d r z w i a m i prowadzącymi z d w o r u do sieni, p a l m y zatykane �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 91 n a s t r y c h u za k r o k w i e dachu, gałęzie, którymi ustrojone 'były ołtarze n a Boże Ciało, zatykane za strzechy i t p . A b y zapewnić sobie urodzaje święci się owies w d n i u św. Szczepana (26 X I I ) dosypując go do ziarna siewnego, podobnie j a k ziarno z kło­ sów poświęconych w d n i u 15 V I I I w Ociepce, c z y l i wiązance ziół. Po­ nadto w y k o n u j e się specjalne p r a k t y k i w celu sprowadzenia urodzajów n a poszczególne rośliny u p r a w n e (żyto, proso, z i e m n i a k i , kapusta, ce­ b u l a , drzewa owocowe). A b y zabezpieczyć p l o n y , kładzie się pod snopki w stodole w i a n k i święcone w czasie o k t a w y Bożego Ciała, w spichrzu wiesza się w w o r e c z k u poświęcony owies, procesjonalnie obchodzi się pola przed żniwami, i t p . W w y m i e n i o n y c h przypadkach f u n k c j a zwyczajów jest łatwo u c h w y t n a , co wiąże się zapewne z wagą i stałą aktualnością celu z w y ­ czaju. N i e w e w s z y s t k i c h jednak w y p a d k a c h f u n k c j a t a zarysowuje się jednoznacznie. Ogólnie n p . t w i e r d z i się, że jabłek poświęconych w d n i u św. Błażeja używa się p r z e c i w k o bólowi gardła. Można również spotkać się z w y p o w i e d z i a m i , że używa się i c h p r z e c i w k o bólowi zęba, l u b też po p r o s t u święci się je po to, aby spowodować urodzaj, n a jabłka. W dwóch o s t a t n i c h p r z y p a d k a c h zapomniano zapewne o p i e r w o t n y m charakterze zwyczaju, ponieważ jednak stosowania samego z w y c z a j u i n f o r m a t o r z y n i e zaprzestali, starają się go n a swój sposób jakoś uza­ sadnić. To samo można powiedzieć o zwyczaju święcenia owsa i obsy­ p y w a n i a się n i m w 'dniu św. Szczepana. Według j e d n y c h r o b i się to na pamiątkę u k a m i e n o w a n i a świętego, według i n n y c h owies t e n dosy­ p u j e się do ziarna siewnego, aby w t e n sposób zapewnić urodzaj, jesz­ cze i n n i twierdzą, że poświęcany owies daje się jeść k o n i o m , aby się dobrze chowały. Częstokroć zresztą jedno tłumaczenie n i e w y k l u c z a drugiego. Za i n n y przykład z m i a n y zasadniczej f u n k c j i zwyczaju może służyć zwyczaj chodzenia' po scyńśćiu: d a w n i e j p o r y w a n o u k r a d k i e m jakąś drobną rzecz ze sprzętu gospodarskiego, aby w t e n magiczny sposób zapewnić sobie szczęście na cały r o k . P o r y w a n i e było raczej symboliczne — obecnie stanowi cel samo w sobie jako zabawna psota wyrządzana sąsiadom, a zakres p o r y w a n i a rozszerzył się od u k r y w a ­ n y c h d a w n i e j kołków z płota l u b k a m i e n i żarnowych — na cały sprzęt d o m o w y i gospodarski, nie wyłączając d r z w i domów, całych wozów i t p . S y m p t o m a t y c z n y m zagadnieniem jest sprawa racjonalnego uzasad­ nienia zwyczajowych p r a k t y k m a g i c z n y c h . W szczególności nasuwa się w t y m m i e j s c u k w e s t i a , czy j e d n o s t k i stosujące j e w p r a k t y c e dążą same do wyrozumowanego uzasadnienia, czy nie. W w y p a d k a c h n a j ­ bardziej drastycznych k r y t y c y z m dochodzi do głosu — t a k n p . istniał zwyczaj, że g d y usłyszano na wiosnę p i e r w s z y grzmot, należało n a ­ t y c h m i a s t upaść n a gołą ziemię i tarzać się po n i e j n a grzbiecie, aby �KRYSTYNA 92 KW.ASNIEWICZ zapobiec bólowi krzyża w czasie żniw. Bardzo w i e l u spośród przedsta­ w i c i e l i obecnego starszego pokolenia n a rozkaz rodziców tarzało się w młodości po z i e m i n a odgłos pierwszego g r z m o t u . Dziś nawet ci sami ludzie odnoszą się do tego z w y c z a j u sceptycznie l u b wręcz z h u m o r e m , a n i k t go już nie p r a k t y k u j e . Ogólnie j e d n a k rzecz biorąc sprawa prób racjonalnej i n t e r p r e t a c j i z w y c z a j o w y c h zabiegów magicznych p r z e d ­ stawia się bardzo rozmaicie i kształtuje o d m i e n n i e w zależności o d g r u p w i e k u i płci oraz r a n g i społecznej informatorów, o d s k a l i i c h kontaktów z szerszym światem, o d r o d z a j u i c h umysłowości oraz o d całego s p l o t u r o z m a i t y c h czynników składających się n a rzeczywistość społeczną, w j a k i e j żyją. Zagadnienie to jest t a k szerokie i wielostronne, że m o ­ głoby posłużyć za p r z e d m i o t osobnej pracy. Na t y m miejscu ogólniko­ wo j e d y n i e można zaznaczyć, że potrzebę rozumowego k o n t r o l o w a n i a p r a k t y k zwyczajowych s i l n i e j odczuwają mężczyźni niż k o b i e t y oraz że tendencje racjonalistyczne o wiele jaśniej i k o n s e k w e n t n i e j wystę­ pują u l u d z i młodych (obojga płci) niż u s t a r y c h . Wracając j e d n a k bliżej do t e m a t u należy stwierdzić, że niemożność rozumowego uzasadnienia zwyczajowych p r a k t y k magicznych n i e p o d ­ waża na ogół i c h a u t o r y t e t u w oczach t y c h , którzy je uprawiają. Za* biegów m a g i c z n y c h b o w i e m dokonuje się najczęściej albo za pośred­ n i c t w e m przedmiotów, w jakiś (choćby pozorny) sposób związanych z k u l t e m r e l i g i j n y m , albo też w święta l u b w i g i l i e znaczniejszych świąt kościelnych. W świadomości kultywujących je osób f a k t y te w d o ­ stateczny sposób uzasadniają (a p r z y n a j m n i e j t a k było do n i e ­ dawna) sam zwyczaj jako t a k i . P i e r w i a s t e k w i a r y e l i m i n u j e t u potrzebę w e r y f i k a c j i tego, w co się w i e r z y . N a osobne podkreślenie zasługuje f a k t , że zróżnicowanie klasowe, a co za t y m idzie, ekonomiczne, w s i nie w y w i e r a bezpośredniego wpływu na sposób f u n k c j o n o w a n i a zwyczajów dorocznych w ogóle. Obecnie p r z y n a j m n i e j sytuacja przedstawia się w t e n właśnie sposób. K i l k a d z i e ­ siąt l a t t e m u występowały pewne różnice przejawiające się w t y m , ż e 29 Zdarzają 2 9 dadzą się siewnego się przez w zbożu, z w y c z a j kożyń, tym właściwościach sytuacjom akurat tu w fakt, wigilię widzenia św. na ich uboczne, powodujące cebuli czasie z w litp. wigilię itd. Z w y c z a j o m , co ma św. jest magicznym ziarna zapobiec powstawaniu śniedzi aby n i e szła naparu z do ziół góry, o że dają łamanie się rokować gdyby środkami liści większą się punk­ żywotność działały jeszcze nadaje odbywa z empirycznego nie lecz faktycz­ magiczno-irracjonalnego jeż, które ich charakterze przesypywanie Jana, charakter, zastąpienie o należy dolegliwości należałoby utylitarny czasem zabiegi np. Charakteru snopkiem racjonalnie, prawdziwie kiedy takich rozmaitych palonym Jana, Do wigilijnego, leczniczych że uzasadniać względu tywnymi. w sytuacje, jeża łamania zażywanie też rozumowo. płonącego v nych jednak wytłumaczyć zc przyczyny bardziej efek­ �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 93 np. w czasie świąt Bożego Narodzenia c h o i n k i były t y l k o w najzamożniejszych domach, że święcenie pokarmów w i e l k a n o c n y c h nie o d b y ­ wało się w kościele, lecz w domostwach najbogatszych gospodarzy, i t p . Możną jednak przypuszczać, że i w t e d y zróżnicowanie majątkowe nie znajdowało szerszego odbicia w ogólnym mechanizmie f u n k c j o n o w a ­ nia zwyczajów. T a k i stan rzeczy wypływa n a j p r a w d o p o d o b n i e j z cha­ r a k t e r u samych zwyczajów dorocznych, których przestrzeganie leży w możliwościach i sferze zainteresowań zarówno ubogich, j a k i zamoż­ niejszych k a t e g o r i i społecznych w s i . Poważne podstawy istnieją natomiast do tego, aby mówić o różni­ cach w f u n k c j o n o w a n i u zwyczajów dorocznych w przeszłości a obecnie. D a w n a powszechność zwyczajów w dużej mierze wypływała z pewnego p r z y m u s u moralnego, sankcjonwanego opinią w s i . Z m i a n y warunków egzystencji i s t y l u życia spowodowały, że sankcja t a przestała działać, stwarzając podłoże do szybszego z a n i k a n i a zwyczajów. O znacznych różnicach w i c h f u n k c j o n o w a n i u świadczy fakt, że l i c z n i starzy roz­ mówcy (choćby nawet poziom i c h i n t e l i g e n c j i i e l o k w e n c j i nie pozwo­ lił i m tego k o n k r e t n i e umotywować) sami bardzo s i l n i e podkreślają odmienność d a w n y c h i obecnych czasów. Na, podstawie t y c h w y p o w i e ­ dzi można przypuszczać, że stosunek do zwyczajów, a przeto i do całego m e c h a n i z m u związanego z i c h f u n k c j o n o w a n i e m , musiał dawniej dale­ ko odbiegać o d dzisiejszego. Zwyczaje celebrowano z namaszczeniem, towarzyszył i m specyficzny uroczysty nastrój, przez co w y k o n y w a n i e p r a k t y k z w y c z a j o w y c h udzielało powagi i s a m y m w y k o n a w c o m . Starzy l u d z i e w rozmowach częstokroć przeciwstawiają teraźniejszości prze­ szłość, mówiąc o t y m , co było d a w n i e j , z uszanowaniem i j a k g d y b y odcieniem żalu, że czasy te minęły, j a k k o l w i e k zdają sobie sprawę z tego, j a k bardzo zmieniły się na korzyść w a r u n k i m a t e r i a l n e , o i l e łatwiejsze stało się dzisiaj życie n a w s i . 3 0 3. Procesy zmienności Zwyczaje i wierzenia doroczne należą do k a t e g o r i i z j a w i s k społecz­ n o - k u l t u r o w y c h n i e z w y k l e złożonych, zmieniających się w sposób n i e ­ równomierny, częstokroć t r u d n y do zarejestrowania. •Uchwycenie t y c h zjawisk w k o n k r e t n y c h r a m a c h czasowych natrafia zatem n a znaczne trudności. W t y m m i e j s c u zaznaczyć wypada, że o k r e s a m i przełomo­ w y m i dla ukształtowania obecnego s t a n u zwyczajów były w o j n y 3 0 także ły Za Podstawowej zarówno itp. przykład może a n k i e t a dotycząca co w posłużyć świąt Dzierążni. do sposobu tu Bożego oprócz Wszystkie spędzania materiałów Narodzenia świąt, wypowiedzi jak też uzyskanych z przeprowadzana w jakości niej w wywiadów kl. V I zawarte świątecznych są Szko­ zgodne, pokarmów �KRYSTYNA 94 KWASNIEWICZ światowe 1914—1918 i 1939—1945. W y n i k a to jasno z materiałów t e r e n o w y c h . Obowiązujące w czasie t r w a n i a t y c h w o j e n zakazy a d m i n i s t r a c y j n e , obawa p r z e d o k u p a n t e m , zaburzenia normalnego t o k u życia wiejskiego n a skutek nieobecności w i e l u mężczyzn, trudności gospodarczych i t p . , a później wtargnięcie do społeczności w i e j s k i e j w i e l u n o w y c h pierwiastków k u l t u r o w y c h , p r z y n i e s i o n y c h przez żoł­ n i e r z y i ludność wywiezioną do prac p r z y m u s o w y c h , przez osoby . t r u d ­ niące się h a n d l e m z miastem, obecność ludności m i e j s k i e j wysiedlonej przez o k u p a n t a , wszystko to w w i d o c z n y sposób wpłynęło na kształ­ towanie się obojętnej postawy wobec poszczególnych wierzeń i z w y ­ czajów dorocznych. Czasami j e d n a k równolegle występował proces wchodzenia n o w y c h zwyczajów do zasobu k u l t u r o w e g o w s i . T a k n p . można przypuszczać, że pod wpływem osób, które powróciły do w s i z w o j n y 1914—1918 г., w p r o w a d z o n y został zwyczaj puszczania wianków na wodę w wilię św. Jana. 3 1 Najstarsi temat ich rozmówcy dostarczyły dzieciństwa czano na (23 V I ) nic lub uwite cząt wyjdzie starą każdym z wianek za panną. trzeba Z szukać na w Gdy tym którą przyszłej razie żony. lub a informacji Pamiętają po I na o n e , że wojnie stawach na wianek ona dziewczyny jeśli dniu wróżyli samym zapałka upadła, Jeszcze przed pusz­ św. która z Jana się że zapalone w tego na zostanie rzucając kierunek, się dziew­ przechylił 1939 r. ten okresie palącymi n a lewą, wróżono wojną wilię mich za mąż, na w światowej, w wyprzedził inne, wnioskowano, mąż. Kawalerowie tej s t r o n y , słyszeli, umieszczonymi stronę, oznaczało t o , że w y j d z i e zapałki. czaje w nie lat 40—60. Jakubówce bervinku, z pierwsza zwyczaju wieku rzeczce świeczkami. Z tego, c z y j prawą tym w młodości, miejscowej wianki, o kobiety którym typu zwy­ zaginęły. Podobnie epizodycznym zdarzeniem, choć g o d n y m zanotowania, były p e w n e wróżby wprowadzone przez jedną z r o d z i n przybyłych po I w o j ­ nie światowej do Dzierążni. Łączą się one z d n i a m i św. K a t a r z y n y i św. A n d r z e j a . W noc św. Katarzyny dziewcząt. Rano, pisane kartce, t a k na zwyczajem poduszką z kolei „Na 3 1 krążyło podkładały jedną uważały, świętego Na s z e w s k a chłopaki patrząc, miała nawet dziewczyny". wyciągały pisane, nie podobną (op. sobie rolę i takie Andrzeja cit., mieć obu s. 229). sobie na pod w poduszki będzie dziewcząt wojen „W noc tego, nosić żona. św. z kartki Jakie świętej przed kartki od poduszki kartkę. przyszła nocy zależności imię dla w pod jedną imię powiedzenie: Natomiast kartkę że kładli wyciągali W przyszły imionami było związku Katarzyny Andrzejem imionami jakie z imię tym są pod dziewczęta chłopców. imię było mąż. Stąd w y ­ z na niej Rano wy­ powiedzenie: nadzieja". światowych zwraca także uwagę J . K l i m a ­ �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 95 Pojawienie się n o w y c h zwyczajów mogło wiązać się ' niekiedy z wpływem prasy czy r a d i a (zwłaszcza po 1945 г.). To samo d o t y c z y niektórych wierzeń. Przykładem badań. jest pewne Mianowicie przedwojennym numerze nowili się i chór) przebrać i z dużym zdarzenie grupka za zaobserwowane miejscowych „Płomyka" występujące powodzeniem opis tam chodzili dzieci przez znalazła środopościa postacie po na (baba, autorkę w w trakcie starym jeszcze Kujawach. dziad, cygan, Posta­ koza wsi. W sumie j e d n a k dokładne opracowanie c h r o n o l o g i i i zmienności poszczególnych zwyczajów w Dzierążni jest bardzo t r u d n e . W y m a g a ­ łoby długotrwałego k o n t a k t u badawczego ze w s z y s t k i m i bez wyjątku r o d z i n a m i w e w s i . Z m i a n y b o w i e m zachodzące na t y m o d c i n k u w po­ szczególnych rodzinach nie były synchroniczne. Dlatego też należy o g r a ­ niczyć się do w y m i e n i o n y c h dwóch cezur czasowych ( I i I I w o j n y światowe) jako o r i e n t a c y j n y c h momentów chronologicznych. W obrębie zaś występujących 'pomiędzy n i m i okresów można ustalić p e w n e t e n ­ dencje w zakresie motywów i ocen różnorodnej n a t u r y , wpływających na k u l t y w o w a n i e l u b ginięcie zwyczajów i i c h wartościowanie. T e j sprawie należałoby też poświęcić nieco u w a g i . Jest f a k t e m niezaprzeczalnym, że obecny zakres zwyczajów dorocz­ n y c h ulega u s t a w i c z n e m u k u r c z e n i u się. Zachodzi więc p y t a n i e , j a k i e kategorie zwyczajów należą n a ogół do t y c h t r w a l s z y c h , a j a k i e pod wpływem wciąż zmieniającej się rzeczywistości społeczno-kulturowej szybko się zmieniają i zanikają, n i e t y l k o z życia w s i , ale i z t r a d y c j i ustnej. U t r z y m y w a n i e się czy też zamieranie zwyczajów' m a swoje uza­ sadnienie zarówno w działaniu czynników s u b i e k t y w n y c h , j a k i o b i e k ­ t y w n y c h . Obserwacje poczynione w b a d a n y m środowisku wykazują ponad wszelką wątpliwość, że najsprawniejsze a k t u a l n i e f u n k c j o n o w a ­ nie zwyczajów należy wiązać z osobnikami różniącymi się w jakiś sposób o d ogółu w s i . O n i to właśnie dążą do najbardziej skrupulatnegoprzestrzegania t y c h zwyczajów i n i e kwestionują i c h uzasadnienia. Ze szczególnym zabarwieniem e m o c j o n a l n y m kultywują zwyczaje j e d ­ nostki poniekąd dziwaczne, zabobonne, o mentalności ukształtowanej w specyficzny sposób, kojarzące na codzień magię z religią. W o d n i e ­ s i e n i u do n i c h można mówić o s p o n t a n i c z n y m s t o s u n k u do zwyczajów, wypływającym z i s t o t n y c h , wewnętrznych potrzeb. Inną kategorię s t a ­ nowią j e d n o s t k i przestrzegające zwyczajów ze względu na silnie n i e ­ k i e d y zakorzeniony k u l t t r a d y c j i jako spuścizny po przeszłości. D l a t y c h osobników .najważniejsza jest zewnętrzna f o r m a zwyczaju, którą pragną uchronić o d zapomnienia, właściwa treść jest zaś d l a n i c h spra­ wą drugorzędną. �S6 KRYSTYNA KWASNIEWICZ Częstokroć m o t o r e m utrzymującym zwyczaje p r z y życiu jest p r o s t y k o n s e r w a t y z m . Niekoniecznie w y n i k a on z jakichś głębszych p r z e m y ­ śleń, nierzadko zaś t k w i w sile przyzwyczajeń i nawyków, które o d ­ działując na podświadomość mogą powodować j a k g d y b y o d r u c h o w e ich kultywowanie. Stosunek do zwyczajów kształtuje się więc w zależności od i n d y - . widualności poszczególnych osobników i w t y m należałoby upatrywać m o m e n t s u b i e k t y w n y . Stosunek t e n jest przeważnie n i e k o n s e k w e n t n y . Często spotkać się można z w p r o w a d z e n i e m specyficznej selekcji w oce­ nach zwyczajów, której k r y t e r i a są bardzo t r u d n e do uchwycenia. Na ogół bardziej żywiołowo związani są ze z w y c z a j a m i ludzie starzy niż młodzi, k o b i e t y niż mężczyźni. Jeśli chodzi o stosunek do zwyczajów mężczyzn i k o b i e t , większą aktywność t y c h d r u g i c h łączyć należy za­ pewne m . i n . z i c h większym zaangażowaniem u c z u c i o w y m w stosunku do t r a d y c j i , niższym na ogól poziomem i n t e l e k t u a l n y m , większą zabobonnością i pobożnością, pojmowaną w swoisty sposób. P r o b l e m sposobu t r a k t o w a n i a zwyczajów przez różne g r u p y w i e k u i płci nie jest jednakże zagadnieniem tak p r o s t y m , j a k mogłoby z p o ­ z o r u się wydawać. F a k t e m jest, że większość s t a r y c h l u d z i (a zwłaszcza starych kobiet), jeśli nawet nie k u l t y w u j e już d a w n y c h zwyczajów, to w każdym razie respektuje je, opowiada o n i c h z upodobaniem i chętnie wspomina j a k o część składową świata s w e j młodości. Młodzi natomiast przeważnie n i e t y l k o zarzucili i c h p r a k t y k o w a n i e , ale czę­ stokroć nie wiedzą n a w e t o i s t n i e n i u p e w n y c h zwyczajów, o których dziadek czy babka, mieszkający p o d wspólnym dachem, wiele m i e l i b y jeszcze do powiedzenia. Często więc z obawy przed b r a k i e m zainte­ resowania, a n a w e t wyśmianiem, stare pokolenie n i e m a k o m u prze­ kazywać t r a d y c j i . U t r z y m y w a n i a się p o z y t y w n y c h nastawień do zwyczajów wśród starej generacji, a n e g a t y w n y c h wśród młodzieży n i e można uważać za jedyną tendencję. Zachodzą b o w i e m w y p a d k i , że młodzi (zarówno k o ­ b i e t y , j a k i mężczyźni), bardziej oczytani i światli, rozumieją potrzebę chronienia dawnej t r a d y c j i , traktując zwyczaje doroczne jako j e j część składową. Do istnienia t y c h zwyczajów ustosunkowują się zatem życzliwie, j a k k o l w i e k najczęściej osobiście ich nie uprawiają. W t r a k c i e badań idą n a rękę prowadzącemu w y w i a d , prosząc ludzi starszych, aby w y z b y l i się obaw i zechcieli opowiadać. Z d r u g i e j s t r o n y nie wszyscy starzy ludzie chcą n a te t e m a t y rozmawiać i nieraz — czy to z podejrzliwości, czy z o b a w y przed negatywną oceną tego, co za­ p e w n e niedawno jeszcze sami p r a k t y k o w a l i i do czego przywiązywali duże znaczenie — twierdzą, że to tylko tak dawniej gadali, że to gupota i t d . , a n i e k i e d y w ogóle negują istnienie zwyczajów, o których �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 97 skądinąd wiadomo, że na pewno w omawianej w s i istniały. Jednakże i wśród t y c h o s t a t n i c h są tacy, którzy 'krytykują w sposób w y r o z u m o w a n y , a n i e wypływający z jakichś ubocznych pobudek osobistych. Trzeba także zaznaczyć, że stosunek starszych i młodszych p r z e d ­ s t a w i c i e l i społeczności w i e j s k i e j do zwyczajów różnicuje się w zależ­ ności o d tego, o j a k i e zwyczaje chodzi. Bardziej żywiołowo i z większą swobodą mówi się n p . o kolędnikach czy psotach urządzanych na środopośćie, ostrożniej zaś, z p e w n y m oporem, o stosowaniu z w y c z a j o w y c h p r a k t y k m a g i c z n y c h . D l a t y c h też m . i n . powodów p r o b l e m stwierdze­ nia zakresu f a k t y c z n e j ż y w o t n o ś c i zwyczajów jest bardzo t r u d n y . Trudność pogłębia się w związku z 'potrzebą przełamywania u pew n e j k a t e g o r i i rozmówców niechęci mówienia na t e m a t y związane ze zwyczajami, j a k i e bądź uważa się za sprawy nieważne, na które po p r o s t u szkoda czasu (to szczególnie dotyczy mężczyzn), bądź z j a ­ kichś względów kłopotliwe. Jednakże po uwzględnieniu wszystkiego, co było powiedziane w y ­ żej, stwierdzić należy, że c z y n n i k i e m w najbardziej zasadniczy sposób sprzyjającym z a c h o w y w a n i u się zwyczajów j e s t c i ą ż e n i e prze­ s z ł o ś c i , którego podstawy tkwią w mocno zakorzenionym k u l c i e przodków i autorytecie l u d z i starszych. Obecnie pozostałości tego sta­ n u rzeczy można obserwować na przykładzie najstarszego pokolenia, wychowanego jeszcze w t y m d u c h u . Przedstawiciele jego przyjmują na ogół b e z k r y t y c z n i e zasadę, że t o , co r o b i l i ojcovie, jest ze wszech m i a r godne uszanowania i naśladownictwa. Powagę a u t o r y t e t u d a w n y c h czasów podnosi f a k t , że o p i n i a 'najstarszego pokolenia dużo wyżej w a r ­ tościuje dawną etykietę, sposób wychowania, układ w z a j e m n y c h s t o ­ sunków pomiędzy poszczególnymi członkami r o d z i n y , f o r m y współ­ życia sąsiedzkiego i t p . Przechodząc z kolei o d czynników s u b i e k t y w n y c h do o b i e k t y w n y c h oraz i c h r o l i w procesach zmienności zwyczajów i wierzeń dorocznych, należy stwierdzić, co następuje. C z y n n i k i e m sprzyjającym u t r z y m y ­ w a n i u się t y c h zwyczajów jest bezpośrednio l u b pośrednio r e l i g i a jako sfera życia n a j m n i e j 'podatna n a zmiany i wpływy zewnętrzne. N a t o ­ m i a s t c z y n n i k i e m powodującym zanikanie zwyczajów jest n o w y s t y l ż y c i a , n a r z u c a n y przez zmieniającą się rzeczywistość społeczno-kulturową. Na o b e c n y m etapie wszechstronnego r o z w o j u społecznego i k u l t u ­ rowego w s i zanikanie t r a d y c y j n y c h zwyczajów r y s u j e się jako proces n i e o d w r a c a l n y i jest z j a w i s k i e m n a t u r a l n y m , a p o n o w n y i c h renesans mógłby być wywołany t y l k o w sposób sztuczny. Dzieje się t a k n p . z i n ­ spiracji szkoły, która czasami nawiązuje do p e w n y c h t r a d y c j i . I n n y m przykładem jest w p r o w a d z a n i e święta dożynek, zresztą w przeszłości 7 - Etnografia P o l s k a , t. I X �KRYSTYNA 98 KWASNIEWICZ t u t a j nie z n a n e g o . Rozwój techniczny i i n t e l e k t u a l n y w s i , częste k o n t a k t y z m i a s t e m bądź drogą bezpośrednią, bądź pośrednio poprzez młodzież wysyłaną do szkół l u b do p r a c y w mieście, ulepszenia k o m u ­ nikacyjne, poczta, e l e k t r y f i k a c j a , radiofonizacja- i t p . sprawiły, że w p o ­ równaniu z przeszłością dzisiejsze życie na w s i stało się ruehliwsze i b a r ­ dziej a t r a k c y j n e . Otworzyły się n o w e p e r s p e k t y w y , do t e j p o r y niedo­ stępne l u b nawet mieuświadamiane. Na szczególne podkreślenie zasłu­ gują w związku z t y m z m i a n y w umysłowości chłopskiej, wzrost k r y ­ t y c y z m u oraz dążność do wyrównywania dystansu między kulturą w s i i miasta (na t y m o d c i n k u wkraczają nowe zwyczaje, n p . towarzyskie). 32 T y m też tłumaczyć należy f a k t , że treści zwyczajów i towarzyszące i m ceremonie przestają spełniać swoją — nie najważniejszą co p r a w d a , n i e m n i e j jednak istotną — rolę w zaspokajaniu potrzeb k u l t u r a l n y c h wsi. Trzeba b o w i e m zdawać sobie sprawę z tego, że d a w n i e j święcenie r o z m a i t y c h uroczystości i (poddawanie się obowiązującym n o r m o m z w y ­ czajowym stanowiło pożądaną odmianę codzienności, wprowadzało spe­ cyficzny nastrój, a poniekąd zaspokajało też potrzebę doznań n a t u r y estetycznej. Ponadto w przypadkach p r a k t y k w y k o n y w a n y c h zbiorowo udział w n i c h umacniał świadomość przynależności do jakiegoś większe­ go wspólnego organizmu, podbudowując więź społeczną, w w y p a d k a c h zaś p r a k t y k magicznych dawał poczucie własnej ważności, przetranspo­ nowane poniekąd z o b i e k t u p r a k t y k i n a j e j wykonawcę. Zwyczaje wpływały też pobudzającą na wyobraźnię ludzką, tworząc wokół p o ­ szczególnych d n i czy okresów r o k u rozmaite podania i legendy, pełne strachów, duchów, demonów i czarownic, a stanowiące swoistą treść l i t e r a t u r y l u d o w e j . Słuchano j e j z w i e l k i m lękiem, lecz i z n i e m n i e j ­ szą ciekawością . 33 Zależnie o d okoliczności o z a n i k a n i u l u b p o w s t a w a n i u zwyczajów decydować też mogą względy n a t u r y gospodarczej. Za przykład mogą służyć f a k t y towarzyszące i s t n i e n i u , a następnie z l i k w i d o w a n i u w e w s i wspólnych p a s t w i s k w i e j s k i c h . I c h istnienie sprzyjało w y t w o r z e n i u się swoistych zwyczajów i zabaw pastuchów, k u l t y w o w a n y c h z r o k u na r o k . G d y na skutek komasacji gruntów pastwiska stały się własno­ ścią różnych gospodarzy, którzy p r z e m i e n i l i j e w g r u n t y u p r a w n e , a bydło z poszczególnych gospodarstw zaczęto wypasać i n d y w i d u a l n i e , zwyczaje te, pozbawione s w o j e j bazy, zanikły w s z y b k i m tempie. Podobnie można interpretować z a n i k popularnego niegdyś zwyczaju schodzenia się w k a r c z m i e w środę popielcową k o b i e t zamężnych celem 3 2 Por. uwagi 3 3 Por. rozdział nej" grafia w rozprawie Polska", t. w rozdz. „Rola K. 1: I I I , 2. magii i religii w D o b r o w o l s k i e g o , 1958. e. 33—35. utrzymywaniu Chłopska kultura się leultury tradycyj­ tradycyjna, „Etno­ �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 99 picia na kunopie . G d y w związku z r o z w o j e m włókienniczego p r z e ­ mysłu fabrycznego zaczęły napływać na wieś tanie materiały, z a r z u ­ cono uprawę l n u i k o n o p i j a k o nierentowną. O d t e j p o r y zaczął się też, j a k w y n i k a z w y p o w i e d z i rozmówców, zanik wzmiankowanego z w y ­ czaju. Proces t e n nie jest j e d n a k j e d n o k i e r u n k o w y , może b o w i e m r ó w ­ nież przyczynić się do powstawania n o w y c h zwyczajów. T a k n p . zało­ żenie w e w s i w 1926 r . ochotniczej straży pożarnej spowodowało, że r o k rocznie w d n i u św.' F l o r i a n a strażacy zakupują mszę, na którą udają się w pełnym u m u n d u r o w a n i u , po południu zaś o d b y w a się t r a ­ d y c y j n a już zabawa taneczna. Drugorzędna w t y m w y p a d k u jest s p r a ­ wa, że sposób święcenia dnia św. F l o r i a n a przez strażaków dzierążskich został przejęty z ośrodków, gdzie straże już dawniej istniały. 34 Przykłady powyższe pozwalają jeszcze r a z podkreślić postulat, że badając chronologię zwyczajów trzeba ustalić, co dla danego z w y c z a j u jest albo było podłożem. Bliższe b o w i e m przeanalizowanie tego podłoża wyjaśnić może p r o b l e m permanentności (oczywiście względnej), e w e n ­ t u a l n i e r e g r e s j i danego zwyczaju. W zależności od c h a r a k t e r u tegoż można mówić o 'podłożu gospodarczym, k u l t u r a l n y m , i d e o l o g i c z n y m itp. Obecnie zwłaszcza podłoże ideologiczne nabiera szczególnej w a g i w związku z dorastaniem na w s i młodego pokolenia. Obowiązek ukoń­ czenia szkoły podstawowej, nowe środki w y c h o w a w c z e ( f i l m y oświa­ towe, w y c i e c z k i do miast itp.), wpływ r a d i a , wzrost a m b i c j i rodziców, przejawiającej się zwiększoną troską o dziecko (korzystanie z o p i e k i lekarskiej, większa dbałość o ubiór i racjonalne wyżywienie itp.), które należy uznać za c z y n n i k i nadzwyczaj p o z y t y w n e z p u n k t u w i d z e n i a wszechstronnego r o z w o j u społeczno^kulturowego w s i — będą miały w odniesieniu do k u l t y w o w a n i a d a w n y c h zwyczajów, jakże często n a ­ i w n y c h i racjonalnie nieuzasadnionych, bardzo daleko posunięte k o n ­ sekwencje. 3 5 IV. U W A G I KOŃCOWE Podsumowując dotychczasowe rozważania, łączące się z p r o b l e m e m f u n k c j o n o w a n i a i zmienności zwyczajów i wierzeń dorocznych na p o d ­ stawie materiałów t e r e n o w y c h ze w s i Dzierążnia, stwierdzić należy co następuje: Najżywotniejsze są zwyczaje mające oparcie w k o n s e r w a t y w n y c h siłach w s i . Najszybciej zanikają te, które dotyczą dziedzin życia n a j ­ bardziej r u c h l i w y c h i d y n a m i c z n y c h . D l a znacznej części zwyczajów 3 4 Por. 3 5 W jeszcze opis okresie znana. w rozdz. I I , 3. prowadzenia badań terenowych telewizja nie była we wsi �юс K R Y S T Y N A K W A S N I E W I C Z •dorocznych takie podłoże k o n s e r w a t y w n e s t a n o w i kościół. Najpowszechniej w związku z t y m przestrzegane są zwyczaje łączące się bezpośred­ nio z u p r a w i a n i e m k u l t u religijnego, a więc wszelkiego r o d z a j u uroczy­ stości zbiorowe, procesje, p i e l g r z y m k i , odpusty, poświęcenia, nabożeń­ stwa i t p . Znaczną żywotność wykazują też zwyczaje łączące się po­ średnio z k u l t e m r e l i g i j n y m . Odnoszą się one do 'przedmiotów poświę­ conych w kościele, za pośrednictwem których dokonuje się następnie w określonym c e l u zabiegów magicznych. W dalszej kolejności w y ­ mienić należy zwyczaje w y t w o r z o n e w związku ze świętami i o k r e s a m i r o k u kościelnego, lecz związane z n i m i luźno. Zwyczaje te stanowią cel same w sobie i nie pociągają za sobą dalszych k o n s e k w e n c j i ( t r a ­ d y c y j n y sposób spędzania d n i świątecznych, t r a d y c y j n y sposób p r z y ­ strajania wnętrz przed poszczególnymi świętami itp.). Względną trwałość w badanej w s i wykazują zwyczaje okolicznościo­ w e o charakterze w i d o w i s k o w y m i żartobliwym, k o n t y n u o w a n e obecnie przede w s z y s t k i m przez dzieci w w i e k u s z k o l n y m (zmienność p r z e j a ­ w i a się tutaj w przesunięciu się w dół granicy w i e k u , jaką w p r z e ­ szłości objęci b y l i uczestnicy tego zwyczaju: k a w a l e r o w i e , nieraz mło­ dzi małżonkowie). Znaczną trwałość, a nawet tendencje r o z w o j o w e wykazują z w y ­ czaje łączące się z p o r a m i r o k u , o charakterze d w u - l u b w i e l o s t r o n ­ n y c h umów gospodarczych, dotyczące wspólnego w y k o n y w a n i a p e w ­ n y c h prac, j a k darcie pierza czy w y k o p k i ziemniaków. Najszybciej zaginęły doroczne zwyczaje wiążące się bezpośrednio z produkcją rolną jako związane z najbardziej dynamiczną dzisiaj stroną życia i działalności chłopa. Abstrahując o d stopnia żywotności p o d a n y c h ogólnie g r u p zwycza­ jów, poszczególnych z n i c h częstokroć przestrzega się l u b nie, w za­ leżności o d tego, czy jest a k t u a l n i e jakaś p i l n a praca do w y k o n a n i a , czy też m a się w o l r t y czas do dyspozycji oraz czy w stosownej c h w i l i pamięta się o d a n y m zwyczaju, czy n i e . W parze z t a k i m t r a k towan i e m zwyczajów dorocznych idzie zanik t r a d y c j i : k t o (określenie płci, w i e k u , pozycji społecznej), w j a k i e j porze i w j a k i c h okolicznościach, a często nawet w j a k i m celu p o w i n i e n p r a k t y c z n i e kontynuować d a n y zwyczaj. Wszystko to s t a n o w i zespół zagadnień, w stosunku do których n a ­ leży wysunąć p o s t u l a t i n t e n s y w n y c h badań t e r e n o w y c h . Jak najszyb­ szy okres realizacji t y c h badań w szerszej s k a l i przestrzennej jest sprawą pierwszej w a g i , gdyż r e k o n s t r u k c j a zwyczajów dorocznych dokonuje się przede w s z y s t k i m dzięki pamięci d a w n y c h t r a d y c j i , prze­ c h o w y w a n y c h przez wymierającą generację starej społeczności w i e j ­ skiej. �Z Krystyna BADAN NAD ZWYCZAJAMI 101 DOROCZNYMI Kwaśmdewicz AUS D E N FORSCHUNGEN IM ÜBER D I E L A N D L I C H E N JÁHRLICHEN B R A U C H E GEMEINWESEN Z u s a m m e n f a s s u n g Den Gegenstand vorwiegend keit aiuf jahrlicher das in das einer Ende des geleitelt, über Den ihre Definition die Verfasserin Brauche iin der kollektiv in sie als durch in von Jahr mit die sowohl d e r áusseren, námlich der verschiedene und angewandt Aspekten. Klassifikation In • Verbindung sich auf Grund erschopfen zu die Worte auf Gruppe bezug des eine In Kriteriiums c) entsprechende in der Arbeit sich Voraussicht besprochen: gesellschaftlicher gegebene Brauch Rang projiziert. Beispiele illustriert, geschopft wurden. die bei den in a) Analyse Dorfbewohner, denen a) magischen. der diese den das der deren b) wird Effekt Brauche und akut sowie anderen Formen von Magie parallel Teilung Dieses Praktiken, b) gliedern), Kriterien werden Geschlecht, Brauchen in ihre weitere der Lebensbereich, den ' Untersuchungen und mittelbaren angewandte Funkítóon, A n z a h l , die Formen durchgeführt. herbeifiihrenden Unter Verrichtung Diese eine -Stelle System Brauche, Erscheinungen die Religion und universalen erster ideologische ist, die worden verschiedenen an vollziehen. dass fühirt einer Arbeit Brauche, Praktiken vorbeugende Kriterium Alie Zusammeneine angewandt van verbunden erwartetein der Teilnehmer, aus über Feststellung, magische der das sie: zwischen: sukzessiv im behandelt, von sie i n Ihrer Reichhaltigkeit über Anfor- individuell Berüctosichtigung der an, die dass Kriteriums bilden, auf betreffenden s e i es Eine Brauche Denksystems der Unterscheidung (die der Religionskultes zu der bringt jahrlichen herrschende Tátigkeit Abhángigkeit fühirt des ganze zahlreichste umkehrbaren und die zwingt in Die Betrachtungen, hervorhebt, magischen kommen. Grund gestattet nicht Analyse Zeremonie, Brauchen rituellen unterscheidet eines eines jedoch eingehendere Typs damit Anforderungen in Tatsache Grund Versuchen Sitte, wiederholen, Teilungskriterien s e m konne, auf bezeichnen. vorzunehmen. konnen, die Rede Teilungsversuch den von der Sektor. zu Verhalten der Klassifikation Arten sie keine die werden Wáhrend formalen dem enthaltenen Situationen. Verlauf umfassan Formulierung Vorschlag. jahrlichen heisst w a r von diesem gehütete, deren den Inhalte der Tradition bestimmten mit der in über das Rahmen als solche Brauch, zweckmassig weiteren ideotogischen Abschnitt, Verfasserin mit im wie auf zu Jahr Verbindung gestattet die bezug Wiellka zuir Gegenstand sich Untersuchungen in die B r a u c h e diesen Deflnitionsenitwiurf stehen, deim Kultur eigenen Vorstellungen, auch dienen die Veranderlich- der Verfasserin Beitrag ein Versuch, Art, die Kazimierza chronologischen gesellschaftlichen über und dienten Kreis ausgehend, hange durch. im Begriffe Umwelt die sich imaginarer der bildet ihren bezeichnet derungen, einen Grundlage als allgemeiner Funkťionieren Die moge Literatur solcher gesellschaftllchen sind Als Dzierążnia Arbeit Ausgamgspunkt zur In Betrachtungen Wesen, Gegend). Wandlungen einigen als das beziehen. Dorfee landlichen Von oder balden über d e s 19. J h . u n d d a s 20. J h . D a s V o r h a b e n W'unsche Theorie Arbeit Braucher Gemeinweisen also der Probléme Alter auf den der werden landlichen durch Gebieten �KRYSTYNA 102 Der weitere Funktionieren um das und 3) zwar: den dass das und ihres Nachlassens in Weise suohungen die gegęnwartig Tatsache der den orientaren, zuirüekreiichen). A m hange stehen bunden mit Schuitz von Gesundheit, Im triebkraftigsten Prozess bedeutende Leben und die Fruchtbarkeit, des vo¡r objektiven Faktoren, veranderten warem oder wie der Am Schluss eine lehnung> u. tribt landlicher jahrliche bis der die in Unterdie varchristliche Brauche, Gegend von Brauche, in dagegen im die mit Zusammen- heutigen die die dgl. zum von Zeit ver­ u. von dgl. bedingt. hervor, der Erinneruńg des haben. haben mit dem sie den ihrer beide von Faktoren ¡psychische bestimmt eine intensive Voraussetzumg vor Uberlieferungen landlichen subjektiven fiir der sich Wandlungen lindiviiduelle Alter allem in vollzieht, Gemeinvesens durch Beziehungen, Geistesrichtung, und Postulat Brauche, alteren ungestiime gesellsohaftlichen Unter Formen indem friiheren Brauche, Gewahrleistung Brauchen Bildung, Geschlecht jahrlichen der Ziele Gewohnheiten, also durch magische eine Z u r Zeit ist dieser Prozess v o r allem friiheren die Verfasserin Gebiete Generation wurden. u. von zeigen Beibehaltung Entwicklung Individúen, dgl., Rekonstruktion an aussterbenden bewahrt Wirkung einzelnen Einstellung, suchung dass Brauchen, Bereichen des Prozess angeführten genetische landlichen u n d die sie begleltenden Lebensstandard anzufiihren: Merkmale naie Arbeit von Ungewitterfolgen, Wohlstand Nachlassens der Produktionssphare den dleser (obwohl werden, Bestándigkeit Gut W e l t k r i e g e eine k r i t i s c h e R o l l e gespielt. in der bedingenden Prozess Abhángigkeit der zahlreiche verschwinden Lebensweise den verhaltnismassig den von daes sind sie wobei in betont, Beibehaltung sind. Eine die und in Lebenskraft verbunden schnellsten den sich Handlung Tatsache s t a m d i g e verschiedenartig, Viele die ihrer von der das es grundsátzliche 2) die Erschelnumg, verbunden Kirchenfesten produktions-technischen ist gestaltet. grosster Religion Tatsache mit sich Brauche drei Probléme über Soweit Motiv, wird Abhángigkeit symptomaitische soindern die mit die betrachtet, Probléme Verfasserin bewegende ais unmittelbarer eine die auf Brauche. Nachdriicklich Brauche, einzelnen illustrieren irgendeiner Effekt. sich jahilicher Handlung Allgemein verláuft, der bezieht unterscheidet zur der gegęnwartig einheitlich Beispiele der das stehen. Charakter Zeiten handelt, 1) Funktionieren Nachlassens dem Betrachtungen Veránderlichkeit beabsichtigten' Lebensbereichen nicht der die Funktionieren Elemente selbst, Teil und KWAŚNIEWICZ emotiowerden. Unter-ausgeht, elner die v o n A n der i m " Gedachtnis � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1bcde297b166581fe0fdf8ce134dc539.pdf 1e225821721aac56ecb34142842f591c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4120 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Subject The topic of the resource film etnograficzny dokumentacja etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3845 Title A name given to the resource Z doświadczeń nad stosowaniem filmu w dokumentacji etnograficznej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.2; s.117-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text prawdopodobniej w wysokości kosztów, które się z tym wiązały. Gdy z początkiem obecnego stulecia w związku z mechanizacją większych przemysłowych ośrodków tekstylnych wycofywane z nich krosna ża­ kardowa zaczęły przenikać do małych rzemieślni­ czych pracowni tkackich, przedostawały się wraz z nimi i gotowe zestawy kart żakardowych, które przypuszczalnie wykonywane były przez odpowied­ nich specjalistów od razu w kilku egzemplarzach, skoro identyczne wzory spotykamy w różnych pra­ cowniach tkackich. Przykładem tego są pracownie Płońskiego i Łazowskiego, które tkają z takich sa­ mych kart żakardowych, pracownia Wiktora Pacelta w Toczyskach Podbornych, posługująca się kartami do tkania wzoru „w róże", czy pracownia Bronisława Kowalskiego w Kosowie (obydwie miejscowości leżą w powiecie sokołowskim), gdzie używano kart do łkania d y w a n ó w „w gwiazdy" ". Trudno jest udowodnić, że stosowane w Brańsku wzory żakardowe były bezpośrednio przeniesione z tkactwa przemysłowego, gdyż produkcja przemysło­ wa zmieniała się i rozchodziła bez jakiejkolwiek do­ kumentacji. Niemniej wyraźne w niektórych moty­ wach w p ł y w y secesji (Tabl. I I . 1, 17), czy tendencja do naturalistycznego traktowania niektórych wzorów (Tabl. I I . 2, 3) wyraźnie wskazują, że mamy tu do czynienia z działalnością zawodowych projektantów, którzy z początkiem bieżącego stulecia zasilali swymi pracami fabryczny przemysł tekstylny. Nie wiadomo, jak wiejscy odbiorcy przyjęli ową bądź co bądź rewolucyjną zmianę we wzornictwie dywa­ nów, którą przyniosła ze sobą technika żakardowa. Są pewne dane wskazujące na to, że w pierwszych latach po zainstalowaniu żakardu wyrabiano w Brań­ sku nadal dywany ręczne o starych wzorach. Wskazy­ wałoby to, że spółka musiała liczyć się z wymaga­ niami bardziej konserwatywnych klientów, którzy nie godzili się na wzory tkane techniką żakardową. Niższa cena za wykonanie dywanu sposobem mechanicznym i urok nowości płynącej z „szerokiego świata" zrobiły jednak z czasem swoje. Dywany żakardowe nie tylko przyjęły się po wsiach w szerokim promieniu od Brańska (głównie na terenie powiatu bielskiego i siemiatyckiego), ale są obecnie przez wiejskie tkaczki odrabiane na ręcz­ nych warsztatach. Mamy wiele przykładów tego ro­ dzaju kopii wykonanych w ostatnim dziesięcioleciu. Najczęściej wśród kopiowanych wzorów występują dywany „w róże", „kwadraty", czasem „liście i róże". 1 Foto 7, DOŚWIADCZEŃ NAD S T O S O W A N I E M W DOKUMENTACJI ETNOGRAFICZNEJ Poziom techniczny i artystyczny owych kopii bywa różny i zależny od biegłości tkaczki. Jedne potrafią „odrobić" żakardowy dywan z niewolniczą dokład­ nością, inne wprowadzają pewne zmiany idące w kie­ runku uproszczeń. Losy brańskiego ośrodka tkackiego stanowią inte­ resujący przykład ilustrujący proces wzajemnego przenikania e l e m e n t ó w dawniej już w kulturę l u ­ dową wrośniętych z nowymi, które przedostają się na wieś w wyniku oddziaływania przemysłu fabrycz­ nego. Na naszym odcinku proces ten w i ą ż e się ściśle z ogólnymi przemianami, zachodzącymi w systemie produkcji kapitalistycznej na przełomie X I X i X X w. Ułatwiły one unowocześnienie techniki tkackiej w drobnych rzemieślniczych warsztatach, ale r ó w n o ­ cześnie uczyniły z nich ośrodki transmitujące na w i e ś nowe wzory czerpane z wzornictwa przemysłowego, które z kolei wnikają do wytwórczości ludowego r ę ­ kodzieła i przyjmują się w kulturze ludowej obok form bardziej tradycyjnych. 1 R. Reinfuss: Sztuka ludowa Podlasia zachodnie­ go, Polska Sztuka Ludowa 1952, s. 279, 280. 2 Praca niniejsza oparta jest w całości na mate­ riałach zgromadzonych w Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludowej P I S w Krakowie. 3 R. Reinfuss j . w . 4 Leonard Namietkiewicz zmarł w r. 1920 w B r a ń ­ sku, Od dłuższego czasu nie zajmował się on tkac­ twem, skoro w księdze zgonów określono go jako rolnika. 5 Wiadomości o sposobie wyrobu d y w a n ó w dwuosnowowych podaje Z . Staronkowa w pracy pt.: Technika tkania d y w a n ó w dwuosnowowych, Pol. Szt. Lud. 1955, s. 206—216. 6 Z. Cieśla-Reinfussowa: Dywany dwuosnowowe braci Składanowskich z Wyszkowa, Pol. Szt. L u d . 1954, s. 44, ryc. 15. 7 Konrad Hahm: Ostpreusische Bauernteppiche, Jena — Berlin 1937. 8 R. Reinfuss: Pokonkursowa wystawa sztuki l u ­ dowej w Augustowie i Kolnie, Pol. Szt. L u d . 1951, s. 187, ryc. 3. 9 K . Hahm: Ostpreusische... s. 78, tabl. X X X I V . 10 R, Reinfuss: Sztuka lud. Podlasia zachodniego, s. 281, ryc. 15, grajował: Jan Swiderski. FILMU Roman Reinfuss Precyzyjna dokumentacja badanego zjawiska jest w każdej pracy naukowej czynnością podstawową. Szczególnie jednak ważna staje się ona w dziedzinie etnografia której przedmiot badań — kultura ludo­ wa, ulega tak silnym przemianom w czasie, a ostat­ nio g w a ł t o w n i e zanika pod w p ł y w e m wzmagającej się z roku na rok fali urbanizacji. Etnograf pracujący w terenie zdaje sobie z tego sprawę, że przeprowa­ dzona przez niego dokumentacja jest często jedynym, niepowtarzalnym już utrwaleniem dla celów nauko­ wych ginącego zjawiska. W tej sytuacji każda nowa metoda, która może przyczynić się do usprawnienia prac dokumentacyjnych, musiała spotkać się ze stro- ny etnografów z należytym zainteresowaniem. Dotyczy to i oczywiście filmu, który jest jedyną i najdosko­ nalszą formą utrwalania wszystkiego, czego istotą jest ruch. Opis słowny, rysunek czy fotografia nigdy nie da pełnego obrazu zjawisk takich, jak taniec, ot rzędy i zwyczaje, zabawy i gry młodzieży, wyko­ nywanie pewnych czynności etc. We wszystkich tych wypadkach niezastąpioną formą dokumentacji jest oczywiście taśma filmowa, rejestrująca w sposób ścisły przebieg obserwowanego zjawiska. W Polsce z pierwszymi próbami zastosowania fil­ mu dla celów etnograficznych spotykamy się już w okresie międzywojennym, kiedy znany fotografik 127 �warszawski Stanisław Jankowski przy fachowej współpracy prof. Eugeniusza Frankowskiego nakręcał film o zwyczajach ludowych w Łowickiem. Po woj­ nie zainteresowania etnografów filmem w z m o g ł y się znacznie. Pisano o konieczności zastosowania filmu w badaniach ludowego t a ń c a i innych dziedzin l u ­ dowej k u l t u r y . Podejmowano również w tym kie­ runku konkretne próby. Szły one bądź drogą ama­ torskiej produkcji filmów etnograficznych, bądź dro­ gą współpracy etnografów z Filmem Polskim. P r z y ­ kładem prób amatorskich w dziedzinie utrwalania na taśmie filmowej zjawisk etnograficznych b y ł a akcja prowadzona w latach 1946—1948 przez Muzeum Etno­ graficzne w Krakowie, które w roku 1946 nabyło bardzo dobrze wyposażony aparat w ą s k o t a ś m o w y (16 mm) marki Movicon i rozpoczęło przy jego użyciu pierwsze zdjęcia w terenie. Przedmiotem zdjęć były głównie prace rolne oraz zwyczaje doroczne w K r a ­ kowskiem. Rezultat dwuletnich prób stanowią trzy dłuższe filmy Prace rolne w T v ń c u " (ok 120 m) „Zwyczaje wielkanocne w Krakowskiem" (ok. 150 m) i „Zwyczaje Bożego Narodzenia w Krakowskiem" (ok. 200 m), ponadto nakręcono kilka większych frag­ m e n t ó w ilustruiacvch niecenie koszyków (30 m) w y ­ rób czapek-magierek (20 m) produkcie garnków gli¬ nianych (30 m), odpust w K a l w a r i i (60 m), tańce Góralskie (9Q m l ' i oare innych Filmy nakręcone h v ł v sposobem ściśle amatorskim W charakterze ODeratora pracowałem ia (DO krótkim kursie oneratorskim w krakowskim Instytucie Filmowym) filmy czy noszczególne sceny reżyserowaliśmy na zmianę z dyrek­ torem muzeum orof Tadeuszem Sewerynem Taśmę inwersyina w y w o ł y w a ł bardzo D r v m i t y w n v m snosobem nieżyiacy iuż dziś A Hamzaczek z zawodu technik teatralny Wyniki tvch nrób b v ł v n a o s ó ł zadowalaiac= a nawet dobre Sceny nakręcane w Ple­ nerze rządzili w świetle r e f l e k t o ^ wychodziły ostro i czysto Z t a i H a n S m S zdarzyła sie taka* a w a r i a 0 ^ ™ ™ ^ ™ ™ zycia obrazów była na oeół niezła^ nattrńi" t t Z r i i w nełni wydobyty ł z w y e z a i i n h r o r i l l ^^lność dzięki częstemu s t n s o ^ ^ n o n 4 rana duża f t X ' techniki ™ 1 aktor -ka o r a w i e ? r e s u h h « 7sw,?tu J v i «Sl ńnru szaiacvch s i T ™ « f n h i P k t ™ ^ * « r l » l f w ™ ™ « dzti tvlko Łdn?Jr\ ŻPhv rtZ™»lT IZ rZ, wv~ k m ™ Z h T n Z C nil uwaCi na kamprl <£«nv n ™ ^ i a » i a ? » r * WBlednfe hvłv ^ £ " , W n r p l l w r n w a n p ^ r t ^ I a 1 2 s y fl bem raporTerTwm r o D l o n ° "» a gorąco , sposo- Ujemną stroną pracy, która niewątpliwie musiała zaważyć na ostatecznych wynikach naszych poczynań filmowych, była konieczność oszczędzania taśmy, która prawie wykluczała zarówno powtarzanie scen, jak i wszelkie nakręcanie „na wyrost". Zwykle około 90»/(i nakręconej taśmy zostawało w ostatecznym mon­ tażu wykorzystywane, co w „prawdziwym" filmie nigdy nie bywa praktykowane. Dobrze zapowiadające się próby stosowania filmu w dokumentacji etnogra­ ficznej zostały w krakowskim Muzeum Etnograficz­ nym przerwane w roku 1949. Przyczyną był brak taśmy filmowej, trudności z jej obróbką, a po części może i to, że przestałem w Muzeum Etnograficznym pracować. Gdy po przejściu do P I S - u próbowałem kontynuować moje prace filmowe w dziedzinie do­ ku-nentacji plastyki ludowej, w y n i k ó w nie było już żadnych. Dostałem do ręki rozklekotaną „16-tkę" Zeissa z jednym obiektywem, a taśm oddanych do wy­ wołania nigdy nie oglądałem. Inaczej sprawę dokumentacji filmowej rozwiązało w tym samym mniej w i ę c e j czasie Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nie przejmowało ono całej produkcji filmowej na siebie, ograniczało się jedynie do nau­ kowego opracowania scenariusza i zorganizowania zdjęć w terenie, które wykonywali na taśmie 16 mm 118 studenci łódzkiej szkoły filmowej. Znam jeden z tych filmów o garncarstwie w Medyni G ł o g o w s k i e j , na­ kręcony w e d ł u g scenariusza i pod kierunkiem dr J a ­ niny Krajewskiej. Film był pod w z g l ę d e m dokumen­ talnym bez zarzutu, a jego poziom techniczny był również zupełnie zadowalający. Prócz wspomnianych w y ż e j prób organizowania dokumentacji filmowej przez placówki etnograficzne zanotować też należy wypadki współpracy z Filmem Polskim, a ściślej z placówką łódzką, produkującą filmy o ś w i a t o w e . Inicjatywa w y s z ł a z kół filmowych, które zwróciły się w roku 1946 do niektórych etno­ grafów z propozycją opracowania scenariuszy do fil­ m ó w przedstawiających ludowe zwyczaje doroczne. Zostały w ó w c z a s zrealizowane trzy filmy krótkometrazowe: „Wielkanoc w Łowickiem" (wg scenariu­ sza M. Świątkowskiej), „Zwyczaje górali śląskich" (wg scenariusza M. Gładysza) oraz „Zwyczaje doroczne w Krakowskiem" (wg scenariusza R. Reinfussa). Filmy te wykonane dobrze pod w z g l ę d e m technicznym (For¬ bert) skutkiem dużej niefrasobliwości ze strony re­ żysera, nie dbającego ani o scenariusz, ani o zacho­ wanie dokumentalnego charakteru filmów, w y p a d ł y bardzo słabo. Na ekrany weszła jedynie „Wielkanoc w Łowickiem" i (na krótko) „Zwyczaje górali śląskich". „Zwyczaje doroczne w Krakowskiem", które zostały wykonane najgorzej, nie w y s z ł y poza' sale przezna­ czone do w y ś w i e t l a n i a filmów dla ciasnego grona specjalistów. Na tych nieudanych próbach urwała się współpraca etnografów z filmowcami. Czasem jednak do tematyki etnoeraficznei wracali sami filmowcy nakręcając filmy krajoznawcze (np Wielki redyk") czy reportaże dla kroniki lub też studenci szkoły fil­ mowej, szukający w dziedzinie etnografii tematu dla s w v c h ' szkolnych wvr>racowań Przvkładem filmu szkolnego może b y ć krótkometrażówka o earncarzach iłżeckicn (głównie o Kitowskim) nakręcona przed paru laty przez A. Wajdę. Reportaże z zakresu sztuki ludowej, które w y ­ świetlane są w ramach kroniki filmowej, b y w a j ą i n ­ teresujące jeśli chodzi o zdjęcia czy montaż, ale ich wartość dokumentalna jest zazwyczaj niewielka. C e ­ lem reportażu jest przecież stworzenie efektownej migawki, nie zaś dokumentu naukowego, stąd i przy­ padkowość w wyborze tematu, brak etnograficznej ścisłości itp. Zresztą jakże można od kinoreporterów w y m a g a ć innych rezultatów, skoro w dziedzinie etno­ grafii przystępują oni do pracy jako laicy pozbawieni jakiegokolwiek przygotowania. Reasumując dotychczasowe doświadczenia nad za­ stosowaniem filmu do c e l ó w etnograficznych trzeba na wstępie stwierdzić jeszcze raz to, co już wielo­ krotnie m ó w i o n o : że film w dokumentacji etnogra­ ficznej jest istotnie narzędziem niezbędnym i naj­ w y ż s z e j klasy. Chodzi jedynie o to, ażeby go umieć należycie wykorzystać i wiedzieć, kto ma się tym za­ jąć. Próby prowadzone drogą amatorską nie mają w tej chwili szans powodzenia ze w z g l ę d u na znacz­ ne trudności zdobycia precyzyjnych kamer i taśmy filmowej, trudności w organizowaniu oświetlenia w czasie zdjęć, w y w o ł y w a n i a i kopiowania. Współpraca z Filmem Polskim też nie rokuje n a j ­ lepszych nadziei. F i l m nie jest zainteresowany w z d j ę ­ ciach takich, jakie są potrzebne etnografom do ce­ lów naukowych; te zaś, które film robiłby ze swego punktu widzenia, nie posiadają w i ę k s z e j wartości dla etnografów. Gdyby zaś film w y k o n y w a ł dokumentacje etnograficzne na zlecenie etnografów, to po pierwsze: dokumentacja ta byłaby zbyt kosztowna, po wtóre: praca i tak napotykałaby w praktyce na duże trud­ ności. Wykonanie poprawnego filmu dokumentalnego wymaga nie tylko znajomości przedmiotu, którą wnosi etnograf, i umiejętności technicznych, które repre­ zentuje operator, ale i w ł a ś c i w e j reżyserii, na którą składa się spory zasób wiedzy i talentu. Gdyby osobę reżysera ze współpracy wyeliminowano, dobry etno- �graf i dobry operator kręciliby prawdopodobnie liche, a może i nieużyteczne filmy; jeżeli zaś przyjęto by współpracę zawodowego reżysera, ale nie znającego się na zagadnieniach kultury ludowej, nie będzie on umiał wczuć się należycie w s w ą pracę i nie zachowa tej proporcji, w jakiej dopuszczalna jest w filmie do­ kumentalnym ingerencja sztuki reżyserskiej. Wszelkie zaś nadużycie reżyserskiej swobody musi nieodwo­ łalnie pociągnąć za sobą obniżenie poziomu nauko­ wego filmu, a zatem uderzy w podstawowy sens całej pracy. Jakież jest w i ę c wyjście z sytuacji? Wydaje ml się tylko jedno. Należy stworzyć warunki, w których mogliby wyrastać etnografowie-filmowcy, a w i ę c l u ­ dzie, którzy łączyliby w i e d z ę etnograficzną ze znajo­ mością kinooperatorstwa i reżyserii filmowej. Że na tej drodze mogą w y r o s n ą ć prawdziwe talenty, mamy przykład na Włodzimierzu Puchalskim, który prze­ cież nie stworzyłby swoich znakomitych filmów z ż y ­ cia zwierząt, gdyby był tylko znakomitym fotografi­ kiem i filmowcem, a nie przyrodnikiem. Kształtowanie się tego rodzaju pracowników nau­ kowych w dzisiejszej sytuacji gospodarczej, gdy fil­ ZBIGNIEW mowy ruch amatorski nie rozwija się z braku sprzętd i pieniędzy, jest trudne. Sprzyjające temu warunki powinny stworzyć instytuty naukowe, dając do rąk zatrudnionym przez siebie etnografom odpowiedni sprzęt do wykonywania zdjęć kinowych, rozszerzając pracownie fotograficzne w sposób umożliwiający p e ł ­ ne opracowanie negatywowej i pozytywowej t a ś m y fil­ mowej. Konieczne byłoby też systematyczne dokształ­ canie interesujących się techniką filmową etnografów przez umożliwienie im korzystania z kursów kinooperatorskich i reżyserskich oraz odbywania praktyki w instytucjach zajmujących się produkcją filmów naukowych. Rss. 1 T . Zygler: Polskie tańce ludowe i ich badanie, Pol, Szt. L u d . 1948, nr 1, s. 10. 2 R . Reinfuss: Etnografia w produkcji F i l m u P o l ­ skiego, L u d 1947, s. 340—348. 3 R . Reinfuss; Uwaga! Kręcimy film! (Reportaż ze zdjęć w terenie), Orli Lot 1947, s. 50—53. GAWRAK O FILMOWE ARCHIWUM POLSKIEJ TWÓRCZOŚCI L U D O W E J Nasi etnografowie i badacze, dokumentujący dla ce­ lów naukowych i archiwalnych plastykę ludową i folk­ lor, posługują się w swej działalności dość ubogim asortymentem środków; fotografią, rysunkiem, zapisem słownym, a z metod bardziej nowoczesnych — t a ś ­ mą magnetofonową. Nie dostrzegają oni na ogół czynnika, który w całym świecie wybija się w do­ kumentacji naukowej na pierwszy plan — kamery filmowej. Wybór metod i środków dokumentacji musi odpo­ wiadać specyficznym potrzebom każdej dziedziny nau­ ki i sztuki. Jeżeli chodzi o plastykę ludową (malar­ stwo, rzeźbę, architekturę, zdobnictwo) — operującą elementami statycznymi, sprawę rozwiązuje w pew­ nym stopniu fotografia lub rysunek, choć rozwiązuje ją w sposób niedoskonały, pokazując dzieło w oder­ waniu od środowiska, twórcy i procesu twórczego. Gorzej z dokumentacją muzyki i pieśni ludowej. T u taśma magnetofonowa notując dźwięk oderwany od tła wizualnego, zwłaszcza od wykonawcy, daje efekt połowiczny. Całkowicie ułomny efekt z punktu w i ­ dzenia naukowej dokumentacji dają dotychczasowe metody tam, gdzie na zjawisko artystyczne, poza ob­ razem i dźwiękiem, składa się element ruchu. K l a ­ sycznym przykładem jest taniec ludowy, gdzie ruch i gest jest czynnikiem dominującym. Jakiż efekt nau­ kowy i artystyczny może tu dać fotografia? Jest rze­ czą oczywistą, że jedyną pełnowartościową i uniwer­ salną metodą, zespalającą jednocześnie elementy ob­ razu, ruchu, słowa, dźwięku i barwy jest nowoczesna taśma filmowa. Niestety, ta właśnie metoda, w nau­ kowym dokumentowaniu plastyki ludowej, folkloru i tańca najmniejszą dotychczas odgrywa rolę. Wartość dokumentacyjna taśmy filmowej polega nie tylko na mechanicznym sumowaniu walorów fotogra­ fii, tekstu i magnetofonu. Barwna i dźwiękowa taśma daje najpełniejszą i najbardziej zbliżoną do rzeczy­ wistości reprodukcję zjawiska artystycznego. Posiada ona nadto dla badacza tę wyższość nad obserwacją z natury, że pozwala dla celów naukowej analizy dowolnie zatrzymać bieg obrazu i dźwięku na stole montażowym. Drugim istotnym walorem taśmy filmowej jest jej swobodna przenośność i łatwość powielania. Stwarza to nowe możliwości nie tylko dla dydaktyki, ale i dla popularyzacji tematu w salach kinowych. J e d n o c z e ś ­ nie może rozwiązać w dużym stopniu problem nau­ kowej wymiany międzynarodowej i popularyzacji na­ szej twórczości ludowej za granicą (bądź zastępując kosztowne wystawy zagraniczne, bądź stanowiąc w a ż ­ ne uzupełnienie wystaw). Trzecią zaletą filmu jako środka dokumentacji jest trwałość. Należycie konserwowana taśma fII-nowa trwa dziesiątki lat i może b y ć przekopiowywana w nieskończoność. T a zaleta powinna b y ć poważnie brana pod uwagę m. in. przy rozpatrywaniu zagad­ nień związanych z przyszłym muzeum polskiej t w ó r ­ czości ludowej. + * * Jest rzeczą znamienną, że idea filmowego rejestro­ wania niektórych przejawów folkloru narodziła się w Polsce już przed 60 laty, niemal jednocześnie z powstaniem kinematografii, a pierwszym jej szer­ mierzem był pionier naszej kinematografii, znany w świecie propagator idei archiwów filmowych — Bolesław Matuszewski. O działalności tego warszaw­ skiego fotografa, producenta pierwszych naszych fil­ m ó w dokumentalnych i kronik, pisze w 1898 r. T y - 119 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb18aac2390aca36c957ea497ae4e087.pdf 6ac5945e89dc8c6617c26d622168f620 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:381 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:342 Title A name given to the resource Z działalności Zespołu Etnograficznego IHKM PAN w Toruniu / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1, s.344-347 Creator An entity primarily responsible for making the resource Znamierowska-Pruefferowa, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KUJAWY Prace pod kierunkiem MARIA M. Znamierowskiej-Priifferowej ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Z DZIAŁALNOŚCI ZESPOŁU ETNOGRAFICZNEGO W TORUNIU 1HKM PAN Głównym zamierzeniem badawczym toruńskiego Zespołu Etnograficz­ nego Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej Polskiej Akademii Nauk jest opracowanie monografii etnograficznej terenu Kujaw. Prace nad tą monografią podjęto na razie na jednym odcinku tematycznym, ludowego budownictwa. Założenia teoretyczne monografii wypracowywano już w okresie poprzedzającym powstanie Zespołu, a więc przed rokiem 1954 względnie, jeżeli włączyć do historii współpracy ośrodka toruńskiego z I H K M P A N wcześniejszy okres prac zespołowych nad Polskim Atla­ sem Etnograficznym podjętych przez Komisję Organizacyjną I H K M , planowano: Historia b a d a ń . Opracowywanie budownictwa ludowego na Kujawach wynikło z prac rozpoczętych przez Oddział toruński Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Działu Etnograficznego Muzeum w To­ runiu. W 1948 r. rozpoczęto gromadzenie materiałów do kultury ludo­ wej Kujaw w celu opracowania monografii tego terenu. Na wybór terenu badań niewątpliwie wpłynęła bliskość Kujaw od Torunia, pozwalająca na dużą oszczędność w zakresie kosztów podróży. Dzięki zasiłkom Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz współ­ pracy z Działem Etnograficznym Muzeum w Toruniu już do 1954 r. zebrano materiały do rybołówstwa, hodowli zwierząt, pszczelnictwa, uprawy roślin, przygotowywania i przechowywania pokarmu, niektórych rzemiosł i plastyki ludowej oraz stroju. Ten ostatni temat opracowany przez H . Mikułowską, opublikowany z inicjatywy i przy zasiłku Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, był przedmiotem pracy magisterskiej. Zebrano też i opracowano, również jako pracę magisterską, materiały dotyczące kujawskich obrzędów weselnych. Prace te wykonane były przy katedrze etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W ra­ mach prac innych katedr opracowano mapę pralasu Kujaw. Rozpoczęte �PRACK ZESPOŁU ETNOGRAFICZNEGO W TORUNIU 345 i kontynuowane jest do chwili obecnej opracowywanie bibliografii etno­ graficznej i historycznej Kujaw. Zgromadzono też pewne materiały do ludowej twórczości ustnej. Dodać należy,. iż Oddział toruński Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego od początku swego istnienia usiłował koordynować prace etnograficzne tego ośrodka. I obecnie, gdy rozpoczęte już przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze badania terenowe przejął Zespół Etnograficz­ ny Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Toruniu, dążymy nadal do tego, aby wysiłki dotyczące badania Kujaw skupić w jednej komórce koordynującej pracę różnych ośrodków nau­ kowych. Od szeregu lat odbywają się w Toruniu posiedzenia naukowe o charakterze seminariów, skupiające nie tylko małą grupkę etnografów, lecz również przedstawicieli historii, a w latach ubiegłych także socjologii. Celem dyskusji jest właściwe postawienie p r o b l e m u b a d a ń mają­ cych doprowadzić do odtworzenia historii kultury ludowej terenu Kujaw na szeroko zakreślonym tle środowiska naturalnego i środowiska kultu­ ralnego z uwzględnieniem historii badanego terenu i przemian zacho­ dzących aż do chwili obecnej. Ośrodek toruński pragnie, aby badania dotyczące Kujaw objęły cało­ kształt kultury ludowej łącznie z folklorem, muzyką i tańcem ludowym. Wprowadzeniem do tych zagadnień będzie omówienie w oddzielnym wyczerpującym artykule materiałów archeologicznych z tego terenu oraz przygotowanie pracy pt. Historyczne podłoże kształtowania się kul­ tury ludowej Kujaw, uzupełnionej rozprawą szczegółową o osadnictwie holenderskim na Kujawach. Przeprowadzane obecnie z ramienia I H K M P A N prace w zakresie budownictwa Kujaw są jednym z pierwszych etapów realizacji naszych zamierzeń opartym o systematyczne badania terenowe całych Kujaw na jednym na razie odcinku tematycznym. Z a k r e s t e r e n o w y podjętych prac obejmuje Kujawy w ich tradycyjnym zasięgu geograficznym i historycznym. Jest to obszar w du­ żej części żyznych, chociaż błotnistych, ziem nadnoteckich i nadwiślań­ skich otoczonych pierwotnie z południa i z północy pasem lasów, sto­ pniowo ustępujących przed karczunkiem i osadnictwem. Podobnie ustępu­ je przed osadnictwem osuszony szmat bagien (Bachorza) we wschodniej części omawianego terytorium. Trudno dziś mówić już o wykreśleniu na tych terenach granicy zwartego regionu geograficznego. Teren ten nie jest również jednolity, jeśli chodzi o historyczne granice administra­ cyjne ziem, kasztelanii, następnie województw inowrocławskiego i brzes­ kiego w wieku X V po X V I I I . W okresie zaborów przecina ziemie te gra­ nica polityczna niemiecko-rosyjska. W chwili obecnej obejmują Kujawy południową część województwa �MARIA 34t; ZNAM1EROWSKA-PRUFFEROWA bydgoskiego, powiaty: włocławski, aleksandrowski i inowrocławski, częś­ ciowo również bydgoski, kolski i mogileński. W granicach tych powiatów rozpoczęto współczesne badania terenowe. Wyniki badań pozwolą na określenie, o ile i dla jakiego okresu czasu (jeśli chodzi o ostatnich lat kilkadziesiąt) można mówić o etnograficznym wyodrębnieniu się regionu, który zarówno w świadomości jego mieszkańców, jak i w literaturze etnograficznej, nosi nazwę Kujaw. S t u d i a p o r ó w n a w c z e na sąsiednich terenach historycznego Mazowsza, Wielkopolski i Pomorza pozwolą na ugruntowanie wysuniętych wniosków, dotyczących ostatnich dziesiątków lat, a prace a r c h i ­ w a l n e i b i b l i o t e c z n e będą stanowić podbudowę dla wniosków historycznych, dotyczących genezy opisywanych współcześnie zjawisk. Rozbudowanie prac nad monografią jest jednak możliwe tylko w wy­ padku rozszerzenia etnograficznej placówki toruńskiej I H K M PAN, która w chwili obecnej opiera się jedynie o prace zlecone Kierownika Zespołu. Jeśli chodzi o inne prace prowadzone w t y m samym Zespole, wspom­ nieć można o zebraniu przez autorkę materiałów dotyczących merków rybackich na półwyspie Hel. Obejmują one znaki zanotowane w terenie oraz zapiski oparte o wywiady i zespołowe konferencje z rybakami. Autorka postawiła sobie za zadanie odczytanie funkcji społecznej r y ­ backich znaków własnościowych i przedstawienie ich rozwoju w perspek­ tywie historycznej. Problem ten nabiera specjalnej wagi w nawiązaniu do wykopanych w Gdańsku merków wczesnośredniowiecznych. J u ż obecnie można stwierdzić, że zebrany materiał etnograficzny rzuca świa­ tło na zagadnienie ciągłości rodów rybackich na półwyspie Helu, na ich migracje itd. Organizacja pracy terenowej dla Polskiego Atlasu Etnograficznego oraz opracowanie kwestionariusza do badań terenowych nad rybo­ łówstwem morskim i śródlądowym uzupełniają listę działalności Zespołu Etnograficznego I H K M P A N w Toruniu do końca roku 1955. 3HaMepoBCKa-lIpio(j)(j)epoiîa MapHH H3 A E f l T E J I b l l O C T M 3 T H O r P A < D M H E C K O F O KOJIJIEKTHBA B TOPYHE 9Tiiorpa(j)HMeCKHft B Topyne c 1954 nos KOJIJICKTHB P.YKOBOSCTBOM HuCTHTVTa npoij). m. McTopiiii MaTepiiajibHOH r . r p o B e j i n o s r o T O B K y 3THorpa(|)HHeCKHX MaTepiianoB n o B o n p o c y lłaposiioii (HaiHuan BesemiH KyjibTypH c 1948 KyHB. HaCTb STHX r . ) HJieHaMH T o p y n C K o r o KyjitTypbi 3HaMepoBCKoń-IIpH)(j)(j)epoBoii pa6oT CMJII (jwjinajia nosroTOBneHa IIojibCKoro KQK \ i T p y > K G H H K a M i i 9 T H o r p a c { ) H H e C K o r o O T s e j i a Mysen naHHH8H periioHaJitHOft yme OömeciBa B TopyHp. paHbuie Haposo- �PRACE ZESPOŁU ETNOGRAFICZNEGO W TORUNIU 347 3 a c up a u o i n Liii cpoi; i, rpy/iaM TopyacKoro aTiiorpacjiimecKoro KOJUiewTHBa M. H . M. K . npiiHaAJiewaT npeiiMyinecTBeHHo I I O J I G B L I P i i c c j i e . i O B a u i i H no iiapojrHOMy ao^HecTBy Kynn. rnasuLiii namioi nojionteir GLKT :s;i;ecb na nayiieuHe (paitTopon p y K O B O f l H i n i i x iiopeMeiiiiMii i! n o A O H i u u i i H K p e c T b H i i :m n o c n e / i n n e C T O a e T n B J I H H I I H P O T H X nepcMen na Gojiee api-miiie Tpa^nnHw j i e c T i i o r o KpeeTbmiCKoro a o j p i e e T B a . rio.neBbie paGoTu ne.incb M. OpbPionoii u oxuaTn.in 23 ,iepennii AjieKcauapo"c K o r o , BjioiLiiaBCKoro H HiioBpounaBCKoro y o a ^ o n . B C B H S J H c H a y i e m i e M Monpoca ^o.MiieHiiocTM pbiGa'ibiix |>O,IOB na u o J i y o c T p o i i c Xejib u nx iiepeceneiiiccKoro p H w e n u n . P . y n o n o ^ i i T e j i e M K O J I J I C K T H B a o s H O B p e M e t i H o Óbi.n co5pan M a T e p i i a . i i ; / l O K y w e n T a u u H : m a i ; o n . n i m i o t i c o ' C c T H o m i o c T H . T . I I . „ M e p u o n " . Maria Znamierowska-Priifferowa ETHNOGRAPHIC CENTRE A T TORUŃ Summary The work on the ethnographic monograph of the K u j a w y region was started by the Toruń Section of the Polish Ethnographic Society in 1948. I n addition to it, the Ethnographic Section of the Museum at Toruń assembled a collection of objects of material culture. In 1954 the research was taken over by the Ethnographic Sec­ tion of the Institute of the History of Material Culture of the Polish Academy of Sciences. I n the first stage a survey of rural housing in its historical aspect during the past century was made by M. Fryczowa. The survey covered 23 villages in the districts of Aleksandrów, Włocławek and Inowrocław. Besides, much factual data on the fishing associations on the Hel Peninsula were collected by M. Znamierowska-Priifferowa. The results' throw light on such problems as the occupational continuity in fishermen families on the Hel Peninsula and their migrations. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/46748406b38b757940c330eb120a1397.pdf 941168774b288b1a896d52f442483f5d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:522 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:476 Title A name given to the resource Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7, s.15-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WITOLD DYNOWSKI Z DZIEDZIN DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII POLSKIEJ Przeobrażenia ustrojowo-gospodarcze, jakie dokonały się w Polsce w w y n i k u drugiej wojny ś w i a t o w e j , stosunkowo w krótkim czasie pod­ porządkowały sobie całość życia zbiorowego w p a ń s t w i e . Łącznie z tym, opierając się na teorii m y ś l i marksistowskiej, ugruntowano także nowe drogi dla działalności dyscyplin humanistycznych o perspektywach spo­ łecznych. W kręgu nauki polskiej p r z y c z y n i ł o się to do zrewidowania wielu pojęć dotychczasowych, jak r ó w n i e ż do zastąpienia bądź poszerze­ nia znaczenia szeregu określeń tradycyjnych. W nowym układzie rzeczy m i ę d z y innymi z u p e ł n i e specjalnego zna­ czenia nabrały określenia takie, jak plan, deficyt czy dziedziny deficy­ towe. Przy konstruktywnym dążeniu do objęcia planowaniem centralnym wszystkich s k ł a d o w y c h życia zbiorowego i przez znalezienie dla nich w ł a ś c i w e g o miejsca w tworzonej rzeczywistości sprawa troski o rozwój tej czy innej dziedziny w pewnym sensie stała się sprawą ogólną. S p r a w ą ogólną, a przynajmniej w y m a g a j ą c ą wnikliwej analizy i n a ś w i e t l e n i a z niejednego kluczowego stanowiska życia zbiorowego w p a ń s t w i e , stają się w tym z w i ą z k u przede wszystkim dziedziny, które nie w y k a z u j ą w ł a ­ ściwej prężności rozwojowej. W przyjętej dzisiaj potocznej nomenklaturze dziedziny te określane są jako dziedziny deficytowe. M o ż n a podjąć d y s k u s j ę odnośnie do tego, jaką rangę społeczną winna posiadać m y ś l humanistyczna w dzisiejszym ś w i e c i e napięć produkcji i konsumpcji p r z e m y s ł o w e j . Gdzie i jaka w kulturze środowiska winna b y ć dla niej wydzielona pozycja z a r ó w n o dzisiaj, w warunkach życia skierunkowanego przez wytwarzanie zmechanizowane, jak i jutro, kiedy produkcja zostanie całkowicie lub w w i ę k s z e j części zautomatyzowana i wskutek tego wszystko to, co już obecnie odciąga od z a i n t e r e s o w a ń humanistycznych i tuszuje t ę p r o b l e m a t y k ę , będzie działać ze znakomicie z w i ę k s z o n ą siłą. Jakim nurtem u ł o ż y się ta m y ś l i jakie będą jej per­ spektywy naukowe, kiedy dotychczasowy sens u ż y t k o w y pojęcia prze­ strzeni i czasu zostanie całkowicie lub w znacznej mierze zdewaluowany? �16 WITOLD DYNOWSKI Zagadnienie odhumanizowania życia dzisiejszego jest zagadnieniem otwar­ tym. W sprawie tej zabiera się, i to coraz częściej, głos naświetlający zagadnienie z r ó ż n y c h pozycji, z a r ó w n o w obozie p a ń s t w socjalistycz­ nych, jak i ś w i e c i e kapitalistycznym. Rzecz prosta, r ó w n i e ż i w Polsce zagadnienie to posiada s w ą rubrykę dyskusyjną. Pomijając jednak spra­ wy zasadnicze: ustalenie rangi społecznej we w s p ó ł c z e s n e j kulturze dla myśli humanistycznej i dla dyscyplin naukowych, które ją kształtują, jak również blaski i cienie gospodarki planowanej, wydaje się sprawą bezsporną, ż e tam, gdzie cały byt zbiorowy poprzez swe różnorodne ogniwa scalony jest i skierunkowany przez plany generalne, odpowie­ dzialność za rozwój m y ś l i humanistycznej musi b y ć w i ę k s z a niż tam, gdzie p l a n ó w takich się nie sporządza bądź planuje s i ę dorywczo, ko­ niunkturalnie. Bezsporne wydaje s i ę r ó w n i e ż i to, ż e w ł a ś n i e z pozycji planowania centralnego ł a t w i e j jest nabrać przekonania o prawdzie pew­ nych sytuacji i dostrzec narastające zło, jego źródła i rozmiary. Łatwiej jest z tych pozycji zadziałać skuteczniej i bez zwłoki w czasie, żeby nie dopuścić do powstania sytuacji, którą najlepiej będzie określić powiedze­ niem : zabrnięcie na ś l e p y tor. Osiągnięcia w tej czy innej dyscyplinie humanistycznej nie dadzą się w a r t o ś c i o w a ć w sposób jednoznaczny. Można je bowiem różnie oce­ niać, chociażby ze w z g l ę d u na niejednakowe znaczenie, jak i odmien­ ne kryteria przydatności. To znaczy, że na określony dorobek da się r ó w n i e dobrze spojrzeć z wysokiego szczebla s t o s u n k ó w p a n u j ą c y c h w nauce ś w i a t o w e j , jak i z pozycji uformowanych w znacznie w ę ż s z y m kręgu życia naukowego, na przykład w ramach p a ń s t w a czy też w ze­ spole państw. W z g l ę d n o ś ć takiej oceny i wartościowania dorobku nauko­ wego ze szczególną w y r a z i s t o ś c i ą w y s t ę p u j e zwłaszcza w naukach etnologicznych. Nietrudno stwierdzić, ż e z a r ó w n o początki z a i n t e r e s o w a ń etnograficz­ nych, jak i p ó ź n i e j s z y ich r o z w ó j i przekształcenie się w prace badawcze w i ą z a ł y się w Polsce przede wszystkim i w g ł ó w n e j mierze ze środo­ wiskiem chłopskim, jego bytem i kulturą. Zależnie od c e l ó w poznaw­ czych p o s z c z e g ó l n e w ą t k i z tego zakresu tematycznego, czy też całe ich zespoły najczęściej wplatano z a r ó w n o w określone układy p o w i ą z a ń prze­ strzennych, jak i chronologicznych, czerpiąc stąd przesłanki przede wszystkim do rekonstrukcji dróg rozwojowych starszych i ś w i e ż s z e j daty składników kultury ludowej oraz do zbudowania na tym podkładzie pew­ nych t w i e r d z e ń teoretycznych. Toteż historykowi etnografii polskiej nie sprawi żadnej trudności w y k a z a ć ciągłość tematyczną na wszystkich etapach rozwoju tej dyscypliny w Polsce. Jest to n i e w ą t p l i w i e jeden z g ł ó w n y c h p o w o d ó w , ż e u d a ł o s i ę zgromadzić tak bardzo obfity materiał do s t u d i ó w kultury mas chłopskich, uformowanej nie tylko na rdzennych �Z DZIEDZIN DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII 17 ziemiach Polski, lecz t a k ż e i w jej granicach historycznych. W tym w ł a ­ śnie upatrujemy niezaprzeczalne osiągnięcia etnografii polskiej dla nauki i kultury narodowej. Bezspornym i w a ż n y m osiągnięciem są także rezul­ taty badawcze rzucające ś w i a t ł o na przeobrażenia w kulturze chłopskiej, na ich przebieg i wyniki. Wreszcie za osobną kategorię dorobku, na domiar potwierdzającą prężność r o z w o j o w ą dyscypliny (w o k r e ś l o n y m kierunku), należy uznać t a k ż e poszerzenie tradycyjnej tematyki badawczej o w s p ó ł ­ czesne przemiany w kulturze wsi, jak i o zakres s t u d i ó w nad kulturą klasy robotniczej. Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , ż e część tego dorobku, doty­ cząca zwłaszcza s t u d i ó w nad podstawowymi zmianami w siłach w y ­ twórczych, w ustroju s p o ł e c z n y m wsi i świadomości społecznej chłopów, będzie posiadać szersze znaczenie. To znaczy, ż e przydatność naukowa tych prac w postaci w n i o s k ó w uogólniających, wydobytych z polskiego procesu historycznego, b ę d z i e m o g ł a b y ć także wykorzystana jako w k ł a d do ogólnej teorii kultur ludowych, które k s z t a ł t o w a ł y s i ę w podobnych warunkach i w podobny sposób j a k w Polsce, oraz do teorii odrębności kulturowych na p o d ł o ż u etnicznym. Co w i ę c e j , pewne zdobycze metodo­ logiczne i warsztatowe m o g ą r ó w n i e ż znaleźć określone zastosowanie jeszcze szersze, a mianowicie w badaniach nad procesami kulturowymi, zachodzącymi obecnie w ś r ó d tak zwanych l u d ó w pierwotnych. Gdyby zainteresowania etnograficzne i przedmiot etnografii jako dyscypliny naukowej s p r o w a d z a ł y s i ę w y ł ą c z n i e do s t u d i ó w kultury chłopskiej i jej dróg rozwojowych sprzężonych l i tylko z historią naro­ d ó w i p a ń s t w europejskich, sprawa b y ł a b y jasna. Dotychczasowy dorobek etnografii polskiej i jej stan w s p ó ł c z e s n y r e p r e z e n t o w a ł b y wartość kon­ kretną i w y m i e r n ą , j a k najbardziej nadającą s i ę do wartościowania i p o r ó w n y w a n i a z w y n i k a m i u innych. Dodajmy, ż e z tego p o r ó w n y w a ­ nia w y s z l i b y ś m y z wcale dobrymi rezultatami, nie wyłączając nawet posiadania na swym koncie w y n i k ó w oryginalnych, docenianych i skrzęt­ nie wykorzystywanych na zewnątrz. Tymczasem rzecz ma s i ę zgoła inaczej. Studia nad kulturami ludowymi Europy nie w y p e ł n i a j ą przed­ miotu z a i n t e r e s o w a ń i badań etnograficznych; w r ę c z odwrotnie — z a ­ r ó w n o rodzą s i ę jako w y r a ź n i e j zarysowany kierunek poznawczy znacznie później i co najważniejsze, podstawowe przesłanki do teorii etnologicznych s k r y s t a l i z o w a ł y s i ę i na ogół krystalizują s i ę nadal gdzie indziej, na gruncie badań kultur tzw. l u d ó w pierwotnych. Narastanie m a t e r i a ł u m y ś l o w e g o w o k ó ł k o n t a k t ó w przedstawicieli kultury europejskiej z ludami, k t ó r e z a m i e s z k i w a ł y ziemie nowo odkryte, do których niemal z miejsca przylgnęła przede wszystkim nazwa „dzi­ kich", da s i ę rozłożyć na kilka kolejnych stuleci. W X V I , X V I I i zwłaszcza X V I I I wieku jest to j u ż sprawa o k r e ś l o n y c h założeń ś w i a t o p o g l ą d o w y c h i stanowisk w filozofii s p o ł e c z n e j . Znalazły tu swój wyraz m i ę d z y innymi 2 — Etnografia Polska T. V I I �18 WITOLD DYNOWSKI z a r ó w n o pod r ó ż n y m i postaciami ujawniona społeczna ś w i a d o m o ś ć po­ czucia odrębności kulturowej w ł a s n e g o środowiska, jak i systemy p o g l ą d ó w na człowieka, s p o ł e c z e ń s t w o i ich dzieje. W ś w i e t l e oceny M. O. Koswiena okres ten m o ż n a zaliczyć do jednego z najbardziej inte­ r e s u j ą c y c h rozdziałów w historii burżuazyjnej m y ś l i s p o ł e c z n o - p o l i t y c z ­ nej, C h . A . Julien zaś w i ą ż e z n i m z a p o c z ą t k o w a n i e teoretycznych roz­ w a ż a ń nad ludami niecywilizowanymi i ich kulturą, określając te roztrząsania jako filozofię dzikości. Myśląc nad ujemnymi skutkami w ł ą c z a n i a s i ę w o g ó l n y nurt formu­ jącej s i ę problematyki etnograficznej od strony pewnej tylko kategorii zagadnień trzeba stwierdzić, ż e n i e z a l e ż n i e od tego, jakimi elementami p o j ę c i o w y m i oddziaływała filozofia dzikości w dziedzinie późniejszych idei i teorii s p o ł e c z n y c h — p o s t ę p u i rozwoju jak i ewolucjonizmu, stwo­ rzyła ona przede wszystkim grubą w a r s t w ę osadu m y ś l o w e g o w o k ó ł odłamu ludzkości, który dotychczas nie posiadał na s w y m koncie ele­ m e n t ó w refleksji o charakterze naukowym. Brak tej warstwy czy t e ż niezbyt mocne jej zaznaczenie w tradycjach naukowych środowiska stawia go w specjalnej sytuacji w odniesieniu do g ł ó w n e g o nurtu życia intelektualnego Europy. Co w i ę c e j , k a ż e się też zastanowić nad m a ł y m przygotowaniem i nad kruchością podstaw z a r ó w n o dla przejęcia ł a d u n k u m y ś l i ewolucjonistycznej, jak i dla p ó ź n i e j s z y c h teorii s p o ł e c z n y c h . Rola pojęć ewolucjonistycznych i z w i ą z a n y c h z nimi m a t e r i a ł ó w d o t y c z ą c y c h człowieka niecywilizowanego i jego kultury jest dobrze znana w historii naszej dyscypliny. Jakkolwiek późniejsze kierunki etnologiczne, przede wszystkim zaś tzw. kierunek historyczny, funkcjonalizm, jak również różne odcienie szkół psychologizuj ących, w z u p e ł n i e odmienny sposób w y k o r z y s t y w a ł y materiały d o t y c z ą c e kultury l u d ó w niecywilizowanych, zawsze jednak o d g r y w a ł on w o g ó l n e j teorii etnologicznej znakomicie w a ż n i e j s z ą rolę n i ż materiał europejski. Toteż w o g ó l n y m obrachunku, r z u t u j ą c y m na stan rzeczy i p o z y c j ę etnologii z etnografią w ż y c i u nau­ kowym tego czy innego środowiska, potwierdzający się brak ż y w s z y c h tradycji w zainteresowaniach p r o b l e m a t y k ą tzw. l u d ó w niecywilizowa­ nych i brak w i ę k s z y c h w y n i k ó w badawczych w tym zakresie lub też niedostateczny stopień ich popularyzowania na użytek innych dziedzin m y ś l i humanistycznej b ę d z i e jak najistotniejszą podstawą do w y c i ą g n i ę ­ cia odpowiednich w n i o s k ó w o d n o ś n i e do p r a w i d ł o w e g o rozwoju tej dyscy­ pliny, jak i w pełni uzasadnionym powodem do z a n i ż o n e g o w a r t o ś c i o ­ wania dorobku ogólnego. I w ł a ś n i e tego rodzaju sytuacje w nauce n a j w ł a ś c i w i e j określa s ł o w o deficyt. S p r a w ą historyka etnografii czy też nawet w i ę c e j — historyka k u l ­ tury i nauki w Polsce b ę d z i e ustalenie, poprzez jaką t e m a t y k ę badawczą, �Z DZIEDZIN DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII 19 w jakim układzie i z jakim nasileniem trafiają w krąg polskiej m y ś l i naukowej, obejmujący u b i e g ł e i b i e ż ą c e stulecia, pierwsze i n a s t ę p n e teorie społeczne, na podstawie k t ó r y c h uformowany został w s p ó ł c z e s n y etap rozwoju etnografii. Nie w c h o d z ą c bliżej w to skomplikowane i nie we wszystkich punktach przestudiowane zagadnienie s t w i e r d z i ć można jako fakt bezsporny, iż polska m y ś l kulturoznawcza nie w y t w o r z y ł a na w ł a s n y m gruncie p r z e ł o m o w y c h koncepcji teoretycznych i opierała s i ę w tym zakresie na dorobku innych środowisk naukowych. W ślad za tym n a l e ż y także stwierdzić, ż e i tematyka związana z kulturą l u d ó w pier­ wotnych, jak r ó w n i e ż i p o g l ą d y teoretyczne w tym zakresie nie zajmo­ w a ł y w ł a ś c i w e g o miejsca w polskiej m y ś l i naukowej. Nie znaczy to jednak, aby polscy naukowcy nie brali udziału w badaniach i studiach kultur tych l u d ó w . Jest ich n i e w ą t p l i w i e niemało, żałować tylko należy, ż e poza bardzo nielicznymi w y j ą t k a m i pracowali oni na rzecz nauki zaborców, lub też wyemigrowawszy z kraju zasilili n a u k ę europejską i amerykańską, w niektórych wypadkach zdobywając tam nawet prze­ wodzenie naukowe. W wymowie pojęć dzisiejszych deficyt w dziedzinie badań nad kul­ turą l u d ó w pierwotnych nie jest w i ę c zjawiskiem nowym, ani też w y n i ­ kiem bliskiej przeszłości w polskiej nauce etnograficznej. P r z e j ę l i ś m y go w schedzie po u b i e g ł y m stuleciu, nie z l i k w i d o w a l i ś m y go w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i dziś wyrasta on przed nami z w y j ą t k o w ą siłą i w no­ wej postaci. Stan rzeczy, który w y t w o r z y ł s i ę w etnografii polskiej, widziany od strony rzeczywistości dzisiejszej, to znaczy od strony potrzeb i celów, jakim dyscypliny naukowe powinny służyć aktualnie, wymaga jedno­ c z e ś n i e zastanowienia się nad tym, dlaczego całokształt zagadnień z w i ą ­ zanych z ludami i narodami, które jeszcze w „ h i s t o r y c z n y m wczoraj" uchodziły w oczach Starego i Nowego Ś w i a t a za odłam ludzkości nie­ cywilizowanej, obecnie powinien stać się nam bliższy i dlaczego w za­ interesowaniach o g ó l n y c h powinien uzyskać inną rangę niż dotychczas. Charakteryzując przełom, jaki się dokonał w u m y s ł o w o ś c i europej­ skiej w w y n i k u wielkich odkryć geograficznych i ekspansji kolonialnej, Fryderyk Engels pisał, że „ ś w i a t od razu stał się niemal dziesięć razy w i ę k s z y , zamiast ćwierci jednej półkuli cała kula ziemska odsłoniła się oczom Europejczyków, którzy spieszyli zawładnąć pozostałymi siedmiu ćwierciami. Przed z e w n ę t r z n y m i w e w n ę t r z n y m wzrokiem człowieka odsłonił się n i e s k o ń c z e n i e szerszy horyzont". Otóż w poszerzonym i stale rozbudowywanym horyzoncie epoki no­ w o ż y t n e j problem l u d ó w niecywilizowanych jako materiał m y ś l o w y w zmieniającej s i ę oprawie przekazany został współczesności. W y s t ę p u j e on jednak dzisiaj w postaci zdecydowanie odmiennej. W p r z e ż y w a j ą c y m �20 WITOLD DYNOWSKI się bowiem ustroju kolonialnym dojrzał r ó w n i e ż p r z e ł o m p o j ę c i o w y . L u d y u w a ż a n e jeszcze z u p e ł n i e niedawno za żyjącą reprezentację o p ó ź n i o n y c h s t o s u n k ó w rozwojowych (rozumianych tak czy inaczej), zawsze jednak widzianych poprzez pryzmat braku cywilizacji, przestały b y ć biernym obiektem z a i n t e r e s o w a ń . W p o k a ź n y m o d ł a m i e w k r o c z y ł y one dzisiaj na drogę emancypacji politycznej i ś w i a d o m y c h p o s z u k i w a ń nowej, w ł a s n e j kultury. Kierunek tego w y s i ł k u jest jak najbardziej widoczny. Chodzi przede wszystkim o odnalezienie w ł a ś c i w y c h form sprzężenia specyfiki tradycji przeszłości z wymogami życia w s p ó ł c z e s n e g o . Z m i e n i ł a s i ę w i ę c zasadniczo pozycja i rola tych ludów. W y w o ł u j ą c obraz przeszłości i konfrontując go ze w s p ó ł c z e s n o ś c i ą zrozumiałe jest, dlaczego w rodzinie narodów europejskich wielostronny problem l u d ó w niecywilizowanych b y ł najbliższy dla tych, którzy w od­ kryciach geograficznych i w procesie podboju kolonialnego brali udział bezpośrednio. Jasne jest również, dlaczego filozofia dzikości, jak i dalsze przekształcenia badań i z a i n t e r e s o w a ń naukowych i pseudonaukowych ludami niecywilizowanymi w y k r y s t a l i z o w a ł y s i ę i r o z w i n ę ł y szybciej i pełniej w środowiskach, które brały udział w „parcelowaniu świata" i anektowaniu „ziem niczyich", aniżeli u tych, którzy w tym procesie nie uczestniczyli. A l e jasne jest także i to, ż e dzisiaj, gdy nie chodzi o podbój i czerpanie z niego korzyści, lecz przeciwnie, kiedy odwraca s i ę karta dziejowa l u d ó w kolonialnych i kiedy ten p ę d k u nowemu jest jednym z naczelnych zjawisk we w s p ó ł c z e s n e j historii zasadniczych prze­ obrażeń ludzkości, nauka polska nie m o ż e pozostawać na uboczu poza historyczną rzeczywistością. Nie jest to już sprawa tej czy innej dyscy­ pliny naukowej, lecz sprawa jak najbardziej ogólna. Tak jak sprawą o g ó l n ą w y n i k a j ą c ą z programu s p o ł e c z n e g o p a ń s t w a jest oferowanie l u ­ dom i narodom wyzwolonym i w y z w a l a j ą c y m s i ę z ustroju kolonialnego jak najszerzej p o j ę t e g o partnerstwa, r ó w n i e ż s p r a w ą ogólną winna stać s i ę troska o u m o ż l i w i e n i e naukom humanistycznym, s p o ł e c z n y m , poszu­ kiwania nowych koncepcji, nowych założeń metodologicznych w studiach nad w s p ó ł c z e ś n i e zachodzącymi procesami przeobrażeń kulturowych tych l u d ó w . Na szczególną u w a g ę zasługują przy tym realia sytuacji istnie­ jącej dzisiaj. W stosunku bowiem do w s p ó ł c z e s n e j historii zasadniczych przeobrażeń ludzkości, w p r z e c i w i e ń s t w i e do przełomu, k t ó r y zapocząt­ k o w a ł epokę n o w o ż y t n ą , m o ż e m y stanąć n a w y r ó w n a n e j linii startu z innymi. Co w i ę c e j , w pewnym sensie t o w a r z y s z ą nam nawet okolicz­ ności sprzyjające. W stosunku bowiem do wyzwolonych i w y z w a l a j ą c y c h się l u d ó w z ustroju kolonialnego nie mamy na swym koncie ż a d n y c h obciążeń w y n i k ł y c h z eksploatacji kolonialnej. W c z e ś n i e j s z e kierunki badawcze w etnografii b u d o w a ł y swe systemy teoretyczne na momentach p o r ó w n a w c z y c h wydobytych ze starszych �Z D Z I E D Z I N DEFICYTOWYCH ETNOGKAFI] 21 n a w a r s t w i e ń kultury l u d ó w kolonialnych. Wyraźne o d s t ę p s t w o od takiego p o s t ę p o w a n i a badawczego wraz z określonymi założeniami programo­ w y m i w n i o s ł y do etnografii kierunek i szkoła funkcjonalna. Z w r ó c e n i e się ku kategoriom t r e ś c i o w y m , składającym się na aktualną rzeczywi­ stość, n i e w ą t p l i w i e stanowi zasadniczy zwrot w rozwoju m y ś l i etnogra­ ficznej. W „zmianie frontu" z a i n t e r e s o w a ń etnograficznych jednak szcze­ g ó l n i e znamienna jest ta kategoria m o t y w ó w rezygnacji z dotychczaso­ w y c h z a k r e s ó w badawczych, która zahacza o s p o ł e c z n e podstawy tej dyscypliny. W nowym s f o r m u ł o w a n i u celów nauki posiadanie w y n i k ó w praktycznych jest jednym z g ł ó w n y c h , jeżeli nie naczelnym postulatem stawianym. „ N a u k o w a antropologia — stwierdza B . Malinowski — musi b y ć praktyczna". Gdzie indziej — w przedmowie do książki H . I. Hogbina — pisze on: „zmiana frontu w badaniach etnologicznych wynika g ł ó w ­ nie stąd, że etnografia podobnie jak każda inna nauka musiała albo w y k a ­ zać s w ą użyteczność praktyczną, albo też zostałaby zdyskwalifikowana jako bezcelowa rozrywka u m y s ł o w a " . W rozumieniu B. Malinowskiego u ż y t e c z n o ś ć praktyczna dyscypliny, biorąc rzecz ogólnie, winna b y ć mie­ rzona stopniem wykorzystywania badań etnograficznych i etnologicz­ nych do c e l ó w administracji kolonialnej i do swoistego ułożenia się kon­ t a k t ó w E u r o p e j c z y k ó w z ludami kolonialnymi. Na szczególną jednak u w a g ę zasługuje zwrot do współczesności w etnologii radzieckiej. Nie b y ł on tylko wynikiem uformowania się konkretno-historycznej metody badań, lecz przede wszystkim wyrazem troski o nadanie etnografii charakteru nauki posiadającej znaczenie praktyczne. Troskę tą oto tymi s ł o w y w y r a ż a S. P. Tołstow: „ P o w i n n i ś m y pamiętać, ż e radziecka etnografia tylko wtedy b ę d z i e się rozwijać po­ m y ś l n i e , tylko wtedy zajmie s ł u s z n i e należące się jej miejsce w systemie nauk historycznych, gdy b ę d z i e odpowiadać na zagadnienia w y s u n i ę t e przez praktykę socjalistycznego budownictwa w naszym kraju oraz rewo­ lucyjnego i n a r o d o w o w y z w o l e ń c z e g o ruchu na c a ł y m świecie". Zbieżność radzieckiej etnografii z kierunkiem funkcjonalnym w burżuazyjnej etno­ logii w kwestii użyteczności praktycznej w y n i k ó w badawczych tych dyscyplin nie p o w s t a ł a z przypadku ani też na skutek przeszczepienia tendencji naukowych z jednego gruntu na drugi. Jest ona naturalnym wynikiem dostrzeżenia słuszności i korzyści naukowych badań nad rze­ c z y w i s t o ś c i ą aktualną i ż y w ą społecznością, jako twórczynią, odbiorczynią i nosicielką kultury. Toteż jakkolwiek d y s k u s j ę nad obecnym stanem rze­ czy w etnografii i jej perspektywami dalszymi nie m o ż n a uznać jeszcze w pełni za ukończoną, niemniej już dzisiaj można przyjąć, ż e niezależnie od metod ujmowania rzeczywistości etnograficznej i n i e z a l e ż n i e od sta­ wianych sobie c e l ó w praktyki w k a ż d y m aktualnie r o z w i j a j ą c y m się kierunku i w p o s z c z e g ó l n y c h p o s t ę p o w a n i a c h metodologicznych zapisana �22 WITOLD DYNOWSKI jest mniej lub bardziej w y r a ź n i e informacja o poszerzeniu tradycyjnego zakresu z a i n t e r e s o w a ń zagadnieniami współczesności. Stojąc mocno na gruncie historycznego charakteru etnografii w y r a ź n i e widzimy jej zada­ nia w części rekonstrukcji dawniejszych p r o c e s ó w historycznych, jak i w części s t u d i ó w zjawisk kulturowych uformowanych we w s p ó ł c z e s n y m historycznym kontekście. Z pozycji w y m o g ó w naukowych dzisiejszej humanistyki w Polsce dziedzina badań nad w s p ó ł c z e s n o ś c i ą nie m o ż e b y ć jednak podjęta przez etnografa w oderwaniu od d ł u g o t r w a ł e g o procesu historycznego. W odniesieniu do l u d ó w , k t ó r e w y z w o l i ł y s i ę lub są na drodze do wyzwolenia z ustroju kolonialnego, m o ż e m y bez obawy p o p e ł ­ nienia błędu z a r y z y k o w a ć twierdzenie, ż e ogólny kierunek rozwojowy tych l u d ó w jest lub będzie w zasadzie jednakowy (np. budowa w ł a s n e j p a ń s t w o w o ś c i , d ą ż e n i e do niwelacji wielu różnic s p o ł e c z n y c h i kulturo­ w y c h w obrębie państwa, budowa kultury ogólnonarodowej itp.), to jednak dziedzictwo przeszłości tworzy lub t w o r z y ć będzie szereg mody­ fikacji w t y m procesie rozwojowym. W ł a ś n i e dlatego gruntowne roze­ znanie w sytuacji w y j ś c i o w e j tego procesu jest nieodzowne dla ś l e d z e ­ nia dalszego jego przebiegu. Rzecz jasna, ż e przebieg tego procesu śledzić m o g ą na bieżąco, k o m e n t o w a ć i odpowiednio interpretować oraz w y s n u ­ w a ć uogólnienia i s t a w i a ć prognozy n a przyszłość przedstawiciele różnych dziedzin nauki i życia. J e d n a k ż e głębsza refleksja kulturoznawcza, traktu­ jąca w s p ó ł c z e s n y etap rozwojowy jako ogniwo d ł u g o t r w a ł e g o procesu historycznego i usiłująca poprawnie zinterpretować rolę przeszłości w wydarzeniach w s p ó ł c z e s n y c h , pozostaje d o m e n ą m y ś l i etnograficznej. W procesie badawczym tej dyscypliny zrodziły s i ę z a r ó w n o zasadnicze przesłanki do dociekań nad e t n o g e n e z ą tych l u d ó w , jak i próby rekon­ strukcji ich przeszłości, co do której brak jest pełniejszej historii pisanej. W kręgu tej dyscypliny p o w s t a ł y koncepcje w y j a ś n i a j ą c e mechanizm w i ę z i społecznej różnego rodzaju grup s p o ł e c z n y c h tych l u d ó w . Wreszcie tu zgromadzono od dawna obfity materiał dokumentacyjny dla wszystkich dziedzin kultury. Nade wszystko zaś nie gdzie indziej, lecz w ł a ś n i e w tej dyscyplinie wypracowano model badań nad ż y w ą społecznością. J e d n a k ż e w tak w a ż n y m i rozbudowanym dziale etnografii ś w i a t o w e j udział pol­ skich o ś r o d k ó w naukowych jest stosunkowo skromny. A b y m ó c dzisiaj na r ó w n i z innymi środowiskami etnograficznymi śledzić b i e ż ą c e procesy .kulturowe w krajach wyzwolonych i w y z w a l a j ą c y c h s i ę — a mamy po temu jak najbardziej sprzyjające okoliczności — musimy uprzednio bodaj c z ę ś c i o w o w y r ó w n a ć deficyt, k t ó r y ciężko w a ż y n a rozwoju tej dziedziny etnografii polskiej. Oznacza to przede wszystkim konieczność odpowied­ niego ustosunkowania s i ę do dorobku przeszłości. Na gruncie etnografii polskiej, dla jej dzisiejszych potrzeb i c e l ó w praktycznych przede wszyst­ kim powinny b y ć ustalone mierniki i zasady selekcji: co z dalszej i bliż- �Z D Z I E D Z I N DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII 23 szej przeszłości dyscypliny n a l e ż y w y w o ł a ć i przejąć jako określoną p o d s t a w ę nauczania uniwersyteckiego i popularyzowania wiedzy o tzw. ludach niecywilizowanych, a co pozostawić dla bardziej specjalnych z a i n t e r e s o w a ń badawczych. B y ł o b y rzeczą n i e w y k o n a l n ą i zbędną przy­ swajanie s z c z e g ó ł o w e j historii procesu formowania s i ę e t a p ó w rozwojo­ wych dyscypliny i s y s t e m ó w etnologicznych, na k t ó r y c h kanwie narósł olbrzymi materiał m y ś l o w y i źródłowy. Natomiast n i e z b ę d n e wydaje się gruntowne przyswojenie i spopularyzowanie na szeroki u ż y t e k tych t w i e r d z e ń teoretycznych, k t ó r e w procesie ścierania się jednych syste­ m ó w m y ś l o w y c h z innymi przeszły do dorobku nauk etnologicznych jako stwierdzenia fundamentalne. Mam na uwadze przede wszystkim tego rzędu zdobycze, które dało m y ś l i kulturoznawczej np. w ł a ś c i w e spojrze­ nie rozwojowe — lokacja zjawisk kulturowych, jak również zweryfiko­ wane rezultaty s t u d i ó w nad ich przestrzennym rozmieszczeniem i w y ­ s t ę p o w a n i e w czasie (lokalizacja), lub też fundamentalne dziś twierdze­ nie dotyczące mechanizmu funkcjonowania kultury. Wnioski p ł y n ą c e z historycznego charakteru etnografii dla jej zadań każą 'położyć szczególnie silny nacisk r ó w n i e ż na w y r ó w n a n i e braków w dziedzinie znajomości m a t e r i a ł ó w badawczych. Nie będzie' m o ż n a z l i k w i d o w a ć deficytu w zakresie wiedzy o tzw. ludach niecywilizowa­ nych, jeżeli na gruncie etnografii polskiej nie dojdzie do w ł a ś c i w e g o przyswojenia podstawowej bazy faktograficznej zgromadzonej przez poszczególne szkoły czy kierunki. Pod tym w z g l ę d e m nie m o ż e b y ć żad­ nych taryf ulgowych dla tych czy innych założeń w odniesieniu do tematyki badawczej i p o s t ę p o w a n i a metodycznego. Z kręgu badań nad kulturą l u d ó w kolonialnych w z g l ę d n i e l u d ó w , które p r z e z w y c i ę ż a j ą swoje zapóźnienia, czerpiemy nieskończoną ilość przykładów, w jakim stopniu poznanie historycznej genealogii teraźniejszości u ł a t w i ł o lepsze jej zro­ zumienie i w ł a ś c i w ą , n a u k o w ą k o n t r o l ę działania praktycznego. Dzięki gruntownej wiedzy w zakresie f a k t ó w rzutujących na określone p r a w i d ł o ­ w o ś c i historycznego rozwoju kultury etnografowie radzieccy mogli po rewolucji p a ź d z i e r n i k o w e j odegrać zasadniczą rolę w pracach Komitieta Siewiera przy opracowywaniu konkretnego programu polityki narodo­ w o ś c i o w e j dla licznych l u d ó w i plemion rozrzuconych na olbrzymiej przestrzeni Północnej i P ó ł n o c n o - W s c h o d n i e j Azji. Co w i ę c e j , w ł a ś n i e dzięki dobremu rozeznaniu w tym, co mianowicie przedstawiała przeszłość kulturowa tych ludów, m o ż n a b y ł o na gruncie etnografii radzieckiej przy poszerzaniu tradycyjnych zakresów badawczych podejść bez w i ę k s z y c h w s t r z ą s ó w i w s p o s ó b w ł a ś c i w y do zjawisk p o w s t a j ą c y c h ze zderzenia s i ę dawnego z nowym. Jest to n i e w ą t p l i w i e jeden z g ł ó w n y c h p o w o d ó w , dla którego etnografia radziecka, u a k t y w n i a j ą c się zwłaszcza w ostatnim piętnastoleciu w dziedzinie s t u d i ó w nad przechodzeniem s p o ł e c z e ń s t w �24 WITOLD DYNOWSKI s p ó ź n i o n y c h w rozwoju w ustrój socjalistyczny, może już dzisiaj w y k a z a ć się dojrzałymi wynikami pracy badawczej. W tym miejscu wydaje s i ę rzeczą jak najbardziej uzasadnioną p r z y t o c z y ć słowa zaczerpnięte z w y ­ k ł a d ó w prowadzonych przez F . Boasa w 1896 г.: M i e l i ś m y dość teorii — twierdził Boas — trzeba nam faktów (wyjątki z w y k ł a d ó w opublikowane przez F . C. Cole w American Antropologist 1952 г., z. 2). W y p o w i e d ź Boasa nabierze w ł a ś c i w e g o znaczenia, jeśli się zważy, ż e s t a n o w i ł a ona wyraz nastrojów n u r t u j ą c y c h w kręgu życia intelektualnego S t a n ó w Zjednoczonych pod koniec u b i e g ł e g o stulecia. D l a tych nastrojów w okre­ ś l o n y m sensie ogólne tło s t a n o w i ł dochodzący w tym czasie do punktu szczytowego stan „burzy i wrzenia" w naukach etnologicznych. Przy czym j e d n o c z e ś n i e szybko d o j r z e w a ł y aspiracje rodzime stworzenia w ł a s ­ nych programów i metod poznawczych, obliczonych przede wszystkim na rekonstrukcję bliższej i dalszej przeszłości k o n t y n e n t ó w Ameryki. Obja­ w y zniecierpliwienia, jako reakcja na zagmatwane sytuacje wytwarzane przez ścierające się p o s t ę p o w a n i a teoretyczne i szukanie rozwiązań w po­ staci położenia zasadniczego nacisku na potrzeby wydobywania coraz to nowych f a k t ó w i akumulację konkretnej wiedzy o zjawiskach kulturo^ wych, w y s t ę p u j ą w dziejach m y ś l i etnograficznej jako wydarzenia niemal typowe dla wszystkich p r z e ł o m ó w rozwojowych dyscypliny. Rejestrujemy je z a r ó w n o w p r z e ż y w a j ą c y m się obrazie przeszłości, jak i we w s p ó ł ­ c z e ś n i e t w o r z ą c y c h się nowych stosunkach. N i e z a l e ż n i e od dobrych d o ś w i a d c z e ń badawczych etnografii radzieckiej r ó w n i e ż i w etnografii k r a j ó w kapitalistycznych wcale n i e m a ł y odłam jej najwybitniejszych przedstawicieli interesuje się w s p ó ł c z e s n y m i prze­ obrażeniami kultury tzw. jeszcze do niedawna l u d ó w niecywilizowa­ nych na szerokiej podstawie faktów zaczerpniętych z minionych, od­ l e g ł y c h nieraz okresów rozwojowych. W tym zakresie mamy do odno­ towania z a r ó w n o spojrzenia poznawcze, uzbrojone w teorie stopniowej redukcji cech pierwotnych, jak i spojrzenia w y r a ź n i e uogólniające bez tendencji do drobiazgowego rejestru detali. Wśród ostatnich na szczególną u w a g ę zasługują te, które znalazły wyraz w pracach i refleksjach nauko­ wych Claude Lévi-Straussa, p o ś w i ę c o n y c h zwłaszcza ludom i ludności Brazylii. Jego cięcia m y ś l o w e , b i e g n ą c e przez kolejne uwarstwienia form bytu r ó ż n y c h u g r u p o w a ń ludności brazylijskiej i mechanizmy funkcjonowania najmniej z ł o ż o n y c h kultur Indian Kadiueo, Bororo, Nambikwara i Tupi-Kawahib, szybko w z b u d z i ł y n a j w y ż s z e zaintereso­ wanie jako czynnik inspirujący do nowego spojrzenia na działalność człowieka w ogóle, jego k u l t u r ę , na w s p ó ł c z e s n e przeobrażenia kultury tzw. l u d ó w pierwotnych i na rodzaj i układ składników w i ą ż ą c y c h ją z obrazami sytuacji kulturowych i dokonań generacji minionych. Przy swoistym i jak najbardziej awangardowym w oczach Zachodu u j ę c i u �Z DZIEDZIN DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII 25 i interpretacji badanej r z e c z y w i s t o ś c i Claude L é v i - S t r a u s s bez najmniej­ szego wahania sięga do minionych e t a p ó w historii Brazylii, posługując się bardzo r ó ż n o r o d n y m zestawem faktograficznym. W jego postawie badawczej nie ma już nic z niewiary w celowość w y w o ł y w a n i a prze­ szłości kulturowej tzw. l u d ó w pierwotnych z powodu braku pełniejszej dokumentacji pisanej. Wręcz przeciwnie, każdy szczegół odpowiednio wydobyty z procesu historycznego poszczególnych plemion, czy to w postaci f r a g m e n t ó w z relacji Lery, Theveta, Bougainville'a, m a t e r i a ł ó w zebranych przez e k s p e d y c j ę K . von den Steinena, z c z ę ś c i o w o opubliko­ wanych sprawozdań K o m i s j i Rondona (1916) czy też p a m i ę t n i k ó w Th. Roosevelta (1914) lub z pracy Roquette-Pinto (Rondonia 1912), sta­ nowi dla Claude L é v i - S t r a u s s a konkretną przesłankę do refleksji nie tylko na temat struktury zjawisk zachodzących w życiu zbiorowym Indian brazylijskich, lecz t a k ż e i m o t y w ó w postępowania i działania jednostki jako przedstawicielki określonej rzeczywistości. Co w i ę c e j , w ł a ś n i e suma d o ś w i a d c z e ń p o s t ę p o w a n i a poznawczego na materiałach nagromadzonych przez przedstawicieli różnych szkół i k i e r u n k ó w pozwo­ liła L é v i - S t r a u s s o w i z a s t o s o w a ć z d u ż y m efektem m e t o d o l o g i ę analizy strukturalnej w badaniach zjawisk kultury. S z c z e g ó l n i e jednak p ł o d n e j j w y n i k i dla analizy świata m y ś l i przedstawicieli tego o d ł a m u ludz­ kości, k t ó r y jeszcze do niedawna uchodził za tzw. dzikich, p r z y n i o s ł y nowe zestawy p y t a ń badawczych, postawionych przez Claude L é v i -Straussa w o k ó ł kwestii totemizmu i jego teorii. e Ogół w y s i ł k ó w , k t ó r e wypadnie w ł o ż y ć w w y r ó w n y w a n i e braków w dziedzinie znajomości m a t e r i a ł ó w badawczych, nie zawsze będzie się układać w kategoriach wymiernych. Na pewno jednak w działaniu pod­ stawowym raz podjęte, m u s z ą b y ć doprowadzone do końca i n i e z a l e ż n i e od m o g ą c y c h się w y ł o n i ć trudności nie n a l e ż y w linii p o s t ę p o w a n i a dopuścić do rozwiązań kompromisowych, p o ł o w i c z n y c h . Przy działaniu konsekwentnym i przy w ł a ś c i w e j ocenie, ż e przeobrażenia ustrojowe i kulturowe b y ł y c h l u d ó w kolonialnych winny dzisiaj w zainteresowa­ niach stać s i ę sprawą bardziej ogólną, m o ż n a sobie obiecywać, ż e w w y ­ niku k o ń c o w y m na gruncie etnografii polskiej p o w s t a n ą warunki do wielokierunkowych s t u d i ó w specjalistycznych i dla w ten sam sposób rozumianej pracy naukowej. Z tych w ł a ś n i e podstaw m o ż n a będzie praktycznie działać z a r ó w n o w kierunku systematycznej likwidacji defi­ c y t ó w n a r o s ł y c h w przeszłości, jak i w kierunkach zaspokajania potrzeb bieżących. Można i trzeba przyjąć, ż e każda generacja powinna pozostawić po sobie w y r a ź n i e j zarysowany obraz w ł a s n e j działalności i dokonań. Próba przeanalizowania sytuacji deficytowej w zakresie studiów i upowszech­ nienia wiedzy o kulturze l u d ó w do, niedawna jeszcze zwanych ..pierwot- �26 WITOLD DYNOWSKI nymi" oraz postulowanie zastosowania o k r e ś l o n y c h ś r o d k ó w zaradczych wnosi do tego obrazu akcent mocniej zarysowany. Rzutuje on w r ó w n y m stopniu na potrzebę w y r ó w n a n i a rachunku z przeszłością, jak i na ko­ nieczność niedopuszczenia do powstania deficytu nowego. Działając z tych samych podstaw — korzystniej układających s i ę w a r u n k ó w do rozwinięcia się zasad p o s t ę p o w a n i a w kierunku szeroko pojętej specja­ lizacji — m o ż n a b ę d z i e r ó w n i e ż realnie m y ś l e ć o utrzymywaniu bar­ dziej ustabilizowanych p o w i ą z a ń ze w s p ó ł c z e s n y m i nurtami m y ś l o w y m i etnografii ś w i a t o w e j . Dotyczy to z a r ó w n o p o s t ę p o w a n i a teoretycznego, p r z y j ę t e g o przez poszczególne ośrodki m y ś l i etnograficznej, jak i w ł a ś c i ­ w y c h zakresów tematycznych. D l a zrozumienia w s p ó ł c z e s n e g o stanu rzeczy w etnografii ś w i a t o w e j nie jest bowiem rzeczą obojętną, jaką mianowicie kategorią l u d ó w interesuje s i ę nauka przede wszystkim i dlaczego. Pod tym w z g l ę d e m niezmiernie charakterystyczne tendencje u j a w n i ł y s i ę w tematyce referatów ostatniego, V I M i ę d z y n a r o d o w e g o Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, k t ó r y się odbył w 1960 roku w P a r y ż u . W obradach szczególnie jaskrawo u w y d a t n i ł się prymat tematyki i problematyki afrykańskiej, k t ó r y m p o ś w i ę c o n o aż 81 referatów i k o m u n i k a t ó w . Celem p o r ó w n a n i a n a l e ż a ł o b y podać, ż e do niedawna jeszcze bardzo popularna problematyka etnograficzna obu A m e r y k była przedmiotem 50, zaś A z j i 45 referatów. Zaintereso­ wania ludami Australii w y r a z i ł y s i ę tylko w 3 referatach, zaś cały obszar Oceanii b y ł tematycznie u j ę t y zaledwie w kilkunastu komunikatach. Koncentracja sił i ś r o d k ó w w o k ó ł likwidacji dziedzin deficytowych, obliczona w praktyce na pewien d ł u ż s z y lub k r ó t s z y okres, zawsze b ę d z i e posiadać charakter zadań doraźnych, które nie m o g ą w i ę c b y ć celem ostatecznym, podobnie zresztą jak i ś l e d z e n i e najnowszych zdo­ byczy m y ś l i etnograficznej w zakresie teorii i gromadzenia nowych m a ­ teriałów nie m o ż e przesłonić perspektyw dalszych. P e ł n a i ostateczna forma stosunku do przedmiotu z a i n t e r e s o w a ń naukowych m o ż e się w y r a z i ć tylko w postaci badawczej i w samodzielnym podejściu do przedmiotu badanego. Toteż w obrazie działalności i zamierzeniach w s p ó ł c z e s n e j generacji' e t n o g r a f ó w nie m o ż e rzecz prosta zabraknąć a k c e n t ó w podkreślających dążenia do wypracowania z u p e ł n i e oryginal­ nych stanowisk poznawczych. Miejsce dla tych dążeń m o ż e się u t w o r z y ć jedynie pod warunkiem, że na podstawie istniejących lub u z u p e ł n i o n y c h form organizacyjnych działalności etnograficznej p o d j ę t e zostaną kon­ kretne badania terenowe. Dopiero bowiem b e z p o ś r e d n i e zetknięcie się z ż y w ą społecznością, odbieranie p e ł n y c h w r a ż e ń i rejestracja na miejscu zmian strukturalnych kultury oraz ś l e d z e n i e powstawania i m p u l s ó w i ich złożoną transmisję s p o ł e c z n ą przy przekształcaniu dawnego w nowe m o ż e �Z DZIEDZIN DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII 27 stać się w ł a ś c i w y m czynnikiem i n s p i r u j ą c y m do w y c i ą g a n i a samodziel­ n y c h w n i o s k ó w naukowych. Postulowanie prowadzenia badań terenowych z dala od kraju, jak­ kolwiek w p o m y ś l e zupełnie naturalne i zrozumiałe, na razie potrakto­ w a ć n a l e ż y jako przesłankę w y b i e g a j ą c ą daleko naprzód. Jest to pro­ gram maksymalny. Nie r e z y g n u j ą c z niego na' przyszłość i traktując rzecz realnie, podejmujemy w tej chwili program znacznie skromniej­ szy. K ł a d ą c n a j w y ż s z y nacisk na potrzebę zlikwidowania d e f i c y t ó w w zakresie znajomości m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h oraz s t u d i ó w teorii k u l ­ tury tzw. s p o ł e c z e ń s t w pierwotnych, b ę d z i e m y s i ę starali w naszym c z a s o p i ś m i e u t r z y m y w a ć w s t a ł y m n a p i ę c i u s p r a w ę w ł a ś c i w e g o doboru ś r o d k ó w działania, jak i rejestracji w y n i k ó w . A w i ę c przede wszystkim na podstawie wieloletniego d o ś w i a d c z e n i a innych podejmiemy d y s k u s j ę nad koncepcją podręcznika dostosowanego do potrzeb naszych, nad do­ borem i sposobami upowszechnienia w y p i s ó w z literatury obcej oraz nad r ó ż n y m i sposobami popularyzacji zagadnień w ę z ł o w y c h i s z c z e g ó l n i e w a ż n y c h do wyrobienia sobie p r a w i d ł o w e g o spojrzenia na to, czym b y ł o chociażby jeszcze przed stu laty, i na to, czym jest obecnie i w jakich kierunkach s i ę przekształca kultura tego o d ł a m u ludzkości, który jeszcze z u p e ł n i e do niedawna b y ł w y o d r ę b n i o n y różną ostrością pojęcia „dzikich". J e d n ą z pierwszych jest r ó w n i e ż potrzeba podjęcia szerokiej akcji informacyjnej o najnowszych publikacjach o b c o j ę z y c z n y c h . R o z w i ą z a ń w tym zakresie b ę d z i e m y s z u k a ć w rubryce recenzji, w nie­ k t ó r y c h w a ż n i e j s z y c h wypadkach p o w i ę k s z a j ą c relacje do rozmiarów artykułu. Jest jeszcze inna sprawa domagająca się z w r ó c e n i a uwagi. W tomie niniejszym z a m i e ś c i l i ś m y trzy w i ę k s z e rozprawy, z k t ó r y c h każda na s w ó j sposób informuje, z jakimi warunkami warsztatowymi m o ż n a już teraz realnie m y ś l e ć o podejmowaniu zadań bardziej z ł o ż o ­ nych pod w z g l ę d e m w y m o g ó w metodologicznych i erudycyjnych. Na pewno nie wyczerpuje to pełnej skali możliwości, natomiast wiele prze­ mawia za tym, że w ł a ś n i e ten charakter prac będzie powtarzać s i ę naj­ częściej r ó w n i e ż i w przyszłości. Można w i ę c w nich u p a t r y w a ć znaki rozpoznawcze g ł ó w n y c h k i e r u n k ó w , które rodząc się z programu minimum d o p r o w a d z ą etnografię polską do realizacji bardziej ambitnych p l a n ó w w programie maksimum. �WITOLD 28 DYNOWSKI Witold Dynowski DOMAINES DÉLAISSÉS EN ETHNOGRAPHIE Résumé Les directions dans lesquelles s'est développée l'ethnographie en Pologne, aussi bien avant la I guerre mondiale qu'entre les deux guerrea, étaient déterm i n é e s non seulement par la situation politique ou par les buts politiques, mais aussi et avant tout par les sujets d'intérét et les objets de recherches. L'intéret en ethnographie ä ses debuts comme plus tard quand il s'est cristallisé en recher­ che scientifique était lié ä la culture, ä la vie et au milieu paysan. E n fonction des buts de la recherche les fragments isolés ou bien des ensembles entiers de ce domaine étaient imbriques dans des constructions spatiales et chronologiques définies afin d'y puiser les données nécessaires ä la reconstruction des voies de développement des elements plus ou moins anciens de la culture paysanne et pour en déduire certains principes théoriques. L a continuité dans l'objet de la recherche á toutes les étapes du développement de l'ethnographie en Pologne est une des principales raisons qui explique Timportance des documents accumulés touchant l'étude de la culture des masses paysannes non seulement sur les terres purement polonaises, mais aussi ä l'intérieur des frontiéres historiques de la Pologne. C'est indéniablement un succés pour la science et pour la culture natio­ nale. L e s recherches éclairant le cours de revolution de la culture paysanne ainsi que les résultats de cette evolution ont contribué ineontestablement á enrichir l'ethnographie d'une facón non négligeable. Une partie de cet apport concernant surtout les transformations essentielles des forces de production, la société rurale et la conscience sociale des paysans, pourra aussi étre intégrée dans une théorie genérale des cultures paysannes formées dans des conditions similaires et d'une maniere semblable dans d'autres pays. Si l'intéret et l'objet de l'ethnographie en tant que discipline scientifique se ramenaient uniquement á l'étude de la culture paysanne et de ses voies de développement liées exclusivement ä Thistoire des nations et des Etats européens, le probléme serait simple. Les résultats obtenus jusqu'ici et l'état actuel de l'ethnographie polonaise représenteraient une valeur concrete et mesurable, susceptible de soutenir la comparaison avec les ethno­ graphies étrangéres. Nous pouvons ajouter que la comparaison ne serait pas défavorable pour nous, elle pourrait m é m e dégager des résultats originaux appréciés et exploités á l'étranger. Mais la question se présente de maniere tout autre. Les études sur les cultures populaires en Europe ne représentent point la totalitě des recherches ethnographiques et n'en constituent pas le seul intérét — bien au contraire ces études n'apparaissent pas nettement á 1'origine de l'ethnographie et ce qui est encore plus important les theories ethnologiques se sont cristallisées et se cristallisent encore en general ailleurs — sur le terrain de l'étude des peuples dits „primitifs". e r e Aussi l'état de fait et la position de l'ethnologie conjointement avec l'ethno­ graphie dans les divers domaines de la vie intellectuelle en Pologne accusent l'absence des traditions vivantes dans l'étude des problěmes des peuples dits non-civilisés ainsi que l'absence des résultats appréciables dans ce secteur de recherche, éventuellement une vulgarisation insuffisante de ces résultats ä l'intention d'autres disciplines humanistes. Ces constatations nous conduiront ä formuler des conclusions en rapport sur la maniere dont doit se développer l'ethnologie. �Z DZIEDZIN DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII 29 Dans la p e n s é e ethnologique polonaise le theme de la culture des peuples „primitifs" ainsi que les theories Hees á ce domaine n'avaient pas une place appropriée. Cela ne signifie pas cependant que les chercheurs polonais n'aient pris aucune part aux recherches et aux études portant sur les cultures de ees peuples. Dans un passé plus ou moins recent ils ont m é m e été assez nombreux ä se consaerer ä ces recherches. Nous devons seulement regretter qu'ils aient travaillé, ä quelques rares exceptions pres, sous l'égide des Etats qui avaient partagé la Po­ logne ou bien qu'aprés avoir emigre, ils soient alies grossir les rangš des savants européens ou américains, parvenant m é m e dans certains cas ä des positions de pre­ mier plan. Pour l'ethnographie polonaise cette déficience dans le domaine des recher­ ches concernant les peuples „primitifs" n'est done pas un phénoméne nouveau. Nous l'avons héritée du siécle passé, nous ne l'avons pas éliminée durant l'entre-deuxguerres et aujourďhui ce p h é n o m é n e s'impose ä nous avec une force exceptionnelle et sous une forme nouvelle. A l'horizon toujours s'élargissant de l'époque contemporaine le probléme des peuples ,,non-civilisés" en tant que matiere ä refle­ xion s'est trouvé transmis ä la generation actuelle dans un cadre qui se transforme. Ce probléme cependant apparait aujourďhui sous un aspect entiérement different. Dans le cadre du systórne colonial déclinant une crise de conscience a müri aussi. Les peuples consideres il y a encore tres peu de temps comme la representation vivante d'un stade d'évolution attardée (comprise d'une maniere ou d'une autre), mais toujours vus ä travers le prisme d'une idee impliquant l'absence de civili­ sation, ces peuples ont cessé d'etre un objet passif d'intérét. Dans une large mesure ils sont entres dans la voie de l'émancipation politique et de la recherche consciente d'une nouvelle culture qui leur soit propre. I I s'agit avant tout (te découvrir des formes nouvelles unissant les traditions du passé aux besoins de la vie moderne. E n soulignant le caractěre historique de l'ethnographie nous distinguons clairement qu'elle a pour but aussi bien la reconstruction des processus historiques d'évolution que l'étude des prénoménes culturéis apparus dans le contexte present. Conformément aux exigences actuelles de la science les recherches dans le domaine des faits contemporains ne peuvent étre entreprises par le savant sans se référer au long processus d'évolution historique. Aussi pour pouvoir aujourďhui étudier á égalité avec les milieux ethnographiques étrangers les processus culturéis dans les pays emancipes ou en voie ďémancipation — nous devons tout ďabord compenser, ne serait-ce que partiellement, cette déficience qui compromet gravement le développement de ce domaine de l'ethnographie en Pologne. Dans le cadre de l'ethnographie en Pologne, pour les besoins actuéis et pour des raisons ďordre pratique il faudrait fixer en premier lieu des regies et des principes de selection — établir ce qui doit étre dégagé du passé plus ou moins lointain de cette science pour constituer le fondement de l'enseignement univer­ s i t ä r e et populaire sur les peuples dits „non-civilisés" et ce qui doit étre laissé ä l'intention des chercheurs plus specialises. I I semble indispensable surtout d'assimiler totalement et de rendre accessible á un large auditoire ees principes théoriques qui par suite des contacts et les controverses entre les diverses écoles sont passés dans le domaine des sciences ethnologiques en tant que propositions fondamentales. Je pense ici surtout ä des acquisitions de cet ordre comme par exemple une vue juste de revolution — la situation des faits de culture par rapport au milieu, de m é m e que les ¡résultats verifies d'études sur leur repartition dans l'espace et le temps (localisation), ou bien des propositions aujourďhui fon­ damentales concernant le fonctionnement du mécanisme de culture. I I faudrait �30 WITOLD DYNOWSKI insisted tout spécialement sur la nécessité de combler les lacunes dans la connaissance des documents portant sur les recherches. II sera impossible d'éliminer la déficience dans le domaine de l'étude des peuples coloniaux san* assimiler au préalable les faits essentiels de la documentation accumulée par les diverses écoles ou courants ethnographiques. Cette tentative d'analyser le retard dans le domaine de l'étude et de la divulgation des connaissances touchant les cultures des peuples dits „non-civilisées" ainsi que l'examen des mesures ä prendre ont pour but de souligner la nécessité de compenser la déficience due au passe et de prevenir une déficience analogue dans le present. E n s'appuyant sur la speciali­ sation comprise dans son sens le plus large il sera possible également de penser ä entretenir des relations mieux établies avec les courants contemporains de l'ethnographie mondiale. Ces contacts coneerneraient aussi bien les theories admises dans les divers centres d'ethnographie que les domaines particuliers de recherches. L a mise en oeuvre de toutes les forces et de tous les moyens pour éliminer le retard dans les domaines examines ne peut pourtant constituer le but final. L'attitude scientifique envers le sujet ďintérét ne peut trouver son expression pleine et entiere que par des recherches concretes sur le terrain. C e s t seulement le contact direct avec une société vivante qui permet de saisir sur le vif et d'enregistrer sur place les changements de structure d'une culture ainsi que de suivre le m é c a n i s m e complexe de formation et de transmission sur le plan social des impulsions accompagnant le passage de la société de l'état ancien ä l'état nouveau. Ce contact seul peut inspirer des conclusions scientifiques personnelles. Les recherches sur le terrain dans des pays éloignés constituent la partie la plus ambitieuse de notre programme. Sans en exclure la possibilité pour l'avenir et en les considérant comme pouvant devenir tout ä fait reelles nous nous contentons pour l'insrtant d'un programme beaucoup plus modeste. Nous essayerons dans notre revue surtout de soulever sans cesse le probléme du choix des moyens appropniés pour éliminer le retard. Entrent ici en ligne de compte aussi bien l'élaboration d'un manuel adapté aux besoins du public polonais, le choix des extraits ďauteurs étrangers et les moyens de les rendre aisément accesibles que les divers moyens de vulgarisation des questions essentielles — questions si i m ­ portantes pour permettre de concevoir ce qu'a été, ne serait-ce qu'il у a cent ans, ce qu'est actuellement et dans quelle direction évolue la culture de ces hommes qui, i l y a tres peu de tempe encore, étadent sépairés du reste de 1'humanité par le qualificatif de „sauvages". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9584137ae2625d59d205400c9c5caea1.pdf f395fe8460b2931cb2c83b6a92924eb9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:700 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:644 Title A name given to the resource Z dziejów kontaktów polsko-meksykańskich w XIX i XX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.75-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łepkowski, Tadeusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I V z. 2 TADEUSZ ŁEPKOWSKI Z DZIEJÓW KONTAKTÓW POLSKO-MEKSYKANSKICH W X I X I X X W. Nauka polska nie prowadziła dotąd żadnych metodycznych badań nad stosunkami polsko-meksykańskimi i różnorakimi kontaktami Pola­ ków i Meksykanów w X I X i X X w. Poszukiwań takich nie podjęli również naukowcy z Meksyku. Nagromadzono wprawdzie pewną liczbę wiadomości i notatek, w różnych książkach wymienia się trochę nazwisk, niekiedy dość ważnych, często mało istotnych, lecz daleko jeszcze do uzyskania wsezchstronnego obrazu naszych wzajemnych stosunków, mimo iż zainteresowanie nimi wzrasta niewątpliwie tak po jednej, jak po drugiej stronie Atlantyku. Opracowanie szersze musiałoby rzecz jasna uwzględnić archiwalia meksykańskie i polskie, a także materiały rękopiśmienne ze Stanów Zjednoczonych, krajów Ameryki Środkowej, Francji i Austrii, a za­ pewne i z innych państw. Należałoby przestudiować skrupulatnie prasę, tak polską jak meksykańską — a rzecz to, jak wiadomo, ogromnie cza­ sochłonna — nie licząc przebadania pamiętników, materiałów epistolograficznych i innych. Mając na uwadze zarówno aktualny stan wiedzy, jak ograniczone możliwości szeroko zakrojonych poszukiwań, trudno obecnie pokusić się o dokładne przedstawienie rozwoju kontaktów polsko-meksykańskich. Stąd też referat niniejszy nie rości sobie i rościć nie może żadnych pre­ tensji do wszechstronności. Sądzić należy, że długo jeszcze czekać w y ­ padnie na większe, źródłowe studium o stosunkach polsko-meksykań­ skich w X I X i X X w. Przedstawione tu rozważania są tylko skromną próbą wstępnego zestawienia i uporządkowania materiałów już znanych, a także dorzucenia pewnych nowych informacji pochodzących z moich bardzo jeszcze fragmentarycznych badań. Z uwagi na niekompletność poszukiwań niektóre problemy potrak­ tuję nieco dokładniej, inne tylko zasygnalizuję. Nie zabraknie też �76 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI w przedstawionym tu szkicu chronologicznych i rzeczowych „białych plam". * W Polsce doby stanisławowskiej doszukiwano się paraleli między losami walczącego z konkwistą Meksyku a Polską zagrożoną przez po­ tężnych sąsiadów. W ćwierć wieku po ostatecznym upadku Rzeczypo­ spolitej powstało do niepodległego życia państwo meksykańskie. O pol­ skich uczestnikach meksykańskich walk niepodległościowych nic właści­ wie nie wiadomo. Jedynym śladem naszej obecności w Meksyku lat dwudziestych X I X w. jest działalność płk. Carlosa Beneske (Karol Bieniewski), szefa sztabu armii Augustina Iturbide. Wierny generałowi, a następnie cesarzowi Bieniewski wziął udział w nieudanej próbie re­ stauracji efemerycznego cesarstwa i wraz z Iturbidem został rozstrze­ lany . Historia ułożyła się w końcu w ten sposób, że gdy istniała jeszcze państwowość polska, Meksyk pozostawał pod obcym jarzmem, gdy zaś organizowała się Republika Meksykańska, pod obcym jarzmem znalazła się Polska. Pewne podobieństwo losów dziejowych sprawiało, iż część elit oby­ dwu dalekich od siebie krajów wykazywała w ostatnich dekadach X V I I I i pierwszych X I X w. wzajemne sobą zainteresowanie i darzyła siebie sympatią. Młoda Republika Meksykańska utrzymywała w Paryżu swą Agencję Handlową, będącą w praktyce jej dyplomatycznym przedstawicielstwem. Szefem Agencji w latach ¡1827-1832 był Tomâs Murphy, późniejszy zresztą chargé d'affaires Meksyku w Paryżu (1833). Młody dyplomata przesyłał do swego Ministerstwa Spraw Zagranicznych francuskie ga­ zety i — co ciekawsze — wnikliwe własne omówienia sytuacji politycz­ nej we Francji i innych krajach Europy. W grudniu 1830 r. donosił 0 grożącej europejskiej wojnie między siłami starego i nowego porządku, wyrażając nadzieję, że z czasem -— acz nie rychło jeszcze — cała Europa stanie się republikańska. Napomykał też z żywą sympatią o polskiej rewolucji listopadowej, o Polsce podzielonej przez trzech „kolosów t y ­ ranii" w 1814 r., o niepewnym jej losie wobec przewagi wrogów i braku pewności poparcia ze strony Francji . W miesiąc później, już w przed­ dzień rozpoczęcia wojny, pisał Murphy, iż „bardzo się liczy na entuzjazm 1 zdecydowanie Polaków gotowych raczej umrzeć do ostatniego, niż 1 2 1 J. H. R e t t i n g e r , W a r s z a w a 1937, s. il75. 2 Polacy w cywilizacjach obcych do końca Archivo Histórico Diplomático Mexicano (AHDM), Legajo V I I I , p o r t z 28 X I I 1830). wieku XIX, n r 2288 ( r a ­ �77 Z DZIEJÓW KONTAKTÓW P O D S K O - M E K S Y K A N S K I C H pozwolić na zmarnowanie owoców ich rewolucji", lecz dodawał, że wal­ ka jest bardzo nierówna i Polska zapewne upadnie. Dyplomata meksykański stwierdza dalej, iż sprawa Polski jest zara­ zem sprawą Francji, gdyż powstanie wstrzymało interwencję rosyjską na Zachodzie, lecz trzeźwo, acz z żalem przewiduje, że Francja pozostawi obronę Polski jej własnym siłom . W trzecim z zachowanych raportów, tym razem z kwietnia 1831 r., Murphy z wielką radością, właściwą — jak pisze — „miłośnikom w o l ­ ności", donosi o polskich sukcesach militarnych odniesionych w toku ofensywy marcowo-kwietniowej . Republikańskie zaangażowanie Murphy'ego i jego gorąca sympatia do Polski nie były z pewnością w tym czasie niczym wyjątkowym. Kraj nasz cieszył się podówczas 'w Europie i Ameryce, zwłaszcza w środowi­ skach liberalnych i republikańskich, ogromną popularnością. Sympatia do Polski oświeconych Meksykanów, w praktyce elity republikańskich moderados, nie bazowała na bliższej znajomości rzeczy i spraw polskich. Pojmowano jednak z pewnością, iż klęska powstania listopadowego miała nie tylko lokalne znaczenie, ale że stanowiła porażkę sił postępowych tak w Europie, jak w Ameryce. Nie należy zapominać, iż wojna o nie­ podległość Meksyku wciąż nie została jeszcze formalnie zakończona (Hiszpania uznała niezawisłość swej dawnej kolonii dopiero 28 grudnia 1836 r.). Podobnie jak Niemcy, Francuzi lub Belgowie, tak i Meksykanie wspierali polskich „wygnańców wolności". Ofiarni mieszkańcy porto­ wego Tampico wysłali 5 tys. franków dla emigrantów polskich osiadłych we Francji . Tymczasem w latach trzydziestych X I X w., prawda że sporadycznie, Polacy zaczęli pokazywać się w Meksyku. Jedni prowadzili tu badania naukowe, inni osiedlali się na dłużej lub na stałe . Dwukrotnie odwiedził Meksyk emigrant polistopadowy, znany nasz podróżnik i uczony, Paweł Edmund Strzelecki. W 1834 r. zwiedził on Veracruz, Tampico i miasto Meksyk, a w 1837 r. — kiedy to zatrzymał się w Meksyku dłużej — prowadził obserwacje meteorologiczne, badał gleby i organizację rolnictwa oraz zapoznawał się z górnictwem metali 3 4 5 6 3 1 5 6 A H D M , L e g a j o V I I I , n r 2290 (raport z 28 I 1831). A H D M , L e g a j o V I I I , n r 2294 (raport z 27 I V 1831). J . J . L e r s i k i , A polish chapter in Jacksonian America, M a d i s o n 1958, s. 53. B. M. D ł u g o s z o w s k i , W kraju Azteków, W a r s z a w a 1967 :(jest to p o w i e ś ć h i s t o r y c z n a d l a m ł o d z i e ż y ) p o d a j e n a z w i s k o polskiego a p t e k a r z a S i l l a w y , z a m i e s z ­ k a ł e g o w Puebli, dodając, ż e r ó w n i e ż inni Polacy mieszkali w tym m i e ś c i e , a także n a w s i (s. 36). �78 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI 7 szlachetnych w stanach Sonora, Sinaloa, Jalisco, Guerrero i i n . Bliż­ szych danych o meksykańskiej podróży Strzeleckiego niestety nie po­ siadamy. Przeciętni Polacy z „generacji listopadowej", podobnie zresztą jak inni współcześni im Europejczycy, nie wiedzieli o Meksyku praktycznie nic i nie rozumieli tego, co się dzieje właściwie w tym dalekim, a wstrzą­ sanym nieustannymi przewrotami kraju. Opinia o Meksyku w Europie i USA nie była zbyt pochlebna. Mówiono o młodej republice jako o pań­ stwie chaosu, bandytyzmu, korupcji i bezprawia. Mimo to garść Pola­ ków zdecydowała się na wyjazd do Meksyku, gdzie znalazła schronienie i pracę. Sponad 350 emigrantów polskich, którzy w połowie lat trzy­ dziestych przybyli do Stanów Zjednoczonych, kilku udało się do Francji lub Anglii, kilku zaś skierowało do Meksyku (J. Jaroszewski, Mierz­ wiński, T. Piotrowski, Sikorski) . Polska emigracja w Meksyku nie ograniczyła się do kilku wymie­ nionych już osób. Paru naszych rodaków odegrało w kulturze i życiu politycznym Meksyku rolę niemałą. Wybija się tu przede wszystkim postać dr. Seweryna Gałęzowskiego (1801-1878), znanego lekarza-chirurga i działacza polskiej emigracji. Po upadku powstania listopadowego Gałęzowski udał się do Ham­ burga. W 1834 r. podpisał dwuletni kontrakt z kompanią niemiecką eksploatującą kopalnię srebra w Agengeo i wyjechał do Meksyku. Le­ czył tam osadników niemieckich obsługujących przedsiębiorstwo gór­ nicze, a po wygaśnięciu umowy przeniósł się do miasta Meksyk, gdzie pozostać miał 12 lat. Rychło Gałęzowski stał się wziętym i zamożnym lekarzem stołecznej elity i kolonii cudzoziemskiej. Na bogatych grubo zarabiał, biednych natomiast leczył bezpłatnie. „W dniach i godzinach na to przeznaczonych — pisze Bronisław Zaleski w swym wspomnieniu o Gałęzowskim — schodziły się do niego tłumy Indian, które później pamięć odebranych dobrodziejstw przechowywały w sercu" . Gałęzow­ ski brał też — poza p r y w a t n ą bogatą praktyką lekarską — czynny udział w rozbudowie wydziału medycznego w uniwersytecie miasta Meksyk. Wraz z Gałęzowskim przebywał w Meksyku inny, mniej już znany, polski lekarz rodem z Krakowa, dr Ferdynand Gutt. Obaj zaprzyjaźnieni ze sobą doktorzy na wieść o rewolucji 1848 r. pospieszyli do Europy, licząc, że nadszedł czas wskrzeszenia niepodległej Polski. Gdy jednak, 8 9 7 Prace, 8 W. S ł a b c z y ń s k i, Paweł W a r s z a w a 1957, s. 68, 80-85. Edmund Strzelecki. Podróże — Odkrycia — L e r s f c i , op. cit., s. d'74^177. [ B . Z a l e s k i ] ; Seweryn Gałęzowski, odto. z „ R o c z n i k a T o w a r z y s t w a H i s t o r y c z n o - L i t e r a c k i e g o w P a r y ż u " , P o z n a ń '1879, s. 5; zob. iteż J . D r o h o j o w s k i , Me­ ksyk bogów, krzyża i dolarów, W a r s z a w a 1966, s. 19. 9 �79 Z DZIEJÓW KONTAKTÓW POLSKO-MEKSYKAŃSKICH wraz z odpływem rewolucyjnej fali, upadły wszelkie nadzieje, drogi Gałęzowskiego i Gutta się rozeszły. Pierwszy osiadł we Francji, drugi — po daremnym rozglądaniu się w Europie za towarzyszką życia — wrócił w 1850 r. do Meksyku. Joachim Lelewel pisał o nim w lutym 1850 r., nie bez życzliwej ironii: „słyszę, że dr Gutt, przepatrzywszy Belżanki, Polanki, na serio postanowił gonić za Meksykankami" . Jakie były w końcu rezultaty tych zabiegów Gutta na meksykańskiej ziemi — nie wiemy. Inny polski emigrant — Konstanty Paweł Tarnawa-Malczewski — zaciągnął się do armii meksykańskiej i zdobył nawet generalskie szlify, a w 1848 r. brał udział w pracach delimitacyjnych nowej granicy mię­ dzy USA a Meksykiem. Botanik Józef Warszewicz, mieszkający w Me­ ksyku w połowie ubiegłego stulecia, badał florę tego kraju . Polacy zamieszkali w Meksyku przybywali doń bądź z Europy, bądź ze Stanów Zjednoczonych. Nie zawsze czynili to jako goście lub uchodź­ cy. W latach 1846-1848 spora dość grupa polskich żołnierzy i oficerów wzięła udział w szeregach armii USA w inwazji na Meksyk. Niektórzy odznaczyli się nawet w walce z oddziałami m e k s y k a ń s k i m i . Lata 1849-1862 wykazują wyraźne osłabienie kontaktów polsko-meksykańskich i tak przecież sporadycznych. Do pierwszego względnie masowego zetknięcia się Polaków z Meksykiem dochodzi dopiero w tra­ gicznych dla tego kraju dniach interwencji francuskiej, w dobie tzw. I I cesarstwa meksykańskiego. 10 11 12 * Badania naukowe nad uczestnictwem Polaków w wojnie interwen­ cyjnej 1862-1867 r. znajdują się w stadium początkowym. Z uwagi na ogromne rozsianie źródeł, jak również znaczne trudności w „odszuka­ n i u " Polaków, kryjących się w szeregach Austriaków lub Francuzów, poszukiwania takie potrwają zapewne długo, a bez zainteresowania i ścisłej współpracy archiwistów i historyków meksykańskich, amery­ kańskich, francuskich i austriackich trudno je będzie rychło doprowa­ dzić do końca. Już obecnie jednak dysponujemy dość licznymi informa1 0 J . L e l e w e 1, Listy związanych z Gałęzowskim 1 1 1 2 emigracyjne, <t. 4, W r o c ł a w i G u t t e m zob. r ó w n i e ż tamże, D r o h o j o w s k i , op. cit, 1994, s. 50; o . 4, 41, 61. sprawach s s. 19; R e t t i n g e r , op. cit, s. 195. M . H a i m a n , Polish past in America 1608-1865, C h i c a g o 1939, s. 86-88, w y m i e n i a C . W. H . S o l i ń s k i e g o , J . Szulakiewicza, A . W ę g i e r s k i e g o , który odzna­ c z y ł s i ę pod P u e b l ą , N . K o ś c i a ł o w s k i ego i K . R a d z i m i ń s k i e g o ; w d o b r y c h s t o s u n ­ k a c h z a m e r y k a ń s k i m i o k u p a n t a m i m i a s t a M e k s y k p o z o s t a w a ł G a ł ę z o w s k i (zob. Z a l e s k i , op. cit., s. 5). �80 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI cjami o Polakach w Meksyku lat sześćdziesiątych, z tym że wiemy znacznie więcej o tych, co walczyli po stronie cesarstwa meksykańskie­ go, niż o tych, którzy bronili Reformy i niezawisłości Meksyku. Można przyjąć za rzecz pewną, iż znacznie więcej Polaków zaangażo­ wało się po stronie Francuzów i Maksymiliana niż po stronie Juareza i popierających go Stanów Zjednoczonych. Dlaczego tak się stało? Inter­ wencja w Meksyku przypadła — jak wiadomo — na okres powstania styczniowego i na lata następujące bezpośrednio po jego upadku. Za­ równo insurgenci polscy jak późniejsi emigranci, zgrupowani głównie we Francji, liczyli bardzo na poparcie polskiej sprawy przez Francję Napoleona I I I . Mimo zawodów i rozczarowań, mimo braku realnej po­ mocy dla powstańców, mimo „miękkości" interwencji dyplomatycznych w sprawie polskiej skierowanych do rządu carskiego przez Francję, Anglię i Austrię, znaczna część patriotów polskich różnych politycznie odcieni (z wyjątkiem wszakże rewolucyjnych demokratów) stawiała wciąż na cesarską Francję. Krakowscy konserwatyści obok poparcia dla Napoleona I I I życzliwie też odnosili się do Austrii. Głównym kryterium wyboru politycznego był dla Polaków stosunek poszczególnych państw do Rosji. A tymczasem w latach 1861-1865 ufor­ mowały się, luźne zresztą i zmienne, bloki sojusznicze, zbliżonych bądź taktycznie tylko ze sobą współpracujących państw. W sprawie meksy­ kańskiej, a po części i polskiej, z jednej strony stała Francja wraz z Anglią, Austrią, Belgią i Hiszpanią oraz — podczas wojny secesyj­ nej — konfederacją stanów południa, z drugiej zaś Rosja i Prusy oraz pozostające w dobrych stosunkach z rządem carskim Lincolnowskie Stany Zjednoczone. W jednej z wypowiedzi krakowskich konserwatystów z 1863 r. czy­ tamy o wzajemnym poparciu udzielanym sobie przez USA i Rosję, co następuje: „Była to wspólność interesu, a co więcej, tożsamość egoizmu, podobieństwo zaborczych żądz. Jest między Moskwą a Ameryką Pół­ nocną wiele punktów zbliżających je jako państwa, pomimo że każde z nich na wprost przeciwnych sobie podstawach społeczeńskich jest założone. Moskwa i Ameryka dążyły zarówno do uniwersalnej monar­ chii, nie spotykając się z sobą w tych dążeniach terytorialnie; obie w i ­ działy i widzą w Anglii i Francji nieprzyjaciół swoich . Zaznaczmy, że neokonserwatyści austriaccy i szermujący liberalnym frazesem bonapartyści strzegący gorliwie doczesnej władzy papieża zawsze prze­ ciwstawiali europejską i katolicką, humanistyczną kulturę schizmatykom i orientalnemu despotyzmowi Rosji, a także materializmowi, demokratyzmowi i protestantyzmowi Jankesów oraz republikańskiemu jakobi13 1 3 „ C z a s " , n r 234 z 14 X 1863 r . �81 Z DZIEJÓW KONTAKTÓW P O L S K O - M E K S Y K A N S K I C H nizmowi „antychrystów" Juareza. Zdanie konserwatywno-klerykalnego obozu meksykańskiego o niebezpieczeństwie zbliżenia rosyjsko-meksykańskiego było niemal identyczne z opiniami krakowskich konserwaty­ stów. Wydawca francuskiego przekładu książki cesarsko-meksykańskiego generała Arellano pisał, że USA po opanowaniu Meksyku i basenu Mo­ rza Karaibskiego rozwiną dzięki imigracji swą gospodarkę, zmonopoli­ zują w swym ręku złoto i srebro, opanują handel z Azją, zrzucą do morza resztki Hiszpanoamerykanów i pozostając w sojuszu z Rosją dyktować będą prawa całemu światu . Zostańmy jeszcze na chwilę przy publicystyce „Czasu". Jej redak­ torzy wyrażali radość z powodu zdobycia bronionej zacięcie przez gen. Ortegę Puebli, nie tylko dlatego, że popierali Francuzów przeciw repu­ blikańskim „demagogom" Juareza, lecz również dlatego, że — zdaniem ich — szybki sukces interwentów pozwoli Napoleonowi na większą ak­ tywność Francji w Europie, a tym samym na ozynne jej poparcie dla sprawy polskiej . Wyrażali zresztą ogromne uznanie dla liberalizmu arcyksięcia Maksymiliana, który zażądał przed przyjęciem korony prze­ prowadzenia plebiscytu w Meksyku, a t y m samym — w myśl cezarystyczno-demokratycznych praktyk Napoleona I I I — uznał zasadę w y ­ bieralności monarchów. „Mowa arcyksięcia Maksymiliana w Miramarze do deputacji meksykańskiej jest aktem wielkiej doniosłości" — kon­ kluduje „Czas" . Dodajmy, że Hotel Lambert, acz nie bez wyjątków, zaangażowany był zdecydowanie po stronie interwencji. Na dość liczną warstwę na­ szych emigrantów z Francji, a także na młodzież z kraju, wpływał po­ nadto, i to jest niewątpliwe, mit napoleoński..Legenda o Bonapartych wyzwolicielach, szermierzach praw narodów, kazała wielu uznać za sprawiedliwą każdą akcję prowadzoną pod sztandarami cesarskiej Fran­ cji. Nieliczni radykałowie, przeciwni kupczeniu polską krwią, wyrażali swą dezaprobatę dla interwencyjnej awantury. Nie zauważyłem jednak, by ktoś powołał się na analogię sytuacji Polaków na San Domingo w 1802-1803 r. z ich położeniem w Meksyku w latach 1863-1867, choć — z pewnymi zastrzeżeniami oczywiście — analogia taka się nasuwa. W każdym bądź razie radykałowie polscy w Belgii i Anglii występowali jednoznacznie przeciw wysyłce Polaków do Meksyku . Stwierdzić jed­ nak można, że polskie głosy antyinterwencyjne należały do rzadkości. 14 15 16 17 1 4 M. R . de A r e 11 a n o, Les dernières heures d'un empire, Paris 1869, s. 29 1 6 Tamże, 1 7 „ W y t r w a ł o ś ć " ( B r u k s e l a ) , n r 6 z 1 X I I 1864 r . / „ G l o s W o l n y " ( L o n d y n ) , n r 64 (przedmowa G . iHugelmann). « „ C z a s " , n r 132 z 13 V I 1863 r. n r 227 z 6 X 1863 r. z 10 I V 1865 r. 6 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 �82 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI Polscy żołnierze inter'wencji francuśko-austriackiej, którzy udawali się do Meksyku grupami, w różnych transportach, począwszy od roku 1863 aż po 1865, znaleźli się w Ameryce z różnych bardzo przyczyn, ochotniczo lub z przymusu. Można ich podzielić z grubsza na cztery grupy: 1) ludzie siłą wcieleni do szeregów austriackich, w większości byli powstańcy styczniowi, po przekroczeniu granicy galicyjskiej inter­ nowani przez Austriaków. B y l i to tak chłopi, jak reprezentanci stanu szlacheckiego; 2) oficerowie ochotnicy, powodujący się swymi konserwatywno-klerykalnymi, anty-„czerwonymi" poglądami; 3) ochotnicy za­ ciągający się z pobudek politycznych, ci więc, co sądzili, iż Polacy mu­ szą poprzeć Francję, gdyż tylko ona może z kolei udzielić pomocy Pol­ sce; 4) liczni dość ochotnicy-najemnicy, którzy wybierali się w daleką a niebezpieczną podróż z myślą o awanturniczym życiu i zrobieniu for­ tuny . Jest rzeczą naturalną, iż nierzadko kilka różnych, splecionych ze sobą przyczyn wpływało na decyzję wyjazdu do Meksyku. Większość polskich żołnierzy interwencji pochodziła z zaboru rosyjskiego i austriac­ kiego, reszta zaś z emigracji, głównie z terenu Francji. Nie potrzeba chyba dodawać, że prawie nikt z wyjeżdżających do Meksyku nie orien­ tował się w rzeczywistej sytuacji politycznej tego kraju. 18 Nie miałem w ręku materiałów z biur werbunkowych austriackich ani z urzędów wojskowych francuskich, warto może jednak zacytować przykładowo kilka wniosków o wyjazd do Meksyku lub listów popie­ rających sprawę Maksymiliana. Oto krakowianin, Józef Rehman, kadet, a następnie oficer armii austriackiej, wzięty do niewoli francuskiej pod­ czas kampanii włoskiej 1859 r., składa podanie do Ministerstwa Wojny o przyjęcie go do Legii„ Cudzoziemskiej. Pisze on m. in.: ,,My Polacy mamy wszyscy w żyłach coś z k r w i Poniatowskich. Nie liczę na nic więcej od dobrotliwości Pana Ministra, jak tylko na uzyskanie prawa przelania mej k r w i "wśród Francuzów i u ich bdku". Rehman, przyjęty do Pierwszego Cudzoziemskiego Pułku Piechoty Legii w stopniu pod­ porucznika, został wysłany w lutym 1863 r. do Meksyku. Zmarł 17 września tegoż roku w Cotaxtla (stan Veracruz) na żółtą febrę . Inne podanie, t y m razem gorąco poparte przez ks. Napoleona, składa ambasadorowi Cesarstwa Meksykańskiego w Paryżu 13 I 1869 r. oficer polski Piątkowski, absolwent Szkoły Aplikacyjnej Saperów i A r t y l e r i i 19 1 8 O tym, ż e perspektywa p r z y g ó d i wzbogacenia się w y w a r ł a w i e l k i w p ł y w n a d e c y z j ę licznych P o l a k ó w , w s p o m i n a j ą niejednokrotnie p a m i ę t n i k a r z e — K . N i k 1 e w i c z, Wspomnienia z Meksyku. Meksyk za panowania Maksymiliana I, w y d . I I , W a r s z a w a 1901, o r a z S. W o d z i e k i, Z ułanami cesarza Maksymiliana w Mek­ syku. Wspomnienia oficera, K r a k ó w 1931. 1 9 M . P e n e t t e , J . C a s t a i n g t, La Legion Extranjera Francesa (historia militar) 1863—1867, M é x i c o 1962, s. 102—103. en la Intervención �Z DZIEJÓW KONTAKTÓW POLSKO-MEKSYKAŃSKICH 83 w Metz. Uzasadnienie wniosku jest bardzo zwięzłe: chciałby wejść w służbę cesarza Meksyku . Nader interesujący jest list hr. Henryka Ponińskiego, byłego puł­ kownika polskiej kawalerii, do ambasadora Cesarstwa Meksykańskiego. Oto suplikant prosi o audiencję, podczas której rad by przedłożyć swój projekt zorganizowania Legii w służbie cesarza Maksymiliana „otwartej dla wszystkich narodowości". Nowa ta Legia utworzyć miałaby kadry dla licznego korpusu meksykańskich wojsk tubylczych. List napisany został 30 sierpnia 1866 r., kiedy to oddziały francuskiego korpusu eks­ pedycyjnego w Meksyku dokonywały już przegrupowań i koncentracji, będących wstępem do nakazanej przez Napoleona I I I ewakuacji żołnie­ rzy francuskich z Ameryki, kiedy to Maksymilian rezygnując z libera­ lizmu opierać się zaczynał na meksykańskich środowiskach skrajnie konserwatywnych. Poniński zapewne audiencji nie uzyskał, gdyż na marginesie jego podania napisano „nie ma instrukcji" , jego gorliwość jest jednak zastanawiająca. W obecnym stadium badań nie można ustalić liczby Polaków wal­ czących w Meksyku po stronie Maksymiliana. Wiadomo jednak, że było to pierwsze zetknięcie się licznych Polaków z różnych warstw społecz­ nych z Meksykiem. Wydaje się, że łącznie przez kampanię meksykańską przeszło ponad 2000 polskich żołnierzy i oficerów (Niklewicz podaje na zasadzie luźnych on dit, że z samej Galicji zwerbowano ponad 4000 l u ­ dzi, lecz bliższe własne jego dane mówią o liczbie znacznie skromniej­ szej . Zresztą z Galicji mogli zgłaszać się również Ukraińcy). Strat polskich nie sposób oszacować. Musiały być dość znaczne, sądząc za­ równo po relacjach pamiętnikarskich, jak danych z niektórych znanych mi s p i s ó w . Polacy służyli zarówno w kawalerii (ułani), jak w oddziałach pie­ choty, w tzw. Legii Austriacko-Belgijskiej oraz w oddziałach francuskich i Legii Cudzoziemskiej . Wśród polskich żołnierzy Maksymiliana obok 20 21 22 23 24 2 0 A H D M , L e g a j o X L V , n r 19048. 2 1 A H D M , L e g a j o , X L V I , n r 19401. J . W. B o r e j s z a , Emigracja polska po powstaniu styczniowym, Warszawa 1966, s. 23 i 37; N i k 1 e w i c z, op. cit., t. I , s. 6, 33. O iznacznych s t r a t a c h p i s z e z a r ó w n o W o d z i c k i (op. cit, s. 53, 83, 119, 145 i in.), w y m i e n i a j ą c n i e k t ó r e nazwiska o f i c e r ó w . Kaczkowski, Suchodolski, K a ­ w e c k i , M a ł a c h o w s k i j a k N i k l e w i c z (op. cit., t. 2, s. 412'—43) i in. 'Podobnie Penotte i C a s t a i n g t (op. cit., passim), D ł u g o s z e w s k i (op. cit., s. 122—1(24) p o d a j ą c z ę ś c i o t w y w y k a z b y ł y c h p o w s t a ń c ó w 1863 r. i n t e r n o w a n y c h w A u s t r i i , w y s ł a n y c h do M e k s y ­ k u i t a m - z m a r ł y c h . L i s t a l i c z y 59 n a z w i s k . Z tej l i c z b y z g i n ę ł o w w a l c e 32 l u d z i , z m a r ł o z r a n 3, „ z m a r ł o " 5, u t o n ę ł o 3i, a z g i n ą ł „ ś m i e r c i ą t r a g i c z n ą " 1 ż o ł n i e r z . 2 2 2 3 2 4 W L e g i i C u d z o z i e m s k i e j w a l c z y l i m . in. k p t . M a t u s z e w i c z , ppor. S z c z ę s n y W ł o d e k (de W ł o d e k ) , s i e r ż a n t M . M o r z y c k i , k t ó r y z g i n ą ł , strzelec A . B o g u c k i ( r a n ­ ny) i L . G ó r s k i (P e n e 11 e, C a s t a i n <g t, op. cit., s. 112, 133—135). �84 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI młodzików, którzy pierwszy raz znaleźli się w boju, byli weterani walk rewolucyjnych i narodowowyzwoleńczych: rewolucji węgierskiej 18481849 r., powstania styczniowego i bojów Giuseppe Garibaldiego. Polacy bili się na ogół dobrze, służąc wiernie sprawie interwentów i Maksymiliana. Dopiero na miejscu, w Meksyku, niektórzy zaczynali rozumieć dramat narodu meksykańskiego, odczuwali na własnej skórze nienawiść, jaką żywili do najeźdźców Meksykanie, podziwiali męstwo partyzantów i determinację rozstrzeliwanych ofiar „europejskiego po­ rządku", choć nadal trwali w większości przy swoim przekonaniu, że Francuzi i Austriacy, acz brutalnie, wprowadzają ład, cywilizację i po­ stęp. Z tej krwawej wojny, co może się wydać paradoksalne, wynieśli koniec końców sympatię dla Meksyku i Meksykanów. Niektórzy dali wyraz swym uczuciom w druku. Emigracyjny „Głos Wolny" pisał w 1865 r., że ułani polscy wyrażali swe oburzenie na to, iż wszystkie wyższe stopnie wojskowe zatrzymują dla siebie Niemcy. Konflikt sumienia nakazał niektórym Polakom wybrać samobójczą śmierć na meksykańskiej ziemi. Inni, nieco liczniejsi, usiłowali dezerterować lub wręcz przechodzić na stronę meksykańskich republikanów . „Dotąd już dziesięciu opuściło szeregi; zbiegów uchwycono i ukarano śmiercią podczas ostatniej egzekucji w Puebli, przy czym legion polski musiał tworzyć czworobok, rozdarli Polacy swe k u r t k i i wskazując na obnażone piersi, wołali: «rozstrzelajcie więc i nas, nie mamy czego żyć dłużej». Biedni wygnańcy, myśleli oni opuszczając więzienia, że się los ich poprawi. Przykre złudzenie!" . Ogółem około 13-14 żołnierzy pol­ skich rozstrzelano za próbę przejścia na stronę wojsk Juareza . Większość Polaków brała udział w końcowym okresie kampanii, a więc w latach 1865-1867. Nasi rodacy walczyli w różnych stanach Meksyku, od Oaxaki do Sonory. Wzięli udział w bojach pod Zacatecas, Camargo, Queretaro, Pueblą, miastem Meksyk. Niektórzy z oficerów odgrywali znaczną rolę w armii cesarsko-meksykańskiej. Należał do nich m. in. pracujący w sztabie oblężonej w Queretaro wiosną 1867 r. armii 25 26 21 2 5 W o d z i c k i , op. cit., s. 40; zob. t e ż J . D r o h o j o w s k i , Indianin prezy­ dentem Meksyku, W a r s z a w a 1964, s. 173. N a z w i s k a z b i e g ó w : D e m b i c k i , M ą c z y ń s k i vel M i ą c z y ń s k i , B o g i ń s k i . T r z y z a m a c h y s a m o b ó j c z e w y l i c z a D ł u g o s z e w s k i , op. cit., s. 122—124. 2 6 2 7 „ G ł o s W o l n y " ( L o n d y n ) , n r 80 z 20 I X 1865 r. D ł u g o s z e w s k i , op. cit., s. 122—124, p o d a j e 11 n a z w i s k r o z s t r z e l a n y c h : F . B a r s k i , A . B a u m (egzekucja w t w i e r d z y P e r o t a ) , D o r n e r (Perota), G a l i ń s k i , I s k r z y c k i (Perota), F . J a w o r o w s k i ( P u e b l a ) , K o ś c i ń s k i (Perota), A . M a ł c z y ń s k i (Pe­ rota), A . M i ą c z y ń s k i (Napolucaji), R o g i ń s k i (Napolucan), W. S t e n c e l (Puebla), Z t y c h 11 d w ó c h z a p e w n e p o k r y w a s i ę z r e l a c j ą Wodzidkiego (przyp. 25), to jest M ą c z y ń ­ s k i i R o g i ń s k i ( B o g i ń s k i ) . Ponadto w g D ł u g o s z e w s k i ego A . T r e s a n b e r g r o z s t r z e l a ­ ny został za „ n i e p o s ł u s z e ń s t w o " . �85 Z DZIEJÓW KONTAKTÓW P O L S K O - M E K S Y K A N S K I C H Maksymiliana ppłk Jabłoński. Prawdziwa jego rola jako bliskiego współ­ pracownika płk. Miguela Lopeza, zdrajcy, który ułatwił republikanom meksykańskim opanowanie Convento Santa Cruz i uwięzienie Maksy­ miliana, nie jest zbyt jasna . Po upadku Querétaro zwycięskie oddziały republikańskie wzięły do niewoli m. in. płk. Edwarda Subikowskiego, mjr. Józefa Markowickiego, adiutanta gen. Castilli i kpt. Edwarda Pawłowskiego . K i l k u oficerów polskich spotkał ten sam los w mieście Meksyk. Po ostatecznym zakoń­ czeniu działań wojennych grupa Polaków „cesarskich" zaciągnęła się pod sztandary Republiki, sądzić jednak należy, iż na krótko, gdyż rząd Jua­ reza szybko przeprowadził demobilizację. Znaczna większość różnymi drogami powróciła do Europy. Najczęściej kierowano się do Francji lub Austrii, a stamtąd do Polski. Pewna zapóźniona w Meksyku grupa ambarkowała się w Veracruz i dotarła do Hawany. Władze hiszpańskie uchodźcom z Meksyku udzielały w latach 1867-1868 specjalnych zapo­ móg. Wśród podań o wsparcie składanych w urzędzie gubernatora Kuby odnalazłem kilka nazwisk Polaków, poddanych austriackich (Józef Do­ brzański, Franciszek Dobry, Władysław Krasowski, Karol Kraszewski, Adam Samborski) . Trudna do określenia liczba polskich żołnierzy, może nawet paruset, rozpierzchła się w latach 1867-1869 i następnych po republikach środko­ woamerykańskich . Inni, raczej nieliczni, pozostali w Meksyku. Ich dalsze losy nie są znane. Wiadomo jednak, że po pewnym czasie, na wpół wynarodowieni, wsiąkli w społeczność meksykańską . Niewiele można powiedzieć o Polakach walczących po stronie Juare­ za. B y l i to niemal bez wyjątku mieszkańcy Stanów Zjednoczonych, któ­ rzy po zakończeniu wojny secesyjnej, w praktyce od końca 1865 r., a zwłaszcza w 1866 r., przyłączali się do grup amerykańskich ochotni^ ków, którzy przesączali się przez granicę meksykańską, by nieść pomoc republikanom Juareza. Można przypuścić, że paruset Polaków z USA walczyło w obronie Republiki Meksykańskiej. Do wojsk Stanów Zjednoczonych Meksyku zaciągnął się m. in. Jan 28 29 30 31 32 2 8 H. M o n t g o m e r y H y d e , Mexican empire. The history of Maximilian and Carlota of México, L o n d o n 1846, s. 267—268, 313; E . C . C o n t i , Maximilian et Charlotte du Méxique, t. 2, Parfe 11927, s. 31'5; J . A r v i z u, V . M e l l a d o , El sitio de Querétaro, [w:] La Reforma y la Guerra de Intervención, M é x i c o 1963. 2 6 Lista nominal la ocupación de la i r.), s. 5 ^ 6 , 9. 3 0 Archivo de los prisioneros plaza de Querétaro Nacional de la República hechos por verificada de las fuerzas de la República el 15 de Mayo de 2867... Cuba, Asuntos Políticos, n r 1. 3 1 3 2 B o r e j s z a , op. cit., s. 37. M . W a ń k o w i c z , W kościołach Meksyku, Warszawa 1927, s. 88. Legajo en (b.m. 56, �86 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI Sobieski (1842-1927), postać barwna, blagier, zarozumialec i po trosze awanturnik. Były żołnierz armii Unii w dobie wojny secesyjnej So­ bieski udał się następnie jako ochotnik do Meksyku, gdzie walczył w stopniu pułkownika armii republikańskiej. Miał być pod koniec kam­ panii meksykańskiej członkiem sztabu gen. Mariano Esoobedo, zwy­ cięzcy spod Queretaro . Jeden z republikańskich generałów meksykańskich miał oświadczyć po wzięciu Queretaro, że w szeregach wojsk Republiki służy wielu Pola­ ków . Ponieważ Polacy znajdowali się w obydwu walczących ze sobą armiach zdarzało się, iż musieli oni toczyć bratobójczą walkę. Niklewicz udzielił np. pomocy rannemu w potyczce Polakowi, żołnierzowi repu­ blikańskiej armii m e k s y k a ń s k i e j . W dniu 19 ozerwca 1867 r. rozstrzelany został Maksymilian Habsburg. Decyzja sądu republikańskiego i odmowa ułaskawienia skazańca przez Juareza wywołała oburzenie nie tylko w stolicach europejskich monar­ chii. Potępiali Juareza również liczni liberałowie i demokraci, m. in. Ga­ ribaldi i Victor Hugo. Przez dłuższy czas wiele krajów bojkotowało Re­ publikę Meksykańską. Tym bardziej godny uwagi jest głos ówczesnej polskiej radykalnej lewicy emigracyjnej. W artykule zamieszczonym w /.Niepodległości" czytamy m. in.: 33 34 3S „ N i e s p r a w d z i ł y s i ę n a s z e n a d z i e j e . C e s a r z M a k s y m i l i a n z o s t a ł r o z s t r z e l a n y [...] S p r a w i e d l i w o ś ć z o s t a ł a n a d n i m w y k o n a n ą [...] W w y k o n a n i u t y m n i e izaszło n i c n a d z w y c z a j n e g o , n i c takiego, c o by u s p r a w i e d l i w i a ł o oburzenie, iz j a k i m o z d a ­ rzeniu t y m odzywa się europejskie dziennikarstwo, u p a t r u j ą c z b r o d n i ę w tym m i a ­ n o w i c i e , ż e r o z s t r z e l a n y m z o s t a ł m o n a r c h a . M a k s y m i l i a n «Ua M e k s y k a n ó w m o n a r ­ c h ą n i e b y ł . S t a ł ma c z e l e s t r o n n i c t w a i c u d z o z i e m s k i c h z a c i ą g ó w , k t ó r e go c e s a r z e m m i a n o w a ł y [[...] Z o r ę ż e m w r ę k u izostał u j ę t y , p r z e d s ą d s t a w i o n y nie u ł a s k a w i o n y . M a m y z a z ł e t y m , o d k t ó r y c h to z a l e ż y , ż e go n i e u ł a s k a w i l i , l e c z n i e m o ż n a u w a ż a ć i c h z a z b r o d n i a r z y [..,] J e n e r a ł o w i e A r t e g a i S a l a z a r , k t ó r y c h p r z e d ś m i e r t n y c h l i s t ó w do m a t e k bez g ł ę b o k i e g o r o z r z e w n i e n i a c z y t a ć n i e m o ż n a , b r o n i l i p r a w k r a j o w y c h i o j c z y z n y i zostali r o z s t r z e l a n i z a w y r o k i e m cesarskiego s ą d u ; cesarz został rozstrzelany za w y r o k i e m r e p u b l i k a ń s k i e g o s ą d u ; w y r o k w e d ł u g praw, b y ł sprawiedliwy. Co tu s i ę Oburzać" . a 6 W latach 1870-1918 kontakty polsko-meksykańskie słabną, r w ą się, a ślady polskości w Meksyku wyraźnie się zamazują. Tracą w t y m oza3 3 J . S o b i e s k i , The life-story and personal reminiscences of col. (...) by himself, S h e l b y v i l l e 1900 (rozdz. X I I I - X V I ) ; D r o h o j o w s f c i , Indianin dentem Meksyku, s. 177-178. written prezy­ N i k l e w i c z , op. cit., t. 2, s. 260-261; D ł u g o s z e w s k i, wymienia nazwiska mjr. Szmidta i m j r . Pytlakowskiego. N i k l e w i c z , op. cit., s. 66. „ N i e p o d l e g ł o ś ć " ( Z u r i c h ) , n r 34 z 10 V I I 1367 r. s. 3 4 3 5 3 8 op. cit, 37, �Z DZIEJÓW KONTAKTÓW POLSKO-MEKSYKAÑSKICH 87 sie łączność z rusyfikowanym i germanizowanym starym krajem Pola­ cy, którzy pozostali w Meksyku od czasów Benito Juareza. U progu X X stulecia przybywa na stałe do kraju Azteków i Majów pewna niewielka grupa Polaków. Najczęstszą przyczyną tej emigracji było zawieranie mieszanych, polsko-meksykańskich małżeństw. I tak np. przyjechał do Meksyku ks. Albert Stanisław Radziwiłł. Ożeniony z bogatą Meksykanką stał się wielkim kapitalistą z Monterrey i obszarnikiem ze stanu Nuevo León. Na zamożnego fabrykanta działającego w przemyśle włó­ kienniczym wyrósł krakowianin, dr Maysels . Poważnym wydarzeniem w dziejach stosunków kulturalnych polsko-meksykańskich na przełomie X I X i X X w. stała się wizyta w stolicy Meksyku wielkiego naszego pianisty, Ignacego Paderewskiego. Mistrz przybył do miasta Meksyk z USA specjalnym pociągiem i dał dwa kon­ certy (10 i 11 I I I 1900 r.). Witany był serdecznie i tłumnie już na dworcu kolejowym, a prasa oceniła ogromnie wysoko jego występy. Podkreśla­ no przy t y m polską narodowość artysty. Gazety zamieszczały omówie­ nia, recenzje i portrety Paderewskiego. W jednym z wywiadów pianista miał się ponoć wyrazić, iż bardzo pragnie spotkać się z Waszyngtonem Meksyku — generałem Porfirio Diazem. Opozycyjne pismo satyryczne „El hijo de El Ahuizote" w numerze z 11 I I I 1900 r. wykorzystało pobyt Paderewskiego dla zaatakowania dyktatora Meksyku. Opublikowało mia­ nowicie wielki, doskonały zresztą rysunek przedstawiający siedzącego przy fortepianie Diaza-Paderewskiego uderzającego w klawisze, na k t ó ­ rych wypisano nazwy stanów Meksyku. Podpis główny brzmi „Porfiriowski en México", dalej zaś dowcipnie a złośliwie wypomina się prezydento­ w i jego czterokrotne „wybory" na stanowisko szefa państwa i przygoto­ wania do następnych, już piątych . 37 38 Wspomnieć może warto o udziale dwóch polskich uczonych: Emila Habdanka Dunikowskiego i Rudolfa Zubera, w międzynarodowym kon­ gresie geologów odbytym na początku 1911 r. w stolicy Meksyku. Duni­ kowski zobaczył wówczas Porfirio Diaza, który dokonał otwarcia zjazdu. Zaznaczmy, że było to jedno z ostatnich publicznych wystąpień sędzi­ wego dyktatora, który niebawem, obalony przez rewolucję, udać się miał na emigrację . 39 3 7 W a ń k o w i c z , op. cii., s. 89, 92-93; H e t t i n g e r , op. cii., s. 195. Archiwum Akt Nowych (AAN), Archiwum I . J . P a d e r e w s k i e g o , n r lOle, s. 65-07, 7(1-72 (jest to z b i ó r w y c i n k ó w p r a s o w y c h ) . Podpis pod r y s u n k i e m „ P o r f i r i o w s k i en M e x i c o " b r z m i „ E s t e notable pianista que t a m b i é n es violonista, ha dado y a cuatro conciertos d e s d e 1884, y se p r e p a r a a d a r n o s el q u i n t o en este m i s m o a ñ o " ( p o d k r e ś l e n i a w t e k ś c i e hiszp.). 3 8 3 8 E . H . D u n i k o w s k i , Meksyk i szkice z podróży po Ameryce, Lwów w y r a ż a s i ę o J u a r e z i e d o ś ć k r y t y c z n i e , o D i a z i e r a c z e j p o z y t y w n i e (m. i n . s. 109, 104). D u n i k o w s k i po z a k o ń c z e n i u oibrad k o n g r e s u z w i e d z i ł Meksyk. 1913, 108- �88 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę nasze kontakty z Meksy­ kiem weszły w nową fazę stosunków międzypaństwowych. Realia poli­ tyczne międzywojennego okresu sprawiły, że stosunki te, acz poprawne, a nawet dość dobre, nie należały jednak do najlepszych. Polskie posel­ stwo w mieście Meksyk działać zaczęło dopiero od 1929 r., a nie należy zapominać, że w wielu zagadnieniach społeczno-politycznych poglądy wyrosłego z rewoluGJi rządu meksykańskiego były odmienne od zasad, jakimi kierowały się władze RP, zwłaszcza po przewrocie majowym, a nawet im przeciwstawne. W pierwszym dziesięcioleciu I I Rzeczypospolitej, a więc właśnie wte­ dy, gdy przybywali z Polski do Meksyku dość liczni emigranci, obywate­ le polscy pozbawieni byli opieki ze strony powołanych do tego pol­ skich władz państwowych. Wprawdzie wychodźstwo polskie do Meksyku nigdy nie było liczne, ale po 1924 r., kiedy to wprowadzono w USA utrudnienia imigracyjne, fala emigrantów z Polski skierowała się na Kubę i w mniejszym już stopniu do Meksyku. Znaczna większość przy­ byszów z Polski należała do narodowości żydowskiej. Emigranci z Pol­ ski (w latach dwudziestych przybywało ich do 600 osób rocznie) należeli niemal z reguły do warstw ubogich, robotniczych i drobnomieszczańskich. W Meksyku zajmowali się początkowo drobnym handlem domo­ krążnym i rękodzielnictwem, dość szybko dorabiali się jednak, stając się średnio zamożnymi kupcami i drobnymi fabrykantami (najczęściej w branży tekstylnej i konfekcyjnej). Osobną grupę stanowili Polacy ze Śląska, działający w zgromadzeniu zakonnym Salezjanów. Liczbę wychodźców z Polski szacowano w 1930 r. na 2142 osoby, z czego zapewne około 2000 stanowili Żydzi. Emigranci osiedlali się w różnych ośrodkach miejskich, o wiele rzadziej na wsi. Mimo zachowa­ nia uczuciowych więzów z Polską i kontaktów z organizacjami i przed­ stawicielstwem polskim, znaczny odsetek wychodźców szybko się naturalizował, tak, że w 1935 r. tylko niespełna 1200 osób posiadało polskie obywatelstwo . W latach dwudziestych działało w Meksyku stowarzyszenie Polaków „Polonia", pozbawione zresztą finansowego poparcia z Warszawy i utrzy­ mujące się tylko dzięki bezinteresownej, ofiarnej pracy swego prezesa, 40 4 0 A A N — A r c h i w u m P a d e r e w s k i e g o , nir 2633, s. 23; Z . M e r d i n g e r , Meksyk, W a r s z a w a 1936, s, 21; W a ń k o w i c z, op. cit, s. 89, p i s z e m . in., ż e w m i e ś c i e M e k s y k w 1927 r. m i e s z k a ł o z a l e d w i e ok. 60 P o l a k ó w . W y d a j e się, ż e p ó ź n i e j l i c z b a t a w z r o s ł a . W 1335 r. w n a b o ż e ń s t w i e ż a ł o b n y m po ś m i e r c i J . P i ł s u d s k i e g o o d b y t y m w synago-dze u c z e s t n i c z y ł o 200 p o l s k i c h Ż y d ó w . I n n e n a b o ż e ń s t w o o d b y ł o s i ę w sto­ ł e c z n e j k a t e d r z e ( A A N - M S Z , G a b i n e t M i n i s t r a , n r 163). �89 Z DZIEJÓW KONTAKTÓW POLSKO-MEKSYKAÑSKICH 41 dr. Bezdzika . W latach trzydziestych opiekę nad obywatelami polski­ mi sprawowało poselstwo RP. Polskie władze nigdy nie uważały Meksyku za obszar nadający się do planowanej i zorganizowanej polskiej kolonizacji. Wyjątek stanowią sondaże w tej sprawie podjęte przez Paderewskiego w 1921 r., później już nie kontynuowane. Poselstwo polskie w Meksyku uważało, że w ba­ senie Morza Karaibskiego osadnictwo polskie ma perspektywy rozwoju tylko w Dominikanie i K o l u m b i i . Istotnym novum w kontaktach polsko-meksykańskich w międzywo­ jennym dwudziestoleciu były. stosunki handlowe. Nie podpisano wpraw­ dzie nigdy formalnej umowy o wymianie towarowej, a rozmiary handlu polsko-meksykańskiego były skromne, jednak na tle rozwoju polskich transakcji z krajami basenu Morza Karaibskiego przedstawiały się nie najgorzej. Drobna, niezorganizowana i sporadyczna wymiana lat dwudziestych uległa wydatnemu zwiększeniu w okresie 1932-1935, m. in. dzięki pomocy meksykańskich kupców polskiego i polsko-żydowskiego pochodzenia (w 1934 r. powstała specjalna spółka do handlu z Polską — Compañía Mercantil Transmarítima, a w 1935 r. tzw. Gulf Gdynia Line zaczęła obsługiwać żeglugę z Polski do Tampico). Szczytowe obroty osiągnięto w 1934 r. (eksport polski o wartości ponad 1,5 min, import blisko 1,1 min złotych). Był to zresztą jedyny rok wykazujący dodatnie dla Polski saldo w handlu z Meksykiem. Z naszego kraju eksportowano przede wszystkim dyktę, parafinę, bibułkę papierosową (głównie z Mirkowskiej Fabryki Papieru), a także rękawiczki, naczynia kuchenne, jęczmień browarniany. Meksyk dostarczał nam kawy, włókna z agawy sizalskiej, blendy cyn­ kowej itd. Zygmunt Merdinger, charge d'affaires w Meksyku, po swym powrocie do Polski wydał książeczkę, ukazującą w różowych barwach perspektywy handlu polsko-meksykańskiego. Było w rozważaniach te­ go dyplomaty niemało przesady. Po roku 1935 czyni postępy industriali­ zacja Meksyku, m. in. w obrębie przemysłu lekkiego-. Następca Merdingera, Tadeusz Jarocki, żali się na ujemne saldo handlowe i stwierdza, że „naczynia emaliowane nie mogą tu już liczyć na poważniejszy zbyt, gdyż powstał przemysł krajowy". Również „rękawiczki skórzane zaczęto wyrabiać w kraju" . W sumie jednak zaczątki zorganizowanej wymiany 42 43 4 1 W a ń k o w i c z , op. cit, s. 89-90. A A N — A r c h i w u m P a d e r e w s k i e g o , n r 809. W p i ś m i e z 19 I V 1921 S i n a l o a C o m p a n y I n t e r n a t i o n a l z a w i a d a m i a P a d e r e w s k i e g o , iw o d p o w i e d z i n a jego i n i c j a ­ t y w ę , o m o ż l i w o ś c i a c h k o l o n i z a c y j n y c h w s t a n a c h S o n o r a i S i n a l o a , gdzie K o m p a ­ n i a p o s i a d a z i e m i e „ n a j ż y ź n i e j s z e w ś w i e c i e " . Zob. t e ż A A N - M S Z , W y d z . P . I I , n r 3385 i M e r d i n g e r , op. cit., s. 23. 4 2 4 3 132. AAN — Prezydium Rady Ministrów ( K E M ) , n r 877, s. 4—10, 14, 95-96, 121, �90 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI towarowej między naszymi krajami wypada ocenić pozytywnie. W toku nawiązywania i realizacji transakcji handlowych nastąpiło niewątpliwie w latach 1919-1939 bliższe wzajemne poznanie się sfer ekonomicznych Meksyku i Polski. Stosunki polityczne między Meksykiem a Polską układały się, jak już wspomniałem, poprawnie. Jeśli nie były dobre, to głównie z powodu chłodnej rezerwy władz RP wobec Meksyku. Postępowe rządy meksy­ kańskie krytykowane były w Polsce otwarcie: w latach dwudziestych za antyklerykalizm, a w dobie Cardenasa za socjalizm. Za prezydentury Plutarco Eliasa Callęsa (1924-1928) rząd meksy­ kański rozpoczął energiczne wprowadzanie w życie postanowień konsty­ tucji 1917 r. odnoszących się do spraw Kościoła katolickiego i ducho­ wieństwa, a odsuwających całkowicie kler od jakiegokolwiek wpływu na życie polityczne i kulturalne kraju. Reakcyjna hierarchia meksykańska pragnęła zmiany ustawy zasadniczej. Nie bez poparcia wpływowych kół Stanów Zjednoczonych stawiła ona opór rządowi, organizowała mani­ festacje i różne formy bojkotu zarządzeń władz państwowych. Rząd odpowiedział represjami wobec Kościoła. Dochodziło do starć między bojówkami tzw. cristeros a policją i uzbrojonymi robotnikami z CROM'u (Meksykańska Regionalna Konfederacja Robotnicza). Ulegająca wpływom kleru prasa polska, podobnie zresztą jak or­ ganizacje katolickie w różnych innych krajach, zarzucała rządowi Callę­ sa, że prowadzi fanatyczną walkę już nie tylko z Kościołem, lecz z reli­ gią . Reportaże Wańkowicza, mimo widocznych starań autora o zacho­ wanie obiektywizmu, sympatyzowały jednak wyraźnie z postawą me­ ksykańskiej hierarchii kościelnej i stwierdzały, że Kościół w Meksyku prześladowano w sposób barbarzyński od czasów Juareza . Działacze Ligi Katolickiej diecezji częstochowskiej w piśmie protesta­ cyjnym z dnia 16 V I 1928 r. skierowanym do prezydenta RP piszą: 44 4S „ L i g a K a t o l i c k a D i e c e z j i C z ę s t o c h o w s k i e j z a k ł a d a protest p r z e c i w k r w a w y m czynom, j a k i c h dopuszcza się rząd m e k s y k a ń s k i n a k a t o l i k a c h w M e k s y k u . Nie m o ż e m y m i l c z e ć , gdy n a s i b r a c i a w w i e r z e p o d r z ą d a m i p. C a l l e s a c i e r p i ą p r z e ­ ś l a d o w a n i e , podobne do p r z e ś l a d o w a ń p i e r w s z y c h c h r z e ś c i j a n z a r z ą d ó w N e r o n a i Dioklecjana. Podobne p o s t ę p o w a n i e z naszymi b r a ć m i jest zaprzeczeniem wszel­ kich podstaw s p r a w i e d l i w o ś c i i chrześcijańskiej moralności. W s p ó ł c z u j ą c g ł ę b o k o z ich losem i s k ł a d a j ą c h o ł d ich nieustraszonej odwadze i bohaterstwu, w i m i ę podeptanej i s p r o f a n o w a n e j w i a r y ś w i ę t e j , z w r a c a m y aię' do R z ą d u N a j j a ś n i e j s z e j R z e c z y p o s p o l i t e j P o l s k i e j , k t ó r a w c i ą g u szeregu w i e k ó w b r o n i ł a w i e l k i c h i d e a ł ó w ludzkości, wiary, s p r a w i e d l i w o ś c i i w o l n o ś c i sumienia, by i dziś jej przedstawiciel s t a n ą ł w obronie p o k r z y w d z o n y c h i p r z e ś l a d o w a n y c h n a s z y c h b r a c i . J e d n o c z e ś n i e 4 4 Z o b a c z np. n o t a t k ę n r 231 z 1926 r., s. 6. 4 5 W a ń k o w i c z , pt. Walka op. cif., s. 115 i z religią passim. w Meksyku w „Kurierze Polskim", �91 Z DZIEJÓW KONTAKTÓW POLSKO-MEKSYKAÑSKICH prosimy skiego w imię swój rząd w o interwencję Warszawie oraz humanitaryzmu, protest p r z e c i w k o w o itej sprawie skierowanie kultury i Obrony p r a w prześladowaniom położyć kres postępowaniu, do przedstawiciela naszej prośby do ogólnoludzkich katolików Rządu Ligi zechciała meksykańskich, k t ó r e Obraża uczucia całego świata Meksykań­ Narodów, aby aby założyć wreszcie 4e cywilizowanego" . Umowa, czy raczej ugoda między zwycięskim rządem meksykańskim a Kościołem, zawarta w 1929 r. za prezydentury Emilio Portes Gila, przyniosła wyraźne uspokojenie w stosunkach między duchowieństwem a antyklerykalnymi władzami federalnymi i stanowymi Meksyku. W y ­ daje się też, że w t y m czasie, to jest w latach 1928-1934, stosunki poli­ tyczne polsko-meksykańskie były stosunkowo najlepsze. Natomiast okres prezydentury Lázaro Cardenasa (1934-1940), to jest nowego wzlotu rewo­ lucji meksykańskiej, przynosi widoczne ich ochłodzenie. Rząd meksykański prowadził w t y m czasie zdecydowanie postępową politykę: znacjonalizował koleje i przemysł naftowy, aktywnie konty­ nuował reformę rolną, zwiększył uprawnienia związków zawodowych i rozbudował świadczenia socjalne, rozszerzał sieć laickiego szkolnictwa. W polityce zagranicznej sprzeciwił się zaborowi Abisynii przez faszy­ stowskie Włochy i zdecydowanie poparł hiszpański rząd republikański walczący przeciw rebelii gen. Franco. Nietrudno zauważyć, że polityka ta, zarówno wewnętrzna jak zewnętrzna, kontrastowała z postawą ów­ czesnych władz naczelnych Rzeczypospolitej Polskiej. O niezapokojeniu postępowym kursem Cardenasa świadczą raporty poselstwa polskiego. Wiosną 1935 r. Zygmunt Merdinger donosił, iż „no­ wy prezydent obejmując władzę zapowiedział, że dążeniem jego będzie udostępnienie korzyści z górnictwa szerokim warstwom narodu, czyli państwu", a zapowiedzianą nacjonalizację określił jako „postulat antycudzoziemski i socjalistyczny" . Kilka lat później, a więc po wprowadzeniu w życie reform Cardena­ sa, ściśle 18 I V 1939 r., Gustaw Zakrzewski — attaché poselstwa, a pod­ ówczas chargé d'affaires a.i. — w poufnym raporcie do MSZ pisze z de­ zaprobatą o ekonomiczno-socjalnej polityce prezydenta, o rozwoju gospo­ darczym i sytuacji kryzysowej, o zahamowaniu handlu, o zgubnych na­ ciskach na władze ze strony klasy robotniczej. Uważa, że bezwzględne realizowanie reformy agrarnej szkodzi interesom chłopów, że za domi­ nacji liacendados wieśniakom żyło się lepiej. Rząd, jak wywodzi, chce „nacjonalizacji życia gospodarczego", a jego celem jest „oddanie wszyst­ kich źródeł produkcji w ręce robotników i eksploatowanie ich pod kon­ trolą państwową, jak to przystoi na kraj chlubiący się, iż idzie w awan­ gardzie idei lewicowych". Jednak — dodaje — żądania proletariatu i po47 4 6 4 7 A A N — M i n . W y z n a ń R e ł i g . i O ś w i e c e n i a P u b l . , n r 404 (nr s p r a w y A A N — P r e z y d i u m R a d y M i n i s t r ó w ( K E M ) , n r 877, s. 1. 3471/26). �92 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI wtarzające się strajki utrudniają sytuację Meksyku. „Strajki te — oś­ wiadcza Zakrzewski — zatraciły już swój charakter ekonomiczny, a są wyrazem nieustępliwości liderów, zdążających konsekwentnie do reali­ zacji ideałów marksistowskich" . W obrębie stosunków naukowych i kulturalnych, które — choć wą­ tłe — rozwijały się w duchu przyjaznej współpracy, acz w wyniku inic­ jatyw indywidualnych i społecznych, nie zaś akcji podejmowanych przez rządy, odnotować wypada osiągnięcia polskich meteorologów pracujących w Meksyku: dr. Władysława Gorczyńskiego, organizatora obserwatorium, i dr. Zenona Lemańskiego. Badania wulkanów, już podczas wojny, prze­ prowadzał prof. Feliks Sobota. Wizyty turystów lub dziennikarzy pol­ skich w Meksyku należały oczywiście do rzadkości, choć można powie­ dzieć, że jeszcze rzadsze były przyjazdy Meksykanów do Polski. Najazd Niemiec hitlerowskich na Polskę poruszył do głębi opinię pu­ bliczną Meksyku. Wzrosło znacznie zainteresowanie Polską i wzrosła do niej sympatia społeczeństwa meksykańskiego. Rząd meksykański sta­ rał się okazać pomoc Polakom, którzy musieli opuścić swą ojczyznę. Dla około 1500 osób, głównie dzieci najbardziej dotkniętych przez woj­ nę, władze meksykańskie urządziły specjalny ośrodek w Santa Rosa w stanie Guanajuato. Na przełomie 1942 i 1943 r. złożył oficjalną wizy­ tę w Meksyku gen. Władysław Sikorski . Część Polaków przybyłych do Meksyku w czasie wojny pozostała tam na stałe. Polonia meksykańska liczyła w 1950 r. blisko 1400 osób . 48 49 50 * W oficjalnym, urzędowo-propagandowym języku nadużywa się często słowa przełom. Jednak można i należy użyć takiego właśnie terminu dla scharakteryzowania stosunków polsko-meksykańskich w pierwszym ćwierćwieczu Polski Ludowej. We wszystkich dziedzinach kontakty między naszymi krajami i na­ rodami uległy zacieśnieniu. Można nawet stwierdzić, że z żadnym 4 8 T a m ż e , s. 162-170. J . M a c h o w s k i , Meksyk, W a r s z a w a 1968, s. 192; D r o h o j o w s k i , Meksyk bogów..., s. 225. W g s p r a w o z d a n i a delegatury M i n . W y z n a ń R e l i g . i O ś w i e c e n i a p u ­ blicznego w L o n d y n i e z a o k r e s 1 V I I I 1943 — 30 I V 1944 (odpis u d o s t ę p n i ł H . i S. A d a m o w i c z o m prof. F . S o b o t a ; k o r z y s t a m z odpisu d z i ę k i uprzejmości pp. A d a m o w i c z ó w ) dzieci p r z y b y w a ł y w r a z z w y c h o w a w c a m i w p a r u t r a n s p o r t a c h , m. in. w s i e r p n i u 1943 r. p o j a w i ł o s i ę w S a n t a R o s a 700 o s ó b , a w listopadzie t e g o ż r o k u 383 osoby. W a r u n k i p o c z ą t k o w o b y ł y c i ę ż k i e . M i m o to s z y b k o z o r g a n i z o w a n o przedszkole, u r u c h o m i o n o n a s t ę p n i e s z k o ł ę p o d s t a w o w ą , c z ę ś c i o w o g i m n a z j u m o r a z szkoły zawodowe. 4 9 5 0 laków M. za K i e ł c z e w s k a - Z a l e s k a , A . B o n a s e w i c z , Rozmieszczenie granicą, „ P r o b l e m y P o l o n i i Z a g r a n i c z n e j " , t. 1, W a r s z a w a 1960, s. Po­ 14. �Z DZIEJÓW KONTAKTÓW POLSKO-MEKSYKAÑSKICH 93 z państw świata latynoamerykańskiego (z wyjątkiem Kuby po 1960 r.) nie utrzymujemy tak bliskich, przyjaznych i wszechstronnych kontak­ tów. Trudno obecnie przedstawić źródłowo kolejne etapy rozwoju stosun­ ków polsko-meksykańskich w ostatnim okresie. Nie mamy jeszcze do­ stępu do wielu istotnych materiałów tak polskich, jak meksykańskich. W tej sytuacji ograniczę się więc do skrótowego jedynie przypomnienia spraw najważniejszych. Meksyk od chwili powstania Rządu Jedności Narodowej w 1945 r. utrzymuje bliskie i przyjazne stosunki z Polską Ludową. Symbolem wagi, jaką obydwa kraje przywiązują do wzajemnej współpracy, było podniesienie w 1960 r. przedstawicielstw dyplomatycznych Meksyku i Polski do rangi ambasad. Krok ten jest tym bardziej znamienny, że Meksyk utrzymuje stosunki dyplomatyczne nie ze wszystkimi krajami socjalistycznymi. Zwraca też uwagę częstotliwość wymiany wizyt poli­ tycznych, oficjalnych, a zarazem roboczych. Meksyk jest jedynym pań­ stwem latynoamerykańskim, które odwiedził po wojnie premier rządu PRL (1963). Od 1946 r. wielokrotnie wizytowali Meksyk polscy parla­ mentarzyści i ministrowie, m. in. dwukrotnie ministrowie spraw zagra­ nicznych (W. Rzymowski w 1946 r. i A. Rapacki w 1964 r.). Podczas tych wizyt, a także rewizyt meksykańskich, m. in. prezydenta Adolfo Lopeza Mateosa, prowadzono pożyteczne rozmowy polityczne wskazujące na zbieżność poglądów rządów Polski i Meksyku na wiele istotnych kwestii międzynarodowych. Równolegle do politycznych, rozwijają się pomyślnie stosunki gospo­ darcze, a rosnąca wymiana handlowa ujęta jest w ramy specjalnej umo­ wy. Polskie statki zawijają regularnie do Veracruz, a polscy handlow­ cy i specjaliści-technicy pracują w Meksyku. Wyjątkowo intensywnie w porównaniu ze stosunkami łączącymi Pol­ skę z innymi państwami latynoamerykańskimi rozwijają się wszech­ stronne kontakty w dziedzinie nauki i kultury. Odzwierciadlają one ros­ nące zainteresowanie Polską w Meksyku i Meksykiem w Polsce, przy czym zainteresowanie to uległo bardzo poważnemu społecznemu rozsze­ rzeniu, a więc demokratyzacji. Wspomnę tylko o wymianie wystaw (ma­ larstwo, rzeźba, grafika), filmów, zespołów wokalno-tanecznych, publi­ kacji. Ostatnio na niewielką jeszcze skalę podjęto wymianę stypendys­ tów. Coraz częstsze są wzajemne wizyty ludzi nauki, literatury i sztuki. Do Polski przyjeżdżali m. in. Diego Rivera, David Alf aro Siqueiros, Igna­ cio Chavez. Liczniej bodaj odwiedzali Meksyk nasi literaci, uczeni, mu­ zycy. Warto może wymienić przykładowo kilka nazwisk: Tadeusz K o ­ tarbiński, Stanisław Leszczycki, Kazimierz Michałowski, Andrzej Wier­ ciński. �94 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI Przeglądając polskie zestawienia bibliograficzne i prasę łatwo zauwa­ żyć poważny, zwłaszcza w ostatnim piętnastoleciu, wzrost liczby pozycji poświęconych Meksykowi, a także prac meksykańskich tłumaczonych na język polski. Zainteresowanie Polską z kolei odbija się w prasie i piś­ miennictwie meksykańskim. Zauważmy wreszcie, że główną niejako bazą Polskiej Agencji Pra­ sowej na subkontynencie latynoamerykańskim jest placówka w mieś­ cie Meksyk. Jej zasłużonym dla rozwoju współpracy polsko-meksykańskiej kierownikiem był przez kilka lat red. Edmund Osmańczyk. Mimo znacznej odległości, jaka dzieli nasze kraje, a więc istnienia przestrzennej bariery, utrudniającej rozwój turystyki, wzrosła w ostat­ nich latach znacznie liczba Polaków, którzy poznali Meksyk i Meksykanów, którzy odwiedzili nasz kraj. Istnieją niewątpliwie perspektywy rozwoju i wzbogacenia kontaktów polsko-meksykańskich. Przyszłość pokaże, w jakim zakresie obydwa rządy i zaprzyjaźnione narody wykorzystają szanse i możliwości dal­ szego zbliżenia. Tadeusz Ł e p k o w s k i FROM T H EHISTORY OF POLISH-MEXICAN I N T H E 19TH A N D 20TH RELATIONS CENTURIES S u m m a r y T h e p r e s e n t p a p e r i s a n i n t r o d u c t o r y o u t l i n e of the p r o b l e m , b a s e d mostly P o l i s h m a t e r i a l s , a n d on s o m e M e x i c a n ones. on D u r i n g t h e f i r s t decades of M e x i c a n i n d e p e n d e n c e a few Poles h a d been a c t i v e t h e r e ; t h e y w e r e officers, s c h o l a r s a n d p h y s i c i a n s . T h e educated M e x i c a n s t h e n s y m p a t h i z e d w i t h t h e P o l i s h struggles for i n d e p e n d e n c e . D u r i n g t h e J u a r e z period, a n d m o r e e x a c t l y d u r i n g t h e y e a r s 1863-1867, about 2500 P o l e s fought i n M e x i c o ; t h e b u l k of t h e m sided w i t h t h e i n t e r v e n t i o n a n d w i t h P r i n c e M a x i m i l i a n , i n t h e hope t h a t i m p e r i a l • F r a n c e w o u l d s u p p o r t t h e P o l i s h case. D u t i n g t h e w a r s o m e of t h e m p a s s e d to> t h e s i d e o f J u a r e z . I n t h e r e p u b l i c a n a r m y P o l e s h a d been fighting w h o had arrived from the U S A . P o l i s h r e v o l u t i o n a r y democrats stoutly supported t h e case of M e x i c a n i n d e ­ pendence. O n t h e t u r n of t h e 19th a n d 20th c e n t u r i e s c o n t a c t s w e r e f e w . T h e i n d e p e n d e n t P o l a n d established d i p l o m a t i c contacts w i t h M e x i c o . D i s c u s s i n g t h e p e r i o d b e t w e e n 1)919 a n d 1939 the a u t h o r d e a l s w i t h p r o b l e m s of P o l e s l i v i n g i n M e x i c o , a n d w i t h m u t u a l trade, c u l t u r a l a n d p o l i t i c a l r e l a t i o n s . T h e l a t t e r h a d b e e n c o r r e c t , b u t c h i l l , p a r t i c u l a r l y d u r i n g C a r d e n a s ' s p r e s i d e n c y , w h o s e p r o g r e s s i v e i n n e r a n d outer p o ­ l i c y w a s i n contrast w i t h t h e p r e v a i l i n g attitudes of P o l i s h a u t h o r i t i e s a n d c h u r c h c i r c l e s of t h e p e r i o d . A t t h e e n d t h e r e i s a b r i e f d i s c u s s i o n of t h e r a p i d a n d c o m p l e x of f r i e n d l y political, economic a n d c u l t u r a l relations b e t w e e n People's Mexico. development Poland and � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4094526b5a0b84284914382df593bd2b.pdf 9af8be1e5eda322a95b4f4b7044ac3d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2066 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Subject The topic of the resource oceanistyka etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1918 Title A name given to the resource Z dziejów polskiej oceanistyki etnograficznej / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.99-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, 1993 KUCZYŃSKI ANTONI Ośrodek l. 76, Badań Uniwersytetu Wschodnich Wrocławskiego Z DZIEJÓW POLSKIEJ OCEANISTYKI ETNOGRAFICZNEJ* Na przecinających się szlakach żeglarzy portugalskich, hiszpai1skich i holenderskich penetrujących w XVII i XVIII wieku wody Oceanu Indyjskiego i Pacyfiku leżały liczne wyspy stanowiące morskie przystanie, które w XIX stuleciu otrzymały miano Oceanii. Rzecz mniejsza o szczegóły różniące te wyspy pod względem etnicznym i geograficznym, określanych jako Melanezja - z greckiego kraina czarnych wysp, a ściślej kraina zamieszkana przez ludność czarną, Mikronezja - kraina niewielkich wysp, głównie koralowych i Polinezja - z greckiego kraina wielu wysp rozrzuconych na ogromnym obszarze Pacyfiku. W tym samym czasie skrzętnie tworzony atlas świata wzbogacił się też o główny zarys naj mniejszego kontynentu, zwanego wówczas Terra Australis Incognita. Nie wykazały nim jednak większego zainteresowania wspomniane już załogi europejskich flotylli, znajdując tę ziemię prawie pustynną, pozbawioną fantastycznych bogactw, jakimi wówczas obdarzały Europejczyków tereny Ameryki Południowej, Azji i Afryki. Nie spieszono się więc z kolonizacją Australii. Jej tubylcy wyróżniali się ubogim inwentarzem kulturowym, będąc typowymi zbieraczami i myśliwymi, tylko okazjonałnie trudniącymi się łowieniem ryb. Z uwagi na permanentny nomadyzm zdeterminowany poszukiwaniem pożywienia krajowcy Australii nie posiadali trwałych domostw, a nierzadko ich funkcję pełniły skalne pieczary i wykroty w buszu. Nadal więc na mapach Azji, na południe od Malajów, rysowano zarysy lądu, nazywanego najczęściej Terra Australia nondum cognita, tj. dotychczas nie znana Ziemia Południowa. Australia i Oceania stosunkowo późno weszły w orbitę europejskiej cywilizacji. Ci z portugalskich czy holenderskich żeglarzy, którzy otarli się o australijski kontynent, zgodnie raportowali, że już od brzegów morskich ciągnęły się tam nieprzebrane obszary gorących pustyń, a tutejsi krajowcy posługiwali się często pięściowym tłukiem i innymi prymitywnymi narzędziami, • Artykuł świata. Ameryka, Studia ten stanowi 2 d2iejów Auslralia na obchody zapowiedź poznania i Oceania, kultur książki przygotowywanej IOO-lecia powstania A. Kuczyńskiego, ludowych Polskiego i plemiennych, przez Wydawnictwo Towarzystwa zatytułowanej t. I - Azja Uniwersytetu Ludoznawczego Polskie i Afryka, opisanie t. " Wrocławskiego (1995). - �100 Ryc. I. Ferdynand Plater, emigrant po powstaniu listopadowym, klóry osiadł w Australii chodzili nago i stadnie. Nic więc dziwnego, że oczy przedsiębiorczych wojażerów omijały tak dziki i niewdzięczny kraj, który z tego właśnie powodu nie od razu stał się terenem europejskiej ekspansji kolonialnej. Zgodność z historyczno-geograficzną faktografią nakazuje odnotować wydarzenie szczególne dla Australii. Było nim zajęcie w 1796 roku przez Anglików Nowej Zelandii gdzie, podobnie jak na innych wyspach Oceanii miejscowa ludność żyła w idealnej symbiozie z przyrodą, żywiąc się owocami i mięsem upolowanej zwierzyny, które gotowano w ukropie licznych gejzerów i pieczono na rozgrzanych kamieniach. W 1770 roku do wschodnich wybrzeży Australii dopłynął James Cook i ogłosił kontynent własnością korony brytyjskiej. �\0\ Przez pewien czas przebywał on też na Tahiti, Nowej Zelandii i zatrzymał się na innych wyspach Oceanii, wyznaczając najdogodniejsze trasy żeglugi, a także miejsca do zakładania portów. W sumie była to podróż doniosła, bowiem w jej rezultacie stwicrdzono z całą pewnością, że nie ma legendarnego południowego 1'ldu, a Australia otoczona jest oceanem ze wszystkich stron. Tak więc dzięki podróżom Cooka mapa Oceanu Spokojnego była w głównych zarysach gotowa. Nastąpił więc okres kolonizacji odkrytych ziem i ich geograficznego poznania. Od połowy XIX stulecia rozpoczęło się polityczne podporządkowywanie wysp Wielkiej Brytanii, Francji i Stanom Zjednoczonym, a pod koniec tego wieku także Niemcy przejęły szereg wysp w zachodniej Oceanii, głównie w Mikronezji. Pod względem geograficzno-etnograficznego poznania Australii i Oceanii, zasługi Polaków są zaledwie skromne w porównaniu do osiągnięć badawczych nauki francuskiej, angielskiej, amerykańskiej, niemieckiej czy nawet szwajcarskiej. W dziejach naszych związków badawczych z tymi rozległymi obszarami znaczne osiągnięcia poznawcze o charakterze georaficznym i etnologicznym mają eksploracje Jana Stanisława Kubarego na wyspach Mikronezji, Pawła Edmunda Strzeleckiego w Australii i na Tasmanii oraz przede wszystkim Bronisława Malinowskiego, wybitnego etnologa o światowej sławie, który prowadził badania na Nowej Gwinei i Wyspach Trobriandzkich, a także Aleksandra Lecha Godlewskiego, antropologa i etnografa, który przeprowadzał badania w centralnej i wschodniej Polinezji, starając się wyjaśnić złożone kwestie etnogenezy zarówno wyspiarskiego obszaru Pacyfiku, jak i A ustraIii. Każdy z tych badaczy przyczynił się do poznania egzotycznego świata Australii i wyspiarskiej Oceanii, jej ludów, kultur i przyrody. Ale historia naszych związków z tymi obszarami, to także działalność penetracyjna innych Polaków. w czasach dawniejszych i współczesnych, którzy w znacznym stopniu przyczynili się do tego, że obraz antypodów rysuje się wyraźniej w naszej potocznej świadomości społecznej. Wreszcie oprócz zasług poznawczych, zapisali się Polacy w różnych formach zbiorowego życia społecznego Australii, gdy przybywali tu, poczynając od XIX stulecia, jako emigranci polityczni lub dobrowolni osadnicy. Rozpoczynając od najstarszych polskich związków z tym kontynentem wspomnieć należy o wyprawie Cooka, przypadającej na lata 1772-] 775, w której brali udział dwaj obywatele polscy: Jan (UL w Tczewie w 1727 roku) i Jerzy (UL w 1754 roku w Wiślinie na Żuławach), ojciec i syn Forsterowie, gdańszczanie pochodzenia szkockiego, od XVII stulecia związani z Polską, formalni zatem jej obywatele, asymilujący się w nowym środowisku. Jerzy Forster w latach 1783-\787 był profesorem Uniwersytetu Wileńskiego. Podczas zajęć wykorzystywał między innymi kolekcje przyrodnicze i etnograficzne prZyWIeZIone z wyprawy. �102 Ryc. 2. Obóz Wilhelma Blandowskiego, nad dolnym biegiem l"I:di Murry Mimo formalnego obywatelstwa polskiego obaj gdańszczanie - oJciec i syn Forsterowie - nie byli chyba Polakami, jakkolwiek trudno obecnie o jednoznaczne rozstrzygnięcie tej kwestii. W każdym bądź razie bezsprzecznym faktem jest, że obaj oni urodzili się na polskiej ziemi i stąd wyruszyli na słynny morski szlak znakomitego żeglarza i odkrywcy Jamesa Cooka 1. Niemniej jednak warto zacytować tutaj odpowiedź, której Jerzy Forster udzielił w 1792 roku na pismo pruskiego ministra E. F. Hertzberga, gdy ten przekazał mu medal Akademii Berlińskiej i zasiłek finansowy z wyrażeniem przekonania, że w czasie rozgrywania się wydarzeń Wielkiej Rewolucji Francuskiej, on Forster zachowa się jak Prusak. Wówczas podróżnik oburzony takim stanowiskiem odpowiedział: "Urodziłem się na ziemi polskiej, o milę 1 the Relację z lej podróży 1. Forster opisał w 2-tomowym dziele zatytułowanym World in H.M.S. "Resolution", Comma/1{led by Captain Cook During the A Voyage Round Year.~ 1772 1775. Londyn 1777. W języku polskim skrócona wersja tej książki ukazała się w 200 lat od jej pierwszego wydania jako: 1. Forster, Podróż naokoło świata, wybrał i przełożył M. Roniker, wstępem poprzedził S. Rakusa-Suszczewski, Warszawa 1977. �103 ,:' . ·.... 1 .... { .-} Ryc. 3. W/,'" (alllaill slosowallcgo pr/.c/. micsl.kaliców Nuku-Hiva od Gdańska i opuściłem tęż ziemię rodzinną, gdy przeszła pod panowanie pruskie, a więc nie jestem Prusakiem"2. Potem mieszkał Forster w Paryżu, gdzie zmarł w 1794 roku. Sporządzone przez Forsterów mapy wielu wysp Pacyfiku miały doniosłe znaczenie poznawcze dla Anglików, którzy tracąc wówczas kolonie w Ameryce Północnej zaczęli kierować swe zainteresowania ku leżącej na antypodach Australii. W 1988 roku Commonwealth of Australia, czyli Związek Australijski - tak brzmi oficjalna nazwa tego państwa - święcił uroczyście swoje 200 lecie. Tyle bowiem czasu upłynęło od pojawienia się 20 stycznia 1788 roku na wodach Zatoki Botany tzw. Pierwszej Floty Brytyjskiej, złożonej z jedenastu statków i dowodzonej przez kapitana Arthura Phillipa, które przywiozły pierwszych osadników brytyjskich na australijski ląd. Łącznie przybyło wówczas 1487 pasażerów, z których 800 stanowili skazańcy, pozostali natomiast tworzyli administrację pierwszej kolonii karnej, którą nazwano Nowa Południowa Walia 3'. W tym samym roku pojawiła się na 2 Życiorys Jana Forslera i jego syna Jerzego opublikowane w: Słownik biologów polskich, pod red. S. Fcliksiaka, Warszawa 1987, s. 163-165. Zob. leż: W. Slabczyński, Polscy podróżnicy i odkrywcy, Warszawa 1973, s. 342-351. 3 A. Aehmalowiel.-Otok, S. Otok, Polonia australijska, Lublin 1985, s. 6. �104 mapie nazwa Sydney i rozpoczęło się powolne opanowywanie Australii przez białych. Procesom tym towarzyszyła bezwzględna pacyfikacja aborygenów, którzy dla pierwszych osadników byli mniej więcej pośrednim ogniwem rozwoju pomiędzy stadnie żyjącymi zwierzętami a ludźmi. Pamiętać przy tym należy, iż pierwszymi osadnikami europejskimi w Australii byli brytyjscy wieźniowie i ich nadzorcy, a więc ludzie przyzwyczajeni do stosowania przemocy we wzajemnych stosunkach. Ponadto przybyli oni tutaj sami, nie towarzyszyły im rodziny, zatem głód kobiet powodował, że sprowadzano je od tubylczych plemion, uzależniając alkoholem, tytoniem i wszelkiego rodzaju używkami, zarażając syfilisem i innymi chorobami, na które podobnie jak amerykańscy Indianie - plemiona te okazały się bardzo nieodporne. Każdy rok przynosił jednak nowe zmiany w brytyjskiej polityce kolonialnej. Z biegiem czasu oprócz skazańców zaczęto posyłać do Australii wolnych imigrantów, którzy znali się na rolnictwie, hodowli, rzemiośle, kupiectwie. Nie obeszło się bez rozlewu krwi. Tubylcy rugowani z ziemi bronili się używając kamiennej siekiery, oszczepów i bumerangów. Muszkiety brytyjskie okazały się skuteczniejsze. Wypchnięto krajowców z ich odwiecznych siedzib lub po prostu wycięto w pień. Zresztą było to normalne zjawisko towarzyszące ekspansji białych na innych kontynentach. W tym piekle na ziemi, będącym udziałem aborygenów, ginie tragedia jednostki. Dość przypomnieć, że w roku dwusetnej rocznicy odkrycia Australii, tj. w 1988, rdzennej ludności australijskiej czystej krwi było około 380 tysięcy, osiedlonej w rezerwatach i stacjach misyjnych, podlegającej ciągłemu procesowi akulturacji. Dzieje kolonizowania Australii przez Europejczyków są niezwykle złożone. Pionierskie czasy były trudne, a 8-miesięczna podróż statkiem nie zachęcała do osiedlania się, zwłaszcza, że powroty były utrudnione, agenci kolonizacyjni bowiem nie zapewniali środków na ten cel. Ponadto trzeba też pamiętać, że niesamowite opowieści o dzikim kontynencie, częściowo pustynnym, ugruntowały w społecznym obiegu opinię o niegodności tej ziemi. Mimo tych obiegowych sądów byli tacy, którzy ciągnęli ku tej nieznanej Ziemi Południowej, a wśród nich trafiali się także Polacy, jakkolwiek ich kontakty z Australią były przypadkowe i sporadyczne. Od tego czasu polska grupa etniczna przybrała rozmiary wielotysięcznej zbiorowości obywateli współuczestniczących dzisiaj w rozwoju Australii. Najpełniej dzieje polskich związków z Australią i Oceanią przedstawił Lech Paszkowski 4, którego książka jest niezwykle ważnym świadectwem o wielorakiej działalności Polaków na tych obszarach. W skondensowanej formie problem ten ujmuje takźe Włodzimierz Helman 5, a Anna Achmatowicz-Otok 4 5 L. Paszkowski, Polacy w Australii i Oceanii 1790-1940, Londyn 1962. W. Helman, Polonia w Australii i Nowej Zelandii, Lublin 1979. �105 i Stanislaw Otok fi od lal zajmują się problemami związanymi z Polonią australijską. Problem polskich podróżników i odkrywców penetrujących odleglą Australię i Oceanię ujmuje także w nowatorski sposób Wacław Slabczyóski 7, a Anna Ketter-Pawlowska i Barbara Kopydłowska 8 poświęciły dwa artykuły dokumentujące wkład Polaków w badania i obserwacje etnograficzne prowadzone w tych odległych zakątkach świata. Rozrzucone na antypodach środowiska polonijne mają też piśmiennictwo własne, w ramach którego wyróżniają się opracowania Jerzego Zubrzyckiego 9, kierującego Katedrą Socjologii w Australijskim Narodowym Uniwersytecie w Canberze. Ambitne przedsięwzięcia z zakresu badaó polonijnych w Australii wyznaczyło sobie Polskie Towarzystwo Historyczne z siedzibą w Adelajdzie, któremu przewodniczył Marian Szczepanowski. W twórczym działaniu ludzie skupieni wokół Towarzystwa uratowali już od zapomnienia wiele pamiątek związanych z historią emigracji polskiej do Australii oraz wpisali swój dorobek naukowy w osiągnięcia kultury australijskiej. Egzotyczny świat odległej Australii i wyspiarskiej Oceanii fascynował swą urodą i niczym magnes przyciągał ludzi, żądnych poznania świata, wielkich doznaó, wrażeó, fortun, spokoju lub okazji do awanturnictwa. Najpierw kupcy, żeglarze, podróżnicy, różnego rodzaju obieżyświaty, zapuszczali się w te strony, powiększając liczbę ludzi wolnych, którzy w zakładanych tu warsztatach pracy zatrudniali przestępców, skazanych na resocjalizację z dala od brytyjskiego " A. Achmatowicz-Otok, Analiza wybranych zagadnień struktury demograjicznej Polonii "Przegląd Polonijny" 1978, nr 1; tejże, Rozmieszczenie emigrantów polskich w Australii. w: Liczba i rozmi('szczenie Polaków w .~wiecie, ez. lI, pod red. W. Wrzesińskiego, Wrocław 1985 (Uwaga: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławsiego na prawach rękopisu. Pierwsze po 1945 r. kompleksowe ujęcie prohlemu liczhy i rozmieszczenia Polaków w świecie. Ze względu na zapis "Do użytku wewnętrznego" książka posiada ograniczony zasięg), S. Otok, Imigracja polska IV metropoliach australijskich, "Przegląd Zachodni" 1974, nr 2; tenże, Polacy w Australii i ich wkład II' naukę i kultur(' australijską, "Przegląd Zachodni" 1975, nr 5-6; tenże, Próba ustalenia stanu liczbow('go Polonii australijskiej. w: H. Kubiak, A. Pilch (red.) Stan i potrzeby badań nad zbiorowo.~ciami polonijnymi, Wrocław 1976. 7 W. Slabczyński, op. cil. 8 A. Ketter-Pawlowska, B. Kopydłowska, Polacy na Oceanii, w: Ludy i kultury Oceanii. Sesja poświęcona pamięci prof: dra A. L('cha Godlewskiego, Wrocław 27-28 listopada 1976, pod red. A. Palucha, "Acta Universitatis Wratislaviensis" 1979,435; tychże, Polacy w Australii i na Archipelagu Malajskim, w: Australia i Wyspy Pacyjiku. Ludy i Kultury, pod red. E. Pietraszka, "Acta Universitatis Wratislaviensis" 1983, 594. " 1. Zubrzycki, Polacy w Australii, "K ultura" 1958, nr 3 (Paryż); tenże, Polska emigracja do krajów Wspólnoty Brytyjskiej. Studium demograficzne, "Przegląd Polonijny" 1976, nr 2; tenże, australijskiej, Pozycja spoleczno-zawodowa Polonii australijskiej na Ile porównawczym Polonii w Kanadzie w: H. Kubiak, A. Pilch (red.), Stan i pOlrzeby ... , op. cit.; tenże, Selllers of the Latroby Valley, Melbourne 1964. Zubrzycki jest autorem wielu innych prac związanych bezpośrednio lub pośrednio z problematyką Polonii australijskiej i jest rządowym rzeczoznawcą od spraw imigracyjnych na terenie Australii. i Zjednoczonym Królestwie. �106 Ryc. 4. Tablica upamiętniająca pobyt Edmunda Pawła Str/.clcckicgo w Australii matecznika w Europie. Później podążali tam malarze, pisarze, naukowcy, by z niezapomnianego kolorytu Oceanii czerpać tworzywo do swych prac. Polski dramaturg i malarz Stanisław Ignacy Witkiewicz mający za sob,! doświadczenia z podróżowania do tropików wspominał po latach, iż trudno jest "ten urok Tropików rozłożyć na elementy proste, sprowadzić do rzeczy znanych jest jak blok litej skały, urąga wszelkiej analizie. Taka jest tajemna potęga tych krajów - kto raz je ujrzy - może znienawidzieć je nawet -- jest niewolnikiem tej wizji do końca życia" 10. Przez cały wiek XIX kontynent ten leżał na uboczu glównego traktu polskiego wychodźstwa, zdeterminowanego niewolą, powstaniami narodowymi i patriotyczną działalnością. O wiele częściej ten emigracyjny dukt prowadził wówczas Polaków do obu Ameryk, na teren Azji - zwłaszcza Syberii, gdzie osiedlano ich także jako skazańców, a nawet do Afryki. W czasach organizowania się osadnictwa białego człowieka na kontynencie australijskim, przypadającego na lata 1788-1840, odnotować należy przybycie tu, po powstaniu listopadowym, przedstawicieli dwu polskich rodzin: Oruckich-Lubeckich i Platerów. Ich poziom intelektualny i arystokratyczne pocho10 S. I. Witkiewicz, Pożegnllnie jesieni, Warszawa 1927, s. 368. �107 Ryc. 5. Ksi"dl: Leopold Rogalski. dUSl:pasler/ /. Polish Hill River w Australii dzenie sprawiły, że przyjęci przez towarzyskie kręgi ówczesnej Australii byli dobrymi ambasadorami spraw polskich na antypodach. W 1832 roku przypłynął do Australii dr Jan Lhotsky, Lwowianin z urodzenia, postać kontrowersyjna i niejedolita, nadal zasługująca na bliższe poznanie. W orbicie jego zainteresowaI'1 leżały geograficzne sprawy kontynentu, im też poświęcił swe obserwacje głównie w Nowej Południowej Walii i na Tasmanii 11. Na polistopadowy okres emigracyjny przypada także osiedlenie się w Australii malarza Piotra (?) Jastrzębskiego, którego obrazy, portrety i pejzaże, l l polskim O J. Lhotskym podróżnikom szeroko pisał i odkrywcom. W. SIabczyIiski w cytowanej powyżej książce poświęconej �108 należą do cenniejszych kolekcji muzeów australijskich, wyrastaj,! bowiem one z tutejszego podłoża kulturowego i wyraźnie zaświadczają o cywilizacyjnej tradycji kontynentu. Źródła archiwalne odkryte w Australii wspominają także o Wilhelmie Blandowskim, podającym się za Ślązaka, pieczętującego się herbem Wieniawa. Jego zasługą było zorganizowanie w Melbourne muzeum historii naturalnej, a ponadto prowadził on skromną działalność naukową, której rezultatem jest nieco publikacji obejmujących tematykę geograficzną, botaniczną, zoologiczną i etnologiczną 12. Wiemy też, że dzięki zabiegom wspomnianej już rodziny Platerów osiedlił się w Australii major z powstania listopadowego Stanisław Pągowski, a także, że czasowo przebywał tam Adam Mierosławski, brat Ludwika, krótkotrwałego dyktatora w powstaniu styczniowym oraz szefa sztabu armii sycylijskiej, walczącej przeciw Burbonom (1848). Osoba Mierosławskiego, a zwłaszcza jego przygody morskie nie poszły w zapomnienie. Pisali o nich współcześni mu pamiętnikarze, jak również późniejsi a.utorzy 13. Na tę fazę polskich związków z wyspami Oceanii przypada także działalność Aleksandra Zakrzewskiego, z zawodu topografa wojskowego, oficera powstania 1831 rok u. Przebywał on na Markizach i Tahiti, gdzie w 1842 roku brał udział we francuskiej wyprawie naukowo-kolonialnej i sporządził pierwsze - wprawdzie niedokładne - mapy tych wysp. Historyków Oceanii zdumiewa postać mało znana w Polsce, której przygody na morzach południowych pozostają w związku z operetkowym królem wyspy Nuku Hiva, baronem Karolem de Thierry. Chodzi tutaj o Edwarda Fergusa vel Fergissa, emigranta polskiego po powstaniu listopadowym, urodzonego w Augustowie w 1803 roku, dziedzica na Poniemuniu w okolicach Kowna. Nieznane są nam bliżej okoliczności, w których Fergus zawędrował na Antyle, gdzie wspomagał francuskiego gubernatora w rządzeniu wyspami. Wiemy natomiast, że w lipcu 1834 roku przyszły król Nuku Hiva i jego adiutant spotkali się na przyjęciu u gubernatora wyspy. Obaj przypadli sobie do gustu, a romantyczna propozycja barona Thierry porwała byłego powstańca znad Wisły. Niebawem pożeglowali ku wyspom Oceanii, by jedną z nich, o nazwie Nuku Hiva objąć we władanie, wydając stosowne do okoliczności dekrety i ustawy, które Fergus sygnował jako "adiutant królew12 J. Rzymełka, Wkład Wi/he/rna w: Materialy / fI Zjazdll Naukowego Gdańsk 13 Auslralii B/andvwskiego Po/skieyv iJlirno.i-/ąskieyo ye%ya 1(!\VarZ.l'Slwa Przyjaci/i/ 1\' poznalIi!' Nauk Auslra/ii. o Ziemi, CZyŚĆ 3. 1987, s. 126-141. J. Falkowski, Wspomnienia i poh.l't tamże Mierosławski ohieży.fwiatów (/8/5-186/), na morzach z roku /848-1849, /852-/856, "Przegląd i oceanach, t. 2, Warszawa Współczesny" Gdańsk w: Polacy w historii i kulturze krajIiw K. Kwaśniewskiego i L. Trzeciakowskiego, Poznań 1953; IK79; S. Korzeliliski. A. Lewak. 1921. nr 51; 1973. Zob. B. Kuźniriski, leź hasło: Europy Zachodniej. P07.nal1 1991. Opis podn)::y do Kopi/w/ marynarki I'rzyyody "Mierosławski Słownik Adam hio{/l'aliczllj', Adam po/skich Piotr". pod red. �109 ski" i "pułkownik". Niebawem znudziło się im władanie wyspą i pożeglowali na Tahiti. Tutaj Fergus osiadł na dłużej i wszedł w dyplomatyczne układy z królową wyspy, uroczą Pomarc I V Vahine. Zorganizował tam "armię" składającą się z jedenastu Tahitan i siedmiu Maorysów, których ubrał w wyszukane mundury. Po rozstaniu się z Tahiti i pobycie w Chile, powrócił w IR40 roku na wyspę, gdzie był oficjalnym tłumaczem i sędzią pokoju. Źródła podają, że znał dobrze język tahitaI1ski i nieźle sobie radził w wypełnianiu innych obowiązków na rzecz krajowców, ciesząc się ich szacunkiem i uznaniem samej królowej Pomare. Mieszkał w okręgu Faa, gdzie czuł się szczęśliwy, gospodarzcIe na małym skrawku ziemi, z palmami kokosowymi, które dawały Ryc. 6. Henryk Bobl:rski - podchorąży z korpusu gen. Józefa Bema, póżnicjs/.y trzykrotny burmistrz miasta Ararat w stanie Victoria �110 mu skromne utrzymanie. Wypadki polityczne na Tahiti, spowodowane intrygami misjonarzy angielskich, przerwały dni szczęścia Fergusa. Pozycji swojej już nie odzyskał, popadł w depresję, a "alkohol, wesołe obyczaje i piękne Tahitanki skróciły zdaje się jego żywot" - jak podaje Paszkowski. Zmarł nagle 13 maja 1853 roku w Papeete. W trzy miesiące od śmierci Fergusa mogiłę jego odwiedził jeden z mieszkańców Papeete i w miejscowym piśmie "Messager de Tahiti" z 28 sierpnia (1853) umieścił następuj.!cą refleksję: "Śpi nasz przyjaciel Fergus, dziecię Polski, który jako nie ustraszony wojak przebiegał przez Bałkany i stepy Tartarii aż do granic Chin oraz Chile i lasów nowozelandzkich, zakończył niespodziewanie swoje dni zajmując spokojne stanowisko sędziego pokoju w Papeete, w chwili gdy witał jutrzenkę Cesarstwa, której jego duch nie przestawał wywoływać" 14. Z wyspą Tahiti związana jest kolejna postać polskiego powstańca z 1831 roku, Adama Joachima Kulczyckiego, który wyemigrował do Francji, gdzie przebywał w latach 1831-1836, skąd przeniósł się do Brazylii prowadząc tam na zlecenie rządu różne prace inżynieryjne. Po powrocie do Francji. wstąpił do służby kolonialnej i jako topograf skierowany został na Tahiti, gdzie pozostawał do śmierci (1882). Będąc przez pewien czas kierownikiem do spraw krajowców oraz urzędu spraw wewnętrznych Nowej Kaledonii wiele podróżował i posiadł wiedzę o miejscowej kulturze tubylczej. Głównie jednak przedmiotem jego zainteresowań były obserwacje astronomiczne i topografia. Zorganizował obserwatorium astronomiczne w Numea, stolicy Nowej Kaledonii, którym zarządzał. Ponadto prowadził pomiary wysokości gór na Tahiti i Moorei, badania geologiczne i prace topograficzne. Wiele podróżował po Oceanii, był na archipelagu Tuamotu, na Markizach i Hawajach. Do najważniejszych jego osiągnięć należy określenie, na podstawie własnych pomiarów i obserwacji, położenia geograficznego wielu wysp archipelagu Towarzystwa i archipelagu Nowe Hebrydy. Opublikował także mapy Tahiti i Moorei, na których opierają się do dzisiaj wszystkie mapy tych wysp. Tak więc tułacze losy prowadziły niekiedy emigrantów do najbardziej odległych i egzotycznych zakątków świata. Na Nowej Kaledonii osadzili Francuzi kilkudziesęciu Polaków po zdławieniu Komuny Paryskiej. a szczególnym więźniem deportowanym tutaj był Antoni Berezowski, który dokonał nieudanego zamachu na rosyjskiego cara Aleksandra, gdy ten gościł w Paryżu. 14 Cyt. przyczyną jednak według: autora z całą A. L. Godlewski, tej książki pewności,! postać postać Czar Fergusa ta zasługuje teryzowanie jej działalności na Tahiti, że znajdzie Fergusswojego dociekliwego obieżyświatów - np. Krzysztof interesujących monografii. dalekiej Nuki Nica. weszła do historii na bliższe podobnie biografa, Arciszewski niż dotąd jak jej biografia. podobnie czy Maurycy podróży żródłowe Anonsując jak niejeden August 1971, s. 170-171. Wrocław polskich Za po świecie. Nadal zbadanie i scharak- ów fakt mam nadzieję. ze zbłąkanych Bcniowski. polskich k1órzy doczekali się �I 11 W okresie tych pierwszych kontaktów emigracyjnych, przypadających na początek organizowania się osadnictwa europejskiego w Australii, postatią nader wyróżniając.! się był Paweł Edmund Strzelecki, dla którego ląd ten stanowił przez cztery lata (1839-1843) przedmiot badań geologicznych, geograficznych i obserwacji etnologicznych. Obejmowały one południowowschodnią część kontynentu, koncentrując się przede wszystkim w najwyższych partiach tzw. Wielkich Gór Wododziałowych, a także kilka wysp Pacyfiku, położonych w geograficznej strefie zwanej Polinezją - Markizy, Hawaje, Tahiti, Tuamotu. Strzełecki wyemigrował z kraju po powstaniu listopadowym i zanim przybył do Australii, podróżował po Europie, Azji i Ameryce Południowej. Do Australii wyruszył w 1838 roku zatrzymując się po drodze na niek tórych wyspach Oceanii. Interesował się wówczas procesami wulkanicznymi. Nie pozostawał też obojętny na odmienności kulturowe tych ziem i interesował się sytuacją społeczną tubylczych plemion. Na Tahiti jednej z najpiękniejszych wysp Polinezji - spotkał się z panującą tu królową Pomare IV, której przedłożył projekt zreformowania miejscowego sądownictwa na wzór europejski. Przyjaznym stosunkiem do krajowców pozyskiwał ich sympatię i zawsze, gdy pisał o nich, czynił to z dużym obiektywizmem. Był zdania, że przybycie Europejczyków do Australii zburzyło normalny rytm bytowania krajowców. Chaty ich - stwierdza - cofnęły się w głąb buszu lub zupełnie zniknęły przed falą białych osadników. Podkreśla też: "Rozmaite klęski, w szczególności spadek liczebności ludności tubylczej, a w końcu jej wymieranie, które następowało i zawsze następuje po zetknięciu się z białym, jest faktem tak notorycznym, że smutny przykład krajowców australijskich potwierdza tak straszliwie zabójczy wpływ" Stosownie do panuj.lcej wówczas badawczej mody tzw. naturalistów, także i Strzelecki w penetracjach swych nie ograniczał się wyłącznie do zjawisk natury przyrodniczej, lecz dostrzegał ich związki z otaczającym je światem. Życie krajowców australijskich, w warunkach kolonialnej polityki angielskiej, nazywał nie lepszym od losu kangura. Występował jednoznacznie - a było to ponad 150 lat temu - przeciwko używaniu przez Europejczyków w stosunku do tubylców nazwy .,dziki". Swoimi penetracjami obj"ł także Strzelecki Nową Zelandię, gdzie spędził około trzech miesięcy. Poznał mieszkających tam Maorysów i ich kulturę, która wzbudziła jego zainteresowanie. Na wyspie, wolnej wówczas od silnych europejskich wpływów, plemienny ład i życie tubylców regulowały jeszcze ich odwieczne prawa. Zasada pokrewieństwa, która przez określenie stopnia bliskości dwóch osób określała zarazem ich wzajemne stosunki na płaszczyźnie społecznej i kultowej, a także wyznaczała ich wzajemne powinności i przyj " II artykule a l~ humanistyczni! pl. Polsc.\' ohrlJ/lcy postaw~ P. Strzeleckiego i hlUllIcz<' ludów ". zwrócił kolonialnych, kiedyś "Problemy" uwagę W. SłabczYliski 1953, nr 5. �112 Ryc. 7. Seweryn Rakowski, założyciel Towarzystwa Polskiego (1863) w Australii wi1eje, była tu wówczas w pełni przestrzegana. Totemizm Maoryjczyków wyznaczał swoistego rodzaju kierunek stosunków pomiędzy człowiekiem lub grupą ludzką, a gatunkiem zwierząt. Trudno by szukać pełniejszego opisu maoryjskiej kultury w pismach Strzeleckiego, chociaż tu i ówdzie temat ten przewija się w nich mimochodem. Był on na Nowej Zelandii na dwa lata przed podpisaniem traktatu z Waitanagi (1841), na mocy którego grupa maoryjskich wodzów przekazała władzę nad wyspą angielskiej administracji. Gdy Strzelecki przybył do Australii (1839) był to obszar prawie zupełnie nieznany pod względem geograficznym i przyrodniczym. Poświęcił się tutaj głównie badaniom geologicznym i geograficznym. Odkrył między innymi tereny �ił3 złotonośne, jednakże obawiając się niepożądanych reakcji, jakie mogłoby to wywołać wśród białych osadników ogarniętych "złotą gorączką", ukrył ten fakt na prośbę ówczesnego gubernatora Gipssa. Pięcioletni pobyt w tym kraju wypełniony był najróżniejszymi wycieczkami i badaniami. Podczas jednej z wypraw przeszedł całe pasmo Alp Australijskich, a odkryty wówczas najwyższy szczyt nazwał Górą Kościuszki. Odkrył także wiele nowych rzek, lokalizując je na mapach i wyjaśnił zjawisko tzw. rzek okresowych, wysychających latem. Prowadził także badania na terenie Tasmanii, odkrywając tam złoża węgla, rud miedzi i żył kwarcu ze złotem. Pozostawał w przyjaznych kontaktach ze słynnym podróżnikiem arktycznym Johnem Franklinem, wówczas gubernatorem wyspy oraz z jego sekretarzem, kapitanem Aleksandrem Maconochie, jednym z członków założycieli Królewskiego Towarzystwa Geograficznego w Londynie. Parę lat później Towarzystwo to powołało Strzeleckiego na swego członka honorowego, a królowa Wiktoria przyznała mu w 1869 roku Gwiazdę Orderu Św. Michała i Jerzego za pięcioletnie podróże badawcze w Australii, odkrycie złota, odkrycie nowych terenów nadających się do kolonizacji, za sporządzenie map geologicznych i topograficznych terenów badanych. Natomiast z inicjatywy władz australijskich imieniem jego nazwano góry i rzeki: Góry Strzeleckiego (Strzelecki Ranges) - górzysta kraina w stanie Wiktoria; Góra Strzeleckiego (Mount Strzelecki) - wzniesienie w rejonie tzw. Terytorium Północnego w Środkowej Australii; Szczyt Strzeleckiego (Strzelecki Peak) - najwyższy szczyt górski na wyspie Flindersa; rzeka Strzeleckiego (Strzelecki Creek) - rzeka okresowa na terenie Australii Południowej, licząca około 200 km, odkryta przez Anglika Ch. Stuarta. Ponadto wiele miejsc przyozdobionych jest obeliskami i tablicami pamiątkowymi, które znaczą szlak jego wędrówki po kontynencie, a podręczniki szkolne ze szczególną atencją piszą o jego odkryciach mających charakter ogólnoświatowy w dziejach historii odkryć i badań geograficznych 16. Dodajmy przy tym, powołując się na wybitnego monografistę dziejów Polaków w Australii i Oceanii, wspomnianego już Paszkowskiego, że "Strzelecki opuścił Polskę jako młodzieniec bez majątku, bez wyższych studiów i bez stosunków. Wspaniałe osiągnięcia na polu odkrywczym i naukowym, wysokie odznaczenia i zaszczyty, zdobycie tytułu sir'a i niezależności materialnej zawdzięcza jedynie swojej pracy, zdolnościom i charakterowi. Trzeba było być naprawdę nieprzeciętną indywidualnością, by jako cudzoziemiec osiągnąć to w elitarnym społeczeństwie anglosaskim epoki wiktoriańskiej" 17. '" Tenże, Pawel Edmund Strzelecki. Edmund Strzelecki - podróżnik, Zagranicznej" 1975, nr 9. 17 L. Paszkowski, op. cii., s. 123. 8 - Lud I. LXXVI Podróże - odkrycia UCZlJlly, humanista - prace, Warszawa (w swlecie 1957 oraz Pawel Polonii .\:mierci), "Problemy �114 • Ryc. 8. Władysław Zamoyski, właściciel Kórnika ofiarowanej i twórca państwu kolekcji muzealnej oraz biblioteki (1924) Dopełniając kontekstu polskich obserwacji i badań etnograficznych w Australii i Oceanii warto choćby mimochodem wspomnieć o innych postaciach, które poprzez swoją działalność utrwaliły się w dziejach tych odległych obszarów. W wieku XIX wybitnym pionierem w burzliwym okresie australijskiej gorączki złota był Leopold Kabat, nadkomisarz policji konnej w stanie Wiktoria oraz komendant okręgu Gippsland. Rotmistrz Kabat wprowadzając prewencyjną funkcję policji przyczynił się do złagodzenia wielu napięć wśród poszukiwaczy złota i uratował życie niejednemu z obieżyświatów, którzy �115 Ryc. 9. Paweł Edmund Strzelecki tutaj szukali łatwego zarobku, usprawnił też administrację terenową i ugruntował pozycję władzy państwowej w rejonach podlegających jego nadzorowi. W policji i administracji państwowej służył także Władysław Kossak (brat Juliusza, wybitnego malarza), który w stanie Wiktoria wspomagał działalność różnych instytucji gospodarczych dbając o przestrzeganie ładu i porządku w podległych mu rejonach. Był postacią szeroko tutaj znaną i gdy podjął decyzję powrotu do Polski na wieść o wybuchu powstania styczniowego, żegnano go uroczyście i z honorami, zapraszając do ponownego prz~azdu. Wyróżniającą się postacią tego okresu był Seweryn Korzeliński, autor pamiętników, których fragmenty cytowane są w antologii. Umiejętność współ- �116 życia zapewniła mu ogromny autorytet wśród poszukiwaczy złota, ludzi często bezwzględnych i bez skrupułów. Gdy wybuchła na kontynencie tzw. rewolucja górnicza (1854), proponowano mu, by staną l na jej czele. Korzeliński zrezygnował z propozycji i niebawem powrócił do kraju, tracąc tym samym wybornL1 okazję do trwałego zapisania się w historycznych wydarzeniach związanych z walką o prawa robotniczej Australii. Trudno przewidzieć jakim byłby dowódcą, praktykę w tym zakresie miał jednak wyborną, wyemigrowal bowiem z kraju po powstaniu listopadowym jako major wojsk polskich. W latach 1852-1854 przebywał na kontynencie Bolesław Dolański, autor pamiętnika oddającego atmosferę w złotym tyglu, w którym ludzie o skrajnych przyzwyczajeniach szukali możliwości wspomożenia swego bytu. Chodziło bowiem o to, aby zdobyć jak najwięcej złotego kruszcu i ukryć nieraz swą tożsamość przed współtowarzyszami i policją, która pilnie poszukiwała wśród tych ludzi zbiegów z karnych kolonii. Z pamiętnika wyray.nie widać, że na złotodajnych działkach australijskich Polacy nie należeli do rzadkości i to po nich zostały nazwy Strzelecki Reef i Polka Reef. Ponadto jest w nim trochę informacji o charakterze etniczno-socjologicznym obszerniej dokumentujących nasze obserwacje i badania nad tubylczymi kulturami tego oszaru. Na kontynencie australijskim osiedlił się także Emeryk Boberski, uczestnik powstania węgierskiego w oddziałach sformowanych przez gen. Józefa Bema. Mieszkał przez wiele lat w mieście Ararat w zachodniej Wiktorii, gdzie piastował wiele godności społecznych; trzy razy wybierano go na burmistrza. Z życia publicznego wycofał się mając 77 lat i przeniósł się do Melbourne. gdzie zmarł w wieku 93 lat. Członkiem Philosophical Institute of Victoria w Melbourne został w 1857 roku zdolny chemik Jan Dembiński, syn zasłużonego generała z powstania listopadowego. Oprócz dzialalności naukowej prowadził on ożywioną działalność społeczną i jest zaliczony do grona wyróżniających się polskich emigrantów, którzy dali australijskiej ziemi swą wiedzę i pasję, by kształtować jej instytucje społeczne i naukowe na wzór najlepszych osi"gnięć cywilizowanej Europy. Do odległej Australii dotarł także Gracjan Józef Brojnowski, który w 1857 roku, w dniu branki rosyjskiej do wojska, uciekł z domu i przez Hamburg i Londyn udał się na emigrację. Bez pieniędzy odbywał tę podróż, pracując na statku jako palacz. W Australii przez trzy lata pracowal na farmie, później osiedlił się w Melbourne, gdzie odbył studia malarskie, zarabiając na nie nauką rysunku i malarstwa w szkołach. Wiele pomagał polskim emigrantom i uważany był przez nich za męża opatrznościowego, który nigdy nie szczędził sił i środków, gdy szło o wspomożenie któregoś z rodakóv,·. Brojnowski był też działaczem na niwie ochrony przyrody i dziyki jego zabiegom rząd Nowej Południowej Walii wydał ustawy o ochronie ptaków i zwierząt. Pozostawił też po sobie dzieło o tematyce zoologicznej, bogato ilustrowane �117 własnoręcznie wykonanymi planszami, mającymi współcześnie unikatowy charakter 18. Wracając do polskich poszukiwaczy australijskiego złota odkrytego przez Strzeleckiego, wypada nadmienić, że najwięcej ich wywodziło się z węgierskiego legionu gen. Bema z okresu wiosny ludów. Ogólnie szacuje się ich na około 100 osób, a niektórzy z nich piastowali z czasem wysokie stanowiska w Australii. Emigranci wywodzili się przede wszystkim ze szlachty. Zasymilowani zostali szybko w nowym środowisku. Imali się różnych zajęć - służyli w administracji, policji, poszukiwali złota, zajmowali się rzemiosłem, handlem, służąc nowej ziemi lojalnie i z oddaniem. Przez tak organiczną postawę rodziły się propolskie sympatie w tych środowiskach, w których ludzie ci rozwijali swoją działalność społecznie u/yteczną, które swój szczególny wymiar znalazły tu podczas powstania styczniowego. Na wieść o jego wybuchu spora grupa byłych wojskowych powróciła do kraju. Inni prowadzili zakrojoną na szeroką skalę akcję propagandową wśród społeczeństwa australijskiego na rzecz pomocy powstańcom. Sympatie propolskie najbardziej uwidaczniały się wówczas w stanie Wiktoria, którego rząd oraz prasa wspierały przedsięwzięcia agitacyjne. Na stronach melbournskich gazet "Herald", "Argus" i "Age" publikowane artyk uły domagaj<!ce się wręcz, by Anglia udzieliła pomocy Polakom walczącym o swoją niepodległość. Aktywnym animatorem tych wielorakich działań był, mieszkający w Australii uczestnik powstania listopadowego, Seweryn Apolinary Rakowski, początkowo właściciel maleńkiej firmy importowo-handlowej, później zaś zamożny agent okrętowy między Hamburgiem, Melbourne i Nową Zelandią. Upadek powstania komentowany był także w tutejszym środowisku, ale postyczniowa emigracja nie obrała australijskiego kierunku i nadal tylko jednostki docierały na odległy ląd. Wyróżniającą się spośród nich postacią był Ludwik Bernstein, lekarz, który osiadł w Lismore, gdzie z czasem został burmistrzem. Przedsiębiorczość tego człowieka była zdumiewająca. Sam zaprojektował sicć oświetleniową i wodociągową dla tego miasta. Za jego kadencji powstało wiele instytucji o charakterze użyteczności publicznej. W Lismore pracował 25 lat, gdzie zmarł. Czcząc jego pamięć jedna z tutejszych szkół otrzymała nazwę Richmond River High School - Bernstein House. Z innych osób, które zysk<iły sobie tutaj miano "a distinguished character", w ok resie do pierwszej wojny światowej wymienić należy lekarzy 1. C. Łubieńskiego i Antoniego Sokołowskiego, inżyniera Wiktora Czarlińskiego, przebywającego tu od 1883 roku specjalisty od ochrony środowiska, znakomitego skrzypka S. Tarczyńskiego, który od chwili przybycia do Australii (1912) pozostawał przez 40 lat najpopularniejszym człowiekiem świata 1M Dzieło lo liczy 6 lomów, wydanc zostało w Sydncy jako Birds of Australia. Zob. lcż: K. A. Hindwood, Gracilis Joseph 8roinowski, "Thc Australian Zoologist" z 14 grudnia 1967. �118 artystycznego w Melbourne, muzyka H. Kowalskiego, który w latach 1886-1896, koncertował we wszystkich większych miastach Austraiii, animatora ważnych przedsięwzięć na rzecz krzewienia kultury muzycznej. Opinię najzdolniejszego geologa tamtych czasów mial w Australii inżynier górnictwa, absolwent Akademii Górniczej w Berlinie, Modest Maryański, ekspert do spraw geologicznych w "The Venture Syndicate", odkrywca złotonośnych piasków w Australii Zachodniej. W 1896 roku przybył on do Kalgoorlie, głównego miasta na polach złotodajnych w okręgu Eastern Goldfields, ze Stanów Zjednoczonych jako znany autorytet w dziedzinie geologii złóż. Po wykonaniu zleconych ekspertyz powrócił do kraju przywożąc zbiory mineralogiczne, zoologiczne, przyrodnicze i antropologiczne, które przekazał Poznańskiemu Towarzystwu Przyjaciół Nauk. Od 1891 roku był członkiem tego Towarzystwa. Zmarł w Gnieźnie w roku 1914. Działalność Maryańskiego Ryc. 10. Tubylka z okolic Port Sorell (Australia) �119 oraz polskich górników w sclsiednim Coolgardie jest kanwą powieści australijskiej pisarki Katarzyny Prichard, przetłumaczonej także na język polski 19. Poznawanie świata i towarzyszące mu przygody stanowiły pasję poczytnego w ubiegłym stuleciu pisarza Sygurda Wiśniowskiego, który geografii uczył się własnymi stopami i uważany był przez swoich biografów za "arcypodróżnika". Do Australii przybył w listopadzie 1862 roku jako dwudziestoletni młodzieniec. Pieniądze na tę podróż - podobnie jak i na następne - zdobywał poprzez doraL.ne zatrudnienie, o czym pisał bez żenady, podając np. że na wyspy Fidżi dotarł w charakterze okręgowego dozorcy Ryc. 19 K. Prichard, II. Sygurd BurzlilV£-' la/a, Warszawa Wiśniowski 1951. �120 bydła, innym razem był poszukiwaczem złota, palaczem okrętowym, drwalem itp. Swym usposobieniem zjednywał ludzi, którzy nierzadko pomagali mu w trudach samotnego wędrowania. Australijski kontynent i sąsiadujące z nim wyspy stanowiły przez 10 lat teren wędrówek Wiśniowskiego. Chwytał się tu różnych zajęć: pracował w kopalni złota, był pośrednikiem handlowym, dziennikarzem, doradcą. Wśród białych współplemieńców czuł się obco, a rozpalona wyobraźnia i pasja poznawcza kierowały go zawsze ku stronom dzikim i odległym, o czym sam wspomina podkreślając, że przez długie lata przebywał w pustkowiach, przez które raz ledwie przeciągali inni badacze. Wtedy też w Australii zbratał się z jednym z tubylczych plemion, z którym wiódł prymitywne życie koczownika. Trudno jest ustalić, gdzie był u niego koniec jednych podróży a początek drugich. Wiemy z całą pewnością, że bywał w takich stronach australijskiego kontynentu, gdzie biali ludzie nigdy przedtem nie byli. Na Nowej Zelandii z zainteresowaniem obserwował kulturę Maorysów, których darzył szczególnym upodobaniem. Tu spotkał się z Gustawem Ferdynandem Tempskim. z pochodzenia niewątpliwie Polakiem, który pacyfikował osady Maorysów i przeszedł do historii jako "Iew" Nowej Zelandii. Stał on na czele utworzonego przez siebie oddziału do walk leśnych z tubylcami. Zapuszczał się w odległe rejony, by dosięgnąć uchodzących przed nim Maorysów. Zginął podczas jednej z takich wypraw pacyfikacyjnych, a ciało jego zostało spalone na stosie przez tubylczych wojowników. W opinii cytowanego już Paszkowskiego był on człowiekiem okrutnym i "nie tylko rysy jego twarzy, ale i cały charakter przypomina typ polskich zagończyków". Z pewnością jednak niezwykle kontrowersyjna i mało u nas znana postać Tempskiego zasługuje na bardziej szczegółowe niż dotąd źródłowe zbadanie i opisanie. Powróćmy jednak do postaci Wiśniowskiego. Wśród kłopotów i braków kształtował się jego charakter, w niedostatku środków do życia czuł się normalnie, ba, widział nawet w nich czynnik wspomagający wyzwalanie ludzkiej inicjatywy. Jego podróżnicze pisarstwo jest tak dalece paraetnograficzne, iż znając realia kulturowe strefy Pacyfiku, można bez wątpienia stwierdzić, że nie faszeruje on fabuły fikcyjnymi przygodami i obrazami, lecz wydobywa na wierzch tubylczą obyczajowość i osadza ją w konkretnym środowisku geograficznym. O tym dystansie do przesady i fantazjowania przekonuje między innymi jego książka poświęcona Nowej Zelandii zatułowana Dzieci Królowej Oceanii 20, gdzie owymi "dziećmi" są jej odwieczni mieszkańcy Maorysi. Znając dokładnie to pisarstwo, Henryk Sienkiewicz był zdania, iż jest ono bardzo pożyteczne, bowiem wyśmienicie popularyzuje wiadomości geograficzne, etnograficzne i przyrodnicze, ułatwiając porównanie "naszych stosunków z innymi", co przyczyniało się do poszerzenia horyzontu geograficznego. 20 S. Wiśniowski, Dzieci Królowej Oceanii, Warszawa 1922. �121 Ryc. 12. Jan Stanislaw Kuhary Poczytność tych ksi"żek była wielka, bowiem dzięki nim odległe egzotyczne światy przybli7.ały się do polskiego czytelnika, kształtuj"c jego zainteresowania i potoczną wiedzę o stronach odległych. Mniej więcej współczesnym Wiśniowskiemu był podróżujący po Australii poeta, pisarz, archeolog, syn głośnego działacza emigracyjnego po powstaniu listopadowym Krystyna Lacha Szyrmy - piszący pod nazwiskiem Władysław Lach Szyrma Sommerville. Przybierał to dodatkowe nazwisko po matce. Podróżuj"c po Australii interesował się on kulturą aborygenów, zbierał legendy, a obraz tutejszej społeczności i typów ludzkich postrzegał przez pryzmat szacunku i głębokiej humanistycznej postawy21. 21 W. Lach-Szyrma, Association Journal" Australian/iI/hI 1898, l. 2; tenże, on Britain in/he /aller SlOne period, "British Archaeological A leric'l or a r;oya(je lo [offer worlds, Londyn 1883. �122 Na linii Polska ~ Australia i Oceania przewija się postać Napoleona Feliksa Żaby, profesora Uniwersytetu w Buenos Aires, który wędrując po świecie był też na antypodach. Z tej okazji wydał zbiór wierszy dedykowanych znakomitemu pisarzowi Józefowi Ignacemu Kraszewskiemu, obchodzącemu "półwiekowy jubileusz pracy literackiej"22. Swą podróż do Australii opisał też przyrodnik Roman Ujejski23, który w 1891 roku zwiedziwszy Adelajdę, zapuścił się do ujścia rzeki Richmond i osiadł na pewien czas na roli. W tym czasie polował i gromadził okazy fauny, zwłaszcza ornitologiczne. Pod koniec XIX stulecia stosunkowo wyraźnie rysuje się jeszcze jedna postać naszego podróżnika, który spędził w Australii półtora roku, gromadząc między innymi eksponaty etnograficzne obrazujące kulturę aborygenów. Kolekcja ta znajduje się w zbiorach Biblioteki Kórnickiej Polskiej Akademii Nauk i stanowi unikatowy zespół z końca XIX stulecia. Jej twórcą był Władysław hr. Zamoyski, syn generała Władysława, uczestnika powstania listopadowego, Ryc. 22 Jubileusz Kraków 23 N. F. Żaba, Wiązanka obchodzący pólwiekową 13. Rl;kopis Polaków pracy J. SI. KlIbarc~o zamieszkalych literacką pracę Józefa w Auslralii, lyna(Tyo Nowej 1879. R. Ujejski, Wspolllllienia z podró:y pO Australii, Zdandii K raszewskieyo Lwów 1893. i Tasmanii zlo:OII(/ przez na �123 najbliższego współpracownika księcia Adama Czartoryskiego na emigracji, współtwórcy polityki Hotelu Lambert24. Związany od dzieciństwa z Francją, twórca kolekcji - późniejszy właściciel Kórnika, przekazanego państwu na krótko przed śmiercią (1924) - wyruszył w 1879 roku w składzie francuskiej ekipy rządowej do Australii. W 1880 roku miała odbyć się w Sydney Wystawa Powszechna, na której Francja, podobnie jak inne państwa europejskie, przygotowywała wielką ekspozycję. Zamoyski, mianowany na ten czas konsulem, otrzymał dodatkowe zadania dyplomatyczne, jakkolwiek głównym powodem tego wyjazdu było przygotowanie wystawy obrazującej potęgę kolonialnej Francji. Na statku "Le Thin" zawinął do Melbourne we wrześniu 1879 roku. Zamoyski, podobnie jak i inni organizatorzy ekspozycji, przebywał na terenie Nowej Południowej Walii. Interesował się również życiem tutejszej Polonii, pozostawał w kontaktach z najwybitniejszymi jej reprezentantami, interesował się życiem naukowym inspirowanym między innymi przez Royal Society. Wiele podróżował, przebywał na Tasmanii, odwiedzał krótko Nową Zelandię i Nową Kaledonię, był we wszystkich większych miastach kontynentu. Spotkał się z przebywającym wówczas w Australii rosyjskim badaczem Oceanii N. N. Mikłucho-Makłajem, ożenionym z córką premiera Nowej Południowej Walii, z którym już po powrocie do Europy wymieniał korespondencję. Ogólnie rzecz biorąc Zamoyski dobrze poznał problemy współczesnej mu Australii, zróżnicowanej pod względem etnicznym, jak też klasowo-warstwowym. Widocznie jednak problematyka kulturowa dotycząca aborygenów absorbowała go w szczególności, bowiem podczas całego pobytu, przy każdej nadarzającej się okazji, starał się dowiedzieć czegoś nowego. Podczas jednej z podróży zatrzymał się w Auckland by zgromadzić eksponaty etnograficzne i okazy przyrodnicze. Obdarowany był przez znajomych zabytkami materialnej kultury aborygenów, a ilość nagromadzonych eksponatów i ich wartość naukowa, pozwalają wątpić w to, "aby podróżnik traktował swoją kolekcję jako rodzaj egzotycznej pamiątki z podróży; zaprzecza temu zarówno ilość, jak i wartość nagromadzonych przedmiotów. Są to bowiem okazy starannie wybrane, bardzo charakterystyczne dla określonych kultur i niejednokrotnie bardzo rzadkie i cenne już w czasach Zamoyskiego, przykładem mogą być tzw. maski czaszkowe z Nowej Brytanii"25. Ponadto kolekcję tę liczącą blisko 300 eksponatów uzupełniają fotografie - około 200 zdjęć, wśród których ponad 100 dotyczy tematyki etnograficznej. Ich różnicowanie faktograficzne jest dość szerokie. Mamy tam bowiem zdjęcia przedstawiające tubylców w tzw. ujęciu antropologicznym, ale są też różne sceny rodzajowe wykonane w terenie, przedstawiające grupy aborygenów, ich l. 24 J. Łapall, EgzotycZIla kolekcja 61, 1977. 25 Tenże, op. cit., s. 203. etnograficzna w zbiorach Biblioteki PAN w Kórniku, "Lud" �124 mieszkania, odzież, broń, przedmioty codziennego użytku itp. Do wyjątkowych natomiast tematów należą zdjęcia przedstawiające Tasmańczyków z podpisem "ostatnia Tasmanka i jej syn". W bezpośrednim związku tematycznym z powyższą kwestią pozostaje pobyt Maksymiliana Karola Łukowicza na wyspach Oceanii i zgromadzona tam przez niego kolekcja etnograficzna. Łukowicz po studiach medycznych we Wrocławiu, Halle i Berlinie pracował od roku 1888 jako lekarz Kompanii Nowogwinejskiej w Finschhafen i stamtąd brał udział w wyprawach badawczych w głąb wyspy. Jeszcze na Nowej Gwinei zaprzyjaźnił się z Janem Kubarym, pod którego wpływem umocniły się jego zainteresowania etnograficzne. Wkrótce po przyjeździe na wyspę, gdzie zgodnie z warunkami kontraktu miał przebywać trzy lata, popadł w konflikt z niemieckim zarządem kolonii, którego podłożem były sprawy natury politycznej i w roku 1889 wyjechał do Austrałii. Po kiłkakrotnej zmianie miejsca pracy - początkowo mieszkał na terenie Queenslandu - osiedlił się ostatecznie w Adelajdzie, gdzie spędził 30 łat. Australię opuścił w roku 192 ł i zamieszkał w Sopocie. Zmarł w Berlinie podczas II wojny światowej. Lata spędzone w Australii pozwoliły Łukowiczowi na względnie dobre poznanie problemów tego kontynentu. Wypełniając tu zawód lekarza miał zapewnioną stabiln<! sytuację materialną, a także środki na podróże, inicjowane zainteresowaniami etnograficznymi. A podróżował wiele docierając w trudno dostępne rejony kontynentu, gdzie w buszu z dała od białych przybyszów żyli tubylcy kultywuj<IC swe odwieczne zwyczaje i obyczaje. Kontakt z tubylcami, umacniany leczeniem członków ich rodzin, przyjaznym traktowaniem i wzajemnym zaufaniem, zaowocował interesującą kolekcją etnograficzną, którą Łukowicz przywózł do Polski. Wiemy ponadto, że powstała ona w większości z dobrowolnych darów aborygenów. którzy wspomagani w chorobach przez białego lekarza, rewanżowali się prezentami charakteryzującymi ich inwentarz kulturowy. Najwięcej w tej kolekcji - dzisiaj rozparcelowanej między rodzinę Łukowicza - znajdowało się bumerangów. Ponadto obejmowała ona okazy broni, rzemiosła, odzieży itp. Był też Łukowicz jednym z nielicznych białych przybyszów, którzy zostali dopuszczeni do uczestniczenia w obrzędach tubylczych, a obserwowanie uroczystości plemiennych zwanych corrohoree zaświadcza o wielkiej estymie. jaką mieli wobec niego krajowcy, chroniący zazdrośnie swych tajemnic 26 Mniej ważne, ale warte odnotowania, były te pionierskie próby polskich zainteresowań tubylczymi kulturami antypodów, które połączone z dziejami naszego wychodźstwa tworzą właściwe tło do omówienia największych osiągnięć, jakie w tym zakresie odnotowała nauka polska. U podstaw tych osiągnięć leżała nie tyłko twórcza ciekawość badaczy, lecz uwarunkowania wynikające z zaborów, które rzuciły w odległe i egzotyczne strony tych wiecznych tułaczy 26 W. SłabczyJ\ski, Polscy potiniżnicy ... , op. cil., s. 396. �125 pozbawionych ojczyzny. W osobie pierwszego z tych badaczy i podróżników Jana Stanisława K ubarego komasuje się jakoby wielość podobnych losów tych spośród naszych etnografów, którzy pracowali w różnych częściach globu, umożliwiając nauce światowej i kulturze dostęp do tradycji i wiedzy wielu grup etnicznych27. Kubary, badacz Mikronezji, po upadku powstania styczniowego, w którym uczestniczył jako kilkunastoletni młodzieniec, został aresztowany. Załamany na duchu, ratuj<Ic się przed zesłaniem na Sybir, pod presją śledztwa ,......1. ł~.. •••. ~ft' •• Rvc. 14. W /Dry lalua/u 27 K. Wypych, •••••• I. W bibliografia lam I.awarla: Warszawa 1956. ,,' < ',< /' ' ' wyspy Jap i wysp Mackcn/.icgo, cieniu .k .. ~/adall1i W. SlabczYllski, Jalla Na wyspach według oryginalnych Stallisława Pacyjiku. Kuharego, rysunków Wrocław O Janie Kuharym J. Kubarego 1969 hadaczu oraz Oceallii, �126 "carskiej ochrany" wmanewrowany został we współpracę z prześladowcami polskich patriotów. Wysłany do Paryża, by tam inwigilować polską emigrację, pełen wyrzutów sumienia, niewolnych od samobójczej myśli, powrócił do kraju. Nie na długo, gdyż w marcu 1868 roku zbiegł do Ham burga. Niebawem nawiązał kontakt z armatorem prowadzącym interesy handlowe na wyspach Pacyfiku, zaopatrującym także muzea niemieckie w okazy przyrodnicze i wytwory tubylczej sztuki. Przedsiębiorczy właściciel firmy C. Godeffrey zawarł z Kubarym pięcioletni kontrakt czyniąc z niego swego agenta muzealnego i wysłał go na Samoa, a potem do Mikronezji, by tam zbierał okazy przyrodnicze i etnograficzne. Wyjazd nastąpił I maja 1869 roku i odtąd Kubary pozostał w Oceanii przez 30 lat. Nie ograniczając się wyłącznie do kolekcjonerstwa przyrodniczo-etnograficznego prowadził jednocześnie badania nad kulturą tutejszych ludów - częściowo na własną rękę, częściowo na zlecenie różnych muzeów europejskich. Ponadto przeprowadzał różnorodne badania przyrodnicze, zajmował się topografią, rysował mapy wysp. Pochłaniały go wykopaliska archeologiczne - np. ruin Nan Matal na Ponape. Zbierał legendy, wykonywał pomiary antropologiczne i układał słowniki narzeczy tubylczych. Plonem tych zróżnicowanych zajęć były opublikowane w języku niemieckim trzy książki jego autorstwa oraz cztery napisane przez innych autorów, zawierające całe rozdziały opracowane przez Kubarego. Poza tym napisał wiele artykułów etnograficznych, których wartość naukowa nie została do dziś podważona. Przeciwnie, liczba naukowych cytowań tych publikacji stale wzrasta wśród badaczy zajmujących się współcześnie problematyką etnologiczną Oceanii. Biografia Kubarego kryje jeszcze wiele zagadek, są w niej łuki, kwestie nie wyjaśnione, fakty tylko hipotetycznie rozwiązane. Do rekonstrukcji tych spraw niezmiernie przydatna jest korespondencja badacza, mało dzisiaj znana. Mogłaby ona rzucić światło na wiele wydarzeń związanych z jego pobytem na wyspach Pacyfiku. Wreszcie na koniec zaakcentować należy rzecz o tyle paradoksalną, iż wszyscy zgodnie przyznają, że dorobek tego badacza ma pierwszorzędne znaczenie dla etnogenetycznych i etnologicznych studiów nad ludami Oceanii. Tak naprawdę jednak jest on bardzo rozproszony i nie mamy pełnej bibliografii prac Kubarego. Poważną luką w wiedzy o jego działalności naukowej jest prawie zupełny brak dokumentacji dostarczonych do muzeów europejskich kolekcji zdjęć i rysunków, które od czasu do czasu pojawiają się w jakichś etnologicznych pracach, nawet współcześnie wydawanych. Jest to więc kolejny obszar do penetracji związanej z życiem i pracą tego niestrudzonego badacza. Systematyczną działalność w tym zakresie podjął autor tego artykułu z zamiarem wydania Prac zebranych Jana Stanisława Kubarego przy współpracy z etnologicznymi ośrodkami zagraniczyrni. Jest to jednak temat do osobnej opowieści. �127 Ryc. 15. Bronisław Malinowski W dziejach etnologii światowej wyraźnie wyróżnia się działalność naukowa Bronisława Malinowskiego, etnologa i socjologa, twórcy metody funkcjonalnej i czołowego przedstawiciela funkcjonalizmu w antropologii społeczne/B. Właśnie z Australią, Nową Gwineą i Wyspami Trobriandzkimi łączą się jego największe osiągnięcia naukowe. Do Australii przybył 21 lipca 1914 roku, 28 Dzialalnosć praca zbiorowa zawarta. la pod przedstawiona red. M. Flis, w: A. K. Antropologia Palucha. spo/eezna Warszawa Bronisława 1985 oraz Malinowskiego. bibliografia tam �128 opuścił ją natomiast 28 lutego 1920 rok u. Wyjazd ten poprzedziły rozległe prace przygotowawcze podczas jego pobytu w Londynie, gdzie w latach 19 J 3- J 914 wykładał zagadnienia religii pierwotnej i psychologię społeczną w London School of Economic and Połitical Sciences - włączonej później do Uniwersytetu Londyńskiego. Świetny debiut książkowy o rodzinie tubylców australijskich - The .fómi/y among Australian Ahorigilll!s (1913) spotkał się z uznaniem ówczesnych autorytetów naukowych, rekomendujących go w podróż do tropików. Zajmował się tam badaniami życia i obyczajów krajowców, ich wierzeń i mitów. Jego prace, opisujące funkcjonowanie prymitywnych społeczeństw na wyspach Pacyfiku, stały się podstaw,! do studiów nad mechanizmami funkcjonowania przedcywilizacyjnych społeczności i ich kultur. Wywarły też one istotny wpływ na etnologię światową i umożliwiły pełniejsze zrozumienie procesów mających miejsce w odległych epokach, w odniesieniu do których nie mamy źródeł pisanych. Sponsorem tych badall był przede wszystkim przemysłowiec angielski Robert Mond, ale uczony mógł je prowadzić także między innymi dzięki przychyłności i pomocy finansowej federalnego rządu australijskiego. Dorobek etnologiczny Malinowskiego stał się przedmiotem tak licznych publikacji, że nie ma potrzeby powtarzać tu wielu znanych faktów. Badacz Oceanii stał się równocześnie niejako własnością zarówno polskiego, jak i angielskiego świata nauki. Jak wielu przed nim, warunki dla rozwoju swoich zdolności znalazł poza rodzinnym krajem, by już do Polski nigdy nie wrócić. Ryc. 16. Tubylk i I. wyspy I!"uk �...... ...... ...... ...... ...... ...... ...... .••... a ,o ' .. o (SIZ;) .••.. Tennant Creek ° ') " I'or\ ~ed\and "- \ .... I , __ .•. - .•....•.•..•. __rv--~ Z Ą Z E K J '\ /0 j AliceOSprings I \I \ /' A U S T R \A L,~I J S K I 1. eyre: \~/ ~~I ~~.1 N1&P,.I,~/ ~, L ~ o l. oBr9k~~ M, o \ Australijska " :-..,l < Hill j!c i' u~~ ~ o SAeWtery/n KorzeJinski Usrala eWCastle SYdney Wol/on ~ , Sygurd W' . Aust I isniowski 1862-/872 rala. Nwlelandia PolinezJa' gong ~8'; Ge~u;ne Pawef Edmund Strzelecki Australia 1839-1843 / I> Q '000 i 1500 ' Daty podane 'm . cytowana za. na,lwiskiem ~ oznaczają okres ~ ;' Cl ;' Tasmania~iobart 500 ~ _.- \ \I.;.' pof;~~ug'~sta -~. -, Wielka lat /"- ~'fl ,. _) 0Wiluna z którego pochodzi relacja i czas pobytu autora na danym obszarze ;' / / t;/a ~ ~ // ~ ~/~Y~ 0> t> ~;Y Chr'Stch , nd )' ~g~ Urch DUnedIn W-b J Ch '-J_ r'\ at~a..:~,,-- �129 W historii polskich badań i obserwacji etnograficznych związanych z Australią i Oceanią drobnym epizodem jest planowany przez Malinowskiego udział w nich Stanisława Ignacego Witkiewicza, który wraz z nim przybył na antypody. Epilog tego przedsięwzięcia był niefortunny dla obu tak wielkich indywidualności i rozluźnił ich przyjacielskie kontakty, a ślady tego można znaleźć w sztukach Witkacego - Mister Price czyli Bzik Tropikalny (1920), Bezimienne dzielo - ezlery akty dość przykrego koszmaru poświęconego Bronislawowi Malinowskiemu. W Metafizyce dwuglowego cielęcia. Tropikalno-australijska sztuka w trzech aktach (1921) znajdujemy taką oto kwestię poświęconą Malinowskiemu, którą wypowiada król Aparura: "Mój przyjaciel umiera. Weź go na swoje łono, wielka złocista żabo Kapa-Kapa. To nic, że zbadał nas Malinowski, ten przeklęty anglezowany, nieposkromiony marzyciel. Totemy są prawdą. Wszystko jedno, co piszą o nich uczeni". Biografowie Witkiewicza wyraźnie podkreślają jego krytyczny stosunek do poglądów Malinowskiego głównie na problemy genezy religii i podają szczegółowo inne okoliczności, które potęgowały rodzący się między nimi dystans zakończony rozstaniem pod niebem tropików. W polskim dorobku naukowym obejmującym obszary kulturowe Pacyfiku wyraźnie zaznacza się działalność badawcza Aleksandra Lecha Godlewskiego, który przebywał w Polinezji w latach 1938-1939. Swoimi pracami przyczynił się znacznie do wyjaśnienia etnogenezy wyspiarskiego świata Oceanii, jak i Australii, a także wyjaśnił złożone problemy stosnków migracyjno-etnicznych na tych rozległych obszarach 29. Kontynuatorami jego studiów o charakterze etnohistorycznym są obecnie specjaliści z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, którzy tradycyjnie od wielu lat organizują seminaria poświęcone ludom i kulturom Oceanii 30. Skierujmy teraz swoją uwagę ku Nowej Gwinei, drugiej co do wielkości wyspie na Ziemi, odkrytej przez Portugalczyków w roku 1526. Nazwę tę nadał jej Hiszpan Inigo Ortiz de Retes, z uwagi na wielkie podobieństwo zewnętrzne jej krajowców do tubylców Gwinei w Afryce. Ludność tej wyspy tworzą głównie Papuasi i Melanezyjczycy, a jeszcze odkrywa się tu do dzisiaj nowe plemiona. Polskie badania i obserwacje etnograficzne na Nowej Gwinei, to przede wszystkich studia Malinowskiego. Ale nie tylko. Interesujące poznawczo 29 Dorobek ten oceniony został na sesji naukowej poświęconej pamięci A. L. Godlewskiego, zorganizowanej w 1976 r. przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. Materiały z sesji opublikowano jako Ludy i kultury Oceanii. Sesja po.iwięcona ... op. cit. Oprócz studiów naukowych A. L. Godlewski opublikował cztery popularne książki: Tahiti najpiękniejsza, Warszawa 1957; Drogi synów Slońca, Wrocław 1963; Czar dalekiej Huku Hiva, Wrocław 1971; Na morzach poludniowych, Wrocław 1976. 30 Przedsi/twzięcia te spoczywają w rękach dr B. Kopydłowskiej i prof. dr. hab. A. Palucha, z inicjatywy których zorganizowano cztery konferencje naukowe poświęcone ludom i kulturom wysp Pacyfiku, integrujące specjalistów polskich zajmujących się oceanistyką etnologiczną. 9 - Lud t. LXXVI �130 są także relacje polskich misjonarzy werbistów, którzy od 1910 rok u prowadzą działalność misyjną na wyspie31. Oczywiście różny jest charakter tych relacji. podobnie jak ich wartość źródłowa i poznawcza. Bywa, iż niektóre prezentują nam tubylców nowogwinejskich jako "dzikich", nieokrzesanych, których trzeba ochrzcić, zbliżyć do Boga i ucywilizować. Takie postrzeganie Melanezyjczyków i Papuasów jako "biednych dzieci natury", jawi się nam przede wszystkim we wcześniejszych relacjach. Wspólcześnie bowiem wśród werbistów znajdują się księża i ojcowie, mający rozległą wiedzę etnologiczną, dobrze Ryc. 31 zbi0fOwa Z kraju pod kamienne; red. 17. Brat Andrzej siekiery. Mis;onarze-Werhi.i·ci ks. T. Dworeekiego SYD, Matyl, wieloletni Warszawa misjonarz o Nowe; 1975. Gwinei I'JJ()-I'J?] r. o praca �131 przygotowani do pracy misyjnej i badawczej w kontekście posoborowego kierunku, określajclcego rolę kościoła w obliczu nowych brzemiennych trudności, zdeterminowanych cywilizacyjnym wpływem na jeszcze plemienne nieraz społeczności 32. Podnoszenie tradycyjnej kultury i całej natury człowieka wysuwa się na plan pierwszy w tym posoborowym kierunku działalności misyjnej. Ryc. 18. Aleksander Lech Godlewski E. Perezak, Wk/ad polskich misjonarzy ze Zgromadzenia S/owa Bożego w poznanie ludów pierw: Polskie hadania ohcych kulIUl' ludowych. Materia/y z kOl!ferencji we Wroc/awiu w dniach 25-20 lis(()pada 1978 1'.0 pod red. E. Pietraszka, "Acta Universitatis Wratislavicnsis" 1981, 572. 32 \wtnvch, �132 Rzecz jasna, że aby sprostać tym zadaniom nowoczesnej ewangelizacji, trzeba je zgoła inaczej prowadzić. Werbiści dostosowali się do tej nowej sytuacji i przy okazji przenoszą na grunt światowej etnologii wiedzę o nowogwinejskich społeczeństwach plemiennych. Z polskich autorów wspomnieć należy takich misjonarzy, jak Alojzy Kasprus33 czy Wojciech Bęben34. Akulturacja Nowej Gwinei jest faktem. Cywilizacja białych poczyniła głębokie zmiany w mentalności tubylców. Proces ten postępuje nadal. Co świetlejsi Nowogwinejczycy, a także misjonarze, wyrażają obawy czy kraj ten przygotowany jest do samostanowienia w zetknięciu z obcą im cywilizacją, która przyniosła nowe konflikty. Wobec takiej sytuacji metody pracy misyjnej musiały ulec zmianie, na oczach misjonarzy dokonuje się bowiem szybki rozpad plemiennej wspólnoty. Umacnia się nienawiść do białych, odżywa "kult cargo", a dawne plemienne porachunki zabronione przez białą administrację, dzisiaj zyskały na ostrości. Ważność tych przekształcell rozumiej,! świetnie zorientowani w badaniach etnologicznych niektórzy spośród polskich werbistów przebywających na Nowej Gwinei. Wnosić zatem należy, że kolejne lata ich badań i pełnej obserwacji przyniosą nowe, ciekawe studia z tego zakresu. Życie pierwotnej Nowej Gwinei, podlegające obecnie procesowi akulturacji. wyraźnie zaobserwował i opisał w jednym z artykułów Józef Zwierzycki. geolog i podróżnik, który na wyspie tej spędził 2 lata (1914-1916), związany był bowiem ze służbą rządową w tzw. Indiach Holenderskich na stanowisku naczelnika robót geologicznych na Jawie i Sumatrze. Pobyt ten zaowocował także bogatą kolekcją etnograficzną, którą Zwierzycki ofiarował Muzeum Wielkopolskiemu w Poznaniu, niestety zniszczoną podczas ostatniej wojny. Interesujące są natomiast fotografie, które znajdują się w zbiorach rodzinnych we Wrocławiu, związane tematycznie z różnymi dziedzinami życia tubylców35. Przejawiane we współczesnej etnologii polskiej zainteresowania obszarami kulturowymi Pacyfiku pozostają przede wszystkim w sensie eksploracji terenowych zdominowane przez księży werbistów umiejętnie łączących pracę misyjną z badaniami typu etnologicznego. Ale w odniesieniu do Nowej Gwinei należy odnotować także aktualne badania, jakie prowadzi tam Maria Wrońska. absolwentka etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. W rok u 1979 uczestniczyła ona w Wyprawie Naukowo-Alpinistycznej "Nowa Gwinea 79", zorganizowanej 33 A. Kańsk i, A. Kaspruś, Mo/ukken, 0/11 "Anthropos" mill/eren 34 Nowej W. Bęben, Gwinei, pracującego terenowe .15 Rama River Zwyczaje, "Etnografia w Nowej nad kulturą M. Paradowska, 35, 1991, z. 1. Oil' indone.~ich - t. 26, 1931; A. Kaspruś, in Neuquinea, obrzędy Gwinei tubylczych "Anthropos" i wierzenia Polska" me/anesisc!/(-' t. 31. w polskiej U herf/wlSSl'rachen Der qrosse "pra·hislorische" t. 35-36, związune auf den K /einell Sleinmiirser 1940-1941. in Alemh/e i inne. z uprawą yamu u ludu Arapl's: 1987, z. I. Artykuł placówce misyjnej ;:apowiada (werhiści) inne II" Papui- prace autora i prowadz<lcego studia plemion . JózefZwierzycki - badacz ludów pozoeuropeiskich, "Etnografia Polska" 1. �133 przez Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, podczas której odwiedziła główną wyspę Archipelagu Trobriandów - Kirwinę, na której w latach 1915-1918 Bronisław Malinowski prowadził badania terenowe, będące podstawc! do sformułowanej przez niego metody funkcjonalnej w badaniach nad kulture! Jn. Czas, który upłynął od chwili pobytu Malinowskiego na tej wyspie, spowodował wiele zmian społeczno-gospodarczych, ale nie na tyle ostrych, by jej mieszkańcy odstąpili od swej tradycyjnej kultury. Na Trobriandach nadal zachowany jest tradycyjny sposób życia. Do najważniejszych klanów należy Toliwaga, z naczelnikiem Moioju, oraz klan Tobalu, którego naczelnikiem jest Vanui - jeden z potomków Touluwa, wodza sprawującego rządy za czasów Malinowskiego. Tak jak przed laty, również i podczas pobytu Wrońskiej na Trobriandach wspomniany współczesny wódz Vanui mieszkał we wsi Omarakana i miał wysoką pozycję społeczną. Korzystał z prawa poligamii i posiadał dziewięć żon. Omarakana - wieś, w której mieszkał Malinowski ma prawie ten sam wygląd, co w czasach jego pobytu. Jej mieszkańcy zachowali w pamięci owego niezwykłego białego człowieka, który mieszkał na wyspie kilka lat, znał język jej mieszkańców, ich zwyczaje i obyczaje i często ochraniał przed chorobą i złym urzędnikiem. Trudne do wymówienia przez krajowców nazwisko uczonego zmieniono na "Miskambati", a starsi ludzie wsi potrafili nawet wskazać miejsce, w którym stał jego namiot. Zainteresowania Oceanią zaprowadziły również Jacka Szelegejda 37 na Nową Zelandię, gdzie podczas dwuletniego pobytu (1977~ 1978) prowadził badania nad sztuką Maorysów, zorientowane przede wszystkim na zagadnienia architektury i rzeźby, w tym także na odcyfrowanie symbolicznego znaczenia reprezentacyjnych budowli maoryjskich, tzw. whare hui, czyli domu spotkal1. Z innych penetracji zorientowanych na problematykę etnograficzną zwrócić należy uwagę na współczesne obserwacje terenowe, jakie nad autochtoniczną ludnoście! Australii przeprowadzili Maria i Bogdan Strzałkowie38 z Poznania, penetrujący także prowincję Wschodniego Sepiku na Nowej Gwinei pod kątem nowych przejawów "kultu cargo". Pobieżne obserwacje terenowe o sytuacji społeczno-ekonomicznej tubylczej ludności Australii poczyniła ostatnio Teresa Falkowska 39. Jej ostateczna konkluzja dotycząca asymilacji aborygenów wiedzie w kierunku stworzenia jakiegoś modus vivendi w kon3" M. Wroliska, i kulrury ... , op. cit. Trohriandr 37 J. S/clcgcjtl, 3" M. i B. SIr/alkowie. danych .19 i Wysp Wprowadzenie tamże . T. Sytuacja Falkowska, i wsprl/czesno,v(' Pacyfiku. "Acla lat po Malinowskim, ó(} do symholiki Syruacja statystycznych, w: TradFja w maoryjskiego społeczno-ekonomiczna ruhY/ClJW w australijskim w kulrurze Universitatis w: Australia społecznej Wratislaviensis" i Wyspy domu spotkań tubylczej rdzennych (w druku). "whare Judności ustawodawstwie i duchowej Pacyfiku. hui", tamże. Australii w Ludy ostatnich mieszkańców w świetle latach Australii �134 takcie z otaczającym ich światem białej nacji, która przez zespół przedsięwzięć prawnych i opiekuńczych będzie miała swój humanitarny wkład w rozwiązanie tego problemu. Ożywienie zainteresowań badawczych Oceanią oraz wyjazdy Polaków na antypody łączą się w pewnym stopniu z powstaniem (1973) i działalnością Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, chociaż realizowane są one także dzięki pasji badawczej jednostek i ich prywatnych środków 40. Osobno należy wspomnieć tematycznie związane z Oceanią najnowsze publikacje popularyzatorskie dające współczesny obraz tego rozległego obszaru, autorstwa reporterów - podróżników. Należy do nich Ewa Wolak41, lekarka, która przez pewien czas przebywała na Samoa, Wojciech Dworczyk42, autor pasjonujących książek, w których wyraźnym tworzywem fabuły jest zespół faktów kulturowych właściwych dla Oceanii i Australii. Wspominając motywy tych podróży pisze on, że "Jadąc w szeroki świat, myślałem nie tylko o wielkiej przygodzie, która stanie się moim udziałem i której nikt nie będzie już w stanie mi nigdy odebrać, lecz również o penetracji naj hardziej egzotycznych rejonów naszej planety (... ) W głębi Australii ogl<jdałem rzadkie tańce rytualne na "corroborre", w Nowej Gwinei - odbywające się tam co dwa lata. kolorowe widowisko "Mt. Hagen Show", na Tahiti zaś - hucznie obchodzone przez wyspiarzy święto 14 lipca"43. Na przetartym szlaku australijsko-oceanistycznym bywał niejednokrotnie współczesny pisarz-reportażysta Janusz Wolniewicz, który oprócz Australii zwiedził także Nową Gwineę, Tonga, Samoa, Tahiti, Hawaje, Bali i inne wyspy na Pacyfiku. Jego interesujące książki podejmują liczne tematy - gospodarcze, obyczajowe, polityczne, kulturowe, historyczne - przez co należą do lektur o dużych wartościach poznawczych44. Dojrzałym konkuretnem 1. Wolniewicza w dziedzinie reportażu i podróży jest Lucjan Wolanowski, dziennikarz i prozaik, którego książki, łącząc historię z problematyką współczesną, przynoszą bogactwo materiału fotograficzneg045. Pewne reminiscencje z podróży w tej rejon świata zawierają książki innych polskich autorów - Z. Sierszula, 40 programu J. Szelegejd, hadwl nad kulturami 41 E. Wolak, Archipelag 42 W. Dworczyk, nów, Warszawa szawa 1977. 1961; 43 Tenże, 44 J. Wolniewicz, Warszawa południowych, 45 Warszawa 1971. Warszawa dzicy Papuasi, i Pacyfiku Azji w: Ludy Oceanii, My Muzeum Oceanii, 1975; i kultury ten7.e, Warszawa w Wllrszawie w .Iprawie Oceanii ... , op. ci1. Archipt'Il/Y 1975; tenże, dymiących Pas;a wulka- wlticZ\'!łi, War- Uroda ... , op. cit., s. 7. 1971; tenże, Warszawa L. Wolanowski, Warszawa ieglarzy, Uroda tenże, Komunikat i ludami 1968; tenl.e, W krainie złota Kolorowy i lOtemów, pasat 1977; tenże, czyli Wyspy szmaragdoweyo Ocean nie hardzo spokojny, Ląd który przesIał Warszawa peregrynacje Warszawa hyć plIHką, 1968; tenże, z wyspy Pacyfiku, 1967; tenże, Warszawa 1983. IW Synowie WVSPl' Warszawa POCZIa ludożerców, po morzach 1986. do Niydy-Niydv, �135 np. Jacka Lilpopa46, Tadeusza Ziemeckieg047, Krzysztofa Baranowskieg048, reportaże Olgierda Budrewicza 4,), Przemysława Burcharda 50 i filmy Stanislawa Szwarc-Bronikowskiego 51. Utrwalone są także w naszym piśmiennictwie ślady polskich żagli na Oceanii 52 oraz inne rodzaje kontaktów, wyrażające się różnymi formani tekstów publikowanych przede wszystkim na łamach miesięczników "Poznaj Świat" i "Kontynenty". Ponadto polska oceanistyka etnologiczna, ze względu na ograniczone możliwości prowadzenia systematycznych badaó terenowych, nosi także charakter etno historyczny, syntetyczno-krytyczny, muzeologiczny i porównawczy. Do tego typu ujęć wykorzystuje ona różne źródła pisane, a także bezpośrednie kontakty ze specjalistami z innych krajów. Tak więc mimo przedłużającej się nieobecności badawczej naszych etnologów, która nastąpiła od czasu studiów terenowych B. Malinowskiego i A. L. Godlewskiego, żywy nadal pozostaje nurt zainteresowaó obszarami kulturowymi Pacyfiku, w którym tkwią prace Adama Pakucha 53, Henryki Romaóskiej 54, Anny Kozyry 55, Aleksandra Posern-Zielińskiego 56 i innych etnologów wywodzących się najczęściej z grupy uczniów A. L. Godlewskiego, pod kierunkiem którego powstało też wiele prac magisterskich omawiających różny charakter tubylczej kultury Australii i Oceanii 57. W tym samym nurcie 46 47 4H 49 50 lamach Po drllqiej stronie nieha, Warszawa 1987. Australia kusząca ohietnicą, Warszawa 1976. K. Baranowski, Polonezem dooko/a .Iwiata, Warszawa 1974. O. Budrewiez, Ten pi('kny sztuczny kwiat Australii, "Kontynenty" 1974, nr 4. P. Burchard, Z lil/ntej slrony qlohu, "Kontynenty" 1979, nr 10-12; 1980, nr 2. Ponadto 1. Lilpop, T. Ziemeeki, tego pisma oral miesiycwika "Poznaj Świat" traktujące a Australii i wyspach Pacyfiku. 51 Tematyka tych filmów jest różnorodna eukaliplUsy; Ji:rmity wskazalr tych filmów ukazując komentarzem - jak kierunek. CZysto czynią faktografią - np. W porównaniu egzotyk y kulturową dowartościowuje ohral 52 .I. Komorowski, spotkać to odległych inni Skarhy artykuły gorących z innymi innych nie zniekształca siy kamerą - lecz z dobrej znajomości realiów :':agli na Oceanii, w: Ludy i kullury na autorów skal; Śnieg, reporterami-filmowcami kontynentów, posługujący wynikającą można rekiny, autor jej slownym w celny sposób etnograficznych. ,~ladem polskich Oceanii ... , op. cit. Zjawisko wyst('pOWllllia kranitom;; IW wyspach Pacyfiku, tamże; tenże, ZwyczajoIlE okaleczenia cia/a u tuhylCilw australijskich II' X l X i X X w. Studium etnograficzne, Wrocław 1979; tenże, Ohszary klllturowe Pacyfiku. Materia/y wydane z okazji Sesji Naukowej "Australia i Oceania. kultury tradycyjne wczoraj i dzi.I", Wrocław 1-2 grudnia 1979, Wrocław 1979. 54 H. Romai1ska, Rairel'li, mily, lewndy i podania polinezyjskie, Wrocław 1972; tamże, Dalekomorska wyprawa po dro(jocenne pióra ptaka kula, tejże, Pidń ludowa na Tilhiti, w: Australia i \1'Yspy pacvfiku ... , op. cil.; tejże, Tekst Mamari z Wvspy Wielkanocnej, tamże; tejże, Śpiew o Wielkich Lodziac/z - z poezji polinezyjskiej, "Literatura Ludowa" 1982, nr 3. 55 A. Kozyra, Model konfliktu wojennego u kopieniaczych ludów Nowej Gwinei., w: Australia i wyspy Pacyfiku ... , op. cit.; A. Kozyra, F. M. Rosii1ski, Struktura społeczna plemion górskich na Sowej Gwinei, tamże. 56 A. Posern-Ziclii1ski, Polinezja - .Iwiat nieznany, Warszawa 1972. l 53 A. Paluch, 57 Problematyką Katedry Etnografii Z zakresu Uniwersytetu pl. KullUra meqalityczna kultur Australii i Oceanii Wrocławskiego, która na Oc('(/nii .. , op. cil.; także zajmuje się również opublikowała Kanihalizm dr B. Kopydłowska między innymi u ludów Australii artykuly i Austro- �136 zainteresowań mających szerszy rezonans społeczny tkwią kolekcje etnograficzne z obszarów Pacyfiku zgromadzone w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Muzeum Narodowym w Szczecinie, Zbiorach Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, Muzeum Wyższego Seminarium Misyjnego Księży Werbistów w Pieniężnie i innych mniejszych instytucjach tego typu. Różna jest pod względem merytorycznym wartość tych kolekcji, w sumie jednak każda z nich ukazuje nam fragment ludowej kultury mieszkańców Australii i Oceanii, daje możliwość pogłębienia naszej wiedzy o życiu różnych plemion i przybliża egzotyczny świat wyspiarski do szerokich kręgów społeczności odwiedzającej muzea. Kolekcje te systematycznie powiększają się dZ'ięki różnych przedsięwzięciom organizacyjnym, a szczególną aktywność przejawia wspomniane już Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, w czym niemała zasługa twórcy tej placówki Andrzeja Wawrzyniaka. Jego przedsiębiorczość, nieformalne kontakty ze specjalistami z innych krajów, muzealnymi placówkami w Australii, na Nowej Zelandii, Fidżi, Papui-Nowej Gwinei, Tahiti, Tonga, Nowych Hebrydach i Wyspach Salomona, kolekcjonerami sztuki oceanistycznej, odgrywają większą rolę w gromadzeniu eksponatów muzealnych aniżeli instytucjonalna forma opieki sprawowana przez różne placówki państwowe 58. Antoni Kuczyński ON THE HISTORY OF AUSTRALIAN ETHNOGRAPHIC CONDUCTED BY POLES STUDIES (Summary) The article discusses the role that Polish scientists played in the recording and interpreeting of material pertaining to the cultures of Australian peoples. It also discusses the role that Poles played in promoting the cultures of Australian peoples. The lives and work of Paweł Edmund Strzelecki. Jan Stanisław Kubary and Bronislaw Kasper Malinowski are thoroughly discussed. The author also mentions names of many other Poles, perhaps less known scientists, travellers, missionaries. journalists and entrepreneurs who travelled round the Australian islands and left valuable information on the culture of local peoples. Modern Polish publications on Australian ethnology and ethnographic collections· from Australian islands found in Polish museums have also been discussed. The author also writes about works dealing with Poles who settled in Australia after the Second World War. nezji, w: Australia i wyspy Pacyfiku ... , op. cit. oraz jest inicjatork<, i organizatorem cyklicznych sesji naukowych z tego zakresu, organizowanych przez Katedrcr Etnografii i Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Pełny wykaz prac magisterskich dotyczących obszarów kulturowych Pacyfiku, pisanych pod kierunkiem A. L. Godlewskiego zapisał A. Paluch w cytowanej już książce Obszary kulturowe Pacyfiku ... Z. Sierszuła, J. Szelegejd, op. cit.; Zbiory etnograficzne z obszarów Pacyfiku znajdujące się w polskich muzeach scharakteryzował A. Paluch w książce Obszary ku[t.urowe Pacyfiku ... , op. cil. 58 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/201a52a071b9e3656b3594417375c782.pdf deb73264fdb16400a5bef6e5dc2ceee5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2529 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2349 Title A name given to the resource Z głową w nogach czyli Propedeutyka Etnografii Zasypiania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.164-165 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z głową w nogach czyli Propedeutyka Etnografii Zasypiania Ryszard Ciarka Przez długi czas kładłem się spać wcześnie. Niekiedy, ledwiem świecę, oczy zamykały mi się tak prędko, że nie zdążyłem powiedzieć sobie: „zasypiam". I w pół godziny potem myśl, że czas byłby zasnąć, budziła mnie: chciałem odłożyć książkę, którą zdawało mi się, że trzymam jeszcze w ręce, i zgasić światło; nie przestawałem, śpiąc, zastanawiać się nad tym, сот przeczytał; ale te refleksje przybierały charakter nieco szczególny; zdawało mi się, że to ja sam byłem tym, o czym mówiła książka: kościołem, kwartetem, rywalizacją Franciszka I z Karolem V. Przeświadczenie to trwało jeszcze kilka sekund po przebudzeniu; nie raziło mego rozumu, ale ciążyło mi jak łuski na oczach i nie pozwalało mi uświadomić sobie, że świeca już. się nie pali. Następnie świadomość ta zaczynała mi być niezrozumiała, niby po metempsychozie myśl Z poprzedniego istnienia; treść ksiciżki odrywała się ode mnie. mogłem wrócić do niej albo nie; natomiast odzyskiwałem wzrok i czułem się bardzo zdziwiony, ze widzę dokoła siebie ciemność, słodką i kojącą dla oczu. ale hardziej jeszcze dla ducha, któremu wydawała się rzeczą bez przyczyny, niezrozumiałą, rzeczą napraw­ dę ciemną. Zgasił (Marcel Proust) Ileż to niesamowitych rzeczy przytrafić się może podczas zasypiania; kiedy umysł zmęczony codzienną krzątaniną, nie­ przerwanym, ujętym w rygory logiki biegiem myśli, może nareszcie odpocząć. Ileż to razy stan takiej pozalogicznej bezmyślności daje nam, aż nadto wyraźnie, dowód istnienia naszej świadomości, naszego ducha, naszej natury. Oto leżąc, możemy j u ż nie myśleć, i czuć jednocześnie, że samo się w nas myśli. Wsłuchując się w ten wewnętrzny proces, pomruk bardziej niźli monolog, intelektualnego rozluźnienia i beztroskiej pogoni strzępów myśli, moglibyśmy, gdyby nie fakt zasypiania, zastanowić się głębiej nad kartezjańskim credo... to myśli, więc jeszcze jest, ale czy znaczy to, że ja jeszcze jestem? Otóż zdarzyło się. że zasypiając nie myślałem, lub konkret­ niej, nie zdawałem sobie sprawy z tego, że myślę. Żona z uwagi zapewne na to, iż zwykle owo nie myślenie powoduje u mnie niezbyt miłe dla oka zmiany w fizjonomii twarzy, odezwała się zaniepokojona, by wyrwać mnie z otępienia i gnuśnej bezmyśl­ ności. - Masz odwrotnie położoną kołdrę, guziki będą ci przesz­ kadzały. - Prędzej zasnę - odparłem jeszcze bezmyślnie, a właściwie to, to „ c o ś " we mnie odparło, czyli to, co jeszcze nie wiedząc, że myśli myślało. I to jak myślało! W tym bowiem momencie zaczęło po mojej głowie, w moich myślach, coś dudnić, zgrzytać, szeleścić, kołatać i napierać. Widać uwaga żony była celna, bo więcej się nie odezwała, zaś ja, chcąc nie chcąc musiałem się j u ż zastanowić dlaczego tak powiedziałem. 164 - Prędzej zasnę. Podejmując analizę takiego stwierdzenia musiałem niestety zasypiając myśleć. Biorąc na siebie teraz ten trud, zapewne ukontentowałem zaniepokojoną żonę, musiałem zagłębić się w wir rozważań na temat istoty tego, w istocie nieświadomie, wypowiedzianego zdania. Czułem się osaczony, jakby nagle, z głębi bezmyślności, wyrwany do odpowiedzi. Czyż odpowiadając nie byłem w rzeczy samej jednym z owych nieszczęsnych respondentów, których tak bezlitośnie morduje etnograf, wybierający w terenie swoją ofiarę by zasypać ją setkami pytań. Żabinka, Brody. Mikołajów, Różki - No, babciu, a jak to było z odmieńcem... Ale nadejść miało jeszcze gorsze piekło, bo oto musiałem teraz, jako niezmordowany badacz spróbować wyjaśnić uzyska­ ną przed chwilą informację. Sumując doświadczenie i wytężając wcale nie giętki jeszcze umysł ustalić mogłem, iż cały problem leży w kołdrze, ściślej zaś w jej dwóch przeciwnych końcach, które z jednej strony oferują przymilną nawet miękkość, z drugiej natomiast guzowa­ tość zapięcia. Wyznacza to pewien ustalony rygor słania całego łóżka; wiadomo - guziki w nogi a miękkość pod brodę. Pozostaje jednak dalej problem, który chcę rozstrzygnąć: dlaczego zasłanie odwrotne, z natury mniej wygodne, spowodo­ wać ma szybsze zaśnięcie? Czyli, nie wiedziałem tego jeszcze, jak nadać sens, głębsze uzasadnienie, bezmyślnej wszak od­ powiedzi. Najbardziej typowe formy poszewek na k o ł d r y Na nic w takim przypadku rutynowo nawet pomyślana redukcja by pokusić się o model, uogólnienie. Nie wszystkie przecież, kołdry mają guziki, ba, nie wszyscy nawet pod takimi kołdrami zapadają co wieczór w stan powszechnej jednak bezmyślności. Aborygen w chłodną noc może zakopać się w piasku, Buszmeni przykrywają się matami z trawy. Rygor głowa-nogi obowiązuje zwykle tam, gdzie ów gnuśny stan tuż przed zaśnięciem organizowany jest przy dogasającym właśnie ognis­ ku. Ludzie ułożeni promieniście wokół ognia nogi mają skierowane w stronę żaru aby tym sposobem zapewnić sobie właściwą temperaturę i miłą atmosferę spoczynku. Pozycja odwrotna natomiast zalecana jest jako przykładna kara, bądź jako jedna z mniej wyrafinowanych prób inicjacyjnych. Czyżby więc moje szybsze zaśnięcie miało być sprawiedliwa karą, a może i poważną próbą przekroczenia progu jakiegoś wtajemniczenia? Dlaczego w takim razie związane to musi być z możliwością szybszego zaśnięcia? O ile jednak problem, który próbuję tu rozwikłać nie dotyczy �kołdry, to zawarty być musi w istocie samego podziału, na dwie w końcu przeciwstawne strony: z guzikami i bez. czyli głowa-nogi, czyli góra-dół. Tak więc, aby zrozumieć działanie tej dychotomii, aby dotrzeć do sedna sprawy należy pozbyć się tej kołdry jako takiej, wziąć j ą w nawias i przyjrzeć się kategorii, która dzieli wszystko na to i tamto, na tu i tam. Opozycje przestrzenne wyraźnie odróżniają już dzieci dwu. dwu i półroczne (jeśli wierzyć psychologom) bez. większych problemów (i jeśli wierzyć temu, co pisze Yi-Fu Tuan w książce Przestrzeń i miejsce) odnajdując się w podziale świata na „górę i d ó ł " , „tu i t a m " , „daleko i blisko", „na i p o d " , „wierzch i s p ó d " , , , g ł o w a i o g o n " , , , p r z ó d i tył",,,drzwi frontowe i drzwi od t y ł u " , „guziki z przodu i guziki z t y ł u " , „w domu i na zewnątrz". W przypadku kołdry, odnalezionym bez trudu podziałem jest zamkniętość faktyczna jednej strony i otwartość domniemana, bo zapięta na guziki, drugiej; i dalej idąc tym tropem, na stabilność jednej strony i aktywność drugiej, tej zamkniętej ale tylko dlatego, że jest w istocie otwarta, czyli w jakiś sposób i przed czymś zabezpieczona. Faktem jest, że owa, wydawałoby się pozorna, zamkniętość jednej strony może być słusznie utożsamiana z pojętą tu szeroko ideą bezpieczeństwa. Wszak powiada się, iżjeśli coś zapięte jest na ostatni guzik, to znaczy, że jest dobrze przygotowane, gwarantujące pewność i bezpieczeństwo. Ale czy równocześnie gwarantować może szybsze zaśnięcie? Czynności zapinania, zamykania, zawiązywania i opozycyj­ ne do nich rozpinanie, otwieranie czy rozwiązywanie należą do tej kategorii działań, które niewątpliwie zaliczyć można (jak pisał kiedyś Ludwik Stomma) do najpowszechniejszych, naj­ bardziej uniwersalnych czynności magicznych wykorzystywa­ nych szczególnie tam. gdzie problem dotyczy czasu i prze­ strzeni. Mają bowiem te działania właściwości tak skracania czasu oczekiwania lub jego wydłużania, skracania drogi do celu jak i jej umiejętnego gubienia. Sen zaś z natury swej problemu tego dotyka w obu przypadkach i jako magiczna odmiana czasu i jako magiczna odmiana drogi. Nie trudno jednak zauważyć, że opozycja, która jeszcze przed chwilą dotyczyła dwóch przeciwstawnych końców kołdry (a ściślej jej poszewki) zmienia się w opozycję wynikającą z potencjalnej wartości jaką przypiszemy tylko części zapiętej (lub nie), tej, powodującej ponoć szybsze zaśnięcie. Tylko więc z tej jednej strony możemy oddziaływać na otoczenie, zaburzać równowagę i dokonywać sennych, czasowych i przestrzennych, manipulacji. magicznych zdolności a więc i pewnej dozy świadomości w działaniu a nie bezmyślności. Jeśli nie możemy przypisać sobie żadnej, świadomej, magicz­ nej manipulacji to wypada poszukać satysfakcjonującej od­ powiedzi nie tylko w kołdrze, ale także w otaczającej nas rzeczywistości. Nie w przeciwstawnych końcach poszewki i nie w potencjale magicznym nagromadzonym w miejscu zapięcia. Już przecież sam fakt odwrócenia, zaburzenia ustalonego porządku, jest w istocie czynnością magicznie nieobojętną; symbolicznym gestem sprzeciwu, wynikającym z chęci zamia­ ny otaczającej nas rzeczywistości. Aby bezsenność zmienić w senność? Tak. Ale jakże często, aby myśl przemienić w bezmyślność, w chłodną, na pozór logiczną manipulację, podczas gdy wystarczy odrobina ciepła, nawet odwrotnie położonej kołdry, aby przekonać się, że pewność naszych sądów 0 otaczającej nas rzeczywistości nie da się zapiąć na ostatni guzik. Być może - jak pisze Marcel Proust mistrz zasypiania 1 bezsenności - iż nieruchomość rzeczy dokoła nas narzucona im jest przez nasza pewność, że to są te, a nie inne, przez nieruchomość naszej myśli w obliczu nich. Zamiast przypisów Tylko czasami, to co napisane zostało w przypływie emocji i reakcji na zapomnianą j u ż atmosferę początku lat osiem­ dziesiątych daje się jeszcze odczytać, ba, nawet dopisać do tego zakończenie. Zachętą stał się publikowany obok tekst Adama MarsaJonesa Antropologia strukturalna, który zaproponowałem do zamieszczenia w „ K o n t e k s t a c h " . P r z y p o m n i a ł y mi się dawne, studenckie czasy, i wymyślane w kręgu moich znajomych teksty, referowane ad hoc, często nigdy nie napisane „roz­ prawy", które powstawały w ramach, jak to określaliśmy wtedy, „Etnografii a b s u r d u " . B y ł o tam, jak sobie przypominam między innymi „ O symbolicznym i strukturalnym znaczeniu wywieszenia na gmachu ówczesnego К С PZPR biało-czer­ wonej flagi, która jednoznacznie wskazywała na fakt. iż użytkownicy tegoż do połowy poddają s i ę . " Jak również: ..O opozycji i wyższości restauracji nad barami mlecznymi po zamówieniu u niemiłej pani w kasie talerza plastykowych literek z tablicy menu, jako jedynej tego dnia dostępnej potrawy." Fragment k s i ą ż k i M a r c e l a Prousta W poszukiwaniu straconego czasu cytuję według przekładu Tadeusza B o y a - Ż e l e ń s k i e g o , P I W , Warszawa 1974. W y d a n i e trzecie. Możliwość manipulacji istnieje tylko po stronie zapięcia Lektury przywołane: Z i - F u Tuan, Powodzenie natomiast naszego zaśnięcia zależałoby w tym przypadku od właściwej manipulacji zapiętą stroną, od naszych Warszawa Przestrzeń i miejsce, przekład Agnieszka Morwińska. PIW, 1987 Ludwik Stomma, Słońce rodzi sie 13 grudnia. L S W . W a r s z a w a 1981 165 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1aa9d500e068a9dbfd3afd3937f2c026.pdf 9d2f4bdf1a7b5e9f6acf1fc70159778e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2105 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne Europa - muzea skansenowskie skanseny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1954 Title A name given to the resource Z historii muzealnictwa skansenowskiego w Europie / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.81-96 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 JERZY CZAJKOWSKI M uzeum Budownictwa Ludowego Sanok Z HISTORII MUZEALNICTWA SKANSENOWSKIEGO W EUROPIE Przyjmuje się powszechnie, że w roku 1891 narodził się nowy rodzaj muzeum, tj. muzeum na wolnym powietrzu 1. Wtedy to, 11 października Artur Hazelius udostępnił szerokiej publiczności pierwsze obiekty przeniesione z odległych prowincji Dalarna i Blekinge na wyspę Djurgarden w Sztokholmie. Stosownie do tej daty rok 1991 był rokiem jubileuszowym w stolicy Szwecji. W samym Skansenie we wrześniu tegoż roku miała miejsce Konferencja Związku Europejskich Muzeów na Wolnym Powietrzu, w czasie której uwypuklono historyczne znaczenie zdarzenia sprzed stu laty. Zwróćmy uwagę, że do narodzenia się idei i wprowadzenia jej w czyn doszło w okresie ożywionych działań kulturalnych w całej Europie. Przed i po otwarciu Skansenu organizuje się liczne etnograficzne wystawy lokalne, regionalne i międzynarodowe z, powstają nowe muzea etnograficzne i stowarzyszenia, jak np. towarzystwa ludoznawcze w Austrii czy w Polsce. Musimy jednak pamiętać, że zakupu pierwszego obiektu Hazelius dokonał już w 1885 roku. A zatem, znacznie wcześniej i pod wpływem określonych faktów, bliskich Arturowi Hazeliusowi, mogła powstać w jego umyśle idea organizacji muzeum pod otwartym niebem. Zwróciła na to uwagę również autorka obszernego opracowania, Tonte Hegard 3. Wiadomo, że już w 1844 roku założono w Norwegii Towarzystwo Ochrony Zabytków, którego zainteresowania zwróciły się przede wszystkim w kierunku zabytków wiejskich. W latach 50. norweski etnolog, Eiler Sund, zajął się architekturą ludową i w 1861 roku opublikował pięć opracowań poświęconych temu tematowi. W 1855 roku norweski handlowiec, Thomas Johannessen Heftye, wzniósł dom w Sarabniten, który był kopią I Por.: B. Benggtsson, Ursprung und Idee des europaischen Freilichtmuseums, "Berichte aus dem Schleswig-Holsteinischen Freilichtmuseum" 1967, z. 3 - 4, s. 6; J. Czajkowski, Muzea na wolnym powietrzu w Europie, Rzeszów - Sanok ~984, s. 14. 2 A. Zippelius, Zur friihen Geschichte der Freilichtmuseen in der Schweiz und Osterreich, "Freudenkreis Bliitter" 25, 1988, s. 9 i n.; C. Ahrens, Archaologische Rekonstruktionen, "By og Bygd", Norsk Folkemuseums arbok 1987 - 88, Oslo 1988, s. 21- 22. 3 T. Hegard, Romantikk og fortidsvern. Historien om de forste friluftsmuseene i Norwege, Universitetsforlaget AS 1984. 6 - Lud t. LXXVIII �82 zagrody z Osterdalen. Stopniowo dostawiał nowo budowane magazyny i lofty, które były oparte na wzorach z Telemarku. Wokół swoich zabudowall pozwolił utrzymać wiejskie budynki, aby w ten sposób zachować środowisko. Jego dwie farmy wzniesione w Frognerseteren w latach 60. XIX wieku były od początku powszechnie dostępne. A miał co ludziom pokazywać, był bowiem zapalonym zbieraczem antyków. Dodajmy też, że nieobce mu były kwestie związane z renowacją i przeniesieniem kościoła z Gol, który - jak wiadomo - znalazł się ostatecznie w kolekcji króla Oskara II. Bez wątpienia istotne znaczenie dla uformowania idei muzeum na wolnym powietrzu miała wypowiedź dyrektora muzeum etnograficznego przy uniwersytecie w Kristianii (Oslo), profesora Yngwara Nielsena. W jednym z listów pisał on w 1879 roku, że z naukowego punktu widzenia byłoby słuszne zebrać w Kristianii stare domy z różnych dzielnic kraju. W rok póżniej myśl ta ukazała się drukiem na łamach "Morgenbladet"4. Warto zwrócić uwagę na pewną zbieżność dat, bowiem duńscy badacze uważają, że główną przyczyną inspiracji Bernharda Olsena była wystawa etnograficzna w 1879 roku w Kopenhadze, ale on sam podkreślał ważność Powszechnej Wystawy Londyńskiej w 1851 roku, która - jak twierdził stanowiła istotne źródło dla narodzin samej idei muzeum na wolnym powietrzu. Niewątpliwie należy liczyć się z wzajemnymi wpływami różnych koncepcji wystawienniczych na europejskich muzeologów omawianego okresu, bowiem każda poważniejsza wystawa była dużym wydarzeniem kulturalnym. Tak było z wystawą w Paryżu w 1867 i 1878 roku, w Wiedniu w 1873 roku, czy wspomnianą wystawą w Kopenhadze. Metoda eksponowania wnętrz mieszkalnych zastosowana przez Hazeliusa w 1874 roku w Muzeum Nordycznym była już wcześniej stosowana na innych wystawach. Wspominam o 'tym, bowiem w metodzie tej znajdują się pewne elementy ekspozycji praktykowane w muzeach na wolnym powietrzu. Brak tu jednak elementu ochrony samych obiektów architektury, z czym zetknął się Hazelius w 1890 roku na półwyspie Bygd0Y (Oslo), gdzie zgromadzono kolekcję budynków króla Oskara 115. Wszystko to świadczy, że miejsce, czas i okoliczności narodzenia się idei muzeów pod otwartym niebem nie są ani jednoznaczne, ani proste. Wydaje się, że w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku zarówno w Norwegii, jak i w Szwecji, a po 1880 roku również w innych krajach wytworzyła się specyficzna atmosfera, której efektem było powstanie omawianej idei. Istnienie idei niczego jeszcze nie rozwiązywało. Dopiero jej realizacja, nadanie zamierzonej formy wraz z programem działania, było niezbędne dla naukowej i społecznej akceptacji nowego rodzaju muzealnictwa. Tym, który wprowadził ideę 4 5 Ibid., s. 239. Por.: ibid., s. 2łO, il. 97 i 98. �83 w czyn był na pewno Artur Hazelius. Inni byli w zasadzie jego naśladowcami lub rozwijali głównie myśli Hazeliusa. Z biegiem czasu na pewno wiele się zmieniło. Między innymi powstały "muzea na wolnym powietrzu" chroniące zabytki techniki naziemnej i podziemnej, których nie przewidział twórca idei, ale priorytety pozostały te same. Cały, już przeszło sto lat trwający okres rozwoju muzealnictwa skansenowskiego w Europie, poczynając od oficjalnego otwarcia w 1891 roku "Skansenu" w Sztokholmie, można podzielić na kilka podokresów. Pomijając lokalne uwarunkowania, wyróżnia się trzy główne. Pierwszy, od otwarcia ,,Skansenu" do 1918 roku, a więc do końca I wojny światowej. Drugi, od 1919 roku do 1958 roku i trzeci trwający do dziś. Co kryje się za takim podziałem? Jest niewątpliwe, że otwarcie "Skansenu" odbiło się szerokim echem w większości krajów Europy. Uwidoczniło się to w publikacjach z tego okresu oraz podejmowanych działaniach na różnych wystawach gospodarczych (np. Łotwa 1896, Węgry 1896, Polska 1894, 1906, Rumunia 1905, Serbia koniec XIX wieku i in.). Początkowo jednak, głównie w dwóch krajach, idea skansenowska uzyskała dość powszechną akceptację. Była to Norwegia, w której do końca 1918 roku powstało 50 muzealnych placówek nowego typu oraz Szwecja, gdzie założono co najmniej 31 takich muzeów. Posiadają one udokumentowaną datę założenia lub otwarcia. W Szwecji do najważniejszych z tego okresu należy zaliczyć muzeum w Lund (1891), Leksand (I 899}, Eskilstuna (1903), Jonkoping (1901), Bunge (1906), Gagnef (1906), Ostersund, Granna, Hornosand i Alvdalen (19l2), Mora (1914) i inne. Zakładano je z inicjatywy osób prywatnych, stowarzyszeń regionalnych czy urzędów administracyjnych niektórych miejscowości. Intencją twórców muzeów było przede wszystkim zebranie budynków jak naj starszych. Tak postępował Anders Zorn w Mora, Ottilia Adelberg w Gagnef, czy też Theodor Erlandson w Bunge na Gotlandii. Budynki z XVIII wieku są w tych i innych muzeach dość pospolite, ale zdarzają się też obiekty średniowieczne lub o cechach z tego okresu (np. w Bunge, w Orebro). Ich uratowanie od zniszczenia ma ponadnarodowe znaczenie. Powstawanie pierwszych muzeów na wolnym powietrzu w Norwegii splotło się z procesem przekształcania kraju pod względem politycznym, gospodarczym i społecznym, a szczególnie narastaniem poczucia świadomości narodowej 6. Stąd zamiana królewskiej kolekcji budynków na półwyspie Bygd0Y (Oslo) - z inicjatywy Hansa Jacoba Aall'a - na muzeum publiczne (l 894} może być uznana za norweską odpowiedź na otwarcie muzeum w Sztokholmie. Trzeba pamiętać, że Hazelius już wcześniej przejawiał tendencje panskandynawskie (Muzeum Nordyczne, 1872) i swobodnie penetrował 6 F. Valen, Die Sandvigschen 1969· 1973. s. 2R2. Samm/ungen auf Maihaugen - Norwegen, .,Cibinium" �84 tereny norweskie 7. Muzeum w Oslo szybko zostało poszerzone i w 1902 roku otwarto je dla publiczności. Wkrótce (1904) otwarto drugie największe muzeum na wolnym powietrzu w Norwegii, w Lillehammer. Stało się to za przyczyną lekarza, Andersa Sandviga, który od 1894 roku zaczął gromadzić budynki, naprzód dla siebie, a później już jako dyrektor dla muzeum pod zarządem miejskim. Wspomniana wyżej liczba 50 muzeów (tych, których znane są nam daty założenia) z początkowego okresu szerzenia się idei jest imponująca. Tylko dla przykładu wymienimy niektóre: w Kristiansund 1894, w Sandefjord 1896, w Nesbyen 1899, w Fagernes 1901, w Hamar 1902. Większość muzeów powstała w południowej części kraju, ale niektóre z nich powoływano do życia bardzo daleko na północy (Mosjoen, prowincja Nordland, 1909 rok). Dużo muzeów norweskich tworzono z obiektów in situ, chroniąc w ten sposób zabytki architektury w ich własnym środowisku. Szereg obiektów in situ ma charakter skansenowski, ale związane są one z postaciami słynnych Norwegów, którzy w nich rodzili się lub mieszkali. Muzea te mają więc też charakter biograficzny. Spośród czterech duńskich muzeów na wolnym powietrzu, które powstały w tym pierwszym okresie, do najważniejszych - i to w skali europejskiej - należą muzea: w Lyngby pod Kopenhagą oraz w Arhus. Historia tego pierwszego sięga roku 1897, kiedy to Bernhard Olsen przeniósł dwa domy do parku przy zamku w Rosenberg. W 1901 roku translokowano je ponownie na obecne miejsce do Lyngby. Warto zwrócić uwagę, że pierwsze budynki przenoszono między innymi z terenów południowej Szwecji, które do 1658 roku należały do królestwa Danii oraz ze Szlezwiku utraconego przez Danię w 1864 roku po przegranej wojnie prusko-duńskiej8. Drugim muzeum było "Den Gamie By" (Stare miasto), którego powstanie wiąże się z osobą Petera Holm'a i dużą wystawą przemysłową jaka miała miejsce w 1909 roku. Oficjalnie muzeum powstało w 1914 roku i prezentuje kulturę duńskiego mieszczaństwa. Muzeum to jest dużym osiągnięciem naukowym i organizacyjnym muzealnictwa duńskiego i stanowi powód jego dumy, tak jak muzeum "Seurasaari" (1909) jest chlubą Finów, zwłaszcza, że Finowie w tym czasie nie mieli własnego państwa. Poprzez organizację wspomnianego muzeum, którego twórcą był Axel Olai Keikel, znany badacz fińskiej kultury ludowej, Finowie pokazali, że istnieją jako naród i mają własną kulturę 9. W tym czasie na terenie Finlandii były jeszcze 4 inne placówki, w tym w szwedzkiej strefie językowej. W momencie powstawania (Turku, Kuopio) były one bardziej szwedzkie niż fińskie. 7 Poznań 8 9 J. Czajkowski, At outline of skansen museology in Europe, w: Open-air museums in Poland, 1981, s. 14. P. Michelsen, Frilandsmuseet. The Danish Museum Village al Sorgenfri, Copenhagen 1973. J. Czajkowski, Muzea ... , op. cit., s. 160. �85 Podobne znaczenie jak "Seurasaari" dla Finów miało muzeum we Wdzydzach (1906) na polskim Pomorzu. Założył je Izydor Gulgowski, nauczyciel, który w ten sposób chciał udowodnić, że Kaszubi jako polska grupa etniczna istnieją, pomimo od wielu lat trwającej akcji germanizacyjnej. Łączyło się to z szeroką działalnością naukową i społeczno-polityczną Gulgowskiego oraz jego żony Teodory z domu Fethke 10. Jedno muzeum na wolnym powietrzu powstało w pierwszym okresie również w Holandii, w Arnhem. Jest zastanawiające, dlaczego założono je dość późno, bo dopiero w 1912 roku, skoro sama idea organizacji ekspozycji wnętrz znana była znacznie wcześniej. Holendrzy już w 1875 roku na światowej wystawie w Paryżu eksponowali wnętrze chłopskiej izby z Hindellopen, zaś w 188~ na gospodarczej wystawie w Amsterdamie pokazali około 20 domów z Indonezji, które po dwóch latach przenieśli do Leidy, gdzie przetrwały aż do 1903 roku. Również kajzerowskim Niemcom nieobce były w końcu XIX wieku idee nowego rodzaju muzealnictwa, czego dowodem jest przeniesienie w 1899 roku z Os ten feld do Husum (Fryzja) dolnosaskiego domu halowego z pierwszej połowy XVII wieku. Podobnie jak we Wdzydzach w Polsce, tę pierwszą akcję skansenowską przeprowadził miejscowy nauczyciel i regionalista Magnus Vol3. Niedługo po nim z projektem stworzenia centralnego skansenu w okolicy Berlina wystąpił Otto Laufer 11. Do realizacji jednak nie doszło. W 1907 roku powstają w Niemczech trzy placówki, z tego dwie W prowincji Szlezwik-Holsztyn (Meldorf, Keitum) oraz jedna w Dolnej Saksonii (Wilsede). Były to niewielkie muzea, ważne jednak było przede wszystkim rozpowszechnienie się idei ochrony lokalnej kultury ludowej przez organizację muzeów w obiektach przenoszonych (Meldorf, Wilsede), lub zachowanych in situ jak w starofryzyjskim domu w Keitum na wyspie Sylt. W Dolnej Saksonii powstało na początku XX wieku jeszcze kilka innych muzeów, które zaliczamy do grupy muzeów na wolnym powietrzu. W miejskim parku w Speckenbiittel zorganizowano w 1909 roku muzeum, do którego przeniesiono 8 różnych obiektów oraz zrekonstruowano na podstawie wykopalisk archeologicznych wczesnośredniowieczny dom halowy. W 1910 roku otwarto muzeum w Bad Zwischenahn nad jeziorem o tej samej nazwie. W następnych dwóch latach powstają dwa kolejne muzea. W Diesdorf, na zachód od Kassel, z inicjatywy dr. Schulza zorganizowano (1911) placówkę, w której obecnie jest 8 obiektów. Natomiast w Rudolstadt w Turyngii inicjatorem muzeum był fabrykant Adolf Richter. Założono je w 1912 a otwarto w 1914 roku. Na obszarze pół hektara znajdują się 3 budynki, w tym domy z 1667 i 1700 roku. Por.: R. Ostrowska, I. Trojanowska, Bedeker Kaszubskir Gdańsk 1978, s. t 40 i n. U. Steinmann, Zur Errichtung eines zentralen Freilichtmuseums in Berlin, "Ethnographica" 1Il- IV, Brno 1961 - 1963, s. 553 - 559. 10 11 �86 Owocny był również rok 1913, w którym odnotowano powstanie dwóch dalszych dolnosaksońskich placówek: w Bergen i w Scheessel oraz na fryzyjskiej wyspie Stade. Wspomnieć należy również muzeum w Bielefeld w Północnej Westfalii Nadrenii (1917). Wprawdzie jest to niewielka placówka (4 obiekty), ale przeniesiony tam dolnoniemiecki dom halowy z około 1550 roku należy do naj starszych tego rodzaju zachowanych obiektów 12. Nie trzeba dodawać jak ważne dla celów badawczych ma zachowanie obiektu sprzed wojny trzydziestoletniej. Wszystkie powyższe placówki spełniają istotną rolę w rozwoju i funkcjonowaniu patriotyzmu lokalnego, ale żadna z nich nie uzyskała tego znaczenia muzealnego, które już później przypisano muzeum na wolnym powietrzu w Konigsberg w Prusach Wschodnich. Decyzję o jego budowie podjęto w 1909 roku, a w 1913 roku otwarto dla publiczności 13. Jednym ze zwolenników i organizatorem muzeum był konserwator dla Prus Wschodnich, Richard Dethlefsten, któremu znany był Skansen w Sztokholmie. Już przed drugą wojną światową muzeum to określano jako "National-Oenkmal" 14, a "OstpreuJ3enblatt" z 9 maja 1964 roku, pisząc o muzeum w Olsztynku, zaopatruje artykuł tytułem: "Das ostpreuJ3ische Heimatmuseum - Es war das erste deutsche Freiluftmuseum". Sądzę, że należy właściwie określić tę placówkę, którą w latach 1938 - 1943 przeniesiono do Olsztynka. Już A. Zippelius odniósł się krytycznie do faktu, że zamiast oryginalnych obiektów ustawiono w nim kopie. Jest on również ostrożny w nazwaniu tej placówki, pisze bowiem o niej jako o: "Das erste grof3ere Freilichtmuseum in dem Gebiet des friiheren Deutschen Reiches ... ", a budynki określa jako "... aus verschiedenen Landschaften Ostpreuf3ens und Litauens" 1 5. E. Riemann, który bardzo pozytywnie pisze o powojennej rozbudowie muzeum przez Polaków ma lekką pretensję do Zippeliusa za takie ujęcie problemu 16. Rzeczywistość jest prosta. W Konigsberg muzeum zostało zainicjowane i zorganizowane przez Niemców. Żaden jednak z budynków reprezentujących kulturę ludową nie nosił wyraźnych cech niemieckich czy pruskich. W niektórych jedynie występują fragmenty konstrukcji fachwerkowej, którą - jak wiadomo - spotyka się też na północy Polski. I nikt nie kwestionuje, że jest ona efektem wpływów kulturowych niemieckich. Budynki, o których mowa, były budowane według reguł technicznych uznawanych przez ludność litewską, warmińską i mazurską. 12 Par. A. Zippelius, Freilichtmuseen in Deutschland, HB Verlag, Hamburg 1982; Museen und Sammlungen in Schleswig-Holstein, wyd. 6, Wachholtz Verlag, Neumiinster 1986; K. V. Riedel, Museen und Sammlungen. Siidliche Nordseeland im Nordwesten, wyd. 4, Oldenburg. 13 R. Dethlefsen, Fuhrer durch das OstpreujJische Heimatmuseum. Konigsberg 1913. 14 "Bremer Nachrichten" z 15.11.1938, nr 315. 15 A. Zippelius, Handbuch der europiiischen Freilichtmuseum, Rheinland Verlag, KaIn 1974, s. 61. 16 E. Riemann, Das Freilichtmuseum in Hohenstein/Olsztynek, "Jahrbuch fiir ostdeutsche Volkskunde" t. 18, 1975, N. G. Elwert Verlag, Marburg, s. 10. �87 W dotychczasowych uwagach omówiono konkretne realizacje skansenowskie w siedmiu krajach. Powstały w nich 104 mniejsze. lub większe muzea. W niektórych krajach (np. Austria, Szwajcaria, Węgry, Czechosłowacja, Estonia) z różnych przyczyn nie doszło do powstania muzeów na wolnym powietrzu, ale pomysłów nie brakowało 17. Często były one efektem wystaw gospodarczych i etnograficznych. Pierwsza wojna światowa zmieniła wygląd polityczny Europy. Na pewno w czasie jej trwania w większości krajów nie było możliwości tworzenia nowych muzeów na wolnym powietrzu. W okresie międzywojennego dwudziestolecia powstało w Europie co najmniej 227 muzeów na wolnym powietrzu. Zdecydowanie dominowała Szwecja ze swoimi t 35 nowymi muzeami. Wśród nich można wyróżnić' dużą obecnie placówkę w S6dertalje (1927), Norrboda (1927) czy Uppsali '(1931), a z mniejszych muzea w Lulea (1921) czy w Jukkasjarvi koło Kiruny (oba położone są za kołem polarnym). Szczególna uwaga należy się dwóm innym muzeom. Jednym z nich jest muzeum górnicze w Ludvika (Dalarna), którego utworzenia podjęło się w 1920 roku stowarzyszenie miłośników regionu 18. Szwedzi udowodnili, zresztą nie po raz pierwszy, że ochronę zabytków techniki przemysłowej można prowadzić podobnymi metodami do stosowanych w etnograficznych skansenach. Drugie muzeum o specjalnych walorach to zagroda Ostarp, którą Georg Karlin z Lund wykupił w 1924 roku i chciał prowadzić na niej gospodarkę metodami tradycyjnymi. Wyjątkową aktywność w zakresie tworzenia muzeów na wolnym powietrzu w okresie międzywojennym wykazało również społeczeństwo norweskie. Z tego okresu znamy daty powstania 60 placówek, a może ich być znacznie więcej. Jest charakterystyczne, że nowe placówki powoływano do życia we wszystkich prowincjach zarówno południowych, jak i tych położonych na dalekiej północy, na przykład w Nordland i w Finnmark. Do większych muzeów posiadających po około 30 obiektów należy zaliczyć placówki w Kongsberg w prowincji Buskerud (1924) i w Asestrande w prowincji More-Romsdal (1931). Interesujące jest również muzeum w R0ros w prowincji Sor-Trondelag, w którym prezentowane jest życie tamtejszych górników, góralskich farmerów i Lapończyków. 17 Por.: J. Czajkowski, Die Skansenmuseen in den slawischen Landern, "Ethnologia Slavica" 17, 1985, s. 97· 117; tenże, Muzea ... , op. cit., s. 21 - 26; A. Zippelius, Zur friihen Geschichte der Freilichlmuseen in der Schwei:: und Osterreich, "F reudenkreis Bliitter" 25, 1988, s. 9 - 26; I. Balassa, Die Geschichte der ungarischen Freilichtmuseen, w: TagungsiJericht Ungarn. Report ofthe Conference Hungary 1982, Szentendn: 1984, s. 65 i n.; H. Johnova, PróiJy zorganizowania w Czechoslowacji muzeum typu skansenowskiego, "Etnografia Polska" l. 6, 1962, s. 408. 18 R. Andersson, Freilichtmuseell ill Dalarna (Schweden), "Acta Scansenologica" t. 4, 1986, s.92-94. l. �88 Nie wiemy dokładnie ile' muzeów powstało w rzeczywistości w Finlandii w latach 1919 -1939. Był to niewątpliwie dobry okres dla muzealnictwa fińskiego, które w 1923 roku zyskało swoje przedstawicielstwo w postaci Związku Muzeów Fińskich. Wśród 12 placówek, których daty powstania są znane, znajduje się słynne Muzeum Rzemiosła w Turku powołane do życia w 1937 roku w zachowanym in situ zespole budynków z 1770-1820 roku. W zespole tym znajdują się wyłącznie małe, robotniczo-rzemieślnicze domki, a w nich około 30 różnych warsztatów. Pozostałe muzea mają charakter lokalny i z reguły są niewielkie. Spośród innych krajów, w których powstawały i rozwijały się muzea skansenowskie w okresie międzywojennym (Dania, Niemcy, Islandia, Wielka Brytania, Jugosławia, Łotwa, Polska, Rumunia, Rosja, Czechosłowacja i Węgry), wyróżnić należy tylko niektóre. Do powstania dużych muzeów dochodzi na Łotwie (Ryga 1924) i w Rumunii (Bukareszt 1936). Powstaje plan dużego centralnego muzeum na wolnym powietrzu w Czechosłowacji (1929), ale realizuje się tylko muzeum w Rożnowie na Morawach według koncepcji sprzed I wojny Bohumira laronka. Bardzo interesująca pod względem koncepcyjnym jest placówka w Cregneash na wyspie Man w Wielkiej Brytanii (1938). Jej novum polega na tym, że za muzeum uznano część osiedla z ośmioma obiektami wraz z łąkami i polami o powierzchni 100 ha 19. Tę cechę znajdziemy w znacznie później powstałym muzeum w Auchindrain w Szkocji. W 1934 roku w Niemczech wystąpiono z projektem stworzenia muzeum na wolnym powietrzu w Berlinie celem uczczenia 45-letniej rocznicy urodzin Adolfa Hitlera. Na całe szczęście skończyło się tylko na kiepskim projekcie, który przewidywał, że każda prowincja Rzeszy ofiaruje i sprowadzi jedną zagrodę wiejską typową dla regionu 20. Wśród kilku małych placówek tego okresu na uwagę zasługuje "M useumsdorf' w Cloppenburg założone przez H. Ottenjanna w 1934 roku i po dwóch latach otwarte. Jest to muzeum wsi dolnosaksońskiej prezentujące różne formy domów dolnoniemieckich typu halowego oraz domów fryzyjskich typu "Gulf' 21 . Wybuch II wojny światowej spowodował w większości krajów zastój w rozwoju muzeów skansenowskich. Jedynie w Szwecji, która pozostała neutralna, a w małym stopniu też w Norwegii i Finlandii, widać kontynuację przedwojennej aktywności muzealnej. Korzystniejsze warunki aniżeli gdzie indziej miały muzea w Arnhem w Holandii i Odense w Danii, a także duńskie centralne muzeum na wolnym powietrzu w Lyngby pod Kopenhagą, które A Guide to the Manx Open-Air Folk Museum Cregneash, Douglas 1977. S. M. Sawicka, Skansen - Szwecja w miniaturze, "Arkady", Warszawa 1939, nr I, s. 40. 21 H. Keiser, E. Ottenjann, Museumsdorf Cloppenburg. Niedersachsisches Freilichtmuseum, wyd. 8, 1988. 19 20 �89 rozwijały się w tym czasie. Muzeum w Lyngby stało Się ośrodkiem kultywowania tradycji i patriotyzmu 22. W pierwszych latach po wojnie kraje europejskie musiały odbudować swe wsie i miasta z ruin, rozwijać gospodarkę, a mimo to w wielu z nich poświęcono sporo uwagi ochronie zabytków, w tym też organizowaniu skansenów. Świadczą o tym: w Danii otwarcie 22.06.1946 roku muzeum w Odense, w Wielkiej Brytanii rozpoczęcie w tym samym roku organizacji muzeum SL Fagans (Walia), które po dwóch latach otwarto dla zwiedzających. W Finlandii w 1947 i 1950 założone zostają lokalne skanseny w Pyhiijoki i w Hanho, w Rumunii od 1948 przystąpiono do energicznej rozbudowy "Muzeum Satului" w Bukareszcie, a w Jugosławii w 1949 roku wydane zostało specjalne zarządzenie Ministerstwa Nauki i Kultury mające na celu rozwój parków etnograficznych na wzór Skansenu w Sztokholmie. Od 29.06. do 3.07.1948 roku w Ecole du Louvre w Paryżu odbyła się Pierwsza Konferencja Międzynarodowej Rady Muzealnej, na której powołano do życia ICOM (International Counsil of Museum). W czasie tego posiedzenia wygłoszono również referat na temat muzeów na wolnym powietrzu. Oficjalnie zajęte po raz pierwszy stanowisko w kwestii muzeów na wolnym powietrzu zawdzięczamy Walnemu Zgromadzeniu Międzynarodowej Rady M uzeów w Genewie 9.07.1956. Nie sprecyzowano tam jeszcze definicji, ale uznano dotychczasową działalność istniejących muzeów na wolnym powietrzu i podjęto uchwałę o konieczności zorganizowania sesji naukowej w celu ich rozpropagowania. Dokładnie w rok później, na konferencji w Kopenhadze, Sorgenfri, Aarhus i Sztokholmie spotkało się 24 przedstawicieli z 13, państw (głównie zachodnioeuropejskich), którzy m.in. wyrazili swoje poglądy na kwestię przenoszenia zabytków architektury do muzeów. W opracowanej "Deklaracji" zdefiniowano pojęcie muzeum na wolnym powietrzu oraz określono jego cele23. Publikacja "Deklaracji" w różnych państwach, w tym też w "ICOM News" (t. 11, nr I) w Paryżu w 1958 roku oznaczająca podanie do publicznej wiadomości zasad organizowania i budowy muzeów na wolnym powietrzu, zamyka pewien okres w rozwoju muzealnictwa skansenowskiego. W jego końcowej fazie powstało bardzo dużo muzeów, najwięcej w Szwecji, Norwegii i Finlandii. Ważniejszym jednak było, że szereg muzeów na wolnym powietrzu założono w tych krajach, w których dotychczs ich nie było (Austria, Belgia, Bułgaria i in.). W tym czasie powstało szereg placówek ważnych ze względu na wytyczenie nowych kierunków pracy, metod konserwatorskich, rozwoju naukowych kryteriów badań itp. Nie od rzeczy będzie posłużyć się kilkoma przykładami. Na len temat patrz: J. Czajkowski, Muzea ... , op. cit., s. 33-34, 152-153, 157. Treść "Deklaracji" podaje m.in. A. Zippelius, w: Handbuch ... , op. cit., s. 30- 39. Krytyczny stosunek do ,.Deklaracji" zawar! w swym opracowaniu: J. Czajkowski, Muzea ... , op. cit., s. 67 -72. 22 23 �90 Na rok 1949 przypada założenie muzeum "Gamia Link6ping" w południowej Szwecji. Jest ono dowodem wielkiej troski władz miasta Link6ping o własne zabytki architektury z XVII - XIX wieku. Konieczność modernizacji miasta wymagała usunięcia wielu zabytków. W związku z tym na obrzeżu miasta wydzielono plac o powierzchni 4 ha i stworzono tu stare miasto z jego dawną nawierzchnią ulic, ogrodami, fontannami, pomnikami. Szereg przeniesionych obiektów jest nadal zamieszkałych przez swych właścicieli. Twórcą tego wspaniałego miasta był Lenart Sj6berg24. W Republice Federalnej Niemiec do przodujących muzeów z tego okresu należy placówka w Kommern (1958). Swoją wysoką pozycję zawdzięcza nie tylko interesującej ekspozycji zabytkowych obiektów zebranych w czterech grupach, ale również licznym pracom teoretycznym, których twórcą był wieloletni dyrektor tego muzeum Adelhart Zippelius 25. Jemu należy przypisać rozbudowę Związku Europejskich Muzeów na Wolnym Powietrzu i rozwinięcie współpracy międzynarodowej w Związku 211,a tym samym silne oddziaływanie na rozwój muzeów skansenowskich w różnych krajach. Swego rodzaju analogię do muzeum w Kommern stanowi Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku (1958), które rozwinęło na szeroką skalę prace teoretyczne i konserwatorskie w zakresie muzealnictwa skansenowskiego. Korzystali z nich niejednokrotnie skansenolodzy polscy i niektórych sąsiednich krajów27. W 1953 roku założono w Bokrijk w Belgii flamandzkie muzeum na wolnym powietrzu. Jego twórcą był dr 1. Weyns, który - wraz z prof. dr. A. Kamphausenem z Kilonii - był inicjatorem powołania do życia (t 966) "Grupy roboczej europejskich muzeów na wolnym powietrzu"28. Weyns posłużył się materiałami ikonograficznymi z XVI wieku, m.in. obrazami Piotra Breughla, w celu rekonstruowania wyglądu wnętrz z XV i XVI stulecia w prowadzonym przez siebie muzeum na wolnym powietrzu. Trzeba przyznać, że wykonane w ten sposób urządzenia wnętrz doskonale oddają atmosferę ówczesnych domów. Do grupy ważniejszych muzeów wspomnianego okresu należy też zaliczyć placówkę w Holywood koło Belfastu. Została ona założona przez rząd Północnej Irlandii w 1958 roku. Rekonstruuje się tu różne formy osadnicze: nizinne i górskie, i odpowiednio do tego przenosi się budynki parterowe, piętrowe oraz obiekty przemysłowe. Tych kilka przykładów nie wyczerpuje długiej listy muzeów na wolnym B. Cnattingius, B. Lundberg, Gamla Link6ping, Linkoping 1976, s. 52. A. Zippelius, 25-lecie Deklaracji /COM o muzeach na wolnym powietrzu - próba bilansll, "Acta Scansenologica" 1985, t. 3, s. 9 - 13. 26 J. Czajkowski, /0 lat Związku Europejskich Muzeów IW Wolnym Powietrzu. ibid., s. 19 - 39. 27 Por.: Muzea skansenowskie w Polsce, Poznań 1979.' 28 Tagungsberichte 1966 -/972, Koln 1973, s. 7. 24 25 �91 powietrzu, które powstały do końca 1958 roku. Założono bowiem szereg małych lokalnych placówek w wielu krajach całej Europy, czego przykładem jest Islandia, w której idea organizowania małych muzeów z budynków in situ sięga czasów przedwojennych. Jednak pierwsze działania w tym kierunku odnotowujemy dopiero w 1943 roku. Wtedy to właściciel zagrody Busterfell (południowo-wschodnia Islandia), której historyczne istnienie potwierdzone jest w 1532 roku, sprzedał ją państwu z przeznaczeniem na ekspozycję muzealną· W 1946 roku opieką konserwatorską ill situ objęto zagrodę Keldur (południowa Islandia). Zwiedzającym udostępniono ją w 1954 roku. W 1947 roku Muzeum Narodowe roztoczyło pieczę nad zagrodą Glaumbaer (in situ, północna Islandia), z kolei w 1955 roku podjęto prace konserwatorskie przy zagrodzie Grenjadarstadur (północna Islandia, in situ), której zwiedzanie stało się możliwe w 1958 roku. W tej samej części kraju leży też zagroda Laufas, którą zamieniono na muzeum w 1958 roku. Jedynym większym muzeum skansenowskim jest placówka na wolnym powietrzu w Reykjaviku, której zalążkiem stała się zagroda Arbaer in situ. Jej historia sięga 1466 roku O). Ostatni mieszkaniec opuścił ją w 1948 roku. 16.04. 1957 roku założono tu muzeum, które otwarto 22.05.1957 roku. Obok niej ustawiono 23 przeniesione różne budynki. W następnym już okresie powstały jeszcze dwa muzea: jedno w Reykjaskoli (północno-zachodnia Islandia) w 1967, drugie w Skogar (południowa Islandia) w 1969 roku29. Przejście do kolejnego etapu rozwoju muzealnictwa skansenowskiego w Europie odbyło się w sposób niedostrzegalny, a konkretna data jest szczegółem umownym. Pierwsze lata tego etapu zaowocowały licznymi konferencjami w różnych krajach i międzynarodowymi spotkaniami specjalistów różnych dyscyplin nauki. W czasie tych konferencji omawiano problemy muzeów skansenowskich, głoszono różne poglądy na tworzenie muzeów na wolnym powietrzu, nie zawsze zgodne z ideą Artura Hazeliusa i sensownymi zasadami ochrony zabytków. I tak na przykład Generalna Konferencja ICOM w Sztokholmie w 1959 roku między innymi zawęziła kryteria doboru budynków do ich wartości historycznej, a tzw. Karta Wenecka, będąca wynikiem II Międzynarodowego Kongresu Architektury i Techników Zabytków (25 - 31.05. 1964, Wenecja) ogranicza translokację obiektów zabytkowych w sposób istotny; natomiast uczestnicy analogicznego spotkania w Płowdiw w Bułgarii (24.09.1975) dość ostrożnie przyznają muzeom na wolnym powietrzu tylko Informacje dotyczące islandzkich muzeów pochodzą z opracowania Stanisława Bartoszka, muzea kultury ludowej .•Acta Scansenologica" t. 6, ł980, s. 244-267. Wskazują one, że społeczeństwo Islandii jest zainteresowane ratowaniem zabytków swojej przeszłości. Jest to szczególnie trudne, bowiem tam.1ejsze budynki zbudowane są z torfu. 29 Islandzkie �92 pewne prawa w zakresie dokumentacyjno-wychowawczym 30. Zwróćmy uwagę, że wszystkie te postanowienia i uchwały podejmowane były w okresie wręcz żywiołowego rozwoju muzeów skansenowskich i to bardzo różnych typów. Świadczą też o tym, że w pewnych kręgach konserwatorów, architektów i historyków sztuki nie w pełni rozumiano sens idei Hazeliusa, że uznawano muzeum na wolnym powietrzu jako miejsce azylu dla rzeczy starych, z którymi nie bardzo wiadomo, co należy zrobić. W kręgach muzealnych w większości krajów przeważało już zdanie o potrzebie celowego projektowania muzeów na wolnym powietrzu i przenoszenia do nich obiektów nie tylko zabytkowych, ale również typowych. Zyskało to akceptację uczestników konferencji ICOMOS w 1977 roku na Węgrzech 31, bowiem w pełni odpowiadało rzeczywistości. Niezwykle istotne dla utrzymania i powstawania muzeów na wolnym powietrzu oraz teoretycznego rozwoju tego rodzaju muzealnictwa było powołanie do życia w Helsinkach 7 lipca 1972 roku Związku Europejskich Muzeów na Wolnym Powietrzu, który od tej pory, regularnie co dwa lata organizuje spotkania swoich członków w różnych krajach. W 1986 roku spotkanie takie miało miejsce w Polsce, a około stu jego uczestników uzyskało możność poznania muzeów na wolnym powietrzu w Radomiu, Nowym Sączu i Sanoku oraz szeregu obiektów drewnianych in situ w okolicy Zakopanego. Efektem międzynarodowych spotkań są bezpośrednie wymiany poglądów na określone tematy oraz drukowane sprawozdania z posiedzeń, dostępne dla każdego zainteresowanego problemami muzeów na wolnym powietrzu. Liczba tych muzeów poważnie wzrosła po 1958 roku, w niektórych krajach wielokrotnie. Nie da się więc wszystkich scharakteryzować, tylko wybijające się można wymienić. Do takich należą muzea: w Beamish Hall (1968) i w Ironbridge (1968) w Anglii, w Rumsiskes na Litwie (1966), w Grossgmain (1978), w Maria Sa al (1968) i w Stiibing (1962) w Austrii. W Polsce do wybitniejszych muzeów z tego okresu należą placówki w Lublinie (1976), Opolu (1961), Ciechanowcu (1971); w Rumunii w Bujoreni (1966), Gole~ti (1966), Baia Mare (1977); w Rosji muzeum w Archangielsku; na Słowacji w Banskej Stiavnicy (1965), Vychylovce (1973), Zubercu (1967); na Ukrainie we Lwowie (1967) i Kijowie (1971); na Węgrzech w Szentendre (1967), Zaleegerszeg (1966), Sombathely (1968). W Szwajcarii istnieje tylko jedno duże muzeum na wolnym powietrzu w Ballenberg założone dopiero w 1968 roku, chociaż sama myśl o nim rzucona została 30 lat wcześniej. W muzeum tym zgromadzono już około 70 obiektów, z których wiele sięga początku XVII wieku, a jeden dom datowany jest nawet na 1568 rok 32. Szerzej: J. Czajkowski, Muzea ... , op. cit., s. 71 - 75. Falusi miiemLeki egyiittesek vUelme [COMaS konferencja Budapest-Szombathely 1977. junius 23 - 29, Budapest 1980, s. 3 - 230. 32 Fiihrer durch das Schweizerische Freilichtmuseum Bal/enberg, red. D. Meili, wspó1pr. M. Gschwendt, Ch. Schlitt, Brienz 1985. 30 31 �93 W Niemczech Wschodnich (dawna NRD) rozwój muzealnictwa skansenowskiego nie nabrał takiego impetu jak na zachodzie, stąd należy tę część kraju wyodrębnić. Do najwybitniejszych należy tu muzeum na wolnym powietrzu w Schwerin-Muef3, którego zasadnicza wartość polega na tym, że spośród 15 znajdujących się tu obiektów 14 jest na swoim starym miejscu 33. Druga znaczniejsza placówka znajduje się w Seiffen. Założono ją w 1972 roku. Zgromadzono w niej szereg obiektów, przeważnie z XVIII wieku. Jest tu też stacja trafo (rozdzielnia elektryczna) z 1912 roku, która zapewne stanowi jedyny w Europie tego rodzaju obiekt techniczny, który uznany został za zabytek. Natomiast w zachodnich Niemczech powstały po 1958 roku aż 54 muzea na wolnym powietrzu, z tego 20 w Bawarii i 10 w Nadrenii-Westfalii. Jest to dowodem niewątpliwej troski władz prowincji o zabytki, ale również społecznych dążeń do ratowania wszystkiego, co świadczy o przeszłości 34. Jest oczywiste, że - jak wszędzie - w takiej liczbie nowo powstałych placówek są muzea różnej wielkości i znaczenia. Dla przykładu wymieńmy największe, i te, które prowadzą poważną pracę naukową i dydaktyczną. Są to: muzeum na wolnym powietrzu w Molfsee koło Kilonii (1960), w Detmold (1966) i w Hagen (1960) w prowincji Północna Nadrenia-Westfalia, w Neu-Anspach (1973) i w Sobernheim (1973) w Hesji oraz bawarskie placówki w Bad Windsheim (1976), Gro13weil (1972) czy też w Perschen (1961). Nie miejsce tu na ich opisywanie, ale każda z nich - a szczególnie muzeum w Detmold - może służyć za wzór innym muzeom europejskim. Osobny problem jawi się w Berlinie, w którym odkryto dużą powierzchniowo pozostałość po słowiańskiej osadzie z 1200-1220 roku z bogatymi znaleziskami różnych przedmiotów, narzędzi, zbiorów, dekoracji, a także resztki budynków mieszkalnych i gospodarczych. Na ich podstawie zrekonstruowano wygląd owalnej wsi zabudowanej zagrodami wielobudynkowymi 35. Oficjalnie placówkę tę założono w 1975 roku i nazwano "Museumdorf Diippel". Jest to zatem archeologiczne muzeum na wolnym powietrzu, jedno z wielu w Europie, które można porównać z polskim muzeum w Biskupinie. Do krajów, a których jeszcze nie wspomniano należy Francja. Do niedawna muzeów na wolnym powietrzu wcale tam nie było, jakkolwiek sama idea tego rodzaju muzealnictwa znana była już w latach 30. Powstały nawet plany zorganizowania takiej placówki, których autorem był Georges Henri Riviere. Do realizacji nigdy jednak nie doszło. Po przeszło 30 latach R. Wendt, Freilichtmuseum Schwerin-Muess, Ludwigslust 1985. Por.: 10 Jahre Museumsarbeit in Bayern. Abteilung Nichtstaatliche Museen 1976 -1986, Straubing 1986; Museumsmagazin. Aus Museen und Sammlungen in Baden-Wiirttemberg, 2, 1984; 3, 1985, Konrad Theiss Verlag, Stuttgart. 35 A. von Miiller, Museumsdorf Diippel, Berlin 1981. J3 34 �94 Riviere wystąpił z koncepcją organizacji muzeów, które obejmowałyby swym zasięgiem duże tereny i dążyłyby do zachowania pewnego obszaru kulturowego z jego zabytkami 36. Pierwsze takie muzeum pod nazwą "Ecomusee d'Quessant" zorganizowano w 1968 roku, a w następnym "Ecomusee des Monts d'Arree" oraz "Ecomusee de Saint-Degan - Nature et traditions du pays d' Auray". Dwa pierwsze znajdują się w departamencie Finistere, trzecie zaś w Morbihan. Ta koncepcja została szybko zaakceptowana przez społeczeństwo francuskie, o czym świadczą liczne następne ekomuzea, które powołano do życia na terenie całej Francji w latach 1970-1986. Jedynym muzeum na wolnym powietrzu, w sensie powszechnie znanym, jest "Ecomusee de HauteAlsace" w Ungersheim, department Haut-Rhin, które założono w 1980 roku, a po czterech latach oddano do zwiedzania 37. Kończąc powyższy szkic, w którym jedynie zasygnalizowano wybrane problemy z rozwoju muzealnictwa skansenowskiego, chcę zwrócić uwagę na konkretne efekty. Łącznie powstało dotychczas około 2100 muzeów na wolnym powietrzu w Europie38. Oczywiście są wśród nich placówki duże liczące 100, 200 i więcej obiektów lub mające w programie budowę tylu budynków; są też lokalne muzea, w których chroni się jeden lub kilka zabytkowych obiektów, jak to jest często w Skandynawii. Przykładem może być prowincja Dalarna na północy Szwecji. Jak pisze Roland Andersson o muzeach na wolnym powietrzu w tej prowincji, jest ich tam ogółem 50. Chroni się w nich około 710 obiektów, z których 560 zostało translokowanych, a 150 znajduje się na swoim pierwotnym miejscu. Tylko w trzech muzeach jest więcej niż 30 budynków, w dziesięciu więcej niż 20, w pozostałych liczby te są różne i mniejsze od wskazanych 39. Trudno jest zebrać podobne dane z całej Europy. Gdyby jednak przyjąć, że przeciętnie w każdym muzeum chroni się tylko 10 obiektów to wówczas we wszystkich razem byłoby ich około 21000. Pomijając wszystkie inne aspekty dotyczące istnienia muzeów na wolnym powietrzu, już ta olbrzymia liczba chronionych obiektów stanowi o użyteczności społecznej i naukowej tych muzeów. Jest to bowiem olbrzymia baza badawcza dla tych, którzy w przyszłości będą się zajmować problemami architektury ludowej czy drewnianej. 36 W. von Hinten, Zur KonzepLion des ..Ecomusee·· in Frankreich, "Acta Scansenologica" t. 3, 1985, s. 45 - 46. 37 Neuer Platz fur alt e Hauser, "Frankfurter Allgemeine Zeitung" z 20.03.1986, nr 67. Przy opisie francuskich muzeów pomocne były różne prospekty i oficjalna lista francuskich ekomuzeów, którą otrzymałem z muzeum w Ungersheim. 38 W opracowaniu, które ukazało się w 1984 roku (Muzea ... , op. cit., S. 20) podałcm nieco mniejszą liczbę muzeów. Różnica spowodowana została przcde wszystkim powołaniem do życia nowych muzeów. 39 Por.: R. Andersson, op. cit., s. 74. �95 Zwróćmy jeszcze uwagę, że idea Hazeliusa tylko w kilku krajach Europy nie znalazła większego uznania, albo też nie wiadomo szerzej o organizowaniu tam dotychczas muzeów na wolnym powietrzu. Są to: Grecja, Albania, Włochy, Portugalia i Hiszpania. W tym ostatnim kraju istnieje wprawdzie od 1929 roku "Pueblo Espanol" w Barcelonie, ale nie może ono być uznane na muzeum na wolnym powietrzu, bowiem daleko odbiega od kryteriów powszechnie przyjętych przy organizacji omawianych muzeów 40. Z pozostałych - w Albanii jakby nie doceniano muzeów na wolnym powietrzu, a w innych krajach na plan pierwszy wysuwa się wysokiej klasy zabytki z dawnych epok. Niewykluczone, iż pewne znaczenie ma fakt, że w krajach tych nie ma budownictwa drewnianego, a budownictwo murowane jest trwalsze. Trudniej też przenosić takie budynki. Pozostaje jednak idea ochrony budynków na pierwotnym miejscu, ich konserwacja, wyposażenie wnętrz i funkcjonowanie ich jako muzeów. Wydaje się, że organizacja tak pomyślanych muzeów jest tylko kwestią czasu w wymienionych krajach, zależni~ od społecznego dojrzewania i turystycznego zapotrzebowania. Jerzy Czajkowski ON THE HISTORY OF OPEN AIR MUSEUMS IN EUROPE (Summary) The first open air museum in Europe was officially opened in 1891 when Arthur Hazelius, a Swedish scientist, opened an architectural exhibition on the island of Djiirgarden in Stockholm. The exhibits were transferred to the island from various places. Very quickly others followed Hazelius's idea - in Denmark, Germany, Finland, Holland, and, first of all, in Norway. By the end of 1918 over 100 open air museums were opened in these countries. Approximately 230 open air museums were opened in the five countries mentioned above and in Estonia, Great Britain, Yugoslavia, Latvia, Poland, Russia, Czechoslovakia, Hungary in the interwar period. Over 260 open air museums were opened between 1910 and 1958. The idea of open air museums was substantiated in the world after 1958, when in 1956 and 1957 the International Council on Museums (lCOM) recognized museums of this type and when in 1958 the principles of organizing open air museums were published. Transi. 40 Por.: M. Kurzątkowski, "Pueblo paraskansenowskich, "Acta Scansenologica" Espaiiol" I\' Barce/unie, ibid., s. 171 i n. Z. Nadstoga IV Barcelonie i kilka uwag o zjawiskach t. 2, 1981, s. 161 i n. oraz P. Worytkiewicz, ..Pueblo Espaiiol" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aad70b6efebaa5ff5b4ec183cb3877e9.pdf d013625dbd593d27057a942568af857d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4092 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3819 Title A name given to the resource Z historycznego archiwum / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.3; s.196-198 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z H I S T O R Y KONKURSY „Franciszek na Bielinie, Otwocku, Karczewiu i Kamionce, bieliński, czerski, sztumski, osiecki starosta, kawaler orderu Sw. Stanisława", wydal w r. 1781 u s t a w ę dla mia­ steczka swego, Kamionki, położo­ nego w pow. lubartowskim, w któ­ rej w § I V czytamy: „Premia za płótno i przędzę: 1. Chcąc, ażeby wyrobek płócien coraz lepiej kwitnął w mieście Kamionce, w proweniencji mo­ stowego i grobelnego odkłada­ ne być powinno na premia co rok złotych 100, tj. złotych 50 na prządki a 50 na tkaczów. 2 Wyznaczone 50 zł na prządki tak wydawane będą: w dzień, który Urząd wyznaczy, wszyst­ kie osoby przędzące w mieście Kamionce przędze swoje na Ratusz przyniosą, do każdego przywiąże się kartkę, na któ­ rej imię prządki napisane b ę ­ dzie, przędzy zaś w każdym pakiecie tyle być powinno, aby z niej mogła być zrobiona sztu­ ka płótna, dopiero tkaęze miej­ scy nie patrząc na kartki trzy motki wybiorą, tej, która n a j cieniej uprzędła [wypłacić na­ leży — R. R.] — zł 24, druga [otrzyma] 16, trzecia 10, a każ­ da przędza do własnej prządki wrócić się powinna. C 196 N E D L A PRZĄDEK G O I TKACZY A W 3. Wyznaczone 50 zł na tkaczów tak mają być rozprowadzone: Tkacze na dzień przez Urząd wyznaczony każdy płótna przez siebie wyrobione na Ratusz przyniesie i znakami oznaczy. Żadna zaś sztuka do konkursu o premium przyjęta nie będzie, która dwa łokcie cpełna sze­ rokości nie ma. Pomiędzy tymi sztukami Urząd najszerszą i najcieńszą i najgęściejszą wy­ brawszy, temu tkaczowi, który ją wyrobił, każe wypłacić zło­ tych 24, drugiemu 16, trzecie­ mu 10, a płótna tym, którzy je wyrobili, nazad wrócić się powinno. 4. Sesja naznaczająca premium prządkom poprzedzić powinna sesję premium tkaczów dając czas wyrobienia płótna z przędzów do konkursów przynie­ sionych i gdyby płótno zrobio­ ne było z przędzy, która pre­ mium uzyskała a osądzono by to, aby za to płótno tkacz pre­ mium otrzymał, to Urząd miej­ ski do pierwszego premium każe złotych 3, do drugiego 2. a do trzeciego 1 więcej przy­ dać, aniżeli wyżej opisane jest, to jest, pierwsze premium czy­ ni 27. drugie 18, trzecie 11." Odpisano z oryginału, znaj­ dującego się w archiwum ZABAWKI Inwentarz rzeczy należących do obywatela świdnickiego Kaspra Helwika, który nie płacił za lokal w kamienicy Jana Bełzy przy uli­ cy św. Jana i przez pięć lat nie dawał znaku życia. „Szabelek drewnianych dziecin­ nych No 56 po Vii grosza, k o n i k ó w drewnianych dziecinnych Nr 93 po 2 gr. Raitarów albo chłopaków na koniach drewnianych 3 kopy i 24 sztuk po 1 gr. Aniołków drewnianych po 2 gr. No 30, Chłopków z dudkami No 22 po groszu. Krucyfiksów drewnianych Z DZIECINNE R XVIII C H I W U M W parafialnym w Kamionce, pow. Lubartów, dzięki uprzejmej informacji ob. To­ masza Ruska. Nadesłał R. Reinfuss. Dwór ustala wygląd ubio­ rów noszonych przez miesz­ kańców małego miasteczka w r. 1769. „Cztyrdziesta czwarta powinność: Odzienia o b y w a t e l ó w miasteczka P a w ł o w a jakie mają być. Żupan niebieski sukienny bez kontusza, pas czyrwony, czapka zielona z baran­ kiem białym, żadnej broni do boku używać nie powinni oprócz trzciny lub laski, w domu zaś każdy ma mieć strzelbę. Żony i córki mają nosić spódnice niebieskie, kamizelki takiegoż ko­ loru, fartuch biały płócienny, na głowach zaś ubiór według upodo­ bania." Pawła Ksawerego Brzo­ stowskiego ustawy dla ma­ jętności P a w ł o w a cz. Merscza pod Wilnem w r. 1769. Collectanea ex archiv. collegii iuridici. Т. I I . P A U , K r a k ó w 1938. str- 419. Na­ desłał R. Reinfuss. W I POŁ. X V I I W No 18, kolebeczek malusinkich kop 8 у 19 szt. za kopę zł. 1. Ptasz­ k ó w dziecinnych tuzinów 5 kóp у znowu 5 tuzinów po 6 gr. tuzin. Kolebek zawiesistych dziecinnych maluśkich białych drewnianych tu­ zinów kóp 22 у znowu 24 tuzinów po zł. 3 kopa. Piszczałek malowa­ nych m a ł y c h półpiętej kopy tuzi­ n ó w za zł. 5 kopa. Piszczałek bia­ łych więtszych farbowanych tuzi­ nów 40 tuzin po gr. 12. Piszczałek mniejszych także farbowanych tu­ zinów 18 tuzin po gr. 9. Piszczałek fuiar tuzinów 68 tuzin po gr. 10." (Wviatki z w i ę k s z e g o inwentarza obejmującego również towary ga­ lanteryjne, przybory do szycia, igły, zwierciadełka, okulary itp.) Acta scabinalia et advocatialia. (Inventarii. Rok 1634). Str. 1829. Wojew. Arch. P a ń s t w . K r a k ó w Syg­ nał. 240. Nadesłała Dr M. Gutkowska-Rychlewska. Dodatek do „Czasu" nr 4 z dn. 10 lutego, niedziela, 1850 г., str. 4. Wiadomości Bibliograficzne i A r ­ tystyczne. �RZEŹBIARZE W I E J S C Y W pojęciu wyrazu artysta łą­ czymy zwykle i piękność myśli, i doskonałość formy, przeto tych rzeźbiarzy wiejskich artystami na­ zwać bym się wahał. — Z w a ż m y jednak, czyli oni nie godniejsi tej szczytnej nazwy od niejednego zręcznego naśladowcy obczyzny? Ten z zaczerpniętej nauki, z obce­ go doświadczenia, z kombinacji ob­ cych myśli, wreszcie z form, do których wyszukania potrzebną po­ siada przebiegłość, sklei utwór, któ­ rym miano artysty niesłusznie zvskuje, chłopek w y ś w i e c a sam z sie­ bie i myśli, i formy bez wzorów i nauki, bez pomocy niczyjej stwa­ rza i wykonywa: utwór jego to po­ czątek sztuki — kopista to przechód, — artysta stoi już u szczytu. Nie mniej w i ę c pierwszy jak inni zasłużyć winien na wdzięczne wspo­ mnienieW w ę d r ó w k a c h moich nieraz zda­ rzyło mi się napotkać owych samoucznyeh twórców, a często płody ich podziwiałem ze względu na rzeźbiarzy, co je stworzyli i wyko­ nali — w y m i e n i ę tu znaczniejszych pokrótce. N a j w y ż e j między rzeźbia­ rzami wsiowymi stanął znany Waw­ W OKRĘGU M I A S T A K R A K O W A rzyniec Knapiński z Lipowca od ludu Pituch lub Bożek zwany; uro­ dził on s i ę we wsi Płazie r. 178i. z młodu w y k o n y w a ł w pałacu bisku­ pów krakowskich roboty stolarskie, za co go biskup Sołtyk kilkoma morgami gruntu w okolicy Lipowa obdarzył; znane są mieszkańcom Krakowa jego drobiazgowe we flaszeczkach zamknięte wyobrażenia Męki P a ń s k i e j ; w okolicznych też kościołach wiele jego u t w o r ó w znaj­ dujemy — umarł r. 1833. Uczeń jego Bryłka żyje dziś w Babicach i nie niżei stoi od swoieeo poprzednika. — W Czernichowie mieszka Kasper Sztuka, którego dziełem są rzeźby w kościele wiej­ skim w Rybny. — Wieś Bobrek posiada samoucznego drzeworytni­ ka, którego obrazków m n ó s t w o po odpustach widzieć się zdarzy. W Raciborowicach i szeroko w okolicy spotykałem Wilgusa z B i n czyc ulubieńca ś p . Sierakowskiego. Postać tego wieśniaka szatą cudow­ ności i czarodziejstwa okryła się w oczach ludu, który owoce jego zdolności za dziwy poczytywać zwykł. Pęka dzwon w Raciborowi­ cach, w miejsce dźwięcznych to­ nów, klekot rozlega się w okolicy; przybywa Wilgus, odłączeniem brze­ gów pęknięcia przypiłowaniem. wra­ ca dawny głos dzwonu na podziw wieśniakom- Jest on zarazem mura­ rzem, rzeźbiarzem, kowalem, stola­ rzem, zegarmistrzem, malarzem i budowniczym; słowem, wvkona wszystko, co zręczna ręka zdziałać może. Niedawno zrobił sztuczny w ó ­ zek, którym bez koni do pobliskiej wsi na jarmark przyjechał. — Do dziwnych o nim wieści przyczynia się i następna okoliczność którą sam z ust jego słyszałem: pomysły do budowania młockarni, składania wiązań itp. we śnie zwykle naj­ pierw mu się objawiaia, po przebu­ dzeniu wykonywa modele — a po­ m y ś l n y skutek pracy nigdy sobie, ale zawsze P. Marii przypisywać zwykł. Czynny ten a s ę d z i w y już starzec żyje w ubóstwie, a nie chciwy na zyski, zawsze zamyślony i roztargniony, skromny, grzeczny i przyjacielski. J. Ł Nadesłał dr Jerzy Zanoziński ERRATA W nr 6/1955 r. na str. 348 w przypisie 49 tytuł komunikatu prof, dra A. Bochnaka winien brzmieć: „Rzeźby z X V I I I w. w Kielcach, Jędrzejowie i Zielonkach". Na str. zaś 351, w. 35 powinno być caduco, a nie caduce. 197 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4e7d376c440a3328e699876143b830b.pdf fa151a724b03e5bd82a3e5c57f88bedc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4202 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource stolarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3919 Title A name given to the resource Z historycznego archiwum / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.177-179 Creator An entity primarily responsible for making the resource Seweryn, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text tradycją obraźniczą. Tomaszek śliczny „Kościół" stawy) należy O świetlicy matu, (widziałem w Czechowicach, rzeczywistości. obecnie w kręgu jest t a k i c h malarzy. t o wyraźnie. w e zaginęło. Z m i e n i ł y świat, k t ó r y kiedyś lową, bliską e s t e t y c z n y m No „ludo­ C o r a z też ludowej. malarstwo zmienił Po­ ludo­ która wszelką n a j słuszniej nie tylko ludzi, p o ­ jest również jej b y mieć cenę zastrzeżenia „ludowości" kazało tytuł w y s t a w y Szukanie dość n a plakatach. ny dział i i innych różne pokazywała sztuki ją z ikonograficznych, sumie — wystawa była c i e k a w a , raczej n a pewno ce­ mierny. dzisiejszego ją o c e n i m y jeszcze ujawniła. Fotografował Z — St< O B Y C Z A J O W E Stolarze skawińscy, krakowskich ślusarzami magistrat nej skrzyń do wspólnego miasta organizacji, Księga Cechu a jest Zaczyna Pawła Żylińskiego, Tomasza cza, pierwszą 1799 r . , dopiero cechu, tylko podpisywane. odbytego Wojciecha' Paź- Józefa Jodłowskie­ Michała Czopkiewi- oraz „średnich i młodszych p o d t e n czas temuż c e c h o w i czy i Kazimierza się zaś t a księga 13 J u n i 1841 w Walentego Wierzbickiego, oraz Podane Karola Szymona Wojciecha tutaj składy 1799 i 1841 d o w o d z ą , był Skawinie w nach. z Szymona sesji jako Dzięki Jana Szymona Jana Jodłow­ Ciechanowskiego. zwierzchności że zawód tradycyjnie temu oraz Piątkowskiego, Żylińskiego, Koń­ odbytej starszego, Pachońskiego j a k o podstarszego Paździurkiewicza, skiego służących": Czopkiewicza. protokołem obecności braci w zrozumiałe cechowej stolarza tych staje z lat uprawiany samych rodzi­ się d z i e d z i c z e ­ z spod skawińskie przedstawicielką Maria Dawne ziarna mym W i nych jako przeznaczano twórców tych i o młodszych, i skłonności nak zatargów, było trudno, o kończyły sercem" i które między się z a w s z e ślubowaniem moda", usuwano przechowy­ tym sa­ s k r z y n i a r s t w a ska­ mistrzów malowa­ K s i ę g a zaś dostarczyć n a m m o ­ tych mistrzów oraz o i c h temperamentach, n i e o p a n o w a n i u w słowach wśród Z przebiegu braci się można, członkami poczuciem jed­ cechowej nie że nawet naj­ cechu i pojednaniem zgody, p o d y k t o w a n e j dobrym a także kredensów. do zwady. dowiedzieć zagorzalsze spory i życiu krewkości, zadzierzystości, zelżywych na nazwiska skrzyń, w Skawinie wiadomości średnich „stara przyśpieszając jedynie kołysek Stolarskiego nieco braci mogą ł a w , łóżek, Cechu gdyż i c hmalatury. wejść cechowych, wymy­ datowane, a n i za M a r y i Terezyji", tych warunkach do historii wińskiego że n i e były l u b żelaziwa, zniszczenie stolarza) historycznych, zaś o k a z y , „jak jest z Wierzbickich, u r . badań nigdy izb mieszkalnych wanie gi pokole­ skawiń­ doskonałą się j u ż t e r a z skrzynie cechmistrza jednego sławnych skrzyń r . 1883, żona J a n a W i t k o w s k i e g o , Kra­ przez artystycznego jedynie a więc m a l o w a n e podcechmistrza Jodłowskiego dorobku żyjących w posiedzenia braci: i (którego spośród ka z także 1795 s k i c h włas­ w Paździurkiewicza, Jana W i e r z b i c k i e g o r. znajdująca podpisanym S k a w i n i e z l a t 1799—1841) nia po drugim. Zdobnictwo j e j statut. tego w nie ze Skawinie, księgą Stolarskiego wraz w Etnograficznego Cechu S K A W I Ń S K I C H pięknych i końca. stołowych Kazimierza należeli księgi zatwierdził w Muzeum u początku dziurkiewicza, go, następnie się p r o t o k o ł e m lutym wyrobu i m n a zawiązanie Stolarskiego więc zdefektowaną z cechu, zezwolił się w A r c h i w u m kowie, sławni malowanych, jest ją t y l k o r a z A R C H I W U M S T O L A R Z Y (wedle wystawa I nie Taka Deptuszewski. H I S T O R Y C Z N E G O Ż Y C I E w m tematy istotne? prawda sztuki już ograniczona t u zaś różne Jej rezultat artystyczny dnia. A piękno dziś współczesnością. „z życia". A l e c z y t o jest w sztuce W przepaść tradycyjnej, — t a m była t e m a t y k a s a k r a l n a , ujęciach lowa. tylko Pokazywała m a r t w e j , zestawiając Prawda sztuki J . Śmieta­ czej twórczość a m a t o r s k a — n i e z a l e ż n i e o d t e g o , j a k walorów Doprowa­ tradycyjnej twórczości konwencje. doskonałość zupełnie dawnej, obok amatorów, te niemal w (12 o b r a z ó w ) Usytuowana o t o p r e t e n s j i d o organizatorów. widzenia za niezręcznie dziło t a k ż e k u t e m u , ż e n i w pięć n i w d z i e w i ę ć d o ­ miejmy punktu zasługą. c o do samej n a d rezultatem. u p o d o b a n i o m m a s . Dziś r a ­ z byłoby powszechnym. pokazała To zaciążyła sformułować się cały t ę sztukę, u c z y n i ł c e ­ bytomska problemy. dzielącą czy który popularnym, cóż, m o ż n a tezy, dano przykładem kultury, ekspozycja? religijnej. nafty n i e o n i są dziś się w a r u n k i , A i rafinerii niewiele. Tradycyjne Wystawa Tomaszek m a ­ sztuki wywołał ama­ sztuki. I wcale tradycyjnej inne najbardziej „naiwnego" się n a w y s t a w i e spadkobiercami wiedzmy jak J e s t o n dość t y p o w y m prac w e g o " znalazło tyle nurt ludowym, kazała ujęciem t e ­ o produkcją chęć prymitywno-amatorskiej widać, „Zabawa kilkanaście n i e są t y p o w ą dominuje odtworzenia naiwnym obserwacją, znam której pogranicza mniej nazwać do w y ­ Tomaszka cieszy o d 38 l a t . P r a c u j e Jak kontynuuje Karol półamatorskiej, p ó ł - np. u na konkurs) w wiernego luje które dopuszczony sztuki autentyczną jego prace, posłanych ile wiejskiej" jakąś torską, j a k 61-letni n i e został do kręgu prymitywnej. w Podobnie c z y U r s z u l a B a r d a c h ( u r . w 1942 r . — j e j i wzajemnym nietylko dowcipu zniewa­ „dobrym dostrzegane- 177 �go w poważnych wszystkim wom cechowym nego współżycia opinii sytuacjach głębokim życiowych, poczuciem oraz i ale przede posłuszeństwa zwyczajowym nakazom odpowiedzialności przed pra­ społecznej. Ska­ także j a k o ' d o k u m e n t so­ cjologiczny. w na przykład y dzień Tomasz czaju w tej miesiąca Czopkiewicz, dawnego księdze r. Nayświętszej młodszy Maryi udry, Cecylii Swi- ką przy­ gdy wzięła strze Zastawszy w czas d o b r z e knąwszy mieszkaniu podpitego", mu „Józefa n a listwę gromnicę nie Markiela na ten go położył i wiadomo gdzie wet­ — od­ A do „ k i e d y 12 l u t e g o 1802 r o k u sławetni Cechu żalenie tutejszego Stolarskiego na Tomasza zszedłszy Czopkiewicza gali się k a r y n a w i n o w a j c ę , ko „przez zapomnienie Markielowie się y zaniósłszy" cech dał w i a r ę , że świeca za­ doma­ gromniczna tyl­ tamże się pozostała". Wobec czyście iako darują, też strony n i e zostawuiąc podpisanych kiewicza Swoją y żadnej urazy". drogą stolarze wyparzony. Zdarzyło Piątkowski, popadłszy mu „między t a k ze Młodszego urazę strony Cechu, Czop­ mieli się n p . , że niejaki w konflikt z do muru i zmusiła kazał co całować się podpisuię Podobnie innego rodzaju do Piątkow­ następującego „wnosi żałobę" wami w przeciw Że się Cechu zaś taka bratu 8 lipca 1806 r . brat cechu, stołowemu swemu, „co „o jednak osądził, „ b y Józef świadkowie „A swego trwał Jodłowski jak w uporze. w Jodłowskie­ młodszego najprzyzwoiciej więcej Zwiastowania takie c e c h u zdarzyło, n a ofiarę będzie J7S Boski się natychmiast Matki obligowany, w przy­ przeprosił", złotych l u b podobne cech Najświęt­ pol. 18. wołowanie B o s k i zł. p o l . 12 ile że to słowo poszła na brzyd­ cechowa „Nie y mogąc Młodsi po­ żając taką stwa Magistrów wziąść nadto głowy cechu y na rozkaz do cechowej y cechmistrza prawie tegoż Cechu plag ciemię publicznie przeto uwa­ by tenże J a n Jodłowski, i prawie nigdy tymże swoim Paweł zuchwal­ zu­ nieposłuszny, przez Zwierzchności młodszych przyprowadzo­ cechu N - 2 5 odebrał"... zupełnym o stryja Średniego cechmistrzów, natychmiast, w przestępstwa się do­ Brata nieprzytomny wzięty ny dekretuje, znieść i t d . , postanawia­ s t r y j a swego rodzonego K a ­ niegodziwość jego chwalec Cechmi- Bracia B r a t a stołowego i poważył; na „Datum Żyliński" i takowe u t supra inni w or­ dynku. Ale zuchwalec krety. Poszli ale Jodłowski po niego on wyśmiał wtóry za n i c m i a ł c e c h o w e de­ młodsi b r a c i a 8 l i p c a 1806 r., się z 26 l i s t o p a d a , nich; ale poszli Świętej Tedy w Cech powołał Pawła Suchońskiego, Feliksa cechu że i przybyli Prawa za ... S t o ł o w i , Boga do swoich tu pierwszego W nął. Na i t o sąd t a k p r z y s k r z y - jego, i o n s a m pokornie 1807 i zaś t o , że Tomasza superarbi- o komplanację postanowił, Stryia że y Średni swego za że się Młodzi mu gdyby postępków, włosy mianował dupę się c a ł o w a ć kazał i d l a miłości iego przestępstwa daruią cech Cecho­ Bracia się k i e d y k o l w i e k tedy „za Cechowe­ o z i e m i ę uderzyć, a córkę powrucił s t o l a r s k i d o dekre­ uda itd. Datum u t supra Paweł etc". ani razu piękne się Mszy obywatelski Monarchicznego dotychczasowych wych który Cech wszystko kondycyą, Sąd cechmistrza Bartosiewicza 18 l u t e g o przewinienie ... n a y p r z ó d życia ojciec błagali. Żyliński do Zalajskiego, ugodę Pana stanąć, a n i d o Żylińskiego, Sebastiana nił w i n o w a j c ę , czyli p o raz wziąć Suchedniowej". osobach do po niego o n a n i przemocą n i e dał, a n i d o c e c h u n i e c h c e kórwą, n a o s t a t e k w Przeto Kazimierza lubo się wi się nie złotych cechowi zwierzchność włosy nie strony Cechu p o l s k i c h zło­ córkę małoletnią k u r w ą m i a n o w a ł . C e c h z tą rodzonego cechowej Matki gdyby uderzyć za szlachet­ ma postawił „do Jodłowskiego dawniejszego wziąść chciał y znaydować upoko­ Cechowi całowania" jako nawet go obiedwie się niegodziwca y powoła­ się d n i a c h 14 z ł o ż y ł " . Średni dupę wiarygodni patentami y na cech złożył 8 zł p o l s k i c h , a p r z e d o b r a z szej bratu publiczne nieprzyzwoitość żądał, „ a b y Winowajca tomności również stwierdzeniem pogodziły". brata Cech stołowy Najjaśniejszemi Magistratu wstępie go na dzień n i e d z i e l n y , t o i e s t 6 l i p c a " , sło­ a n i p o w i n n a " , Cech na aby tra Jodłowski, h y c l u i złodzieju, zeznali. nego w cechowi swoim, Piątkowski". zlikwidował Jodłowskiemu, zwołowanie szwagrom pyskówkę: Kazimierz Józefowi Benedykt kazał 1805 r . k w a r t a l n a go w..., t y l k o rychło Oto nie my, Benedykt Cechem, oświadczenia: „ o d p o w i a d a m , ż e m się całemu nie nie Jodłow­ „nieprzytomny prawie aby uchwałę: Bracia w bierającego, w język „konsztu s t o l a r s k i e g o " p r z y p a r ł a tegoż skiego wie­ Tomasza skawińscy się pocałować. W i ę c 27 l u t e g o sesja sobą nic kłótnik następującą bezprawia w tego obie chciał jest odpowiedzieć. S p r a w a Oburzona stołowi, zimierza szedł. ale w t ó r n i e tegoż d n i a 8 l i p c a zebrała się n a sesję i p o ­ dalej znaki". za inszych t j . zawzięty n i e chciał a n i złotych zaciekły propozycję. nie będąc, 12 n a t y c h m i a s t w Jodłowski szedł z gromnicą y tąż n a o d r z w i a c h , o k n a c h y t a m wyrażał i w iest". pochopień" m u , że świętej ale y stanowczo, i zwady, żyć, a n i p r z y z w o i c i e zwy­ skawińskich do zuchwałym Polskich Ale została przypomniał Mszy y cechu, poczytane „zmajca pochopny podczas iest Panny znany Cech podług Józefa y mieszczanów „Dnia 1802 t o cechowy, do Sławetnych Markielów czytamy: biegnącego Oczyszczenia dawskich rzyć. naszym za w i e l e postawiona jako maiąc roku tylko w Sprawa ski kłótnik w i n i e m a d l a n a s wartość Oto nie Zwierzchnościach zgod­ sądem Z t y c h w z g l ę d ó w księga C e c h u S t o l a r s k i e g o w 2 go Hyclu nie malowane sprawozdaniach zostały skrzynie, z posiedzeniach cechu pyskówkowe, protokołowano ce w o t y w n e w z sesji cecho­ wspomniane skrzynie, których t e n sły­ cech rozpatrywano sprawy k t o z ł o ż y ł d a r n a świe­ dzień p a t r o n a c e c h u św. Józefa, kogo �przyjęto do cechu, k t o w i n i e n , że k r o w a należąca d o iey cechu zostaia dług t u za śniadanie y o b i a d g r 24 zaspokoić ukradziona i t p . A l e o skrzyniach ma­ lowanych a n i słowa — m o ż e d l a t e g o , nie skrzyń i i c h z d o b i e n i e że nien, nadto należało d o t a k p o d s t a w o ­ wego Posłańcom było wspo­ minać. złożoney 1826 r. p o j a w i a się w tokołach cechu p o r a z p i e r w s z y — skrzynia. Z przyczyny? że Po prostu się s k a n d a l , rzecz dlatego, niesłychana. w Skawinie Oto majster sław Paździurkiewicz pobrał z a d a t e k żącej, Magdaleny z K r a k o w a , dobrą niegodziwiec, Zakrzówka, monetą 3 zł i ani zadatku pro­ jakiej stał Stani­ od biednej słu­ podmiejskiej 15 g r o s z y , zwrócić nie a wsi potem, chciał, ani samorzutna obrona społeczna. r o z s t a w i l i straże n a d r o d z e przejeżdżających celną w przez Zakrzówku stanęła j a k Zakrzowianie do K r a k o w a i w s z y s t k i c h cesarsko-królewską zatrzymywali, komorę wypytując skąd monetą Sł-go będzie Żyliński, p o d s t a r z y Stanisław Kajetan Po stolarskiego skawiniaków i p o m s t o w a l i n a n i c h , co o c z y w i ś c i e u w ł a c z a ł o rowi całej Skawiny. Tym ważnym p r o b l e m e m zajęła się s p e c j a l n i e o której pod datą 7 dla hono­ Skawiny z w o ł a n a sesja listopada 1826 r. Cechu, zapisano w aktach: extra naumyślnie ordynaryjney złożoney Schadzce skiego wnieśli żałobę o t o , iż podczas przez Zakrzówek kumorę a prawie sześcią wi aresztowani miesiącami kazawszy Sł-mu Maystrowie gr 15, a o tę może, po zawsze dwa razy z ces.-król. napastowani, która już Cechowemu dała na się stolar­ Professyi na przed Maystro- nią Paździurkiewiczowi doprosić Maystrów tey są służącą, zrobić, dotąd którą kunsztu tuteyszemu Stanisławowi i tegoż ich przeiazdu za skrzynię sessyi cechu zadatku zł pol. a n i doczekać ukrzywdzeniem y n i e d b a n i e m s w e y służby t u d o m i a s t a S k a w i n y dziła, aż z o k a z y i Posławszy C e c h tey t u do Cechu niniejszy Paździurkiewicza niezrobienie zaniosła p o tegoż względem przyrzeczonej Sław. nie za­ cho­ skargę. Stanisława odpowiedzialności s k r z y n i , za 3 którą za zł p o l . 3 gr 15 dobrą monetą w z i ą ł z a d a t k u , tenże n i e t y l k o stanąć nie chciał, zniewolony do ale posłańców stawienia się, zelżał, przed na koniec zgromadzonemi M a y s t r a m i h a r d o y k r n ą b r n i e stawioł się y z kłótnią obiecaney robocie y wziętemu za­ d a t k o w i półroka minęło, dłuższy z w ł o k i dopuścić n i e można wey bie — Magdalena długiey z w ł o k i robić kazała, taż służąca inszemu na którey z wobec udowodnionemi, Maystrowie, ale z tey o k a z y i żalili. byli Ninieyszym nisław naszego nawet zapłacenie iey nie kilkunastu takową decyduye: żałobę Obywatel służący Cechu obywateli y o t o się Mayster 1-mo so­ racya- tylko y Magdalenie takozadatek słusznemi gdzie napastowanemi Paździurkiewicz teyże przyczyny M a y s t r o w i skrzynię powrócić należy, t y m s p o w o d o w a n y mi dniu Średnich Pan o to bardzo Iż Sta­ Cechu zadatek zł pol. 3 g r 15 srebrną monetą p o w r ó c i ć , 2-do za d r o g ę i Czopkiewicz, młodsi Skawinie cechowa, innego ro­ średni 22.III.1832 za przy plicy przy który zupełnym się południowej o t y m a k t nastę­ zgromadzeniu Cechowi dla służących nie, na Kaplicę byleby umysłu Kościele farby ponosił wspaniałą Sław. Cech chęć członki stanie (!) Ka­ Skawińskim, wymalowaniem tylko JW natchnie­ przyozdobienia i e s t ołtarz N P M a r y i i Ś w i ę t e g o Józefa takową Ce­ Stołowych osobliwym czerstwości w Sław. Starszych, za dobrowolnie majstra u z n a w a l i , że j e s t t o Maystrach temu wpro­ malarza, zaszczyt. M ó w i Piernikarski Jan bracia: bracia Stolarskiego Młodszych Henryk zło­ Paweł Piątkowski. głosowali dzisiejszym ofiarował gdzie Wyobrażenie, przyozdobić bezpłat­ Stolarski potrzebne wydatki swoim kosztem, wspomnianego tak chwalebny widząc P. czyn zatym Piernikarskiego całą siłą swoią upierać u s i l n i e starać się będą, a chcąc się za tę d o ­ broczynność Pana temu Henryka Fundatorowi iednozgodnie wywdzięczyć, za Maystra tego uznaią, zwłaszcza g d y s z t u k a i e g o s t o l a r s k i e j P r o f e s s y i ce potrzebna podpisami iest, sy: tę obydwie podpisuią. W Michał zaś Michał czynność strony Skawinie przytomnych starszy, ski, J a n W i e r z b i c k i , Szymon kowski oraz Świadkach 1832". P o d p i ­ Tomasz Czopkiewicz, wiel­ własnoręcznymi d n i a 22 M a r c a Wierzbicki podstarszy, Pachoński Benedykt Piątkow­ Wierzbicki, Karol Piąt­ H e n r y k P i e r n i k a r s k i „ i a k o członek tego Zgromadzenia". odszedł, ż a d n e g o n i e słuchaiąc n a k a z u a n i n a p o m n i e ­ nia, ale g d y iuż który cechmistrz oraz otrzymał. W i d o c z n i e Stolarskiego, niem „Podczas w „W chu kon­ zelżenie ogóle n i e b y ł s t o l a r z e m , a l e j e d n a k tytuł pujący: ogóle Jan Cechu stolarzy w i młodsi j e d n o m y ś l n i e w za został k a r ę zł p o l . Michał Starszyzna do y 20, o d 30 n a światło ofiarowaną Wierzbicki Czopkiewicz wadzeniem gr gr T o m a s z Pachoński, średni b r a c i a : Michał sensacja. powi­ Cecho­ Piątkowskiego, sześciu l a t a c h stała się w dzaju i powinien Podpisali: Paździurkiewicz, Wierzbicki, wysłanym znieważony powinien." dla malarza w i e l k i ale płacić pozostały Prawa Pisarzowi Benedykta pochodzą. P r z y t e j sposobności n a p a s t o w a l i n i e t y l k o skawińskich, d w a razy 2 do s k a r b u przez niego żyć przepisów zł. p o l . 1, a ności W s p ó ł m a y s t r ó w skrzyń wykonać. A l e za biedną służącą ujęła się c a ­ la ludność Zakrzówka. Z a p o k r z y w d z o n ą po Sessyi Maystra zł p o l . 1, 3 - t i o jeszcze podług cesjonowaną Wreszcie 7 l i s t o p a d a do S k a w i n y wykonywa­ wych prac s t o l a r z y , że o t y m n i e w a r t o mur po 2 razy Na posiedzeniach sprawy chu jako cechu W bractwa poświęcano t y m względzie tokół z p o s i e d z e n i a „Wojciech szedł cechu rzadko omawiane z a w o d o w e , gdyż n a d n i m i kościelnego. wyłącznie bardzo były g ó r o w a ł y cele ce­ Bardzo sprawom wymowny często sesje dewocyjnym. j e s t krótki pro­ zwierzchności c e c h u 13 J u n i 1 8 4 1 : Witkowski z dobrowolny wraz swoią żoną Marcyanną Stolarskiego Cechu Skawińskiego, w chęci do Bractwo N a y ś w i ę t s z e y w p i s a ł się i o f i a r o w a ł M a t c e srebra w przy­ Sławetnego Matki Nayświęt- szy 3 Reńskie raz n a zawsze'? — c z y l i , że n i e miał p r a w a Konwencjonalney Monecie odebrać tego zapisu. Tadeusz Seweryn � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c227d85ddbec768c1b800b7f960becb.pdf b6fa16cd9bbc996971cc8fd22019ffaa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3291 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3085 Title A name given to the resource Z Kolonii do Opoczna. Przyczynek do dziejów "wędrówki motywów" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.119-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Anacka-Łyjak, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text CL Ь ,.: Л Mapa 23. R u c h l e t n i s k o w y . I I . ; 1) ilośó l e t n i k ó w na i z b ę p r z e z n a c z o n ą do wynajęcia.; a) m n i e j n i ż jeden l e t n i k , b) 2 l u b 3 l e t n i k ó w , c) p o n a d 3 l o t n i k ó w , d) nie m a l e t n i k ó w ; 2) r u c h l e t n i s k o w y od 1927 r. silnie rozwija s i ę ; 3) r u c h l e t n i s k o w y od 1927 r. s ł a b o rozwija s i ę ; 4) granica w p ł y w ó w stacji kolejowych Czarny Dunajec i B a b a W y ż n a ; 5) ź r ó d ł a mineralno (siarczane); 6) d o c h ó d na gospodarstwo z r u c h u letniskowego; 6) mniej niż 50 z ł ; 7) 50—100 z ł ; 8) p o n a d 150 z ł ; 9) miejsca w y r ę b u m i ę s a ; 10) piekarnie; 11) i c h za­ sięgi h a n d l o w e ; 12) pensjonaty czynne М а р а 22. B u c h l e t n i s k o w y . I . , 1) w a r u n k i ? p r z y r o d z o n e ; a) p o n i ż e j 30, b) 37—48, c) 50—54, d)^ 56—58, e) 60—62, f) 67; I I . frekwencja l e t n i k ó w w 1933 г.; 1) poniżej_50 o s ó b ; 2) 50—100 o s ó b ; 3) 100—200 o s ó b ; 4)' 2 0 0 — 3 0 0 ' o s ó b ; 5) ponad 300 o s ó b , 6) nie m a l e t n i k ó w ; I I I . u r z ą d z e n i a tech­ niczne; a) 22—25, b) 27, c) 30—32, d) 36—37, e) 39—41, f) 49—58; I V . N a p ó ł n o c od l i n i i — we wsiach jest ponad 2 0 % d o m ó w 3-izbowych; V . W i l l e (topograficzne). M a p y rys. W . Leszczycka. M a p y IR, 17, 21 p r z e d r u k z art. S. Leszczycki, Oblicze wsi orawskiej, na r o k 1947, K r a k ó w Fot. autor „Przyjaciel Spiszą i Orawy", Kalendarz Maria A n a c k a - Ł y j a k Z PRZYCZYNEK W r o k u 1981 K r a j o w a KOLONII DO DO DZIEJÓW Agencja W y d a w n i c z a o p u b l i k o w a ł a t e k ę z a t y t u ł o w a n ą Wzory polskich haftów ludowych, obejmującą OPOCZNA „WĘDRÓWKI M O T Y W Ó W przez Petera Qucntella w K o l o n i i w r. 1536. Z a l e ż n o ś ć o p o c z y ń s k i e g o ze z b i o r ó w P a ń s t w o w e g o M u z e u m haftu Etnograficz­ d w a n a ś c i e tablic o p a t r z o n y c h k r ó t k i m tekstem. W y b o r u v. z o r ó w nego w Warszawie od jogo X V I - w i e c z n e g o p i e r w o w z o r u o k r e ś l o ­ z k o l e k c j i P a ń s t w o w e g o M u z e u m Etnograficznego w Warszawie nego jako „ b o r d i u r a z p t a k a m i " (Vogelbordure) jest zdumiewa­ d o k o n a ł a E l ż b i e t a Piskorz, b ę d ą c a l a k ż e a u t o r k ą t e k s t u . jąca, i bezsporna. W p r a w d z i e w k a t a l o g u o p r a c o w a n y m przez N a s i ó d m e j z k o l e i t a b l i c y pokazano haft o p o c z y ń s k i zdo­ N i n ę Gockerell (s. 60, i l . 07, n r k a t . 21) znajduje się i i n n y p r z y k ­ b i ą c y p r z y r a m o k koszuli j a k o p r z y k ł a d h a f t u liczonego, zwią­ ł a d podobnego m o t y w u : zanego ściśle ze s t r u k t u r ą p ł ó t n a . W p o d a n y m p r z y k ł a d z i e głów­ z p r z e ł o m u l a t 1741 i 1742, r ó ż n i się on j e d n a k (ił. 2) w szcze­ n y m elementem k o m p o z y c y j n y m s ą p o w t a r z a j ą c e się r y t m i c z n i e g ó ł a c h od pary i nie m o ż e b y ć u w a ż a n y za, p i o r w o w z ó r h a f t u ptaków dziobkami, (prawdopodobnie gołębi) rozdzielonych kwiatkiem zwróconych o pionowej do siebio t e k i nie wyjaśnia, Petera Quentella opoczyńskiego. Stefania K r z y s z t o f o w i e z w k s i ą ż c e O sztuce ludowe] wsi w formie na p o p u l a r n y oficjalnej mal wzorniku (il.3). w Polsce (Warszawa 1972. s. 11]) k o n s t a t u j e : „ H a f t p o j a w i ł się na polskiej pochodzenia tego m o t y w u , co nie m o ż e budzie zdziwieniu z u w a g i charakter p u b l i k a c j i podanego we płótnie ulistnionej ł o d y ż c e ; od n a s t ę p n e j p a r y p t a k ó w d z i e ł i je bardziej rozbudo\ \ a i m ł o d y ż k a z trzema k w i a t k a m i . A u t o r k a motywu p o ł u d n i o w o n i e m i e c k i h a f t na wzorów bezpośrednio zaczerpniętych ze sztuki ( . . . ) " . P r z e ś l e d z e n i e d r o g i , j a k ą w czasie i przestrzeni P r z y p a d e k z d a r z y ł , że o m a w i a n y m o t y w o d n a l a z ł a m , w nie­ odbył motyw identycznej formie, w z o r n i k a Petera Quentella z K o l o n i i — b y ć m o ż e poprzez h a f t w pracy N i n y Gockerell tn.chia.r (Katalogu de.-. Bayorisohen N a t i o n a l m u s e u m s StickmusterMiujchen. dworski, „ b o r d i u r y "'• p t a k a m i " , z a n i m z X V I - w i e c z n e g o mieszczański lub kościelny — 2 t r a f i ł w latach B a u d X V I ; Deusteher K u n s t v e r l o g 1980) . B o p r o d u k o w a n y na dziestych X I X w . , stronie 19 ( i l . 1), pochodzi z w z o r n i k a (Modełbuch) r a m e k koszuli o p o c z y ń s k i e j , pozostawiam etnografom. 1 wydanego dwu­ w formie p r a w i e nie zmienionej, na p r z y - 119 �••iiiiiiiiiHinniiiiiiumiiiuiniiiiiuiniiiiiiiiiuiuiimiuifiiiiiffiiiiiiiifil I v e.ss8.. -.- v v %• в.5й-. v ... -.«..«г.. v . . . v | • !•« h.-r aaa , *5ss. яяаяв "aS a5 aa . T mmm •••*< -ss«-saaa • .aS a aM <^a S.яаа aa _, -SS-T a a a a _.к" -ss. " 5 5 ".s."s . "SS. „ a at | ш . . a mmm mum mum mmu mmm mum mmm umm jmrnm - mim "mm С S ' .ssv.ss". * .sr. .sr. • . s r . . s r . -s.r .ssv «ss% •s.s • • % • • • » • - 1 л я . , s e e S .s5* is«- -ss. e -ss.- -ss. mss* 35 mmm ** • я * а • . ввая. . I I r. • m . . . 28 8" " " S S . «SS" " " •5a5. . mmm ."SS. SS m m ••••• a ш . a i . I n , • • • • .ss" "a. - r .ss- - l ' A - 4 F Л.Л W "ss. • .ss" "Is.- "ss. • "ss." "8 z mmm 22. я mmm I M • mmm - явя a m a яяя i " яSя aaa aŁ a a- aI f. f * iaaa • . i mmm вам, " " шав SS. « 5 Г "SS^T " S S T ". S 5S5".шит SSS. " " aaa S S S " 1mmm 5 "SS. яая ". S a a.a a a ааааа aaa.a a т aaa a а"я " m mi • • . .85" щ л -•- л V л » 2 m m m m "SSS" . 3 • ш Я Ш . a a a ЯЖЯ''аВЯ~ • Ява a « mmm M аl я• • ••" й"* . ". Я * Я Я aa a a aaa a а а• •а• 'я• •я* '. aяa а а «а• •а•а• .а. а. а а я я а в а а в а в 1.*%8>.i.W i a и ш я я я a a a a a a a a a a a a a a a . a a a a a mmm mmm mmm mmm .aaa a a a a a a area i i i t а5аввва_ •• ваяемаЯ mmmmmm aaaaaaa a . . a a a .aaaaa a 5 5 я в 5 я я • * я В И . , Ш Ш т - ттш • mm „ a a . -a . . a a a aaaąąa aaaa a aaaaa .. а. . S S"Ł» '"-KSS"--' 5 ш " Я . - i " " . " " . а S B SSS a SSS • ввав . 5вава ааяа а -- ' ваша вааа . в в ва н а яв ' a a a a a ааа а. .а ва • fi SSSS SSS" " . . " - a " " 5 . " 8 % S "• • a в " . . "а "вав 5 5 5 • 2 2a 5a% Ii . "аS вам, S S .2" "SSL* 2 *J»22 S .55555 • 5 5 .• я . . . a . • - . a . aa . "a ga, а . " " .. яая 5" - . . a. a а" " в ая. .я я a . at яаа яаа •* . . .а Б 5 SSI ' 5 3 mm 5 я 5 5 я ' a a a - a a aaa a ая aa .aa я a . яаа ааа вва и" и 2 ттш ааа •••••>• а S n m 5 я а " a a a S a a 5 5 5 5 a a S S a a а ваша ввя а 2 2 2 . * . 5 S яввва, авара а • • • • * • » • • • » аг S Шш • ' * mmmm aEaaaaSa a a в а в я я я ааавав а mmmm я m 52"5"» umm. . 5 5 *а5|5 **J*mm . •2222* 22_« 2 З а в а -•• ' « В я я я я я я а » a ą j i a a я я я я яавва в в а я • . ,. • S . ^ав ? -52*«*| а а *а .._«•„. я 51Я_ 2 55а в5 «•••• аа.в а • m 5 5 5 "' В ввав a a . mm a . . a a „222* . 5 .а. "а 5а« в %авв aa. а яa вваввв а_ •••» . ВSna 3 aa.a aa . a a . -aВа .aa S z 5 _ l ! _ "а _ "аааа«в_ _5,.25S а . аяяяаава.. ашяяяяяя и • • 1 _ _ 2 в а а ш . • ' " в а м в ш я Г . ' mmmm .,... a - S S 2 K.'-«г 2 « " JIB SХ5 К S2 51 ." » в •5aa5aaSa.5a a '••яш • ява 2 •*.«••« -222-Й1 . 5 3 8 . • • * « в mmv- • aSaa ввава . ашавваав_ • авааааав.. ааа а ававв • • • * • и aaaaa *_ •••К—• - • ! г . aа а. .aвa a<' >(ааа v a a aвав а • . . аaяaа в .Ш'.'аааа ва м 8 аааааs а аЯа а и и* а аваяя шва т . . « • в а ш .вяааа»_«аВ«а - •i > » > . " " > " " ""22"222|« • 5 — ^ ^ ^ ^ i f . 5 « 5 5 a * s j iiin'Miitt 5 шмааа а5тr " S т- -и" S ааш.в ааааа SSS58SSS5. .SSSSnSSS : S 5 Sа V ^Я" 5-« K K :а.аа :S5^S 5SI. •ш в 5а аВв 5 S яаяа.ааааа ааа a a . а . а а> 8 S« aSaaSS a . a a a ą a . a aa",a „SSSS^aSSS 5 5 5 " a " 5 " " a я-аяваавваая 5""S"-"SS a a " a 5S а"|5аяв5аа!я".«Вваавава а аа ая а а ваш а В S S f S a S e P : i s S « 5 2 ! ! 2 . S S 5 S B . . 8 5 " 5 " 8 . * 5 S a " S a a a a a a S S a м«5ваааааа a a a а я _ в а в« a . aaaaa aaaaaaaaaa -_2i*»2 • • •i • И I Sаa в i •ама.авааа • аяявяавав a a a a a a a a в а а а в» ваааав я яаВааавая В 2 2 1 2 2 5 2 " - S S S I S S a a S a S a a S S a S S S a « S 5 f 5 a " a . . • а •5а5555а|в" 2.{аавав ш шж : f r e в 1 - В ж й *aS-SsllI "s:s5!:.-BsE a i^5% KW" M 5 IБ. , 5 5 в « a 5a5.3.5.Я«8 я а уS«S l S яa « - -a. .я .; .. .»- -• .«- - . *- - — в — -5« 8"."5"-":-.-Г.":" 5 ^ . я. ". 5 8 .5 я 5явяшя5«5 1 SłS » . •- « « . - 8 " . — - IS S a . .% a a5' aЛs8a- в^ пЧ. 5м. а" .я*&• *% 8 . % 8 . " ^ "^2^% 5 % • .a8«в а Л — — — — — «г я 8 м 8 в в в в в ж � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b0bd85a2a6ff4d1612b92c2a4b3ae246.pdf c213eecb7e60b46e6dedc14160c3188f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4452 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource sztuka ludowa kolekcjonerstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4141 Title A name given to the resource Z kręgu ludowych fascynacji - o zbiorach Zbigniewa Kowalewskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.89-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski W KRĘGU LUDOWYCH FASCYNACJI — O ZBIORACH ZBIGNIEWA KOWALEWSKIEGO Jest malarzem, docentem w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Mieszka tuż naprzeciw Kościoła Franciszkanów. Pracownia, dwa pokoje, kuchnia. Jak to u malarza — obra­ zy na stalugach, płótna na ścianach, farby, pędzle. Ale co dominuje w tym wnętrzu, to mnogość rzeźb, kapliczek, obrazów, tykających zegarów. Mnóstwo drobiazgów: kafle, dziwne przedmioty, szklane banie, ceramiko, zydle, ławy z drewna. Gdy oko oswaja się z t y m nasyceniem, gdy zdolne jest wyłuskać z natłoku co ciekawszy obiekt — dostrzega się ogromną pieczołowitość i dowcip plastyczny w aranżacji tego wnętrza, w nadaniu przedmiotom nowych funkcji. Zapiecek wozu stał się t u oparciem ławy stojącej przy stole, kołowrotek poziomo zawieszony pod sufitem, przystrojony bukietem zasuszonych kwiatów i ptaszkami zamienił się w żyrandol. Cudownie rozłożyste sanie pełnią rolę zydla. Foremki do sera — podtrzymują na półce książki... Jest to kolekcja giomadzona z miłością, z urzeczenia formą, nie naukowo, bez troski o czystość regionu, o funkcję przedmiotu — więcej—nieustannie „fałszowana". Patrząc na ściany trudno czasem dostrzec, co jest autentykiem, a co zostało dokomponowane. Co jest dziełem ludowego świąt karzą, a co — sprawnych rąk artysty. Zadziwiające są zwłaszcza obrazy. Przy jednym, zupełnie ludowym w wyglądzie zastanawiałem się •— skąd może pochodzić. Nie pasował do żadnej znanej mi grupy. Okazało się, że kiedyś żona artysty zaniosła podobny obraz namalowany na starej szybie do Desy. Tam zachwycili się. Cudowne!! Obraz sprzedano natychmiast. Dopiero po kilku latach, gdy kierowniczka Desy była u pp. Stopków, zauważyła na ścianie obraz z takiej samej „grupy". I wtedy dowiedziała się, kto był twórcą tego ludowego obrazka. Rzeźby p. Kowalewskiego są łatwiejsze do rozpoznania. Choć trudno odróżnić co jest „prawdą", a co „zmyśleniem", gdy umieszcza znalezioną gdzieś na wsi figurkę w kapliczce, którą sam wykonał, lub gdy do pięknej autentycznej „szafki" dorabia świątka. Najbardziej wierne są oczywiście zabiegi konserwatorskie, rekonstrukcje. W rzeźbach i kapliczkach widać różnice między wyko­ nanymi wcześniej a później. We wczesnych — imitacyjność była o wiele większa, ale z biegiem czasu dystans wobec ludowego autentyku zaczął się powiększać, rosła potrzeba zaznaczenia własnego śladu. Świątki stały się bardziej jaskrawe, głowy ich większe, cięższe. „Lukrowane głowy" — mówi doc. Kowalewski. Świątki to w porównaniu z oryginalną, dawną rzeźbą ludową •— są bardziej kolorowe, w ekspozycji twarzy prze­ rysowane, czasem aż do granic groteski. (Są w kolorystyce, w ekspresji twarzy bliższe współczesnej rzeźbie ludowej). 89 �П. 2. Fragment mieszkania. П. 3. Matka Boska, rzeźba w drewnie, wy Zabrzeż, pow. N . Sącz. Tłumaczą to zresztą słowa gospodarze: „W sztuce ludowej jest prawdziwy prymitywizm nieświadomy, a ja podchwy­ tuję te deformacje, anomalia, aby je zupełnie już świadomie rozwinąć, uzewnętrznić''. Powstały te pseudo-ludowe świątki z chęci „uzupeł­ nienia układu dekoracyjnego" — jak to określa twórca. Rzeźbił je, aby zapełnić lukę na ścianie, aby zrekonstru­ ować piękną kapliczkę, z której zachowały się tylko frag­ menty. Destrukt jest smutny, czemu więc nie przywrócić mu życia ? Gdy widzę to mieszkanie, któro samo w sobie jest kompozycją, „układem dekoracyjnym", wydaje mi się, że lepiej rozumiem powody, które skłoniły plastyka, miłośni­ ka ludowej sztuki — do wykonywania od czasu do czasu przedmiotów ludowopodobnych, równolegle do swych głównych zainteresowań malarskich. Zresztą i świątki, i obrazy, trochę z ducha formizmu mające — wydają się mieć jakąś wspólną cechę. Jaką? Może kolorystykę, prze­ wagę cierpkich brązów i perłowych szarości, które w t y m wnętizu nasuwają mi myśl o starych bierwionach pociem­ niałych ścian góralskich chałup, o zszarzałym na deszczu drewnie kapliczek. Możo w posłużeniu się elementarną formą prostokąta czy kwadratu, dzielonego po snycersku — po przekątnej — na podobieństwo techniki wrąbkowej góralskich snycerzy. Na pewno w zasadzie konstrukcji obrazu, w którym wszystkie napięcia równoważą się i ciążą ku środkowi. Zastanawiam się, co zaważyło na zainteresowaniach mojego gospodarza. Na pewno prawdziwe rozmiłowanie 90 �w ludowej sztuce, więcej —rozumienie tej sztuki. A jednym z najlepszych sprawdzianów rozumienia, dostrzegania tego co charakterystyczne — jest pastisz. Te rzeźby, kapliczki są przecież tym, co pastisze profesora Wyki, Witolda Zechentera, czy dawniej Artura Marii Swinarskiego. Jest to zabawa, na wysokim poziomie wtajemniczenia, zabawa wymagająca nie tylko wiedzy, smaku, ale i zręczności. Wierzę, że bodźcem była ochota, by w określonym miejscu „coś" mieć. Ale mógł to być tylko bodziec początkowy, przecież doc. Kowalewski rzeźbi i dla samej satysfakcji rzeźbienia, i z rzadka dla innych ludzi, przecież gdy opra­ cowuje piękną „formę naturalną", robiąc joszcze jedną lawę — nie wynika to z potrzeb mieszkaniowych, funkcjo­ nalnych. Zresztą państwo Kowalewscy ciągle ściągają do swego mieszkania nowe przedmioty: obrazy, ceramikę, skrzynie, zydle. Znoszą też ciekawe korzenie, skręcone konary, pniaki. A gdy się ma już je w domu, rodzi się myśl, aby nadać im nowy sens — estetyczny, użytkowy. Zainteresowania doc. Kowalewskiego sztuką ludową zaczęły się wc-.eśnie. Ojciec był werkmistrzem na kolei w Nowym Sączu, ale kochał namiętnie malarstwo, malował po amatorsku obrazy z walczącymi jeleniami, zachody słońca. Przynosił czasem z wycieczki jakieś rzeźby ludowe. Kowalewski chciał w młodości zostać albo malarzem, albo marynarzem. Miał jednak zawroty głowy i to przesądziło wybór. Zaczął studia u Pautscba i Jarockiego, malarzy świetnie znających wieś i rozmiłowanych w ludowej tema­ tyce. Już na Akademii interesował się sztuką ludową, urzekał go prymityw świątków, obrazów na szkle. „Jak się jest oczarowanym, to się chce z t y m przebywać" — mówi, ale nie uważa się za rasowego zbieracza. Nie ma ambicji II. i. Chrystus Ukrzyżowany, rzeźba w drewnie, wys. 49 cm, z pow. Miechów. I I . 5, 6. Matka Boska z Dzieciątkiem, olejne na desce. ��П. 9. Kapliczki ze zbiorów Zb. Kowalewskiego. I I . 10. Św. Rodzina, obraz na szkle, wym. 40x29 cm, wyk. Zb. Kowalewski. �I I . 11. Chrystus Frasobliwy, rzeźba w drewnie, wyk. Zb. Kowalewski. I I . 12. Kropielniczka, ceramika. I I . 13. Doc. Zbigniew Kowalewski. uzupełniania kolekcji, nie poszukuje egzemplarzy wcześniej­ szych, po prostu otacza się tym, co mu się podoba, co wpad­ nie mu w ręce. Obecnie zresztą ciężar „zbierania" przejęła żona, również malarka, i również rozmiłowana w ludowej sztuce. Jest to więc ich wspólną pasją, a efektem jej jest urocza atmosfera tego mieszkania. I właśnie dlatego Kowalewski tak niechętnie rozstaje się z czymkolwiek, co się już „zakorzeniło". Z autentykami i ze swoimi świątkami. Kilka swoich kapliczek oddał zresztą przyjaciołom, kilka wykonał na usilne prośby, ale w za­ sadzie prac swych nie lubi sprzedawać czy oddawać. Nie­ mniej, gdy powstało Muzeum w Nowym Sączu, ofiarował mu kilka, kapliczek i innych przedmiotów. Ale nawet gdy mówi o tym, widzę, że decyzja ta nie przyszła mu łatwo... Są zbieracze handlujący, wymieniają­ cy.— i są tacy, jak Zimmerer czy Kowalewski, którzy okropnie nie lubią się z czymkolwiek rozstawać. Jest więc w tym mieszkaniu ponad 400 okazów ludowej sztuki, w tym samych kapliczek bogato dekorowanych jest dziesięć. Zastanawiam się, czy takie zbieractwo ma społeczny sens ? Czy nie „drenuje" terenu, nie ogołaca pejzażu. Problem ten przecież istnieje, w ciągu ostatnich 10—15 lat zbieracze, w tym często plastycy (szczególnie wrażliwi na uroki pry­ mitywnych świątków) ogołocili większość kapliczek, wybrali co się dało z wiejskich zakamarków. Ile rzeźb po prosfc skradziono! Z satysfakcją słucham, gdy mi doc. Kowalewski opoi wiada, jak i gdzie w miejsce kupionej za grosze, niszczejące] czy wręcz zwalonej już kapliczki, zrobił identyczną. Po. twierdza to nasz kolega z Instytutu, fotografik p. Jai Świderski, który uczestnicząc w badaniach terenowych zna doskonale małopolskie wsie, a pamięć ma znakomitą Okazuje się, że zdjęcie, które robił w Kamienicy (pcw. Limanowa) przedstawia replikę kapliczki, wykonaną przei naszego gospodarza, e oryginał wyremontowany, odno wiony wisi przed nami na ścianie (il. 9 — prawa). Gospodarz zapytany o to, czy obiekty z jego kolekcji mają metryczki, wyraźnie się zafrasował. Na pewno trzeba uzupełnić co się jeszcze da, niestety dawniej nie notowi skąd dana,rzeźba pochodzi. Pytam na zakończenie o dalsze losy kolekcji. Szkoi by było, gdyby kiedyś uległa rozproszeniu. „O tym nie щ mowy!" — energicznie wykrzykuje docent. „Coś z nit wezmą — gdy przyjdzie na to czas — przyjaciele, alf' reszta musi się znaleźć gdzieś w zbiorach muzealnydf Może w Nowym Sączu ? Przecież to są naprawdę pięki dzieła! "Potakuję —rzeczywiście, jest to zbiór pod tyj względem wyjątkowy. Nic dziwnego. Tworzą go przecir. plastycy wyjątkowo wrażliwi na urodę ludowej sztuki Fot.: J . Świderski 94 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b40571411b9b2bcb6bd86a925398a9f.pdf d7ce63ba6e7d05248d43516bc1eb72e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:978 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:899 Title A name given to the resource Z metodyki wyznaczania pogranicz kulturowych (na przykładzie pogranicza polsko-niemieckiego) / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.117-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I z. 2 I S S N 0071-1861 ZOFIA STASZCZAK Z M E T O D Y K I W Y Z N A C Z A N I A POGRANICZ KULTUROWYCH (NA PRZYKŁADZIE POGRANICZA POLSKO-NIEMIECKIEGO) Zakreślony temat wymaga sformułowania k i l k u ustaleń wstępnych. J u ż samo określenie „pogranicze" nie jest całkowicie jednoznaczne i na­ biera ono w różnych językach różnych odcieni znaczeniowych. Może ono być rozpatrywane ze względu na umowne, polityczne podziały te­ rytorialne, ze względu na obiektywne cechy geograficznej i klimatycz­ nej delimitacji terenu, ze względu na rozgraniczenie obiektywnych cech kultury ludów, zamieszkujących te terytoria, a nawet ze względu na różną świadomość odrębności etnicznej. Inaczej można mówić o pogra­ niczu kulturowym w ogóle, a inaczej tylko o konkretnym pograniczu, np. polsko-niemieckim. Rozpatrując pogranicze kulturowe w ogóle nale­ żałoby dążyć do tego, by skoncentrować się na poszukiwaniu tylko obiektywnych cech etnicznych ludności pogranicza. Takich cech jednak nie ma. Są tylko cechy wynikłe z konkretnej, historycznej relacji wcho­ dzących w grę ugrupowań etnicznych, ich przemieszania, nawarstwień i priorytetów . W konkretnych pograniczach, w stosunkach interetnicznych mogą zachodzić relacje: a — nadrzędności, b — równorzędności, с — podrzędności. Jest prawidłowością historyczną, że o pograniczu kulturowym nie mówi się z perspektywy nadrzędności i równorzędności, lecz jedynie z perspektywy podrzędności. W warunkach bowiem nadrzędności i rów­ norzędności pogranicze jest tylko problemem politycznym, a jego rekon­ strukcja naukowa, zwłaszcza na podstawie źródeł etnograficznych, staje się istotna dopiero w kontekście współczesnej lub minionej podrzędności. Ta podrzędność może być z kolei związana: a — z zaborem, b — z re­ windykacją (co ma właśnie miejsce w wypadku Polski Zachodniej). Wszelkie warunki zaboru, podobnie jak nadrzędności, mają to do siebie, 1 1 Literatura, materiał analityczny i pełna dokumentacja kartograficzna patrz: Z. S t a s z c z a k , Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etnograficzne, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Seria Etnografia, nr 8, Poznań 1978. �118 ZOFIA STASZCZAK że nie potrzebują tego rodzaju poszukiwań, bo legitymują się granicami państwowymi i łatwo w tych warunkach narzucać świadomość, a nawet i język. Natomiast właśnie sytuacja rewindykacji stwarza nie tyle mo­ ralnie, co historycznie konieczność specyficznego ujęcia, mianowicie oparcia tej rewindykacji na najbardziej obiektywnych, a zarazem nie rzucających się w oczy elementach, czyli na sferze zwyczajów, które już czasem są oderwane od narodowego systemu wartości, a nawet za­ anektowane przez obcych przybyszów. Przy przyjęciu założenia, że wszelkie takie operacje mają sens tylko z historycznej perspektywy podrzędności w stosunkach między dwiema grupami etnicznymi, podrzędności, która stanowi naruszenie historycznego priorytetu w sto­ sunku do terytorium narodowego, w kontekście między dwoma kon­ kretnymi narodami (bo bezwzględnego historycznie priorytetu nie ma) ma także sens posłużenie się analizą źródeł etnograficznych. Rzeczywistość pogranicza etnicznego jest oczywiście czymś o wiele bogatszym i bardziej skomplikowanym. Jednakże w t y m miejscu będzie ona rozpatrywana tylko na przykładzie pogranicza kulturowego i za po­ mocą środków i metod stosowanych w etnografii. Jest to tylko przedsta­ wienie jednego, wycinkowego, ale za to bardzo trwałego i obiektywnego aspektu konkretnego pogranicza, jakie w omawianym przykładzie two­ rzy etnograficzne pogranicze polsko-niemieckie. Chodzi m i zatem o przedstawienie znaczenia źródeł etnograficznych jako przesłanki dla ustalenia pogranicza etnicznego, przy przyjęciu że: — przesłanek tych używa się głównie w sytuacji rewindykacji, gdy uprzednia agresja zburzyła historyczny związek grupy etnicznej z jej terytorium etnicznym, czego wynikiem może być nie tylko zburzenie politycznego stanu posiadania, ale nawet zanik języka i świadomości; —• źródła etnograficzne mówią o obiektywnych zjawiskach kultury stanowiących podstawową przesłankę zarówno kształtowania się obiek­ tywnej rzeczywistości narodu, jak (jeżeli proces ten nie napotka prze­ szkód ze strony obcej agresji) i jego języka, i świadomości; — wobec braku możliwości sformułowania etnograficznych argumen­ tów wskazujących jednoznacznie na powiązanie jakichś wytworów k u l ­ tury z jednym tylko narodem, źródła etnograficzne mogą tylko stanowić wskazówkę przemawiającą za jednym z dwóch konkretnie skonfronto­ wanych narodów. Natomiast jeżeli chodzi o uściślenie pojęcia pogranicza etnicznego, to już użycie słowa pogranicze, a nie granica, wyjaśnia, że nie chodzi t u o jakąś linię demarkacyjną, ale o strefę. Jest więc pogranicze strefą wydzielającą dwa obszary geograficzne, nie ze względu na ostrą i dla­ tego zawsze umowną linię demarkacyjną pomiędzy ustalonymi punkta­ mi, lecz strefą dzielącą dwa terytoria ze względu na jakieś i m właściwe cechy. Właśnie dlatego, że chodzi t u o nasilenie pewnych cech, pogra­ nicze nie może stanowić idealnej linii. Nie może ono jednak być też �Z METODYKI WYZNACZANIA POGRANICZ KULTUROWYCH 119 uważane za trzecią, pośrednią jakość, gdyż takie postawienie sprawy, rzekomo nastawione na maksymalną obiektywizację podziałów, sprowa­ dzałoby t y m samym do absurdu wszelką zasadę podziałów terytorial­ nych opartych na odrębnościach, zwłaszcza antropogeograficznych i do­ prowadzałoby do bezwzględnej dominacji formalnych i umownych spo­ sobów delimitacji. Inaczej mówiąc, jeżeli przyjmiemy, że stopniowe przechodzenie od jednych cech do drugich, albo kontaktowe przemiesza­ nie cech nie dają podstawy do rozgraniczeń, lub nawet tworzą jakiś trzeci pośredni obszar — pozostanie wówczas tylko tworzenie granic ściśle umownych i formalnych, opartych na dość dowolnie przyjętych lub narzuconych kryteriach. Nie jest to jeszcze niebezpieczne, gdy chodzi np. o podziały geograficzne lub ekonomiczne (zwłaszcza przy tych ostat­ nich wydzielanie określonych obszarów może być nawet narzędziem poli­ t y k i ekonomicznej lub np. ochrony środowiska). Inaczej jednak przedstawia się sprawa w wypadku pograniczy et­ nicznych, których istnienie w istotny sposób warunkuje możliwości ludzkiego rozwoju i współpracy, zwłaszcza ze względu na swą zgodność lub niezgodność z podziałami politycznymi. Ze wszystkich grup społecz­ nych, funkcjonujących do dziś, tylko narody charakteryzują się ścisłym związkiem swego bytu i rozwoju z określonym terytorium narodowym. Związek ten trwa od czasów poprzedzających ugruntowanie i rozpow­ szechnianie się świadomości narodowej i współkształtuje naród w r ó w ­ nym stopniu, jak grupa etniczna i naród kształtują zamieszkiwane te­ rytorium. Jednakże związek grupy etnicznej z jej terytorium etnicznym nie jest związkiem wiecznym, niezmiennym i t r w a ł y m w skali bez­ względnej. Pojawianie się, zanik i przemieszanie się grup etnicznych stanowi podstawę do ustalenia tylko relatywnych względem drugiej, konkretnej grupy etnicznej praw do danego terytorium. Można w t y m zakresie wskazać na przykład pogranicze polsko-niemieckie, które przez długie wieki aż do obecnego stulecia było widownią właśnie takiego n a ­ poru grupy sąsiedniej, na co wskazują dane historyczne o wypieraniu, nie tylko polskiego, państwowego stanu posiadania, ale także języka i świadomości narodowej. Spełnia ono zatem istotny z punktu widzenia naukowego wyjaśnienia postulat badania pogranicza w konkretnym, historycznym kontekście stosunków między dwoma określonymi naro­ dami. Wskazany powyżej typ owego kontekstu pozwala również na uprawo­ mocnienie źródeł etnograficznych jako istotnego, choć pomocniczego, wskaźnika w jego określaniu. Albowiem nawet wtedy, gdy kontekst nadrzędności i podrzędności w stosunkach dwóch narodów nie skłania do bardziej strukturalnego badania strefy pogranicznej, badanie owo może się opierać na różnych źródłach. Oczywiście najbardziej niewątpliwe są zachowane mimo obecnego naporu elementy świadomości i języka. Wydaje się jednak, że także �120 ZOFIA STASZCZAK i w ich braku można posłużyć się analizą innych cech kultury właśnie z domeny badań etnograficznych. Jest to bowiem jedyne obiektywne źródło, które może świadczyć o związkach narodu (choć już nie grup i jednostek) z konkretnym terytorium. Wydaje się bowiem, że etnicz­ nych powiązań kultury można nie dostrzegać tam, gdzie występuje etnos „zdrowy", t j . polegający na ograniczonej jedności subiektywnego i obiek­ tywnego kryterium narodu. Natomiast na pograniczach, gdzie występuje patologiczne rozdarcie nie tylko świadomości i obiektywnej przynależ­ ności narodowej, ale nawet poszczególnych elementów tej obiektywnej przynależności z osobna (np. języka i kultury), można i należy chyba rozpatrywać te zjawiska z osobna, jako wskaźniki (także etnograficzne) stanu zróżnicowania etnicznego. Pojawia się t u jednak pewna ilość dalszych problemów związanych już nie tyle z uprawomocnieniem samego kryterium, co z ograniczonymi przecież możliwościami jego stosowania. Oczywiście najbardziej ideal­ nym materiałem źródłowym byłyby cechy krajobrazu kulturowego, ele­ menty ekologiczne, na trwałe z terytorium związane, a więc typy osad­ nictwa, zabudowy, budownictwa użytkowego czy sakralnego, układ gruntów itp. Tak się jednak składa, że w tych dziedzinach również naj­ silniejsze odbicie znajdują wpływy i zarządzenia admnistracyjne, a na­ wet mody i upodobania klasy panującej, coraz bardziej identyfikującej się z zaborcą. Najważniejsze jest jednak to, że opracowań takich nie ma. Toteż przydatnym źródłem etnograficznym w dziedzinie badań nad rekonstrukcją etnograficznego pogranicza polsko-niemieckiego okazał się zbiór map zawartych w Atlas der deutschen Volkskunde (ADV). Wpraw­ dzie zakres jego treści ogranicza się do badania najbardziej elemen­ tarnej warstwy zwyczajów i obrzędów ludowych, jednakże warstwa ta, stanowiąca podstawowe pole badawcze etnografa, może być uważana za argument naukowej rekonstrukcji w sytuacji rewindykacyjnej, zwłasz­ cza gdy reprezentantami wyrażenia niezmistyfikowanego interesu na­ rodowego są masy pracujące, kształtujące historyczny związek grupy i kultury etnicznej z terytorium narodowym swą produkcyjną praktyką. Przy wyborze źródła uwzględniono również fakt, że ADV stworzony był bynajmniej nie z myślą o eksponowaniu odrębności kulturowej wschod­ nich części ówczesnego państwa niemieckiego. T y m bardziej więc za­ sługuje na uwagę, jeżeli nawet w tak selektywnie dobranym materiale zaznaczy się odrębność kulturowa obszarów położonych na wschód od Łaby. Za wykorzystaniem ADV przemawia również i ta okoliczność, że reprezentuje on dane zebrane w stosunkowo krótkim czasie, t j . w la­ tach 1930-1935, czyli daje synchroniczny obraz kultury. Jak już zostało powiedziane ADV stworzony był bynajmniej nie z myślą o eksponowa­ niu odrębności kulturowej wschodnich części ówczesnego państwa nie­ mieckiego. Jak duży wysiłek włożono w to, by tego nie unaocznić świadczy choćby fakt, że ok. 50% zbadanych zjawisk kultury (poza �Z METODYKI WYZNACZANIA POGRANICZ KULTUROWYCH 121 językiem) bardziej wskazywało na nawiązanie ogólnoeuropejskie, niż na etnograficzną regionalizację badanego obszaru. Dziś, po I I wojnie światowej, gdy ADV wznowił publikację dalszych map jasno widać, że tendencyjna selekcja materiałów odbywała się na dwu szczeblach, t j . przy doborze tematyki zawartej w kwestionariuszach oraz przy selekcji materiałów uwzględnianych na mapach i kolejności ich publikowania. Toteż seria powojenna ADV zawiera dane bardziej obiektywne i uwzglę­ dnia ciekawszą do interpretacji problematykę. (W t y m miejscu można ze zdziwieniem odnotować fakt, że w serii powojennej ADV wydawanej w RFN pod redakcją M . Zendera nadal stosuje się mapę podstawową z zaznaczeniem tylko niemieckich granic państwowych z 1937 г.). Przy wykorzystaniu zespołu map zawartych w ADV zastosowano analizę t y pologiczno-kartograficzną, przyjmując następujące zasady interpreta­ cyjne: 1. Do rozważań wybrano te spośród map, a ściślej te elementy k u l ­ turowe, które w świetle map ADV występują na terenie całej lub części Polski Zachodniej a posiadają nawiązania do pozostałych terenów pol­ skich i słowiańskich, zaś na zachód sięgają co najwyżej na obszary daw­ nego osadnictwa słowiańskiego. Mimo wielu nowych ustaleń w stanie badań nie można było oczywiście podjąć się jakiegoś zdecydowanego wyrokowania o polskim lub niemieckim, a nawet szerzej słowiańskim lub germańskim charakterze wielu przedstawionych na mapach tradycji ludowych. Dotychczasowy stan badań dostarczył jednak wystarczają­ cych argumentów by można było wydzielić te fakty, które niewątpliwie posiadają nawiązania wschodnie, a nie posiadają nawiązań zachodnich. I takie ujęcie było możliwe przy przyjęciu istnienia syndromu: grupa etniczna — kultura tradycyjna — terytorium; było ono także możliwe przy przyjęciu spojrzenia przez pryzmat relacji dwóch kultur i grup etnicznych, a nie przez pryzmat jakiejś wyłącznej i niepowtarzalnej specyfiki jednej lub drugiej kultury i grupy. 2. Dla wytypowanych w ten sposób elementów kulturowych sporzą­ dzano wierne kopie map przy zachowaniu techniki punktowej. Dla ich uściślenia nie brano pod uwagę gotowych sformułowań przedstawionych na pojedynczych mapach ADV," ale ten sam element śledzono na k i l k u mapach. W ten sposób elementy kulturowe sztucznie niejako rozbite na k i l k u mapach gromadzono na jedną, uzyskując ich pełniejszy obraz przestrzenny. 3. Szczególną uwagę zwrócono na występowanie zespołów elementów kulturowych pokrewnych typologicznie oraz na ich współwystępowanie (kontekst). Pod t y m właśnie k ą t e m widzenia przeanalizowano 221 map, zawartych na 157 kartach, zamieszczonych w 6 zeszytach, wydanych przed I I wojną oraz w 4 zeszytach nowej, powojennej serii. Na ich pod­ stawie wykonano 37 map analitycznych, które ze względu na zakres te­ matyczny można w ogólnym ujęciu sprowadzić do następujących ze- �122 ZOFIA STASZCZAK społów: 1) zwyczajów rodzinnych (pogrzebowych, urodzinowych, wesel­ nych); 2) zwyczajów dorocznych (związanych z okresem Godnich Świąt, z okresem wiosennym, żniw i jesiennym); 3) niektórych wierzeń (zwią­ zanych z postacią utopca, upiora); 4) niektórych elementów k u l t u r y materialnej (form kołysek, instrumentów muzycznych). Sporządzone mapy analityczne, informują wprawdzie pełniej, niż mapy ADV o geografii zjawiska, ale każde z tych zjawisk traktowane osobno nie określa samej strefy pogranicza. Dla celów delimitacji po­ trzebna była mapa syntetyczna. Przy jej projektowaniu największe jed­ nak trudności rysowały się w związku z niedostatkami w stosowanych dotychczas technikach przestrzennego charakteryzowania terytorium, w związku z jego nasyceniem elementami tradycji kulturowej. Wszyst­ kie dotychczasowe techniki stosowane w kartografii językowej i etno­ graficznej zmierzały tylko do stwierdzenia podziałów w jednej, przyję­ tej płaszczyźnie. Mapa etnograficzna wskazywała zawsze tylko zróżnico­ wanie jednego i tego samego zjawiska, ze względu na to, czy występo.wało ono bądź nie występowało lub ze względu na to, że różne jego formy i odmiany występowały oddzielnie lub w pewnym przemieszaniu na różnych obszarach. Wszystkie próby syntezy szły albo w kierunku widzenia strukturalnego, przy rezygnacji z ujęć przestrzennych, albo były tylko mechanicznym i niespójnym nałożeniem na siebie różnych linii różnych podziałów. Dla celów delimitacji potrzebny jest nie karto­ gram, ani nie zbitka kartogramów, lecz mapa. Właśnie cechy mapy sta­ rano się uzyskać w przedłożonej propozycji mapy syntetycznej. W mapie tej przyjęto zasadę wykreślania warstwie tylko ze względu na to, ile uwzględnionych zjawisk współwystępowało na danym terenie (a więc przy przyjęciu kryterium ilościowego a nie morfologicznego). Skoro bowiem coraz powszechniej pojmuje się kulturę nie jako zbiór elementów, lecz jako strukturę, ze względu na funkcjonalne powiązanie elementów, ale i jako pewien typ proporcji ilościowej występujących zjawisk, to przy określaniu pogranicz kulturowych istotne znaczenie wydaje się mieć właśnie stwierdzenie współwystępowania jak najwięk­ szej ilości faktów kulturowych, związanych z określonym zapleczem etnicznym, a także ich zagęszczenie na danym obszarze. Takiego zagę­ szczenia elementów kultury nie można stwierdzić poprzez badanie zbież­ ności linearnie wyznaczonych zasięgów zjawisk kulturowych, czasem bardzo rozproszonych, t j . ujmując pogranicze, jak w dotychczasowej praktyce badawczej — jako granicę, nie zaś jako strefę. Takie izomorfy, podobnie jak izoglosy, są poprzez ciągłe milczące utożsamianie ich z izochronami pozbawione możliwości kumulatywnego odczytania ich, jak np. poziomic w geografii fizycznej. Przedstawiona mapa jest próbą przywrócenia tej możliwości. Przedstawienie to o tyle nadal odbiega od klasycznego ujęcia geograficznego, że nie obejmuje wszystkich po­ ziomic czy ekwidystansów w przyjętych przedziałach, lecz ogranicza �Z METODYKI WYZNACZANIA POGRANICZ KULTUROWYCH Nasilenie ilościowe występowania elementów s ł o w e ń s k i m i wg danych Atlas w y s t ę p o w a n i e 1-2 e l e m e n t ó w 2 - w s n ń l w ™ , d 1 - Powanie „ e l e m e „ t ó w ; / _ , 0 ^ ^ e kultury r d e u Z tsLr\ * 1 4 - » eiementów; . _ wspólwystepowanie n ^ 1 9 wia z a n 123 ych vTlkZn ^ liemenTów de 3 ń P 7 W y S t ę P ° W № i e �124 ZOFIA STASZCZAK się do tych zjawisk, których zmapowanie umożliwił zamysł autorski twórców opracowania źródłowego. Jest ono jednak bliższe mapie przez to, że obrazuje przybliżone co prawda i reprezentacyjne tylko, ale iloś­ ciowe nasilenie nasycenia tego terytorium dobranymi według jednolicie uzasadnionego kryterium elementami tradycyjnej kultury ludowej. Dla większej czytelności mapy przyjęto przedziały szersze, obejmu­ jące więcej niż jedno zjawisko. W ten sposób uzyskano 6 warstwie, charakteryzujących się występowaniem od dwóch zjawisk, poprzez zwiększające się nasilenie ilościowe zjawisk składających się na następne warstwice, aż do strefy największej koncentracji, którą wyznaczyło współwystępowanie 19 zjawisk. W takim ujęciu niepodobna wprawdzie odtworzyć, jak przebiega zasięg każdego zjawiska z osobna (co było możliwe przy dotychczasowych ujęciach powierzchniowych, punktowych i linearnych), ale za to zyskuje się możliwość nowej interpretacji, odcho­ dzącej od tego, co widziano w kręgach i warstwach kulturowych, a b l i ­ ższej właściwemu kartografii ujęciu przestrzenno-ilościowemu. Można bo­ wiem albo przedstawić nasilenie jednego elementu, co w etnografii jest 1 trudne ii mało istotne (bez kontekstu), albo też ukazać współwystępo­ wanie różnych jakościowo elementów kultury (jak robiono dotąd), co powoduje, że ilościowe nawarstwienie tych elementów staje się tak nie­ czytelne, że aż niemożliwe do kartograficznego przedstawienia. Przy­ wrócić tę czytelność można tylko odchodząc z kolei od rozróżnienia ja­ kościowego przedstawionych elementów i rozpatrując je tylko ze wzglę­ du na ilość elementów współwystępujących na danym miejscu. Przyjęte założenia umożliwiły wskazanie: 1 — strefy obejmującej obszar Polski Zachodniej i Północnej, wykazującej różnice pomiędzy tra­ dycyjną, polską k u l t u r ą ludową, a tradycyjną ludową k u l t u r ą niemiecką; 2 — w obrębie tej strefy — obszarów szczególnie nasyconych tradycjami polskimi i słowiańskimi jeszcze przed okresem polskiego osadnictwa po­ wojennego. Jest to obszar Śląska Opolskiego i Dolnego, przy czym centrum największej ilości współwystępujących elementów kulturowych obejmuje teren południowo-wschodniej części woj. opolskiego. Nieco słabiej, ale również silnie, zaznacza się Pomorze, gdzie jednak brak ta­ kiego zogniskowania centrum. Wyraźnie zaznaczyła się także odrębność obszaru położonego wzdłuż północnej granicy czesko-niemieckiej, mniej natomiast obszaru Zielonogórskiego, Warmii i Mazur. Natomiast nikłe ślady słowiańskie wśród badanych w ADV grup mniejszościowych, np. na Węgrzech lub w Czechosłowacji, mogą stanowić potwierdzenie zna­ nego skądinąd faktu, że tzw. kolonizacja niemiecka w różnych epokach opierała się często na substracie etnicznym słowiańskim, choć już nieraz zniemczonym. Ludność ta ze względu na swoją niższą pozycję ekono­ miczną i społeczną w warunkach państwa niemieckiego była bardziej skłonna do emigracji. W etnografii za podobny ślad bywa uważane w y - �Z METODYKI WYZNACZANIA POGRANICZ KULTUROWYCH 125 stępowanie domu przysłupowego wyspowo na Łużycach i na Dolnym Śląsku, a następnie w Małopolsce, zwłaszcza w Rzeszowskiem. Można byłoby jeszcze wysunąć postulat takiego samego (jak na przed­ stawionej mapie) naświetlenia badanego pogranicza z punktu widzenia drugiej strony, t j . rozpatrując podobnie nasilenie występowania elemen­ tów kultury niemieckiej w polskiej kulturze ludowej. Przedsięwzięcie takie nie jest na razie w pełni wykonalne, chociaż z pewnością byłoby pożądane. Wydaje się jednak, że interpretacja takiego ujęcia komplemen­ tarnego musiałaby być ostrożniejsza i nieco odmienna. Od zachodu prze­ nikały przecież do Polski za pośrednictwem terenów niemieckich, lub bez tego pośrednictwa, nie tylko elementy kultury germańskiej, podczas gdy w dawnym państwie niemieckim zaznaczyły się od wschodu tylko wpływy polskie i słowiańskie. Poza t y m w wyniku niemieckiego parcia na wschód w zachodniej Polsce uległo zatarciu wiele elementów kultury specyficznie zachodniosłowiańskich, o których dlatego trudno dziś nawet zadecydować, czy należą do tradycji polskich, czy niemieckich. W takich warunkach historycznych najważniejsza wydaje się rekonstrukcja tego, co przez wieki było wypierane i majoryzowane. Tego typu mapa jest nową próbą rekonstrukcji dynamiki kultury nie przez ustalenie chronologii, które w etnografii jest często wątpliwe, i nawet nie przez typologiczne odtwarzanie ewolucji, lecz przez stwier­ dzenie ilościowego nawarstwienia zjawisk. Wydaje się, że można przyjąć, iż tam, gdzie nawarstwiło się więcej zjawisk, z pewnością związanych bardziej z tradycją polską niż niemiecką, silniej utrzymał się polski substrát etniczny. Jeżeli zaś przyjąć podział R. Lintona na powszechne, specyficzne i alternatywne cechy kultury, to proponowana procedura pozwala na ilościowo-przestrzenne, właściwe kartografii przedstawienie nasilenia elementów specyficznych. Suma tych elementów i elementów powszechnych, ogólnoeuropejskich w proporcji do alternatywnych ele­ mentów kultury, właściwych dla ludności pogranicza etnicznego dałaby, proponowany również przez R. Lintona, miernik integracji, a w t y m wypadku — miernik braku integracji, tragicznego rozdarcia, k t ó r e m u dopiero najnowsze dzieje położyły kres. Na zakończenie chciałabym podkreślić, że nie było moim zamiarem zrekonstruowanie pogranicza kulturowego polsko-niemieckiego. Przed­ sięwzięcie takie byłoby możliwe także na podstawie źródeł etnograficz­ nych, wymagałoby jednak szerszych badań, opartych także na innych założeniach niż te, które przyświecały autorom ADV. Nie zmierzałam również do wniosku, że źródła etnograficzne są dla takich ustaleń źródłem najlepszym, a t y m bardziej jedynym. Chodziło tylko o to, aby wskazać, że wbrew niektórym uwagom krytycznym istnieją bardzo realne sytu­ acje, w których opracowania takie mogą mieć ważne, a nawet z koniecz­ ności niezastąpione znaczenie posiłkowe. Dla takich to sytuacji w y p r ą - �126 ZOFIA STASZCZAK cowanie bardziej precyzyjnej techniki przedstawienia, zgodnej z logicz­ nym tokiem naukowego wyjaśnienia wydało się rzeczą istotną. Ograni­ czone możliwości stworzone przez źródła zebrane przy przyjęciu innych założeń, nie sprzyjały uzyskaniu jeszcze wyraźniejszego obrazu. Ale ogólna zgodność tego obrazu z ustaleniami innych dyscyplin wiedzy zdaje się świadczyć o tym, że procedura badawcza wyznaczania pogranicz k u l ­ turowych, którą omówiłam na przykładzie pogranicza polsko-niemieckiego i stworzonych dla tego pogranicza możliwości źródłowych, nie wydaje się być pozbawiona znaczenia. �