86 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8408d89459c1cd761826701be490912f.pdf 512f37506b1bf42ff32a3b9bc371cfe6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4840 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4491 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.1; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Teresa SzetcJa Ceramika z Miechocina Leszek Dzięgiel JMoi4. Ы ш ; muzea skansenowskie Wanda Drozdowska Strój ludowy w Czarnocinie, pow. ludzki , . ń7 Zofia Cieśla-Rcinlussowa Wysliiwa obr/.cdów ludowych w Muzeum Ktnom a i i e z n y m — Wrocław 63 KRONIKA . SUMMARY OF . , . . ?> 43 ( 711 ARTICLES 71 РЕЗЮМЕ 72 Na okładce: Fragment misy, IS X i) cm, Micchacin (ogród St. Maliborukiego). Na stronie tytułowej: Fragment misy, 9,5 X 6 cm, Miechocin (ogród St, Maliborskiego). Fot. Aleksander Hadała. ' J �P O L S K A S Z T U K A ROK XXIII - 1969 L U D O W A TREŚĆ Bałabanow Krystyna Stosunek twórców ludowych do własnej działalno­ ści o charakterze artystycznym s. 203—-233 Drozdowska Wanda Strój ludowy w Czarnocinie, pow. łódzki s. 57—64 Dzięgiel Leszek Norweskie muzea skansenowskie s. 43—56 Hilczer-Pilch Jadwiga Współczesne upodobania estetyczne ludności K u r ­ piowszczyzny na podstawie analizy wnętrz domów Kadzidła s. 149—178 , Jaśkiewicz Aleksander R y s u n k i i artykuły malarza A d r i a n a Głębockiego źródłem do poznania dewocyjnej sztuki częstochowskiej s. 228—233 Jurkowski Henryk Teatr lalek a folklor s. 109—124 Kunczyńska-Iracka Anna K i l k a uwag w .sprawie malarstwa w Często­ chowie i Skulsku s. 234—237 Olędzki Jacek Światopogląd artystyczny ludności wiejskiej w świetle s t u ­ diów n a d kulturą Kurpiowszczyzny s. 139—148 Szeska Magdalena Miejsce twórczości w życiu wycinankarza s. 179—202 Szetela Teresa Ceramika z Miechocina s. 3—42 Dokończenie s. 75—108 Z ARCHIWUM n r 3—4 nr 1 nr 1 n r 3—4 n r 3—4 nr 2 n r 3—4 n r 3—4 n r 3—4 nr 1 nr 2 HISTORYCZNEGO Ga jer ski Stanisław Franciszek Materiały źródłowe tyczące historii b r u śńieńskiiego ośrodika kamieniarskiego okresu gospodarki folLwarcano-pańszczyźnianej, s. 219—.227 n r 3—4 RECENZJE Z W Y S T A W I KONKURSÓW Cieśla-Reinfussowa Zofia Wystawa obrzędów ludowych w Muzeum Etno­ graficznym — Wrocław s. 65—69 Cieśla-Reinfussowa Zofia Obrzędy ludowe w konkursach, pokazach i w terenie s. 125—129 Kunczyńska-Iracka Anna Uciekinier s. 130—133 RECENZJE Z Zofia Barbara Głowa 1 nr nr 2 2 PUBLIKACJI Kunczyńska-Iracka Anna, L i e t u v i u Laudies Menas s. 239—244 . . . Śnieżyńska-Stolot Ewa, Jolan Balogh: Л ncpmuves'Zet es a tórteneti s t i l u sok (Sztuka ludowa i style historyczne) s. 237—238 Śnieżyńska-Stolot Ewa, Irena Kosfkeviciute, Vincas Svirsk'is s. 244—248 WSPOMNIENIA nr n r 3—1 nr 3—i n r 3—4 FOŚMIERTNE s. 248 n r 3—4 RÓŻNE K r o n i k a s. 70 K r o n i k a s. 134 K r o n i k a s. 249—251 Summary of articles s. 71 Summary of articles s. 135 Summary of articles s. 252—253 Резюме s. 72 Резюме s. 136 Резюме s. 254—255 nr I . n r 2 n r 3—4 nr 1 nr 2 n r 3—4 nr 1 nr 2 nr 3 4 �INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII N A U K ft О К XXIII polska sztuka ludowa i 1$ 6 С NR И �R E D A G U J E ZESPÓŁ: AlekeairDder Jackowski (red. nacz), Jadwiga Jsirnusizkiewrczowa (z-ca r e d . nacz.), Anna K u n czyńska-bractka, Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ m a n Reiirafiuss (z-ca, r e d . nacz.). Sekiretariait r e d a k c j i — K r y s t y n a Chojnacka. Redaktor techniczny — Maria Kluikowskai. Układ graficzny — Jadwiga Jarnuszikiewiczowa. Tłumaczenóa — Doris Romowiez (angielski), Natalia Stasińska (rosyjski). Red.: I n s t y t u t Szitukd P A N , Warszawa, u l . Długa 28, t e l . 31-32-7U, wewn. 20 l u b 84. W y d . i admiinistr.: P.P. Wydaiwnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . Puławska 61, -tel. 44-5041(9. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5862c7306aa8ecab620376a01a4752b5.pdf cb5477dc041ac5a75dcb32329af5e7b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4848 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4498 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.2; s.72-73 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E Ś Ć Teresa Szetela Ceramika z Miechocina (dokończenie) Henryk Jurkowski Teatr lalek a f o l k l o r Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a O b r z ę d y ludowe i w terenie Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a Uciekinier w . . . 75 109 konkursach, pokazach 125 130 KRONIKA 134 S U M M A R Y OK A R T I C L E S 135 PE3IOME , ,136 Na okładce: Król Herod z zespołu kolędniczego z Zawiercia. V Przegląd Zespołów Herodowych, Będzin, 1969 r. Fot. Stefan Deptuszewski. Na stronie tytułowej: Dia­ beł, lalka z szopki, wł. Muzeum Etnograficzne Kraków. Fot. Michał Maśliński. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8242990ab6db2be898f2e572f0b28ac.pdf 8f9855bcaf3d48102574a0ff6ed1fae0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:533 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:486 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I N S T Y T U T H I S T O R I I K U L T U R Y POLSKIEJ A K A D E M I I M A T E R I A L N E J NAUK ETNOGRAFIA POLSKA VIII WROCŁAW - WARSZAWA ZAKŁAD NARODOWY WYDAWNICTWU IMIENIA POLSKIEJ 1964 KRAKÓW OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �KOMITET Kazimierz Józef kulski kretarz Dobrowolski, Gajek, szewska, REDAKCYJNY Witold Mieczysław. Anna Dynowski Gładysz, Kutrzeba-Pojnarowa, (sekretarz redakcji), redakcji), Adolf Kazimiera Danuta Nasz, (redaktor), Jadwiga Klima­ Krzysztof M a Markowska Andrzej (se­ Waligórski, Zawistowicz-Adamska Okładkę ZBIGNIEW projektował KLIMCZYK КЮДОгатМДО' WIJU k-,-'-:*4»a Hlatöiü КнИиг* 'M»:¡-ri«IiHtf ttdt рошшхлтти клик u L Ж\Ъис&ж Mr 8ö ui, Ś/n-7i.: OO-Möv/aiszaw a Redaktorzy: Zpta K i n i e c i n s k a i A u r e l i a Podgórska Printed in Poland Zaklad Narodowy i m . Ossolińskich — Wydawnictwo. W r o c ł a w 1964. W y d a n i e I . N a k ł a d 500 + 150 e g z . Objętość a r k . w y d . 33,05, a r k . d r u k . 26,75. A r k . f o r m . A - l 35,57. P a p i e r i l u s t r . k l . V , 80 g, 70 X 100 (16) z f a b r y k i w e W ł o c ­ ławku. O d d a n o do składania 15 I 1964. P o d p i s a n o d o d r u k u 3 l i s t o p a d a 1964. D r u k ukończono w g r u d n i u 1964. Z a k ł a d y G r a f i c z n e R S W „ P r a s a " , Wrocław, u l . P . S k a r g i 3/5. Z a m . n r 112/64. W-7 C e n a zł 7 0 . - �SPIS TREŚCI Część I ARTYKUŁY Kazimierz Dobrowolski — Trzy studia z teorii k u l t u r y ludowej* . . 11 STUDIAMI • M A T E R I A Ł Y Danuta M a r k o w s k a — Tradycyjna społeczność wioskowa w procesie zmian 75 Streszczenie Barbara w j . francuskim , . O l s z e w s k a - D y o n i z i a k .. — .. 105 Przemiany kulturowe wsi pod­ miejskiej Edward • P i e t r a s z e k dycyjnej kultury — Problem ludowej w kultury Zagłębiu robotniczej n a tle r o z p a d u Krakowskim od schyłku epoki feudalnej Antoni 143 Stojak Wojciech skiej — Społeczno-kulturowe Popiela — Położenie w Sobie ska Streszczenie Bogumił proletariatu w w — — * Artykuły — nie mają obszerne prac poświęconych w Moskwie w do 1939 r o k u . . . obrzęd 207 topienia zasygnalizowania „Śmiercichy" . . posiadające 1964 r. 215 źródła ikonogra­ 251 i organizacja — na temat streszczenia w VII roli etnograficznych badań t e r e n o w y c h Uwagi 172 249 Próba K u t r z e b a - P o j n a r o w a Jest 163 małopol­ Etnobotanika Metodyka Corneille wsi . 206 — Wielkopolski badaniach etnograficznych we . j . francuskim J e w s i e w i c k i ficznego Anna wiejskiego . j . francuskim K o w a l s k a - L e w i c k a Jadwiga skutki industrializacji . Brzeźna od l a t osiemdziesiątych X I X w i e k u Streszczenie Anna 107 tra­ U w a g i n a temat we żniw streszczeń Nauk organizacji i metod Francji 264 w 282 Normandii obcojęzycznych języku f r a n c u s k i m Kongresowi nauki w niniejszym umieszczone Etnograficznych w i osobnym tomie tomie Archeologicznych �SPIS 6 TREŚCI Część I I ARTYKUŁY Tadeusz L e w i c k i chands cours — Traits et m i s s i o n n a i r e s des VIII—XII d'histoire ibädites stanie Mar- et c e n t r a l au 291 — Dekorowanie I MATERIAŁY wielbłądów w prowincji Sind w Paki­ Zachodnim Streszczenie w XV 312 j . francuskim Krzysztof W o l s k i w transsaharien. occidental siecles STUDIA Krzysztof W o l s k i du commerce en Soudan 324 — D i o g o G o m e s i jego opis wybrzeży A f r y k i Zachodniej wieku 326 Część I I I NEKROLOGI I Profesor I Profesor M. G . L e w i n M. Witold j — Krzysztof J . Herskovits I — 331 Dynowski Makulski 335 KRONIKA Trzecia Konferencja etnograficznego Komitetu Redakcyjnego międzynarodowego czasopisma krajów d e m o k r a c j i l u d o w e j „Demos" — Anna Kutrzeba- -Pojnarowa 342 Sprawozdanie cych z badań w problemu I n d i a c h Północno-Wschodnich dawności uprawy kukurydzy w w Azji 1960 r. dotyczą­ Tomasz — Mar- szewski 341 Seminaria naukowe Krzysztof poświęcone krajom gospodarczo słabo rozwiniętym — Makulski Nowe czasopismo 354 Krzysztof „Afryka" — Makulski 358 RECENZJE Kultura indiejcew Sowietskaja — Witold Etnografija, Československá Dynowski Etnografie, 1961—1962 — Dzieje ziemi słupeckiej — Potakówka Anna — Pietraszek Zofia Zofia S t u d i a i Materiały L u b e l s k i e , 1962 — M. B i e r n a c k a , 363 1961—1962 — Edward К. F e r d i n a n d , Krzysztof F. Joanna Horizontal 383 Leszek Moréchand, . . of Principaux Western Afghanistan tribales et n a t i o n a l e s en Afriqué Noire — Leszek 387 — — Dzięgiel 394 Tomasz Marszewski a n d T e c h n i c a l D e v e l o p m e n t — Sławoj Szynkiewicz traits Kucharska Aurelia 385 v 390 P e e s c h , Kulturströmungen Jadwiga . Maciejewska Primitive Government Indeksy — Windmills Dzięgiel Daszewski 388 Consciences M. Mead, Cultural Change R. 381 Staszczak Wolski Langenhove, L . Mair, G. The 380 Zambrzycka-Kunachowicz Zofia of t h e S a h a r a — Andrzej Tribes 375 Staszczak K. Birket-Smith, Primitive M a n and His Ways — L . С. B r i g g s , 369 Szromba Podgórska du chamanisme i n d e n Küstenzonen — d e r südlichen Ostsee 397 399 — 405 409 �ОГЛАВЛЕНИЕ Часть I СТАТЬИ К а з и м е ж Д о б р о в о л ь с к и — Три научные взгляды по вопросам теории народной культуры* 11 ИССЛЕДОВАНИЯ Данута в Марковска процессе — И Деревенская МАТЕРИАЛЫ традиционная общественность изменений 75 Резюме на французском языке Барбара ' Ольшевска-Дыонизяк — Культурные перемены в п р и ­ городной деревне Эдвард П е т р а ш е к 107 — Вопросы культуры рабочего класса в Краковском Бассейне в связи с коренными изменениями традиционной народной культуры в конце феодального периода Антони 143 С т о я к — Общественно-культурные последствия индустриализа­ ции 163 Войцех П о п е л я — Бытовые условия деревенского пролетариата в м а л о ­ польской деревне Березьна с 80-ых годов X I X столетия до 1939 года . Резюме на французском языке Анна Ковальска-Левицка Ядвига 172 206 — Этноботаника 207 С о б е с к а — Велькопольский народный обряд потопления „Смер- тихы" 215 Резюме на французском языке Богумил Е в с е в и ц к и 249 — Заметки по опыту применения иконографиче­ ских источников в этнографических исследованиях Методика Анна 105 и организация Кутжеба-Пойнарова 251 науки — Заметки по вопросам организации и метод этнографических полевых работ во Франции Корней Ж е с т — Заметки по вопросам жатвы 264 во Франции . . . . 282 Часть I I СТАТЬИ Тадеуш Левицки Marchands au cours et des — Traits missionnaires VIII—XII d'histoire ibädites siěcle en du commerce Soudan transsaharien. occidental et central 291 * Для ряда статей в этом томе резюме на французском языке будет печатать­ ся в особом сборнике работ посвященному V I I Международному Конгрессу Этнологических и Антропологических Н а у к в Москве в 1964 г. �g SPIS TREŚCI ИССЛЕДОВАНИЯ Кжиштоф Вольски И — Наряживание МАТЕРИАЛЫ верблюдов в провинции Синд в Западном Пакистане Резюме на французском языке Кжиштоф В о л ь с к и — Диэго Гомез и его описание побережия Запад­ ной А ф р и к и в X V в Часть I I I НЕКРОЛОГИ Профессор М . Г. Левин — Витольд Дыновски . Профессор М . Е. Герсковитз — Кжиштоф Макульски . . . ХРОНИКА Третья Конференция Редакционного Комитета международного стран народных демократий „Дэмос" — Анна журнала Кутжеба-Пойнарова Отчет с исследований в Северо-Восточной Индии в 1960 г. по вопросам древности культивирования маиса в А з и и — Толаш Научные Семинария посвященные Маршевски страной экономически отсталым — К ж и ш т о ф Макульски Новый ж у р н а л „ А ф р и к а " — Кжиштоф Макульски РЕЦЕНЗИИ Культура индейцев — Витолъд Дыновски 1961-1962 г. — Эдвард Петрашек Советская Этнография, Československá E t h n o g r a f i e (Чехословацкая Этнография), 1961—1962 г. — З о - фия Шромба Люблинские Материалы и Исследования, 1962 — З о ф и я Стащак . История Земли Слупецкой — Анна Замбжицка-Кунахович М . Бернацка, Потаковка — Зофия Стащак К. Биркет-Смитс, Примитивный человек и его дороги Mis (Primitive M a n and W a y s ) — Л е ш е к Дзенгель Л . Ц. Бриггс, Племена Сахары (Tribes of t h e S a h a r a ) — Анджей Дашевски К. Фердинанд, Горизонтальные ветряные мельницы в Западном А ф г а н и ­ стане (The Horisontal W i n d m i l l s of Western Afganistan) —Кжиштоф Вольски Ф . Лангехоф, Племенная и национальная сознательност в (Consciences tribales et nationales en A f r i q u e Noire) — Л. Мейр, Примитивные правительства ( P r i m i t i v e — Лешек Черной Иоанна Африке Мацеевска Government) Дзенгель Г. Морешанд, Основы шаманства ( P r i n c i p a u x t r a i t s d u c h a m a n i s m e ) — Т о л а ш Маршоескм М . Миид, Культурный обмен и технический прогресс and T e c h n i c a l Development) (Cultural Change — С л а в о й Шинкевич P . Пээз, Культурные воздействия в побережной зоне южной части тийского моря Ostsee) — Ядвига Индексы — Аурелия (KulturstTömungen Кухарска Подгурска i n d e n Küstenzonen der Бал­ südlichen �CONTENTS Part I ARTICLES Kazimierz Dobrowolski — Three Studies on t h e T h e o r y of People's Culture* II STUDIES Danuta M a r k o w s k a of Traditional MATERIALS Village Community in the Process Change Summary Barbara a — AND 75 in French 105 O l s z e w s k a - D y o n i z i a k Suburban Edward — Cultural Transformation of Village Pietraszek ЮТ — Cultural Problems of the W o r k i n g Class in the K r a k ó w M i n i n g B a s i n a n d t h e D e c l i n e of t h e T r a d i t i o n a l P e a s a n t C u l t u ­ re b y t h e E n d of F e u d a l E r a Antoni Stojak Wojciech — 143 S o c i a l a n d C u l t u r a l E f f e c t s of I n d u s t r a l i z a t i o n . Popiela — The Position of t h e V i l l a g e Proletariat . i n the G a l i c i a n V i l l a g e of Brzeźna S i n c e t h e L a t e X I X - t h C e n t u r y to 1939 . Summary Anna . in French Sobieska — Ethnobotany The Custom of 207 „Drowing t h e Śmiercicha" in Wielkopolska Summary Bogumił 215 in French J e w s i e w i c k i graphic Sources in 249— An Attempt Etnographical Scientific Anna Methods K u t r z e b a - P o j n a r o w a — to P o r t r a y the Role of 251 and Organization Remarks on the Organization ones in and Archaeological special volumne and 264- — A Note o n T h r a s h i n g i n N o r m a n d y 282 * T h e articles w h i c h havn't the summaries in this volume French Icono- Studies M e t h o d s of E t n o g r a p h i c a l S t u d i e s Corneille J e s t 172 206 K o w a l s k a - L e w i c k a , Jadwiga 163 relatived S c i e n c e s i n M o s c o v i n 1964. of VII h a v e t h e specions. Congress of EtnologicaL �SPIS 10 TREŚCI Part II ARTICLES Tadeusz L e w i c k i Ibadite — Merchands between V I I I Historical and Background Missionaries Wolski Western — in Trade. Central Sudan 291 AND Decorating MATERIALS of Camels i n the Sind Province of 312 French Wolski African and Pakistan Summary Krzysztof Trans-saharian and X I I Centuries STUDIES Krzysztof of i n Western 324 — Diogo Coast i n X V - t h Gomes and his Description of t h e W e s t Century 326 Part I I I AN I Professor Professor OBITUARY I — W i t o l d Dynowski M. G . L e w i n Krzysztof M. J . Herskovits j — 331 Makulski 335 CHRONICLE T h i r d C o n f e r e n c e of the B o a r d of E d i t o r s of t h e I n t e r n a t i o n a l E t h n o g r a f i c a l P e r i o d i c a l „Demos" ( C o u n t r i e s of P e o p l e s ' D e m o c r a t i e s ) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa Report on I n v e s t i g a t i o n C a r r i e d out i n N o r t h - E a s t e r n of t h e H i s t o r y of M a i z e C u l t i v a t i o n i n ' A s i a — Tomasz Symposia New on the U n d e r d e v e l o p e d Periodical „Afryka" Krzysztof — Krzysztof Countries — Makulski 342 I n d i a of the P r o b l e m . . . . Makulski Marszewski . . . 354 . . . . 358 . . 344 REVIEWS Kultura indiejcew Sowietskaja (Culture Etnografija, Československá of the A m e r i c a n 1961—Г962 Etnografie, 1961—1962 — Anna Indians) Edward — Potakówka Zofia — 375 Szromba 380 381 383 Horizontal Windmills Leszek Dzięgiel of Main — Cultural Western Afghanistan — tribales et n a t i o n a l e s an Afrique Noire — 390 — Leszek Dzięgiel C h a r a c t e r i s t i c s of C h a m a n i z m Trends Kucharska Aurelia 385 387 394 — Tomasz M. Mead, C u l t u r a l Change and T e c h n i c a l D e v e l o p m e n t — S ł a w o j Index . Maciejewska G. Marechand, Jadwiga . 388 Consciences L. Mair, Primitive Government R. P e e s c h , . Daszewski Wolski V. Langenhof, Joanna The 363 369 Staszczak T r i b e s of the S a h a r a — Andrzej Krzysztof Dynowski Staszczak K . B i r k e t - S m i t h , Primitive M a n and H i s Ways — К. F e r d i n a n d , Witold Zambrzycka-Kunachowicz Słupce R e g i o n M. L . С. B r i g g s , — Pietraszek Zofia 1962 — Zofia L u b l i n Studies and Materials, Biernacka, — Podgórska i n the C o a s t a l Zones Marszewski 397 Szynkiewicz 399 of S o u t h e r n B a l t i c — 405 409 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6b4f4827a97f1d0a69a14066798915a.pdf 48d1bd62f648c0b856b8de1bbf525ccf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4458 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource kolekcje etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4147 Title A name given to the resource O kolekcjach - w prasie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.114-119 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O KOLEKCJACH—W PRASIE Przeglądając wycinki prasowe, znaleźliśmy w nich sporo interesujących notatek o zbieraczach sztuki ludowej i o różnorodnych przejawach hobby. Wybór, który tu przedstawiamy, chociaż dość przypadkowy, pokazuje jednak skalę zjawiska i ciekawe sylwetki kolekcjonerów. Skróty w przedru­ kowywanych tekstach zaznaczono wielokropkami w nawiasach. (MUZEUM RYSZARDA BROI) W Polanicy zaobserwowałem nie znany m i dawniej fenomen, j a k i m jest „ G n i a z d k o " — jedyne chyba, stale dla publiczności otwarte, prywatne muzeum w Polsce. Oczywiście wielcy muzealnicy, c i z Wawelu, z p o t ę ż n y c h zamczysk, z kolekcji narodowych, p ę k a j ą zapewne ze śmie­ chu, gdy oglądają „ G n i a z d k o " i słyszą w związku z t y m słowo muzeum, ale publiczność widocznie ceni sobie to cudo, gdyż przepływa t a m t ę d y s t a ł y s t r u m i e ń zwiedza­ jących i na b ł o t n i s t y m , niezbyt dobrze u p o r z ą d k o w a n y m placu, z a t r z y m u j ą się autokary z całej Polski, w y ł a d o w a n e ciekawymi. Ryszard Broją, fundator, czy j a k t o n a z w a ć inaczej, założyciel, kustosz, mecenas „ G n i a z d k a " — z m a r ł zaledwie dwa miesiące temu w p ó ź n y m bardzo wieku, gdzieś po osiemdziesiątce. Życie m i a ł dziwne, t a k dziwne, że m ł o d y m ludziom j u ż się ten życiorys w głowie nie mieści. Polski patriota — niemieckim żołnierzem — j a k to mogło b y ć ? — s p y t a ł mnie k t o ś z pokolenia w n u k ó w czy t e ż p r a w n u k ó w Ryszarda B r o i . A t a k b y ł o . Śląski górnik zmobilizowany do cesarskiej a r m i i dawnej Rzeszy, walczył pod Verdun, b y ł t a m ranny — potem brał udział w Powstaniach Śląskich, znowu wrócił do kopalni i rychło, z powodu złego zdrowia, poszedł na r e n t ę . W ówczes­ n y m B a d A l t Heide lekarz powiedział m u , że jeśli chce dalej żyć, musi j u ż zostać na stałe w Polanicy, g d y ż t y l k o ten k l i m a t m o ż e go ocalić. N a b y ł przeto m a l u t k ą działeczkę i rozpoczął b u d o w ę domu. W t e d y wezwał go wójt czy burmistrz Polanicy i zawiadomił, że nigdy nie otrzyma zezwolenia na stałe zamieszkanie w uzdrowisku, g d y ż jest p o w s t a ń c e m . Czekał więc B r o j ą blisko dwadzieścia l a t na możność stałego zamieszkania w zabawnym, j a k b y tyrolskim domku, d o k ą d wprowadził się dopiero po roku 1945. Przywiózł ze sobą dziwną kolekcję i jeszcze j ą potem w Polanicy rozszerzył. Nie wiem, z czym t o p o r ó w n a ć . K t o zbierał takie rzeczy jak B r o j ą ? Chyba t y l k o jedna Izabella Czarto­ ryska w P u ł a w a c h . Ona t e ż ściągała s k ą d mogła historyczne rupiecie. K a w a ł k i starych m u r ó w , wojenne żelastwo, dawne stroje s ł y n n y c h ludzi, sztandary. Księżna Izabella roz­ k o p y w a ł a t a k ż e groby i wyciągała z nich kości p o e t ó w i uczonych. Potem doszły do tego obrazy i precjoza. Wszyst­ ko to m o ż n a teraz obejrzeć w muzeum Czartoryskich w K r a ­ kowie, w tej cudownej starej rupieciami, k t ó r ą nowocześni muzealnicy ustawicznie modernizują pozbawiając zarazem wdzięku — gdyż wedle nowych zasad gromadzenia d ó b r kulturalnych, muzea nie m a j ą mieć w d z i ę k u t y l k o dobre eksponaty i wartości pedagogiczno-wizualne. Ryszard Broją zbierał na podobnych zasadach co Czartoryska, ale nie b y ł księciem, lecz z w y k ł y m górnikiem na rencie i nie miał pod r ę k ą h e t m a ń s k i c h delii, narodowych s z t a n d a r ó w i rycerskich r y n s z t u n k ó w , nie mógł składać kości do hebanowych s z k a t u ł e k wybijanych srebrem. Broją zbierał to, co było w zasięgu możliwości śląskiego proleta­ riusza. Minerały, wypchane p t a k i i zwierzęta, k a r t k i pocz­ towe, gipsowe figurki, sprzęt górniczy, ordery, p r y m i t y w n e obrazy ze scenami walk p o w s t a ń c z y c h , reprodukcje z gazet czy też oryginalne numery starych pism. Zbierał p a m i ą t k i oświęcimskie, prochy więźnia w gipsowym medalionie, drewniaki, k a w a ł e k pasiaka. Zbierał muszle i krasnoludki — koszmarne, jarmarczne niemieckie krasnale w czerwonych czapeczkach. Kolefel&rPiPSzBidaBroi jest proletariacko jarmarczna, 114 odpustowa i dyrektor k a ż d e g o szanującego się muzeum na c a ł y m świecie k a z a ł b y j ą natychmiast w p a k o w a ć do kosza na śmieci. Tymczasem w „ G n i a z d k u " jest kilka­ naście t y s i ę c y e k s p o n a t ó w powywlekanych ze strychów i starych szuflad i setki ludzi p r z y c h o d z ą to oglądać z wiel­ k i m zaciekawieniem. Sam b y ł e m t a m t r z y razy i jestem g o t ó w p o w t a r z a ć te odwiedziny ilekroć znajdę się w Polanicy. Znowu b ę d ę z p a s j ą c z y t a ł u m o r a l n i a j ą c e napisy szczodrze rozwieszone po c a ł y m terenie, bo z a p o m n i a ł e m powiedzieć, że kolekcja jest eksponowana w t y m m a l u t k i m ogródku wokół w i l l i w r ó ż n y c h szałasach i gablotach. N a środku jest nawet fontanna i w strumieniu wody utrzymuje się piłka pingpongowa, z a ś sama fontanna jest chyba wyko­ nana ze starej lampy, albo z czegoś podobnego. Kolekcja jest podzielona na d z i a ł y : osobno rzeczy historyczne, osobno przyroda, a ż dwa szałasy ze sprzętem górniczym, ach, nie wyliczę nigdy wszystkiego, bo t o byłoby zapewne k i l k a stron maszynopisu. W s t ę p oczywiście bez­ p ł a t n y , wolne d a t k i na konserwację m o ż n a wrzucać do puszki przy wejściu. G d y b y nie t a dziwna mania zbierania starych rupieci — Ryszard B r o j ą ż y ł b y j a k większość starych rencistów, w spokoju, ale i w zapomnieniu. Nie m i a ł b y okazji wy­ wierania w p ł y w u na bieg w y d a r z e ń . Kolekcja eksponowana w „ G n i a z d k u " d a ł a m u do ostatnich d n i możność działania, a co więcej, w p ł y w a n i a na ludzi i wychowania ich w za­ mierzony sposób. B r o j ą zrobił t o wszystko, b y uczyć ludzi szacunku dla historii, dla pracy, dla przyrody i cel swój osiągnął — g d y ż przynajmniej miał słuchaczy — wielkie gremium zwiedzających, z k t ó r y c h c z ą s t k a na pewno coś z jego intencji zrozumiała. Zadziwiający człowiek. Szkoda, że j u ż nigdy nie uśmiechnie się do swoich gości. Aleksander Małachowski, Pamiętnik 1974 n r 33 (583) z 18 sierpnia. . współczesny, „Kultura" „KACZENIEC" CZYLI KURPIOWSKIE MINI-MUZEUM — W Ostrołęce nie ma muzeum chociaż 600-letnia stolica K u r p i na nie zasługuje. Jest jednak coś na ksztait skansenu, co p o w s t a ł o dzięki zainteresowaniom i pracy zamieszkałego w Kaczynach — Wypychach (w granicach administracyjnych Ostrołęki) H e n r y k a Ciszewskiego. P o c h o d z ą c y z t y p o w o kurpiowskiej rodziny Ciszewski zatrudniony jest jako pracownik fizyczny w Ostrołęckich Z a k ł a d a c h Celulozowo-Papiemiczych. Jest przy t y m dzia­ łaczem t u r y s t y k i i przewodnikiem P T T K , występuje w ama­ t o r s k i m zespole pieśni i t a ń c a „ K u r p i e " j a k i istnieje przy fabryce. Gra na trombicie i piszczałce (fujarce). Od dawna zajmuje się zbieractwem p r z e d m i o t ó w regionalnych, zwią­ zanych z h i s t o r i ą Kurpiowszczyzny. Ciszewski nie p a m i ę t a od kiedy datuje się jego hobby. K o n t a k t ze zbieractwem m u s i a ł n a s t ą p i ć wtedy, gdy by! dzieckiem. Wynajdywanie w a r t o ś c i o w y c h p a m i ą t o k odzie­ dziczył po dziadku Józefie i ojcu Adamie. Od nich też o t r z y m a ł p e w n ą spuściznę, głównie w postaci dawnych sprzętów domowych i narzędzi. Swoje „ s k a r b y " przechowuje w szopie i zamykanych regałach. W kolekcji numizmatycznej są monety carskie, niemieckie i polskie — najstarsze z okresu I I I rozbioru Polski, medaliony np. z 1921 r. za pomoc przy spisie ludności; obok stara b r o ń . Najciekawszy zbiór s t a n o w i ą n a r z ę d z i a pracy i przed­ m i o t y u ż y t k u kulturalnego: świderki kute ręcznie, tzw. �mieszki do robienia ciasta, cieśliczka — p r z y r z ą d do wyrobu koryt, bezmiar — wisząca waga, żelazko na drzewne węgle, łabędź z gliny służący za s k a r b o n k ę , t r o m b i t a — oryginalny instrument. W szopie z n a j d u j ą się też dryle — p r z y r z ą d do wiercenia o t w o r ó w w drewnie z czasów, gdy Kurpiowie nie znali jeszcze ś l u s a r s t w a . [...] We wspomnianych regałach znalazło miejsce kolejne hobby zbieracza — legendy o Kurpiowszczyźnie. Dlaczego właśnie w r e g a ł a c h ? Otóż Ciszewski zajmuje się korzenioplastyką i rzeźbi w drewnie. Wyszukuje gałęzie i korzenie o fantastycznych k s z t a ł t a c h , przycina je, mo­ deluje. „ P a s u j ą " one później do jego legend, przechowy­ wanych przez pokolenia z dziada — pradziada. Ciszewski bajduły ilustruje figurkami ludzi i zwierząt z drewna. Oto historia o powstaniu Ostrołęki [...]. Książę Leszek Czarny, król Polski, przepędził J a d ź w i n gów z t e r e n ó w z a m i e s z k a ł y c h przez K u r p i ó w . Podczas polowania w borach nad N a r w i ą obozował z d r u ż y n ą na jednej z rzecznych wysp. Rycerz s t o j ą c y na warcie podczas spoczynku w s p ó ł t o w a r z y s z y dostrzegł nagle zbliżającą się niedźwiedzicę z m a ł y m n i e d ź w i a d k i e m . J e d n y m uderzeniem miecza powalił j ą . W d o w ó d m ę s t w a i za ocalenie śpiących otrzymał te ziemie we w ł a d a n i e . K s i ą ż ę n a d a ł m u t a k ż e szlachectwo, a do herbu pozwolił włączyć wizerunek niedź­ wiedzia. Niedźwiedź w herbie miasta p r z e t r w a ł po dziś dzień, jednakże później malowano go na tle orła białego, dla upamiętnienia przyłączenia do K o r o n y Mazowsza i K u r p i . Nazwa Ostrołęki pochodzi od cechy odważnego rycerza: „ostra ręk " . Kolejne r z e ź b y i n a s t ę p n e legendy t w o r z ą historię t y c h ziem. Mówią o K r z y ż a k a c h potopionych w Orzycu, o po­ wstaniu wsi Wach, Myszyniec, o Bonie i złotej podkowie, którą zgubił k o ń , gdy królowa przejeżdżała kurpiowskim gościńcem do K r ó l e w c a . Z ustnego przekazu i przedstawia­ nych scen w y ł a n i a się walka klasowa K u r p i ó w i narodowo­ wyzwoleńcza — ze Szwedami i z wojskami carskimi. Przy­ pominają się obrazy żołnierza-tułacza, inwalidy i tego który stał na warcie przy granicy. Ogromna, wieloletnia praca H e n r y k a Ciszewskiego nie poszła na marne. Jego prywatne muzeum, mieszczące się niedaleko drogi z centrum Ostrołęki w kierunku dworca kolejowego, a nazwane „ K a c z e n i e c " od żółtych k w i a t ó w kwitnących wiosną w sąsiedztwie domu, zwiedziło już wielu t u r y s t ó w . D l a nich t o właściciel założył księgę, w której wpisują uwagi i w r a ż e n i a . W okresie lata część ekspozycji obejmującą legendy zbieracz-amator u d o s t ę p n i a ludziom odwiedzającym Błonia nad N a r w i ą (w sąsiedztwie kawia­ renki pod g o ł y m niebem). Moją p a s j ą życiową jest — m ó w i — ż e b y zebrane wiadomości nie poszły w niepamięć. Ustawione chronolo­ gicznie f i g u r k i d a j ą obraz tego czego nie uchwycił dotych­ czas żaden etnograf czy kronikarz. Krzysztof 4/5 V I I I . Sułek, „Trybuna Mazowiecka", 1973 nr 185 JAN SZNAJDER — Symbole obecnego Konina to pierwsza w Polsce odkrywkowa kopalnia węgla brunatnego, zespół elektrowni, huta aluminium. Ten n o w y ośrodek p r z e m y s ł o w y w wo­ jewództwie p o z n a ń s k i m rozwinął się b ł y s k a w i c z n i e ; wessał przy t y m niewielkie, spokojne dawniej miasto, a teraz bezustannie rozszerza się na okoliczne wsie parcelami budowlanymi. Podchodzi już niemal pod wieś Posokę, gdzie mieszka i gospodaruje Jan Sznajder. Jest plastykiem (amatorem — przyp. r e d . ) — a l e osiadłszy w Posoce roz­ smakował się w hodowli owiec, choć z p o c z ą t k u monotonny rytm gospodarskich zajęć niezmiernie go n u ż y ł . W obszernym, cichym domu jest miejsce na p r a c o w n i ę malarską, na książki, na p r a c o w n i ę fotograficzną i na coś, co przysporzyło m u znajomych i przyjaciół — choć zawsze m i a ł ich wielu — na muzeum. Zaczęło się t o dawno [...], gdy spotkał w jednej z wsi kurpiowskich Konstantego K a m i ń s k i e g o •— rzeźbiarza może nie nazbyt oryginalnego — ale niezapomnianego człowieka. Nie sprzedawał on swoich prac, o b d a r o w y w a ł n i m i . To był polski Colas Breugnon — m ó w i o n i m •—• niewiarygodnie prostolinijny, pogodny, który traktował mnie jak członka rodziny. Zacząłem szukać takich ludzi. Ludzi, nie przed­ miotów. Jan Sznajder robi to w czasie corocznych swoich wypraw w Polskę. Owocem ich są t r w a ł e przyjaźnie i bogata kolekcja sztuki ludowej wsparta d o k u m e n t a c j ą fotograficzną i ko­ respondencją z t w ó r c a m i ludowymi. Nie l u b i klasyfikować swych zbiorów. Mawia, że za­ r ó w n o plastyk, etnograf j a k i historyk sztuki, p a t r z ą c y ze swojego p u n k t u widzenia — nie m a j ą racji. To, czego szuka u a r t y s t ó w ludowych, nazywa „filozofią z m o r a ł e m " . Prace t y c h ludzi u w a ż a przede wszystkim za t r a k t a t y na tematy najprostsze i najtrudniejsze — radość, cierpienie, praca, człowiek i śmierć. Tworzenie jest dla, t y c h ludzi prawdziwym przeżyciem. Wiem, bo widziałem — m ó w i . — Nie ma łam sięgania do gotowych wzorów myślenia. Oczywiście — są to wzory kościel­ ne — korzysta się z nich jednak po to, aby powiedzieć coś własnego. [...] Ekspozycja zbiorów w z a m k n i ę t y m pomieszczeniu, opowiada, to przykra konieczność, czyniąca z nich muzealne eksponaty. Najchętniej wyniósłbym wszystkie prace do ogrodu, w połe, do lasu — gdyby nie obawa, że się zniszczą. [...]. W zbiorach Jana Sznajdra dominuje rzeźba i płasko­ rzeźba w drzewie. Jest też sporo malarstwa — na szkle, na papierze, na blasze. Są narzędzia i przedmioty codzien­ nego u ż y t k u . [...] Reprezentowani są w jego zbiorach Janas z D ę b n a , J ó z e f P i ł a t z Dębskiej W o l i , Jan Sęk z Płoszyć, Władysław Chajoc z Kamienicy Górnej, A d a m Zegadło z K r z y ż k i i i n n i . [...] Ostatnio Jan Sznajder poszerzył swoje zbiory o sztukę j a r m a r c z n ą i s z t u k ę dziecka. W nich t r o p i a u t e n t y c z n o ś ć przeżycia i j a k b y — czeka na nieoczekiwane. [...] Joanna Paszkiewicz-Sokołowska, Kolekcja „ Z w i e r c i a d ł o " 1974 n r 26 (27 V I ) . z Posoki, NIEZWYKŁE MUZEUM — Wieś Bobrowniki należy do najstarszych w Zagłębiu D ą b r o w s k i m . Zachował się w niej m . i n . zabytkowy kościółek drewniany z 1669 roku, w n i m wiele dzieł sztuki. Od k i l k u ł a t proboszczem w tej wsi jest ks. prof. W a c ł a w Chmielarski. K s . Prof. W a c ł a w Chmielarski z lat szkolnych, a t a k ż e z rodzinnej ziemi częstochowskiej wyniósł zamiłowanie do folkloru i dzieł sztuki. J u ż w czasie studiów na Uniwer­ sytecie Jagiellońskim napisał r o z p r a w k ę na temat poli­ chromii kościoła Mariackiego w Krakowie. Następnie w czasie s t u d i ó w na K U L w Lublinie słuchał w y k ł a d ó w na Wydziale H i s t o r i i Sztuki. Wreszcie zaczął tworzyć własne zbiory. Plebania otoczona licznymi drzewami w y g l ą d a uroczo, ale dopiero jej w n ę t r z e wzbudza zdumienie. W ośmiu pokojach zgromadził ks. Chmielarski liczne i cenne ekspo­ naty. Znajdują się t u krzyże, ikony, stare księgi, ceramika, stare monety, eksponaty górnicze i gospodarstwa domowego, zegary, militaria. Samych k r z y ż y jest 130, a k a ż d y inny, wykonany z innego m a t e r i a ł u , inaczej zdobiony, dzieła sztuki rzeźbiar­ skiej i odlewniczej. Oddzielny pokój m a j ą ikony. 115 �[,..] W działo ceramicznym jest sporo ciekawostek. Są t u liczne k u b k i i kubeczki, kufle, kielichy, szklanki, garnczki, k t ó r y c h już się nie spotyka. A w ś r ó d s p r z ę t u górniczego narzędzia pracy, ubioru i t d . Zbiory gospodar­ stwa domowego, to różnego rodzaju moździerze, sztućce. D u ż e wrażenie robi zbiór zegarów, największy zbiorach w Jędrzejowie. Jest ich ponad 120. [...] po P i ę k n y dział to m i l i t a r i a : b r o ń biała i palna, m u n d u r y , czapki, chlebaki i ekwipunek wojskowy. N a n i e k t ó r y c h widać ślad wojny, plamy k r w i żołnierskiej, przelanej za Ojczyznę. K s . Chmielarski przywiózł osobiście ziemię z wielu pól bitewnych, gdzie Polacy walczyli podczas I I wojny światowej. [...] K s . Chmielarski ma t a k ż e wiele unikalnych strojów ludowych, dawne instrumenty muzyczno, kołowrotki. Za­ czął t a k ż e zbierać stare meble — a n t y k i oraz narzędzia rolnicze. K s . Chmielarski jest działaczem Towarzystwa Miłośni­ ków Zagłębia Dąbrowskiego, należy t a k ż e do z a r z ą d u jako w y b i t n y znawca historii regionu. Zachęcam wszystkich, k t ó r z y b ę d ą w Bobrownikach do odwiedzenia niecodziennego muzeum i jego t w ó r c y . Mieczysław Kocel, „ G r o m a d a - R o l n i k (30 V I ) . P o l s k i " 1973 n r 78 HOBBYSTA Z BOBOWEJ — Gdzie mieszka Mieczysław Kowalski ? — z a p y t a ł e m przechodnia na bobowskim r y n k u . — Ten, k t ó r y ma własne zbiory muzealne ? — usłyszałem zamiast odpowiedzi. Przy­ t a k n ą ł e m . — To proszę iść prosto t ą uliczką do nowego domku na wzgórku, pierwszego po prawej stronie. Pana Kowalskiego bynajmniej nie zaskoczyła moja wizyta. — W sezonie t u r y s t y c z n y m często odwiedzają mnie przybysze, interesujący się odległą i bliższą prze­ szłością naszego starego miasteczka — m ó w i na przywitanie. Czegóż t u nie m a ! A więc w pierwszym, estetycznie przygotowanym dziale etnograficznym, zobaczyć m o ż n a m . i n . m n ó s t w o drewnianych i metalowych narzędzi, j a k i m i na co dzień w gospodarstwie posługiwali się przodkowie bobowian. W drugiej, obszerniejszej izbie, amator i miłośnik przeszłości osady, zgromadził wiele okazów, k t ó r y c h chyba nie powstydziłoby się muzeum prowadzone przez pro­ fesjonalistów. W s p o m n ę t y l k o o n i e k t ó r y c h . Na poczesnym miejscu znajduje się b r o ń biała i pistolety z doby powstania styczniowego. Nie brak t u t e ż obrazów związanych tema­ tycznie z B o b o w ą i okolicą. [...] ŚWIĄTKI ANNY KAMIEŃSKIEJ — Kolekcja sztuki ludowej A n n y K a m i e ń s k i e j , miesz­ kającej w warszawskiej dzielnicy Ochota, p o w s t a ł a w 1957 r. Obecnie liczy ona około 200 obiektów, głównie współczes­ nych figurek z drewna. Ten m a ł y świat wiejskiej rzeźby stwarza swoistą atmosferę i pozwala poetce przenieść się w k r ą g wiejskich w s p o m n i e ń i w y o b r a ż e ń . Pierwszym w r a ż e n i e m , jakie odnosi się po wejściu do mieszkania pani A n n y , jest to, że są wszędzie. N a biurku, na stole, na p ó ł k a c h m i ę d z y k s i ą ż k a m i , po wszystkich k ą t a c h . Nie ma jednego miejsca, w k t ó r y m b y się na jakiś swój sposób nie z a d o m o w i ł y . [...] Tak pisze Anna K a m i e ń s k a o swoich ś w i ą t k a c h : K l o c k u nasz, k t ó r y ś jest z drewna i z frasunku. W y j ę t y z pnia gruszy Chłopskimi ł a p a m i . Zestarzały pod bzykaniem pszczół. Usta c i rozdziawił głód p r z e d n ó w k ó w , a oczy rozwarł wiejski piorun. Mądryś ty, owocu ż y w o t a polnego. K a ż d y sęk t w ó j i zadzior b ł a g a o przebaczenie s z t u k ę . Taka twoja modlitwa j ą uprawiamy wraz z t o b ą amen. Wiele l a t zbierała poetka ze swoim n i e ż y j ą c y m już m ę ż e m , Janem Śpiewakiem, te figurki. Zaczęło się całkiem niewinnie — chyba jako pierwszy zjawił się k t ó r y ś z Dia­ błów Polnych, przywieziony przez Ś p i e w a k a z Krakowskiogo, potem doszlusowal do niego i n n y — z Rzeszowszczyzny, potem Anioł p y z a t y z Chrystusem spod Kielc, k i l k u kłu­ sowników z Białostockiego, a wreszcie zleciało się to ptactwo, zbiegły z w i e r z ą t k a . Z każdej p o d r ó ż y , z k a ż d e g o spotkania z czytelnikami przywozili oboje j a k ą ś figurkę, często przy­ nosili je przyjaciele, przysyłali czytelnicy. I t a k powstał jeden z piękniejszych zbiorów r z e ź b y ludowej. W ł a d y s ł a w Żelisławski, „ K u r i e r P o l s k i " 1973 n r 87 (12 I V ) . TRZYSTA I JEDEN BIAŁYCH KRUKÓW — Było t o w k i l k a d n i po przyjeździe do Orchowa. Leśniczówka s t a ł a t a k j a k i dziś — bliżej szosy niż lasu, Pan Kowalski, pracownik miejscowej Gminnej Spół­ ale nie n a z y w a ł a się jeszcze „ G ł u c h a puszcza". Inżynier dzielni, a zarazem prezes Z a r z ą d u Oddziału Towarzystwa Stanisław Pijanowski dopiero p r z y b y ł t u na posterunek, Miłośników Ziemi Gorlickiej w Bobowej, pasjonuje się nie z d ą ż y ł ochrzcić domostwa. Telefonu t e ż nie było, po­ nie t y l k o zbieraniem śladów przeszłości, lecz t a k ż e dziejami jechał więc do najbliższego sąsiada. Deszcz lał, bo była dawnego miasteczka. Napisał k r o n i k ę od zarania jego to jesień i ciemnawo b y ł o w biały dzień, ale przechodząc istnienia a ż po czasy współczesne. przez pomieszczenie zwane parnikiem, gdzie gotuje się — To wszystko, co udało m i się do tej pory z t r u d e m dla trzody ziemniaki, zobaczył w kącie stare p i ę k n e płótno. u r a t o w a ć przed zagładą, nierzadko w y k u p i ć za własne Telefon s t a ł j a k się patrzy w pokoju, a nad n i m na zaoszczędzone złotówki, c h ę t n i e p r z e k a z a ł b y m do regional­ ścianie o jaskrawych barwach oleodruk: święta rodzina. nego muzeum — stwierdza na pożegnanie. — Czemu to trzymacie na ścianie takie bohomazy, a w parniku, w wilgoci i brudzie stary dobry obraz ? —- Czy w Bobowej istnieją możliwości zorganizowania — Jakie bohomazy — obruszyła się gospodyni, toż to takiej placówki? To pytanie stawiam naczelnikowi U r z ę d u 700 z ł o t y c h kosztowało, a t e n t a m rozlatuje się prawie Gminnego, Tadeuszowi Maikowi. — Projekt urządzenia i przestrzelony przez środek. Mąż go od księdza na pamiątkę muzeum zyskał p o w s z e c h n ą a p r o b a t ę miejscowej społecz­ dostał. ności — odpowiada. — Zostanie ono usytuowane w byłej Bliższe oględziny p o t w i e r d z i ł y pierwsze wrażenie. synagodze, u ż y t k o w a n e j dotychczas przez zasadniczą szkołę P ł ó t n o b y ł o staro i dobre, ale gospodarzo sprzedać nie zawodową, jako warsztaty stolarskie. [...] Ę chcioli, bo to prezent, ani t e ż zdania o podarunku zmienić. Marian Ziobro, „ N o w i n y Rzeszowskie" 1973 nr 346 (16 X I I ) . % K r a k o w s k i m targiem doszli do porozumienia, że właściciel 116 I �będzio za to o t r z y m y w a ł do czytania książki, k t ó r y c h górę zwiózł do Orchowa inżynier, a w zamian da m u pod opiekę przestrzelony obraz. W taki t o sposób z d o b y t y został pierwszy eksponat imponujących dziś zbiorów „Głuchej puszczy". Jest nie­ dziela i nie sposób p o r o z m a w i a ć z ich kustoszom i t w ó r c ą , bo pod dom zajeżdża autobus za autobusem, zwożąc w y ­ cieczki z całej Polski. P r o w a d z ą t u specjalne zainstalowane przy szosie znaki z napisem „ G ł u c h a puszcza, zbiory re­ gionalne". [...] Taka m y ś l właśnie przyświecała panu Pijanowskiemu, gdy jeszcze w 1949 r o k u w y g r z e b y w a ł często z b ł o t a i stert śmieci bezcenne egzemplarze swych dzisiejszych z b i o r ó w . Zabezpieczyć to, co walało się i niszczało w pierwszych latach po wojnie. A potem pasja wciągnęła. Spośród 300 białych k r u k ó w , k t ó r e z d o b i ą jego w s p a n i a ł ą bibliotekę — na którą i to bez reszty poświęcił jeden z pokoi — s p o r ą część zakupił w antykwariatach Poznania, Torunia, B y d ­ goszczy. W tejże właśnie bibliotece m o ż n a głowę stracić dla wspaniałych okazów, k t ó r y c h nie brak w ś r ó d 11 tys. egzem­ plarzy ciasno zalegających półki. K r ó l u j e t u mszał benedyk­ tyński, iluminowany, ręcznie pisany na 183 kartach perga­ minowych. O k ł a d k ę z d o b i ą w y t ł a c z a n e w skórze, g ó r ą i dołom, piastowskie orły oraz pelikan, róża m a l t a ń s k a i francuskie lilie. Pierwsza karta — oceniona na X I I — X I I I wiek. N a s t ę p n y rarytas... to w y d a n a w 1660 r o k u w Amster­ damie przez Radziwiłłów B i b l i a l u t e r a ń s k a przeznaczona dla polskich w y z n a w c ó w L u t r a i K a l w i n a . Księgę zadedy­ kowano królowi W ł a d y s ł a w o w i I V . I n n a , sto lat od lutorańskioj B i b l i i m ł o d s z a księga, wydana w 1559 r o k u , za­ wiera uwagi do Pisma św. Marcina L u t r a . Nie sposób wyliczyć nawet najciekawszych egzempla­ rzy. Bardzo i n t e r e s u j ą c y dział stanowi na p r z y k ł a d około 3 tys. d o k u m e n t ó w pośrednio l u b bezpośrednio d o t y c z ą c y c h historii Polski, p o c z ą w s z y od X V I I wieku. [...] J e d y n y m pomieszczeniem piętrowego domku, nie zajętym przez zbiory, jest kuchnia, i to t y l k o dlatego, że to miejsce dla e k s p o n a t ó w nieodpowiednie. Nawet ko­ rytarz t o wystawowa sala. T u t a j zgrupowane są militaria, a więc k r z y ż a c k i miecz, jatagany p a m i ę t a j ą c e jeszcze wojny polsko-tureckie z X V I i X V I I wieku oraz p i ę k n y zbiór białej broni. Na p i ę t e r k u — pokój poświęcony okupacji oraz walce i męczeństwu narodu polskiego. K o m p l e t gazet z 1 września 1939 roku — polskie, angielskie, niemieckie. Dalej foto­ grafie, dokumenty, l i s t y straceńców, pasiak z Dachau, monstrancja z tegoż obozu zrobiona z puszek po konserwach przez więźniów wyzwolonego Dachau, SS-mańskie bagnety. T u właśnie dzieci szkolne zostawiają szkolne tarcze, a dorośli w d o w ó d p a m i ę c i — najcenniejsze dla nich przed­ mioty. Osobiste drobiazgi, odznaczenia, medale. Dalej — s t a ł a wystawa poświęcona Tadeuszowi K o ś ­ ciuszce oraz Janowi K i l i ń s k i e m u . Najcenniejsze t u doku­ menty t o rękopis warszawskiego szewca o przygotowaniu Insurekcji Kościuszkowskiej w Warszawie, jej w y b u c h u i przebiegu, oryginał rękopisu wiersza adiutanta Kościuszki, J. U . Niemcewicza oraz laska, k t ó r ą w ł a s n ą r ę k ą miał wyrzeźbić Kościuszko w więzieniu w Petersburgu, umiesz­ czając na niej inicjały Т . К . oraz d a t ę spod R a c ł a w i c — 1794 rok. K t o nie l u b i ś w i ą t k ó w ? W y r z e ź b i o n y c h w lipowym albo d ę b o w y m drewnie r ę k a m i bezimiennych a r t y s t ó w ? Kolekcja t y c h p r z e p i ę k n y c h rzeźb w „Głuchej puszczy" ma jeszcze t ę zaletę, że jest bardzo stara. Cały pokój obsta­ wiony jest bolejącymi Chrystusami. N i e k t ó r e są czarne j a k z hebanu. Oprócz nich płaskorzeźby w drzewie, mocno zniszczone przez czas i robactwo. N i e k t ó r e z nich pamię­ t a j ą X V wiek. W s p a n i a ł y zbiór składa się co najmniej z 200 pozycji. [...] Ponieważ inż. P i janowski jest z zawodu leśnikiem — jest i wystawa profesjonalna,. N a p o c z ą t e k — zbiory archeo­ logiczne z zakresu leśnictwa, potem geologiczne, minerały, k r y s z t a ł y , okazy skał. Dalej oryginalna kolekcja żerowisk owadzich i n o w o t w o r ó w drzew, no i wreszcie niezmiernie efektowny pokój myśliwski. Cały niemal sufit zasłania świecznik-gigant z rosochów łosia. Nazywa się t o cudo m e ł u z y n a i znakomicie pasuje do reszty umeblowania. Stół i piękne taborety są z t a k zwanych jelenich z r z u t ó w . N a ścianach piękne okazy wieńców jelenich, sarnich p a r o s t k ó w , rogów egzotycznych zwierzaków. W gablotach stara literatura łowiecka, X V I I — X X w. Spora kolekcja miedziorytów z X V I I I wieku, przed­ stawiająca dawne sokolnictwo i łowiectwo, zdobi ściany. Czas j u ż przedstawić najbielszego k r u k a przeciekaw y c h zbiorów pana Stanisława Pijanowskiego. Jest zresztą w y j ą t k o w o czarny i p o r z ą d n i e przez rdzę napoczęty, bo ostatnie p a r ę s e t lat spędził na dnie jeziora. Oryginalny, starej roboty h e ł m z X I wieku niedawno trafił do „Głuchej puszczy", chociaż od wieków znajdował się w najbliższym jej sąsiedztwio, w leżącym przez miedzę Orchowskim Je­ ziorze. [...] Gdy będziecie przejeżdżać — wstąpcie, żeby to wszystko zobaczyć na własne oczy. D l a znawców — nagrane na magnetofony ludowe legendy, pieśni, przysłowia, głównie z sąsiednich P a ł u k . To właśnie najnowsza pasja autora zbiorów. Orchowo leży na starym szlaku Mogilno — Gniezno. Bożena Nowicka, „Głos Robotniczy" 1973 nr 166 (14/15 VII). WIELEWSKIE MUZEUM PANA LEONARDA — Wiele — rodzinna wieś Hieronima Derdowskiego i Wicka Rogali, oprócz szeregu znanych osobliwości ma j e d n ą , k t ó r a nie jest znana szerszemu ogółowi. Jest n i ą „ p r y w a t n e " muzeum regionalne emerytowanego nauczyciela Leonarda Brzezińskiego, k t ó r y spędza w n i m k a ż d ą wolną chwilę. Segreguje, uzupełnia i kataloguje wszystkie swe bezcennej wartości eksponaty k u l t u r y kaszubskiej, zbierane od zarania młodości i uzupełniane w czasie długich lat owocnej pracy pedagogicznej po c a ł y m regionie. A jest co oglądać. Okazy n u m i z m a t y k i , flory i fauny Kaszubszczyzny, ceramika najlepszych regionalnych „ m i s t r z ó w od g l i n y " , d a l e j — w y k o p a l i s k a , egzemplarze s p r z ę t u domowego oraz hafty kaszubskie. Właśnie te ostat­ nie, wykonane przez Leonarda Brzezińskiego i jego dwóch siostrzeńców, s t a n o w i ą dzisiaj najliczniejszy zbiór w Polsce. K a ż d y przedmiot, k a ż d y nawet drobiazg w zbiorze pana Leonarda ma swą w a r t o ś ć n a u k o w ą i k u l t u r a l n ą . Ponieważ ziemia wielewska jest bogata w bursztyn, d r u g ą p a s j ą Brzezińskiego stało się p r z e t w ó r s t w o w dro­ biazgi p a m i ą t k o w e . Naturalnie, nie czyni tego z chęci zysku, lecz jedynie ~w celu p o m n a ż a n i a zbiorów swego muzeum. Jako a r t y ś c i e ludowemu nie obcy m u jest t a k ż e kunszt przerobu rogu. t Niewielka, ale interesująca ekspozycja to kolekcja starej ceramiki, wyłowionej przez • p ł e t w o n u r k ó w z poblis­ kiego Jeziora Orchowskiego. W niej t e ż nie brak o k a z ó w z X I I stulecia. Najmłodsze z glinianych n a c z y ń wykonano... 400 l a t temu. W czasie sezonu letniego muzeum Brzezińskiego cieszy się zainteresowaniem wczasowiczów i t u r y s t ó w , t y m bar­ dziej, że sam kustosz bardzo c h ę t n i e udziela wszelkich potrzebnych wyjaśnień. Od lat Leonard Brzeziński m y ś l i 117 �0 przekazaniu cenniejszych zbiorów do jednego z większych muzeów na terenie Pomorza, t y l k o — j a k d o t ą d — ż a d n a ze znanych placówek muzealnych na W y b r z e ż u nie zain­ teresowała się t ą propozycją. A szkoda. „Dziennik B a ł t y c k i " 1966 nr 173 (23 V I I ) . (BOLESŁAW CYRANOWICZ) — Nauczyciel Bolesław Cyranowicz jest a k t y w n y m działaczem Towarzystwa Miłośników Ziemi Giżyckiej. Od lat gromadzi wszystko, co stanowi j a k ą ś w a r t o ś ć arty­ styczną i historyczną. Zebrał już wiele starych polskich książek, kancjonałów 1 śpiewników, wydanych dla Mazurów, j a k też rozmaitych lamp naftowych, lichtarzy, mebli, drewnianych k u f l i i i n ­ nych a n t y k ó w , urządzając u siebie w domu, na strychu, swoiste muzeum. Zbiory te pieczołowicie konserwuje, a niektóre z nich — bardzo wartościowe — j a k np. ory­ ginalne żyrandole, starodruki i d r e w n i a n ą m a z u r s k ą sochę przekazał Izbie Regionalnej w Rynie. Swe umiejętności plastyczne w y k o r z y s t a ł też Cyra­ nowicz przy w y k a ń c z a n i u pomieszczeń ryńskiego muzeum, będącego jednocześnie siedzibą Towarzystwa Miłośników Ziemi Giżyckiej. T a m też, po zajęciach w szkole, prowadzi kółka plastyczne, specjalizujące się w kompozycjach ze słomy pod szkłem oraz w dekoracjach w n ę t r z , opartych na motywach mazurskich. Zbiorami swymi wystroił również w n ę t r z e K l u b u Młodego Rolnika w K r z y ż a n a c h i klasę miejscowej szkoły. Poza p r a c ą w szkole i w Towarzystwie Miłośników Ziemi Giżyckiej, Cyranowicz jest również działaczem Związku Nauczycielstwa Polskiego. (ZG), „Głos Pracy" 1972 nr 133 (6 V I ) . KOMINIARZ-KOLEKCJONER — G d a ń s k . D o m y żuławskie k r y j ą nieprzebrane skarby etnograficzne — twierdzi A n t o n i Idzikowski, z zawodu kominiarz, a z zamiłowania opiekun i kolekcjoner z a b y t k ó w sztuki ludowej Kaszubszczyzny i Powiśla. Zna on doskonało wszystkie strychy podległego m u rejonu, gdzie od 20 lat sumiennie oczyszcza z sadzy przewody kominowe, a przy okazji penetruje zakamarki przepastnych poddaszy. Towa­ rzyszy m u szczęście. Odkryte zabytki, a jest ich ponad 300 przekazuje g d a ń s k i e m u Muzeum Narodowemu. „ I l u s t r o w a n y K u r i e r Polski" 1973 nr 124 (25 V ) . WYSTAWA KOPII KULTOWYCH — Dzisiaj o godz. 18.30 w K l u b i e Dziennikarzy zostanie otwarta wystawa Zbigniewa i I r e n y N o v a k ó w . Zbigniew jest chemikiem f a r m a c e u t ą , Irena plastykiem amatorem. Prace nad kopiami e k s p o n a t ó w muzealnych (Egipt, Ameryka Płn., Rzym, Polska, Afryka) rozpoczęli 3 lata temu przy­ padkowo, kiedy zajmowali się konserwacją azteckich figurek kultowych — chęć posiadania ich na własność b y ł a po­ czątkiem. Ta forma popularyzacji zbiorów muzealnych jest pierwszą w Polsce p r ó b ą wykorzystania w sensie u ż y teczno-dekoracyjnym i d y d a k t y c z n y m bezcennych zna­ lezisk. W roku ubiegłym Novakowie nawiązali k o n t a k t z za­ granicznymi muzeami F r a n c j ą i Belgią, a w r o k u b i e ż ą c y m rozpoczęli współpracę z muzeum w Belgradzie. N a stałe współpracują z Muzeum Archeologicznym w Krakowie. „ D z i e n n i k Polski" 1970 nr 89 (16 I V ) . DAR DR SZCZYGŁA — W Olkuszu otwarta została niezwykła wystawa, jedyna tego t y p u w regionie krakowskim. P o w s t a ł a dzięki olkuskiemu lekarzowi — dr Bohdanowi Szczygłowi. P r z e b y w a j ą c od 8 lat w Afryce — doktor p r z e k a z a ł 118 muzeum w Olkuszu ponad 200 e k s p o n a t ó w S Z T U K I iuaowej tego kontynentu. Są t o m . i n . : n a r z ę d z i a pracy, ozdobne maski, rzeźby, instrumenty muzyczne i t k a n i n y . Zbiory p o c h o d z ą głównie z Nigerii, Algierii, Konga i Wybrzeża K o ś c i Słoniowej. Ciekawe, niezwykłe, (12 I X ) . • i I „ G r o m a d a - Rolnik Polski" 1972 nr 110 TROPAMI MORSKICH HOBBISTÓW — Pasja kolekcjonerska d r z e m i ą c a w k a ż d y m z nas nie omija t a k ż e i ludzi morza. Ba — otwiera przed nimi większe niż przed p r z e c i ę t n y m i ś m i e r t e l n i k a m i możliwości, a t o z racji wykonywanego zawodu. K t ó ż bowiem inny, j a k nie marynarz czy rybak, ma okazję zetknięcia się z egzotycznymi przedmiotami czy ciekawostkami prze­ r ó ż n y c h krajów ? T o t e ż ilość kolekcjonerów zgrupowanych przy K l u b i e Morskim w Gdyni rośnie z dnia na dzień. [...] Od masek z orzecha kokosowego i p r z e r ó ż n y c h rzeźb m u r z y ń s k i c h , a ż po zbiory sztuki j a p o ń s k i e j , egzotycznych m o t y l i , m e k s y k a ń s k i e j ceramiki czy precyzyjne wyroby Wschodu. Wszelkie rekordy w tej dziedzinie bije chyba kpt. ż. w . Czesław Adamowicz, zbierający od lat zarówno chińskie dzbany, j a k i a f r y k a ń s k i e „ t a m - t a m y " , posążki „ b u d d y " i przeróżnego k s z t a ł t u muszle, bursztynowe różańce i po­ sążki z sandałowego drzewa, hebanowe maski i cudeńka misternie wykuwane w m o s i ą d z u lub miedzi. Najciekawsze jednak w ś r ó d zbiorów k p t . Adamowicza są zdjęcia. Wspa­ niałych chińskich s m o k ó w sprzed P a ł a c u Zimowego w Pe­ kinie, zniszczonych w czasie ostatnich zamieszek rewolucyj­ nych. Uchwycone na gorąco sceny z hiszpańskiej corridy. Fotografie rzeźb i strojów ludowych A f r y k i i Ameryki Łacińskiej. Interesujące te eksponaty m o ż n a było zresztą obejrzeć na organizowanych w g d y ń s k i m K l u b i e Morskim wystawach, prowadzonych przez Sekcję T w ó r c ó w i Kolekcjonerów, k t ó r ą opiekują się p. Ostrowicki i p. Morawski. Oglądali je t a k ż e bywalcy Inter-Clubu wystawy 150 modeli o k r ę t o w y c h precyzyjnie wykonanych przez Sta­ nisława Katzera. U n i k a l n y zestaw z n a c z k ó w sporządzonych przez marynarzy s t a c j o n u j ą c y c h na Jeziorze Gorzkim. Zbiory egipskich p a p y r u s ó w i koptyjskich t u n i k k p t . ż.w. Ta­ deusza Jasickiego. Egzotyczne motyle k p t . ż.w. Andrzeja Pierzyńskiego oraz ponad 200 r ó ż n y c h podobizn Neptuna, kolekcjonowanych przez prof. Bolesława Polkowskiego z gdańskiego I n s t y t u t u Morskiego. [...] Niezależnie bowiem od kolekcjonerów oddających się poszukiwaniu coraz to nowych egzemplarzy do swoich zbiorów, K l u b Morski w Gdyni otacza t a k ż e opieką ludzi morza, z a j m u j ą c y c h się z amatorstwa malarstwem, rzeźbą, fotografiką, czy m e t a l o p l a s t y k ą . [...] (BD), „Słowo Powszechne" 1970 nr 12 (15 I ) . PRZEDWOJENNA FLOTA PMH W BUTELKACH — Starszy oficer J ó z e f Smoczyk słynie ze swego hobby — budowy p i ę k n y c h sylwetek s t a t k ó w w butelkach. Jest on budowniczym i armatorem w y j ą t k o w o licznej floty butelkowej. Jak się dowiadujemy, ostatnio st. oficer rekonstruuje w butelkach całą p r z e d w o j e n n ą flotę polską, k t ó r a składała się z 32 s t a t k ó w i szczęśliwie w y p ł y n ę ł a poza B a ł t y k unika­ j ą c zaboru niemieckiego. (wś), „Wieczór W y b r z e ż a " 1971 nr 233 (5 X ) . I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87008a44fc389fc251d196f893ba0770.pdf b856d79933a23ea17a8ed428ad455a2a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4459 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4148 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.119-121 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ¡ R E С E N Z J E EWA F R Y Ś - P I E T R A S Z K O W A , Ośrodek garncarski w Ł ą ż k u Ordynackim na t l e ceramiki malowanej w Polsce. Polska Akademia N a u k , I n s t y t u t Sztuki. Warszawa 1973, ss. 287, ryc. w tekście 160. Z prawdziwym zainteresowaniem sięgam do prac, które poświęcone s ą konkretnemu zagadnieniu, analizowanemu możliwie wszechstronnie w wielorakich powiązaniaeh—gospodarczych i społecznych — z określoną spolecznością l o k a l n ą . Prace takie p o w s t a j ą w w y n i k u szeroko zakrojonych b a d a ń , k t ó r y c h celem jest odtworzenie procesu historycznego kształtującego d a w n ą , lecz t a k ż e współczesną, rzeczywistość k u l t u r o w ą , d o s t ę p n ą obserwacji badacza. Zebrane t ą d r o g ą wiadomości s t a j ą się w sprzyjających warunkach p u n k t e m wyjścia do dalszych r o z w a ż a ń i osiąg; nieć, u p r a w n i a j ą c y c h do gruntownie udokumentowanych wniosków k o ń c o w y c h , częstokroć z n a w i ą z a n i e m do szer­ szych uogólnień. Ten t r y b p o s t ę p o w a n i a badawczego w y 1 maga nie t y l k o dużej wiedzy z określonego zakresu i bo] gatych doświadczoń terenowych, nie t y l k o ż m u d n e j i w y I trwałej pracy, lecz t a k ż e dobrze zorganizowanego warsztatu i badawczo -naukowego. i I • I I i i I I I I I ] I i i I I I I I I I I I i Nie ulega wątpliwości, że dr Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Autorka omawianej pracy, m o g ł a s p r o s t a ć w całej pełni tym rozległym wymaganiom, dzięki czemu zdołała zrealizować z powodzeniem swe (jakże ambitne!) zamierzenia badawcze. Na wstępie pewne wątpliwości n a t u r y formalnej. Skrom­ ny t y t u ł jest w p e w n y m stopniu m y l ą c y — nie odtwarza w całej rozciągłości zakresu pracy, sugeruje raczej w y ­ eksponowanie na pierwszym planie p o w i ą z a ń genetycznych produkcji garncarskiej w Ł ą ż k u Ordynackim i późniejszych wpływów oraz źródeł inspiracji artystycznej (zwłaszcza dekoracji malarskiej). Istotnie, A u t o r k a r o z w a ż a n i a m i i wnioskami na ten temat (rozdz. "VIII) zamyka s w ą p r a c ę , podsumowując n a s t ę p n i e całość w Zakończeniu. W b r e w t y m sugestiom m o ż n a jednak p r z y p u s z c z a ć , że powyższa inter pretacja t y t u ł u nie jest zgodna z intencjami A u t o r k i i zapewne z nadmiornej s k r u p u l a t n o ś c i został przez n i ą wprowadzony t y t u ł dwuczłonowy, choć w zasadzie pierwszy człon (ośrodek garncarski w Ł ą ż k u Ordynackim) b y ł b y wystarczający i o d p o w i a d a ł b y w całej pełni bogatej treści tej pięknej pracy. Wydaje się t e ż , że A u t o r k a s t a r a ł a się uniknąć z b y t ogólnikowego t y t u ł u przez wyeksponowanie problemu ceramiki malowanej w Polsce, b y t ą drogą zaakcentować w swych rozważaniach historyczny p u n k t widzenia, konsekwentnie stosowany w t o k u w y w o d ó w z uwzględnieniem historyczno-społecznych u w a r u n k o w a ń , które z a w a ż y ł y na zmiennych losach garncarstwa łążeckiego. Historyczno nastawienie badawcze towarzyszy Autorce stałe — od p o c z ą t k u do k o ń c a pracy. Z inspiracji historycznej sięga więc do źródeł archiwalnych (do A k t Ordynacji Za­ mojskiej, do K s i ą g metrykalnych parafii J a n ó w , Medynia, Modliborzyce, Leżajsk, do ksiąg meldunkowych), a t a k ż e do danych statystycznych z r ó ż n y c h dziedzin i do materia­ łów lokalnych ilustrujących działalność SPLiA „Zjedno­ czenie" z l a t 1951—1961. Archiwalia są uzupełniane skrzęt­ nie zebraną l i t e r a t u r ą h i s t o r y c z n ą , t j . opracowaniami, które s t a n o w i ą n a w i ą z a n i e do omawianej p r o b l e m a t y k i , g d y ż zawierają z tego zakresu różne cenne informacje zaczerpnięte z m a t e r i a ł ó w źródłowych. Część I (Zarys historii wsi Ł ą ż e k Ordynacki) jest przy­ k ł a d e m należytego wykorzystania m a t e r i a ł u historycznego, lecz t a k ż e w innych rozdziałach odnajdujemy wiele wska­ zówek tego rodzaju, k t ó r e umożliwiają czytelnikowi odtwo­ rzenie procesów zmian produkcji garncarskiej, jej wzrostu i z a h a m o w a ń w r ó ż n y c h okresach (por. część I I ) . Na dobro A u t o r k i stwierdzić należy, że Jej „ Z a r y s historii wsi Łążek Ordynacki" stanowi zarazem dobrze p r z e m y ś l a n ą , możliwie wszechstronnie ujętą, c h a r a k t e r y s t y k ę wsi z uwzględnieniem s t o s u n k ó w gospodarczo-społecznych, a więc m . i n . struktura rolna (Tabela 1), plan wsi z podaniem u ż y t k o w a n i a ziemi, n a s t ę p n i e jakość gleb i systemy oraz rodzaje upraw, gospo­ darka hodowlana, zajęcia dodatkowe, emigracja i „cho­ dzenie na bandos", tradycje współżycia społecznego (po­ moc wzajemna i życie towarzyskie), oświata. Jest t o omówie­ nie w zwięzłym zarysie podstaw b y t o w y c h mieszkańców wsi • w przeszłości i współcześnie z zaznaczeniem obecnej moder­ nizacji, np. w budownictwie. Z powyższych r o z w a ż a ń jasno wynika, że Autorka operuje m a t e r i a ł e m dwojakiego r z ę d u : obok materiałów archiwalnych i p o c h o d z ą c y c h ze źródłowych opracowań historycznych (o czym wyżej b y ł a mowa), A u t o r k a posługuje się t a k ż e m a t e r i a ł a m i innego rzędu, s t a n o w i ą c y m i plon Jej p o s z u k i w a ń terenowych, czyli m a t e r i a ł a m i zgromadzonymi w w y n i k u Jej bezpośrednich obserwacji oraz m a t e r i a ł a m i z a c z e r p n i ę t y m i z relacji informatorów. Te właśnie m a t e r i a ł y są p o d s t a w o w ą b a z ą źródłową omawianej pracy i z tego t y t u ł u zasługiwałyby na obszerne omówienie. Z koniecz­ ności jednak ograniczam się do najbardziej ogólnych i n ­ formacji. Ośrodek garncarski łążecki zdaniem A u t o r k i i innych a u t o r ó w , do k t ó r y c h się odwołuje, jest uznany za jeden z najbardziej interesujących w Polsce, „jego w y r o b y — j a k stwierdza A u t o r k a — wyróżniają się wśród innych malowanych n a c z y ń glinianych w y j ą t k o w y m i walorami a r t y s t y c z n y m i " (s. 7). Zadecydowało to o podjęciu b a d a ń w t y m ośrodku i w p o w i ą z a n y c h z n i m genetycznie ośrod­ kach rzeszowskich i lubelskich. Badania zostały podjęte w 1955 r. i b y ł y prowadzone dorywczo w latach 1957—58, początkowo z m y ś l ą o popularnym opracowaniu, a następnie (w m i a r ę pogłębiania b a d a ń w latach 1961—63) stały się p o d s t a w ą pracy doktorskiej, obronionej w 1967 r. w ka­ tedrze Etnografii i Etnologii Uniwersytetu M a r i i Curie•Skłodowskiej w Lublinie (Promotor: prof, dr Roman Reinfuss). Monografia ta obejmowała wówczas swym zakresem stan rzeczy do roku 1963. Przed oddaniem pracy do d r u k u zostały wprowadzone pewne uzupełnienia na podstawie penetracji terenowej z r. 1972, uwzględniające „przeobra­ żenia w zakresie s t r u k t u r y produkcji, liczby pracowni, a t a k ż e w a r u n k ó w materialnych garncarzy" (s. 9). W ten sposób został uchwycony proces przemian, jakie n a r a s t a ł y w ciągu lat ok. siedemnastu. 119 �Materiał z b a d a ń terenowych jest nie t y l k o bogaty i rozległy, lecz posiada ponadto nieprzeciętne walory, dzięki postawie badawczej A u t o r k i , k t ó r a posiadała dobrze przemyślaną koncepcję pracy i konsekwentnie j ą realizowała w poszukiwaniach terenowych z n i e z r ó w n a n y m poczuciem odpowiedzialności, wnikliwie i rzetelnie. Ta postawa zade­ cydowała o ciężarze gatunkowym całej pracy, w k t ó r e j wszystkie wnioski stanowiące podsumowanie poszczególnych części, jako t e ż ostateczne konkluzje o charakterze uogól­ niającym są gruntownie zweryfikowane i znajdują pokrycie we wzorowo przedstawionej dokumentacji. B y t y m mocniej podkreślić bogactwo i w a r t o ś ć źródeł etnograficznych wykorzystanych w pracy, należy zazna­ czyć, że Autorka uwzględniła t e ż zasoby archiwalne Pra­ cowni Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki P A N i to nie t y l k o z Ł ą ż k a , lecz i z innych ośrodków w kraju. Ponadto sięgnęła również do zbiorów muzealnych (szczególnie z Muzeów Etnograficznych w Krakowie i w War­ szawie, z Muzeum Okręgowego w Lublinie i in.), odwołując się do nich w swej pracy. W k o ń c o w y m efekcie d o k u m e n t a c j ą fotograficzną i r y s u n k o w ą objęto ponad 500 w y r o b ó w z Łążka, p o c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h okresów. W uzupełnieniu t y c h informacji wspomnieć wypada o szerokim wykorzysta­ niu literatury etnograficznej z omawianej dziedziny. Ten i m p o n u j ą c y m a t e r i a ł etnograficzny stał się pun­ k t e m wyjścia i p o d s t a w ą opracowania wszystkich kolejno zagadnień uwzględnionych w pracy: wymienionego wyżej zarysu historii wsi Ł ą ż e k Ordynacki oraz dziejów garn­ carstwa w Ł ą ż k u , a n a s t ę p n i e organizacji pracy i n a u k i zawodu (cz. I I I ) , techniki produkcji (cz. I V ) , w y r o b ó w i ich dekoracji (cz. V ) , organizacji i zasięgu z b y t u w y r o b ó w (cz. V I ) , sytuacji gospodarczej i społecznej garncarzy (cz. V I I ) , wreszcie zagadnienia genezy i w p ł y w ó w (cz. V I I I ) . Wszystkie te zagadnienia b y ł y w m i a r ę możności kon­ frontowane z m a t e r i a ł e m historycznym. Ponadto historycz­ ny p u n k t widzenia (na co j u ż zwracaliśmy uwagę) kon­ sekwentnie t o w a r z y s z y ł wszelkim sformułowaniom i inter­ pretacjom w stosunku do opracowywanych t e m a t ó w z zastosowaniem wobec nich przekroju czasowego. Histo­ ryczne tendencje zarysowują się najprzejrzyściej p r z y omawianiu zagadnienia genezy i w p ł y w ó w . A u t o r k a daje w t y m względzie przekrój czasowy m o ż e z b y t daleko sięga­ j ą c y w głąb dziejów. I n t e r e s u j ą c o jest przedstawione po­ chodzenie m o t y w ó w zdobniczych w garncarstwie Ł ą ż e c k i m , zaczerpniętych z innych dziedzin sztuki: haftu i pisan karstwa, a w późniejszym okresie ze s k r z y ń na odzież. „Można więc przypuszczać — m ó w i A u t o r k a — że dawne łążeckie pisanki z tego zasobu czerpały m o t y w y do zdo­ bienia ceramiki" (s. 249, por. t e ż o pisarkach s. 187—188). Przytoczenie t y c h p r z y k ł a d ó w jest w y m o w n y m ś w i a d e c t w e m stosowania wręcz drobiazgowych analiz w związku z oma­ wianiem r ó ż n y c h zależności i o d d z i a ł y w a ń zlokalizowanych czasowo i przestrzennie. D a j ą c ocenę nastawienia badawczego A u t o r k i , n a l e ż y z uznaniem podkreślić zastosowanie przez N i ą socjologicz­ nego p u n k t u widzenia w stosunku do n i e k t ó r y c h z a g a d n i e ń (niezależnie od interpretacji historycznych t y c h ż e zagad­ nień). To stanowisko przewija się niemal w całej pracy (z wyłączeniem m o ż e t y l k o części I V , V I , V I I I ) . W całej rozciągłości natomiast wkracza do zagadnień, k t ó r e są najściślej z w i ą z a n e ze społecznym uwarunkowaniem orga­ nizacji pracy i n a u k i zawodu, t a k ż e organizacji i zasięgu z b y t u w y r o b ó w , a wreszcie sytuacji gospodarczej i spo­ łecznej garncarzy. P a s j o n u j ą c e s ą na p r z y k ł a d relacje 0 d o m o k r ą ż c a c h , o handlu o b w o ź n y m lub o b n o ś n y m (s. 197 1 п.), o wymianie zbywanych g a r n k ó w na zboże, kaszę, fasolę (s. 200). P o j e m n o ś ć garnka miała b y ć m i a r ą otrzy­ manego w zamian ziarna. Zasięg handlowy ceramiki łążeckiej ilustrują 3 m a p y : s. 193 (Penetracja zawodowych kupców), s. 201 (Obnośna sprzedaż n a c z y ń i sprzedaż bezpośrednia) i s. 204 (Obwoźna sprzedaż wymienna). Szczególnie cenne są w i a d o m o ś c i o migracjach garncarzy łążeckich zarówno t y c h , k t ó r z y opuszczają t ę wieś, j a k i o nowych przybyszach (ss. 27—30, 210—211, 254). A u t o r k a w pełni docenia zna­ czenie tego rodzaju zjawiska p r z y omawianiu wszelkiego rodzaju w p ł y w ó w i p o w i ą z a ń . Pozycja garncarzy, zmienna w czasie pod w p ł y w e m r ó ż n y c h bodźców ekonomicznych i sytuacji organizacyjnych, stosunek wsi do zawodu garn­ carza, j a k również opinie garncarzy o w ł a s n y m zawodzie są przedstawiono z d u ż ą wnikliwością (s. 209 i п.). Ujęcie t y c h t e m a t ó w świadczy o umiejętności A u t o r k i nawiązy­ wania k o n t a k t ó w z informatorami na zasadzie obopólnego porozumienia i zaufania. Świadczy t e ż o Jej dociekliwości i skrupulatnym, niemal drobiazgowym rejestrowaniu faktów, zjawisk, sytuacji, postaw społecznych, opinii. N a zakończenie swych w y w o d ó w p r a g n ę zwrócić u w a g ę na dodatkowe informacje, jakie wprowadza Autorka: na bibliografię starannie zestawioną, na wykaz ważniejszych i n f o r m a t o r ó w i wykaz garncarzy w Ł ą ż k u Ordynackim w X I X i X X w., wreszcie na słownik garncarski. Są to p o ż y t e c z n e uzupełnienia, k t ó r e m o g ą b y ć pomocne przy dalszym podejmowaniu problematyki ceramiki łążeckiej. Godny uwagi jest t a k ż e bogaty i starannie dobrany ma­ teriał ilustracyjny. W ramach niniejszej recenzji szczegółowsze omówienie poruszonych w pracy z a g a d n i e ń , t y m bardziej wniosków, nie b y ł o b y możliwe. Zasygnalizowanie w recenzji t y l k o p r z y k ł a d o w o nie­ k t ó r y c h t e m a t ó w zawartych w omawianej pracy pozwoliło choć w części na wyeksponowanie jej p o w a ż n e j wartości naukowej. Zakres tematyczny pracy jest niesłychanie rozległy, podany w sposób zwięzły i rzeczowy, t o k wywodu przejrzysty i poprawny w najpełniejszym tego słowa zna­ czeniu. Praca jest wzorem monografii problemowej godnym n a ś l a d o w a n i a ze względu na wszechstronne i wielopłasz­ czyznowe ujmowanie z a g a d n i e ń . O ile m i wiadomo, jest to pierwsza praca tego rodzaju w polskiej literaturze etno­ graficznej, poświęcona garncarstwu jednego ośrodka na szerokim t l e p o r ó w n a w c z y m . T y m więcej zasługuje na uznanie. Kazimiera Zawistowiez-Adamska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f8dac9f813c512f470182c468a03b404.pdf d653187a581aa2bd06afb0639d867078 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4142 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3863 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12,z.2; s.66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa KWARTALNIK W Y D A W A N Y PRZEZ PAŃSTWOWY INSTYTUT. SZTUKI R O K g XII 1958 Nr 2 �K O M I T E T REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, mgr Kazimierz Pietkiewicz, prof, d r Ksawery Piwocki, prof, dr Roman Reinfuss. prof, dr Tadeusz Seweryn ZESPÓŁ REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), mgr A n ­ na Kunczyńska (sekretarz re­ dakcji), prof, dr R c m i n Rein­ fuss (zastępca redaktora na­ czelnego), mgr Barbara Ra­ dziwiłł (redaktor techniczny), J ó z e f Wilkoń (okładka i u kład graficzny), Krystyna Żmijewska (adiustacja i ko­ rekta), Eugenia Tarska (tłu­ macz). REDAKCJA I ADMINI­ STRACJA: PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 • • � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0102b427131aee4ba4c655042286a79b.pdf 29b1e427438cadc9010b2319b9f29c42 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3462 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3245 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OLS К Л A K A D E M I A N A U K • I N S T Y I U T S Z T U K I « ROK XXXIV • 1980 • Nr 1 polska sztuka ludowa W R O Z A K Ł A D 1 C L A W N A R O D O W Y - W A I M I E N I A R S Z A W A O S S O L I Ń S K I C H , - K R A K W Y D A W N I C T W O Ó W - P O L S K I E J G D A A K A D E M I I Ń S K N A U K �CONTENTS Jan B u j a k , The Bogdana Pilichowska Jadwiga Chetnikowa Lajkonik as seen K u r p i e Easter palms by and the researchers Łyse com­ petitions Ewa Korulska Wreaths A n t o n i Sledziewski Zofia Aleksander Jackowski Zbigniew Benedyktowicz, Tradition and the heritage, terials St. paper the a . cutovts . . 21 . . 31 . day. Com­ Smith. Biennale of culture conceptions, for . present Folk Antropology L u d w i k Stomma, Ryszard Jerzy Krasnobród Swiderska's Czesław Robotycki, Tomicki, 15 from ments on The 3 in . inspirations. dictionary, part 39 Poland, (Ma- 1) . 47 Wasilewski Roland Jan Barthes 47 Stanisław Georges Bystroń 48 Durnezil 4Э Stefan Czarnowski (From a sociological and culture to the Marcel Mauss interpretation elementary of categories of thought) Mircea 50 Eliade, phenomenology nomenology of Rudolf of Otto. religion to (From the the phe­ culture) 52 REVIEWS Aleksander Jackowski CHRONICAL I X — X I I 197» SUMMARY OF A R T I C L E S РЕЗЮМЕ >31 . . 04 QQ fj7 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a Jarnuszkiewiczowa, A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jan K r z y s z t o f M a k u l s k i , Jerzy Ł o z i ń s k i , Jacek O l ę d z k i , R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.). Sekretarz redakcji — Ewa O ź m i n k o w s k a . Redaktor techniczny — Halina Ż e l e ­ c h o w s k a . T ł u m a c z e n i a — K r z y s z t o f B o b i ń s k i (ang.) i N a t a l i a S t a s i ń s k a (ros.). Serwis fotograficzny -~ Jan S w i d e r s k i . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b81ba16e71abf5423dfb863d26943d16.pdf 8bd6d659c8618147bed230159b499702 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:838 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:770 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA INSTYTUT AKADEMIA HISTORII KULTURY NAUK MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XIX Zeszyt 1 WROCŁAW ZAKŁAD • W A R S Z A W A • KRAKÓW NARODOWY IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1975 . GDANSK OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �R E D A K T O R : S E K R E T A R Z C Z Ł O N K O W I E K O M I T E T U J A D W I G A W I T O L D R E D A K C J I : R E D A K C Y J N E G O : K L I M A S Z E W S K A , D A N U T A M A R K O W S K A , Adres Redakcji: J Ó Z E F A N N A M A Ł K O W S K A B U R S Z T A , M A R I A F R A N K O W S K A , K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , Z O F I A S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z 00-140 W a r s z a w a , Świerczewskiego 105 Okładkę projektował Z B I G N I E W Teksty Teksty D Y N O W S K I K R Y S T Y N A K L I M C Z Y K angielskie: rosyjskie: P I O T R STANISŁAW G R A F F N I K O N I U K ZAKŁAD F T M C G ; .'• Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny M a r i a Printed in Kafarska Poland Z a k ł a d N a r o d o w y i m . Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . W r o c l a w 1975. N a k ł a d : 670 egz. Objętość: a r k . w y d . 16,60, a r k . d r u k . 13,63, a r k . A l 18. P a p i e r d r . s a t . k l . I I I , 80 g, 70X100. O d d a n o Podpisano Wrocławska do d r u k u Drukarnia 11 I 1975. D r u k Naukowa. do składania 21 X ¡1974. ukończono w Z a m . 902/74 — P-15. styczniu 1975. C e n a zł 55.— �SPIS TREŠCI Część I ARTYKUŁY Maria Gładyszowa — Z obrad V I I Międzynarodowego Kongresu Sla- wistów 11 Mirosława C e c y l i a Streszczenie Ludwik Drozd w K a n t o r cówek 31 j . angielskim. S t o m m a Ryszard — Kontakty handlowe w s i — — Rytuał 50 pokładzin w Wykorzystanie filmu w Polsce. Analiza dydaktycznej strukturalna działalności etnograficznych Streszczenie w 51 pla­ 65 j . angielskim 80 STUDIA I MATERIAŁY Ludwik S t o m m a — Stan badań nad obrzędowością polską od połowy X V I I I w. Część I : A n a l i z a s t a t y s t y c z n a b a z y materiałowej Jan Setkowicz Żywieckim w 83 — P r z y c z y n k i d o genezy p a s t e r s t w a o w c z e g o w świetle t o p o n o m a s t y k i Streszczenie w Beskidzie pilszczańskiej 93 j . rosyjskim 105 Część I I ARTYKUŁY J e r z y Sławomir niczej. W a s i l e w s k i Analiza przestrzenna — Kategoria przestrzeni w kulturze jurty koczow­ mongolskiej 109 STUDIA I MATERIAŁY Joanna Mantel-Niećko — Kto komu mówi „pan" w Addis Abebie? Szkic socjolingwistyczny Streszczenie Krzysztof Wolski Streszczenie Danuta w w P e n k a l a 129 j . angielskim 141 — T r a d y c y j n a u p r a w a winorośli w Afganistanie . . . 143 mitologii p o l i n e z y j s k i e j . . . 163 j . angielskim — Bohater kulturowy 161 w �6 S P I S TREŚCI KRONIKA Sprawozdanie w z p r a c e k s p e d y c j i mongolskiej r o k u 1973 — Jerzy Wystawa rzeźby w w Zagrzebiu Sławomir drewnie Zakładu E t n o g r a f i i PAN 193 plemienia Makande w 1973 — Bogusław IHKM Wasilewski Muzeum Etnograficznym Żydok 195 RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Czesław R o b o t y c k i Leszek Dzięgiel Dorota S i e r a w s k a J. — C y w i l i z a c j a współczesna a społeczności p l e m i e n n e — Z p r o b l e m a t y k i współczesnego A f g a n i s t a n u . ludności rolniczej w P o l s k i m w l a t a c h przeduwłaszczeniowych (1815-1864) — Edward Woźniak narodnoje . . — W i e l k i e o d k r y c i a a s t a r o p o l s k a mentalność . Śmiałowski, Z a r o b k o w a n i e p o z a r o l n i c z e Gruzinskoje . poeticzeskoje tworczestwo, Tbilisi 1972 — 197 206 2(9 Królestwie Pietraszek 212 Andrzej 217 �СОДЕРЖАНИЕ Часть I СТАТЬИ Мария Г л а д ы ш — О совещаниях V I I Международного конгресса славистов . . . . 11 Мирослава Цецилия Д р о з д 31 — Торговые связи деревни Резюме на английском языке 50 Людвик С т о м м а — Польскиепроводы новобрачных кбрачному ложу. Структуральный анализ Рышард К а н т о р 51 — Использование фильма в дидактической деятельности этногра­ фических учреждений 65 Резюме на английском языке 80 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Людвик С т о м м а — Состояние исследований по польским обрядам со второй по­ ловины X V I I I в. Часть I : Статистический анализ материалов 83 Ян Сеткович — К вопросу о происхождении овцеводческого пастушества вЖивецком Бескиде в свете пильскской топонимики Резюме на русском языке 93 105 Часть II СТАТЬИ Ежи Славомир В а с и л е в с к и — Категория пространства в культуре кочевников. Про­ странственный анализ монгольской юрты 109 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Иоанна М а н т е л ь - Н е ц ь к о — Кто кому говорит „господин" в Аддис-Абебе? Социо­ лингвистический очерк Резюме на английском языке Кшиштоф В о л ь с к и — Традиционное виоградарство в Афганистане Резюме на английском языке Данута П е н к а л я — Герой в полинезийской мифологии 129 141 143 161 163 �8 SPIS T R E Ś C I ХРОНИКА Отчет о работах монгольской экспедиции Кафедры Этнографии П А Н в 1973 г. — Ежи Славомир Василевски 193 Выставка резьбы по дереву племени Маконде в Этнографическом музее в Загребе 1973 - Богу слав Жидок 195 РЕЦЕНЗИИ И С Т А Т Ь И - Р Е Ц Е Н З И И Чеслав Р о б о т ы ц к и Лешек Д з е н г е л ь — Современная цивилизация и племенные общества — Из проблематики современного Афганистана Дорота С е р а в с к а — Великие открытия и древнепольский образ мышления 197 206 209 Я. Сьмяловски, Внесельскохозяйственные занятия как источник заработка сельского населения вКоролевствеПольском в годы до раскрепощения Петрашек (1815-1864) — Эдвард 212 Грузинское народное поэтическое творчество, Тбилиси 1972 — Анджей Возьняк . . . 217 �CONTENTS Part I PAPERS Maria G ł a d y s z o w a — f r o m C o n f e r e n c e s of t h e 7th I n t e r n a t i o n a l C o n g r e s s of S l a v i c S t u d i e s Mirosława C e c y l i a D r o z d 11 31 — T r a d e C o n t a c t s of t h e C o u n t r y Summary i n English Ludwik S t o m m a — T h e R i t u a l of C o n s u m m a t i o n of M a r r i a g e i n P o l a n d . A Structural Analysis Ryszard K a n t o r 50 51 — T h e U s e of F i l m i n D i d a c t i c A c t i v i t i e s of E t h n o g r a p h i c Institutions Summary in English 65 80 STUDIES AND MATERIALS Ludwik S t o m m a mid-XVIII Jan — T h e S t a t e of R e s e a r c h on P o l i s h R i t u a l s f r o m c. P a r t Setkowicz — I: Statistical Analysis A of C o l l e c t e d D a t a Contribuitlon to t h e O r i g i n o f S h e e p . . the . . 83 Shepherding i n B e s k i d Żywiecki i n t h e L i g h t of T o p o n o m a s t i c s of t h e R e g i o n of P i l s k o Summary in Russian 93 105 Part II PAPERS J e r z y Sławomir W a s i l e w s k i — T h e Category of S p a c e i n N o m a d i c Cul­ ture. A S p a t i a l A n a l y s i s of t h e M o n g o l i a n Y u r t a 109 STUDIES AND MATERIALS Joanna An Mantel-Niećko — W h o S a y s „Sir" to W h o m i n A d d i s Abeba? E s s a y i n Sociolinguistics Summary Krzysztof 129 in English Wolski 141 — T r a d i t i o n a l R a i s i n g of G r a p e v i n e s i n A f g h a n i s t a n . . Summary i n English Daniuta P e n k a l a — T h e Culture Hero i n Polynesian Mythology . 143 161 . . . 163 �10 S P I S TREŚCI CHRONICLE A r e p o r t of t h e w o r k s of M o n g o l i a n e x p e d i t i o n of t h e D e p a r t m e n t graphy An of I H K M exhibition Zagreb, P A N i n 1973 — Jerzy of M a k o n d a 1973 — wood sculpture Bogusław Sławomir Wasilewski i n the Ethnographic of E t h n o ­ . . . Museum . 193 in Zydok REVIEWS AND 195 SURVEYS Czesław R o b o t y c k i — Contemporary civilization and tribal communities L e s z e k D z i ę g i e l — S o m e p r o b l e m s of c o n t e m p o r a r y A f g h a n i s t a n . . . Dorota S i e r a w s k a — T h e great d i s c o v e r i e s a n d t h e m e n t a l i t y of old Polishmen 209 J . Śmiałowski, N o n a g r i c u l t u r a l s o u r c e s of i n c o m e of t h e r u r a l p o p u l a t i o n t h e P o l i s h K i n g d o m before t h e a b o l i s h m e n t of s e r f d o m (1815-1864) Edward Pietraszek G r u z i n s k o y e narodnoye poeticheskoye tvorchestvo creation), T b i l i s i 1972 — Andrzej Woźniak 197 206 (Georgian national in — 212 poetical 217 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/47edff3130b44090c9735a86786f0c97.pdf 7a1abd204605a3fede0da643a4269941 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4537 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4218 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 253-255 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY N. 4 I S PUBLISHED H BY F THE ART O INSTITUTE L OF THE Y E A R BOOK X V I K P O L I S H A C A D E M Y OF A R T SCIENCES 1962 SUMMARY OF A R T I C L E S Ksawery Piwochi — FIFTEENTH ANNIVERSARY O F „POLISH F O L K A R T " On the occasion of the 15th anniversary of „Po•lish Folk A r t " , Professor Piweeki evaluates its w o r k , as the l^-st periodical to collect systematic informa­ t i o n on f o l k art. U t i l i z i n g the results of extensive inventary a n d research w o r k , and very often inspir­ ing this w o r k , the periodical has done much to spread knowledge i n this f i e l d a n d to f i l l i n .the gaps that existed previously. The documentary m a t e r i a l publish­ ed has made i t possible to preserve elements of folk art that are d y i n g out and t h e attention devoted t o contemporary artistic w o r k has played an impor­ t a n t p a r t i n keeping f o l k a r t traditions alive, partioulary by d r a w i n g attention to i n d i v i d u a l i t y . TO- sum up, after 15 years of w o r k „Polish Folk A r t " has succeeded i n collecting material, w i t h o u t w h i c h i t w o u l d be impossible to t h i n k of elaborating any k i n d of monographic or synthetic w o r k s on this subject. Józef Burszta, Zbigniew Jasiewicz — C O L L I S I O N OF C U L T U R E S I N T H E WESTERN A N D N O R T H E R N REGIONS SEEN I N M A T E R I A L S F R O M V I L L A G E S I N KOSZALIN REGION The settlement of population coming f r o m diffe­ r e n t territories i n the Western and Northern Regions brought a collision of m a n y different cultures there. This phenomenon is described i n an article based on m a t e r i a l collected d u r i n g research conducted i n several villages of Koszalin D i s t r i c t i n the years I960—62. The authors analyse 'this collision of diffe­ rent cultures, t a k i n g the village of Iświęcin as an example. I n Iwięcin large groups of people from, the L u b l i n region and f r o m the district of Wieluń (Łódź Voivodship) predominate among the settlers w h o came there i n ,1945. The differences between these t w o groups were p a r t i c u l a r l y noticeable i n a g r i ­ culture. Those w h o had come f r o m the L u b l i n region and the territories inhabited b y the Łemkowie largely adapted themselves to the more m o d e m methods of f a r m i n g applied i n the locality and: brought there by the settlers f r o m Wieluń. B u t there was not an exhange i n every f i e l d of f a r m i n g ; for instance, bee keeping remained the domain of the people f r o m the L u b l i n region and was not taken up b y those f r o m Wieluń. On t h e other hand, big changes could be observed i n the diet of a l l groups, w h o exchanged recipes for different dishes. Under the influence of the settlers f r o m Wieluń, the women f r o m the L u b l i n region have changed their way of washing. They have given u p the o l d method of beating the clothes b y a Stream or lake i n favour of the wash'tub, and of late, electric washing m a c h i ­ nes are being used too. As regards rites, the repre­ sentatives of the various groups accepted the p r o h i ­ bitions (that w e r e not contradictory, w h i l e contradic­ tory ones l e d bo certain i m p l i c a t i o n s . Magic p r a c t i ­ ces d i d not disappear as a result of the collision of cultures and even increased i n .the f i r s t period. The different groups have taken over these practices f r o m each Other. There are s t i l l some differences i n marriage and funeral rites, b u t here too, both the Wieluń and L u b l i n rites have been observed together. There are also differences i n the w a y of celebrating Christmas Eve and i n carol singing cus­ toms. The most superstitions were brought .with them b y the people f r o m Wieluń, but other groups of population are also beginning t o a v a i l themselves of the services of „incantations". A s regards the various dialects, the L u b l i n settlers have gained the upper h a n d over the people f r o m Wieluń, whose dialect was rather Germanized', although differences i n certain terms have been m a i n t a i n e d i n the various groups. Settling i n n e w conditions, contact w i t h different cultures , t h e n e w c u l t u r a l influences through the medium of the radio, cinema, etc., and closer contacts w i t h urban l i f e have changed the tastes and aesthetic outlook of the settlers. This is evident I n t h e i r attitude towards 'the folk a r t they found i n the locality they came to a n d t o their o w n t r a d i t i o n a l f o l k art. As regards buildings, the settlers p a i d more attention t o considerations of u t i l i t y than to beauty. (The artistic values of the 18th and 19 t h century cottages (fig. 7) were not f u l l y appreciated. No attempts were made to preserve the former appea­ rance of the cottages w i t h t h e i r black tarred beams; they have been whitewashed a l l over to look l i k e the cottages the settlers have been used to (fig. 1, 6), the materials necessary f o r this even h a v i n g been brought f r o m their n a t i v e parts. As regards the churches i n their n e w locality, the Gothic church in Iwięcin, resembling the churches i n t h e i r former place of residence, enjoys general approval. 1 A m o n g .the local f u r n i t u r e , a m u c h higher value is placed on t h e „new" pieces of furniture, e. g. f r o m the t h i r t i e s and forties. 'Furniture of historical value is used, b u t there is a tendency to keep this f u r n i ­ ture i n the k i t c h e n or corridor and n o t i n the l i v i n g rooms. People w i l l i n g l y h a n d ithem over to museums. The decoration of this f u r n i t u r e (fig. 10, 11) has h a d no influence at a l l on local a r t . O l d chests, and coffers have been left w h e r e they were i n the attiCs or i n .the corridors, a n d are used for storing f l o u r or g r a i n . The settlers also brought t h e i r o w n chests w i t h them (fig. 18, (19). The interiors of the houses the settlers moved into, furnished w i t h quite modern furniture, have mostly been left just as they were (fig. 20), and i n cases where the furnishings were inferior, they have sometimes been replaced by f u r ­ niture of the u r b a n type. Wallpapers have been re^ placed by whitewashed walls, sometimes decorated w i t h stencilled flowers or patterns p u t on w i t h a roller. Of late, 'this w o r k has been dane b y p r o ­ fessional painters, w h o have introduced n e w paints and distempers and new kinds of ornamentation, e. g. broad bands at the top of the w a l l under .the ceiling. The floors are painted, covered w i t h carpets o r rugs, either 'bought i n the t o w n or brought w i t h them b y the settlers f r o m their native villages. The ornamentation of interiors depends on the i n d i v i d u a l taste of householder. Women coming f r o m regions w i t h strong traditions as regards i n t e r i o r decoration, have brought these tradiions w i t h them t o their new homes, although 'the decorations have undergrone certain changes. For instance, w o m e n f r o m the V i l n o region s t i l l decorate windows w i t h lambrequins according t o their o l d custom, though they are rarely used for doors. There has also been a change i n the t r a d i t i o n a l w a y of m a k i n g beds using the bed-spreads the settlers brought w i t h them; a n d w i t h a p i l e of cushions aranged on top (fig. 22). The settlers w h o h a d been accustomed to enhancing their rooms, w i t h r o w s of pictures h u n g up h i g h under the ceiling (e. g. f r o m -the Kielce region a n d the parts inhabited b y the Łemkowie) only brought a few of t h e m to their new homes and have hung them up i n places of honour. Women w h o d i d not b r i n g any pictures 253 T �witlh t h e m have (substituted them b y sticking p i c t u r e postcards on t h e w a l l s or h u n g i n g up the German o i l prints t h e y f o u n d on t h e spot, w i t h t h e i r virgins-, stags a n d swans, illustrations c u t o u t of weeklies a n d 'coloured photographs of religious subjects h u n g over j o i n e d t w i n beds. Wedding photographs are also h u n g on the walls. So-<;alled „makatki" (a sort of i m i t a t i o n tapestry), painted on paper o r l i n e n a n d showing stags a n d various scenes (fig. 25—28) are an ever more frequent f o r m of decoration, as are paintings of religious subjects (fig. 23, 24), usually painted b y some self-taught artist i n a t o w n o r s m a l l t o w n a n d d i s t r i b u t e d b y „agents" to the s u r r o u n d i n g d i ­ stricts — sometimes to quite distant localities. For instance, some paintings i n Koszalin are supplied by a local „artist" a n d some have come a l l the w a y f r o m L u b l i n . O n l y one case of the m o t i f s on these paintings h a v i n g been treated i n the f o l k style (fig 32) was noted. A popular w a l l decoration are embroide­ r e d pictures bought in shops. T h e artificial flowers used to decorate interioils are also u s u a l l y purchased i n t h e m a r k e t square i n Koszalin. O n l y sometimes are they made b y t h e settlers f r o m the Rzeszów a n d Kielce Voivodships, p a r t i c u l a r l y the Łemkowie; 'con­ t i n u i n g their f a m i l y traditions. These flowers are used either to decorate religious pictures {fig. 21), o r a „shrine corner" (fig. 39), or they are put i n f l o w e r glasses. Decorations hanging f r o m the ceiling are n o l o n ­ ger met w i t h . B u t i n the Koszalin region, there is a custom to place objects decoratively on f u r n i t u r e : birds, porcelain, figures of baroque ladies, soldiers, peasants, plaster angels, colourful boxes, etc. They are usually objects left b y t h e Germans, although some of them have bean purchased i n towns. There is n o t m u c h difference between the various villages i n the w a y of decorating homes. Depending on t h e i n d i v i d u a l taste of the housewife, the interiors either abound i n ornaments (fig. 38), o r are very modestly decorated (fig. 39). A m o n g t h e artistic objects o w n e d b y the settlers, f o l k a r t products f r o m .the region they have come f r o m are very rare. The n e w conditions were not conducive to the r e v i v a l a n d continuation of artistic traditions. The equipment they found i n t h e houses they moved i n t o and the changes t a k i n g place i n the village of today i n t r o ­ duced elements of u r b a n culture, and the confron­ t a t i o n of various styles a n d a r t i s t i c tastes has under­ m i n e d t h e importance of .their o w n traditions. A s a result, the traditions of a r t i s t i c weaving, w o o d c a r v i n g a n d metal w o r k have n o t been carried o n i n any of the groups examined. Some decorative r i t u a l accessories, f o r instance, „pisanki" (painted Easter eggs), afterwards used for decorating rooms or as playthings for children, a n d „palms" (fig. 43), are s t i l l made. To s u m u p : I . The collision o f c u l ­ tures is a l o n g process, f i r s t affecting the implements used, 'the methods of housekeeping, dress and diet, a n d later influencing the customary forms accom­ p a n y i n g rites. 2. As a result of various cultures coming i n t o contact w i t h each other, some elements are accepted a n d others rejected, w h i l e quite a n u m ­ ber of c u l t u r a l traditions die out. The decisive factor aire u t i l i t y considerations. 3. The process of the collision of cultures i n the villages under review, (which, was f o u n d to ;be i n t e r m i n g l e d w i t h the process of the formation of a u n i f o r m r u r a l community, was the starting p o i n t f o r integration processes. 4. A n indifferent attitude to the f o l k a r t of the region the settlers have come t o is a general t h i n g . O n l y i n some fields a n d i n some groups o f population are the artistic traditions f r o m t h e i r native parts continued. 1 Antoni SledziewsU — P A P E R OUTS F R O M PO­ WIŚLE, O T W O C K AIN1D G A R W O L I N So far, o u r knowledge of the so-called G a r w o l i n '(Warsaw Voivodship) paper cuts has been based 254 on materials f r o m the 'beginning of the 20th century to be f o u n d i n the collections of t h e Society of Po­ lish A p p l i e d A r t i n Cracow. Recent research i n this region has brought some n e w materials' to light, d i f f e r i n g f r o m those of the Cracow collections'. D r a ­ w i n g attention to these differences, the author distinguishes t w o groups of paper cuts i n the region under review. One group, represented i n the Cracow collections, comes f r o m the localities of Ruda a n d Podleź {fig. 1, 2, 4) w h e r e n o special paper c u t t r a d i ­ tions have been recorded; these are m u l t i coloured paper cuts pasted onto a background, Which w e r e probably inspired b y the local intelligentsia. The second group —• discovered d u r i n g the recent rese­ arch — represents the northern part of the region under review, Which has fine, long traditions i n this l i n e of a r t . These paper cuts take the characteristic forms of: a) h u m a n silhouettes, called „dolls'" (fig. 27—30, 32—34, 36). b) silhouettes of birds, p a r t i c u l a r l y „cocks" (fig. 8, 10—14). c) stylized trees, called „rózgi" (fig. 25, 26). d) r o u n d stars (fig. 16—18) or square stars (fig. 15, •19—21). Other forms are d e r i v e d f r o m these: one- or t w o level frieses w i t h „coks" or „dolls". (fig. 9, 31, 35), compositions combining „dolls" and „cocks" (fig. 31, 32), „cocks" w i t h „rózgi" (fig. 24), etc. Contrary to 'the Cracow collections these paper cuts are always i n one colour, a n d ornamented w i t h the charactestic r h o m b o i d tracery i n the f o r m of „ branches" w i t h leaves (fig. 27, 34, 37), „arrows" {fig. 12, 17) o r a b a n d Of eyelets. A l l these forms a n d features distinguishing t h e paper cuts u n d e r r e v i e w are .characteristic not o n l y of t h i s p a r t i c u l a r area, b u t of f a l l paper cuts of the so called Warsaw region type. 1 Anatoliusz Czerepiński — W I N C E N T Y 'FOLK SCULPTOR MURAWICK'I, The article gives i n f o r m a t i o n about a so far u n k n o w n f o l k sculptor. M u r a w i c k i , b o r n i n 1900 i n Mińsk Mazowiecki, l i v e d near V i l n o for a certain period, a n d i n 1945 settled i n Czaplinek i n t h e We­ stern Regions. Hadutiga and Anatoliusz № POMIANÓW Czerepińscy — F O L K P U L P I T The article describes a p u l p i t {from the village of Pomianów, Biłgoraj district, Koszalin Voivodship) d a t i n g back to the second half of the 19th century. Jacek Olędzki — NEW YEAR'S C A K E S FROM K U R P I E REGION THE T h e competition for New Year's r i t u a l cakes showed h o w strong 'this o l d t r a d i t i o n s t i l l is i n .the K u r p i e region, f r o m Which about 600 specimens were entered. A m o n g the subjects of t h e specimens sent i n for .the competition, the t r a d i t i o n a l domestic a n i ­ m a l shapes and „nowe l a t k a " (fig. 1—5, 9) were i n the m a j o r i t y . B u t the competition brought n e w subjects too, such as a m a r k s m a n w i t h a b o w a n d a r r o w o r a gun, a .peasant at w o r k , a c h i l d i n the cradle, etc (fig 6, в, 110, 11, 14, 15, t i t l e page), h a v i n g n o t h i n g i n common w i t h the o l d magic function of these r i t u a l cakes. The great m a j o r i t y of specimens w e r e m a r k e d for •the characteristic simplification of f o r m to suit the .•material >used. B u t there w e r e also entries that, de­ p a r t i n g f r o m the traditional simplifications, h a d care­ f u l l y modelled heads, arms a n d legs, etc. (fig. 4, 12, 1'3, 16), special s m a l l rods being used to strengthen 'the dough. The n e w t r e n d towards n a t u r a l i s m was expressed i n p a i n t i n g the features of the face or details of dress on the surface of the finished cake, a practice n o t met w i t h so far. T h e artistic level of a l l the specimens sent i n was very high. �П О Л Ь С К О Е Н А Р О Д Н О Е И С К У С С Т В О КВАРТАЛЬНЫЙ ЖУРНАЛ ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК № 4 ГОД ИЗДАНИЯ X V I РЕЗЮМЕ К с а в е р ы П и в о ц к и й — „ПОЛЬСКОМУ РОДНОМУ И С К У С С Т В У " — П Я Т Н А Д Ц А Т Ь НА­ ЛЕТ По поводу пятнадцатилетней годовщины „Поль­ ского Народного Искусства" профессор Пивоцкий оценивает его деятельность, как первого журнала, который систематически накапливал знания о на­ родном изобразительном искусстве. Используя ре­ зультаты огромных инвентаризационных и иссле­ довательских работ, а неоднократно инспирируя их, журнал в немалой степени причинился к рас­ ширению знаний в этой области и заполнению имеющихся раньше пробелов. Подводя итог видно, что после пятнадцатилетней работы журнал „Поль­ ское Народное Искусство" накопил материалы, без которых немыслимы становятся монографические или синтетические работы в этой области. Ю з е ф Б у р ш т а , З б и г н е в Я с е в и ч — СТОЛК­ НОВЕНИЕ К У Л Ь Т У Р Н А ТЕРРИТОРИИ ЗАПАД­ Н Ы Х И СЕВЕРНЫХ ЗЕМЕЛЬ В ОСВЕЩЕНИИ МАТЕРИАЛОВ, СОБРАННЫХ В К О Ш А Л И Н С К И Х ДЕРЕВНЯХ. Заселение Западных и Северных Земель насе­ лением, происходвшим из различных территорий, стало причиной столкновения различных культур. Это явление разработано в статье на основе ма­ териалов, изъятных из исследований, проводимых в нескольких деревнях Кошалинского повята в 1960—62 г. Процесс столкновения различных культур авторы анализируют на примере деревни Ивенцин, где среди поселенцев находились преи­ мущественно большие национальные группы, при­ бывшие в 1945 году из Люблинского воеводства и из повята Велюнь (Лодзинское воеводство). Прежде всего заметна разница у этих групп в сель­ ском хозяйстве, где прибывшие из Люблинской земли и земли Лемков в значительной степени приспособились к более современной сельскохозяй­ ственной культуре — той, которую застали на месте, а также завезённой поселенцами из Велюня. Обмен культурами наступал в каждой отрасли. Пчеловодство, например, осталось приемущественно у Люблинян и не было присвоено поселенцами из Велюня. Зато в способе питания наступили значи­ тельные перемены (во всех группах), которые взаимствовали чужие блюда и способ их приготов­ ления. Под влиянием поселенцев из Велюня, жен­ щины из Люблинской земли сменили способ стир­ ки. Похопывание вальками у ручья или пруда сменила стирка в лоханке, а сейчас появились электрические стиральные машины. Представители разных групп присвоили себе непротиворечные запреты в обрядах, однако запреты противоречные привели к некоторым осложнениям. Маги­ ческие обряды в результате столкновения культур не замерли, а в начальном периоде разрослись, взаимно присвоенные группами. Некоторые раз­ личия заметны в сохранившихся свадебных и похороных обрядах, и потому обряды из Велюня и Люблина проводились совместно. Сохранились также различия в праздновании Сочельника и в способе колядования. Предрассудки принесло с со­ бой, главным образом, население, прибывшее из Велюнской земли, но „заговариванием" начали пользоваться и другие группы населения. В столкновении разных диалектов преимущества добился диалект поселенцев из Люблинской земли, который вытеснил диалект поселенцев из Велюня, носивший черты немецкого влияния. Сохранялась, однако, разница в некоторых определениях в от­ 1962 дельных группах. Поселение в новых условиях, соприкосновение с другими культурами, с образ­ цами культуры, действующими посредством радио, кино и т.п., прочное общение с городской жизнью преобразовало, между прочим, вкус и эстетические взгляды поселенцев. Это заметно в отношении к из­ делиям народного искусства, оставшегося на этой территории, а также к собственной традиции на­ родного искусства. В оценке местного строительства сыграли роль, скорее всего, утилитарные взгляды, а не эстетические. Недооценены были художествен­ ные достоинства изб с X V I I I и X I X веков (рис. 7). Не удержался давний вид домов, а также стен с чёрными просмоленными столбами. Эти столбы белили в соответствии с прежними привычками (рис. 1, 6), завозя нужное сырьё даже из родных местностей. С уже существующих костёлов добился всеобщего признания готический костёл в Ивенциме, напоминающий костёлы, находящиеся в преж­ них местах проживания. Среди находящейся здесь мебели гораздо высшую оценку получила „новая" мебель, т.е. с 30-тых и 40-вых годов. Ценные пред­ меты домашнего обихода употреблялись (рис. 15), но старались не держать их в комнате, а только на кухне или в коридорах. Охотно отдают их в музеи. Декорация этих предметов (рис. 10, 11) не оказала никакого влияния на местное творчество. Старые сундуки и ларцы оставили на прежних местах (на чердаках или в сенях), используя их для сохранения муки или зерна. Поселенцы тоже привезли свои сундуки (рис. 18, 19). Умеющееся внутреннее убранство помещений, оборудованное умеренно современной мебелью, было принято, в общем, без изменений (рис. 20), а в тех случаях, когда получали худшее внутреннее убранство, за­ меняли его, со временем, на мебель городского типа. Обои заменили побелкой стен, иногда украшая их цветами, крашеными при помощи шаблона или валика. В последнее время эту работу выполняют профессиональные маляри, которые ввели новые краски и новые украшения (например: широкая кайма под потолком). Полы крашены, покрыты половиками, купленными в городе, или привезен­ ными поселенцами из родных деревень. Внутрен­ ние украшения зависят от индивидуального вкуса жителей. Женщины, происходившие из районов, где живы традиции декорирования внутреннего убранства, перенесли этот обычай на новое место, однако декорация подверглась изменениям. На­ пример, женщины из района Вильно, согласно давним обычаям, украшают окна ламбрекенами, зато двери уже очень редко, Изменился способ традиционного застилания кровати привезенным покрывалом с грудой подушек, уложенных на­ верху (рис. 22). Поселенки, которые в своих сто­ ронах (Келецке, Лемковске) украшали избу рядами картин, повешенных у самого потолка, на новое место привезли, по крайней мере, несколько картин и повесили их на почётном месте. Женщины, ко­ торые таких картин не привезли с собой, заменили их, наклеивая на стенах видовые открытки или имеющиеся здесь немецкие олеграфии с девами, оленями, лебедями, иллюстрации, вырезанные из журналов, а позднее разукрашенные фотографии на религиозные темы, завешенные над совместными кроватями. На стенах развешивают также свадеб­ ные фотографии. Всё чаще встречаем в настоящее время т.н. „макатки" — картины на бумаге или полотне, изображающие оленей и разные сцены (рис. 25—28), а также картины религиозного содержа­ ния (рис. 23, 24), выполненные, преимущественно, 255 �доморощенным „творцом" в городе или городке, откуда „агенты" развозят их в окрестности, иногда добираясь к отдалённым местностям. Например, картины в Кошалине созданы частично местным „артистом", а частично завезены из Люблина. От­ мечен только один случай преобразования мотивов этих картин на народные (рис. 35). Популярным украшением стен являются вышитые „макатки" (гобеленчики). Искуственные цветы, украшающие помещение внутри, покупают, преимущественно, на базаре в Кошалине. Иногда выделывают их по­ селенки из Жешовского, Келецкого, особенно семьи Лемков, продолжая семейные традиции. Этими цве­ тами украшают святые иконы (рис. 21), или „свя­ той угол" (рис. 39), или расставляют их в вазах. Уже не встречаются украшения, свешивающиеся с потолка. Зато выступают в Кошалинском вое­ водстве декоративные предметы, расставленные на мебели: фигурки птиц, фарфоровые фигурки жен­ щин в стиле барокко, фигурки солдат, крестьян, ангелов из гипса, пёстрые коробки и т.п. Эти пред­ меты, преимущественно, остались после ухода нем­ цев, а частично закуплены в городе. Не замечаем больших различий, возникающих между деревнями, в украшивании квартир. Одна­ ко, в зависимости от индивидуальной склонности хозяйки, во внутреннем убранстве изобилует мно­ жество украшений (рис. 38), или украшение очень скромное (рис. 39). Среди имеющихся у поселенцов художественных предметов редко можно встретить предметы народного искусства с того района, от­ куда прибыли поселенцы. Новые условия не со­ действовали обновлению и продолжению художест­ венной традиции. Имеющееся оборудование и пе­ ремены, происходящие в современной деревне, по­ пуляризовали достижения городской культуры, а сопоставление разных стилей и художественных склонностей нарушило значение собственной тра­ диции. В результате, в никакой из рассматривае­ мых групп не возродились традиции художествен­ ного ткачества, прикладного искусства по дереву или металлу. В дальнейшем делают некоторые украшенные обрядовые аксессуары, например „пи­ санки" (которые потом употребляют для украшения комнаты или отдают детям поиграться, „пальмы", (рис. 43). Обобщая: 1. Столкновение культур является продолжитель­ ным процессом, охватывающим первоначально инструменты, способы хозяйствования, одежду, питание, а дальше влияет на бытовые формы, сопровождающие обряды. 2. В результате соприкосновения культурных ком­ плексов происходит присваивание одних эле­ ментов, а уход других, при одновременном за­ мирании ряда традиционных культурных со­ держаний. Решающую роль играют в этом про­ цессе утилитарные мотивы. 3. Процесс столкновения культур в рассматривае­ мых деревнях оказался строго связан с про­ цессом формирования однородной деревенской общественности и стал исходной точкой для ин­ теграционного процесса. 4. Повсеместно господствует равнодушное отно­ шение к местному народному искусству. Только в некоторых отраслях и группах населения про­ должено традиционное художественное твор­ чество из родных сторон. Антоний Следзевский — ВЫРЕЗКА ИЗ БУМАГИ В ОТВОЦКО-ГАРВОЛИНСКОМ ПОВИСЛЕ До сих пор знания о вырезке из бумаги, так называемой гарволинской (Варшавское воеводство) основывали на материалах, собранных в начале X X в. и находящихся в коллекции Общества „Польское Прикладное Искусство" в Кракове. Во время последних исследований был обнаружен новый материал, отличавшийся от краковских кол­ лекций. Обращая внимание на это отличие, автор статьи, на рассматриваемой территории, выделяет две группы вырезок. Одна группа, представленная в краковских коллекция, собрана в местности Руда, Подленж (рис. 1,2,4), где не обнаруживаем живой традиции по производству вырезок, а сама вы­ резка представлена в форме многоцветной наклей­ ки, возникнувшей повидимому, благодаря инспи­ рации местной интеллигенции. Вторая группа, об­ наруженная во время последних территориальных исследований, представляет северную часть рас­ сматриваемой территории, имеющей долговремен­ ную, живую традицию в этой отрасли искусства. Здесь вырезка имеет характерную форму: а) силуэтов людей, („куклы") — рис. 27—30, 32— 34, 36, б) силуэтов птиц, особенно „петушков" (рис. 8, 10— 14), в) стилизованных деревец („розги") — рис. 25,26, г) круглых звёзд (рис. 16—18), или квадратных (рис. 15, 19—21). С этих основных форм возникают производные формы: рюши с одним или двумя уровнями с „пе­ тушком", или „кукол" (рис. 9, 31, 35), композиции, объединяющие „кукол" и „петушков" (рис. 31, 32), петушки с „деревцами" (рис. 24) и т.п. В противо­ положность краковским коллекциям, это всегда одноцветные вырезки, украшеные характерным ромбообразным ажуром, в виде „ветки" с листвой (рис. 27, 34, 37), „стрелки" (рис. 12, 17) или в форме пояса окошек. Все эти формы и черты, выделяю­ щие рассматриваемую вырезку, свойственны не только на этой территории, но и всем вырезкам, так называемого подваршавского типа вырезки. Анатолий Черепинский — ВИНЦЕНТЫ М У Р А В Е Ц К И Й — НАРОДНЫЙ С К У Л Ь П Т О Р В статье говорится о неизвестном по сегодняш­ ний день народном скульпторе. Муравецкий ро­ дился в 1900 году в Минске Мазовецком, некоторое время проживал вблизи г. Вильно, а в 1945 году поселился в Чаплинке, на Западных Землях Поль­ ши. Я д в и г а и А н а т о л и й Ч е р е п и н с к и е — НА­ РОДНЫЙ АМВОН ИЗ ПОМЯНОВА (ВОЕВОДСТВО КОШАЛИНСКОЕ) В статье дано описание амвона (из деревни Помянув, повят Билгорай, воеводство Кошалин) со второй половины X I X в. Я ц е к О л е н д з к и й — К О Н К У Р С НОВОГОДНИХ Х Л Е Б Н Ы Х ИЗДЕЛИЙ К У Р П Е В Конкурс на новогодние обрядовые хлебные из­ делия доказал огромную живучесть этой старой традиции в районе Курпев, откуда было пред­ ставлено на конкурс около 600 объектов. Тема представленных работ — преимущественно тради­ ционные изображения животноводческих зверей и „новэ лятка" (новые годки) (рис. 1—5, 9). Благо­ даря конкурсу появились новые темы, не имеющие уже ничего общего с давней магической функцией обрядовых хлебных изделий, например изобра­ жение стрелка с луком или ружьём, крестьянина во время хозяйственных занятий, ребёнка в колы­ бели и др. (рис. 6, 8, 10, 11, 14, 15 и заглавный лист). Огромное большинство работ характеризует тра­ диционно упрощенная форма, согласно со свой­ ствами сырья. Однако, на конкурсе нашлись ра­ боты, которые отбегают от традиционных упро­ щений, отчётливей моделируют форму головы, ко­ нечностей и др. (рис. 4, 12, 13, 15), употребляя для упрочения теста специальные палочки. Новое стрем­ ление отобразить более правильный вид объекта нашло выражение в неупотребляемом до сих пор раскрашивании деталей лица или одежды (на поверхности готовой выпечки). Художественный уровень работ оказался очень высоким. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f695c04fbe520b3afd29e18a24d9554b.pdf f052370adab1d18f8c397aa3e0297e8b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5172 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4797 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.205-272 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 III. R E C E N Z J E I NOTY R E C E N Z Y J N E Henryk H o f f m a n n , Dzieje polskich badań religioznawczych 1873-1939, Wy­ dawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2004, ss. 301+3nlb.+28il. Obradujący we wrześniu 2003 roku I Kongres Religioznawstwa Polskiego od­ wołał się do bogatej tradycji ponad 130-letniej obecności tej dyscypliny w kręgach rodzimej i światowej nauki, a także w sferze świadomości społeczeństwa polskiego. Zasadne potwierdzenie i zarazem udokumentowanie znacznej części tych odwołań zawiera recenzowana monografia Henryka Hoffmanna poświęcona syntetycznej pre¬ zentacji polskich badań religioznawczych podejmowanych oraz zrealizowanych na przestrzeni lat 1873-1939. Praca składa się ze „Wstępu", ośmiu rozdziałów (każdy z nich otwiera wyszczególniony w ramce zestaw literatury wykorzystanej przy jego opracowaniu), „Zakończenia" oraz „Bibliografii" (liczącej blisko 2 tysiące pozycji). Całość uzupełnia Indeks nazwisk oraz 28 ilustracji (fotografii religioznawców, jak też kart tytułowych ważniejszych opracowań i periodyków religioznawczych). We „Wstępie" (s. 7-14), poprzedzającym zasadnicze rozważania, Autor zajął się przypomnieniem dróg kształtowania się oraz rozwoju głównych nurtów i kierunków omawianej dziedziny naukowej na kontynencie europejskim, a także częściowo i amerykańskim (poczynając od szkoły naturalistyczno-filologicznej, poprzez ewolucjonizm i dyfuzjonizm, aż do fenomenologii). Następnie dokonał stosun¬ kowo zwięzłej prezentacji ogólnego zarysu dotychczasowych badań nad dzieja¬ mi rodzimego religioznawstwa, w szerokim tego słowa znaczeniu, jak również współczesnego zobiektywizowania fragmentarycznych ich rezultatów w pracach m.in.: S. Grzybowskiego, H. Grzymały-Moszczyńskiej, K. Judenki, M. Nowaczy­ ka, A. Nowickiego, W. Piwowarskiego, Z. Poniatowskiego, H. Swienki, J. Szmy¬ da. Na owym tle zarysował następujące podstawowe założenia pracy: „1) wypeł¬ nienie istniejącej w nauce polskiej dotkliwej luki, polegającej na tym, że (... ) brak jest całościowego kompendium wiedzy o polskiej tradycji badań religioznawczych; 2) -wykazanie (...), że mimo wielu uwarunkowań uniemożliwiających rozwój polskie¬ go akademickiego religioznawstwa oraz widocznej ostrej dyferencjacji rodzimej re¬ fleksji nad religią na dwa (główne) skonfliktowane z sobą obozy: «laicki» i «katolicki» (... ) badania te rozwijały się prężnie" (s. 11-12). Odnośnie do przyjętego tytułu pracy, to znalazł on uzasadnienie już w fakcie, że zasadniczym przedmiotem podejmowa¬ nych w niej analiz i refleksji są „badania stricte religioznawcze i im bliskie w tym sensie, że oscylujące wokół głównych dziedzin nauki o religiach (religioznawstwa) jak historia (porównawcza) religii, teoria religii, historia, teoria i metodologia reli¬ gioznawstwa, socjologia religii, psychologia religii itd." (s. 12). Dodać tu należy, �206 Rezenzje i noty recenzyjne iż dane stanowisko znalazło również zasadne potwierdzenie w zaakceptowanej już koncepcji religioznawstwa jako dyscypliny naukowej, w ramach której bardzo wy­ raziście zapisany został także wkład uczonych reprezentujących inne dyscypliny (historia, etnologia, socjologia, psychologia, orientalistyka czy filologia klasyczna), jak również w przyjętej przez Autora strukturze pracy. Poszczególne bowiem jej rozdziały poświęcone zostały prezentacji procesów badawczych mających miejsce w ramach poszczególnych nurtów, kierunków bądź subdyscyplin religioznawstwa. Rozdział pierwszy, „Religioznawstwo jako dyscyplina naukowa i znaczenie poznawania jej dziejów" (s. 15-52), stanowi swoistego rodzaju encyklopedyczne wprowadzenie czytelnika w arkana genezy religioznawstwa, jego relacji z innymi naukami badającymi religię (historią, psychologią, socjologią, etnologią i etnografią) a także teologią i filozofią religii oraz stosowanych przez nie metod badawczych, jak również procesów krystalizowania się w jego łonie dziedzin specjalistycznych: metareligioznawstwa, czyli religioznawstwa ogólnego (teorii, historii i metodologii religioznawstwa), historii porównawczej religii, fenomenologii religii, psycholo­ gii i socjologii religii czy etnoreligioznawstwa (etnologii i etnografii religii) oraz geografii religii. Dany ciąg rozważań kończy Autor charakterystyką marksistow­ skiego nurtu badań religioznawczych oraz jego wpływami na kształt, jak i charakter religioznawstwa polskiego po I I wojnie światowej. Pomimo faktu, że rozdział ten znacznie wykracza poza zakreślone ramy czasowe recenzowanej monografii, to jed­ nak — w zamyśle Autora — stanowi „niezbędne tło (...) analiz dziejów rodzimej refleksji nad religią" (s. 28). I trudno nie zgodzić się z danym poglądem. Zawarte w rozdziale drugim, „Początki polskich badań religioznawczych" (s. 53¬ -86), rozważania w danym temacie otwiera prezentacja głównie, ale nie wyłącznie, oświeceniowych i romantycznych prekursorów polskich badań religioznawczych. Wywodzili się oni przede wszystkim spośród historyków, filozofów, teologów, et¬ nografów, folklorystów czy nawet podróżników. Do ich też kręgu zaliczył Autor: J. Długosza, J. Łasickiego, J.B. Chmielowskiego, A. Naruszewicza, T. Czackie­ go, J. Bogucickiego, J. Potockiego, S. Kostkę Potockiego, J. Lelewela, B.F. Trentowskiego, Z. Dołęgę-Chodakowskiego, W. Pola, R. Berwińskiego, a także O. Kolberga. W dalszym ciągu rozważań omówione zostały z kolei sylwetki pionierów religio­ znawstwa polskiego. Dane omówienie poprzedzone zostało przez Hoffmanna stwier­ dzeniem: „Charakterystyczną cechą kształtujących się w XIX i na początku XX wieku polskich badań religioznawczych był fakt ich ścisłego powiązania z innymi dyscyplinami naukowymi (...). Kolejną ważną cechę (...) w latach 60-80. XIX wieku stanowił fakt, że ich orędownikami byli głównie uczeni i działacze wolnomyślicielscy i antyklerykalni związani zwłaszcza z tzw. «pozytywizmem warszawskim» — prądem kulturalno-społecznym, skupionym wokół czasopism «Przegląd Tygodniowy» (...) oraz «Prawda»" (s. 65). Pierwsi więc religioznawcy polscy wywodzili się z kręgu pozytywistów (A. Świętochowski, A. Mahrburg czy A. Dygasiński), jak też etnografów i folklorystów (M. Żmigrodzki, W. Bugiel i J.Al. Karłowicz) bądź wol­ nomyślicieli reprezentujących zwłaszcza nurt refleksji astralistycznych (I. Radliński, A. Niemojewski, A. Czubryński, a także W. Sten) względnie badaczy Bałtów i Słowian (A. Mierzyński i Al. Brückner). Przy omawianiu powyższego zagadnienia Autor za- �Rezenzje i noty recenzyjne 207 sygnalizował również problem braku zgodności odnośnie do kwestii „...kogo należy uznać za pierwszego polskiego religioznawcę. M. Nowaczyk za 'inicjatora' rodzi­ mych badań religioznawczych uważa J.Al. Karłowicza, Z. Poniatowski miano 'ojca religioznawstwa polskiego' przyznał (...) I. Radlińskiemu" (s. 68-69). W rozdziale trzecim, „Rodowód katolickich badań religioznawczych" (s. 87-107), mamy do czynienia z omówieniem zasadniczego kierunku konfesyjnych badań religio¬ znawczych w Polsce. Pojawił się on w drugiej połowie XIX wieku i rozwijał się prze­ de wszystkim „w obrębie teologii, filozofii religii, biblistyki i historii Kościoła (w tym zwłaszcza w ramach problematyki genezy chrystianizmu)" (s. 87-88). W realizowanych w jego ramach pracach badawczych obowiązywało przestrzeganie zasady podporządko­ wania religioznawstwa teologii. W konkluzji powodowało to — jak podkreśla Autor — „częste w owym czasie fakty uwikłania katolickich badań nad religią w analizy konfliktu stosunku «wiary do rozumu», w spory z modernizmem oraz w kwestie genezy religii i «życia (w też historyczności) Jezusa»" (s. 88). Za prekursorów owego nurtu postrzega Hoffmann triadę filozofów i zarazem teologów: ks.ks. M. Morawskiego, S. Pawlickiego i Wł.M. Dębickiego. Natomiast do rzędu jego pionierów zalicza ks.ks. Wł. Zaborskiego (uznawanego przez Z. Poniatowskiego za właściwego kreatora tych badań), I . Radzi¬ szewskiego, S. Szydelskiego, J. Archutowskiego, A. Klawka, J. Kruszyńskiego, J. Lelito, W.W. Michalskiego, A. Szymańskiego, E. Kosibowicza, F. Koniecznego, F. Mantheya W. Kwiatkowskiego, S. Trzeciaka, E. Dąbrowskiego, S. Sobalkowskiego, J. Czuja, J. Bilczewskiego oraz dominikanina U. Fica. W podejmowanych badaniach nad genezą religii i jej pierwotnymi formami podlegali oni przemożnym wpływom koncepcji „szkoły kulturowo-historycznej, której tezy o 'pramonoteizmie' i 'praobjawieniu' traktowano jako «urzędową» wykładnię katolicyzmu w tej kwestii (...) Szczególnie godne podkreślenia były dą­ żenia katolickich badaczy (...) do emancypacji religioznawstwa (historii religii) jako nauki o statusie akademickim" (s. 107). Krótkotrwałym wyrazem zobiektywizowania tych dążeń stała się katedrahistorii religii, która pod kierunkiem J.Archuntowskiego funkcjonowała w latach 1918-1920 na Wydziale Teologicznym KUL w Lublinie. Rozdział czwarty, „Badania religioznawcze wśród mniejszości religijnych" (s. 109¬ -121), poświęcony został stosunkowo zwięzłej prezentacji pozakatolickich kręgów konfesyjnego religioznawstwa, którego przedmiot zainteresowań koncentrował się zwłaszcza na bliskiej swojemu wyznaniu problematyce religijnej i na studiach bi¬ blijnych. O religioznawcach wywodzących się z nurtu prawosławnego (W. Bidnowie, K.N. Waledyńskim i S. Kiryłowiczu) zamieszczona tu została jedynie niewielka wzmianka. Nieco szerzej natomiast omówieni zostali badacze z nurtu protestanckie­ go (L.Otto, E. Bursche, K. Serini, R. Kesselring, J. Szeruda, W. Niemczyk, A. Bu¬ zek czy P. Hulka-Laskowski), jak również żydowscy (S. Hirsza Peltyn, I. Cylkowa, R. Lilentalowa, M. Schorr, Al. Kraushar, M. Bałaban, a także D. Fajsztejn). Rozdział piąty, „Wkład etnografów, antropologów i socjologów w rozwój pol¬ skich badań religioznawczych" (s.123-158), otwiera przegląd poszukiwań przez badaczy kultury duchowej ludu polskiego (ludoznawców i folklorystów, a także an¬ tropologów socjologów i historyków prawa) występujących w niej wątków wierze¬ niowych. Badania te w znaczącym stopniu przyczyniły się do stworzenia rodzimych „podwalin pod rozwój naukowych badań nad religią" (s. 123). Autor omawia wkład �208 Rezenzje i noty recenzyjne w owe poszukiwania wniesiony przez: Z. Glogera, S. Udzielę, H. Biegeleisena, E. Majewskiego, St. Ciszewskiego, A. Fischera, St. Poniatowskiego, E. Frankowskie­ go, K. Moszyńskiego, J.St. Bystronia, K. Dobrowolskiego, K. Koranyia czy C. Bau­ douin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową. Odrębny krąg stanowili badacze kultur religijnych ludów syberyjskich, jak: B. Piłsudski, W. Sieroszewski, E. Piekarski, F. Kon, M. Witaszewski, J.K. Talko-Hryncewicz i M.A. Czaplicka. Światowej sławy badaczem kultur ludów wysp południowego Pacyfiku został B. Malinowski. Wskaza­ no też na wkład socjologów: L. Gumplowicza, L. Krzywickiego, S. Czarnowskiego, F. Znanieckiego i ks. F. Mirka. Prowadzone przez uczonych badania — jak podkreśla Hoffmann — przeszły szczególną drogę rozwoju: „początkowo polegały (głównie) na gromadzeniu, porządkowaniu i klasyfikacji faktów religijnych oraz poszukiwaniu związków występujących pomiędzy nimi i innymi sferami rzeczywistości społecznej, to z biegiem czasu zaczęły się pojawiać próby interpretacji religii i religijności z róż¬ nych pozycji teoretycznych i metodologicznych rozwijających się wówczas na świe¬ cie, jak też w pewnych przypadkach (...) wnosili w tym zakresie własne propozycje" (s. 157-158). Rozdział szósty: „W kręgu psychologicznych badań nad religią i religijnością" (s. 159-188), poświęcony został problematyce, która do 1914 roku była silnie po­ wiązana z filozofią. W tym pionierskim okresie — jak podaje Autor — uwidaczniał się „...pluralizm stanowisk epistemologicznych i metodologicznych oraz zaintereso¬ wania kwestią doświadczenia religijnego i niekonwencjonalnymi formami religijno¬ ści oraz kwestiami styku religii i zjawisk z zakresu parapsychologii" (s. 159-160). Z kolei w okresie międzywojennym psychologia religii samoistnie „uprawiana była już przez badaczy uniwersyteckich, choć nadal nie uzyskała w Polsce statusu samo¬ dzielnej dyscypliny badawczej" (s. 160). Za prekursora tej dziedziny nauk religio¬ znawczych uznaje Autor J. Ochorowicza, a za najwybitniejszego jej przedstawiciela — W.Witwickiego. W zaprezentowanym przeglądzie omówiona została działalność badawcza W. Lutosławskiego, E. Abramowskiego, J.W. Dawida, A. Szycównej, H. Rowida, J. Hempla, S. Baleya, S. Błachowskiego, S. Borowieckiego, A. Dryjskiego, A. Meyer-Ginsbergowej i St. Agatstein-Gierowskiego. Wiele uwagi poświęcił Autor również katolickim badaniom — „traktowanym jako ważne (ścisle praktycz¬ ne) zadanie psychologii pastoralnej" (s. 183) — reprezentantami których jawią się ks. ks. E. Jełowiecki, J. Piskorz S.L. Skibniewski, H. Kazimierowicz, P. Chojnacki, St. Huet, W. Weryński i J. Pastuszko. Rozdział siódmy, „Wkład orientalistów w rozwój badań religioznawczych" (s.189-205), zawiera prezentację dorobku orientalistyki polskiej w zakresie badań nad religiami Bliskiego i Dalekiego Wschodu. Omówione tu zostały prace badawcze Wł. Kotwicza, T. Kowalskiego, A. Zajączkowskiego, G.K. Wojde, Z. Smogo¬ rzewskiego, A. Gawrońskiego, St. Schayera, R. Ranoszka, St.F. Michalskiego, H. Willman-Grabowskiej, W. Jabłońskiego, Wł. Wężyka, P.E. Jabłońskiego, T.S. Smoleńskiego, A. Śmieszka, K. Michałowskiego, T. Andrzejewskiego, S. Przeworskiego, ks. J. Bromskiego i ks. J. Stawarczyka. Przegląd badań w poszczególnych dziedzinach religioznawstwa zamyka roz¬ dział ósmy, „Wkład filologów klasycznych w rozwój badań religioznawczych" �Rezenzje i noty recenzyjne 209 (s. 207-222), będący udziałem polskich hellenistów, latynistów i bizancjonistów (K. Morawskiego, L. Sternbacha, S. Hammera, G. Przychockiego, J. Sajdaka, A. Kroliewicza, St. Schneidera, T. Zielińskiego, M. Popławskiego, R. Gansińca, H. Matakiewicz, J. Kowalskiego, W. Klingera, K.F. Kumanieckiego i T. Sinko). W „Zakończeniu" (s. 223-226) Autor szczególnie "wyraziście akcentuje dwie kwe¬ stie rzutujące na kondycję i kształt religioznawstwa polskiego w omawianym okre¬ sie. Pierwsza z nich dotyczy jego wkładu do nauki światowej. Otóż — jak twierdzi Hoffmann — „1/ nie było (...) istotnych zapóźnień w recepcji zachodniej myśli reli­ gioznawczej; 2/ dokonano (...) przekładu wielu ważnych dzieł z literatury światowej i ukazywały się liczne obszerne ich sprawozdania, omówienia i recenzje; 3/ wśród religioznawców byli zwolennicy wszystkich ważniejszych orientacji metodologicz¬ nych, które były rozwijane i uzupełniane; 4/ wielu polskich badaczy religii było obec¬ nych w krwiobiegu religioznawstwa światowego" (s. 224). Druga kwestia dotyczy — uprzednio już zasygnalizowanego — podziału, mającego miejsce w religioznawstwie polskim, na dwa zasadnicze nurty: laicki, hołdujący w zasadzie ewolucjonistycznej teorii rozwoju religii oraz katolicki opierający się na założeniach szkoły kulturowo-historycznej. I według Autora owa „dyferencjacja rodzimych badań nad religią na nurty 'laicki' (często ostro antyklerykalny) i 'konfesyjny' nie sprzyjała późniejszemu rozwo­ jowi badań religioznawczych, uniemożliwiała w praktyce ich integrację" (s. 225). Rekapitulując prezentację pracy Hoffmanna, należy przyznać, iż stanowi ona pionierską i rzeczową monografię o procesie narodzin i zawiłych drogach kształ­ towania się polskich badań nad religią w latach 1873-1939, a w niektórych par¬ tiach nawet wykraczającą poza przyjęte ramy czasowe. Zawarty w niej został bo¬ gaty materiał faktograficzny, jak również osadzona na jego podłożu syntetyczna, a także metodologiczna prezentacja podejmowanych procesów badawczych. Mamy w danym przypadku do czynienia z pracą zawierającą w swej treści duży potencjał obiektywnie prezentowanej wiedzy o jednej z dyscyplin humanistyki polskiej. Leonard J. Pełka Marek S z o p s k i , Komunikowanie międzykulturowe, i Pedagogiczne, S.A., Warszawa 2005, ss. 145. Wydawnictwa Szkolne Nieustanny rozwój wielostronnej współpracy międzynarodowej, globalizacja wszystkich aspektów współczesnego życia, zmniejszenie roli przestrzeni i związany z tym dynamiczny rozwój turystyki, powodują konieczność przygotowania ludzi do kontaktów z innymi kulturami i odmiennymi sposobami życia. Istotnym obszarem, którego znajomość ma szansę poprawić porozumiewanie się przedstawicieli różnych kultur, jest komunikacja. Skoro powodzenie przedsięwzięć i projektów o zasięgu ponadlokalnym, relacje pomiędzy zróżnicowanymi kulturowo grupami żyjącymi w ramach danego społeczeństwa, potencjał rozwojowy i przyszłe losy ludzkości za¬ leżą od naszych umiejętności komunikowania się, to należy te zagadnienia poznać lepiej, aby je rzeczywiście zrozumieć. Przyczynić się do tego może niewielka książ- �210 Rezenzje i noty recenzyjne ka napisana przez socjologa kultury Marka Szopskiego. Jest to rodzaj popularnego i przystępnego podręcznika — skryptu, będącego próbą objęcia szerokiej problema­ tyki komunikowania międzykulturowego w usystematyzowanym i syntetycznym wykładzie, wykorzystującym dotychczasowe badania i literaturę przedmiotu, przede wszystkim amerykańską i angielską. Niewątpliwą zaletą książki jest prosty, klarow­ ny styl i jasno wyrażane myśli (nie obniża to w żadnym stopniu walorów meryto­ rycznych wywodu), co sprawia, iż jest ona dostępna również dla czytelników mniej obeznanych z podejmowaną tematyką. Autor, wychodząc z założenia, iż obraz świata jest zdeterminowany kulturowo, podjął się wyjaśnienia podstawowych różnic dzielących kultury. Wiele bowiem problemów -wynika z nieporozumień, będących efektem braku znajomości podstawo­ wych mechanizmów ich powstawania i funkcjonowania. Wystarczy chociażby wska­ zać — co zresztą autor w interesujący sposób czyni, podając stosowne przykłady — na systemy wartości w różnych kulturach, które mają niebywale znaczący wpływ na odmienne zachowania przedstawicieli tych kultur w podobnych warunkach, bądź na gesty i mimikę, które nie będąc uniwersalne, niosą różne treści w odmiennych kulturach. Skupiając się na tej części procesu komunikowania, który ma znaczenie dla interakcji ludzi wychowanych w różnych kulturach, Szopski słusznie zauważa, że „porozumienie międzykulturowe wymaga od uczestników o wiele więcej wrażli­ wości i otwartości na informację zwrotną niż porozumiewanie wewnątrzkulturowe" (s. 20). Stąd też interakcje zachodzące między poszczególnymi kulturami powinny mieć podłoże nie w natrętnym porównywaniu czy konfrontowaniu ich ze sobą, ale w inspirowaniu dialogu, wzajemnych kontaktów, wymianie doświadczeń, co ułatwi bezkonfliktowe współistnienie, tolerancję i zrozumienie. Pragnąc wyjaśnić naturę działań komunikacyjnych, Autor skoncentrował się na analizie struktur myślenia przedstawicieli różnych kulturowo i społecznie grup, wskazując na istniejące pomiędzy nimi rozbieżności w strukturach orientacyjnych, motywach postępowania, postawach, normach czy nawykach. Za najważniej¬ sze dla efektywności procesu międzykulturowego komunikowania uważa nabycie umiejętności kontaktowania się z przedstawicielami odmiennej kultury w zgodzie z ich systemem orientacyjnym. Wiąże się to z opanowaniem określonych zasad i reguł, które pozwolą jednostce zorientować się w zróżnicowanych uwarunkowa¬ niach kulturowych i zaakceptować odpowiednie dla tej kultury wzory zachowań. Zasadne jest stwierdzenie, że „im bardziej nastawieni jesteśmy na długofalowość na¬ szych kontaktów z drugą stroną, tym bardziej skłonni jesteśmy do takich zachowań, które umożliwią nam udaną i satysfakcjonującą relację z innymi ludźmi. W efekcie, powinniśmy myśleć i działać tak, jakby nasze spotkania i rozmowy służyły tworze¬ niu długotrwałych związków, a nawet wspólnot" (s. 139). Książka ma przejrzystą i logiczną konstrukcję, wynikającą z założenia jej użyt­ kowego charakteru. Składa się z dziesięciu rozdziałów. Rozdziały I i I I stanowią jak gdyby osobny blok, poświęcony kwestiom terminologicznym. Czytelnik znaj¬ dzie tam rozważania zmierzające do uchwycenia zasadniczych cech i aspektów zjawiska kultury i procesu komunikowania. Z kolei różnice międzykulturowe w procesie społecznego postrzegania i doświadczania zjawisk, trudności komuni- �Rezenzje i noty recenzyjne 211 kacyjne wynikające z różnorodności kulturowej, wpływ kultury na stosunki i poro¬ zumiewanie się ludzi, omówione zostały w rozdziałach następnych. I tak opisowi tudzież interpretacji poddane zostały kolejno: tożsamość — rozdział III; percepcja — rozdział IV; zachowanie — rozdział V; niechęć do innych/obcych — rozdział V I ; język — rozdział VII; komunikowanie niewerbalne — rozdział VIII; instytu­ cje społeczne — rozdział IX. Pracę zamyka rozdział X zatytułowany „Kompeten¬ tne komunikowanie międzykulturowe", poświęcony analizie zmian zachodzących na płaszczyźnie biologicznej, kulturowej, społecznej, psychologicznej i politycznej, w trakcie procesu akulturacyjnego. Każdy z rozdziałów kończy się krótkim podsu¬ mowaniem uwypuklającym najbardziej istotne kwestie. Książka powinna w głównej mierze zainteresować studentów etnologii, socjolo¬ gii, psychologii społecznej, stosunków międzynarodowych, dziennikarstwa, zarzą¬ dzania i marketingu, a także wszystkich tych, którzy z racji pełnionych obowiązków zawodowych czy sytuacji indywidualnej stają wobec konieczności kontaktu z przed¬ stawicielami innych kultur. Ponadto może ona stanowić wydatną pomoc dla nauczy¬ cieli realizujących różnorakie formy edukacji wielokulturowej, pozwalając im nie tylko ugruntować i rozszerzyć antropologiczną wiedzę o kulturze, ale też wprowadzić w złożony świat reguł i kodów kulturowej komunikacji, ukazując sposoby ich rozu¬ mienia i interpretacji. Dążąc do przygotowania młodzieży do uczestnictwa w komu¬ nikacji międzykulturowej, należy wszak przede wszystkim do tej komunikacji przy¬ gotować nauczycieli i pedagogów. Z taką konstatacją dobrze koresponduje fragment książki Marka Szopskiego: „Wpływy poszczególnych strategii edukacyjnych, zwłasz¬ cza w społeczeństwach wielokulturowych, powodują zmiany w procesie i programach nauczania. Zwiększona migracja międzykulturowa i procesy globalizacji powodują konieczność wprowadzania wiedzy o innych kulturach i grupach do szkół i uczelni. I chociaż realizacja tego projektu nie przebiega w sposób odpowiedni do tempa zmian, choćby z powodu niedostatecznego przygotowania kadry nauczycielskiej, czy/i braku środków, to jednak coraz częściej elementy wiedzy o innych kulturach sprzyjają roz¬ wojowi nauczania komunikowania międzykulturowego" (s. 124). Wypada mieć nadzieję, że ta bez wątpienia wartościowa książka, przyczyni się do popularyzacji tak bardzo potrzebnej dziś wiedzy o komunikowaniu międzykulturowym i da asumpt do przemyśleń nad jakością i znaczeniem edukacji humanistycznej młodego pokolenia. Humanistyczne przesłanie przenika bowiem całą pracę Marka Szopskiego. Sadzę, że najtrafniej można je ująć słowami samego Autora: „otwar¬ cie, szacunek i zaufanie do innych połączone z poczuciem własnej wartości i chęci współdziałania, są najlepszymi sposobami na zapewnienie sobie samym szacunku i uznania u innych. Myślę, że po przeczytaniu tej książki, czytelnik lub czytelniczka zdadzą sobie sprawę, że te reguły postępowania są przydatne nie tylko w relacjach z innymi kulturami, ale z ludźmi w ogóle" (s. 139). Grzegorz Odoj �212 Rezenzje i noty recenzyjne „Studia Choreologica" t. I - V I I I , 1999-2006, red. Roderyk L a n g e , Instytut Choreologii w Poznaniu. Od maja 1999 roku Instytut Choreologii w Poznaniu wydaje rocznik „Studia Choreologica", prezentujący artykuły na temat tańca. W tytule pisma pojawia się ter­ min pochodny od choreologia (choros, chorea — taniec, logos — słowo, wiedza) — wiedza o tańcu, zdefiniowany w 1930 roku przez Viktora Junka, w pracy Hand¬ buch des Tanzes (Podręcznik tańca). Choreologia jest więc dziedziną naukowego rozpatrywania zjawiska, które nazywamy tańcem. Natomiast pierwszą, adekwatną definicję tańca znaleźć można w pracy Curta Sachsa Eine Weltgeschichte des Tanzes (Powszechna historia tańca) z 1933 roku, która mówi, że: „taniec to każdy intencjo¬ nalnie uporządkowany ruch, który nie służy do pokonywania wysiłku roboczego" (tłumaczenie i parafraza R. Lange). Powyższa definicja oparta jest na kryterium użytkowanego ruchu i pozwala wy¬ kluczyć wszystko, co tańcem nie jest, dostarcza więc fundamentalnych podstaw do naukowych rozważań nad tańcem. Niezwykle ważnym pojęciem w definicji C. Sachsa jest intencja, która umożliwia człowiekowi twórcze wyrażanie się w ru¬ chu poprzez tworzenie ciągów rytmicznych i kształtów przestrzennych. Myśli za¬ warte w książce C. Sachsa stały się podwaliną tworzącej się nowej dziedziny nauki i w dużej części są nadal aktualne. Choreologia jako jedna z nauk humanistycznych pojawiła się i rozwinęła bardzo późno, przede wszystkim z powodu ogromnej trudności uchwycenia i zarejestrowa¬ nia przejawów tańca. Brak pełnej notacji ruchu uniemożliwiał racjonalną analizę oraz kumulowanie się wiedzy. Taniec dzieje się w czasie i przestrzeni, wyłącznie w obrębie ciała ludzkiego, które jest jego jedynym instrumentem. Sam taniec nie obiektywizuje się i nie ujawnia poza ciałem człowieka. Przełomem w rozwoju choreologii było stwo¬ rzenie w 1928 roku przez Rudolfa Labana, największego teoretyka tańca XX wieku, genialnego i bardzo prostego zapisu graficznego ruchu nazwanego kinetografią. Stwo¬ rzony przez R. Labana uniwersalny zapis ruchu, jest odpowiednikiem pisma fonetycz¬ nego, ma swoje reguły i ortografię, a niewielka liczba znaków graficznych umożliwia zapisywanie ciągów ruchowych różnych konwencji w jednoznaczny sposób. Powyższe osiągnięcia przyczyniły się do bardzo szybkiego i dynamicznego roz¬ woju choreologii, a z czasem w jej ramach wyodrębniły się następujące działy: 1. historia tańca — zajmuje się przede wszystkim kulturą tańca wyższych warstw społecznych, opiera się na źródłach pisanych, zwykle dotyczy historii tańca dwor¬ skiego, baletu czy tańca teatralnego; 2. etnochoreologia — w terenie bada kultury tańca ludów niepiśmiennych, chłop¬ skich, rolniczych, pasterskich oraz subkultury, w których można zaobserwować róż¬ norodne, bardzo istotne funkcje tańca w organizacji życia społecznego; 3. antropologia tańca — kluczowa dziedzina w dochodzeniu do wiedzy o tańcu — rozpatruje taniec w kontekście bytu ludzkiego, wskazuje na regularności ujaw¬ niające się w tworzeniu form tanecznych oraz określa psychofizyczne możliwości człowieka w wyrażaniu się ruchem swego ciała, rozpatruje więc tworzywo tańca w kontekście kultury; �Rezenzje i noty recenzyjne 213 4. socjologia tańca — wyjaśnia, jak uwarunkowania społeczne rzutują na powsta­ wanie określonych form tańca, dochodzi znaczenia tańca w określonych środowi­ skach w oparciu o współcześnie istniejące grupy ludzkie, ujmuje zjawiska synchro­ nicznie, na jednej płaszczyźnie czasowej; 5. estetyka tańca — zmierza do filozoficznych uogólnień fenomenu tańca. Rocznik „Studia Choreologica" zawiera artykuły specjalistów z całego świata. Obejmuje szerokie spektrum tematów, od historii, przez etnochoreologię po antro­ pologię tańca. Czasopismo jest kontynuacją rocznika „Dance Studies" (vol. 1-20, 1976-1997) wydawanego przez Centre for Dance Studies na Jersey (Wielka Bryta­ nia), pod redakcją prof. dr. hab. Roderyka Langego. „Dance Studies" odegrały bardzo istotną rolę w rozwoju studiów nad tańcem, jednocześnie propagując wyniki badań w tym zakresie. Artykuły zawarte w serii rozpatrują, zawsze w kontekście kulturo­ wym, różne aspekty tańca, w szerokim rozumieniu tego terminu. Te same przesłanki tworzą profil programowy nowej serii — „Studia Choreologi­ ca". Rocznik z założenia ma być forum prezentacji artykułów z dziedziny choreologii. Poruszana w piśmie tematyka jest bardzo różnorodna, począwszy od etnochoreologii, prezentacji rezultatów badań nad tańcem w kulturach pozaeuropejskich, przez tematykę tańca współczesnego, scenicznego, choreoterapię, po artykuły uogólniające wiedzę z zakresu choreologii. Publikacja prac badawczych jest niezwykle potrzebna i ma wielkie znaczenie w propagowaniu i rozwoju nauki o tańcu w obrębie nauk hu¬ manistycznych. „Studia Choreologica" ukazują się w języku angielskim, co pozwala skierować publikację do szerokiego kręgu odbiorców. Osobą, która wyznacza kierunek rozwoju pisma i czuwa nad jego merytorycz¬ ną stroną jest prof. dr hab. Roderyk Lange, etnolog, antropolog i choreolog. W la¬ tach 1954-1967 prowadził intensywne badania terenowe nad folklorem tanecznym, a także koordynował akcję zbierania folkloru tanecznego w Polsce. W 1960 roku R. Lange opublikował metodę postępowania badawczego i dokumentacji folkloru ta¬ necznego, która stała się wzorcem dla badaczy tańca z całego świata — Taniec ludo¬ wy w pracach Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Metoda pracy i kwestionariusz (1960). Od 1967 roku pracował poza granicami Polski. Równolegle z rozległą pracą dydaktyczną, działalnością publikacyjną i wydawniczą, kontynuował badania tere¬ nowe nad kulturą tańca m.in. w Indonezji, Melanezji, w Egipcie oraz wśród Słowian Południowych. Był wykładowcą wielu uczelni w kraju i za granicą, m.in. Laban Art of Movement Centre w Addlestone, Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie (PUNO) w Londynie; Queen's University w Belfaście, Uniwersytetu w Edynburgu i London University Goldsmiths' College oraz po 1989 roku Uniwersytu Adama Mickiewicza w Poznaniu i Akademii Muzycznej w Warszawie. Prof. R. Lange kierował Centre for Dance Studies na wyspie Jersey, jest założycielem i od 1993 roku dyrektorem Instytutu Choreologii w Poznaniu. Jest autorem wielu prac z zakresu antropologii tańca, metodyki badań etnochoreologicznych i kinetografii, m.in. The Nature of Dan­ ce (1975); Podręcznik kinetografii (1975); Tradycyjny taniec ludowy w Polsce i jego przeobrażenia w czasie i przestrzeni (1978); O istocie tańca i jego przejawach w kul­ turze. Perspektywa antropologiczna (1988); oraz kilkudziesięciu artykułów i recenzji w języku angielskim, niemieckim i polskim. �214 Rezenzje i noty recenzyjne Niezwykle ważne miejsce w tomach „Studia Choreologica" zajmują artykuły au­ torstwa redaktora serii, omawiające zjawisko tańca z perspektywy antropologicznej, opierające się na długoletniej pracy badawczej i naukowej. R. Lange podejmuje się syntezy dotychczasowych osiągnięć w dziedzinie nauki o tańcu. Przedstawia istotne problemy teoretyczne, wskazuje rozwiązania i kierunki rozwoju dziedziny w przy¬ szłości. W artykule The Position of Dance in Contemporary European Culture. An Over­ view (t. 1, 1999), autor omawia pozycję tańca we współczesnej kulturze europejskiej. Opinie społeczne o fenomenie tańca, zarówno w przeszłości, jak i funkcjonujące obecnie, a szczególnie opinie negatywne, określają ograniczony sposób postrzega¬ nia tego zjawiska we współczesności europejskiej. R. Lange wskazuje na przyczyny stosunkowo późnego rozwoju nauki o tańcu — choreologii oraz przedstawia jej dy­ namiczny rozwój począwszy od trzeciej dekady dwudziestego wieku. Autor podkre¬ śla istotną współcześnie rolę tańca w wysoko zurbanizowanym społeczeństwie oraz wskazuje szerokie możliwości rozwoju i zapotrzebowań w przyszłości, szczególnie w edukacji, terapii i rehabilitacji. Tom V (2003) zawiera artykuł Dance and the Sinful Human Body, podejmujący tematykę negatywnych konotacji tańca w kulturze europejskiej. R. Lange przedstawia problematykę patrzenia na zjawisko tańca przez pryzmat ludzkiego ciała, postrzega¬ nego w niektórych okresach historii jako „grzeszne". Omawiane są opinie o tańcu oparte na kryterium moralności i konsekwencje z tego wynikające w potocznym po¬ strzeganiu tańca w kulturze europejskiej. Autor wskazuje na filozoficzne podstawy negatywnych opinii zawarte w twierdzeniach Platona, który zgodnie z własną defi­ nicją czystości i piękna, podzielił taniec na dwie kategorie: czysty taniec pięknych ciał, godny cywilizowanego obywatela starożytnej Grecji, oraz taniec brudny, wy¬ konywany przez szpetne ciała wieśniaków. Taniec społeczności wiejskich, zawiera¬ jący symbolikę płodnościową, seksualną, erotyczną został odrzucony jako niegodny uwagi i nieprzyzwoity. W tomie V I (2004) R. Lange, w artykule Movement and the Human Body, pisze o tańcu jako zjawisku unikatowym. Taniec dzieje się w czasie i przestrzeni i jest na¬ stępstwem ciągłych zmian. Nigdy nie jest statyczny i trwa tylko tak długo jak jest wykonywany. Związany jest nierozerwalnie z osobą wykonawcy, ponieważ nie ist¬ nieje poza ciałem tancerza. Nie można też porównać go z wytworami innych sztuk, które materializują się i pozostają obiektywnie poza twórcą. Człowiek komunikuje się za pomocą ruchów własnego ciała, ale również może ich użyć twórczo. Ruch zawiera symbole, które są nośnikiem treści nieprzetłumaczalnych i niewymiennych na słowa. Istotą tańca jest to, że niewerbalne treści upostaciowane są wyłącznie w sa¬ mym ruchu ludzkiego ciała. W tomie VII (2005) znalazł się kolejny artykuł redaktora serii zatytułowany Mo¬ vement and Dance, poruszający istotny moment analityczny: kiedy ruch staje się tańcem? Autor traktuje podaną wyżej definicję C. Sachsa jako punkt wyjścia do dalszych, pogłębionych rozważań. Podkreśla ważkość kryterium jakości ruchu, zastosowanego przez C. Sachsa oraz omawia metodę analizy ruchu, a mianowicie Effort R. Labana, który pozwala na obserwację i analizę wewnętrznych postaw �Rezenzje i noty recenzyjne 215 w stosunku do czterech faktorów ruchu: czasu, przestrzeni, ciężaru i przepływu. R. Lange, dochodząc do bardzo istotnych wniosków, wskazuje na możliwości obser¬ wacji za pomocą powyższych kryteriów symptomów kulturowych. Dowodzi, że taniec pełni niezwykle istotną rolę w ludzkiej egzystencji, zarówno jednostki, jak i społecz¬ ności. Kolejne miejsce w „Studia Choreologica" zajmują artykuły dotyczące etnochoreologii. Autorzy w oparciu o empirię dokonują analizy aktualnego stanu badanej kultury tanecznej w społeczeństwach wiejskich. Zwracają też uwagę na przeobraże¬ nia, jakie zaszły w życiu i kulturze w ostatnich dekadach, które bardzo wyraźnie od¬ zwierciedlają się w tańcu. Artykuły oparte są na wnikliwych badaniach terenowych, często zawierają pełną dokumentację przebiegów ruchowych oraz są ilustrowane fo¬ tografiami rejestrującymi unikatowe i niepowtarzalne momenty kultury i życia oma¬ wianych społeczności. Teksty te są szczególnie cenne, gdyż rejestrują współczes¬ ny stan zachowania tradycyjnej kultury tanecznej. Zmiany kulturowe następujące w ostatnich dekadach, wynikające z coraz szybciej postępującej urbanizacji, powo¬ dują nieodwracalnie zanik tradycji, a tym samym niemożność dotarcia w przyszłości do informacji, których nośnikiem są źródła niepisane. O strojach używanych podczas tańca we wciąż żywej tradycji mieszkańców wysp Pacyfiku pisze Allan Thomas w artykule Dance Costume in the Central Pacific Is¬ lands (tom I , 1999). Przedstawione zostały również zmiany, jakie zachodzą w związ¬ ku z przenoszeniem wydarzeń muzyczno-tanecznych na scenę. Artykuł Ioanisa Prantsidisa w tomie I I (2000) przedstawia procesy przemian w kulturze tańca społeczności wiejskiej zamieszkałej w Tracji, na ziemiach obecnej Bułgarii oraz części tej populacji przesiedlonej do Macedonii na terytorium Grecji. Autor, za pomocą analizy porównawczej, przedstawia różnice zaistniałe między spo¬ łecznościami obu wsi. Praca oparta jest na wieloletnich badaniach terenowych. Ten sam autor wraz z Ermioni Tsouloglou i Dimosem Prantsidisem w tomie VIII (2006) podejmuje temat kulturowych reinterpretacji tradycji tańca obrzędowego w miejscowości Monastiraki (Macedonia) w chwili obecnej. Wywód teoretyczny udo¬ kumentowany jest rozbudowanymi analizami rytmicznymi i kinetycznymi tańca. W tomie III (2001) Erno Pesovar podejmuje temat formy koła w tańcu w artyku­ le An Epilogue to the Circle Dance Monograph by Gydrgy Martin. Autor analizuje historyczny kontekst europejskiej kultury tanecznej, sięgając do filozofii chrześci¬ jańskiej wieków średnich w Europie Wschodniej, ze szczególnym uwzględnieniem archaicznych elementów zawartych w tańcach kolistych. W tym samym tomie Magda Zografou przedstawia studium oparte na badaniach przeprowadzonych na grupie pontyjskich Greków, przesiedlonych do Macedonii. Podejmuje próbę analizy choreotypów i formy tańca. Odnosząc się do strukturalnych analiz innych autorów, przedstawia własną, ciekawą propozycję analizy. W tomie IV (2002) dwa artykuły kładą szczególny nacisk na problem folkloryzmu. Naira Kilichyan przedstawia tradycyjny taniec w Armenii i jego adaptację do sytuacji scenicznej. Natomiast Bernard Kwilimbe omawia taniec teatralny w Malawi, głęboko zakorzeniony w tradycji kultury afrykańskiej, jednak ulegający ogromnym zmianom w związku z przeniesieniem na scenę. Oba artykuły dowodzą wyraźnie, że �216 Rezenzje i noty recenzyjne zmiana funkcji tańca, a więc przeniesienie go z przypisanego mu miejsca, wykony¬ wanie w innym niż pierwotnie przyjętym celu i z innych powodów, powoduje nie¬ odwracalne zmiany treści i formy tańca. Taniec w warunkach scenicznych, wykony¬ wany dla publiczności, kieruje się innymi prawami, podkreślając przede wszystkim aspekt widowiskowy. Angel Acuńa Delgado w tomie V I (2004) interpretuje symbolikę i kontekst kul­ turowy tańca w górskim regionie w Wenezueli. Tezy autora poparte są klasyfikacją elementów tanecznych, próbą analizy typologicznej oraz wykazem tematycznym tre¬ ści zawartych w tańcu. Natomiast praca zbiorowa greckich autorów w tym samym tomie: A. Lazarou, F. Lazarou, F. Filippou, M. Michaltsi, A. Raftis porusza temat zmienności i niestałości pojęć i terminów, na podstawie obserwacji tradycyjnego tań¬ ca w Macedonii. Autorzy dowodzą, że nazwa nie jest postawą do identyfikowania typu tańca. Zdarza się, że ten sam taniec ma wiele różnych, lokalnych nazw, a często tańce zupełnie odmienne w formie i typie posiadają tę samą nazwę. W tomie V I I (2005) Ramazan H. Bogdani w artykule Some Observations on The Albanian Dance Folklore przedstawia wieloletnie wyniki badań nad tańcem tradycyj¬ nym w Albanii, podejmuje próbę typologii, określenia terminologii oraz wyodrębnie¬ nia cech strukturalnych tańca. Autor omawia też wzajemne relacje tańca i muzyki oraz zwraca uwagę na ważny aspekt improwizacji i indywidualnych interpretacji. Placida Staro w tomie VIII (2006) pisze o funkcjach tańca tradycyjnego we współ¬ czesności. Tekst swój opiera na wieloletnich badaniach dwóch kontrastowych spo¬ łeczności lokalnych północnych Włoch. Autorka z czasem stała się członkiem badanej grupy, -wykonując na skrzypcach muzykę z okazji tradycyjnych wydarzeń. Umożliwiło to wnikliwe obserwacje z dwóch zupełnie różnych punktów widzenia: etic i emic. Kolejną grupę stanowią artykuły przedstawiające problematykę tańca z per¬ spektywy historycznej. W tomie I I (2000) zamieszczony został tekst Moniki Fink Children 's Balls — Social Dances — Ballroom Dancing, w którym autorka rozpa­ truje cechy dziecięcych bali na przestrzeni XVIII i XIX wieku w różnych krajach Europy i Ameryki. W konkluzji dochodzi do wniosku, że omawiane bale i zabawy nie były dostosowane do dziecięcego wieku, a stanowiły część tańca towarzyskiego dorosłych dosłownie imitowaną przez dzieci. Tom I I I (2001) zawiera artykuł Anny Ilievej Ritual Reminiscences in Certain Children 's Games in Bułgaria, w którym autorka dowodzi reminiscencji dawnych rytuałów w niektórych grach dziecięcych. A. Ilieva zwraca uwagę na nakładające się w kulturze synkretyzmy, analizuje niektóre rytualne tańce z przeszłości i odkrywa ich oryginalne semantyczne i symboliczne znaczenie. Bułgaria jest regionem, w którym, w wyniku trwającej 500 lat okupacji tureckiej, przetrwały archaiczne cechy tańca. A. Ilieva przedstawia mitologiczne i semantyczne analizy materiału tanecznego gro¬ madzone w ciągu ponad 40 letniej pracy w terenie. Artykuł Evy Kroschlovej w tomie V I (2004) prezentuje analizę strukturalno-formalną tańca dworskiego opisanego w dziele Orchesographie Thoinot'a Arbeau z XVI wieku. Typ analizy zastosowany przez autorkę został wprowadzony i był używany w latach 60. XX wieku do badań nad folklorem tanecznym. Artykuł ilustrują ryciny, liczne tabele oraz kinetogramy. �Rezenzje i noty recenzyjne 217 Jennifer Shennan w tomie V I I (2005) w artykule A totally charming grace... szczegółowo analizuje tańce dworskie francuskiego baroku. Następnie dokonuje porównania z tańcem dworskim z wysp Tonga na Pacyfiku. Odkrywa zbieżności w ruchu znaczącym obu konwencji. Tekst swój opiera na własnym, bezpośrednim doświadczeniu tanecznym form tańca dworskiego oraz znajomości kodeksów tańca dworskiego w Europie. Taniec w ujęciu socjologicznym z odniesieniem do folkloru tanecznego przed¬ stawia artykuł w tomie IV (2002) The Bulgarian Folk Dances at Home andAbroad Gergany Panovej. Autorka stosuje analizę porównawczą tańca tradycyjnego wyko­ nywanego w Bułgarii oraz tańczonego przez obcokrajowców poza granicami kra¬ ju. Artykuł jest wynikiem socjologicznych badań przeprowadzonych przez autorkę w Bułgarii i krajach niemieckojęzycznych: Niemczech, Austrii i Szwajcarii. Różno¬ rodność socjologicznych i personalnych funkcji tańca została ustalona dzięki wywia¬ dom przeprowadzonym w ciągu praktycznych zajęć tanecznych prowadzonych przez samą autorkę. Tomy „Studia Choreologica" obejmują również tematy związane z tańcem tea¬ tralnym, zarówno europejskim, a więc przede wszystkim baletem klasycznym, ale też tańcem scenicznym innych kultur. Zofia Konaszkiewicz w tomie V (2003) poru­ sza problemy artystów baletu w Polsce, wynikające ze specyfiki zawodu, jak też te pojawiające się w życiu prywatnym. Autorka wysnuwa wnioski na podstawie wielu wywiadów przeprowadzonych w środowisku profesjonalnych tancerzy. Taniec sceniczny prezentuje w artykule w tomie I I (2000) Zvika Serper. Autor jest tancerzem kabuki i zajmuje się japońskim tańcem teatralnym, a w tekście oma¬ wia tradycyjne i współczesne elementy tańca kabuki użyte przez Maurica Bejarta w choreografii zatytułowanej The Kabuki. W przedstawieniu realizowanym przez to¬ kijski zespół baletowy choreograf w unikatowy sposób połączył elementy teatralne kultury Wschodu z tańcem europejskim. Taniec z perspektywy pedagogiki i edukacji, a także terapii rozpatrują trzy arty¬ kuły. Zawarty w tomie V (2003) tekst Dariusza Kubinowskiego mówi o doznaniach kinestetycznych w tańcu, opierających się na neurofizjologicznych właściwościach ludzkiego bytu. Receptory ruchu rozlokowane w ludzkim ciele w zakończeniach ner¬ wowych stosunkowo od niedawna zainteresowały naukowców. Autor przedstawia możliwości zastosowania wiedzy o kinestetyce w praktyce tanecznej, ze szczegól¬ nym uwzględnieniem edukacji i terapii. W tomie VIII (2006) Zofia Pelc pisze o uniwersaliach w tańcu i ruchu kreatywnym, kładąc specjalny nacisk na profilaktykę w edukacji XXI wieku. Natomiast Zofia Aleszko prezentuje własny system terapii za pomocą tańca w zaburzeniach neurotycznych. Tom VIII (2006) jest pierwszym w serii „Studia Choreologica" zawierającym wystąpienia zaprezentowane na Seminarium zorganizowanym przez Instytut Choreologii w Poznaniu w 2005 roku na temat „Taniec we współczesności". Planowane jest publikowanie najciekawszych wystąpień z corocznych seminariów w kolejnych numerach rocznika. „Studia Choreologica" kierowane są zarówno do osób naukowo zajmujących się tańcem, jak i do jego pasjonatów. Publikacja dostępna jest w większości bibliotek �Rezenzje i noty recenzyjne 218 w Polsce, a także na świecie. Można ją nabyć w księgarniach naukowych oraz bez¬ pośrednio w Instytucie Choreologii (Filipińska 1, 61-123 Poznań). Urszula Loba-Wilgocka MapaH riemoKeBiH (Marian P i e c i u k i e w i c z ) , JlICThl (1956-1982) LISTY. Eejiapycicae ricTapbiHHae TaBapwcTBa (Białoruskie Towarzystwo Historycz­ ne), przedmowa TajieHa DiaroycKaa (Helena Głogowska), wybór i opracowanie rajieHa DiaroycKaa, Banacjiay Xapy»cbi (Helena Głogowska, Wiesław Choruży), BenacTOK (Białystok) 2005, ss. 152, fot. 5. Korespondencja prywatna, listy pisane przez konkretnych nadawców do kon¬ kretnych adresatów, od dawna uznana jest za uprawomocnione źródło historycz¬ ne. Osobliwość tej kategorii przekazu, pozwalającej uzupełnić czy wręcz „ożywić" niejedną biografię, ma wiele niekwestionowanych walorów. Polegają one m.in. na przybliżeniu interesującej nas postaci poprzez oświetlenie spraw, którymi żyła, oso¬ bistym do nich stosunku, jakże często wyrażonym w swobodnym i nie zawsze do końca „literackim" języku, a także przez ukazanie grona adresatów i poruszanej w listach problematyki. Poza treściami merytorycznymi miejsce tu na grzecznościo¬ wą formułę, żart, wyrażenie stanu emocjonalnego czy zwykłe narzekanie na zdrowie, niepogodę i historię. Podobnie jest w przypadku korespondencji Mariana Pieciukiewicza (1924-1983). Ten etnograf i działacz białoruskiego ruchu narodowego w jednej osobie, prowadził dialog w języku polskim i białoruskim. Nic dziwnego. Był przecież obywatelem pań¬ stwa polskiego, w jego przedwojennym i powojennym kształcie, doświadczonym przez dwie okupacje zesłańcem i ekspatriantem. Helena Głogowska, pracownik katedry Kultury Białoruskiej Uniwersytetu w Białymstoku, poprzez wydanie Listów postanowiła raz jeszcze przywołać postać polsko-białoruskiego badacza kultury ludowej i — co chyba w tym miejscu ważniej¬ sze — „uwikłanego w historię" XX wieku przedstawiciela białoruskiej inteligencji oraz aktywnego działacza narodowego i kulturalnego. W dość obszernej, 18-stronicowej przedmowie do Listów, jej autorka przypomina o mijającej w 2004 roku setnej rocznicy urodzin Mariana Pieciukiewicza oraz o uczczeniu tego jubileuszu, odby¬ tą w Muzeum Etnograficznym w Toruniu, sesją naukową („Marian Pieciukiewicz. Życie i działalność", Toruń, 22 października 2004 roku) . Wymieniona placówka w latach 1957-1980 była miejscem pracy białoruskiego etnografa, a Toruń miastem, w którym po latach zsyłki i łagru osiadł wraz ze swą najbliższą rodziną. Okres ten pokrywa się niemal z ramami chronologicznymi publikowanej korespondencji, która 1 1 Przy organizacji tej konferencji, przede wszystkim od strony merytorycznej, obok Muzeum Etno­ graficznego w Toruniu, wziął udział toruński oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. �Rezenzje i noty recenzyjne 219 dotyczy ostatniego etapu życia etnografa. Pierwszy list, pisany przez Pieciukiewicza jeszcze z zesłania (Workuta), datowany jest na 13 maja 1956 roku. Jego adresatem była Maria Znamierowska-Prufferowa, ówczesna kierownik Działu Etnograficzne¬ go Muzeum Miejskiego w Toruniu, przed wojną kustosz uniwersyteckiego Muzeum Etnograficznego w Wilnie. Korespondencję zamyka list od Jerzego Turonka (War­ szawa, 25 lipca 1982 roku), wybitnego działacza Białoruskiego Towarzystwa Spo¬ łeczno-Kulturalnego. W przedmowie Heleny Głogowskiej, zgodnie z przyjętymi dla tego typu pub¬ likacji zasadami, zarysowana została sylwetka nadawcy listów. Marian Pieciukiewicz urodził się 24 września 1905 roku we wsi Ciecierki na Brasławszczyźnie, w chłopskiej rodzinie wyznania katolickiego. Uczęszczał do Wileńskiego Gimna­ zjum Białoruskiego. W roku 1938 ukończył studia etnograficzne na Uniwersytecie Stefana Batorego (praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. Moszyńskie¬ go dotyczyła kultury staroobrzędowców). Już jako młody człowiek czynnie działał w życiu białoruskim. W rodzinnej wiosce założył Koło Białoruskiego Instytutu Go¬ spodarki i Kultury, pisał artykuły do białoruskich czasopism, był członkiem kole¬ gium redakcyjnego „Kałośsia" („Kłos") i „Szlachu Moładzi" („Droga Młodzieży"), a w latach 1929-1932 także redaktorem naczelnym tego ostatniego. Pisał artyku¬ ły poświęcone białoruskiej historii, etnografii, krajoznawstwu. Publikował własne wiersze i bajki (pod pseudonimem Marwicz i dziad Marcin). Od 1931 roku pracował w Instytucie Naukowo-Badawczym Europy Wschodniej. W latach 1939-1944 pełnił wiele różnych funkcji. Był dyrektorem Muzeum Białoruskiego w Wilnie, dyrekto¬ rem Biblioteki im. Wróblewskich, inspektorem oświaty w Oszmianie, nauczycie¬ lem, redaktorem audycji radiowych w języku białoruskim oraz autorem artykułów w „Krynicy" i „Biełaruskim Hołasie". Ten aktywny okres w życiu świadomego, białoruskiego inteligenta przerwany został w 1949 roku wywózką na Sybir. W latach 1952-1956 więzień sowieckich łagrów przebywał na zesłaniu w Workucie. „Kara za służbę narodowi", jak okre¬ ślił ją w swych wspomnieniach sam Pieciukiewicz, zakończyła się dopiero w 1957 roku. Nadawca Listów przyjazd do Polski zawdzięcza w wielkiej mierze prof. Marii Znamierowskiej-Prufferowej, głównemu adresatowi publikowanej koresponden¬ cji, która upomniała się o uniwersyteckiego kolegę, kierując do władz radzieckich — poprzez ówczesne Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz polską ambasadę w Mos¬ kwie — specjalne wezwanie (tzw. „wyzyw"). Umożliwiła mu tym samym wyjazd ze Związku Sowieckiego i pracę w utworzonym przez siebie Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Okres toruński w życiu Mariana Pieciukiewicza to okres może już nie tak inten¬ sywnej działalności publicznej, ale nadal aktywny etap życia, zwłaszcza jeśli chodzi o pracę w Muzeum. Poza licznymi badaniami etnograficznymi (pasją Pieciukiewicza była białoruska kultura ludowa Białostocczyzny) prowadzi on muzealną biblio¬ tekę. Jako członek toruńskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego sprawował opiekę nad jego księgozbiorem. Nie ustały także kontakty wileńskiego 2 2 M . EleijioKeBm, Kapa sa cnywcdy napoóy, EenacTOK 2001. �220 Rezenzje i noty recenzyjne etnografa ze środowiskiem białoruskim, wyrażające się w jego przynależności do Białoruskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego (pełnił tam funkcję członka za­ rządu Koła Naukowego) oraz we współpracy z białostockim czasopismem „Niwa". Świadectwem tego jest również publikowana korespondencja. Pieciukiewicz często jawi się tu w roli „świadka epoki", udziela informacji, radzi, wskazuje rozwiązania. Dotyczy to m.in. korespondencji z tymi działaczami białoruskimi, którzy oddają się pracy naukowej, zwłaszcza piszącymi o historii ruchu białoruskiego. Obok tego typu listów znajdują się krótkie relacje z wyjazdów służbowych i prywatnych, pisane na kartkach pocztowych pozdrowienia. Przedmowa Heleny Głogowskiej prezentuje krótkie biografie adresatów listów: Marii Znamierowskiej-Prüfferowej, Aleksandry Bergman (prekursorka badań nad najnowszą historią Białorusi), Macieja Konopackiego (dziennikarz, działacz kultu¬ ralny, członek BTSK), Jerzego Turonka (historyk, działacz warszawskiego oddziału BTSK). W tym też miejscu opatrzone są one komentarzem wprowadzającym nas w kontekst relacji adresata z nadawcą. Kilka zaledwie zdań autorka wstępu poświęca etnografowi Lucjanowi Turkowskiemu, przyjacielowi Pieciukiewicza z czasów stu¬ diów na uniwersytecie wileńskim, po wojnie zamieszkałemu w Londynie. Jeszcze mniej danych zamieszcza o Janinie Heydziance-Pilatowej. Te lakoniczne informacje rozszerzone są dopiero w przypisach zamieszczonych przy publikowanych listach. Warto w tym miejscu powiedzieć, że właśnie owe przypisy wydają się ogromnym walorem książki. Odzwierciedlają bowiem szeroki krąg ludzi nauki i kultury, zarów¬ no Białorusinów, jak i Polaków, z którymi nadawcę łączą przeróżne relacje, od czy¬ sto zawodowych do bardzo osobistych. Znajdujemy w nich również wiele cennych komentarzy do historii ruchu białoruskiego w wieku XX. Nie do końca określony wydaje się klucz zastosowany przy wyborze listów do publikacji. Głogowska tłumaczy, że dokonano go „ze względu na tematykę, jak i język oraz osoby adresatów". U bardziej uważnego czytelnika tak sformułowa¬ ne uzasadnienie budzić może pewne wątpliwości. Przecież lista osób, z którymi korespondował w tym okresie Pieciukiewicz — jak dowiadujemy się z informa¬ cji zawartych w przedmowie — jest znacznie szersza. Czy nie zaważył więc tu w jakiejś mierze czynnik dostępności do archiwów? Największy zbiór koresponden¬ cji białoruskiego etnografa znajduje się bowiem — zgodnie z jego wolą — w Bi¬ bliotece Akademii Nauk Białorusi w Mińsku. Publikowane listy pochodzą głównie z archiwów polskich (Archiwum Muzeum Etnograficznego w Toruniu, Archiwum Muzeum Podlaskiego w Białymstoku) oraz ze zbiorów prywatnych (zbiory H. Gło¬ gowskiej i J. Turonka). Zatrzymajmy się jeszcze przy języku udostępnionej nam korespondencji. Dla czytelnika polskiego odczytanie jej może stanowić spory problem ze względu na to, że poważna jej część prowadzona jest po białorusku. Tak Pieciukiewicz komuniko¬ wał się z Maciejem Konopackim, Jerzym Turonkiem i Aleksandrą Bergman. Po białorusku zredagowane jest również pismo do redakcji czasopisma „Niwa". Ułatwienie stanowi kilka przypadków zastosowania alfabetu łacińskiego (łacinki). Przy odrobi­ nie dobrej woli list taki można bez trudności odczytać. Osobliwą gwarą mejszagolską posługuje się nadawca w obszernym (i jedynym) liście do Lucjana Turkowskiego. �Rezenzje i noty recenzyjne 221 Korespondencja z Marią Znamierowską-Prufferową, Janiną Heydzianką-Pilatową oraz częściowo z Aleksandrą Bergman przebiega w języku polskim. Mimo że omawiana tu publikacja skierowana jest — jak się wydaje — przede wszystkim do czytelnika białoruskiego bądź też do czytelnika kulturą białoruską za¬ interesowanego szczególnie, spełnia ona podstawowe kryteria jej odbioru przez grono publiczności polskojęzycznej (przedmowa i większość przypisów po polsku). Książka powinna zająć nie tylko tych, którzy do kultury i historii białoruskiej mają godną po¬ chwały słabość, ale też wszystkich interesuj ących się związkami nauki i kultury polskiej z białoruską, także w wymiarze ludzkim. Taki w szczególności wydźwięk posiada za¬ wierająca wiele przyjacielskiej serdeczności korespondencja Mariana Pieciukiewicza z Marią Znamierowską-Prufferową. Wzajemne relacje tych dwóch wileńskich etno¬ grafów cechuje klimat tolerancji, szacunku i życzliwego zainteresowania drugim czło¬ wiekiem, bez względu na narodowość czy światopoglądy. O takiej atmosferze mówi Marian Pieciukiewicz, gdy wspomina okres swych studiów na Uniwersytecie Stefana Batorego . Dlatego też oboje często wracają do osoby profesor Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej, kierownika Zakładu Etnologii Wileńskiego Uniwersyte¬ tu, która o taką atmosferę zadbała w prowadzonej przez siebie placówce. Warto podzielić się jeszcze jedną myślą, która nasuwa się przy czytaniu Listów. Ich nadawca jako człowiek uprawiający konkretną dyscyplinę naukową, z ogromnym bagażem wiedzy i doświadczeń, podchodzi do samego siebie z pewnym dystansem. Na marginesie jakże często poważnej wymiany myśli pozwala sobie na żart i autoiro¬ nię. Biorąc pod uwagę fakt, że kawał naukowego i rodzinnego życia etnografa toczy¬ ło się równocześnie w środowisku polskim i białoruskim, chłopskim i ziemiańskim, a na okres w miarę swobodnego i twórczego działania w Polsce międzywojennej na¬ łożyły się lata okupacji i niewoli, Pieciukiewicz jawi się nam również jako człowiek pogranicza. Jest wszak obywatelem dwóch kultur, dwóch systemów politycznych i dwóch epok, a w każdej z nich funkcjonuje z filozoficzną pokorą i zaciekawieniem. W tym sensie więc jest antropologiem w pełnym wymiarze. Postawy swej nie śmie wprawdzie eksponować w kanonicznych dziełach naukowych, przybiera ją jednak w życiu i w słowie pisanym, adresowanym do przyjaciół i znajomych. Dostrzegamy ją w Listach, przebija ona również w wydanych pośmiertnie wspomnieniach. Publikację przygotowaną przez Helenę Głogowską odbierać można jako wy¬ raz upamiętnienia człowieka, ważnego przede wszystkim dla historii białoruskie¬ go ruchu narodowego. Marian Pieciukiewicz zajmuje bowiem w tej historii miej¬ sce szczególne. Myśl wydania Listów, choć zrodziła się już po odbytej konferencji w Toruniu, została więc zrealizowana. Publikacja materiałów konferencyjnych, za¬ powiedziana przez toruńskie Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prufferowej, powinna przybliżyć sylwetkę wileńskiego etnografa, trochę chyba przez środowisko etnologów polskich zapomnianego, a właściwie do końca nie od¬ krytego. Choćby tylko dlatego do Listów Pieciukiewicza warto sięgnąć. 3 Artur Trapszyc 3 1 M . EleiiioKeBH !, y nowyKax saHapaeanux CKapóay, BinbHa 1998, s. 106-108. �222 Rezenzje i noty recenzyjne Nationalisms Across the Globe. An Overview of Nationalisms in State-endo­ wed and Stateless Nations, School of Humanities and Journalism, red. Wojciech J. B u r s z t a , Tomasz K a m u s e l l a , Sebastian W o j c i e c h o w s k i , t. 1: Europe, Poznań 2005, ss. 502; t. 2: The World, Poznań 2006, ss. 557. Obszerna, dwutomowa praca zawierająca, poza wstępem, 47 artykułów poświę¬ conych problematyce nacjonalizmów występujących w różnych stronach świata, napisanych przez podobną liczbę autorów, w olbrzymiej większości z zagranicy. Uporządkowane one zostały w trzech działach: „Teoria", „Narody posiadające pań¬ stwo" oraz „Narody bezpaństwowe". Artykuły zgromadzono w wyniku zaproszenia do nadsyłania tekstów dotyczących nacjonalizmów ogłoszonego w nr. 20 „Spraw Narodowościowych. Nowa Seria" z roku 2002 oraz w internecie. Redaktorzy wiążą początek prac nad wydaniem książki, podjętych w roku 2004, z akcesją Polski do Unii Europejskiej i wyrażają nadzieję, że środowisko intelektualne, skupione wokół „Spraw Narodowościowych", stanie się środkowoeuropejskim ośrodkiem świato¬ wych studiów nad nacjonalizmem. To właśnie globalizacja wskazana została przez redaktorów za czynnik najbar¬ dziej istotny dla rozwoju nacjonalizmu, uznanego za główną „infrastrukturalną" ideologię współczesnego świata i siłę, która ukształtowała obecny stan stosunków międzynarodowych. Wystarczy wskazać piętnaście państw, które powstały na gru¬ zach Związku Radzieckiego, rozpad Czechosłowacji, dekonstrukcję Jugosławii czy, przykład najświeższy, rozdział Serbii i Czarnogóry. Narodowa legitymizacja insty¬ tucji państwa jest uznawana przez całą społeczność światową, ma zatem niekwe¬ stionowany wymiar globalny. Zwrócenie uwagi na globalizację stało się zatem jednym z głównych założeń wydawnictwa. Informuje o tym wstęp, zatytułowany Nationalism in the age of globalisation, w którym stwierdzono, że nacjonalizm zo¬ stał przekształcony w pierwszą globalną ideologię nowoczesnego świata. Sformu¬ łowano w nim także przypuszczenie, że bez globalizacji nacjonalizmu nie byłoby globalizacji takiej, jaka jest. Na globalizację, jako ważny czynnik określający współ¬ czesny nacjonalizm, wskazuje się również w tytułach i treści wielu artykułów. We wstępie ponadto omówiono dzieje kształtowania się nacjonalizmu oraz dzieje ba¬ dań, w tym badań polskich, nad tym fenomenem ideologii i polityki. Redaktorzy nie zdecydowali się jednak na przedstawienie definicji nacjonalizmu. Są przekonani, że w związku z dynamicznym charakterem zjawiska, określanego przez zmieniające się warunki oraz potrzeby i aspiracje ludzi tworzących narody, pytanie o definicję nie może doczekać się ostatecznej odpowiedzi. Przyjmują w związku z tym tezę o zróżnicowaniu i wielowymiarowości nacjonalizmu, i preferują stosowanie tego terminu w liczbie mnogiej, co znalazło wyraz w tytule wydawnictwa. Potwierdzają jednakże wagę rozważań nad nacjonalizmem dla zrozumienia jego istoty i poznania współczesnego świata. Rozumiemy przyjętą we wstępie, z konieczności, lapidarność w przedstawianiu złożonej problematyki nacjonalizmu. Zabrakło nam w nim jednak, choćby zasygnalizowania tylko, znaczenia etniczności jako jednego z ważnych, obok organizacji politycznej i rozwoju kulturowego, źródeł i podstaw narodów i nacjona¬ lizmów. �Rezenzje i noty recenzyjne 223 Artykuły, zamieszczone w dziale „Teoria", zajmują się m.in. wspomnianym już oddziaływaniem procesu globalizacji (S. Wojciechowski, Separatism and globaliza­ tion — mutual interactions, t. 1; S. Saxonberg, M. Kania, Globalization or glocalization. A comparison of advertising in Poland and Sweden, t. 1); symboliką nacjonali­ zmu (L.N. Leustaan, Symbolic nationalism in the European Union, t. 1); związkami etnonacjonalizmu z religią (J. Strakes, Ethnic nationalist and religious movements, t. 1); uwikłaniami historiografii (W. Wrzosek, Historiography as a vehicle for the nationalist idea, t. 1) i relacjami między językiem, narodem i państwem (T. Kamusella, The normative isomorphism of language, nation and state: the case of Central Europe, t. 2). W dwóch pozostałych działach: „State-endowed nations" i „Stateless nations", umieszczone zostały artykuły koncentrujące się na charakterze nacjona¬ lizmów i ich wybranych aspektów w poszczególnych państwach. Przedstawiono niezwykle szeroki zakres zagadnień: od spraw polityki państwa, w tym językowej, poprzez manipulowanie historią, konflikty etniczne, tożsamość etniczną, procesy narodowotwórcze, rolę religii, miejsce regionalizmów, aż po wykorzystywanie w pro¬ pagandzie nacjonalistycznej stosunku do odmiennych orientacji seksualnych. Domi­ nują artykuły poświęcone nacjonalizmowi w Europie: Polsce, Niemczech, Rumunii, a ponadto Czechach, Serbii i innych państwach. Dobrze reprezentowane są tereny postradzieckie, w tym azjatyckie, oraz innych państw Azji i Ameryki Północnej. Spośród narodów bez państwa to Romom poświęcono dwa artykuły. Zabrakło omó¬ wienia sytuacji Kurdów. Nie ma także artykułów zajmujących się Tybetańczykami, Baskami i Czeczenami. Autorami tekstów są obserwatorzy spraw narodowych z wielu krajów świata, niekiedy emigranci, często ludzie młodzi, wśród nich także dziennikarze, działacze organizacji pozarządowych i badacze tzw. „niezależni", nie związani etatowo z instytucjami naukowymi. Większość autorów pracuje w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, ale także w Federacji Rosyjskiej, Niemczech, Rumunii, Turcji, Armenii i oczywiście w Polsce. Przydatna byłaby informacja, czy w książce opublikowano wszystkie nadesłane teksty, czy też nastąpiła ich selekcja. Nie sposób choćby wymienić wszystkich tytułów zamieszczonych w obydwu to¬ mach artykułów. Autorzy recenzji zajmą się tylko kilkoma z nich, bliskimi ich włas¬ nym zainteresowaniom, choć zdają sobie sprawę z tego, że postępując tak, ograniczają informacje m.in. o bogato reprezentowanej w książce problematyce nacjonalizmu eu¬ ropejskiego. Do wybranych należą artykuły z tomu 2: The transfer of power in India: independence and division Manava Bahla i Uyghur nationalism and Islam: a histo­ rical perspective Ableta Kamalova. Choć pierwszy traktuje o drugim pod względem liczebności narodzie świata, któremu udało się uzyskać niepodległe państwo, drugi zaś dotyczy niewielkiej jak na Azję, bo zaledwie niespełna 8-milionowej społeczności Ujgurów, zamieszkujących znajdujący się w obrębie Chińskiej Republiki Ludowej Okręg Autonomiczny Sinkiang-Ujgur, to obydwa zwracają uwagę na dwa czynniki, które nierozerwalnie wiążą się z pojęciem nacjonalizmu. Pierwszym jest rola obcego mocar¬ stwa, w obliczu dominacji którego uruchamia się proces narodowotwórczy. Drugim jest rola, jaką w budowaniu tożsamości narodowej odgrywa religia. Indyjska tożsamość narodowa zaczęła kształtować się w drugiej połowie XIX wieku w opozycji do kolonialnych rządów Wielkiej Brytanii na subkontynencie in- �224 Rezenzje i noty recenzyjne dyjskim. Wydaje się, iż scalenie ponad miliardowego obecnie narodu nie udałoby się, gdyby nie integracyjny czynnik, jakim był najeźdźca. Naród indyjski, od po­ nad półwiecza funkcjonujący w ramach demokratycznego państwa, jest fenomenem w skali światowej i nie umniejsza tego eksponowany przez Manava Bahla fakt, iż odzyskaniu niepodległości przez Indie towarzyszył podział kraju i wyodrębnienie się Pakistanu. W walce narodowowyzwoleńczej — tej pokojowej, jak i tej prowadzonej z użyciem przemocy — brali udział zarówno wyznawcy hinduizmu, jak i muzułma­ nie. Przykładem może być chociażby ruch odmowy współpracy, zainicjowany przez wyznawców obu religii w roku 1920, w odpowiedzi na masakrę ludności w Pendżabie. Wszystkie inne akcje skierowane przeciwko rządom brytyjskim, organizowane pod egidą Indyjskiego Kongresu Narodowego i charyzmatycznym przywództwem Mahatmy Gandhiego: kampanie obywatelskiego nieposłuszeństwa, „marsz solny" wymierzony w kolonialny monopol na produkcję soli czy akcja „Opuśćcie Indie" z roku 1942, uzyskiwały masowe poparcie ludności niezależnie od przynależności etnicznej, pochodzenia społecznego, płci, języka czy religii, co pełniło rolę konsoli¬ dującą naród indyjski. Zresztą, co ciekawe, zamachowiec, z rąk którego zginął Gan¬ dhi, nie był muzułmaninem, lecz fanatycznym wyznawcą hinduizmu. Niestety, autor artykułu traktującego o jednym z największych światowych feno¬ menów w dziedzinie narodowotwórczej pomija udział samych Hindusów w drodze do niepodległego państwa, stawiając tezę, iż Brytyjczycy po prostu musieli wycofać się z subkontynentu indyjskiego wskutek zaistniałej po I I wojnie światowej sytua¬ cji geopolitycznej, tak jakby trwające ponad pięć dekad wysiłki indyjskie na rzecz samostanowienia nie miały tu większego znaczenia. Uwagę autora artykułu przyku­ wają natomiast przede wszystkim aspekty techniczne przekazania władzy (omawia on kolejno wszystkie brytyjskie propozycje rozwiązania problemu transferu władzy) oraz kwestia podziału nowo powstałego państwa. Niewykluczone, iż przyczyną, dla której autor koncentruje się aż nadto na zagadnieniu odłączenia Pakistanu, jest fakt, iż sam jest Hindusem, a problem ten jest dla Hindusów wciąż odnawiającą się za¬ drą. Co ciekawe, autor sam przyznaje, iż „problem muzułmański" nie jest kwestią narodową ani rasową, lecz konfliktem religijnym. Zważywszy jednak, że działal­ ność Ligii Muzułmańskiej, która doprowadziła do utworzenia Pakistanu z części te¬ rytorium Indii, nie cieszyła się powszechnym poparciem indyjskich muzułmanów (konserwatywna organizacja islamska Jamiyat-ul-ulama-i-hind oskarżała nawet Ligę o wykorzystywanie nieświadomych mas muzułmańskich do swoich celów), powstaje pytanie, czy podział Indii nie był l i tylko wynikiem partyjnej rozgrywki o władzę między Ligą a prodemokratycznym, zróżnicowanym etnicznie i religijnie, Indyjskim Kongresem Narodowym? Niemniej jednak Liga traktowała religię jako czynnik określający odrębność narodową i na podstawie sformułowanej przez swego charyzmatycznego przywódcę — Mohammada Ali Jinnaha — „teorii dwóch naro¬ dów", wykazywała, iż muzułmanie indyjscy i hinduiści nie mogą określać się mia¬ nem tego samego narodu (pomijając zupełnie wyznawców wielu innych religii, ży¬ jących od wieków na obszarze subkontynentu indyjskiego: chrześcijan asyryjskich, zoroastrian, dżinistów, Sikhów itd.). Gandhi kontrargumentował, podając przykład Bengalu, gdzie większość muzułmanów przeszła na islam z hinduizmu i gdzie w sty- �Rezenzje i noty recenzyjne 225 lu życia, stroju, języku i kulturze, muzułmanie i hinduiści byli praktycznie nierozróżnialni. Umocnienie ujgurskiego nacjonalizmu przypada na koniec lat 40. XX wieku, kiedy to ojczyzna Ujgurów (ludności islamskiej należącej do grupy językowej ture¬ ckiej), Sinkiang, została podbita przez nowo powstałą Chińską Republikę Ludową. Wprawdzie rozwój komunikacji między oazami, w których tradycyjnie żyją Ujgurowie, sprawił, iż poszczególne grupy przestały żyć w izolacji, to jednak dopiero zintensyfikowana konfrontacja z Hanami — „innymi", zmusiła Ujgurów do samookreślenia. Restrykcyjna, antyreligijna polityka komunistycznych Chin wpłynęła na postawy nacjonalistyczne i dążenia niepodległościowe społeczności ujgurskiej. Ta¬ kie praktyki, jak kontrola urodzeń, transfer ludności niemuzułmańskiej (obecnie Ujgurowie stanowią mniejszość we własnym kraju — 40% w stosunku do prawie 50% Hanów), wycofanie języka ujgurskiego z wyższych uczelni czy zakaz uczęszczania do meczetów osób poniżej 18. roku życia, sprawiły, że jedynie uzyskanie niepodle¬ głego państwa jest dla Ujgurów gwarancją ochrony ich kultury i religii. Analogiczny proces ma miejsce w Tybetańskim Regionie Autonomicznym, istniejącym w ramach tej samej Chińskiej Republiki Ludowej i objętym taką samą polityką. Islam jest najistotniejszym, obok języka, czynnikiem określającym tożsamość narodową Ujgurów. Już w okresie podboju Sinkiangu przez dynastię Qing w roku 1760 Ujgurowie mobilizowali się do obrony pod hasłem „świętej wojny" przeciwko „pogańskim" Chinom. Na przełomie XIX i XX wieku, przez krótki okres, próbowa¬ no wprowadzić we Wschodnim Turkiestanie (tak popularnie nazywany jest region Sinkiang) szariat jako obowiązujące prawo. Przymiotnik „islamski" został włączony w nazwę pierwszego niepodległego państwa ujgurskiego, proklamowanego w roku 1933 (Islamska Republika Wschodniego Turkiestanu). Wszystkie bunty przeciwko rządom Chińskiej Republiki Ludowej prowadzone były pod hasłem „wolności re¬ ligijnej", jak chociażby powstanie w Kuljia w roku 1997, które wybuchło w odpo¬ wiedzi na zakaz zgromadzeń młodzieży ujgurskiej promujących, wobec rosnącego spożycia alkoholu i narkotyków, zdrowy styl życia (traktowany jako część ujgurskiej kultury muzułmańskiej). Autor artykułu poświęconego nacjonalizmowi ujgurskiemu, Ablet Kamalov, w przeciwieństwie do Manava Bahla, który pracuje dla Centrum Rozwoju Ame¬ rykańskiego w Waszyngtonie, jest specjalistą w problematyce, którą porusza. Pro¬ wadzi badania w Centrum Studiów Ujgurskich w Instytucie Studiów Orientalnych przy Kazachskiej Akademii Nauk, opublikował dwie książki i szereg artykułów naukowych poświęconych historii i tożsamości narodowej Ujgurów, a także przy¬ gotował i przeprowadził kursy w ramach Letniego Uniwersytetu w Budapeszcie na temat nacjonalizmu w Azji Centralnej. Ów profesjonalizm i świetne rozeznanie w poruszanej problematyce są widoczne w omawianym artykule. Autor przeprowa¬ dza konsekwentną, osadzoną w historii prezentowanej grupy i kontekście przemian społeczno-politycznych w regionie i na świecie, analizę procesu kształtowania się tożsamości narodowej Ujgurów, wskazując na te czynniki, które odegrały kluczową rolę w ujgurskim procesie narodowotwórczym. Nie można, niestety, powiedzieć tego samego o artykule Manava Bahla, któremu umyka idea przyświecająca redaktorom �226 Rezenzje i noty recenzyjne zbioru Nationalisms Across the Globe przedstawiania nacjonalizmów w kontekście globalnym. Słowa uznania należą się A. Kamalovowi także dlatego, że poruszając kwestię nacjonalizmu w niezbyt licznej azjatyckiej społeczności, zwraca uwagę na zjawisko trans-nacjonalizmu. Nacjonalizm ujgurski nie ogranicza się dziś do pustyń Sinkiangu; Ujgurowie, którzy wyemigrowali w latach 90. XX wieku z Chińskiej Republiki Ludowej i terenów byłego Związku Radzieckiego na Zachód: do Stanów Zjednoczo­ nych, Kanady, Niemiec, Belgii, Szwecji i Norwegii, powołali do życia w roku 2004 Światowy Kongres Ujgurów z siedzibą w Monachium, zrzeszający większość poli­ tycznych i kulturowych organizacji ujgurskich, ważny dla upublicznienia „problemu ujgurskiego" na świecie. Ujgurowie nie są oczywiście wyjątkiem w tej materii — na¬ cjonalizmy ulegają procesowi umiędzynarodowienia, gdyż tylko w ten sposób mają szansę zaistnieć w publicznej świadomości i światowej polityce. A. Kamalov zwraca uwagę na miejsce zjawiska nacjonalizmu w globalizującym się świecie. Wskazuje, jak jeszcze do niedawna żyjący w oazach Ujgurowie, uprawiają dziś „cyber-separatyzm", -wykorzystując internet w celu upowszechniania wiedzy o swojej historii i kul¬ turze oraz dążeniach niepodległościowych poprzez zakładanie, w różnych językach, licznych stron www. Pokazuje, jak wykorzystują działalność międzynarodowych or¬ ganizacji monitorujących stan przestrzegania praw człowieka na świecie, takich jak Amnesty International, do nagłaśniania swojego problemu. I wreszcie zwraca uwagę na zjawisko „łączenia sił" narodów bez państw, którego przejawem jest chociażby powołanie — na wzór Organizacji Narodów Zjednoczonych — Międzynarodo­ wej Organizacji Niereprezentowanych Ludów i Narodów (IOUPN — International Organisation of Unrepresented Peoples and Nations), zrzeszającej reprezentantów 50 ludów i narodów. Co ciekawe, jej pierwszym przewodniczącym był właśnie Ujgur. A. Kamalov podkreśla jeszcze jeden globalny aspekt ujgurskiego nacjonalizmu — rolę religii, islamu, w niepodległościowych dążeniach Ujgurów. Odrzuca jednak modną obecnie, i wygodną, tezę o „zderzeniu cywilizacji" i nie wpisuje ujgurskiego islamu w ogólnomuzułmańską wojnę przeciwko zachodniemu światu. Na potwier¬ dzenie swojego stanowiska o pochopności jednoznacznego klasyfikowania islamu, przytacza argument, iż Ujgurowie nie solidaryzują się z innymi „chińskimi" muzuł¬ manami Hui, mającymi własną autonomię w Ninxia (Chińska Republika Ludowa) — jedni i drudzy chodzą do osobnych meczetów i zdarzało się, że władze chińskie posyłały żołnierzy Hui przeciwko „zbuntowanym" Ujgurom. A. Kamalov, analizując relację nacjonalizm — islam, porusza ponadto istotną kwestię wykorzystywania po¬ wszechnej wojny z terroryzmem przez światowe mocarstwa w celu ukrócania niewy­ godnych dążeń niepodległościowych. Jak łatwo się domyślić, władze Chińskiej Re¬ publiki Ludowej stosują surowe represje wobec ujgurskiej społeczności, określając tamtejsze działania separatystyczne mianem terroryzmu (zresztą ta sama terminologia jest stosowana po roku 2001 również wobec narodu tybetańskiego i stojącego na jego czele XIV Dalajlamy, laureata Pokojowej Nagrody Nobla). A. Kamalov przestrzega, iż tego typu praktyki, polegające na wzmaganiu represji, mogą przynieść przeciwny skutek i doprowadzić do radykalizacji ujgurskiego islamu, czyli przekształcenia do¬ tychczasowej walki narodowowyzwoleńczej w świętą wojnę na wzór Czeczenii. �Rezenzje i noty recenzyjne 227 Inne wybrane do omówienia artykuły to teksty dotyczące postradzieckiej Azji Środkowej, których autorami są Resul Yalcin, Uzbek ethnie identity and nation buil­ ding in Uzbekistan, t. 2 oraz Stephen F. Cunha, The Mountains Tajiks of Central Asia, t. 2. Pierwszy z nich napisany został przez badacza stosunków międzynaro­ dowych, często odwiedzającego Azję Środkową, wykształconego w Turcji i w Azji Środkowej, obecnie pracującego w School of Oriental and African Studies w Londy¬ nie. Autor koncentruje się na przedstawieniu procesu budowania narodu uzbeckiego w oparciu głównie o materiały zastane: literaturę, głównie zachodnią oraz w języku uzbeckim, a także dokumenty państwowe i partyjne, w tym przemówienia prezyden­ ta Uzbekistanu Islama Karimowa. Sięga do przeszłości, aby podkreślić znaczenie powołania w roku 1924 Republiki Uzbeckiej w ramach ZSRR dla przyspieszenia procesu narodotwórczego. Przyjęte wówczas granice terytorialne, nazwa republiki i narodu oraz polityka wewnątrz kraju, oczywiście programowana i nadzorowana z Moskwy, ale rodząca także niekiedy nieoczekiwane rezultaty, określiła dalszy kie¬ runek procesu kształtowania się narodu. Autora interesuje jednak przede wszystkim charakter ideologii narodowej tworzonej przez elity niepodległego od roku 1991 państwa. Obszernie omawia sposób posługiwania się historią oraz tradycjami kultu¬ rowymi, w tym także islamem, dla ukształtowania i upowszechnienia tej ideologii, mającej legitymizować nowe państwo i jego władze. Uzyskany obraz jest przekony¬ wający i dobrze uzasadniony. Pewnym niedostatkiem jest brak badań społecznych, bez których trudno jest przedstawić zasygnalizowaną w tytule opracowania „tożsa­ mość etniczną Uzbeków". Tożsamość przecież polega na samookreślaniu się przez jednostki i ich zgodzie na bycie zaliczanym do określonej grupy. Dlatego zapewne autor nie dostrzegł silnych dotąd w Uzbekistanie, konkurujących tożsamości: regio¬ nalnych i plemiennych, utrudniających proces integracji etnonarodowej. Nie wska¬ zuje także na występujące tam liczne mniejszości narodowe i etniczne, pochodzenia zarówno europejskiego, jak i azjatyckiego, objęte próbami równoległego, choć sła¬ biej wspieranego przez władze, procesu tworzenia wieloetnicznego narodu politycz¬ nego — Uzbeków. Bogata literatura rosyjskojęzyczna nie została tu wykorzystana, podobnie zresztą jak w wielu innych pracach autorów zachodnich. Zabrakło nam sięgnięcia choćby do wielusetstronicowej książki M.G. Vahabova, Formirovanie uzbekskoj soeialistiezeskoj naeii, Taszkent 1961, którą oczywiście czytać należy bardzo krytycznie, czy też nowszej pracy zbiorowej pod redakcją A. Il'hamova, Etniezeskij atlas Uzbekistana, Taszkent 2002, z artykułami tegoż A. Il'hamowa, Areheologija uzbekskoj identieznosti i Formirovanie sovremiennoj uzbekskoj identicznosti. Opracowanie, którego autorem jest Stephen F. Cuhna, ma szczególny charakter. Przedstawia trudne warunki środowiskowe oraz ekonomiczne, a także złożoną sytu¬ ację polityczną tzw. Tadżyków Górskich, zamieszkujących Autonomiczny Obwód Gornobadachszański w południowo-wschodnim Tadżykistanie. Jest apelem geogra¬ fa, specjalizującego się w problematyce parków naukowych i ochrony środowiska, zaangażowanego przez kilka lat w przygotowanie projektu Pamirskiego Parku Na¬ rodowego, o pomoc w biologicznym przetrwaniu i zachowaniu kultury rodzimych mieszkańców tego najuboższego regionu w najbiedniejszym państwie postradzieckim, jakim jest Tadżykistan, dodatkowo dotkniętym tragedią wojny domowej. Cenne �228 Rezenzje i noty recenzyjne są zawarte w artykule niektóre informacje na temat środowiska, gospodarki, polityki i demografii Tadżyków górskich. Autor nie posiada jednakże kompetencji w zakresie kultury i życia społecznego, w tym spraw etnicznych. Popełnia błąd, kiedy do gór¬ skich Tadżyków zalicza „sześć pamirskich klanów", a wśród nich Jagnobczyków, żyjących przecież daleko poza Pamirem. Zresztą również użycie określenia „klan" wskazuje na brak przygotowania autora do omawiania kwestii etnicznych. Termin ten wziął z języka potocznego, ludy tamtejsze są grupami etniczno-regionalnymi i nie posiadają struktury rodowo-plemiennej. Wyolbrzymia znaczenie zoroastryzmu, który pozostał tutaj wyłącznie w postaci reliktów wierzeniowych w społecznościach muzułmańskich, w znacznej części szyickich i ismailickich. Wskazując słusznie na przynależność języka Tadżyków nizinnych do podgrupy zachodniej, irańskiej grupy językowej, nie zauważa, że języki pamirskie i język Jagnobczyków należą do pod¬ grupy wschodniej tejże grupy. Informacje dotyczące spraw etnicznych i narodowych są zresztą nader skromne i rozrzucone w artykule. Ważne jest potwierdzenie dyskry¬ minacji kulturowej, także w stosunkach międzyludzkich, i politycznej, jakiej podlegają Tadżycy górscy ze strony dominujących Tadżyków nizinnych, a także przemieszczeń grup etnicznych w wyniku polityki radzieckiej oraz wojny po roku 1991. Odnoto¬ wanie ruchu niepodległościowego w Obwodzie Gornobadachszańskim nie daje pod¬ staw do traktowania Tadżyków górskich, co czyni autor, jako jednej grupy etnicznej — składają się przecież, o czym już wspomnieliśmy, z wielu grup etniczno-regionalnych. I w tym artykule również nie powołano się na jakże liczne publikacje w ję¬ zyku rosyjskim. Chciałoby się odesłać choćby do obszernego, dwutomowego dzieła M.S. Andreeva Tadżyk doliny Huf, t. 1, Stalinabad 1953; t. 2, Stalinabad 1958, wyda¬ nego i uzupełnionego przez tadżykistańską etnolożkę, Polkę, Antoninę Pisarczyk. Książka Nationalisms Across the Globe, mimo nierównego poziomu zamieszczo­ nych w niej artykułów, jest pracą niezwykle wartościową. Jej wartość polega na tym, że zawiera opracowania dostarczone przez wielu autorów z różnych krajów świata, ukazujących różne aspekty i zróżnicowany w skali globu charakter nacjonalizmów, przedstawianych z perspektywy odmiennych dyscyplin i osobistych doświadczeń badaczy, tak ważnych w studiach nad zagadnieniami narodowymi. Jest nie tylko znakomitym źródłem informacji o nacjonalizmach, ale także o sposobach pisania 0 nich. Będzie ważną pozycją w zespole lektur dotyczących nacjonalizmów, przydatną dla przedstawicieli wielu dyscyplin naukowych, w tym etnologów i antropologów kul¬ turowych. Jednocześnie poświadcza, w dobie globalizacji, możliwość porozumiewania się badaczy z odległych terenów, zainteresowanych podobną problematyką, i tworze¬ nia przez nich zespołów autorskich. Przydatnym uzupełnieniem książki są noty o au¬ torach poszczególnych artykułów, nie obejmujące jednakże wszystkich z nich. Równie potrzebne byłyby indeksy, choćby nazwisk i geograficzny, których jednak zabrakło. Książka została nader starannie i pięknie wydrukowana: twarda okładka, dobry papier 1 estetyczny układ graficzny. Redaktorom i instytucjom, które współdziałały przy wy­ daniu pracy: Wyższej Szkole Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa w Poznaniu, Zakładowi Badań Narodowościowych Instytutu Slawistyki PAN i Instytutowi Za¬ chodniemu, należą się wyrazy uznania. Natalia Bloch, Zbigniew Jasiewicz �Rezenzje i noty recenzyjne 229 Kurdish Culture and Identity, ed. Philip Kreyenbroek, Christine Allison, Zed Books Ltd., London 1996, ss. 185. Problematyka kurdyjska, posiadająca zresztą już dziś wcale obfitą literaturę naukową, wzbogaciła się w połowie lat 90. o kolejną, interesującą pozycję. Praca zbiorowa, zredagowana została przez holenderskiego kurdologa, Philipa Kreyenbroeka, który z uczelni w Utrechcie przeszedł do Uniwersytetu Londyńskiego, gdzie wykłada języki perski i kurdyjski, a nadto zajmuje się tekstami religii Za¬ ratustry i jezydyzmem. Angielska współredaktorka, Christine Allison, po uzyska¬ niu doktoratu w prestiżowej Szkole Studiów Orientalnych i Afrykanistycznych w Londynie, przez dwa lata mieszkała w chronionym po wojnie o Kuwejt przez Sprzymierzonych irackim Kurdystanie, a także podróżowała po Iranie i Turcji. Oprócz tekstów pary redaktorów, w studium znalazły się rozdziały napisane przez siedmioro autorów, zarówno europejskiego, jak kurdyjskiego pochodzenia. Każdemu z nich poświęcono obszerną notę biograficzną na początku książki, co uwiarygodnia w pewnym stopniu ich wystąpienia. Rzecz zaopatrzono w obszer¬ ną bibliografię i indeks, mapkę obszarów zamieszkałych przez Kurdów oraz pa¬ rę rycin, ilustrujących rozważania o regionalnych strojach omawianego regionu. Mocną stroną publikacji jest fakt, że osnowę stanowi epoka po konflikcie w Za¬ toce Perskiej, a więc w czasie, gdy kontrola policyjna i wojskowa Saddama nad trzema prowincjami kurdyjskimi w Iraku północnym przestała istnieć. Jej miesz­ kańcy mogli swobodnie tworzyć nowoczesne struktury kulturowe i uprawiać styl życia na co dzień zgodny z własnym obyczajem. Nie dotyczy to naturalnie terytoriów sąsiednich, tureckich, irańskich i syryjskich, gdzie arbitralne ustawo¬ dawstwo niedemokratyczne wobec Kurdów trwa nadal. A te obszary również sta¬ ły się przedmiotem badań prezentowanych tu zjawisk. Autorzy starają się zaprezentować takie sfery codzienności, w których ich zda­ niem przejawia się w formie możliwie wyraźnej kurdyjska kultura, bez względu na trwające od wieków otoczenie obcymi etnicznie elementami. Nie popadając równocześnie w romantyczną przesadę, uwzględniają zjawiska wcale licznych zapożyczeń obcych, które trwale usadowiły się w życiu Kurdów, chociaż równo¬ cześnie nabrały swoistego, lokalnego kolorytu. Redaktorzy wyjaśniają, że ich książka nie rości sobie pretensji do miana peł¬ nego kompendium wiedzy o samoidentyfikacji kulturowej Kurdów, na co nie po¬ zwalał im zebrany materiał. Przyznają, że zabrakło w niej na przykład analizy muzyki kurdyjskiej, a także współczesnych przykładów działalności artystycznej, typu rzeźby czy malarstwa. Zauważmy jednak, że te ostatnie dziedziny w ogóle narodziły się bardzo niedawno, od wieków hamowane w świecie muzułmańskim przez surowe przepisy religijne. Redaktorzy zwracają uwagę na jednostronny obraz Kurdów, jaki przez ostat¬ nie kilkadziesiąt lat docierał do człowieka Zachodu: Kurd tragicznie walczący o przetrwanie z praktycznie wszystkimi czterema sąsiadami i zarazem cierpiący �230 Rezenzje i noty recenzyjne prześladowania. Sfera kultury była po większej części zapoznana, mimo licznej dia­ spory kurdyjskiej, rozsianej po różnych kontynentach. Przyczyną tego zjawiska był niewątpliwie fakt, że liczący dziś ponad 25 milionów naród kurdyjski nigdy właś­ ciwie nie miał swojego państwa niepodległego i żył pod władzą obcych. Najpierw przez wieki zdominowany przez Turcję i Persję, a po I wojnie światowej także Irak oraz Syrię. W przeciwieństwie do Arabów, Persów, a także Turków, posiadających ugruntowany od wieków dorobek piśmienniczy, osiągnięcia w tej dziedzinie Kur­ dów aż do połowy XIX wieku były znikome. Pisano w jednym z języków dominu­ jących sąsiadów. Klasyczne dzieło Szerefname spisano po persku. W sferze religii i związanej z nią filozofii islamu królowała arabszczyzna. Kurdyjski sekretarz bry­ tyjskiego oficera, stacjonującego po I wojnie światowej w Iraku, skarżył się, że jego chlebodawca każe mu redagować pisma urzędowe po kurdyjsku, zamiast stylizować je w mowie ludzi cywilizowanych, to jest w wytwornej perszczyźnie. Mnóstwo Kur­ dów, którzy w ciągu dziejów odgrywali nieraz zgoła poczesną rolę w życiu Bliskiego Wschodu, występuje w historii jako rodowici Arabowie, Persowie lub Turcy. Iracki dyktator, gen. Kassem, rozstrzelany publicznie przez zbuntowanych oficerów, był synem Kurdyjki. Tu i ówdzie mówi się, że Kurdem z pochodzenia był sam Mustafa Kemal Atatürk, który zresztą złamał składane Kurdom obietnice autonomicznej eg­ zystencji w zwycięskiej republice po I wojnie światowej. Częstokroć ludzie ci zresztą ukrywali swoje faktyczne pochodzenie, koniunkturalnie identyfikując się z rządzącą większością etniczną. Z drugiej strony należy podkreślić, że praktycznie do połowy X I X wieku zna¬ komita większość Kurdów była analfabetami. Ich skądinąd bogata literatura miała charakter ustnych poematów, a nieliczne z nich pozostawały w rękopisach. Te ostat¬ nie czytywali i gromadzili tylko niektórzy duchowni wyższej rangi i związani z nimi jeszcze mniej liczni feudałowie. Podróżnik Evlija Czelebi wspomina o niszczeniu biblioteki rękopiśmiennej w czasie rabunku rezydencji kurdyjskiego księcia w Bitlisie. Tak czy owak pierwsze pozycje drukowane w języku kurdyjskim ukazywać się zaczęły dopiero w drugiej połowie wieku dziewiętnastego i bynajmniej nie na obsza¬ rach kurdyjskich. W konkurencji zatem z piśmiennictwem sąsiadów literatura Kur¬ dów, już chociażby z tych przyczyn, nie miała szans. Zresztą znajomość języka rodzi¬ mego, czy też jego co najmniej jednej z dwu wersji, nie znajdowała się w programach edukacji, obejmujących zaledwie garstkę społeczeństwa. Dopiero w X X wieku na¬ stępują pierwsze próby utworzenia dwu wersji kurdyjskiego języka literackiego, w oparciu o dialekty kurmandżi isorani. Właściwy wykład otwiera rozdział dotyczący skrótowo potraktowanej histo¬ rii i aktualnej sytuacji Kurdów w Turcji, Iranie, Syrii i Iraku, a nadto na obszarach byłego Związku Sowieckiego i w rozległej diasporze. Autorem jest Kendal Nezan, Kurd, który po uzyskaniu we Francji doktoratu z fizyki zajął się całkowicie proble¬ mami promocji swego narodu i kieruje prestiżowym Institut Kurde de Paris. Podaje on szereg szczegółowych danych liczbowych oraz informuje o aktu¬ alnym rozsiedleniu swoich rodaków w wyniku dynamiki politycznej i gospodar- �Rezenzje i noty recenzyjne 231 czej, przeżywanej przez Bliski Wschód. Jedną z najistotniejszych informacji jest tu zjawisko „kurdyzacji" zupełnie nowych obszarów Turcji, położonych w za¬ chodniej części tego kraju. Władze w Ankarze usiłowały osłabić ruch kurdyjski, przesiedlając liczne grupy rodzimej ludności ze wschodnich połaci kraju do czę¬ ści zachodniej, łatwiejszej do policyjnej kontroli. Prowadzi to obecnie do nie¬ oczekiwanych rezultatów. Terytoria zachodniej Turcji okazały się atrakcyjniejsze dla przymusowych przesiedleńców od pustynnych, górskich ziem właściwego Kurdystanu tureckiego. Rozrodczość rodzin kurdyjskich wyraźnie przekracza dynamikę dzietności społeczności tureckich. Wzrasta zatem liczebnie żywioł kurdyjski, szczególnie w rejonie Morza Egejskiego, czego w najmniejszym stop­ niu nie pragnęli planiści polityczni z Ankary! Autorka następnego rozdziału, Joyce Blau, od wielu lat bada kurdyjski język i kulturę, współpracując z licznymi kurdologicznymi instytucjami. Tutaj prezentuje przeszłość i czasy współczesne kurdyjskiej literatury pisanej. Podkreślając jej po¬ czątki, napisane po persku, arabsku i turecku, zwraca uwagę na najwybitniejszego poetę, Ehmedi Chaniego, który w sławnym poemacie Mem i lin starał się promo¬ wać język rodzimy w wersji kurmandżi. Blau pisze też o losach dworskiej poezji uprawianej w rezydencjach dawnych książąt kurdyjskich z pogranicza irańskiego, posługującej się wytwornym językiem gurani, należącym do zachodnioirańskich dialektów. Tej manierze położył kres władca nowo powstałego państewka w Sulaimanii, zalecając nadwornym pisarzom czysto kurdyjski kurmandżi. Wiek X X jest okresem rodzenia się nowoczesnego dziennikarstwa kurdyj­ skiego, które jednak natrafiało na liczne przeszkody ze strony rządów państw dominujących. Stąd, już pod koniec wieku XIX, pierwsze czasopismo kurdyjskie rodzi się w Kairze, gdzie władza turecka jest słaba. Ostatecznie zresztą próby uruchomienia prasy kurdyjskiej mają miejsce aż w południowej Anglii, by unik¬ nąć politycznych szykan. Autorka zajmuje się między innymi rodzajami alfabe¬ tu, w jakim w ciągu minionego stulecia drukują kurdyjscy autorzy, starając się zarazem skodyfikować i uporządkować pisownię. Okazuje się, że obok alfabetu arabskiego istnieje nurt zwolenników używania pisowni łacińskiej, wcześniej¬ szy zresztą od dekretu w tym względzie wydanego w nowo powstałej republi¬ ce tureckiej. Na Zakaukaziu zresztą pierwotnie władze sowieckie wprowadziły w szkołach dla Kurdów również alfabet łaciński, by dopiero pod koniec lat 30. zastąpić go cyrylicą. Rozwijające się piśmiennictwo kurdyjskie, mimo licznych lokalnych przeszkód i zahamowań, osiągnęło stosunkowo niezłe rezultaty. Po¬ czątki literatury drukowanej sięgają lat 60. X I X wieku. Paradoksem jest fakt, że najbujniejsze piśmiennictwo rozwijało się na marginalnych obszarach sowiec¬ kiego Zakaukazia. Ciekawe zarazem, że żaden z autorów omawianych rozważań nie zastanawia się, czemu służył ów sponsorowany przez Sowietów materiał i jakie treści ideologiczne miał intensywnie upowszechniać. Współautorka całego tomu, Christine Allison, zajmuje się natomiast dawny¬ mi i współczesnymi formami literatury ustnej, pochodzącej z regionu północno- �232 Rezenzje i noty recenzyjne irackiego Badinan. Odgrywała ona, w postaci poematów bohaterskich i pieśni żałobnych, ważną rolę w kształtowaniu osobowości Kurda. Szereg motywów ulegało zmianom w trakcie przekazywania ich z pokolenia na pokolenie. Autor­ ka pisze nie tylko o gatunkach owej poezji recytowanej, ale również prezentuje sposób jej przekazywania, np. w gronie wioskowych gości zebranych w repre­ zentacyjnej izbie recepcyjnej miejscowego notabla. Zajmuje się też samymi od­ twórcami owych deklamowanych z pamięci utworów. Daje następnie przykłady paru ulubionych motywów i szczegółowo zajmuje się tego rodzaju twórczością w środowisku na pozór marginalnych liczebnie społeczności Jezydów. Uczeni dowodzą, że właśnie w folklorze jezydzkim zachowały się może najciekawsze pozostałości kultury kurdyjskiej sprzed podboju ludów irańskich przez muzuł­ mańskich Arabów. Ustna literatura wierszowana, mimo współczesnego rozwoju nowoczesnych mediów, nadal podobno odgrywa ważną rolę w formowaniu oso¬ bowości młodzieży kurdyjskiej. Amir Hassanpour, specjalizujący się w problemach unowocześnienia języka kur­ dyjskiego, po studiach w USA pracuje na uniwersytecie w Montrealu. W omawianej publikacji analizuje procesy kształtowania się kurdyjskich mediów nowoczesnych. Ciekawe, że pierwsze publikacje drukowane, wydawane po kurdyjsku w początkach XIX wieku, pisano nie alfabetem arabskim, lecz ormiańskim. Książki drukowane były pierwotnie tak kosztowne, że posiadali je w swoich bibliotekach tylko najbogatsi feudałowie kurdyjscy. Amir Hassanpour przedstawia zagadnienie mediów bardzo szcze¬ gółowo, kreśląc zmienne koleje środków masowego przekazu w poszczególnych państwach bliskowschodnich, a na koniec i w diasporze kurdyjskiej. Wbrew potocz¬ nym mniemaniom, nie ma mowy o nieprzerwanych zakazach publikacji kurdyjskiej prasy, działania radiostacji, realizacji pierwocin filmów i wreszcie zalążków telewi­ zji. Natomiast okresy względnej liberalizacji władz irackich, tureckich i irańskich w tym względzie bywały krótkie i nieobliczalne. Mimo wszystko Kurdowie osiąg¬ nęli w tym względzie zaskakująco dużo, jak na bardzo liczne szykany i zakazy domi¬ nujących, obcych władz. Stosunkowo najbujniej rozwijały się sponsorowane przez sowiecką władzę media na Zakaukaziu. Chodziło tam najprawdopodobniej o stwa¬ rzanie kontrastu z sytuacją nacjonalistycznych przepisów, obowiązujących w sąsied¬ niej Turcji. W filmach tematyka kurdyjska pojawia się ostatnio w Iranie, w nader jednak ostrożnej postaci. Zauważmy, że posiadanie własnych radioodbiorników było w tym państwie wzbronione! Radio stało się wszędzie na Bliskim Wschodzie pot꿬 nym nośnikiem informacji i propagandy politycznej, szczególnie w społecznościach niepiśmiennych i nie czytujących prasy. Po wojnie w Zatoce Perskiej, w otoczonym opieką Sprzymierzonych Kurdystanie irackim, gwałtownie rozwinęły się nowoczes¬ ne media, tworząc w tej dziedzinie kultury zupełnie nową jakość. Nareszcie spełniły się słowa dziewiętnastowiecznego poety kurdyjskiego, Hadżi Qadira Koya, że wa­ runkiem niepodległości musi być posiadanie „pióra i miecza". Wbrew popularnym opiniom, Kurdowie nie są muzułmańskim monolitem re¬ ligijnym. O paru innych wyznaniach albo wersjach islamu, wyznawanych w Kur- �Rezenzje i noty recenzyjne 233 dystanie pisze szczegółowo, a zarazem rzeczowo Philip Kreyenbroek. Jego wy¬ kład ma znakomite walory poznawcze i zarazem dydaktyczne. Autor przedstawia zwięźle sytuację poszczególnych odłamów islamu w Kurdystanie, poprzedzając to omówieniem śladowych dziś kultów irańskich, jak chociażby zoroastryzm czy manicheizm, istniejących tu wcześniej, wpływów starożytnego hellenizmu, póź¬ niej judaizmu i chrześcijaństwa, które zresztą trwa tu do dziś w postaci odłamu nestoriańskiego, jakobickiego, oraz dwu wywodzących się z nich nurtów uni¬ ckich. Podkreśla, że jego zdaniem wyznawcy niemuzułmańskich religii, mimo że między sobą posługują się językiem neoaramejskim, znają doskonale mowę Kur¬ dów i obyczajem bynajmniej nie odbiegają drastycznie od swoich kurdyjskich sąsiadów. Głównym jednak obiektem zainteresowania holenderskiego kurdologa są mniejszości, jakie w ciągu wieków wydzieliły się z ortodoksyjnego islamu, jak alewici, ahl-e haqq i jezydowie. Dużo uwagi poświęca też sufizmowi i skraj­ nym odłamom szyityzmu. Pisze, że specyficzna różnorodność kurdyjskiego życia religijnego objawiła się właśnie w tych mniejszościach wyznaniowych. Charak¬ terystyczną jakoby dla Kurdów tendencję do pluralizmu wyznaniowego badacz dostrzega w szczególnej popularności tworzenia grup zdążających własną „drogą do Boga", pod kierunkiem swojego mistrza, szecha. Pogłębia naszą wiedzę w aspekcie odłamu ahl-e haqq Ziba Mir Hosseini, antropolożka związana naukowo z uniwersytetem w Cambridge, pochodząca z Kurdystanu irańskiego. Stąd, właśnie z Iranu, poznajemy system wierzeń, formy ob¬ rzędów, wygląd miejsc kultu i miejsce ahl-e haqq w strukturze społecznej Kurdów irańskich. Kreśląc obraz owej orientacji religijnej, autorka równocześnie zwraca uwagę na kryzys, jaki przeżywają jej wyznawcy w latach 90. pod wpływem no¬ wych, otaczających ich realiów. W odmienne sfery kultury przenosi nas rozdział Marii T. Q'Shea, badającej po¬ granicze kurdyjsko-irańskie. Autorka przedstawia różnorodność aktualnego kurdyj¬ skiego stroju ludowego, podkreślając fakt jego zmienności w czasie oraz rozmaitość form w zależności od regionu. Zwraca uwagę między innymi na zmienność wyni¬ kającą z faktu kosztowności tkanin, powodującą, że nowe ubiory szyje się w mniej sutej, fałdzistej formie. Szeroko ustosunkowuje się do zakazów noszenia tradycyjne¬ go stroju narodowego, w imię unifikacyjnej polityki europeizacji życia codziennego i represji etnicznych. Dodaje, że tego typu praktyki administracyjno-polityczne na dłuższą metę nie sprawdzały się w Iranie i Turcji, gdzie ludność wiejską po prostu nie stać było na zakup odzieży „nowoczesnej". Nadzwyczaj interesujący jest opis tego zjawiska w irańskich miastach, przede wszystkim w Sanandadżu, na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat. Esej uzupełniają rysunki poszczególnych odmian regio¬ nalnego ubioru, a nadto tatuaży, jakie umieszczały na twarzach syryjskie Kurdyjki. Wyrobem kobierców i kilimów zajął się natomiast William Eagleton, były ambasador amerykański w Syrii. W bardzo krótkim wystąpieniu pisze o technice tkania, stosowanych kolorach i dywersyfikacji formalnej w zależności od regionu. Brak szaty ilustracyjnej obniża komunikatywność tego rozdziału. �234 Rezenzje i noty recenzyjne Uwagom na temat kultury materialnej Kurdów syryjskich zawdzięczamy rozdział ostatni, pióra Karin Kren, austriackiej etnolożki, związanej w wiedeń¬ skim muzeum etnologicznym. Jest to najsłabsze pod względem poznawczym wystąpienie w omawianej książce. Autorka twierdzi, że szczupłość jej informacji wynika z faktu, iż wywiady mogła prowadzić wyłącznie w gronie kobiet. W rze¬ czywistości z przypisów wynika, że w znacznej mierze korzystała z zabytków, zgromadzonych w magazynach Museum für Völkerkunde i z konsultacji na¬ ukowych w Wiedniu. Wyrywkowe opisy paru czynności i narzędzi używanych w Kurdystanie syryjskim mają co najwyżej znaczenie dla specjalistów, znających gruntownie codzienność materialną Kurdów z sąsiedniego Iraku i Turcji. Do¬ starczają poniekąd sprawdzających analogii z regionu, który przez kurdologów jest raczej zapoznany. Wbrew temu, co pisze, Kren nie wykorzystała istniejącej literatury przedmiotu na temat tej sfery kultury. Książka Kurdish Culture... jest dziełem ważnym z uwagi na wielką ilość mate­ riału informacyjnego, prosty, przystępny, a zarazem precyzyjny styl — oraz dobór autorów-specjalistów danych tematów. Przy tak już dziś bogatej kurdologicznej literaturze naukowej trudno oczekiwać od redaktorów pracy, by uwzględniali w niej stare lub nieco zdezaktualizowane monografie w rodzaju pionierskiego dzieła B. Niikitina, wydanego w Paryżu w latach 40. Z drugiej strony wszakże, w bibliografii zaskakuje, nieobecność kilku ważnych i ciekawych pozycji, jak np. studiów T.F. Aristowej o Kurdach Zakaukazia i W.N. Howella o sytuacji w byłym Związku Sowieckim, czy zbioru niemieckich autorów pod redakcją R. Schneidera na temat losów Kurdów w diasporze europejskiej. A nadto mię­ dzy innymi prac N . Entessara i E. Ghareeba, usiłujących umniejszać problem kurdyjski na rzecz interesów dominujących państw bliskowschodnich. Poza tym nie odnotowano studium D. Mcdowalla i zawierającego mnóstwo konkretnych danych rezultatu badań nad Kurdami tureckimi pióra L. Yalcin Heckmann. Nie mówiąc już o opublikowanych po angielsku wynikach polskich badań terenowych, dotyczących przemian kultury materialnej w Kurdystanie irackim. Wreszcie, zaj¬ mując się w jednym z rozdziałów programowo kulturą materialną, zignorowano niedawno wydane studium M . Abdalli o pożywieniu żyjącej pośród Kurdów sy¬ ryjskich i tureckich jakobickiej mniejszości, o analogicznym z ich muzułmańskimi sąsiadami trybem obyczajów codziennych. Omawiana tu publikacja dała już wgląd w realia części Kurdystanu, znajdu¬ jącej się w momencie wydania pod opieką Sprzymierzonych. Sytuacja ta stwo¬ rzyła nową jakość kulturową. Tym niemniej temat czeka na kontynuację i rozwi¬ nięcie obecnie, gdy po obaleniu dyktatury Saddama istnieje szansa, by co najmniej Kurdowie iraccy mogli w pełni tworzyć nowe realia kultury, bez groźby nawrotu represji. A także, by mogli swoim przykładem promieniować na sąsiednie obsza¬ ry Kurdystanu w Turcji, Iranie i Syrii. Leszek Dzięgiel �Rezenzje i noty recenzyjne Jadwiga P s t r u s i ń s k a , O tajnych językach Afganistanu i ich Księgarnia Akademicka, Kraków 2004, ss.166. 235 użytkownikach, Świat tajnych języków, którym autorka poświęciła swoje skromne objętościowo studium, nie ogranicza się w omawianej książce wyłącznie do terytorium Afganista¬ nu. Podkreśla wielokrotnie, że obszary afgańskie traktuje raczej jako punkt wyjścio¬ wy dla swoich o wiele szerszych rozważań. Okazuje się, że zjawisko rozprzestrze¬ niania się tajnych języków obejmuje od epok antycznych olbrzymie tereny Eurazji, z czego nie zdajemy sobie sprawy. Książki nie zaopatrzono ani w mapę omawianych obszarów, ani w skrót w języku angielskim, co jest typowym prowincjonalizmem, jaki się pleni w nauce polskiej, gdzie oszczędności wydawnicze sięgają form groteskowych. Jadwiga Pstrusińska posiada osobiste doświadczenia z badań terenowych, zebra¬ nych w trakcie studiów na uniwersytecie kabulskim i podróży po Afganistanie przed sowiecką inwazją na ten kraj. Swobodnie posługując się dwoma oficjalnymi języ¬ kami, dari i paszto, mogła dokonywać obserwacji i wywiadów, które zaowocowały następnie szeregiem publikacji afganologicznych i, miejmy nadzieję, że w tej materii doczekamy się dalszych, równie oryginalnych. Autorka jest iranistką związaną z Instytutem Filologii Orientalnej Uniwersyte¬ tu Jagiellońskiego w Krakowie, gdzie stoi na czele pracowni poświęconej studiom euroazjatyckim. Nic zatem dziwnego, że jej prace mają w 90 procentach charakter językoznawczy, chociaż aspekt socjolingwistyczny obecny jest również w tych stu¬ diach, co czyni je interesującymi także dla etnologa. Co najmniej jedna z poprzed¬ nich publikacji miała wyraźne nachylenie politologiczne. Prezentowana obecnie książka dotyczy w zasadzie sytuacji etnolingwistycznej Afganistanu przed najazdem sowieckim i długotrwałym okresem walk, jaki doprowa¬ dził do olbrzymich migracji ludności, masowych eksterminacji oraz zmian na mapie języków tego kraju. Autorka w sposób ostrożny wspomina miejscami o zjawiskach powrotów wygnanych grup do swoich pierwotnych siedzib po względnym uspokoje¬ niu sytuacji w Afganistanie. W zasadzie jednak ogranicza się do epoki sprzed kremlowskiej awantury imperialnej. W obecnej sytuacji, panującej nie tylko w Afganistanie, lecz także na innych ob¬ szarach Eurazji, niepodobna nawet w mniej więcej dokładny sposób zliczyć, wy¬ mienić i umieścić na mapie kulturowej świata wszystkich tajnych języków. Tym bardziej, że wiele z nich zanikło lub wymiera w ciągu ostatnich dziesięcioleci. A przede wszystkim otoczone tajemnicą przez swoich użytkowników, nie są wcale łatwym przedmiotem dla postronnych badaczy. Mają strzec sekretów zawodowych, obyczajowych, religijnych, a niekiedy ukrywać pospolitą działalność kryminalną. Częstokroć wreszcie bronić winny używających ich społeczności mniejszościowych przed prześladowaniami ze strony dominującej politycznie, religijnie czy obyczajo¬ wo większości. Kto posługuje się tajnymi językami? Odpowiedź na to pytanie nie jest ani łatwa, ani jednoznaczna. Na przykładowej liście 13 języków sekretnych, jakie zamieszcza autorka pracy, znajdujemy najczęściej grupy społecznie i zawodowo marginalne, wę- �236 Rezenzje i noty recenzyjne drowne, czyli — jak je określa Pstrusińska — perypatetyczne, popularnie w Europie zaliczane do Cyganów. Po zapoznaniu się z wywodami autorki niepodobna pogo¬ dzić się z powyższym uogólnieniem. Istnieją w Eurazji dziesiątki takich społeczno¬ ści, które nie tylko gwałtownie protestują przeciw określaniem ich w kategorii „cygańskości", ale nawet usiłują dorabiać sobie tradycję nobliwego pochodzenia. Nie zawsze zresztą fikcyjną. Styl życia świadomie uprawiany przez te społeczności od niepamiętnych epok nie musi wynikać z doraźnej nędzy czy historycznych katastrof. Od pokoleń te kategorie ludności miejscowej sprawowały szereg skądinąd ważnych i pożytecznych zawodów, jak na przykład wykonywanie precjozów ze złota. Zajęcie to przez większość osiadłych tubylców otoczone było pogardą. Tym bardziej gardzo¬ no przeróżnymi usługami kosmetycznymi w rodzaju strzyżenia włosów, a także np. zabijaniem zwierząt rzeźnych, które ogół konsumował następnie już bez żadnych kastowo-estetycznych zahamowań. Przyczyny irracjonalnej w gruncie rzeczy pogardy dla pewnych zgoła ważnych w funkcjonowaniu normalnych kultur profesji to chyba pole dla przyszłych dociekań etnologicznych. Autorka się nimi jednak nie zajmuje. Z przykładów językowych Pstrusińskiej wynikałoby, że tajne języki Eurazji czerpały inspiracje najczęściej z indyjskich, irańskich i wreszcie arabskich obsza¬ rów lingwistycznych, co bynajmniej nie eliminuje także udziału np. grupy ałtajskiej. Znakomita większość książki poświęcona została właśnie problemom lingwistycz¬ nym. Zawiera dziesiątki przykładów porównawczych, które dla nieprzygotowanego etnologa nie posiadają naturalnie waloru informacyjnego. Dowiadujemy się za to na przykład o czcigodnych korzeniach indyjskich zawartych w mowie mieszkających w Europie Cyganów i ich zgoła uzasadnionych staraniach, by określano ich nazwą „Romowie". Ten drobny szczegół bywa niekiedy w publicystyce niesłusznie wykpiwany jako przejaw „poprawności politycznej". W rozdziale dotyczącym tajemnej roli języków sakralnych można byłoby polemi­ zować z Jadwigą Pstrusińską co do roli przypisywanej przez nią kościelnej łacinie. Moim zdaniem nie miał być to język tajny, lecz rodzaj spójni uniwersalistycznej, ogólnoeuropejskiej, pierwotnie nawiązującej do wielkiego świata cywilizacji rzym¬ skiej. Rozszerzając swe idee religijne, Kościół opuszczał dawne tereny imperium rzymskiego. Nową wiarę głosił pośród europejskich barbarzyńców, nie władających mową antycznych cezarów, nawet w jej sprymityzowanych, gallijskich czy iberyj¬ skich formach. Owa funkcja spójni języka liturgicznego powoli wygasała w Kościele rzymskim dopiero niedawno i nie bez kontrargumentów, mimo że w Europie refor¬ macji złamano ją przed kilkuset laty, doprowadzając zresztą nieraz do wytworzenia się religijnej Wieży Babel. W części historycznej autorka słusznie podkreśla obfity dorobek badaczy rosyj­ skich, których osiągnięcia w Azji Środkowej trudno przecenić. Pisze też o znacznie skromniejszych z konieczności wynikach dociekań w tej dziedzinie uczonych pol¬ skich. Dobrze jednak, że znalazły się tam dane o badaniach grupy afgańskich Hajdarów, dokonanych przez ekspedycję Uniwersytetu Poznańskiego. O rzeczywistych przedsięwzięciach naukowych Polaków w krajach pozaeuropejskich — nigdy za wiele. Nieoczekiwanie w książce znalazł się zresztą także akcent polski na temat tajemnej mowy obraźników, handlujących po odpustach dewocyjnymi wizerunkami �Rezenzje i noty recenzyjne 237 świętych, malowanymi na szkle. Posługiwali się oni między sobą sekretną mową zwaną „kminą ochweśnicką". Kwitła podobno w pełni jeszcze w XIX wieku, gdy handlarze, uzyskując odpadowe tafelki szkła w dolnośląskich hutach szklanych, wędrowali z towarem po Polsce i przyległych obszarach ruskich. Znajomość kminy żyła jeszcze w połowie lat 50. XX wieku. Autorka wywodzi ochweśników i ich „mowę" z Biłgoraja. Mam podstawy mniemać, że co najmniej jednym z jej centrów było miasteczko Ślesin pod Koninem. W jesieni 1956 roku jeden z mieszkańców Śle¬ sina, lokalny krajoznawca, opublikował nawet artykuł na ten temat w miesięczniku „Ziemia", wydawanym wtedy przez krakowskie PTTK. Nie trzeba jechać do Afganistanu czy wędrować bezdrożami Indii, by natknąć się na tajne języki. Żyją wśród nas, w postaci uczniowskiego slangu, żargonu więźniów, szalikowców, meneli z placów targowych, ale również na przykład brydżystów, muzyków czy też wyspecjalizowanych w swoim hobby i zawodzie informatyków z dyplomami wyższych uczelni. Inna sprawa, czy swoisty język, lub — jak go nazywa Pstrusińska — argot ma być dla tych grup formą posługiwania się mową tajemną. Problematyką omawianą w niniejszej pracy zajmowało się wielu autorów, o czym świadczy obszerna, wykorzystana przez autorkę bibliografia. Pogłębia ona wartość poznawczą i dydaktyczną studium. Skoro olbrzymie połacie obszaru Starego Świata wypracowały zjawisko tajnych języków, uprawianych przez marginalne lub zmarginalizowane grupy społeczne i subkultury, ciekawe, jak podobne procesy mogły przebiegać w dawnych, przedkolumbijskich Amerykach. Na ile mocne, osiadłe struktury państwowe, istniejące w Meksyku czy w Andach, miały swoich służebnych „przybłędów" i korzystały z ich usług? O tym nie dowiemy się nigdy. Leszek Dzięgiel Lemkivśina. Istoriko-etnografićne doslidźennd u 2-h tomah, t. 1: Materialna kultura (red. U. Gośko), t. 2: Duhovna kultura (red. S. Pavluk), Institut narodoznavstva N A N Ukraini, L'viv 1999, 2002. Zainteresowanie Łemkowszczyzną — regionem etnograficznym zamieszkałym do 1947 roku przez Łemków, jedną z grup górali karpackich — obecne było w nauce polskiej już od lat międzywojennych. Do popularyzacji kultury łemkowskiej w tym okresie przyczynili się tacy badacze jak Roman Reinfuss czy Krystyna Pieradzka . Ponadto badania na terytorium Łemkowszczyzny prowadziło w tym czasie grono na¬ ukowców różnych dziedzin, m.in. językoznawców, etnografów i geografów, skupio¬ nych w Oddziale Łemkowskim przy Komisji Badań Naukowych Ziem Wschodnich . 1 2 3 1 Spośród licznych przedwojennych prac autora, na uwagę zasługuje artykuł Łemkowie. Opis etno­ graficzny, „Wierchy" t. XIV, 1936. Na szlakach Łemkowszczyzny, Kraków 1939 (reprint — Krosno 2003). Rezultaty badań opublikowano w „Wierchach" R. 13, 1935, s. 51-140. 2 3 �Rezenzje i noty recenzyjne 238 Poza motywami naukowymi (stricte poznawczymi) jednak, pracom tym przyświe¬ cały cele pragmatyczne, wyraźnie nacechowane ideologicznie. Wyniki tych badań służyć miały bowiem polskiej polityce regionalizacji, wdrażanej w latach 30. XX wieku przez ówczesne władze, które doprowadzić miały do osłabienia orientacji narodowo-ukraińskiej wśród Łemków, a w konsekwencji — do polonizacji tej grupy. Kolejny okres zainteresowań kulturą łemkowską — po latach milczenia o tej gru¬ pie etnicznej w latach PRL-u — przypada na lata 80. i 90. ubiegłego wieku. Wtedy też mniejszość łemkowska podnosi się ze społecznego i etnicznego niebytu, orga¬ nizowane są festiwale kultury — Watry. W nowych już warunkach społeczno-poli­ tycznych społeczność Łemków zaczyna się integrować, a liderzy grupy intensyfikują działalność społeczno-kulturalną, mającą na celu wspieranie tożsamości etnicznej i zapobieganie procesowi asymilacji. Na niwie naukowej Łemkowie zaistnieli po¬ nownie w ramach coraz częściej organizowanych konferencji, a także w pracach młodych badaczy, szczególnie socjologów i antropologów kultury . Kompendium wiedzy o Łemkach i ich kulturze przynoszą, poza popularnonau¬ kową pracą R. Reinfussa Śladami Łemków , trzy wydawnictwa, będące pokłosiem konferencji naukowych poświęconych tej grupie etnicznej: Łemkowie. Kultura-sztuka-język , Łemkowie w historii i kulturze Karpat oraz Łemkowie i łemkoznawstwo w Polsce . Zwłaszcza dwie ostatnie pozycje prezentują aktualny stan badań w tej dziedzinie, przedstawiając jednocześnie „polski punkt widzenia" przede wszystkim na — budzącą wciąż wiele kontrowersji — problematykę etnogenezy Łemków. To właśnie zagadnienie do dziś różni polskich i ukraińskich łemkoznawców, o czym można było się przekonać choćby podczas dyskusji w trakcie konferencji w Sano¬ ku, w której uczestniczyli, poza polskimi naukowcami, również badacze ukraińscy, a także przedstawiciele mniejszości łemkowskiej . Nauka ukraińska również poszczycić się może kilkoma monografiami poświę¬ conymi Łemkom i ich kulturze. Spośród nich najważniejszym kompendium wydaje się popularna praca Juliana Tarnowycza Iljustrowana istorija Łemkiwszczyny, która prezentuje powszechne wśród ukraińskich naukowców do dziś poglądy: o autochto4 5 6 1 8 9 10 4 W tym okresie wydano kilka jedynie pozycji poświęconych społeczności łemkowskiej. Wśród nich szczególną wartość posiadają trzy prace: A. Kwilecki, Łemkowie. Zagadnienie migracji i asymi­ lacji, Warszawa 1974; K. Pudło, Łemkowie. Proces wrastania w środowisko Dolnego Śląska, Wrocław 1987, oraz etnograficzno-historyczne studium poświęcone kulturze ludowej powiatu gorlickiego Nad Rzeką Ropą, red. R. Reinfuss, t. 2, Kraków 1965. Zob.: M. Dziewierski, B. Pactwa, B. Siewierski, Dylematy tożsamości. Studium społeczności łem­ kowskiej, Katowice 1992; E. Michna, Łemkowie. Grupa etniczna czy naród?, Kraków 1995; J. Nowak, Zaginiony świat? Nazywają ich Łemkami, Kraków 2000. Warszawa 1990. Łemkowie. Kultura-sztuka-język. Materiały z sympozjum zorganizowanego przez Komisję Tury­ styki Górskiej ZGPTTK, Sanok, 21-24 września 1983, Warszawa 1987. Łemkowie w historii i kulturze Karpat, red. J. Czajkowski, t. 1-2, Sanok 1992, 1994. Praca ta zawiera materiały z międzynarodowej, interdyscyplinarnej konferencji, która odbyła się w Sanoku w dniach 25-26 października 1990 roku. Łemkowie i łemkoznawstwo w Polsce, red. A.A. Zięba, Kraków 1997. Zawartość tomu stanowią w większości referaty wygłoszone na konferencji naukowej, która odbyła się w krakowskiej siedzibie Polskiej Akademii Umiejętności 21-22 czerwca 1995 roku. Zob.: Łemkowie w historii..., dz.cyt., t. 1, s. 387-408 (wyd. 2, Sanok 1995). 5 6 7 8 9 10 �Rezenzje i noty recenzyjne 239 nizmie Łemków w Karpatach oraz genetycznej i nierozerwalnej przynależności tej grupy etnograficznej do narodu ukraińskiego . Monograficzny, prezentujący w spo¬ sób całościowy historię i kulturę Łemków charakter ma także powstała w latach 80. XX wieku i wydana na Zachodzie praca zbiorowa Łemkiwszczyna. Zemla — ludy — istorija — kultura . Pierwszą wydaną na Ukrainie powojenną monografią Łemkowszczyzny jest pre­ zentowana w niniejszej recenzji praca zbiorowa Łemkiwszczyna. Istoryko-etnograficzne doslidżennia pod redakcją profesorów Jurija Hoszko i Stepana Pawluka . Jest to dwutomowe, wspólne dzieło ukraińskich naukowców z Ukrainy (Instytut Ludoznawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy) i Słowacji (Muzeum Kultury Ukra­ ińskiej w Svidniku oraz Uniwersytet w Preszowie). Na marginesie, dziwić może brak wśród autorów obu tomów naukowców pracujących w Polsce. Wydawca, Instytut Ludoznawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, może się poszczycić licznymi projektami badawczymi oraz publikacjami, spośród których należy wymienić prze¬ de wszystkim wydawany od 1995 roku dwumiesięcznik „Narodoznawczi Zoszyty" oraz „Studiji z Intehralnoji Antropołohiji". Monografia jest pracą interdyscyplinarną, w której znajdujemy artykuły z zakresu historii i historiografii, geografii, antropo­ logii fizycznej, językoznawstwa, etnografii, folklorystyki, muzykologii oraz sztuki ludowej. Tom pierwszy, o podtytule Materialna kultura, jest dziełem 18 autorów z Ukra¬ iny i Słowacji, którzy w 28 artykułach omawiają zagadnienia z historii, geografii, antropologii fizycznej, językoznawstwa oraz kultury materialnej Łemków. Tom po­ dzielony jest na trzy części: „Z historii Łemkowszczyzny", „Gospodarstwo", „Głów¬ ne gałęzie kultury materialnej", a całość poprzedza przedmowa dyrektora Instytutu Ludoznawstwa i kierownika naukowego projektu Stepana Pawluka oraz wstęp pió¬ ra redaktora naczelnego Jurija Hoszko. Ważnym atutem pracy jest to, że obejmuje ona tereny zarówno północnej, jak i południowej Łemkowszczyzny. Jak zauważył J. Hoszko, „Cały szereg badań ludoznawczych odrębnie rozpatrywał północną i po¬ łudniową część Łemkowszczyzny, tym samym izolował jedną od drugiej, zapomi¬ nając o tym, że pod względem narodowym, religijnym, gospodarczym obie tworzą jedną nierozdzielną całość, ale z pewnymi nieznacznymi różnicami w materialnej i duchowej kulturze, które zostały zapożyczone od innych etnosów" (s. 8). Część historyczną pracy rozpoczyna artykuł J. Hoszko i M. Muszynki Historio­ grafia etnograficznych badań Łemkowszczyzny, w którym autorzy omawiają etapy badań nad Łemkami począwszy od XVIII wieku (w XVIII wieku powstały — wyda­ ne dopiero w XIX stuleciu — prace A. Petrowa Ugro-russkije zagowory i zaklinanija naczała XVIII s. i I . Orłaja Istorija o karpatorusach), kończąc na latach osiemdzie­ siątych XX stulecia. J. Hoszko przytacza w monografii jeszcze wiele innych rozpraw. Szczególnie warty uwagi wydaje się artykuł Główne historyczno-geograficzne regio¬ ny Łemkowszczyzny. Autor nie wydziela jednak łemkowskich subregionów, jak by to 11 11 13 14 11 12 13 14 Lwów, 1936. B.O. Struminśkyj red., Nju York 1988. Por. T.A. Olszański, Ukraińska monografia Łemkowszczyzny, „Płaj" nr 27, 2003, s. 193-195. Tytuły artykułów podano przeważnie w tłumaczeniu na język polski. �240 Rezenzje i noty recenzyjne sugerował tytuł, omawia natomiast przebieg zachodniej granicy Rusi Halickiej oraz etnograficzny zasięg Łemkowszczyzny w XIX i XX wieku według różnych autorów. J. Hoszko, w omawianej części pracy, zajmuje się ponadto zagadnieniami geo­ graficznymi, demograficznymi, średniowieczną historią Łemkowszczyzny, dzia­ łalnością ruchu moskalofilskiego w XIX wieku, natomiast wspólnie z O. Turczakiem organizacjami kulturalno-oświatowymi i partiami politycznymi działającymi na Łemkowszczyźnie. Szczególnie cenny jest artykuł Ludność Łemkowszczyzny, w którym zaprezentowane są dane statystyczne dotyczące liczebności omawiane¬ go regionu w różnych okresach. Charakterystycznym dla recenzowanej pracy jest odrzucanie przez jej autorów koncepcji kolonizacji wołoskiej. J. Hoszko w swoim artykule o historii średniowiecznej Przeszłość Łemkowszczyzny twierdzi, że tereny Łemkowszczyzny były zasiedlone przez Rusinów przed X I I wiekiem. Sądzi jedno¬ cześnie, że kolonizacji na prawie wołoskim nie można utożsamiać z etniczną kolo¬ nizacją wołoską. Jego zdaniem kolonizacja wołoska była prowadzona przez wraca¬ jących z ucieczki przed Tatarami Rusinów. W związku z tym, że często uciekinierzy schronienie znajdowali na Wołoszczyźnie, po ich powrocie zaczęto ich określać „Wołochami" (s. 60). Ten sam autor jako dowód na to, że nazwisko Wołoch nie jest etnicznego pochodzenia, podaje dokumenty sądowe, np. orzeczenie szlacheckiego sądu właścicieli majątków Tarnawy i Łukowatego zobowiązujące do zwrotu długu starozakonnemu Mendelowi Wołoszynowi (s. 61). Interesujący jest artykuł S. Sehedy o cechach antropologicznych ludności Łemkowszczyzny (Antropołohiczni osobływosti nasełennja Łemkiwszczyny). Autor opie­ ra swoje rozważania na badaniach F. Wowka (koniec XIX wieku), W. Djaczenka (przeprowadzone w latach 1956-1963 badania nad 80 terytorialnymi grupami naro­ du ukraińskiego, w tym nad ludnością pochodzącą z Łemkowszczyzny) oraz włas­ nych przeprowadzonych w 1997 roku w Wełykoberezniwskim Rejonie Zakarpackiej Obłasti („łemkowska" część Zakarpacia). O łemkowskich gwarach piszą M. Demczuk i M. Onyszkewycz w artykule Cechy gwary łemkowskiej, natomiast o pochodzeniu nazwy „łemko" wyczerpująco opo­ wiada opracowanie Pochodzenie etnonimu „Łemkowie" i nazwy ich kraju, będące przedrukiem ze wspomnianej już pozycji Łemkiwszczyna. Zemla — ludy — istorija — kultura. Interesujące informacje o siedemnastowiecznych „beskidnikach" i ich współpra­ cy z B. Chmielnickim oraz S. Kostką-Napierskim podaje I . Krasowśkyj w opraco­ waniu Ruch wyzwoleńczy (zbójnictwo) na Łemkowszczyźnie w XVII w. Autor dowo¬ dzi, że pierwsze informacje o łemkowskich zbójnikach, występujących przeciwko polskiej i węgierskiej szlachcie, sięgają pierwszej połowy XV wieku, a ich najwięk­ sza aktywność przypada na XVII wiek, zwłaszcza jego drugą połowę. Krasowśkyj do najwybitniejszych przywódców ruchu zalicza Wasyla Bajusa, Wasyla Czepca oraz Andrija Sawkę. Artykuły J. Hoszko i O. Turczaka Organizacje kulturalno-oświatowe i partie poli­ tyczne na Łemkowszczyźnie oraz J. Hoszko Antynarodowa działalność moskalofilów na Łemkowszczyźnie powinny być, jak się wydaje, ujęte jako jeden temat — pierwszy do¬ tyczy działalności na omawianym terenie organizacji orientacji narodowo-ukraińskiej, �Rezenzje i noty recenzyjne 241 drugi prorosyjskiej. Brakuje również powołania się na znawcę tematu Jarosława Moklaka. Z tymi przyczynkami tematycznie powiązany jest również artykuł O. Turczaka o Łemkowszczyźnie podczas I wojny światowej, obozie w Thalerhofie i łemkowskich republikach (Tałerhofśka trahedija. Łemkiwśki respubliky 1918-1920). Część historyczną pracy zamyka rozdział autorstwa O. Turczaka omawiający czasy I I wojny światowej oraz powojennych deportacji (Niemiecko-faszystowska okupacja Polski i byłej Czechosłowacji. UPA. Deportacja Łemków). Autor w sposób syntetyczny opisuje działalność na terenie Łemkowszczyzny antyniemieckiego pod¬ ziemia (głównie GL i AL) oraz ukraińskiego ruchu niepodległościowego (UPA). Po­ jawiają się jednak nieścisłości, np. na s. 109 autor informuje, że w 1945 roku we wsi Pawłokoma zginęły 324 osoby, zaraz potem podaje liczbę 265 zamordowanych osób, natomiast na s. 111 błędnie wymieniono nazwisko sotennego UPA „Burłaki" — jest Wołodymyr Cyhelśkyj, powinno być Szczyhelśkyj. Mimo tych pomyłek oraz skąpe¬ go opracowania zachodniej Łemkowszczyzny, artykuł jest cennym źródłem wiedzy na temat historii tego regionu w latach 40. XX wieku. Część poświęconą ekonomicznym podstawom tradycyjnej Łemkowszczyzny (Hospodarstwo) otwiera artykuł J. Hoszko o przemyśle, rzemiośle i handlu (Rze¬ miosła i handel). Autor omówił wyrąb i spławianie drzewa (szerzej zagadnienie to opracował M. Hałuszko w odrębnym artykule Drwalstwo i spław), gonciarstwo, wy¬ palanie węgla drzewnego, maziarstwo (wsie Bielanka i Łosie), koszykarstwo (wsie Świątkowa, Zawadka, Wróblik), wytwarzanie drewnianych przedmiotów niezbęd¬ nych dla gospodarstwa domowego (łyżek, wałków do ciasta, wrzecion itp. — wsie Nowica, Leszczyny, Kunkowa), tkactwo, kamieniarstwo (wsie Bartne, Bodaki, Przegonina, Wapienne) oraz wędrowny handel tymi wyrobami. Odrębnie zostało po¬ traktowane druciarstwo — wędrowne rzemiosło popularne na Rusi Szlachtowskiej oraz łemkowskiej części słowackiego Spiszu. Autor nie posiada jednak rozeznania w zasięgu Łemkowszczyzny, czego najdrastyczniejszym przykładem jest stwier¬ dzenie, że „na Łemkowszczyźnie największym centrum produkcji kożuchów było miasto Barycz, gdzie wszyscy mieszkańcy zajmowali się wytwarzaniem kożuchów" (s. 125) — jak wiadomo, Barycz położony jest nad Sanem na północ od Przemyśla. Wędrowne zajęcia na Łemkowszczyźnie oraz zarobkowe migracje omówił H. Horyń w artykule Rzemiosła wędrowne, prace zarobkowe, migracje. Autor poru¬ szył zagadnienie „furmanienia" i związanego z nim handlu owocami i warzywami oraz winem, wędrownych szklarzy, a także rozwinął temat druciarstwa, opisując wsie z okolic Starej Lubowni na Słowacji — Oriabinę, Kamiankę, Litmanową Folwark, Lipnik. Obszernie została przedstawiona tematyka sezonowych migracji na Węgry do pracy podczas żniw oraz kierunki emigracji zarobkowej — Ameryka, Francja, Belgia. Podstawą utrzymania Łemków było jednak rolnictwo i hodowla zwierząt. Rol¬ nictwo na Łemkowszczyźnie obszernie opracował S. Pawluk w artykule Chliborobstwo („Rolnictwo"). Autor zaznacza, że „dla prowadzenia produktywnego rolnictwa warunki geograficzne Łemkowszczyzny nie są dość sprzyjające" (s. 132), zauważa jednak, że „archiwalne i statystyczne dane późniejszych czasów, XVIII-XIX wie¬ ku, upewniają nas, że rolnictwo Łemkowszczyzny ma głębokie korzenie, podstawą �242 Rezenzje i noty recenzyjne których była kultura rolnicza dawnej Rusi" (s. 133). W artykule zostały omówio¬ ne poszczególne rośliny uprawne występujące na Łemkowszczyźnie (interesujące jest spostrzeżenie, że na północnej Łemkowszczyźnie najwięcej miejsca na polach uprawnych zajmował owies, natomiast na południowej jęczmień), narzędzia do pra¬ cy w polu oraz zasady panujące podczas poszczególnych jej etapów. Tradycyjnej hodowli zwierząt na Łemkowszczyźnie poświęcony jest artykuł Tradycijne skotarstwo łemkiw („Tradycyjna hodowla u Łemków") autorstwa J. Hoszko i M. Tywodara, którzy zauważyli, że „warunki przyrodniczo-geograficzne oraz specy­ fika historycznego, społecznego i ekonomicznego rozwoju Łemkowszczyzny sprzy¬ jały formowaniu kompleksowego rolno-hodowlanego systemu gospodarowania, w którym uprawa ziemi zawsze była podstawowym zajęciem i jedynie w pojedyn¬ czych wsiach równoznaczną z nią rolę odgrywała hodowla zwierząt" (s. 162). Jed¬ nocześnie „na Łemkowszczyźnie realia warunków przyrodniczo-geograficznych, ogólny charakter struktury podziału ziemi, rozmiary tymczasowych i stałych wypa¬ sów, konkretne wzajemne ustosunkowania rolnictwa i hodowli tworzyły sprzyjające warunki dla funkcjonowania takiego rolniczo-hodowlanego gospodarstwa, w jakim hodowla odgrywała ważną dopełniającą rolę (...). Wystarczające tereny dla różnych wypasów i sposoby ich wykorzystania dawały możliwość również drobnym gospoda­ rzom trzymać jedną-dwie krowy (...). Ogólnie, tradycyjna hodowla u Łemków była nastawiona na zaspokojenie własnych potrzeb w produkty mleczne, siłę pociągową, mięso, wełnę, skóry, gnój" (s. 167). Podstawą hodowli na Łemkowszczyźnie były krowy (blisko 50%) i świnie (blisko 35%). Konie zajmowały niecałe 10%, a owce i kozy zaledwie 7% (s. 167). W artykule omówiono sposoby wypasów, zabezpiecze¬ nia zwierzyny i pastuchów podczas wypasów. Z hodowlą w pewien sposób jest powiązany artykuł M. Hłuszko, omawiający tra¬ dycyjne środki transportu i zaprzęgu na Łemkowszczyźnie (Zasoby zwjazku i trans¬ portu na Łemkiwszczyni). Część „ekonomiczną" tomu zamyka materiał H. Horynia Pomocnicze rodzaje zajęć gospodarskich, omawiający myślistwo, rybołówstwo, pszczelarstwo i zbieractwo na Łemkowszczyźnie. W ostatniej części tomu scharakteryzowana została łemkowska wieś oraz ubiór i wyżywienie Łemków. R. Siłećkyj i M. Sopoliga, charakteryzując łemkowskie osady, podkreślili konieczność wyróżnienia wsi i przysiółka w krajobrazie Łemkowszczyzny. Zwrócili uwagę, że oprócz najbardziej rozpowszechnionej na Łemkowszczyźnie wsi typu łańcuchowego spotyka się również — zarówno na północy, jak i południu — wsie typu rzędowego. Autorzy uważają jednocześnie, że „nie ma podstaw mówić o jakichś poważnych wpływach niemieckich kolonistów czy Polaków na typy osad karpackich wsi ukraińskich, łańcuchówek na Łemkowszczyźnie w szczególności" (s. 238). Cechą charakterystyczną łemkowskiej wsi jest cerkiew, autorzy zwrócili jednak uwagę na inne, niemieszkalne atrybuty łemkowskiej wsi, jak: szkoła, czytel¬ nia, karczma, młyn czy kuźnia. Ci sami autorzy omówili ponadto w odrębnych arty¬ kułach typy łemkowskich zagród (Dwir) oraz budynki gospodarskie znajdujące się w łemkowskich wsiach (Promysłowi budiwli łemkiwśkoho seła). M. Sywak przed¬ stawił typy rozplanowania budynków mieszkalnych, opisał również etapy budowy chałupy i prac wykończeniowych (Żytło tajoho wnutrisznie płanuwannia. Eksterjer). �Rezenzje i noty recenzyjne 243 Razem z M. Sopoligą sporządził autor charakterystykę wyposażenia łemkowskich domostw (Interjer żytła. Tradycijni mebli) — szczególnie dużo miejsca autorzy po­ święcili ewolucji pieca. Obfity i bogato ilustrowany materiał poświęcony łemkowskiej architekturze sa­ kralnej przedstawił J. Taras, który dokładnie scharakteryzował podstawowe typy łemkowskich cerkwi. W konkluzji autor zauważył, że „istnienie na terenach Łemków wielu typów cerkiewnych budowli jest wynikiem wpływu różnorodnych czynników, które były zarówno podstawą dla ochrony tradycji, jak i powołały do życia potrzebę stworzenia własnego typu drewnianej cerkwi. We wszystkich rodzajach łemkow¬ skich cerkwi można znaleźć typowe ukraińskie formy budynku cerkiewnego, który wyrósł z rozpowszechnionych i ustalonych starych tradycji budowlanych i jest czꜬ cią ukraińskiej sztuki" (s. 320). Łemkowski ubiór, tak codzienny, jak i świąteczny, scharakteryzowała trójka auto¬ rów — H. Stelmaszczuk, H. Chudyk i D. Dmytrykiw. Materiał jest bardzo obszerny, dziwi jednak umieszczenie czuhy w podrozdziale o wspólnych elementach męskie­ go i kobiecego ubioru (s. 339) — jak powszechnie wiadomo, ta część tradycyjnego ubioru Łemków była atrybutem stroju męskiego. W artykule znajdują się także błędy dotyczące nazw geograficznych, np. wieś Wapienne (łem. Wapenne) występuje jako Wapniane, Wola Cieklińska (łem. Wola Ceklyńska) jako Wola i Cyklinka. Myślę jed¬ nak, że są to niezamierzone błędy edytorskie, powstałe w druku. Tom zamyka artykuł T. Hontara i M. Muszynki o łemkowskim pożywieniu (Charczuwannia łemkiw). Podstawą wyżywienia Łemków były potrawy powstałe z roślin uprawnych (owies, jęczmień, żyto, ziemniaki, buraki, kapusta, brukiew, marchew, bób, groch, fasola) oraz mleka i jego przetworów (ser, śmietana). Mięso było spoży¬ wane od święta. Autorzy omówili najczęściej spożywane potrawy, szczególnie dużą uwagę zwracając na chleb, zarówno przaśny (adzymka), jak i kwaśny, oraz inne po­ trawy mączne — pierogi i, powstałe na bazie mąki, zupy (kiesełycia, czyr, styranka). Dokładnie scharakteryzowano ponadto świąteczne potrawy oraz naczynia do przy¬ gotowywania i spożywania posiłków. W drugim tomie, pod nazwą Duchowna kultura, znalazło się 26 artykułów (na¬ pisanych przez takąż samą liczbę autorów) prezentujących głównie zagadnienia z zakresu sztuki i rzemiosła ludowego, obrzędowości i folkloru, a także poświęcone życiu społecznemu i religijnemu wsi łemkowskiej. Już we wstępie pióra S. Pawluka mowa jest o przyjętej w tomie optyce naukowej, wedle której Łemkowie to — po¬ dobnie jak Bojkowie i Huculi — etnograficzna grupa narodu ukraińskiego, która w wyniku izolacji i oddalenia od centrów społeczno-politycznych wykształciła spe­ cyficzną kulturę, powstałą w wyniku krzyżowania się różnych elementów: kultury „protoukraińskiej" i kultur sąsiadujących z nią grup etnicznych (s. 4). Zagadnienie autochtonizmu Łemków w Karpatach, wywodzonego przez ba­ daczy ukraińskich już z czasów państwa wielkomorawskiego i Rusi Kijowskiej oraz od ich rzekomych przodków — Białochorwatów, najpełniej wyrażone zostało w dwóch artykułach: Ukraińskie tradycje prawa zwyczajowego oraz Życie społeczne, w których autorzy (m.in. Jurij Hoszko i Mykoła Muszynka) prezentują pogląd, że na Łemkowszczyźnie prawo wołoskie w ogóle nie funkcjonowało (s. 19), zaprzecza- �244 Rezenzje i noty recenzyjne jąc jednocześnie tzw. teorii wołoskiej w osadnictwie Karpat, reprezentowanej przez większość polskich łemkoznawców, oraz pierwszeństwu osadnictwa polskiego w tej części Beskidów. Kolejne rozdziały podają syntezę etnograficznego oblicza ludności łemkowskiej i prezentują aktualny stan badań w dziedzinie tzw. kultury społecznej. Artykuły w nich zawarte dotyczą takich zagadnień jak: rodzina i życie rodzinne, zwyczaje i obrzędy związane z narodzinami, obrzędy weselne, obrzędy pogrzebowe, obrzędo­ wość doroczna oraz wiedza ludowa (Jednostki miary, przepowiadanie pogody i ka­ lendarz ludowy; Medycyna i weterynaria ludowa oraz Zwyczaje, obrzędy i przesądy w tradycyjnym budownictwie). Zaznaczyć trzeba, że zebrane i opracowane w powyż­ szych tekstach materiały etnograficzne dotyczą ludności łemkowskiej zamieszkują­ cej po obu stronach Karpat — zarówno na „polskiej" Łemkowszczyźnie, rozszerzo­ nej terytorialnie na wschód do linii Sanu, jak i na południowej, „słowackiej" części terytorium. Autorzy powołują się przede wszystkim na własne badania, na prace badaczy ukraińskich, rzadziej zaś na dokonania polskich etnografów (O. Kolberg, K. Moszyński, J. Bystroń, R. Reinfuss). Oblicze przedstawionej w tej części tomu kultury łemkowskiej nie oddaje rzecz jasna jej stanu aktualnego, opisuje bowiem w większości obrzędy i zwyczaje funkcjonujące na Łemkowszczyźnie do 1947 roku. Zanikająca w okresie powojennym tradycyjna kultura, a także wysiedlenia ludności łemkowskiej w polskiej części regionu, spowodowały w konsekwencji zanik opisy¬ wanych wyżej zjawisk kulturowych. W osobnym artykule drugiego tomu Łemkiwszczyny przedstawiono problematykę wyznaniową ludności łemkowskiej (Procesy religijne na Łemkowszczyźnie). Autor, opisując dzieje wyznaniowe Łemkowszczyzny, zwraca uwagę na „kamienie milo¬ we" tychże dziejów, poczynając od chrystianizacji ludności tego terytorium przez św. św. Cyryla i Metodego już w IX wieku (s. 166), poprzez wprowadzenie Unii, masowe powroty do prawosławia w okresie międzywojennym, aż po likwidację Koś¬ cioła greckokatolickiego w latach 40. XX wieku. Niewiele jednak miejsca poświęca on współczesnym (powojennym) procesom religijnym, które zasługują na szczegól¬ ną uwagę, ze względu na ich bezpośredni związek z procesami etnicznymi wśród Łemków — utrata „wiary ojców" utożsamiana jest bowiem w przypadku tej grupy z całkowitą asymilacją. Kolejna grupa artykułów dotyczy zagadnień z zakresu sztuki ludowej (rzemiosła artystycznego) oraz folkloru (Ustna literatura ludowa oraz Folklor muzyczny). Spośród licznych przejawów działalności artystycznej Łemków osobnego omówienia docze¬ kały się w monografii takie dziedziny twórczości jak: tkactwo artystyczne, haft, druk artystyczny, wycinanka, pisankarstwo, kowalstwo, garncarstwo (ceramika), kamieniar¬ stwo, rzeźbiarstwo w drewnie, snycerstwo, ozdoby Łemków oraz łemkowska ikona (XIV-XVI wieków). Co jest warte podkreślenia, autorzy poszczególnych artykułów wielokrotnie powołują się na prace R. Reinfussa, który uchodzi za znawcę sztuki ludo¬ wej Łemków. Odnotować również należy fakt, że autor artykułu o kamieniarstwie lu¬ dowym na Łemkowszczyźnie oparł swój tekst niemal wyłącznie na wynikach badań dwójki polskich etnografów, wspomnianego prof. Reinfussa oraz T. Łopatkiewicza, �Rezenzje i noty recenzyjne 245 mimo że niedawno ukazała się pod egidą Narodowej Akademii Nauk samodzielna praca poświęcona temu ciekawemu zagadnieniu, autorstwa ukraińskiego badacza . Ostatnim, zamykającym tom rozdziałem jest tekst I . Krasowśkiego (apologety autochtonizmu Łemków, znanego z polemik z polskimi naukowcami — zwolenni¬ kami teorii migracji wołoskich), prezentujący Łemkowszczyznę w literaturze pięk¬ nej (regionalnej i emigracyjnej), sztuce i zbiorach muzealnych. Autor wskazuje na najdawniejsze zabytki literatury łemkowskiej, znajdując je już w XV-wiecznych dziełach Grzegorza z Sanoka i Pawła z Krosna (s. 405). Niewiele jednak miejsca (zaledwie akapit) poświęca on współczesnej, powojennej literaturze łemkowskiej w Polsce. W sposób niemalże hasłowy, bo i brak było miejsca na dłuższy opis, uka¬ zana też została twórczość współczesnych artystów łemkowskich — malarzy i rzeź¬ biarzy. W końcowej części artykułu wymienia autor zbiory zabytków sztuki i kultury łemkowskiej, znajdujące się zarówno w muzeach i kolekcjach w Polsce, na Słowacji i Ukrainie, jak i te kolekcjonowane w muzeach za oceanem. W kończących tom Wnioskach J. Pawluka powtórzone zostają po raz kolejny „aksjomaty" ukraińskich łemkoznawców oraz z głębokim przekonaniem wyrażone zdanie, że Łemkowie „byli, są i będą Ukraińcami" (s. 416). Choćby właśnie dlatego, aby mógł polski czytelnik dostrzec sens ostatniego zdania i zrozumieć towarzyszące mu przekonanie, warto poznać naukowe argumenty ukraińskich badaczy (a także do¬ cenić etnograficzną wartość pracy) i sięgnąć po Łemkowszczyznę. 15 Mirosław Pecuch Andrzej Stachowiak Roman K y r c z i w, Iz folkłornych rehioniw Ukrajiny. Narysy j statti, Nacionalna Akadmija Nauk Ukrajiny, Instytut Narodoznawstwa, Lwiw 2002, ss. 350. Książka Romana Kyrcziwa, znanego ukraińskiego literaturaturoznawcy, folklo¬ rysty i etnografa, obejmuje cykl 9 szkiców i artykułów o ukraińskiej ustnej literatu¬ rze ludowej. Jak sam autor zaznaczył na wstępie, praca „nie jest monografią, raczej zbiorem artykułów, rozpraw, szkiców, które w większej lub mniejszej mierze dotyczą mało jeszcze zbadanej problematyki geografii folklorystycznej Ukrainy" (s. 3). Omó¬ wione zostały w niej teoretyczno-metodologiczne zagadnienia regionalności folk¬ loru, spostrzeżenia na temat cech wyznaczających spójność ukraińskiego folkloru, a także jego regionalnych, lokalnych właściwości, scharakteryzowany został rów¬ nież folklor kilku ukraińskich grup etnograficznych — Hucułów, Bojków, Łemków, Poleszuków, Chełmszczan, Podlaszan. Charakterystyczne jest, że omówione zostały wyłącznie ukraińskie regiony pograniczne, w dużej mierze znajdujące się poza gra¬ nicami państwa ukraińskiego. 15 R. Odrechiwśkyj, Riźbiarstwo Łemkiwszczyny, Lwiw 1998. Por.: T. Łopatkiewicz, Ośrodki kamie­ niarstwa ludowego na Łemkowszczyźnie środkowej, „Polska Sztuka Ludowa" nr 3/4, 1985, s. 177-186. �Rezenzje i noty recenzyjne 246 Wszystkie artykuły zdaniem autora jednoczy „wspólna idea naukowej potrzeby, ważności i perspektywizmu regionalnych badań ukraińskiego folkloru (...). Suma takich opracowań będzie rzetelną podstawą dla gruntownych przemyśleń naukowych nad całościowym charakterem kultury folklorystycznej narodu ukraińskiego, będącej jednym z czynników wyznaczających i integrujących etnos" (s. 6). Będzie pomoc¬ na, by „zobaczyć, zrozumieć i innym pokazać jedną z najwznioślejszych zdobyczy w królestwie ducha, którym naród ukraiński wzbogacił ludzką cywilizację" (s. 6). Tym samym, zdaniem autora, ukraińska etnografia i folklorystyka mają swoimi ba¬ daniami sprzyjać integracji narodu ukraińskiego. W części „Regionalność tradycji folklorystycznej" zawarte zostały teoretycz¬ ne podstawy badań nad regionalnością folkloru. Autor rozpatruje regionalność „nie w jakiejś globalnej skali międzyetnicznej, ale jako wyznaczanie pewnych jednostek podziału w granicach terytorium rozsiedlenia etnosu, narodu" (s. 7). Folklor nato¬ miast rozumie jako „system lokalnych tradycji"; uważa, że jest on zawsze regionalny i lokalny, w swoim funkcjonowaniu i rozwoju powiązany jest z pewnym przestrzen­ nie ograniczonym środowiskiem. W pracy nie pojawia się jednak żadna definicja folkloru, z zawartości treściowej można dopiero wywnioskować węższe rozumienie tego zjawiska przez autora — folklor jest równoznaczny z ustną literaturą ludową. Autor uważa, że do badań nad ukraińskim folklorem należy stosować metodę porównawczo-historyczną konieczna jest jednak pewna konsekwencja: najpierw odnoszenie badanych realiów regionalnych do międzyregionalnego i ogólonoukraińskiego kontekstu, a dopiero potem rozpatrywanie wspólnot, paraleli i analogii na poziomach wschodniosłowiańskim, ogólnosłowiańskim i innych, szerszych (s. 19). Istotne jest również, aby zapisywany tekst nie był „absolutyzowany, abstrahowany od koniecznego kompleksu wiadomości na temat jego historycznego i etnograficz¬ nego kontekstu" (s. 20). Nie należy ponadto zapominać o folklorze różnych środo¬ wisk ukraińskich znajdujących się poza granicami Ukrainy (s. 21). W przypadku re¬ gionalizacji ukraińskiego folkloru autor skłonny jest przychylić się do spostrzeżeń Fiłareta Kołessy o możliwej zbieżności ukraińskich folklorystycznych „dialektów" z dialektami językowymi (s. 21). Wyróżnia 30 regionów folklorystycznych, które zostały zaznaczone na schematycznej mapie (s. 33). Zauważa jednocześnie, że na mapie folklorystycznej Ukrainy jest jednak wiele „białych plam" (s. 16). Zwraca zarazem uwagę na naukowo niewyjaśnioną wspólnotę wielu zjawisk kultury nie gra¬ niczących ze sobą ukraińskich Karpat i Polesia — świadczy to zdaniem autora o ich „niewątpliwej genetycznie powiązanej etnokulturowej jednorodności" (s. 14). W kolejnych artykułach zaprezentowane są rozważania na temat folkloru poszcze¬ gólnych grup regionalnych. Najwięcej miejsca autor poświęcił twórczości Bojków. W obszernej rozprawie „Ustna twórczość ludowa Bojków" zostały scharakteryzowa¬ ne doroczne i rodzinne pieśni obrzędowe, pieśni historyczne, ballady, pieśni społeczno-obyczajowe i rodzinno-obyczajowe, kołomyjki i inne humorystyczno-satyryczne pieśni, a także proza ludowa, zwłaszcza przysłowia i przypowiastki. Natomiast 1 1 Wszystkie tytuły podrozdziałów oraz cytaty w tłumaczeniu własnym z języka ukraińskiego na polski. �Rezenzje i noty recenzyjne 247 w szkicu „Z folklorystycznej archaiki Bojkowszczyzny" Roman Kyrczów skoncen¬ trował się przede wszystkim na ładkaniu — pasterskich pieśniach będących reliktami obrzędowego śpiewu, „który był kiedyś komponentem archaicznego kompleksu ry¬ tualnego powiązanego z podstawową niegdyś w Karpatach gałęzią gospodarki — ho¬ dowlą zwierząt, z początkiem wiosennych zajęć hodowlanych" (s. 327). Karpackich górali dotyczą jeszcze dwa artykuły — „Ustna literatura ludowa Hucułów" omawia motywy, obrazy i środki poetyckie huculskiego folkloru, natomiast „Tradycja folk¬ lorystyczna Łemków" przedstawia specyfikę folkloru łemkowskiego. Autor dowo¬ dzi, że tradycja folklorystyczna jest jednym z najważniejszych świadectw „wiekowej etnogenetycznej i etnokulturowej duchowej jedności Łemków z całym ukraińskim narodem" (s. 210). Folklorowi Polesia poświęcone są dwa artykuły — „Folklor ukra¬ ińskiego Polesia" omawia charakterystyczne cechy poleskiego folkloru, natomiast rozprawa „Z ukraińsko-białoruskiego pogranicza folklorystycznego" przedstawia wzajemne wpływy i zapożyczenia ukraińsko-białoruskie. Dopełnieniem opracowań folkloru na ukraińskim pograniczu jest szkic „Naukowe poznanie folkloru Chełm¬ szczyzny i Podlasia". Autor konstatuje, że „folklor Chełmszczyzny i Podlasia to nie tylko przeszłość i wielce cenne dla naszej (czyt. ukraińskiej) kultury archiwum, ale i obecnie istotna, żywa tradycja, która potrzebuje naukowej baczności i nie cierpią¬ cych zwłoki, uczciwych badań" (s. 291). Książkę zamyka rozprawa „Wkład Oresta Ziłyńskiego do opracowania problematyki ogólnonarodowego kontekstu folkloru Ukraińców Karpat", w którym został przedstawiony dorobek naukowy zamieszkałe¬ go w latach 30. XX wieku w Czechach ukraińskiego folklorysty. Mirosław Pecuch Czasław P i a t k i e w i c z , Reczyckaje Palessie, 2004. Bielaruski Knigazbor, Mińsk W prestiżowej serii tego wydawnictwa, przygotowywanej w Instytucie Literatury im. Janka Kupały Białoruskiej Akademii Nauk ukazał się potężny, 670 stronicowy przekład prac Czesława Pietkiewicza dotyczących Polesia Rzeczyckiego. W począt­ kowych planach wydawcy miał zawierać wszystkie jego publikacje, jednak ostatecz­ nie zrezygnowano z przekładu artykułów ze względu na to, że przekraczałyby ob­ jętość jednego tomu, a takie jest zamierzenie serii. Ograniczono się więc do dwóch opublikowanych wcześniej w Polsce prac książkowych, a mianowicie Polesie Rzeczyckie. Materiały etnograficzne. Cz. 1. Kultura materialna (PAU, Kraków 1928) oraz Kultura duchowa Polesia Rzeczyckiego. Materiały etnograficzne (TNW, Warszawa 1938), do których dołączono zachowany fragment trzeciej części, dotyczącej kultury społecznej tego regionu. Praca ta, przygotowana już po śmierci autora i w 1939 roku oddana do druku, uważana była za całkowicie zaginioną wskutek wybuchu I I woj- �248 Rezenzje i noty recenzyjne ny światowej. Okazało się jednak, że fragment odbitki szczotkowej zabrała ze sobą do korekty Jadwiga Klimaszewska, wówczas asystentka prof. Kazimierza Moszyń¬ skiego w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Stefana Batorego, przyjeżdżając z Wilna do Krakowa na ostatnie przed wojną letnie ferie. Przed kilku laty prof. Klimaszew¬ ska, porządkując swoje domowe archiwum, odnalazła ten fragment i udostępniła kserokopię folkloryście z Mińska, dr. Uladzimirowi Wasilewiczowi. On właśnie, wraz z etnografką Liją Sołowiej, dokonali przekładu całości na język białoruski i zadecydowali o włączeniu do niego nieznanego dotychczas, cennego fragmentu jako I I I część (s. 637-664). Jest to końcowa część rozdziału X (10. Jarmarki, 11. Karczma, 12. Pożyczka) oraz rozdział X I — „Etyka" z dziewięciu tematami szcze¬ gółowymi (1. Kradzież, 2. Matactwo, 3. Oszustwo, 4. Kłamstwo, 5. Krzywoprzysię¬ stwo, 6. Pijaństwo, 7. Zemsta, 8. Więzienie, 9. Zabójstwo). U. Wasilewicz, redaktor tomu, opatrzył go obszernym wstępem, w którym omówił dorobek Pietkiewicza, podkreślając jego wartość dla współczesnych badaczy kultu¬ ry ludowej. W dołączonej (oprócz oryginalnych rysunków z pierwodruku tekstów) wkładce ilustracyjnej zamieszczone zostały m.in., obok portretowych zdjęć Pietkie­ wicza oraz Kazimierza Moszyńskiego i Michała Federowskiego, równie ważnych badaczy Polesia, fotografie okładek pierwodruków ich prac, autograf Pietkiewicza oraz zdjęcie jego grobu na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Omawiana pozycja uzyskała pierwsze miejsce w rankingu najbardziej wartościo¬ wych książek ogłaszanym co roku przez czasopismo kulturalne „Nasza Niwa". Ewa Fryś-Pietraszkowa Aleksander A. M i ś k i e w i c z, Janusz Kamocki, Tatarzy słowiańszczyzną skawieni, UNIVERSITAS, Kraków 2004, ss. 224. obła­ Praca autorstwa Aleksandra A. Miśkiewicza i Janusza Kamockiego Tatarzy Sło­ wiańszczyzną obłaskawieni to publikacja traktująca o dziejach społeczności tatarskiej na ziemiach polskich, relacjonująca 600 lat współżycia z chrześcijanami i ludnością innych wyznań, a przede wszystkim objaśniająca fenomen przetrwania odrębności przy jednoczesnym przyjęciu języka i wielu obyczajów słowiańskich. Na treść publikacji składają się trzy rozdziały. Autorem dwóch pierwszych jest Aleksander A. Miśkiewicz, badacz dziejów tatarskich, autor ważnych pozycji w bi¬ bliografii tatarskiej, m.in. Tatarzy polscy 1918-1939. Życie społeczno-kulturalne i religijne oraz Tatarska legenda. Tatarzy polscy 1945-1990. Rozdział pierwszy H. Miśkiewicz poświęcił historii tatarskiego osadnictwa, rozpoczynając od czasów Witoldowych, a kończąc na latach powojennych. Autor wyraźnie zaprzecza nadal funkcjonującym skojarzeniom z Tatarami spod Legnicy wskazując, iż swoje rodowody Tatarzy polscy wiążą z osadnictwem w Wielkim Księ¬ stwie Litewskim w 2 połowie XIV wieku, kiedy to wojska złotoordyńskie łączyły się �Rezenzje i noty recenzyjne 249 z litewskimi przeciw Krzyżakom. Wielu Tatarów pozostało w tym czasie na Litwie. Ciągłe wojny prowadzone przez pretendentów do tronu w złotej ordzie powodowały nieustanny napływ uchodźców politycznych. W czternastowiecznej Kronice Długosz odnotował datę być może najważniejszą dla osadnictwa tatarskiego — rok 1397. Wy¬ prawa Witolda do krajów tatarskich za Don była wstępem do dalszej systematycznej już akcji tworzenia osad tatarskich na Litwie. Początki osadnictwa tatarskiego w miejscowościach, które po drugiej wojnie światowej pozostały w granicach Polski (Bohoniki, Kruszyniany, Studzianka i Lebiedziew) sięgają 2 połowy XVII wieku i buntu części chorągwi tatarskich służących Rzeczpospolitej w czasie wojny polsko-tureckiej. Wydarzenie to określa się w histo¬ rii jako „bunt Lipków", a Lipkami Tatarów z Wołynia i Podola, których to potomkami są właśnie mieszkający na Podlasiu wyznawcy islamu. Warto nadmienić, iż zdrada nie była podyktowana uczuciami religijnymi. Bezpośrednim powodem buntu były posta¬ nowienia sejmu z 1667 roku odmawiające chorągwiom tatarskim wypłaty żołdu oraz kolejne decyzje pogarszające sytuację prawną Tatarów. Po zdobyciu Baru Jan III Sobie¬ ski przyjął Lipków z powrotem do swojego wojska, odbierając przedtem przysięgę na wierność Rzeczpospolitej. Aby zlikwidować przyczyny zatargów, król zrównał szlach¬ tę tatarską ze szlachtą polską, a ponieważ skarb państwa nadal świecił pustkami, po¬ wracającym pod polskie rozkazy Tatarom nadał dobra ziemskie. Tak ukształtowało się osadnictwo tatarskie we wschodnich granicach naszego kraju. Należy jednak pamiętać, iż po I I wojnie światowej również wielu Tatarów (głównie z warstw inteligenckich) z Wileńszczyzny, Nowogródczyzny i Grodzieńszczyzny pozostawiło swoje rodzinne strony, aby zamieszkać w nowych granicach Rzeczpospolitej Polskiej. W konsekwen¬ cji wzrósł poziom oświaty, ale w znacznej mierze zanikł tatarski folklor. W podrozdziale „czasy dobre i złe" autor podaje ciekawą informację o prze¬ siedleniu w 2 połowie XVII wieku nieznanej liczby Tatarów do południowej Wiel¬ kopolski, m.in. do Sulmierzyc, co zachęca do przeprowadzenia stosownych badań w przyszłości. Na koniec pierwszego rozdziału autor podejmuje jeszcze jeden ciekawy wątek, a mianowicie podaje w wątpliwość rozpowszechnianą przez Muzułmański Związek Religijny w RP liczbę muzułmanów polskich (5.000). Powołując się na „ różne dane" wskazuje, iż w latach 70. i 80. XX wieku w Polsce mogło żyć od 3000 do 3500 osób pochodzenia tatarskiego. Socjolodzy, etnolodzy i historycy do dziś sprzeczają się, jakim terminem określić fakt odrębności grupowej Tatarów we współczesnej Polsce. Jak ich nazwać? Tatara­ mi polskimi? Litewskimi? Czy może polsko-litewskimi? Ta istotna kwestia otwiera kolejny rozdział: „Tatarskie rozmaitości". A. Miśkiewicz powtórzył swoje wielokrot¬ nie już formułowane stanowisko, iż nazwa „Tatarzy litewscy" posiada podłoże głów¬ nie historyczno-geograficzne odnoszące się do przeszłości i jest dziś już zupełnie nieaktualna. Tatarzy ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego zasiedlali wcześniej niż ziemie Koronne, dlatego dookreślenie „litewscy" możemy używać jako nazwy historycznej, jak chciał tego Stanisław Kryczyński. Po odzyskaniu niepodległości przydomkiem „litewscy" mogą określać się Tatarzy zamieszkujący tereny państwa li¬ tewskiego. Terminu „Tatarzy polscy" prawdopodobnie użył jako jeden z pierwszych �250 Rezenzje i noty recenzyjne w 1845 roku Adrian Krzyżanowski na łamach „Kuriera Warszawskiego", odnosząc ją do Tatarów w guberniach augustowskiej i podlaskiej Królestwa Polskiego. Sami Tatarzy, zarówno w latach międzywojennych, jak i po wojnie często zabierali głos w dyskusji, nazywając się Tatarami polskimi bądź litewskimi. Zwolennicy pierw¬ szej opcji podkreślali wyraźnie, że druga nazwa ma charakter historyczny. Odmien¬ ne poglądy reprezentował m.in. Stefan Tuhan Baranowski, redaktor naczelny „Życia Tatarskiego", którego argumenty zostały przytoczone w rozdziale „Tatarzy polscy czy litewscy". Autor stwierdza, iż dziś Tatarzy czują się prawdziwymi obywatelami swych państw, w tym Polski. Zachowując pamięć o więzi historycznej, kulturowej i religijnej przejęli obyczaje życia codziennego od Słowian, ulegając w znacz¬ nej mierze kulturze polskiej, czego dowodzi w kolejnych rozdziałach omawiana publikacja. W dalszej części autor porusza kwestie meczetów, parafii, imamów, pielgrzymek, ponownie tradycji wojskowych, również słynnych bali tatarskich, orientów sokol¬ skich i spotkań gorzowskich. Jednak najcenniejsze informacyjnie, gdyż dostarczają¬ ce wiedzy nowej, są podrozdziały: „Znani i nieznani z rodowodem tatarskim" oraz „Tatarzy polscy na początku X X I wieku". Pierwszy przedstawia sylwetki m.in. Alek¬ sandra Achmatowicza, Leona Achmatowicza, Stefana Bazarewskiego, Dżenett Dżabogi-Skibiniewskiej, Haliny Szahidewicz, Aleksandra Chaleckiego, Macieja Kono¬ packiego, Selima Chazbijewicza. Szkoda, że w gronie tym zabrakło Muftiego RP Tomasza Miśkiewicza. Polscy muzułmanie czekali na nowego muftiego przez 60 lat. Poprzedni mufti — Jakub Szynkiewicz — wyemigrował z Polski podczas I I wojny światowej. A wedle zwyczaju mufti pełni swą funkcję dozgonnie, dlatego do śmierci Szynkiewicza w 1965 roku wybór nowego muftiego był niemożliwy. Potem zabrakło odpowiedniego kandydata. Większość polskiej inteligencji wyznającej islam została wymordowana. Tatarzy ginęli w Katyniu i w sowieckich łagrach. Ci, co ocaleli, nie mogli do Polski wrócić. Ostatni podrozdział na kilku zaledwie stronach traktuje o Tatarach polskich na początku X X I wieku, skupiając się na wykonywanych zawodach, życiu codziennym, sympatiach politycznych, a także sygnalizując działania w sferze kulturalno-spo¬ łecznej. Autor podaje również kilka faktów z historii dialogu między polskimi mu¬ zułmanami a katolikami. Rozdział „Tatarskie tradycje" kontynuuje myśl przewodnią publikacji, poszuku¬ jąc elementów słowiańskich tym razem w sferze religijnej tradycji jako tej, która różnicuje Tatarów od ich sąsiadów innych wyznań. Autorem tej części jest Janusz Kamocki, etnolog, znawca ludów pozaeuropejskich. Pierwszy podrozdział „Tatarzy na co dzień" dowodzi, iż życie codzienne Tatarów polskich nie różni się niczym szczególnym od egzystencji pozostałych mieszkańców kraju. Wiejska gospodarka nie różni się od gospodarki chrześcijańskich sąsiadów. O różnicy w wystroju mieszkań decydują tylko muhiry. Różnic nie dostrzegamy rów¬ nież w codziennym ubiorze czy pożywieniu. Wszystko ulega zmianie w momencie, gdy Tatarzy wznoszą swe myśli do Allacha, gdy śpieszą na nabożeństwa do mecze¬ tów z okazji Kurban Bajram, Ramadan Bajram czy Aszurejny Bajram i gdy zasiadają przy świątecznym stole, na którym najważniejsze miejsce zajmują: bielusz, piekie- �Rezenzje i noty recenzyjne 251 raczewnik, kołduny czy cybulniki. Tylko tradycje religijne różnią polskich Tatarów od katolickich czy prawosławnych sąsiadów. Ta żywa muzułmańska tradycja wzbo¬ gaca kulturę naszego kraju, wprowadzając do niej swoisty pierwiastek tajemniczości i Orientu. Specyfikę tatarskiego islamu tłumaczy autor w podrozdziale „W świecie pol¬ skiego islamu" mówiąc o odległym od muzułmańskiej ortodoksji swoistym islamie. J. Kamocki skupia się na zapożyczeniach od sąsiadów innych wyznań i narodowości oraz na resztkach wierzeń szamańskich, jeszcze z czasów przedislamskich. Wśród specyficznych elementów tatarskiego islamu można wymienić za autorem m.in. odej¬ ście od pięciokrotnej modlitwy w ciągu dnia. Przebywając nie tak dawno w towarzy¬ stwie Tatarów na Podlasiu informację tę mogę trochę uściślić: otóż Tatarzy modlą się ponad 20 razy w roku. Nabożeństwa te trwają 1,5 godziny. Jest to osiem nabożeństw dorocznych, w tym cztery bajramy, dzień przed Ramadanem, dzień wyznaczający dokładnie połowę postu, Kader noc, Nowy Rok oraz raz w miesiącu w pierwszy pią¬ tek miesiąca księżycowego, czyli w pierwszy piątek miesiąca po nowiu. Mimo surowego monoteizmu islamu, odrzucającego wszelkich pośredników mię¬ dzy Bogiem a człowiekiem, w tatarskiej tradycji religijnej rozwinął się kult świętych. Wśród Tatarów polskich krążyło wiele legend o cudotwórczych właściwościach mizarów, a najpopularniejsza z nich dotyczyła cmentarza w Łowczycach, na którym znajduje się mogiła Ewliji Konteja. Społeczności tatarskiej nieobce były też praktyki magiczne i przesądy, dziś odcho¬ dzące już w zapomnienie. I o ile nie dziwi fakt, iż według tradycyjnych wierzeń wszelkie teksty pisane po arabsku mają moc magiczną, to już pewnym zaskoczeniem jest ogromna obawa przed śmiercią. W islamie śmierć jest czymś nieuniknionym, ale nie jest końcem ostatecznym. Jest przejściem do innego życia. Śmierć to powrót do Boga. Tatarzy wierzy¬ li, że zmarły może pociągnąć za sobą następnych, dlatego nie należało przebiegać drogi przed pogrzebem, wyglądać przez okno na idący drogą kondukt żałobny, nawet imam prowadzący uroczystość pogrzebową nie powinien oglądać się za siebie, gdyż w ten sposób również może pociągnąć za sobą kolejną ofiarę. Tatarzy, tak jak wierni innych wyznań, tak jak każdy z nas, obawiali się i nadal obawiają straty bliskich sobie osób. Au¬ tor wymienia jeszcze wiele ciekawych przesądów, a także charakteryzuje przebieg świąt muzułmańskich i uroczystości związanych z momentami przełomowymi w życiu muzuł¬ manina. Dość ryzykowne wydaje się jednak stwierdzenie, iż Tatarzy obchodzą święta chrześcijańskie. Zdobienie jajek wielkanocnych nie stanowi istoty świąt Wielkiej Nocy, a raczej stało się jednym z elementów sztuki ludowej. Tytuł pracy Tatarzy Słowiańszczyzną obłaskawieni nawiązuje do słów wybitnego publicysty Macieja Konopackiego, który często "wypowiadał się na temat muzułmanów w otoczeniu chrześcijańskim, źródła tego fenomenu szukając jeszcze głębiej: „Moi współwyznawcy rozciągnęli jedną z najważniejszych ustanowionych przez islam norm współżycia w jego łonie na okalający świat chrześcijan. Norma ta głosi, że po więzach rodzinnych najistotniejsze są te łączące z sąsiadami, traktowanymi jako bliscy krewni (...). Na tych ziemiach rozmaitych sąsiedztw wykształcały się postawy otwarcia na odmienne tradycje, a tym samym człowiekowi obcym stawał się uproszczony obraz świata, w którym egzystował" (Maciej Konopacki, Ludzka communio w doświadcze- �252 Rezenzje i noty recenzyjne niu międzyreligijnym: muzułmanie w otoczeniu chrześcijan w Polsce, „Islam i chrześ­ cijaństwo", PAP, Kraków 1995, s. 143). Praca Aleksandra A. Miśkiewicza i Janusza Kamockiego ze względu na walory poznawcze i przystępny język, urozmaicona ciekawymi anegdotami, wydaje się ze wszech miar godna polecenia czytelnikom, którzy szukają podstawowych informacji na temat tradycji polskich Tatarów, dumnie broniącej się przed zapomnieniem. Kamila Siudzińska Marta G o ł ą b , Jewish paper-cut / Wycinanka żydowska, 2006. Hagada, Kraków Drugi album autorski krakowskiej artystki, specjalizującej się w niełatwej sztuce papierowej wycinanki, zawierający reprodukcje 28 prac, zaopatrzony jest przez nią w dwujęzyczny wstęp. Przedstawia on zwięźle historię tego zjawiska, jego związek z życiem rodzinnym i świętami dorocznymi, charakterystykę podstawowych form wycinanki, jej symbolikę. Autorka opisuje również własną drogę do tej twórczości. Wspomina swoje dziecięce próby, inspirowane wycinanką ludową i niespodziewa¬ ny szok, jaki przeżyła po latach, stykając się z wycinanką żydowską na pierwszych warsztatach organizowanych w 1994 roku w ramach Festiwalu Kultury Żydowskiej w Krakowie. Odtąd, równolegle ze szlifowaniem i rozwijaniem specyficznej techni¬ ki, zaczęła sama zgłębiać tajemniczy świat żydowskiej kultury, a w dalszym etapie opanowała pismo hebrajskie, bowiem zrozumiała, jak ważnym elementem kompozy¬ cji są teksty, napisy i cytaty. Pierwszy jej album (Wycinanki, Kraków 1998) zawierał głównie wycinanki białe na błękitnym tle, również inspirowane sztuką żydowską, zachwycające nie tylko kompozycją, ale także niesłychaną precyzją cięcia papieru (nierzadko do grubości nitki), przez co kojarzą się z delikatną koronką. W obecnym przeważają równie precyzyjne wycinanki większych formatów o pięknej, stonowa¬ nej kolorystyce (podbarwiane akwarelami bądź pastelami). Sporą rolę odgrywają w nich cytaty z Pisma Świętego, teksty błogosławieństw i życzeń. Obok form trady¬ cyjnych, jak rozety (rojzele), które ostatnio szczególnie pasjonują artystkę, mizrachy, czy świadectwo ślubu (ketuba), pokazała też własne kompozycje z cyklu „Pieśń nad pieśniami", czy ilustrację do wiersza Icyka Mangera, również wyraźnie nawiązujące do tradycyjnego stylu. Wycinankarstwo Marty Gołąb mieszczące się w fenomenie „krakowskiego ośrodka współczesnej wycinanki żydowskiej", analizowanym przez Olgę Goldberg-Mulkiewicz (Stara i nowa ojczyzna. Ślady kultury Żydów polskich, „Łódzkie Studia Etnograficzne" XII, Łódź 2003, s. 176-186), jest znane krakowianom i gościom ko¬ lejnych edycji Festiwalu Kultury Żydowskiej z towarzyszących im wystaw. Oma¬ wiana publikacja umożliwia szerszą percepcję jej sztuki. Ewa Fryś-Pietraszkowa �Rezenzje i noty recenzyjne 253 Anna S z y f e r, Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości, Wyż­ sza Szkoła Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa, Poznań 2005, ss. 212. Problematyka pograniczy w Europie nie należy w naukach społecznych do „ar­ chipelagu wysp nieznanych", zaś badania prowadzone nad tym zagadnieniem to zdecydowanie zasługa środowiska socjologów (przynajmniej w Polsce). Jednak nie tylko — także etnolodzy podejmują tu określone starania, choć ich podejście dotyka, i przy tej okazji, kwestii poszukiwania własnej tożsamości badawczej, co jednakże nie zawsze bywa wyrażane explicite w tekstach. W tym kontekście pozycje takie jak omawiana tu książka tym bardziej zasługują na uwagę. Warto zaznaczyć, że wspomniana problematyka nurtuje etnologów przynajmniej od ponad dwudziestu lat, przechodząc swoistą ewolucję od ujęć z perspektywy etno¬ graficznej (wyznaczanie „granic" kulturowych pograniczy) do spojrzenia na kwestie etniczne (relacje międzyetniczne panujące na pograniczu). Za cenny, bo porządku­ jący ten zakres, należy uznać głos Zofii Staszczak, która zwróciła uwagę na fakt, że etnolodzy częściej podejmują badania na pograniczach, niż nad samym pograniczem. I chociaż jest to opinia sprzed lat, czas dodał jej jedynie sił — pogranicze jako pro¬ blem badawczy, także metodologiczny, w etnologii, nadal pozostaje w sferze „swo¬ istego niebytu". Ten kontekst może okazać się pomocny w zrozumieniu postulatów zawartych w pracy Anny Szyfer. Jednakże nie tylko o samo podjęcie tematu przez Autorkę książki tu chodzi. Z jednej strony Ludzie pogranicza... to propozycja sięgająca do tradycji badań nad osobowością kulturową, wyraźnie odwołująca się zarówno do socjologii (badania nad tożsamością), psychologii społecznej (badania nad osobowością), jak i antro¬ pologii kulturowej (Autorka książki zdecydowanie czuje się etnologiem). Z drugiej strony, ale i w konsekwencji, jest to próba wyjścia poza „opis" kultury, który zwykle jest owocem pracy etnologa. Publikacja ta bowiem stawia sobie bardziej ambitny cel. Mianowicie wykazanie pewnej zależności pomiędzy społecznościami lokalnymi (s. 10), w których ważne są aspekty kultury tradycyjnej (w rozumieniu Autorki wstę­ pują one wśród ludności wiejskiej — s. 8,9,10), a rozmaitymi typami pogranicza. Definiując ten istotny dla treści książki termin, A. Szyfer przyjmuje dwa jego znacze­ nia: realnie istniejące tereny przy granicy oraz przestrzeń społecznych relacji rozma­ itych elementów kulturowo-społecznych, często wzajemnie „obcych", a więc grup etnicznych, wyznaniowych, regionalnych i językowych (s. 8). Według Autorki, tak rozumiane pogranicza, w zależności od własnej specyfiki (s. 8-9) stwarzają warunki do wykształcenia odpowiednich „typów" osobowości. W konsekwencji jasne jest, że rzeczona książka stanowi, w najbardziej ogólnym sensie, próbę połączenia kwe¬ stii rozumienia procesów zachodzących na pograniczu, z zagadnieniem budowania tożsamości. Tak więc Czytelnik otrzymuje do rąk propozycję w założeniach łączącą „badanie na pograniczach" z „badaniem nad pograniczem" . Propozycję tyleż cieka1 1 Jeśli za takowe uzna się próbę odpowiedzi na pytanie o zależność pomiędzy czynnikami zewnętrz­ nymi — kultura danej grupy/grup — a rozwojem tożsamości jednostki. �254 Rezenzje i noty recenzyjne wą i oryginalną w podejściu, co trudną, ale przy tym dającą impuls do postawienia pytań. A to właśnie świadczyć może o jej atrakcyjności. Przyjrzyjmy się zatem pokrótce, w jakim porządku zostały zaprezentowane argu¬ menty udawadniające tezę, że „istnieje zależność kształtowania się typów ludzi oraz ich osobowości od warunków życia" (s.7), następnie spróbujmy zastanowić się nad najbardziej istotnymi elementami treści, by w ostateczności dokonać krytycznego komentarza. W nim proponuję wyróżnić niewątpliwie mocne „strony" książki, a tak¬ że kwestie, moim zdaniem, warte rozważenia. W tym ostatnim wątku chciałabym odnieść się do dwóch wybranych spraw: badań terenowych i definicji tożsamości — istotnych ze względu na sposób uprawiania etnologii na obszarze „tradycyjnie" przypisanym socjologii. Treść książki zawarta jest w trzech częściach oraz wstępie i podsumowaniu. Ob¬ szerna bibliografia, Aneks, w którym został umieszczony materiał źródłowy, czyli narracje biograficzne oraz zdjęcia fragmentów wsi, gdzie Autorka prowadziła ba¬ dania, dopełniają reszty. Najbardziej rozbudowana część 1. to „serce" tej publika¬ cji — w trzech rozdziałach autorka szczegółowo przedstawia: teorię, metodologię i warsztat (rozdz. 1), następnie terminy, pojęcia i kategorie (rozdz. 2), by przejść do charakterystyki źródeł i metod pracy (rozdz. 3). Zasadniczym wątkiem jest tu wskazanie na teoretyczne zaplecze problematyki pogranicza, interdyscyplinarne, ale i zmierzające do zarysowania miejsca etnologii. W części drugiej najpierw została zamieszczona propozycja spojrzenia na zagadnienie pogranicza z perspektywy kate¬ gorii badawczej (rozdz. 1), a następnie wieloaspektowa charakterystyka wybranych czterech pogranicz: Orawy, Cieszyńskiego, Podlasia, oraz Warmii i Mazur (rozdz. 2). Część tę zamykają dwa rozdziały dotyczące typów społeczności, określonych jako „światy społeczne" (rozdz. 3) i typów rodzin potraktowanych jako środowi¬ ska socjalizujące (rozdz. 4). Ostatnia z części w całości została poświęcona tytuło¬ wym Ludziom pogranicza — w niej ścieżka analizy wiedzie Czytelnika od prób ich typologii (rozdz. 1), przez typy osobowości kulturowych w odniesieniu do typów pogranicza (rozdz. 2), by zakończyć się rodzajem konkluzji wskazującej na zwią¬ zek osobowości kulturowej ze „światem pogranicza" (rozdz. 3). Wstęp wprowadza Czytelnika w ogólne przesłanie i zapowiada jasno tezę (s. 7). Podsumowanie to syn¬ tetyczne przypomnienie głównych wątków analizy. Zarysowana w tych częściach i rozdziałach struktura pracy zdecydowanie wskazuje na wysiłek wyważenia części „teoretycznej" i „empirycznej", jednak wnikliwsza lektura odsłania, że Autorka wie¬ le uwagi poświęca także kwestiom metodologicznym i metodycznym (warsztatowi pracy). Tak więc teoretyczno-metodologiczne podejście Autorki można określić jako próbę połączenia trzech perspektyw badawczych. W przekonaniu Autorki to spojrze¬ nie na to, co o człowieku jako „jednostce społecznej" powiedziała socjologia, psy¬ chologia społeczna oraz co o nim mówi, z punktu widzenia kategorii „osobowości kulturowej", antropologia kulturowa. Autorka przytacza zatem dwie podstawowe w tym względzie teorie: akulturacji i asymilacji — procesów ważnych w formowaniu się „osobowości kulturowej". W obrębie tej pierwszej, przejawiającej się zarówno na poziomie „grupy", jak i w życiu jednostki, ważne dla procesów zachodzących na �Rezenzje i noty recenzyjne 255 pograniczu są: koncepcja zmiany kulturowej, mającej zawsze dynamiczny charak­ ter, oraz „typy procesów akulturacji" (s. 19), reinterpretacji (przyswajanie nowych elementów kulturowych), restrukturyzacji (przebudowy starego „sytemu" w wyniku obecności nowych elementów.) Według Autorki trudno nie wspomnieć w tym miej­ scu o zagadnieniu dystansu kulturowego, istotnego dla interpretacji relacji pomię­ dzy „obcymi" grupami zamieszkującymi pogranicze(a). Autorka słusznie zauważa, że pojęcie dystansu pozwala bowiem wskazać na stosunek „powszechników" (cech wspólnych) do „wyróżników" (cech różnicujących, specyficznych) (s. 19) — a więc zbioru cech świadczących o rodzaju tożsamości danej grupy. Jeśli chodzi o drugą teorię — asymilacji — zostaje podniesiony w niej przede wszystkim aspekt domina¬ cji i wchłaniania jednej grupy przez drugą — silniejszą, także ekonomicznie (s. 21). Przywołanie tych dwóch teorii ma, według Autorki, zasadniczą wymowę: oto bowiem w wyniku określonych warunków „stwarzanych" przez charakter grup będących ze sobą w bezpośredniej styczności (na pograniczu dzieje się to „jakby" intensywniej), następuje wymiana, przekaz treści symbolicznych, świadczących o tożsamości pod¬ miotów interakcji. Pisząc o tym, Autorka pyta równocześnie o miejsce i rolę jed¬ nostki żyjącej na pograniczu i odwołuje się do założeń socjologii interpretatywnej, a zwłaszcza dokonań F. Schutzego, traktującej „osobę jako działający przedmiot i interpretator społeczeństwa" (s. 22). Stąd już tylko krok do przyjętej metody — skoro jednostka — niczym soczew¬ ka skupia w sobie wizje o społeczności (grupie, kulturze), w której żyje, wystarczy prześledzić jej związki ze środowiskiem odciśnięte w kolejnych etapach jej biogra¬ fii, aby stworzyć podstawę do wnioskowania o nim samym i jego wpływie na ludzi (s. 24-26). Realizację tego postulatu zapewnia metoda autobiograficzna (omówienie i komentarz — s. 27-38), nawiązująca do kluczowej dla całości koncepcji „świa­ tów społecznych" Anzelma Straussa (rozwiniętej przez F. Schutzego). Zgodnie z nią życie każdego z nas przebiega jednocześnie w kilku światach, czyli środowiskach, które mają swój jedyny i niepowtarzalny wpływ na naszą osobowość społeczną i kulturową (stąd Autorka wspomina wcześniej o „światach kulturowych" — s. 23). Żyjąc w nich, jednostka podziela wspólne wzorce z innymi członkami „światów". Dzieje się to zarówno na poziomie rodzinnego środowiska, rówieśniczego, zawodo­ wego, itp. (socjalizacja), jak i poprzez proces „filtrowania" (przyswajania — inter¬ nalizacja) przez nią treści nabytych w rezultacie interakcji, a następnie uznanych za własne. Kwestia interakcji wydaje się tu kluczowa — właśnie z perspektywy etno¬ logii — chodzi tu bowiem o kontakt z „kimś znaczącym", a właśnie w najwyższym (choć rozmaicie waloryzowanym przez jednostkę) stopniu jest nim ktoś „odmienny", czyli „obcy". Analizując zatem poszczególne autobiografie „zastane" i „wywołane" na drodze wywiadu narracyjnego ludzi żyjących na pograniczu (pograniczach), moż¬ na uzyskać zbiór wyobrażeń o „światach" tworzących specyfikę danego pogranicza, o czym szerzej informuje Autorka w kolejnych częściach. W drugiej części na uwagę zwraca zabieg prezentacji pogranicz — jak wskazuje Autorka nie mają one równorzędnego charakteru (Warmia i Mazury — określone jako pogranicze historyczne są tym samym „oddzielone" od współczesnych pogra¬ nicz) oraz stanowią nie tylko teren faktycznych kontaktów międzywyznaniowych �256 Rezenzje i noty recenzyjne i międzyetnicznych, ale istnieją także w wymiarze „mentalnym", ze względu na cechę „długiego trwania". Od wielu lat ludność doświadczała wpływu odmiennych wzorców kulturowych (według rozróżnienia Autorki dotyczących identyfikacji naro¬ dowej, etnicznej i regionalnej). Ale to nie wszystko. Czytelnik otrzymując bowiem panoramę stosunków społeczno-kulturowych zmiennych w czasie (dziejących się według określonych, przekazywanych przez środowisko: wzorców kulturowych), jednocześnie ma do czynienia z charakterystyką na wskroś etnograficzną, w której mowa o takich wyznacznikach obszaru (regionu pogranicza) jak strój, budownictwo czy gwary/języki. W rezultacie zostaje zbudowana, z perspektywy nieco „arbitral­ nej", „specyfika" danego pogranicza — element ważny, gdyż według niego następuje w dalszej, trzeciej części, charakterystyka adekwatnych typów społeczności, rodzin i osobowości kulturowych. I tak, w zwieńczeniu powyższych wątków, „osobowości kulturowe" „ujawniają się" za przyczyną, dostrzeganej przez Autorkę, zależności indywidualnego charakte¬ ru jednostki, jej emocjonalnej „sylwetki" od warunków środowiska kulturowego, za każdym razem — na danym pograniczu — odmiennego. Nie wyręczając Czytelnika w przyjemności odkrywania rekonstruowanych biografii, pora zastanowić się nad tym, jakie mocne punkty kryje w sobie zaproponowana w tej książce koncepcja. Najpierw uwaga ogólna — całość ma przemyślaną strukturę, która jest efektem próby interdyscyplinarnego spojrzenia na problematykę pogranicza, a obecność de¬ finicji, to widoczny zamiar służący podkreśleniu, że naukowość wywodu wciąż jest „w modzie". Zwłaszcza w dobie, kiedy w Polsce młodsze pokolenie antropologów kulturowych sprowadza uprawianie antropologii (etnologii?) do uprawiania sztuki. Można te zabiegi niewątpliwie uznać za zaletę, zwłaszcza że jednocześnie Autorka nie unika trudnego pytania o zakres badawczy etnologii. Postępując tak, nie tylko sama po¬ strzega etnologię jako odrębną dyscyplinę o solidnym zapleczu teoretycznym (choćby koncepcja wzorców kulturowych, osobowości kulturowej czy akulturacji), ale usiłu¬ je jednocześnie zakreślić jej rolę w badaniach „nad pograniczem" i „na pograniczu". I tu podąża dwiema ścieżkami: (1) odwołuje się do technik jakościowych (tradycyjnie przypisywanych etnologii), odstępuje od „intuicyjnego" pojmowania „rozmowy i wy¬ wiadu", proponując konkretną metodę autobiograficzną oraz (2) wprowadza pojęcia (wzorzec i osobowość kulturowa) wpisane w tradycję uprawiania dyscypliny, nie zapo¬ minając także o społeczności o cechach kultury tradycyjnej, która zdaje się tu kojarzyć z lokalną. Tak więc z jednej strony Autorka proponuje spojrzenie na grupę poprzez jej poszczególnych przedstawicieli (etnolog zawsze ma do czynienia z pojedynczymi ludźmi), a z drugiej stara się udowodnić, że taka „procedura" pozwala wnioskować o grupie/społeczności, na podstawie naszego podejścia podmiotowego. Powyższe wątki pozwalają dostrzec i inną mocną stronę tej publikacji. Nie zaist¬ niałaby ona w tej postaci, gdyby nie fakt podjęcia przez Autorkę badań terenowych. Podąża ona konsekwentnie ścieżką badacza, dla którego kontakt z ludźmi pozostaje jednocześnie i żywą konsekwencją jego osobowości, i zarazem imperatywem po¬ znawczym — wprost warunkiem uprawiania dyscypliny. Z tym aspektem wiąże się bezpośrednio kwestia metody. Chodzi tu głównie o wywiad narracyjny (poza nim, w obrębie tej metody, Autorka korzysta z pamiętników). Technika ta, raczej rzad- �Rezenzje i noty recenzyjne 257 ko stosowana przez polskich etnologów (wyjątkiem jest praca Iwony Kabzińskiej, Wśród „kościelnych Polaków", Warszawa 1999), nie jest najłatwiejsza w realizacji. Do czego można sprowadzić jej „istotę"? Przede wszystkim do wysłuchania roz¬ mówcy. Proste? Niekoniecznie. Cały bowiem wysiłek badacza nakierowany być musi na umiejętne wyważenie proporcji pomiędzy tym, co rozmówca uznaje za waż¬ ne, a tym, co jest istotne z punktu widzenia problemu badawczego. Wiąże się z tym znacząca, ale nie jedyna cecha badacza, mianowicie, zdolność kierowania rozmową, a raczej monologiem tak, aby „ja" rozmówcy miało „własną przestrzeń", w której rozwijać się będzie jego narracja o życiu. To oczywiście sprowadza „ja" badacza na drugi plan, co przychodzi trudno zwłaszcza osobom mniej doświadczonym, nie tylko gorzej radzącym sobie z „ciszą" w czasie rozmowy, ale zadającym zbyt wiele pytań „naraz", jakby pod wpływem chwili. Natomiast, sądząc po zaprezentowanym materiale empirycznym, Autorce udało się zachować „ciekawość dla tematu", jedno¬ cześnie samej pozostając „jakby w ukryciu". O skuteczności metody decydują w pierwszej mierze dwie sprawy. Z całą pew¬ nością dobrze jest, kiedy problem wymusza u badacza pytanie o adekwatność za¬ stosowanego do jego rozwiązania narzędzia badawczego. Poza tym, w przypadku badań etnologicznych, wiąże się to nieodłącznie z tym, jaką definicję kultury przyj¬ mie badacz. Jak wskazują na to publikacje autorstwa polskich etnologów dotyczące problematyki pogranicza, nie zawsze podejmują oni próbę w zakresie zdefiniowania kultury, zaś kwestia zastosowania technik badawczych (chodzi tu o metody jakościo¬ we: wywiad kwestionariuszowy (pogłębiony), rozmowy i obserwacja uczestnicząca zwykle traktowane są ogólnikowo. W przypadku książki A. Szyfer, Czytelnik ma do czynienia z próbą wyjścia poza te „ramy". Autorka nie tylko formułuje postulat przy¬ jęcia konsekwentnej postawy metodologicznej i stara się wyłuszczyć, na czym pole¬ ga stosowana przez nią metoda, ale przyjmuje także, iż kultura to przede wszystkim sfera symboliczna, zbiór znaczeń, istotnych i różnych dla poszczególnych grup. Co więcej, można przyjąć, że Autorka ma na myśli „wyobrażenia" jako główny przejaw tej sfery. W związku z tym wydaje się, że sięgnięcie po wywiad narracyjny, to sposób na to, aby je „wydobyć". Uzyskany obraz kultury (kultur) na pograniczach jest zatem interpretacją wielu opowiadań o życiu jednostek. Z ich wyobrażeń o relacji z innymi ludźmi, przynależącymi do innych grup etnicznych, wyznaniowych, Autorka wnio¬ skuje o tym, co charakterystyczne dla danego obszaru i jednocześnie dokonuje „typo¬ logii" określonych postaw, przyjmując, że warunki (zwykle traumatyczne) powodują u ludzi albo postawy aktywne i otwarte, albo zamknięte „trwające". Sumując — ba¬ dania terenowe, jak i metoda (choć zapożyczona od socjologii), w dużej mierze służą Autorce (poza udowodnieniem tezy) w określeniu własnej „tożsamości" badawczej, nie tylko w odniesieniu do dyscypliny, ale także indywidualnej. Jednocześnie więc, skoro pojawia się dosyć wyrazista propozycja badawcza, z metodologicznym „kręgosłupem", dobrze jest, aby otwierała ona także pole do dyskusji. W książce wyraźnie zarysowuje się połączenie zagadnienia „pogranicza" jako obszaru kontaktu w kategorii „wielokulturowości", z problemem kształtowania tożsamości jednostek i grup. W związku z tym proponuję rozważenie następujących kwestii: jak koncepcja badań terenowych, przyjęta dla potrzeb wykazania słuszności �258 Rezenzje i noty recenzyjne tezy, pozwala odsłonić dynamikę procesów przebiegających na pograniczu (ważną z perspektywy koncepcji „typów" kulturowych i „światów") oraz jak Autorka przed¬ stawia zagadnienie tożsamości, zwłaszcza „kulturowej". Chodzi zatem o kwestie istotne ze względu na sposób uprawiania etnologii w obszarze „tradycyjnie" przypi¬ sanym socjologii. Najpierw raz jeszcze wątek badań terenowych, a dokładniej jakże ważnej właśnie w badaniach etnologicznych, kwestii statusu badacza w społeczno¬ ści/rzeczywistości, którą poznaje. Wspomniana wcześniej umiejętność „schowania" własnego „ja" to nie tylko kwestia „techniczna", ale coś więcej. Autorka właśnie w ten sposób zdaje się postrzegać swoje miejsce w badanej społeczności, w gruncie rzeczy „obcej" w stosunku do niej. Mając na uwadze fakt, że Autorce bliskie jest stanowisko interakcjonizmu symbolicznego, niezmiernie ciekawie rysuje się zagad¬ nienie relacji samej osoby badacza i tych, których spotyka on na swojej ścieżce. In¬ spirująco zatem brzmi pole zarysowane przez zastosowanie tego podejścia badaw¬ czego w zrozumieniu osobowości kulturowej pogranicz. Warto więc, odpowiedź zawierzając dociekliwości Czytelnika, postawić pytanie o wpływ osoby badacza na ludzi, z którymi przebywa w czasie badań. Jak ów wpływ, wszak badacz dla bada¬ nego jest zawsze „kimś znaczącym", kształtuje kontakt? (Nie wolno zapominać, że w konsekwencji tego spotkania uzyskiwany jest „wywiad narracyjny"). I wreszcie, jak poprzez ową interakcję (osoby badacza i respondentów), można by interpreto¬ wać procesy zachodzące na pograniczu, które „jako takie" z definicji, charakteryzują się kontaktem „obcych" sobie elementów etnicznych itp. Właśnie w owym kadrze „obcości" należałoby umieścić badacza. Dlaczego? Otóż głównie dlatego, że jako osoba pozostaje on „ciekawym" tego, co dla mieszkańców pogranicza mieści się z jednej strony w sferze „oczywistej" praktyki (zachowania), z drugiej w obszarze indywidualnej wizji świata, zapamiętanej i w sumie jakoś „wyobrażonej" (wiele wspomnień z czasem nabiera „innego koloru emocjonalnego"). Tak więc obcość badacza jest „nie-do-uniknięcia": prośba o przeprowadzenie określonej rozmowy czy też o odpowiedzenie na pytania budują „naskórkowe" więzi — zdecydowanie zatem inne, niż te, w których na co dzień partycypował, czy wciąż tkwi rozmów¬ ca dzielący życiową przestrzeń z osobami z obcych kultur czy też grup. A jeśli już mowa o „dzieleniu przestrzeni", to w tym miejscu trudno nie poddać refleksji fakt, czy zastosowana przez Autorkę metoda jest zaiste najbardziej właściwą w badaniu problematyki pogranicza? W odpowiedzi zaproponuję nie tyle rozstrzygnięcie kwe¬ stii, ile zwrócenie uwagi na jeden fakt. Punktem wyjścia byłoby zastanowienie się, w jakim zakresie słuszne założenie (dosyć ogólne) o wpływie kontekstu kulturowego na kształtowanie osobowości można wykazać na przykładzie autobiografii. Autobiografia pozyskana w wywiadzie narracyjnym oddaje statyczne zachowa­ nie rozmówcy, skierowane ku refleksji i wypowiedzi. Tymczasem w badaniu relacji, także na pograniczu, które mogą mieć wpływ na ukształtowanie „osobowości kul¬ turowych" ważne będą, jak myślę, także zachowania (działania — interakcje). One bowiem budują w pierwszym rzędzie to, co etnologia określa mianem „zachowań nawykowych", skądinąd ważnych dla tożsamości (kulturowej). Tak więc, autobio¬ grafia, pozwala odsłonić jedynie fragment, warstwę deklaratywną zachowań, która nie wyczerpuje „przestrzeni nawyku kulturowego". �Rezenzje i noty recenzyjne 259 I wreszcie kwestia bezpośrednio nawiązująca do ostatniej uwagi — definicja toż¬ samości kulturowej. Po lekturze książki można odnieść wrażenie, że Autorka chociaż zdaje się dostrzegać fakt, że tożsamość kulturowa budowana jest na drodze transmisji międzypokoleniowej, a zatem także w sferze nawyku, jednocześnie jakby to pomija w toku dalszych rozważań. Znajdujemy w nich natomiast stwierdzenia sugerujące, że tożsamość kulturowa to nie tyle kwestia „dziedziczenia wzorców", ale ich „świa¬ domy wybór" dokonywany przez jednostki. Najlepiej przejawia się on w podtrzy¬ mywaniu przez nie zewnętrznych cech „regionalnych" takich jak ubiór, strój czy język — świadomie traktowanych jako cechy wyróżniające grupę. Poza tym ów wy¬ bór istnieje także w wymiarze deklaratywnym. W tym względzie pojawia się wąt¬ pliwość: czy tożsamość grup na pograniczu kształtuje się wyłącznie w kategoriach „świadomych wyborów", czy jednak (a może także) w warstwie nieuświadamianej (obecnej nie tylko w społecznościach „lokalnych" czy też o cechach tradycyjnych)? Odpowiedź nie jest tu moim celem, ale trudno mi nie zadać jeszcze jednego pytania — o metodę jakościową. Czy nie byłoby słuszne przyjrzeć się zaletom płynącym z obserwacji uczestni¬ czącej prowadzonej w czasie długiego przebywania z grupą? Pozwala ona dotrzeć nie tylko do warstwy deklaratywnej i wyobrażeniowej, ale i nawykowej grupy. Tym samym etnolog może stać się „swoistą konkurencją" dla socjologów, którzy nie tyle nie prowadzą obserwacji uczestniczącej, ile korzystają z niej w inny sposób — bez świadomie utrzymywanego statusu „obcego". Pora na konkluzję. Ludzie pogranicza to nie tylko pozycja wskazana dla wszystkich, którym bliska jest problematyka „pogranicza", ale także dla tych, którzy doceniają uroki faktografii ludzkim życiem zapisanej. Agnieszka Chwieduk Franklin F o e r, Jak futbol wyjaśnia świat, czyli nieprawdopodobna teoria globa­ lizacji, przeł. A. C z a r n e c k a , Wydawnictwo Red Horse, Lublin 2006, ss. 271. Franklin Foer, dziennikarz, felietonista i — jak sam siebie określa w pierw¬ szym zdaniu książki — fan futbolu, dokonał próby opisu gry w piłkę nożną jako swego rodzaju fenomenu kulturowego. Książka, choć wyraźnie popularnonauko¬ wa, może stanowić nie lada pożywkę dla etnologa współczesności i to właściwie z kilku zasadniczych powodów. Po pierwsze, dotyka zagadnień kultury rozpatry¬ wanej z perspektywy globalnej i lokalnej. Po drugie, globalizacja jako swoisty proces przepływu znaczeń, dyfuzji symboli czy w końcu niespotykanej dotąd mi¬ gracji ludzi opisany zostaje przez pryzmat kultur lokalnych. Wreszcie, po trzecie, Autor niczym wprawny antropolog udaje się w teren do Serbii, Wielkiej Bryta¬ nii, Austrii, Brazylii, Włoch, Iranu i na Ukrainę, po to, aby śledzić przejawy glo¬ balizacji i glokalizacji dokonującej się za sprawą dzisiejszego futbolu. Foer wy¬ chodzi właściwie z założenia, że sens globalizacji najlepiej można zilustrować �260 Rezenzje i noty recenzyjne w oparciu o konteksty lokalne i konkretne międzyludzkie zachowania. Podejście takie jest zgodne z przyjętym sądem, że globalizacja doświadczana jest różnie w rozmaitych miejscach naszego globu, a codzienne relacje między ludźmi dziejące się „tu i teraz" oswajają j ą i na swój sposób neutralizują. Codzienność stała się party¬ cypacją w globalnej sieci, w której uwikłane jest nasze dzisiejsze „bytowanie". Nie­ prawdopodobna teoria globalizacji, którą głosi Foer, pisana jest z punktu widzenia partykularyzmu kultur i jednocześnie ich wzajemnego „otwarcia" na siebie. Dwa wymiary współczesnej kultury — globalny i lokalny, niczym ze strukturalistycznej koncepcji Claude'a Lévi-Straussa, w której binarność stanowi nieodzowny element każdej kultury, pozostają w permanentnej relacji ze sobą. Chociaż futbol to „nie to samo co buddyzm" (pewnie i Lévi-Strauss byłby podobnego zdania), to nierzadko jednak budzi „głębsze emocje niż religia i jest równie istotnym wątkiem tkanki społecznej" (s. 8-9). Celem wielu badań antropologicznych wciąż pozostaje przecież tematyka „marginalna", „błaha" i „niezauważalna". Marginalność futbolu jest jednak pozorna — dla Basków kibicowanie klubom Athletic Bilbao i Real So¬ ciedad było jedyną możliwością manifestowania na forum własnej dumy narodowej, rywalizacja drużyn Celtic i Rangers to nieustanna walka o reformację protestancką, dla dyktatorów wojskowych sprawujących władzę w Brazylii zwycięstwa narodo¬ wej drużyny utożsamiane były z ożywieniem gospodarczym tego kraju w latach sie¬ demdziesiątych XX wieku, stadion Camp Nou był dla Katalończyków bohaterskim ośrodkiem oporu przeciwko dyktaturze Franco. Przykładów tego typu w książce Foera odnaleźć można wiele. W ten sposób futbol staje się jeszcze jednym rodza¬ jem doświadczenia — stylem życia charakterystycznym dla wielu grup społecznych, którym przyszło partycypować w kulturowych sprzecznościach: pomiędzy triumfem kapitalizmu a zbiorowym przyzwoleniem na korupcję, ideami demokracji i libera¬ lizmu a fundamentalizmem religijnym i nacjonalizmami, bogactwem a ubóstwem i zbiorowym wykluczeniem, tragizmem ludzkich losów oraz masową zabawą. Na książkę składa się aż dziesięć rozdziałów. Każdy z nich spogląda na piłkę nożną z innej perspektywy, można by rzec opisuje j ą w odmiennych kontekstach kulturowo-społecznych, narodowych i regionalnych. Każdy z tych rozdziałów wytycza także trasę i etnograficzny obszar dociekań, który fizycznie i intelektualnie przebył Autor, a wraz z nim również i Czytelnik. Miejsc, do których dotarł osobiście Foer, jest wiele. Nie może być przecież inaczej, skoro globalizacja to proces rozciągnięty na nieograniczonej przestrzeni geograficznej i kulturowej. Mógłbym w tym miejscu zaryzykować stwierdzenie, że Foer proponuje nam rodzaj „etnograficznej metody terenowej", za pomocą której należy analizować globalizację. „Metoda" ta kładzie nacisk na perspektywę lokalną w badaniach nad współczesnymi zjawiskami kulturo¬ wymi. Globalizacja zostaje zredukowana do poziomu „lokalizacji". Ta strategia ba¬ dawcza jest próbą zmierzenia się z homogenizującymi i heterogenizującymi cechami świadczącymi o jej niebywałej wewnętrznej złożoności. W tym podejściu znajduję analogię do stanowiska Michaela Hardta i Antonia Negri, którzy globalizacji nie ro­ zumieją w kategoriach społecznej, politycznej czy ekonomicznej homogenizacji, lecz jako pewien porządek produkcji tożsamości i różnicy (patrz: M. Hardt, A. Negri, Im­ perium, przeł. S. Ślusarski, A. Kołbaniuk, Warszawa 2005, s. 61). Sam Autor jednak �Rezenzje i noty recenzyjne 261 chętnie polemizuje z Thomasem Friedmanem (jest on autorem znanej książki: Lexus i drzewko oliwne, przeł. T. Hornowski, Poznań 2006), który między innymi nakreślił napięcia pomiędzy lokalnymi obszarami a unifikującymi je procesami zachodzącymi na odległość. Powołuje się on również na innych obserwatorów życia społecznego, jak chociażby Naomi Klein (s. 107) czy Teodora Adorno (s. 255). Foer stawia także pytania, na które nie można dać dzisiaj jednoznacznej od¬ powiedzi: „W trakcie moich podróży starałem się wykorzystać strategie futbo¬ lu oraz środowiska kibiców i graczy do analizy procesów budowania tożsamości w epoce globalizacji. Czy przyjmą nowe globalne tożsamości? Czy przestaną myśleć 0 sobie jako o Anglikach czy Brazylijczykach, a zaczną określać się mianem oby¬ wateli Europy czy Ameryki Południowej? Czy też nowe tożsamości okażą się bez znaczenia ze względu na płytkie zakorzenienie w historii? Czy nastąpi powrót do tożsamości opartych na religii lub przynależności plemiennej?" (s. 9-10). Tak posta¬ wione pytania nie mogą dziwić antropologów zajmujących się opisem stanu dzisiej¬ szej kultury. Immanentną cechą współczesności jest bowiem jednoczesne współwystępowanie cech stricte etnicznych czy narodowych z elementami wytworzonymi na gruncie kultury konsumpcyjnej czy popularnej. Na tym też tle tożsamości uzyskują status hybrydyczny, a wyznaczniki etniczne lub narodowe włączone zostają w ob¬ ręb popularnych znaczeń, reklam, mediów. Tożsamości narodowa i etniczna stają się „pop-tożsamościami". Każdy z rozdziałów książki stanowi osobną opowieść, ale wszystkie złożone razem stanowią o jej przemyślanej strukturze. Rozdział otwierający rozważania na temat futbolu poświęcony został Serbii. Serbska piłka nożna, analogicznie jak inne dziedziny życia społecznego, uwikłana została w tarcia pomiędzy różnymi nacjonali¬ zmami występującymi od wielu lat na Bałkanach, stereotypami etnicznymi i w końcu wojnami. Niegdysiejsi fanatyczni kibice zaczęli zasilać szeregi armii wojskowych, a stadionowe chuligaństwo uzyskało aprobatę wojskowych przywódców. Następny rozdział opisuje rywalizację drużyn Celtic i Rangers. Ich współzawodnictwo jest w zasadzie przeniesieniem historycznych animozji pomiędzy protestantami a kato¬ likami, które mają miejsce w Szkocji. Rywalizacja Celticu i Rangersów ma w za¬ sadniczej mierze podtekst religijny, ponieważ kibice Celticu utożsamiają się z wiarą katolicką, a Rangersi z protestancką. Jak ujął to Autor książki, kluby te mimo rzeczy¬ wistych partykularyzmów „chcą przekształcić się w międzynarodowe jednostki ka¬ pitalizmu i konglomeraty rozrywki. Rozumieją, że nie mogą być tylko adwersarzami w kilkusetletniej wojnie religijnej" (s. 45). Efektem tego rozumienia stał się swobod¬ ny „przepływ" piłkarzy różnych wyznań i narodowości. „Pod koniec lat dziewięć¬ dziesiątych Glasgow Rangers zatrudnił niemal tylu piłkarzy katolickich co Celtic. W drużynie grają zawodnicy z Gruzji, Argentyny, Niemiec, Szwecji, Portugalii i Ho­ landii; najlepsi, jakich można kupić za pieniądze" (s. 46) — dodaje Foer. Mimo takich globalnych dążeń równolegle funkcjonuje nurt „tradycyjny" — wśród zwolenników Rangersów nadal popularne są pomarańczowe koszulki, odtwarzane są antykatolickie piosenki, a oba kluby na swój sposób pielęgnują nienawiść na tle etnicznym. Na tych przykładach widać wyraźnie, że kultury ulegają cyrkulacji, wzajemnie mieszają się 1 hybrydyzują. Następny rozdział, zatytułowany Jak futbol wyjaśnia kwestię ży- �262 Rezenzje i noty recenzyjne dowską, przenosi nas w świat żydowskich gwiazd piłki nożnej i klubów piłkarskich o proweniencji żydowskiej. Tutaj także Autor odwołał się do przesłanek kulturo¬ wych — nacjonalizmów węgierskich, austriackich czy niemieckich, Holokaustu, idei judaizmu, roli stereotypów, antysemityzmu dawnego i obecnego. W kolejnych rozdziałach Foer uzasadnia zachowania sentymentalnych chuliganów Chelsea, ob¬ naża mechanizmy brazylijskiego futbolu, który nie bez przyczyny traktować moż¬ na w kategoriach wiary i religijności, relacjonuje pojawienie się „ery globalizacji" w Europie Wschodniej na przykładzie klubu ze Lwowa, eksponuje rolę i status no¬ wych oligarchów kierujących europejskimi drużynami piłkarskimi, podkreśla wiarę w kosmopolityzm i kulturę narodową, za przykład czego można wziąć postawy kibi¬ ców Barcelony, i w końcu analizuje rolę i miejsce futbolu w kulturze islamskiej oraz amerykańskiej kulturze popularnej. Książka Jak futbol wyjaśnia świat, czyli nieprawdopodobna teoria globaliza­ cji, jest znaczącym głosem w dyskusji na temat globalizacji i lokalności. Kultura, w której przyszło nam żyć, jest w pewnym stopniu paradoksalna, to znaczy ciągle istnieją społeczności zorganizowane jako struktury polityczne, odseparowane wyraź¬ nymi granicami, na które permanentnie oddziałują procesy trans-graniczne. Coraz częściej na użytek tego wprowadza się termin „glokalizacji", który łączy obydwie perspektywy. Obecnie wiele form kulturowych, ruchów społecznych czy instytucji ulega dyfuzji. Ważnym wnioskiem końcowym, który wypływa po lekturze Franklina Foera, to fakt, że globalizacja stanowi bodziec intensyfikacji kulturowego partyku­ laryzmu. Świat jest dziś zlokalizowany w nieco innej formie niż kiedyś — w domo¬ wym zaciszu za pomocą telewizji satelitarnej oglądamy wydarzenia dziejące się na innym kontynencie, a za sprawą monitora komputera i Internetu mamy możliwość uczestniczenia w ponadnarodowej wspólnocie komunikacyjnej. Obok świadomości regionalnej funkcjonuje z powodzeniem świadomość globalna — „Kiedy poszedłem na Stamford Bridge, żeby obejrzeć mecz, towarzyszyli mi: Amerykanin, bankier in­ westycyjny, i jego latynoska dziewczyna" (s. 107), „Pele stał się idealnym symbolem postmodernizmu, marką wspieraną przez międzynarodowe korporacje" (s. 137), „Po­ wiedzieli (ukraińskim — A.P.) kibicom, że chcą, żeby ich drużyny zajęły poczesne miejsca wśród największych klubów: z Hiszpanii, Włoch i Anglii. Żeby wykonać tak herkulesowe zadanie, musieli naśladować strategie tychże klubów. Jedno zwłaszcza przykuło ich uwagę: przewaga czarnych twarzy" (s. 155-156), „Można kochać włas¬ ny kraj, nawet uważać go za lepszy od innych, bez chęci podporządkowania sobie innych grup czy krajów albo zamykania się na wszystko, co zagraniczne. I nie jest to teoria. To duch Barcy" (s. 214). Te przykładowe tylko wyrażenia świadczą o for­ mowaniu się świadomości globalnej. Niezależnie od naszej narodowości, wyznania czy wieku możemy stać się kibicami Juventusu, Realu Madryt czy Ajaxu Amster¬ dam. Świadomość globalna stała się istotnym budulcem dla formowania rozmaitych ruchów społecznych, nie tylko wywodzących się z obszaru sportu, jak chociażby ruchów antyglobalistycznych czy ekologicznych. Sport, a tym samym futbol, jedynie wpisują się w tę tendencję. Tym samym stwierdzenie użyte w książce Foera, że futbol to więcej niż gra, musimy przyjąć za oczywiste i prawdziwe. Adam Pomieciński �Rezenzje i noty recenzyjne 263 Konsumpcja — istotny wymiar globalizacji kulturowej, red. Aldona J a w ł o w s k a , Marian K e m p n y, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2005. Zbiór artykułów pod redakcją Aldony Jawłowskiej oraz Mariana Kempnego omawiający konsumpcję jako jeden z wymiarów globalizacji kulturowej, to pra¬ ca niezwykle interesująca przede wszystkim z tego powodu, iż przedstawia wiele perspektyw obieranych przy analizach tego zjawiska kulturowego. Dotychczas na polskim rynku księgarskim ukazało się już dość dużo pozycji przedstawiających tę dziedzinę, ale niewiele z nich prezentowało tak różne sposoby konceptualizowania i wartościowania kultury konsumpcyjnej. H. Jawłowska i M. Kempny zebrali wy¬ starczająco wiele tekstów (aż 18) różnego autorstwa, aby czytelnik po zapoznaniu się z lekturą miał pogląd na to, na jak wiele sposobów można badać konsumpcję i jak różne wnioski wyciągać. Niniejsza pozycja w części jest pokłosiem spotkań sekcji o nazwie „Antropo¬ logia konsumpcji — Polska i świat w dobie globalizacji kultury", zorganizowanej podczas XII Ogólnopolskiego Zjazdu Socjologicznego w Poznaniu (niektóre wystą¬ pienia nie zostały uwzględnione w publikacji, a inne uzupełniono). Książkę otwiera Wprowadzenie M. Kempnego pod znaczącym podtytułem: Konsumpcja wyzwaniem dla socjologii współczesnej. Autor wyraźnie podkreśla, że socjologia, i inne nauki humanistyczne nie powinny unikać problemu konsumpcji, lecz poddawać to niezwy¬ kle dynamiczne zjawisko intensywnej analizie. Konsumpcję należy doceniać jako zagadnienie badawcze przede wszystkim z tego powodu, że jest ona jednym z pod¬ stawowych motorów rozwijających dzisiejszy kapitalizm oraz elementem wpływają¬ cym na strukturę współczesnego społeczeństwa. Na tym polu doszło do odejścia od produkcji jako czynnika dynamizującego gospodarkę, na rzecz właśnie konsumpcji. Mówi się nawet o dzisiejszych społeczeństwach jako o postprzemysłowych, dla któ¬ rych zasadnicze są wartości postmaterialne (ponieważ obecnie konsumujemy raczej znaki, a nie zaś produkty). M. Kempny zwraca także uwagę na fakt, który zwłaszcza w obiegowych opiniach bywa mało popularny, iż globalizacja, a także konsumpcja mają istotny wpływ nie tylko na ujednolicanie pewnych wzorów, idei, postaw itp., ale także stymulują różnicowanie stylów życia, wpływają na charakter indywidualnej tożsamości, są, jak przypomina za Ulrichem Beckiem, „biograficznym rozwiązaniem dla sprzeczności systemowych". Autor stwierdza, że taka perspektywa wymaga rewi¬ zji dominujących nadal poglądów (obecnych także w tej książce), iż konsumpcja to działalność pasywna, zatomizowana i prywatna. Książka została podzielona na cztery części tematyczne. Pierwsza otwarta została esejem Zygmunta Baumana Konsumując życie, który stał się też źródłem inspira¬ cji dla pozostałych tekstów tej części. Z. Bauman m.in. prezentuje ciekawy pogląd, iż dzisiejszy konsumeryzm (właściwy dla płynnej nowoczesności) zdominowany jest przez „zachciankę" (już ze swej natury ulotną, kapryśną, a przede wszystkim niezaspokojoną). To właśnie zachcianka jest gwarantem stabilności systemu gospo¬ darczego opartego o konsumpcję, bowiem, podczas gdy tak wiele elementów jest zmiennych — przedmioty, wybory, charakter doświadczeń, styl życia, mody etc. — to okazuje się, że zmienność konsumenckiej zachcianki jest być może jedynym sta- �264 Rezenzje i noty recenzyjne bilnym punktem oparcia. Producent wszak wie, że konsumencka zachcianka wkrótce radykalnie się zmieni i na tę zmianę musi być przygotowana i jedna, i druga strona. W tym układzie brak stabilności jest właśnie najbardziej stały. Uwagi Z. Baumana przemawiają do wyobraźni, przykłady zmienności i ulotności różnorakich zjawisk kulturowych obserwujemy na co dzień we własnym życiu, jed¬ nak polemizując z tym socjologiem, trzeba powiedzieć, iż istnieje szereg względ¬ nie stabilnych elementów, którym daleko do baumanowskiej płynności — zaznaja¬ miani jesteśmy z nimi w trakcie naszej akulturacji (dzięki niej m.in. wiemy, jakiego zachowania oczekiwać od innych ludzi, znamy obowiązujące normy społeczne, wartości preferowane w różnych grupach, dopełniamy „obowiązków" związanych z pewnymi zwyczajami). Tym niemniej przyznać należy autorowi, że niezwykła zmienność konsumencka stała się nowym, stałym elementem, który współtworzy poczucie tożsamości współczesnego człowieka, obok takich tradycyjnych wartości jak np. pochodzenie narodowe i etniczne, religia, rodzina, bagaż tradycji. Autorki, których teksty także zawarte zostały w tej części (Magdalena Matysek i Aldona Ja¬ włowska) przywołują tę zasadniczą tezę i nawiązują do myśli Z. Baumana, wyrażonej zresztą nie tylko w przywołanym artykule, ale w wielu wcześniej opublikowanych przez niego pracach. A. Jawłowska przypomina o ważnym twierdzeniu, że skoro to konsument kształtuje rynek, to oferta dostosowując się do jego oczekiwań, staje się coraz bardziej zindywidualizowana i pomaga w kreacji tożsamości konsumentów. A zatem procesy konsumenckie są nie tylko uprzedmiotawiające (dawniej domino¬ wał taki pogląd, np. u przedstawicieli szkoły frankfurckiej), ale także upodmiotawiające. Autorce nie jest jednak obca obawa, że obserwowane zmiany społeczne i go¬ spodarcze prowadzą do utowarowienia samego człowieka, dlatego poszukuje jeszcze innych przykładów, dowodzących, że konsumenta nie należy postrzegać jako obiektu oddziaływań niezależnych od niego procesów. Wspomina dlatego o działalności róż¬ nych grup antykonsumenckich, która jest sposobem na wyrwanie się z uniwersum zdominowanego przez rynek i towar. Część druga Konsumpcji... zawiera artykuły omawiające najważniejsze, wręcz konstytutywne cechy tego zjawiska, czyli, jak wymieniono we Wprowadzeniu, efemeryczność, estetyzację, sensualizm, niejasność kryteriów wyboru i określania tożsa¬ mości (s. 12). Nie ma tu miejsca na szczegółowe przedstawianie twierdzeń poszcze¬ gólnych autorów książki, dlatego pozwolę sobie zwrócić uwagę tylko na niektóre z nich, które wydały mi się szczególnie celne albo takie, w których autor zawarł do¬ brą syntezę interesującej go problematyki. Warto zwrócić uwagę na tekst Wojciecha J. Burszty, który porównał współczesną konsumpcję do kiczu. Upraszczając, można napisać, że autor założył, iż skoro żyjemy w metakulturze nowości, gdzie wszelkie piękno jest krótkotrwałe, ulotne, nie ma jasnych kryteriów dla piękna (a konsumpcja jest zjawiskiem w dużej mierze estetycznym, gdzie i piękno i brzydota odgrywają bardzo ważną rolę), to wobec tego mamy do czynienia z kulturą kiczu (dla którego ważniejszy jest krótkotrwały, ekstatyczny zachwyt, a nie trwałe piękno). Interesują¬ cy jest tekst Alberta Jawłowskiego, który zinterpretował widowiska piłkarskie jako swego rodzaju karnawałowe święto i wskazał na towarzyszącą im charakterystyczną dlań konsumpcję jako czynnik bardzo silnie integrujący grupy i służący ich wzajemnej �Rezenzje i noty recenzyjne 265 i wewnętrznej komunikacji (sposób ubierania się, popularne gadżety, atrybuty kibi¬ ca etc.). Kolejna część książki traktuje o następstwach „rewolucji konsumenckiej", które wpływają na przekształcenia w poszczególnych wymiarach kultury (np. w specy¬ ficznym „świecie" dzieci albo kobiet) i wywołujące działania o charakterze antykonsumenckim. W tym miejscu można zauważyć, że zastosowany podział książki jest dość arbitralny i nie zawsze adekwatny, ponieważ np. teksty odnoszące się do treści, które mają się znajdować w części trzeciej, można znaleźć w innych częściach (np. 0 alternatywnych ruchach konsumenckich pisze wcześniej A. Jawłowska, tu zaś tę problematykę porusza tylko jeden tekst Katarzyny Kolbowskiej o capoeirze — sztu¬ ce walki i grupach się nią zajmujących; charakter nowych wzorów konsumpcji oma¬ wia także artykuł A. Jawłowskiego o piłce nożnej). Na uwagę zasługuje artykuł Małgorzaty Boguni-Borowskiej, która zaintereso¬ wała się miejscem dziecka w kulturze konsumpcyjnej. Jest ona zaniepokojona tym, iż pod wpływem konsumpcji dochodzi do infantylizacji kultury, a także do infantylizacji dorosłych i adolescencji dzieci. Zadaniem autorki „świat" dorosłych za¬ czął adaptować cechy, które do tej pory zarezerwowane były dla „świata" dzieci; są to: „zabawa, reagowanie pod wpływem impulsu, niestabilność emocjonalna (...), nieodpowiedzialność, brak trwałych relacji międzyludzkich, krótkoterminowość, zmienność, płynność, koncentracja na własnych potrzebach, przekraczanie granic 1 rozmaitych zakazów" (s. 159). Z drugiej strony dziecko stało się pełnoprawnym konsumentem, który od najwcześniejszych lat szkolnych zna ofertę konsumencką. Wiele dziedzin kultury konsumpcyjnej jest mu dużo lepiej znanych niż rodzicom, a zatem, mimo że samo nie zarabia, to właśnie do niego bywa kierowana oferta. Traktowane jest jak ekspert, ale także straciło swój dawny bajkowy świat zabawy, bowiem, jak wskazuje M. Bogunia-Borowska, wiele z nowych rozrywek popkulturowych (teleturnieje, filmy, konkursy) kształtuje w dzieciach znajomość całkiem „dorosłych" umiejętności rywalizacji, zdobywania nowych rzeczy, konkurencyj¬ ności. W ten sposób dzieci bawią się w dorosłych, a ich zabawa przestaje być za¬ bawą, jej celem jest zadowolenie ambicji dorosłych, nie są to działania kreatywne, ale naśladowcze, preferowana samodzielność i indywidualizm mogą prowadzić do wyobcowania i samotności itp. Tekst ten jest bogaty w celne spostrzeżenia, stanowi on istotny wkład w dyskusję nad charakterem dziecięcego świata i sposobu dobrego wychowania dzieci. Za mało przekonujący uważam tekst Adama Niteckiego, który w moim odczu¬ ciu mocno upraszcza zagadnienia związane z konsumpcją. Pisze on między inny¬ mi, że w społeczeństwie konsumpcji takie wartości, jak np. solidarność, wspólnota, wzajemne zainteresowanie tracą na znaczeniu (że nie jest to prawdą pokazują nawet wspomniane wyżej artykuły o piłce nożnej, czy capoeirze; te popularne już od dawna zjawiska sąjeszcze dodatkowo wzmacniane właśnie za pomocą masowej konsumpcji określonych przedmiotów i doświadczeń). Autor analizuje treść miesięcznika „Clau¬ dia" i spostrzega, że tematyka, która się w nim pojawia, dotyczy przede wszystkim różnego rodzaju towarów i usług związanych z modą, domem, ciałem, ogrodem, mo¬ toryzacją, zdrowiem itp. Często obok nich zamieszczona zostaje marka produktu lub �266 Rezenzje i noty recenzyjne nazwa usługodawcy oraz cena. W piśmie sporadycznie lub w ogóle nie pojawiają się zagadnienia związane z polityką, finansami, prawem, dziedzinami tzw. kultury wyższej, religią, rozterkami etycznymi. H. Nitecki błędnie, w moim przekonaniu, zakłada, że skoro „Claudia" ma bardzo wysoki nakład i najwyższą sprzedaż wśród miesięczników (dane te dotyczą wybranego przez autora okresu, czyli od stycz¬ nia do czerwca 2002 r.), to „kształtuje wizję świata setek tysięcy polskich kobiet" i „pokazuje to, czego oczekują kobiety" (s. 199). Niewłaściwe jest założenie, że to, co rynek proponuje klientowi, nawet jeśli znajduje się to w piśmie przez niego zakupio­ nym, jest bezkrytycznie i automatycznie akceptowane. Kobiety nie kształtują swojej wizji świata wyłącznie na podstawie treści wyłożonych w „Claudii" — korzystają również z innych mediów, które mają bardzo różny charakter — od rozrywkowych (jak „Claudia"), po bardziej poważne i ambitne, a ponadto partycypują w innych wy¬ miarach życia społecznego, które mają wpływ na ich tożsamość (szkoła, praca, reli¬ gia, środowisko, rodzina etc). Świat prezentowany w „Claudii" nie jest zatem tym, czego oczekują kobiety, ale tym, którego oczekują reklamodawcy. To oni na łamach pisma prezentują swoją aktualną ofertę, mody i tendencje, z którym zaznajamiają się, a czasami także z nich korzystają różne kobiety, niezależnie od systemu wyznawa¬ nych wartości. Analiza treści miesięcznika nie przedstawi zatem hierarchii wartości czytelniczki „Claudii", jak to sobie założył autor — na ten temat należałoby zro¬ bić badania z samą czytelniczką. Nie jest celna także uwaga, że brakuje w tym piś¬ mie odniesień do rozterek egzystencjalnych kobiet, tak jakby one ich nie dotyczyły — tego typu zastrzeżenie dotyczy raczej samej „Claudii", nie zaś jej czytelniczek; wszak szukając odpowiedzi na egzystencjalne problemy, kobiety sięgają do innych źródeł niż popularne, rozrywkowe czasopismo. Ciekawe propozycje interpretacyjne zawarte zostały natomiast w czwartej części omawianej publikacji, w której przedstawiono próby usystematyzowania cech spo¬ łeczeństwa konsumpcyjnego. Szczególnie warte są polecenia teksty Marka Krajew¬ skiego i Felicjana Byloka. M. Krajewski zastanawia się nad charakterem przedmio¬ tów, które konsumujemy, gdyż zauważa niedostatek takiej refleksji (zdominowanej przez dyskusję na temat społeczeństwa konsumpcyjnego i jego wartości). Wybiera¬ jąc tylko jedno z wielu pytań badawczych, które można w tym kontekście postawić, autor zwraca uwagę na to, że charakter niektórych z tych przedmiotów prowadzi do zacierania się ostrości pewnych dychotomii, do jakich od dawna przywykliśmy. Przedmioty te są zatem hybrydyczne. Na przykład, mając na uwadze przemiany, któ¬ rym może dziś podlegać ciało (pod postacią różnego rodzaju ingerencji za pomocą urządzeń medycznych, np. rozruszników serca, sztucznych organów, zewnętrznej aparatury medycznnej podtrzymującej życie; chirurgii plastycznej, np. wszczepiania wkładek silikonowych dla powiększenia biustu, zastrzyków kolagenowych; pomy¬ słu montowania podskórnych chipów przestępcom w celu ich dokładnej lokalizacji i in.) można wysnuć wniosek o zacieraniu się różnicy między tym, co ludzkie, a co nieludzkie. Na innych przykładach (których nie będę tu przywoływać) M. Krajewski mówi o podobnym procesie w przypadku kategorii uprzywilejowane i wykluczone (in. dominujące i subwersywne), unikatowe i homogeniczne, materialne i niemate¬ rialne. Artykuł F. Byloka prezentuje natomiast niezwykle wartościową syntezę cech �Rezenzje i noty recenzyjne 267 społeczeństwa konsumpcyjnego (jego zalet i wad) oraz zjawisk towarzyszących ich wykształcaniu. Uważam za bardzo cenne, iż taka pozycja powstała — przedstawia ona bardzo wiele punktów widzenia na zjawisko, które w polskiej humanistyce wydaje się nie¬ doceniane. Wiele z książek, które znalazły się na polskim rynku księgarskim, pre¬ zentuje perspektywę dość jednostronną — negatywną wobec zjawiska konsumpcji. Tu także znalazły się teksty, które tak opisują nową rzeczywistość. Takie odczytanie obecne jest np. w tekście Julity Czarneckiej przedstawiającej problematykę zwią¬ zaną z ciałem i szerzej z całą konsumpcją — użyła ona metafory cyborga i cybor¬ gizacji jako najlepiej oddających problem „sztucznego" wpływania na kształt ciała (a zarazem naszą tożsamość), które przede wszystkim na skutek ulegania perswazji przekazów medialnych, przestało spełniać nasze oczekiwania. Podobne negatywne stanowisko zajął wymieniony już A. Nitecki. Jednak wielu z autorów prezentuje bar¬ dziej wyważone opinie poszukując i negatywnych, i pozytywnych stron konsumpcji jako zjawiska społeczno-kulturowego. Niniejsza książka przedstawia różne podej¬ ścia i perspektywy, pokazuje wielorakość zagadnień, a czasami także skrajnie różną ocenę konsumpcji. To każe pamiętać o celnych słowach M. Kempnego zapisanych we Wprowadzeniu: „przedmioty konsumpcji potencjalnie kryją w sobie nieprzebra¬ ne bogactwo znaczeń, zaś ich społecznie konstytuowane sensy odrywają się od wy¬ twórców, od kontekstów ich wytwarzania, podlegają permanentnej kontekstualizacji i rekontekstualizacji, wiodąc nomadyczny żywot przypominający wzorce rządzące aktywnością ich twórców i konsumentów" (s. 13). Paweł Jessa Anioł w literaturze i kulturze, red. Jolanta Ł u g o w s k a , Jacek S k a w i ń s k i , Oficyna Wydawnicza ATUT, Wrocław 2004, ss. 491. Człowiek zawsze potrzebował aniołów. Towarzyszyły mu od zarania jego dzie¬ jów, są więc równie stare jak najstarsze spośród znanych nam wierzeń, religii i me¬ tafizycznych systemów. Owe bezcielesne — lub cielesne cielesnością zupełnie inną od naszej — istoty zamieszkiwały bezmiar otchłani pomiędzy prochem i pyłem ludzkiego świata, a wyniosłym milczeniem i bezpostaciowością Absolutu; wypeł¬ niały jakoś ową mroźną przestrzeń, która tak przerażała Pascala, a i nas dzisiaj bywa, że nie nastraja optymistycznie. Będąc (zazwyczaj) „człowiekopodobne", stanowiły o ludzkim wymiarze Boskości, jako posłańcy i pośrednicy umożliwiały komunika¬ cję między najniższymi a najwyższymi sferami Bytu. Zanosiły bowiem w Niebiosa błagania i modlitwy, a równocześnie obwieszczały wolę Najwyższego. Anioły (daw¬ niej zwane też daimonionami) były to istoty potężne, nieśmiertelne, o podwójnym niejako obliczu: nieustannie wpatrując się i wsłuchując w przepaść Nieskończoności jednocześnie zwrócone były ku ludzkiemu światu: strzegąc go i trzymając pieczę nad biegiem spraw. Mimo iż pochodziły z innych, wyższych dziedzin, nie stroniły od �268 Rezenzje i noty recenzyjne bezpośredniego kontaktu z człowiekiem, a nawet pewnej z nim zażyłości. Stosownie do tego odbierały cześć od Ziemian, stając się niejednokrotnie przedmiotem głębo¬ kiego kultu. Tak tedy rozliczne były angelofanie w Dawnych Wiekach. Anioły widywano i słyszano na jawie i we śnie, pojedynczo i zbiorowo. Dostrzegano ich działanie w tkance znojnej codzienności, w żywiołach i cyklach przyrody, ale też w stanach natchnienia, kontemplacji i głębokiego uczucia. Jako że „natura nie robi skoków", zakładano, iż ich istnienie jest koniecznym momentem struktury rzeczywistości, lo¬ gicznie i ontologicznie niezbędnym stadium pośrednim pomiędzy Nieskończonością i skończonością, równocześnie zaś pociechą i nadzieją dla człowieka — rozumnej istoty postawionej w wielkim i niepoznanym świecie. Tak o aniołach myślano, tak w nie wierzono i tak je odczuwano na przestrzeni wieków i tysiącleci. Co jednak po tej wierze dzisiaj zostało? Czym dzisiaj jest dla nas anioł — jeśli w ogóle w jakikolwiek sposób jest? Czy doświadczenia anielskie¬ go świata należą do dziecięctwa ludzkości i jako takie są jedynie wspomnieniem? Czy aniołowie, wraz z Bóstwem, całkiem opuścili nasz świat, pozostawiając jedynie ślady w postaci pustych miejsc w duszy? Czy może jednak wciąż w jakiś dyskretny (jak mają to one w zwyczaju) sposób przejawiają swoją obecność? Jeśli tak, to czy są niezależnymi duchowymi istotami, czy może raczej projekcją wyobraźni umysłów nadwrażliwych, wyrazem tęsknoty za utraconym dzieciństwem lub za lekkością du¬ cha pozbawionego jakże często uciążliwej cielesności? A może są jedynie idealizacją człowieka, alegorią cnót, synonimem duszy, pośmiertnym stanem bytu ludzkiego, orzecznikiem przypisywanym pięknym kobietom, literackim ozdobnikiem dla wy¬ bujałych estetów i egzaltowanych dziewic? Praca zbiorowa Anioł w literaturze i kulturze pod redakcją Jolanty Łukowskiej i Jacka Skawińskiego, składająca się z przeszło czterdziestu artykułów różnych auto¬ rów, podejmuje właśnie niezwykle szeroki krąg zagadnień powyżej zasygnalizowa¬ nych. W zgodzie z tytułem pracy, punktem wyjścia są tu analizy anielskich postaci, tak jak przejawiały się one i wciąż przejawiają w treściach wierzeń, w literaturze (dorosłej i dziecięcej), malarstwie, folklorze, filmie czy nawet odpustowej galanterii. Książkę otwiera dział pt. „Anioł w Biblii i patrystyce", a w zawartych tam artyku¬ łach przedstawione zostały niewątpliwie solidne, biblijne podstawy wiary w duchy anielskie, wraz z najwcześniejszymi, teologicznymi rozstrzygnięciami dotyczącymi ich natury, funkcji, sposobów działania, hierarchii itp. Refleksję nad aniołami, po¬ cząwszy od I I wieku, podejmowały bowiem najtęższe umysły starożytnego chrześ¬ cijaństwa: Orygenes, Ireneusz z Lyonu, św. Augustyn czy Pseudo-Dionizy Areopagita. Artykuły Rosińskiego i Paczkowskiego dowodzą, jak głęboko wiara w anioły przenika całą tkankę religii chrześcijańskiej, lecz także jak dalece zbanalizowany i zmarginalizowany został obecnie ten jej aspekt (z teologicznymi projektami całko¬ witej „deangelizacji" zaświatów, wysuwanymi przez niektórych myślicieli protestan¬ ckich włącznie). Drugi dział „Literackie obrazy anioła" zawiera konkretne analizy anielskich wize¬ runków, pojawiających się w utworach m.in. Reja, Słowackiego, Norwida, Asnyka, Leśmiana czy Gałczyńskiego, lecz także Lema, Pilcha czy Tokarczuk. Wymienione �Rezenzje i noty recenzyjne 269 wyżej artykuły wskazują na obecność wątków angelicznych w literaturze polskiej właściwie od jej zarania. Dowiadujemy się także o ewolucji przedstawień anielskich na przestrzeni wieków od dość tradycyjnych wizerunków u Reja czy Potockiego, po¬ przez nieco już bardziej osobliwych Aniołów Stróżów Narodu Polskiego u romanty¬ ków, aż po anioły zagubione, melancholijne i łaknące wcielenia (Leśmian), czy wręcz anioły upadłe, zbuntowane, amoralne w twórczości pisarzy młodopolskich (Miciński, Przybyszewski). Teksty poświęcone twórczości Tokarczuk czy Gretkowskiej wskazują zaś na obecność w polskiej, literackiej angelologii wątków pitagorejskich, gnostyckich czy kabalistycznych, zapodanych zresztą w ponowoczesnym sosie niejednoznaczno¬ ści i pogodnego absurdu. W dalszej części książki odnajdujemy omówienia anielskich lub quasi-anielskich postaci spotykanych u obcojęzycznych pisarzy fantasy takich jak Tolkien czy Pulman. Wskazuje się tu na bezpośredni związek (czy wręcz zależność) współczesnej literatury fantastycznej ze starymi koncepcjami angelologicznymi. Auto¬ rzy fantasy naśladują, zapożyczają, dekonstruują i na nowo składają tradycyjne ujęcia bytów anielskich, ich funkcji, celów i zadań, karkołomnie i antytetycznie nieraz przy¬ pisując im najróżniejsze atrybuty, nie licujące ze zwyczajowo pojmowaną godnością anielską. Autorzy zauważają też tendencję do unifikacji aniołów z elfami, czy też imaginacyjnie domniemywanymi mieszkańcami kosmosu. Następny dział poświęcony jest anioł(k)om literatury dziecięcej. Tu z kolei au¬ torzy (Jonca, Skotnicka) zwracają uwagę na postępujący proces uczłowieczania aniołów, upodabniania się ich stylu bycia do egzystencji ludzkich istot. Dzięki temu stają się oni bliżsi, bardziej zrozumiali, a co za tym idzie, łatwiej o zażyłość z nimi. Z drugiej jednak strony zagraża im przez to desakralizacja, utrata jednoznacznego moralnie charakteru (tym samym mocy oraz godności), a w konsekwencji banaliza¬ cja czy wręcz kiczowata śmieszność odpustowych gadżetów. Problem postępującej infantylizacji i trywializacji przedstawień anielskich poru¬ szany jest także w następnym dziale „Anioł zdegradowany — wyobrażenia anioła w kulturze popularnej". W tej ostatniej — jak wskazują autorzy — anioł staje się postacią paradoksalną: z jednej strony wciąż pozostaje bytem duchowym, niecielesnym, z drugiej zaś „wypada" ze sfery sacrum, traci związek z Bóstwem (mimo jego istotowej funkcji mediacyjnej: ange/os-posłaniec), istnieje autonomicznie, w jakiejś bliżej nieokreślonej praprzestrzeni. Anioł pozbawiony zostaje metafizycznego kon­ tekstu: skąd? dokąd? i dlaczego? swego istnienia. Kierunki owej dezintegracji tra¬ dycyjnych wizerunków próbuje uporządkować Arkadiusz Lewicki, pisząc o trzech typach współczesnych przedstawień: aniele spospolityzowanym, tragicznym i dog¬ matycznym, przy czy ten ostatni nie tyle kultywuje poprawny teologicznie obraz, co w ogóle się przynajmniej do tego obrazu świadomie odnosi. Typ dogmatyczny jest zresztą najrzadszy, bo sytuuje się w nieakceptowanej dla kultury popularnej blisko¬ ści zupełnie niepopularnych i nazbyt poważnych dyskusji teologicznych. Ostatecznie więc współczesne anioły balansują pomiędzy banalnością a tragicznością, odbiega¬ jąc tym samym bardzo daleko od swych biblijnych pierwowzorów. Czym zatem lub kim — powtórzmy to pytanie raz jeszcze — jest anioł? Zawarte w omawianym tomie teksty nie zawierają udzielonej wprost odpowiedzi, unikając tym samym niezbyt dziś modnych rozważań metafizycznych czy wręcz ontoteolo- �270 Rezenzje i noty recenzyjne gicznych, i ograniczając się do opisu anielskich fenomenów, tak jak przejawiają się one w kodach kultury. Tej poznawczej wstrzemięźliwości trudno się, rzecz jasna, dziwić, skoro dziś nawet możliwość uprawiania metafizyki bytu ludzkiego jest po¬ dawana w wątpliwość — cóż dopiero mówić o bytach niezmysłowych. Dlatego też każdy czytelnik musi podjąć próbę samodzielnego pomyślenia odpowiedzi, jeśli tyl¬ ko uzna, że pytanie o anioła na poważną odpowiedź zasługuje. Zawarte w tomie ana¬ lizy zdecydowanie taki namysł i wywołują, i ułatwiają, przedstawiając całe spektrum wytworzonych w kulturze obrazów i figur anielskich. Wydaje się jednak, że ostatecz¬ nie pozostaje nam wybierać pomiędzy dwoma typami odpowiedzi. Anioł może być uznany za coś całkowicie immanentnego ludzkiej świadomości bądź jako jej (mniej lub bardziej świadomy) wytwór, służący celom dydaktycznym, moralnym, estetycz¬ nym, psychologicznym, terapeutycznym, marketingowym, konsolacyjnym, bądź też jako archaiczna pozostałość przedracjonalnych sposobów doświadczania świata. Z drugiej jednak strony możemy uznać anioła za istotę transcendentną, przekracza¬ jącą ludzki umysł i od niego niezależną, tym samym przyznać (na przekór duchowi czasu), iż oprócz naszego świata istnieje świat inny, świat duchów realnych, rozum¬ nych i działających, będących wśród nas i (miejmy nadzieję) dla nas. Jeśli przychy¬ limy się do tej odpowiedzi, wówczas nie unikniemy jednak najpoważniejszych pytań metafizycznych i religijnych, jakie od zarania stawiała ludzkość. Albowiem anioły — jeśli rzeczywiście istnieją — nie stanowią bytów izolowanych, lecz poświadczają i wyrażają głęboką i z istoty duchową naturę całego bytu. Inaczej mówiąc, akceptu¬ jąc posłańców, musimy zaakceptować Tego, który posyła, bo w przeciwnym razie staniemy się żywicielami niekonsekwentnych i nieco absurdalnych wyobrażeń. Bartek Jastrzębski Kornelia L a c h , Wierzenia, zwyczaje i obrzędy. Folklor pogranicza polsko-cze­ skiego, „Prace i Materiały Etnograficzne" t. 33, red. nauk. Teresa Smolińska, Pol­ skie Towarzystwo Ludoznawcze, (wyd. 2) Wrocław 2004. Pogranicze śląsko-morawskie jest wyjątkowo interesującym subregionem Gór¬ nego Śląska. I to nie tylko z tego powodu, że posiada tak skomplikowaną historię, ale również dlatego, że pielęgnowane są tutaj nieznane gdzie indziej zwyczaje i obrzędy bądź też znane w innych regionach formy świętowania przebiegają tu inaczej. Przed¬ miotem badań Kornelii Lach stały się właśnie wierzenia, zwyczaje i obrzędy ziemi raciborskiej. Książka w swym zasadniczym kształcie składa się z „Wprowadzenia" i dwóch obszernych części zatytułowanych: „Dawne i współczesne obrzędy rodzinne" i „Obrzędy czasu zimowo-wiosennego". We „Wprowadzeniu" autorka wyznacza obszar prowadzonych badań (najbardziej na zachód wysunięty skrawek wojewódz¬ twa śląskiego, czyli południowo-zachodnia część powiatu raciborskiego), który jest przykładem „stykania się, przenikania i konfrontacji różnych zjawisk społeczno-kul- �Rezenzje i noty recenzyjne 271 turowych" (s. 9). Zmieniające się tu na przestrzeni wieków zarówno administracja państwowa, jak i kościelna miały decydujący wpływ na występowanie i tworzenie się zróżnicowanych form zwyczajowo-obrzędowych. Istotnym w tym procesie społeczno-kulturowym było trwanie miejscowej ludności przy tzw. morawszczyźnie — ję¬ zyku przodków, którym — jak konstatuje badaczka — „lokalna społeczność jeszcze współcześnie mówi" (s. 10). Z badań językoznawców polskich i czeskich wynika, iż mowa ta uważana jest za dialekt laski. Kolejne — zasadnicze już części pracy koncen¬ trują się wokół obrzędowości rodzinnej i dorocznej. W rozdziale pierwszym, zgodnie z obowiązującym schematem, przedmiotem analizy stały się zagadnienia związane z poszczególnymi etapami ludzkiego życia. I tak w „Zabrali my pohana, a przinieśli krześcijanina. Rodzi się człowiek" Kornelia Lach pisze o wierzeniach i zachowa¬ niach zwyczajowych związanych z narodzeniem dziecka, jego pielęgnacją, chrztem i roczkiem (czyli rocznicą pierwszych urodzin). W najobszerniejszej części „Gdo swabodu straci, straci wszecko... Wesele na wsi" (składającej się z ośmiu podroz¬ działów) w centrum uwagi znalazły się poszczególne elementy składające się na ob¬ rzęd wesela, a więc: czas przygotowań, strój ślubny, wykupywanie młodej pani, bło¬ gosławieństwo rodziców, droga do kościoła, ślub, życzenia i uczta weselna, oczepiny i poprawiny. W ostatniej części tego rozdziału („Poć do raje... Człowiek umiera") autorka skoncentrowała się na schyłku życia człowieka, a szczególnie zainteresowa¬ ła się wierzeniami i znakami wróżebnymi zapowiadającymi śmierć, zachowaniami rodziny i bliskich przy zgonie, przygotowaniami zmarłego do trumny, pogrzebem i wyrażaniem pamięci o zmarłym. Osobny podrozdział poświęcony został pochów¬ kowi dziecka. Z badań Kornelii Lach wynika, iż w Raciborskiem jeszcze współcześ¬ nie funkcjonuje zwyczaj, iż dziecko w trumnie wynoszone jest z domu i niesione do kościoła, a później na cmentarz przez ministrantów bądź przez młodzieńców (jeśli jest to dziecko starsze). Dawniej chłopcy uczestniczący w tym smutnym pochodzie mieli przypiętą do rękawa białą wstążeczkę z gałązką mirtu, a dziewczęta na gło¬ wie zrobione wcześniej przez siebie wianki, które po skończonej ceremonii wrzu¬ cały do grobu. Co istotne, wianek ofiarowywano zarówno zmarłym dziewczętom, jak i chłopcom. Wianek — jako symbol czystości, niewinności, umieszczany jest współcześnie także w centralnym miejscu „świeżej" mogiły. W rozdziale drugim „Obrzędy czasu zimowo-wiosennego", badaczka spośród bogatego zespołu wierzeń i zachowań zwyczajowych związanych z obrzędowością doroczną wybrała te, które wydają się typowe dla pogranicza śląsko-morawskiego, tworzą one jednocześnie trzy kolejne podrozdziały zatytułowane: „Mikołaju świynty, przinieś nam prezenty"; „Kult św. Mikołaja"; „Już basisko umarło... Przebierańcy za­ pustni" i „Błogosław wysiane nasiona... Obrzędowość wielkopostna i wielkanocna". Do charakterystycznych form, według autorki, występujących na badanym obszarze należy zwyczaj odwiedzania dzieci w domach przez św. Mikołaja na białym koniu (do lat 70. X X w.), później „na lajkoniku", jak również klekotanie i kłapanie, wójt pacholczy oraz procesje konne. Pierwsze dwa zwyczaje dotyczą obchodzenia wsi w Wielki Czwartek, Piątek i Sobotę przez chłopców, którzy za pomocą ręcznych drewnianych kołatek przypominają mieszkańcom, że od Wielkiego Czwartku do Niedzieli Wielkanocnej „dzwony w kościele zostały zawiązane". W Raciborskiem �272 Rezenzje i noty recenzyjne zwyczaj ten w poszczególnych miejscowościach różnie przebiega, na co zwróciła uwagę Kornelia Lach, podając dokładne scenariusze tych pochodów. Natomiast wójt pacho/czy należy do unikatowych zwyczajów, jego tradycje sięgają XVII wieku. Wójtem fojtem) jest osoba, która przewodzi organizacji zrzeszającej młodzież mę­ ską działającą na rzecz kościoła parafialnego, m.in. „ustala na zebraniu [w pierwsze święto Wielkiej Nocy] podział ról na uroczystościach parafialnych odbywających się w ciągu całego roku, takich jak: odpust, Pierwsza Komunia Św., Boże Ciało itp." (s. 168). Dawniej zadaniem członków zarządu takiej organizacji było także wymie¬ rzanie i egzekwowanie kar pieniężnych za nieobecność w procesjach (urządzanych w każdą niedzielę od Wielkanocy do Zielonych Świąt) lub za inne przekroczenia popełnione w kościele. Procesje konne należą do zwyczaju wielkanocnego, po¬ wszechnie już utożsamianego z Raciborskiem (występuje on również w okolicach Gliwic, Rybnika, Olesna, tzw. krzyżoki). Ważne, że przy analizie procesji konnych autorka zainteresowała się genezą tego zwyczajowego objeżdżania pól, jego funk¬ cjami i przemianami, co niewątpliwie daje pełny ogląd tego zjawiska, a jednocześnie świadczy o wysokim poziomie warsztatu naukowego Kornelii Lach. Warto w tym miejscu dodać, iż mieszkańcy pogranicza śląsko-morawskiego powszechnie używa¬ ją określenia Osterreiten, „czyli konna jazda wielkanocna" (s. 175). Już te przywołane przykłady zwyczajów występujących na pograniczu śląsko-morawskim świadczą o bogactwie kulturowym tego subregionu Górnego Śląska. Omawiana praca stanowi cenne źródło wiedzy o przemianach kultury ludowej w Raciborskiem. Można ją postrzegać jako pierwszy etap rozpoczętych studiów nad tra¬ dycyjną i współczesną obrzędowością tego obszaru. Dodatkowym walorem tej pracy jest bogaty materiał ikonograficzny (5 map, 51 fotografii), który jest rzetelnym uzu¬ pełnieniem rozważań autorki. Należy dodać, iż prezentowana książka spotkała się z żywym zainteresowaniem nie tylko wąskiego kręgu specjalistów, ale i nauczycieli, animatorów kultury, także wielu miłośników ziemi raciborskiej. Pierwszy jej nakład w 2000 roku rozszedł się bardzo szybko, w 2004 roku ukazało się wydanie drugie. Dorota Świtała-Trybek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/221aa7dedb1bcd07aaac1d180690f091.pdf 5904e648a5d0a3e40b48d30dd3a302e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5174 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Klimaszewska, Jadwiga (1910-2006) Kempny, Marian (1954-2006) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4799 Title A name given to the resource In Memoriam / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.327-333 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 V. I N M E M O R I A M M A R I A N KEMPNY (1954-2006) Marian Kempny, zmarły przedwcześnie socjolog i antropolog był aktywny na wielu polach działalności naukowej i miał znaczą­ ce osiągnięcia w wielu dziedzinach; ich spis byłby długi i bogaty. Lista jego publikacji za­ wiera — obok własnych książek autorskich — kilkanaście prac zbiorowych, których był redaktorem naukowym lub współredaktorem i współautorem, a także wiele artykułów w naj poważniejszych czasopismach naukowych kra¬ jowych i zagranicznych. Był badaczem cenio­ nym, o czym świadczy fakt, że zarówno jego rozprawa doktorska, jak i habilitacyjna zostały nagrodzone prestiżowymi nagrodami: pierw­ sza — nagrodą im. Stanisława Ossowskiego, druga — nagrodą im. Ludwika Krzywickiego. Był też znany i ceniony na forum międzyna¬ rodowym, czego dowodziły rozmaite formy międzynarodowej współpracy badawczej, licz¬ ne stypendia zagraniczne i wyjazdy z wykładami do zagranicznych uczelni. Brał udział w wielu projektach badawczych, tak krajowych, jak i międzynarodowych. Przez prawie całe życie naukowe związany był z Instytutem Filozofii i Socjologii PAN, gdzie przed rokiem objął kierownictwo Zakładu Teorii Kultury. Prowadził wykłady i seminaria w Szkole Nauk Społecznych przy IFiS PAN oraz w Insty­ tucie Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego, pod jego kierunkiem powstawały prace doktorskie. Był ponadto wieloletnim, niezwykle aktywnym, pomysłowym i sumiennym członkiem redakcji „Polish Sociological Review" oraz „Kultury i Społeczeństwa", współpracował też jako recenzent ze­ wnętrzny z „Current Anthropology". Uczestniczył aktywnie w życiu stowarzy¬ szeń profesjonalnych, był od wielu lat członkiem Polskiego Towarzystwa So¬ cjologicznego i oddanym działaczem jego Zarządu Głównego, w którym pełnił �328 In memoriam różne funkcje, w tym wiceprzewodniczącego. Należał do kilku stowarzyszeń międzynarodowych, w tym do European Association of Social Anthropologists. Dużo można by pisać o działalności i dokonaniach Mariana na różnych polach. W niniejszym tekście ograniczę się do jednego tylko wątku, stanowiącego najbar¬ dziej charakterystyczny rys jego twórczości i decydującego o oryginalności całej jego działalności naukowej, a mianowicie do tego, że był on socjologiem i antro¬ pologiem jednocześnie. Absolwent socjologii na Uniwersytecie Jagiellońskim, wieloletni pracownik Instytutu Filozofii i Socjologii PAN w Warszawie, był so­ cjologiem i uważał się za socjologa — za „socjologa piszącego o antropologii", jak określił się w dedykacji w ofiarowanej mi przed laty książce. Była to jednak bardzo specyficzna socjologia, jak najściślej związana z antropologią społeczną i kulturową, czy też — jak nazwał tę dyscyplinę we wprowadzeniu do pierw¬ szego tomu zbioru Badanie kultury — z antropologią społeczno-kulturową. Tę orientację wyniósł z krakowskiej socjologii, w ramach której pod kierunkiem Andrzeja K. Palucha działał wówczas zespół badaczy, którzy stworzyli Zakład Antropologii Społecznej. Przedstawiciele tego środowiska — Grażyna Kubica, Zdzisław Mach, Janusz Mucha, Mariola i Andrzej Flisowie i inni — mają ogrom¬ ne zasługi w umacnianiu perspektywy antropologicznej w naukach społecznych w Polsce, w przyswajaniu i popularyzacji klasyki antropologicznej, a zwłaszcza dzieła i sylwetki Bronisława Malinowskiego. Marian Kempny też miał w tym udział. Zainteresowanie dziełem Malinowskiego wyniósł jeszcze ze studiów; jego praca magisterska, obroniona w 1978 roku, dotyczyła teorii antropologicz­ nej Bronisława Malinowskiego. Wierny tym zainteresowaniom, w 1992 roku przygotował specjalny numer „Polish Sociological Review", poświęcony Mali­ nowskiemu, a w 2003 roku opublikował na łamach „Kultury i Społeczeństwa" wybór korespondencji między Bronisławem Malinowskim a Feliksem Grossem we własnym tłumaczeniu i opracowaniu oraz obszerne, szczegółowe omówienie Dzienników w ścisłym znaczeniu tego wyrazu Malinowskiego. W ostatnich latach zajął się intensywnie dziełem Feliksa Grossa, ucznia Malinowskiego i nestora polskiej socjologii. Był pod wielkim wrażeniem osobistej znajomości z Grossem i wiele zdziałał dla przypomnienia i popularyzacji jego dzieła w Polsce. Stara¬ niom Mariana zawdzięczamy reprint dzieła Grossa z 1936 roku pt. Koczownictwo. Studja nad nomadyzmem i nad wpływem tegoż na społeczeństwo, ustrój i prawo (2006). Przygotowywał sesję z okazji stulecia urodzin Grossa; odbyła się ona już po śmierci Mariana. W całej twórczości Mariana Kempnego przeplatają się nieustannie wątki so¬ cjologiczne i antropologiczne, charakteryzowało go ścisłe powiązanie wiedzy, kompetencji i zainteresowań z zakresu obu dyscyplin. Jego rozprawa doktorska, przygotowana pod kierunkiem Edmunda Mokrzyckiego w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN i obroniona w 1983 roku, opublikowana przez Ossolineum jako Wymiana i społeczeństwo (1988), dotyczyła zarówno socjologicznych, jak i an¬ tropologicznych teorii wymiany i dowodziła znakomitej orientacji Autora w obu �In memoriam 229 dziedzinach. Podobnie wybór tekstów Współczesne teorie wymiany społecznej (1992), przygotowany we współpracy z Jackiem Szmatką, zawierał zarówno so¬ cjologiczne, jak i antropologiczne teorie wymiany, daru, wzajemności. W jeszcze większym stopniu rozprawa habilitacyjna Mariana Kempnego, czyli Antropolo¬ gia bez dogmatów — teoria społeczna bez iluzji (1994), odnosiła się zarówno do antropologii, jak i do socjologii i może być dobrym świadectwem przenikania się w jego twórczości punktów widzenia obu dyscyplin. Jeden z jej rozdziałów jest zresztą bezpośrednio poświęcony relacjom między socjologią a antropologią; ich omówienie było podporządkowane poszukiwaniom „swoistości antropologiczne¬ go poznania". Także inne publikacje dowodzą zainteresowań Mariana Kempnego obiema dyscyplinami, łączącymi je relacjami, podobieństwami i odmiennościa¬ mi. Przykładem niech będzie napisany wspólnie z Michałem Buchowskim arty¬ kuł Antropologia i socjologia wobec problemu racjonalności (uwagi na temat unifikacji teorii społecznej) (1992). Marian Kempny był znakomitym znawcą teorii antropologicznych i socjolo¬ gicznych, zarówno klasycznych, jak i tych najbardziej współczesnych; pod tym względem nie miał sobie równych. Świadczą o tym jego erudycyjne teksty, w któ¬ rych odwoływał się do ogromnej literatury socjologicznej, antropologicznej, kulturoznawczej. Znakomitym przykładem swobodnego poruszania się w szerokim kręgu lektur przekraczających granice dyscyplin może być jego ostatnia praca, czyli opublikowany pośmiertnie w „Kulturze i Społeczeństwie" artykuł Socjo¬ logiaponowoczesnych form społecznych — wspólnoty i kultury „bez korzeni", czyli o tym, jak próbuje się uchwycić naturę relacji społecznych w świecie ruchu i mieszania się (2006). Marian Kempny był teoretykiem i badaczem kultury; interesowały go prze¬ miany kultury współczesnej i kulturowy wymiar zmiany społecznej, procesy globalizacji, rewolucji informatycznej, ekspansji konsumpcji. Zajmował się przemianami tożsamości i więzi społecznych, badał przemiany tradycji i kultur lokalnych w dobie globalizacji na przykładzie swego rodzinnego Cieszyna i zie¬ mi cieszyńskiej. Tych zagadnień dotyczyła większość jego publikacji z ostatnich lat, w tym książek, takich jak: Identity in Transformation: Postmodernism, Postcommunism, Globalization (współredakcja wraz z Aldoną Jawłowską, 2002), Kultura w czasach globalizacji (współredakcja wraz z Małgorzatą Jacyno i Al¬ doną Jawłowską, 2004) oraz przygotowana wspólnie z Aldoną Jawłowską praca zbiorowa pt. Konsumpcja — istotny wymiar globalizacji kulturowej (2005). Marian Kempny swą twórczością dowodził głębokiego sensu i potrzeby łą¬ czenia punktów widzenia obu dyscyplin — socjologii i antropologii, sam też zrobił wiele dla ich zbliżenia. Najlepszym przykładem takiej jego działalności jest Sekcja Antropologii Społecznej Polskiego Towarzystwa Socjologicznego, której był inspiratorem, twórcą i wieloletnim przewodniczącym. Z jego i Zdzi¬ sława Macha inicjatywy, na mocy uchwały Zarządu Głównego PTS z 24 listo¬ pada 1990 roku, została utworzona Sekcja Antropologii Społecznej, która roz- �330 In memoriam poczęła działalność w 1991 roku. Jej celem — jak to opisali Marian Kempny i Alina Kapciak w monografii Polskiego Towarzystwa Socjologicznego (1997) — miała być z jednej strony popularyzacja antropologii w środowisku socjo­ logicznym w Polsce i przyczynienie się do nobilitacji tej dyscypliny w szerszej społecznej skali oraz, z drugiej, usprawnienie i intensyfikacja kontaktów badaczy zainteresowanych zbliżoną problematyką, a nie wiedzących wzajemnie o sobie i o prowadzonych badaniach. Po piętnastu latach działalności Sekcji można po­ wiedzieć, że oba główne cele zostały osiągnięte. Podstawową formą pracy Sekcji stały się doroczne sympozja, skupiające antropologów i socjologów o orientacji antropologicznej. Niezapomniane spotkania i dyskusje w Karpaczu, Rabce, na Helu, w Zalesiu koło Olsztyna, Bachotku, Boguchwale, sympozja Sekcji orga¬ nizowane podczas kolejnych zjazdów socjologicznych, przyciągające tłumy za¬ interesowanych... Sympozja Sekcji dotyczyły takich fundamentalnych, a z dru¬ giej strony aktualnych kwestii, jak „Kulturowy wymiar przemian społecznych" (Karpacz, 1991), „Polska na progu wielokulturowości" (Hel, 1995), „Tożsamość kulturowa w gwałtownie zmieniającym się społeczeństwie" (współorganizacja sesji podczas zjazdu socjologicznego w Katowicach, 1997), „Religia i kultura w globalizującym się świecie" (Zalesie koło Olsztyna, 1998), „Po dziesięciu la¬ tach transformacji — społeczeństwo polskie z perspektywy antropologii społecz¬ nej" (Boguchwała koło Rzeszowa, 1999), „Antropolog wobec współczesności — przemiany kulturowe w Polsce ostatniej dekady" (Łomża, 2001), „Globaliza­ cja, lokalność i regionalne tożsamości" (Olsztyn, 2002), „Antropologia konsump­ cji" (współorganizacja sesji podczas zjazdu socjologicznego w Poznaniu, 2003). W corocznych sprawozdaniach Polskiego Towarzystwa Socjologicznego pod¬ kreśla się jako wzorową niesłabnącą aktywność Sekcji Antropologii Społecznej, a jej sympozja określa się mianem „zinstytucjonalizowanej tradycji". Dorobek niemal wszystkich sympozjów Sekcji został utrwalony w książkach zbiorowych, 0 których publikację zabiegał i które współredagował Marian Kempny. Nie spo¬ sób określić wkładu jego pracy, czasu i energii w doprowadzeniu do publikacji tych materiałów. Trzeba też dodać, iż znakomity dwutomowy zbiór przełożonych na język polski ważnych tekstów antropologicznych, Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej pod redakcją Mariana Kempnego i Ewy Nowickiej (2003 — 2004), jest w jakimś sensie także plonem prac Sekcji. We wprowadzeniu do pierwszego tomu piszą wprost redaktorzy, że powstał on w kręgu badaczy sku¬ pionych wokół Sekcji. O potrzebie przygotowania takiego wyboru kluczowych tekstów antropologii światowej dyskutowano podczas spotkań Sekcji niemal od samego jej początku, pamiętam takie dyskusje już podczas sympozjum w 1995 roku na Helu. Marian Kempny był pomysłodawcą i wykonawcą różnych tych inicjatyw Sekcji, inspiratorem i organizatorem spotkań i dyskusji, autorem 1 redaktorem publikacji Sekcji. Był nie tylko długoletnim jej przewodniczącym, odpowiedzialnym za jej działalność i rozwój, ale prawdziwą duszą tego przed¬ sięwzięcia. Podczas wrześniowego sympozjum Sekcji w Lanckoronie, na kolej- �In memoriam 331 ny ważny temat: „Kultura i gospodarka", odbyła się sesja poświęcona pamięci Mariana. Utworzenie Sekcji, jej działalność i rola w polskim środowisku socjologicz­ nym to wyraźne świadectwo dokonań Mariana Kempnego. Zrobił bardzo wiele dla popularyzacji i „nobilitacji" antropologii i dla uprawomocnienia perspektywy antropologicznej w ramach socjologii. Dla przedstawicieli tej orientacji, dla po¬ dobnie myślących socjologów jego śmierć to strata szczególnie dotkliwa. Michał Buchowski w tekście Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce (1995) zaliczył Mariana Kempnego do „klanu antropologii socjologicz¬ nej", skupionego w warszawskim środowisku socjologicznym. Gdy dziś podsu¬ mowujemy zamknięty już dorobek Mariana i jego ogromny wkład do zbliżenia socjologii i antropologii w Polsce i do popularyzacji orientacji antropologicznej w socjologii, widzimy wyraźnie, że był on czołową postacią tego środowiska. Elżbieta Tarkowska JADWIGA K L I M A S Z E W S K A (1910-2006) Prof. dr Jadwiga Klimaszewska urodziła się w Sta¬ nisławowie 11 stycznia 1910 roku. Pochodziła z rodzi¬ ny inteligenckiej. Ojciec, profesor gimnazjalny, poległ na froncie jako oficer rezerwy w grudniu 1914 roku. Do 1922 roku pozostawała wraz z czworgiem rodzeń¬ stwa na wyłącznym utrzymaniu matki, pracującej jako urzędniczka. Szkołę powszechną i Państwowe Gimnazjum Żeń­ skie ukończyła w Krakowie, uzyskując 30 maja 1928 roku świadectwo dojrzałości. Jako gimnazjalistka ak¬ tywnie działała w Związku Harcerstwa Polskiego, uzy¬ skując stopień podharcmistrza. Od 1 września 1928 roku rozpoczęła studia na Uniwersytecie Jagiellońskim. Studiowała geografię i etnografię oraz biologię i psychologię jako przedmioty poboczne, uzyskując 12 stycznia 1934 roku stopień magistra filozofii w zakresie geografii, a 30 czerwca 1947 roku stopień doktora filozofii na podstawie pracy Meteorologia ludowa. Przyczynek do poznania pierwotnej kultury i psychiki. �332 In memoriam Już w trakcie studiów od 1 września 1930 roku objęła obowiązki zastępcy asy­ stenta, następnie (od 1932 r.) młodszej asystentki i (od 1935 r.) starszej asystentki przy Katedrze Etnografii Słowian UJ u prof. Moszyńskiego. W 1936 roku prze­ niosła się do Wilna i została zatrudniona w Zakładzie Etnologii i Etnografii Uni­ wersytetu Stanisława Batorego, gdzie pracowała do 31 sierpnia 1939 roku, czyli do wybuchu I I wojny światowej. Wojna zastała Jadwigę Klimaszewską w Krakowie. Tu od października 1939 roku aktywnie działała najpierw w Polskim Czerwonym Krzyżu, następnie w Sekcji Charytatywnej Obywatelskiego Komitetu Pomocy przy transportach jeńców i wysiedlonych, a od stycznia 1940 roku jako „opiekunka domowa" wy­ siedlonych i uciekinierów. Od 1 sierpnia 1940 roku objęła kierownictwo Zakła¬ du dla Słabych (wysiedlonych, chronicznie chorych) tejże sekcji Charytatywnej. W ramach pracy w Radzie Głównej Opiekuńczej od 1 grudnia 1942 roku objęła funkcję zastępczyni Dyrektorki i magazynierki, a następnie kierowniczki peda­ gogicznej Domu Dziecka w Rymanowie. Funkcje te pełniła do dnia 1 lutego 1944 roku, tzn. do chwili polecenia przez R.G.O. zorganizowania i prowadze¬ nia Domu Dziecka w Pieskowej Skale pow. Miechów dla (ponad 100) sierot ze Wschodu. Na stanowisku tym pozostała do zakończenia wojny. Przez ten czas była aktywnym żołnierzem Armii Krajowej. W 1945 roku profesor Jadwiga Klimaszewska powróciła do pracy naukowodydaktycznej w reaktywowanej Katedrze Etnografii Słowian UJ. Już 1 lutego 1945 roku objęła obowiązki młodszej asystentki przy Studium Słowiańskim, a po powrocie prof. Moszyńskiego z Wilna i reaktywowaniu Katedry, od 1 grudnia 1945 roku pracę w charakterze starszej asystentki. W 1947 roku po obronie doktoratu została mianowana adiunktem przy Ka­ tedrze Etnografii Słowian. Decyzją Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej dla Pra¬ cowników Nauki w 1955 roku otrzymała tytuł naukowy docenta. Po śmierci profesora Kazimierza Moszyńskiego w okresie od 1 kwietnia 1959 roku do 1 października 1960 roku pełniła obowiązki kierownika Katedry. W roku akademickim 1962/1963 została Kierownikiem Zakładu Etnografii Polski utworzonego przy Katedrze Etnografii Słowian UJ. Równocześnie od 1953 roku współpracowała z Zakładem Etnografii Polski I H K M PAN w Krakowie, a od 1954 roku pełniła funkcję zastępcy Kierownika Zakładu, zaś w okresie od 1955 do lutego 1962 roku była zatrudniona jako sa¬ modzielny pracownik nauki (pół etatu). W ramach obowiązków etatowych wyko­ nywała prace dla Polskiego Atlasu Etnograficznego oraz prowadziła badania te­ renowe na Śląsku. Z dniem 1 października 1963 roku została powołana na stanowisko kierownika Katedry Etnografii na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Mikołaja Koper¬ nika w Toruniu, w związku z czym od lutego 1964 roku przeniosła się do Torunia. Jadwiga Klimaszewska tytuł profesora nadzwyczajnego nauk humanistycz¬ nych otrzymała 4 marca 1968 roku. �In memoriam 333 W 1972 roku powróciła do Krakowa i po roku pracy w Katedrze Etnografii Słowian UJ objęła jej kierownictwo, które pełniła aż do przejścia na emeryturę, tj. od 1 października 1973 do 30 września 1980 roku. Dorobek naukowy Profesor Klimaszewskiej jest wielostronny, obejmuje kil¬ kadziesiąt pozycji o charakterze monograficznym z zakresu etnografii Polski. Prace oparte są na gruntownych badaniach terenowych, świetnej znajomości źró¬ deł historycznych, językoznawczych i archeologicznych. Reprezentują one sze¬ roki zakres tematyczny. J. Klimaszewska jest uważana za specjalistę w zakresie atlasów etnograficznych. Jej aktywność naukowa przekładała się również na intensywną pracę w tere¬ nie. Prowadziła badania terenowe na obszarze Małopolski (zwłaszcza Karpat) i Wileńszczyzny z zakresu kultury duchowej i społecznej oraz budownictwa lu¬ dowego. W latach 1930-1932 pozyskiwała materiały do Atlasu Kultury Ludo¬ wej w Polsce na podstawie kwestionariusza K. Moszyńskiego z zakresu kultury duchowej. W 1930 roku odbyła wyjazd naukowy do Finlandii, Szwecji i Nor­ wegii w celu zapoznania się z kulturą Finów i Lapończyków. W latach 1939, 1946 i 1948 brała udział w badaniach organizowanych przez PAU oraz Instytut Śląski pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego i Mieczysława Gładysza w związku z opracowywaniem zagadnień z zakresu medycyny, magii, wróżbiar¬ stwa i obrzędowości dorocznej. W roku 1956 odbyła badania terenowe w Bułga¬ rii. W kolejnych latach prowadziła badania w Małopolsce, na Śląsku oraz na Ma¬ zurach, Warmii, w Kieleckiem i w Karpatach. Kierowała badaniami do zbierania materiałów z zakresu kultury materialnej dla Polskiego Atlasu Etnograficznego. Bardzo aktywnie udzielała się w pracach wielu komisji naukowych. Pełniła funkcję superrecenzenta dla Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej. Była stałym członkiem dla Spraw Polskiego Atlasu Etnograficznego przy In¬ stytucie Historii Kultury Materialnej PAN. Jako członek Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat była wieloletnią przewodniczącą jej Sekcji Folklorystycznej. Ponadto była człon¬ kiem Komisji Słowianoznawstwa Krakowskiego Oddziału PAN (od 19 stycznia 1963 r.), Komisji Socjologii Krakowskiego Oddziału PAN (od 1959 r.), Komitetu Nauk Historycznych Polskiej Akademii Nauk Sekcji Etnografii (od 15 listopada 1960 r.), Towarzystwa Naukowego w Toruniu Wydziału I Nauk Humanistycz­ nych (od 8 lutego 1965 r.), Komisji Etnograficznej Krakowskiego Oddziału PAN (od 28 grudnia 1973 r.), członkiem Komitetu redakcyjnego „Etnografii Polskiej", od 1974 roku redaktorem serii Etnograficznej Zeszytów Naukowych UJ, człon¬ kiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Prezydium Komitetu Nauk Etnologicznych Wydziału I Nauk Społecznych PAN w latach od 1975-1977. W roku 2000 została honorowym członkiem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Znakomita nauczycielka i wychowawczyni wielu pokoleń etnologów w Pol¬ sce, wypromowała kilkunastu doktorów i ponad stu magistrów. Prowadziła wy- �334 In memoriam kłady z zakresu etnografii Polski, etnografii Słowian, etnografii powszechnej, wybranych zagadnień z folkloru, technik badań terenowych, seminaria etnogra¬ ficzne, magisterskie i doktorskie (z prof. A. Waligórskim). Opracowała program Podyplomowych Studiów Etnograficznych przy Uniwersytecie Mikołaja Koper­ nika w Toruniu. Wykładała dla studentów etnografii i archeologii. Zajęcia prowa¬ dziła także na Uniwersytecie Warszawskim i w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Krakowie. Uchwałą Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego Sekcji Studiów Uniwersytec¬ kich została powołana (18 lipca 1957) na członka Zespołu Rzeczoznawców Etno¬ grafii. Wcześniej, w związku z reformą studiów, brała udział w posiedzeniach Komisji Rzeczoznawców w sprawie studiów historii kultury materialnej przy Ministerstwie Szkolnictwa Wyższego w Warszawie, na których był omawiany program 5-letnich studiów etnografii. Została powołana przez Ministerstwo Nauki Szkolnictwa Wyższego i Tech¬ niki w skład Zespołu Dydaktyczno-Wychowawczego Etnografii (od 27 czerwca 1980 r.). Pasja dydaktyczna prof. J. Klimaszewskiej znajdowała wyraz w działalności organizacyjnej. W okresie od 1930 do 1955 roku współpracowała z Komisją Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej (przygotowywanie kwestionariuszy etno¬ graficznych, udzielanie wskazówek metodycznych oraz prowadzenie miesięcz­ nych Obozów Krajoznawczych dla młodzieży z całej Polski [w lipcu 1934 r. w Kurozwękach pow. Staszów oraz w lipcu 1937 r. w Gibach pow. Suwałki]). Ponadto współpracowała z Metodycznym Ośrodkiem Krajoznawczym Geogra¬ ficznym i Polonistycznym (referaty na konferencjach rejonowych, wykłady i wy­ cieczki etnograficzne dla nauczycieli na kursach: krajoznawczym [w 1932 r.], słowianoznawczym [w Szklarskiej Porębie w 1947 r.] oraz na Kursie Repolonizacyjnym dla młodzieży w Opolu). W latach od 1950 do 1957 roku współpracowała z ZOZ Sekcji Szkół Wyż¬ szych Związku Nauczycielstwa Polskiego jako zastępca męża zaufania, i mąż zaufania a następnie jako członek Rady Oddziałowej i przewodnicząca Rady Od¬ działowej Wydziału Filozoficzno-Historycznego UJ. Była członkiem Komisji do spraw krajoznawstwa i turystyki szkolnej w Wo¬ jewódzkiej Radzie Metodyczno-Naukowej przy Szkolnym Ośrodku Krajoznaw¬ czo-Turystycznym Wydziału Oświaty MRN w Krakowie. Pod koniec życia aktywnie działała w Towarzystwie Miłośników Wilna i Zie¬ mi Wileńskiej oddziału w Krakowie. Została Odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (w 1975 r.) oraz Medalem Komisji Edukacji Narodowej (w 1979 r.). Wymienione wyżej działania Profesor Klimaszewskiej są tylko jednymi z licz¬ nych w jej bardzo aktywnym, pełnym pasji i zaangażowania życiu. Pełna doku¬ mentacja jej dokonań wymaga oddzielnych studiów nad pozostawioną bogatą spuścizną źródłową. �In memoriam 335 Dla swoich studentów pozostanie zawsze Człowiekiem o wyjątkowej osobo¬ wości, umiejącym dostrzegać zawsze to, co ważne, i wydobywać z serc i umysłów innych to, co najlepsze. Pochowana została na Cmentarzu Rakowieckim. Elżbieta Duszeńko-Król �I N F O R M A C J E D L A AUTORÓW P U B L I K A C J I W „LUDZIE" Publikacje w „Ludzie" są zamieszczane w następujących działach: „Studia i materiały", „Poglądy i opinie", „Sylwetki", „Rozmowy i wspomnienia", „Recenzje i noty recenzyjne", „Kronika" oraz „In memoriam". Artykuły („Studia i materiały") są przed przyjęciem do druku opiniowane przez recenzentów „zewnętrznych". Objętość przesyłanych do redakcji artykułów nie powinna przekraczać 1,5 a.a. (60 tys. znaków ze spacjami) łącznie z materiałami ilustracyjnymi, a recen­ zji i innych opracowań 0,3 a.a. (12 tys. znaków). Teksty należy przekazywać do bieżącego tomu nie później niż do 30 czerwca, w dwóch egzemplarzach wraz z dyskietką z ich zapisem elektronicznym (preferowany format Mic­ rosoft Word for Windows). Do artykułów należy dołączyć streszczenie (wjęzyku polskim lub angielskim o objętości ok. 2 tys. znaków). Informacja o autorze tekstu winna zawierać imię i nazwisko, stopień naukowy oraz miejsce pracy (dla ewentualnej ko­ respondencji prosimy także o adres domowy, e-mail). Odniesienie w tekście do źródła winno zawierać nazwisko autora, rok publikacji i numer strony, np.: (Burszta, 1974, s.14). W bibliografii należy uwzględnić nazwisko i imię autora, rok publikacji, pełen tytuł, wydawnictwo, miejsce wydania, np.: Burszta Józef 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Ludowa Spół­ dzielnia Wydawnicza, Warszawa. 1987 Etnografia, w: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, PWN, Warszawa-Poznań. Publikacje w „Ludzie" nie są płatne. Redakcja zastrzega sobie prawo do skra¬ cania i opracowywania tekstów. Materiałów nieprzyjętych do druku redak¬ cja nie odsyła. Materiały do druku i korespondencję prosimy przesyłać na adres redakcji: Redakcja „Ludu", Instytut Etnologii i Antropologii Kulturo­ wej U A M , 61-809 Poznań, ul. św. Marcin 78. REDAKCJA �Seria: Prace Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk Nr 1. Teresa Kulesza-Zakrzewska, Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w latach 1945-1975, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa - Łódź 1979, ss.168. Nr 2. Grażyna Ewa Karpińska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1970-1975, Za­ kład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1980, ss. 430. Nr 3. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. 1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1982, ss. 237. Nr 4. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. 2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1983, ss. 233. Nr 5. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1976-1985, Zakład Narodowy Ossolińskich, Wrocław 1989, ss. 500. Nr 6. Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, pod red. Aleksandra Posern-Zielińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1995, ss. 199. Nr 7. Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, pod red. Michała Buchowskiego, Wydawnictwo ECO, Międzychód 1996, ss. 172. Nr 8. The Task of Ethnology/Cultural Anthropology in Unifying Europe, pod red. Ale¬ ksandra Posern-Zielińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1998, ss. 165. Nr 9. Ethnology and Anthropology at the Time of Transformation. Poland at the 14 th Congress of the International Union of Anthropological and Ethnological Scien­ ces, pod red. Katarzyny Kaniowskiej i Danuty Markowskiej, Studio Bilboart, Łódź 1998, ss. 140. Nr 10. Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości, pod red. Zbigniewa Jasiewicza i Teresy Karwickiej, Dalet Sp. z o.o., Poznań 2001, ss. 185. Nr 11. Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn of the Mil­ lenium, pod red. Lecha Mroza i Zofii Sokolewicz, Instytut Etnologii i Antropo­ logii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego i Wydawnictwo DIG, Warszawa 2003. Nr 12. Wschód w polskich badaniach etnologicznych i antropologicznych. Problematyka - badacze - znaczenie, pod red. Zbigniewa Jasiewicza, Biblioteka Telgte, Poznań 2004. Nr 13. Tolerancja i jej granice w relacjach międzykulturowych, pod red. Aleksandra Po- sern-Zielińskiego, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2004. �„BIBLIOTEKA ZESŁAŃCA" seria wydawnicza poświęcona dziejom P o l a k ó w na Wschodzie „Biblioteka Zesłańca" jest nową serią -wydawniczą Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego realizowaną we współpracy z Wrocławską Drukarnią Naukową. Jej program edytorski zapowiada ukazywanie się publikacji poświęconych dziejom Polaków na Syberii, Dalekim Wschodzie, w Kazachstanie i innych rejonach byłego Związku Radzieckiego. Oprócz tzw. literatury łagrowej obejmuje ona także reprintowe wydania pamiętników syberyjskich z XIX stulecia, monografie poświęcone dziejom Polaków za Uralem, antologie poświęcone łagrom Karagandy, Kołymy, Norylska, Workuty, książki na temat ucieczek z zesłania oraz inne opracowania przedstawiające wkład wybitnych polskich badaczy Syberii — Benedykta Dybowskiego, Bronisława Piłsudskiego, Wacława Sieroszewskiego i innych. „Biblioteka Zesłańca" jest jedyną w Polsce oficyną wydawniczą specjalizującą się w wydawaniu tego rodzaju literatury. Za szczególne zasługi w tym zakresie wy¬ różniona została po dwakroć (1991 i 1992) nagrodą Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce. Osoby zainteresowane publikowaniem prac leżących w profilu „Biblio¬ teki Zesłańca" proszone są o kontakt z wydawnictwem. Zainteresowani jesteśmy także gromadzeniem zbiorów archiwalnych związanych z dziejami zesłań i deportacji Polaków na Syberię. Redaktor: Antoni Kuczyński; Adres redakcji: 50-382 Wrocław, ul. Szczytnicka 11. „LITERATURA LUDOWA" Dwumiesięcznik naukowo-literacki Czasopismo ukazuje się od 1957 roku i jest wydawane przez Polskie Towa¬ rzystwo Ludoznawcze. Zgodnie z nowoczesnym pojmowaniem folkloru pismo dąży do ogarnięcia różnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejmując tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykę. „Literatura Ludowa" ogłasza artykuły i materiały związane z folklorem różnych środowisk zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje złożony folklor miasta prze¬ kazywany przez tradycję ustną, jak też w formie druków miejskich (ballada uliczna, powieść brukowa, sennik itp.). Stawiając szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania wo­ kół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych i folklorystyczne źródła przemian literatury, o związki między pojęciami folkloru, literatury popularnej, kultury masowej — „Literatura Ludowa" pragnie również utrzymać szerokie spojrzenie na całość procesu kulturowego od średniowiecza po współczesność. Redaktor: Jolanta Ługowska, sekretarz: Maria Bożena Kuczyńska. Adres redakcji: 50-382 Wrocław, ul. Szczytnicka 11, tel. (0-71) 321 16 10; 321 16 14. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/935630010739facb40562a4de9731fee.pdf de492452d61d53b637b4a42ef826e85e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5173 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4798 Title A name given to the resource Kronika / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.273-326 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 IV. K R O N I K A S P R A W O Z D A N I E Z DZIAŁALNOŚCI Z A R Z Ą D U GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W OKRESIE WRZESIEŃ 2005 — SIERPIEŃ 2006 Sprawozdanie obejmuje następujące części: 1. Dane ogólne; 2. Realizacja wniosków z L X X I X WZD w Słubicach; 3. Działalność Zarządu Głównego i Prezydium ZG; 4. Sprawy finansowe; 5. Działalność wydawnicza Towarzystwa; 6. Funkcjonowanie Biblioteki Naukowej im. J. Czekanowskiego; 7. Prace Archiwum Naukowego; 8. Oddziały Towarzystwa. Dane ogólne 17 września 2005 roku w Supraślu odbyło się 81. Walne Zgromadzenie Dele­ gatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zgodnie ze statutem przeprowa­ dzono wówczas wybory do władz naczelnych Towarzystwa: Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej oraz Sądu Koleżeńskiego. W wyniku tajnego gło­ sowania do Zarządu Głównego wybrano 12 osób. W porządku alfabetycznym byli to: Jerzy Adamczewski, Michał Buchowski, Joanna Cicha, Zygmunt Kłodnicki, Joanna Łagoda, Małgorzata Michalska, Magdalena Rostworowska, Dorota Simonides, Teresa Smolińska, Anna Spiss, Andrzej Stawarz, Zbigniew Toroński. Do Głównej Komisji Rewizyjnej wybrani zostali: Maria Fornal, Elżbieta Jawor­ ska, Anna Nadolska-Styczyńska, Małgorzata Oleszkiewicz. Do Sądu Koleżeń­ skiego wybrano: Janusza Kamockiego, Teofilę Latoś, Małgorzatę Orlewicz. Zarząd Główny ukonstytuował się w następujący sposób: prezes — prof. dr hab. Michał Buchowski, wiceprezesi — prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki, �274 Kronika — dr Małgorzata Michalska, — dr Andrzej Stawarz, sekretarz generalny — dr Jerzy Adamczewski, z-ca sekretarza generalnego — mgr Joanna Łagoda, skarbnik — mgr Zbigniew Toroński, z-ca skarbnika — dr Magdalena Rostworowska, członkowie Zarządu — mgr Joanna Cicha, — prof. dr hab. Dorota Simonides, — prof. dr hab. Teresa Smolińska, — dr Anna Spiss, z-cy członków ZG — mgr Maria Kuczyńska, — mgr Olga Kwiatkowska. Główna Komisja Rewizyjna ukonstytuowała się jak poniżej: przewodnicząca — dr Anna Styczyńska-Nadolska, członkowie: — mgr Maria Fornal, — mgr Elżbieta Jaworska, — mgr Małgorzata Oleszkiewicz. Sąd Koleżeński ukonstytuował się następująco: przewodniczący — dr Janusz Kamocki, członkowie: — mgr Teofila Latoś, — mgr Małgorzata Orlewicz. Zeszłorocznemu 81. Walnemu Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego towarzyszyła sesja naukowa „Pogranicze polsko-białorusko-litewskie. Historia — etos — język — kultura". W biurze działającym przy Zarządzie Głównym zatrudnione są następujące osoby: 1. Mgr Paulina Suchecka na % etatu — dyrektor biura, która dodatkowo odpowiada za bibliotekę (zakupy, katalogowanie, klasyfikacja książek do dzia­ łów, wymiana), archiwum, sprawy wydawnicze i członkowskie. Pełni dyżury w czytelni: poniedziałek, wtorek, środa w godz. 16-20 i dwie soboty w miesiącu w godz. 9-13; 2. Pani Bożena Wrońska na pełnym etacie — intendent zbiorów bibliotecz¬ nych, obsługująca magazyn wydawnictw, prowadzi wysyłkę publikacji, ekspedy¬ cję korespondencji, a także obsługę czytelników, zakupy na potrzeby biura itd.; 3. Pani Agata Sikora — główna księgowa Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego jest zatrudniona na umowę-zlecenie. Zajmuje się całością spraw finanso¬ wych. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada swoją stronę internetową www. ptl.free.ngo.pl. Autorką strony jest Natalia Gancarz. Prowadzi j ą bezpłatnie, ale w zamian otrzymuje niektóre gratisowe wydawnictwa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Osobą odpowiedzialną za stronę internetową z ramienia Zarzą- �Kronika 275 du Głównego jest Joanna Łagoda, która z czasem przejmie całość spraw związa­ nych z administrowaniem strony. Adres poczty internetowej: ptl@free.ngo.pl. Realizacja wniosków z 81. WZD w Supraślu Wnioski zostały opublikowane w protokole z Walnego Zgromadzenia Dele¬ gatów w „Ludzie", t. 89. za rok 2005, s. 348-349. W trakcie WZD przewodniczą­ ca Komisji Wnioskowej, mgr Krystyna Kaczko, przedstawiła listę zgłoszonych propozycji. Wnioski: • kandydatura dr Anna Spiss na członka honorowego PTL zgłoszona przez Oddział Kraków (w trakcie realizacji), • apel Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej o nadsyłanie danych bibliograficznych publikowanych prac członków PTL (rozesłany do od¬ działów w listopadzie 2005), • uwzględnienie w programie sesji naukowych towarzyszących WZD pro¬ pozycji referatów przygotowanych przez członków innych oddziałów (zrealizo¬ wany: wszystkie oddziały i muzea etnograficzne otrzymały informację o konfe¬ rencji), • przekazanie członkom PTL adresów mailowych osób zasiadających w Zarządzie Głównym (częściowe informacje na stronie internetowej PTL), • dokumenty nadsyłane z oddziałów podpisują we Wrocławie członkowie ZG (dr A. Stawarz, dr M . Rostworowska i w sytuacjach wyjątkowych dr M . Mi¬ chalska), • informacje o konkursach i projektach finansowanych z puli resoru Mini¬ sterstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego znajdują się na stronie internetowej MKiDN: www.mkidn.gov.pl, • przygotowanie pisma do rektora Uniwersytetu Wrocławskiego z prośbą o finansowanie „usługi bibliotecznej" w dotychczasowym wymiarze (zrealizo¬ wane, umowa podpisana do 2.03.2009 roku), • wypłacenie nagród paniom zatrudnionym w biurze działającym przy Za¬ rządzie Głównym (zrealizowano), • umożliwienie udziału w mszach członkom PTL biorącym udział w WZD bez szkody dla uczestnictwa w obradach (zrealizowano). działalność Zarządu Głównego i Prezydium Z G W okresie sprawozdawczym Prezydium Zarządu Głównego, liczące osiem osób wymienionych w pierwszej części sprawozdania, odbyło 3 posiedzenia w następujących terminach: 25.10.2005, 7.04.2006 i 2.06.2006 roku. Wszystkie �276 Kronika posiedzenia pod przewodnictwem prezesa, prof. M . Buchowskiego, odbyły się w siedzibie PTL we Wrocławiu przy ul. Szczytnickiej 11. Na październikowym posiedzeniu, pierwszym w nowej kadencji, omówiono następujące główne za¬ gadnienia: 1. Ustalenie kompetencji poszczególnych członków zarządu; 2. Omówienie stanu realizacji zaplanowanych na rok 2005 zadań (dofinanso­ wanych przez MNil); 3. Omówienie wniosków do Ministerstwa Nauki i Informatyzacji na rok 2006; 4. Sprawy wydawnicze; 5. Sprawy finansowe; 6. Aktualizacja i zmiany w Statucie PTL; 7. Sekcja Antropologii Kulturowej; 8. Realizacja wniosków z WZD w Supraślu. Na kolejnych dwóch posiedzeniach obrady koncentrowały się przede wszyst¬ kim na kwestiach finansowych, wydawniczych, sprawach członkowskich i pro¬ blemach związanych z Walnym Zjazdem w Zamościu. Sprawy finansowe Dane finansowe za rok ubiegły i pierwszą połowę 2006 roku zawierają nastę­ pujące pozycje: 1. Przychody z działalności statutowej w 2005 roku to: usługa biblioteczna finansowana przez Uniwersytet Wrocławski — 60.000,00, dochód ze sprzedaży wydawnictw — 30.483,55 oraz dotacje, z których największa to 116.350,00 zł z Ministerstwa Nauki i Informatyzacji na zadania zlecone. 2. Wydatki poniesione na finansowanie działalności statutowej Zarządu Głównego w 2005 r. to 223.432,23 zł, w tym największe pozycje to: usługi obce — 85.762,54 zł, honoraria dotyczące zadań — 53.028,36 zł i wynagrodzenia eta­ towe z pochodnymi — 56.292,62 zł. 3. Przychody w I półroczu 2006 roku to dotacje w wysokości 182.315 zł, w tym najważniejsza pozycja to 121.075 zł z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego i dofinansowanie dla Koła Ormian z Ministerstwa Spraw Wewnętrz­ nych i Administracji — 50.580,00 zł, usługa biblioteczna finansowana przez Uni­ wersytet Wrocławski — 30.000,00 zł oraz dochody ze sprzedaży wydawnictw — 17.267,49 zł. Nie wpłynęła jeszcze druga część dotacji z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. 4. Koszty w pierwszym półroczu 2006 r. wyniosły 73.213,87 zł, a największy udział miało wynagrodzenie etatowe z pochodnymi — 28.873,53 zł i honoraria dotyczące poszczególnych zadań — 16.215,30 zł. Wszystkie zobowiązania finansowe regulowane są na bieżąco. �Kronika 277 działalność wydawnicza Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest wiceprezes, dr Andrzej Stawarz. W okresie sprawozdawczym odbyło się jedno posiedzenie Rady Wydawniczej w dniu 2 czerwca 2006 roku pod przewodnictwem prof. dr hab. Michała Bu¬ chowskiego. W posiedzeniu uczestniczyli redaktorzy poszczególnych serii wy¬ dawniczych: „Literatura Ludowa" — prof. Jolanta Ługowska, „Archiwum Etnograficzne" — dr Janusz Kamocki, „Prace Etnologiczne" — prof. Ryszard Vorbrich, „Łódzkie Studia Etnograficzne" — w zastępstwie prof. Grażyny Ewy Karpiń¬ skiej, sekretarz redakcji — mgr Małgorzata Chelińska, „Biblioteka Zesłańca" — prof. Antoni Kuczyński, „Atlas Polskich Strojów Ludowych" — prof. Barbara Bazielich, „Biblioteka Popularnonaukowa" — w zastępstwie dr Ewy Fryś-Pietraszkowej, dr Anna Spiss. Omówiona została realizacja planu wydawniczego na rok 2005. Zgodnie z planem ukazały się następujące czasopisma i książki: A. Periodyki: • „Lud", t. 89/2005 (dotacja 11.500), • „Literatura Ludowa", t. 49/2005 nr 1, 2, 3, 4/5 (nr 6 nakład wyczerpany), (dotacja 13.500), • „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 44: Jan Święch, Tajemniczy świat wiatra­ ków (dotacja 4.200), B. Serie wydawnicze: • „Prace Etnologiczne" t. 16: Anna Nadolska Styczyńska, Ludy zamorskich lądów. Kultury pozaeuropejskie a działalność popularyzatorska Ligi Morskiej i Kolonialnej (dotacja 5.600), • „Archiwum Etnograficzne" t. 43: praca zbiorowa pod red. Anny Nadolskiej-Styczyńskiej, Zagrożenie tożsamości! Problematyka globalizacji w zainte­ resowaniach polskiej antropologii (dotacja 5.950), • „Dziedzictwo Kulturowe" t. 2: Barbara Pabian, Dziedzictwo kulturowe Czę­ stochowskiego. Wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne (dotacja 5.950), • „Prace i Materiały Etnograficzne" t. 34: Jerzy Adamczewski, Młynarstwo magiczne (dotacja 5.600), • „Biblioteka Literatury Ludowej" t. 3: praca zbiorowa pod red. Jolanty Łu¬ gowskiej, Baśnie nasze współczesne; t. 4: Aleksandra Mojkowska, Max Lutni jako bajkoznawca; t. 5: Jolanta Ługowska, W Fantazjanie i gdzie indziej. �278 Kronika Trzy ostatnie prace z serii „Biblioteka Literatury Ludowej" ukazały się dzięki subsydium profesorskiemu Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej pani prof. Jolanty Ługowskiej. Tom 5. i 6. w 2006 roku. W zeszłym roku do Ministerstwa Nauki i Informatyzacji złożone zostały wnioski o dofinansowanie następujących zadań w roku 2006: • biblioteka (wymiana, udostępnianie, opracowanie, konserwacja, gromadze¬ nie zbiorów bibliotecznych) — otrzymaliśmy 73.775 zł, • archiwum (udostępnianie, opracowanie, konserwacja, gromadzenie zbiorów archiwalnych) — otrzymaliśmy 15.050 zł; • Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej (tworzenie i użytko¬ wanie bibliotecznych baz danych, upowszechnianie i promocja nauki polskiej) — otrzymaliśmy 20.950 zł, • kolejne tomy periodyków: 90 tom „Ludu", 50 tom „Literatury Ludowej", 45 tom „Łódzkich Studiów Etnograficznych" — praca Ewy Jagiełły, Polacy w Uz­ bekistanie. Tożsamość odległej diaspory. • prace: Barbara Bazielich, Strój cieszyński w serii „Atlas Polskich Strojów Ludowych" oraz Jacek Łapott, Metalurgia żelaza w Afryce Zachodniej w serii „Prace Etnologiczne". Ta ostatnia praca została odrzucona przez M N i I i nie uzy¬ skała dofinansowania. Umowa na dofinansowanie wydawnictw nie została jeszcze podpisana, ale prawdopodobnie uzyskamy dotacje na wydanie periodyków oraz pracy Barbary Bazielich. Propozycje wydawnicze na rok 2007 obejmują, obok „Ludu", „Literatury Lu¬ dowej", „Łódzkich Studiów Etnograficznych", następujące pozycje: 1. Ewa Banasiewicz-Ossowska, Na granicy dwóch światów — Żydzi w kultu­ rze wsi polskiej, w serii „Prace i Materiały Etnograficzne"; 2. Lucjan Buchalik, Świadomość braterstwa u ludów Dogon i Kurumba jako wynik wspólnoty losów i kultury. Studium z etnohistorii regionu w serii „Prace Etnologiczne"; 3. Barbara Bazielich, Strój opolski, seria „Atlas Polskich Strojów Ludo¬ wych"; 4. Zbigniew Szewczyk, Strój szczyrzycki, seria „Atlas Polskich Strojów Lu¬ dowych"; 5. Dorota Simonides, Mądrość ludowa na Śląsku Opolskim, ma ukazać się w serii „Dziedzictwo Kulturowe"; 6. Andrzej Zieliński, Wspomnienia z Uralu..., seria „Biblioteka Zesłańca"; 7. Czesław Bazan, Kołpaszewo 1941-1943. Dziennik i wspomnienia z zesła­ nia, seria „Biblioteka Zesłańca"; 8. Natalia Garncarz, Brzozowa — 100 lat później, w ramach „Archiwum Et­ nograficznego"; 9. Agnieszka Pieńczak, Obrzędowość weselna, cz. 2, Swaty; jako kolejny tom „Komentarzy do Polskiego Atlasu Etnograficznego"; �Kronika 279 10. Słownik etnografów i ludoznawców polskich, t. I I , seria „Archiwum Etno­ graficzne"; Na posiedzeniu Rady Wydawniczej prezes Michał Buchowski poinformował, że dotychczas wpłynęły dwie kandydatury na stanowisko nowego (w miejsce ustępującego prof. Zbigniewa Jasiewicza) redaktora naczelnego „Ludu": prof. Antoniego Kuczyńskiego i prof. Zygmunta Kłodnickiego. Wszystkie kandy¬ datury zostaną przedstawione na wspólnym posiedzeniu Komitetu Nauk Etnologicznych oraz prezydium ZG PTL w październiku tego roku we Wrocławiu i wówczas zapadną decyzje. Dyskusja toczyła się również na temat przewodniczącego Rady Wydawniczej — konieczne jest stworzenie regulaminu Rady Wydawniczej, a pierwszy jego punkt ma stanowić o tym, że prezes ZG PTL jest jednocześnie przewodniczącym Rady Wydawniczej. Dyskutowano również o składzie komitetów redakcyjnych poszczególnych serii wydawniczych i potrzebie zweryfikowania punktacji za po¬ szczególne wydawnictwa PTL. Magazyn wydawnictw PTL pod koniec kwietnia 2006 został przeprowadzo¬ ny z ul. Koszarowej do pomieszczeń piwnicznych przy ul. Szczytnickiej. Całość usługi: załadowanie, transport, wyładowanie paczek oraz rozmontowanie, prze­ wiezienie regałów i złożenie części z nich sfinansował Uniwersytet Wrocławski. Koordynacją całości przedsięwzięcia i nadzorem nad wszystkimi czynnościami towarzyszącymi przeprowadzce, a także przepakowywaniem zabrudzonych, uszkodzonych paczek zajmowała się pani Bożena Wrońska. Biblioteka Naukowa im. J . Czekanowskiego Bibliotekę prowadzą w ramach etatów finansowanych przez Uniwersytet Wrocławski p. Paulina Suchecka od strony merytorycznej i p. Bożena Wrońska od strony technicznej. Czynna jest 3 razy w tygodniu od 9 do 20, raz w godz. 9-13, a także w dwie soboty każdego miesiąca. Na działalność biblioteki naukowej (wymiana i gromadzenie zbiorów bibliotecznych) otrzymaliśmy w 2005 r. do¬ finansowanie z M N I w wysokości 44.300 zł. Szczególnie dotkliwe było odjęcie dotacji na funkcjonowanie biblioteki w zakresie udostępniania, opracowywania i konserwacji księgozbioru. Biblioteka pozyskuje księgozbiór drogą wymiany, zakupów, darów i wydaw¬ nictw własnych PTL. W roku 2005 zakupiono do zbiorów 179 woluminów dzieł zwartych oraz 15 woluminów czasopism. Otrzymaliśmy również 25 egzempla¬ rzy darów i 10 woluminów z produkcji własnej. Łącznie wprowadzono do zbio¬ rów Biblioteki PTL 490 woluminów. Są to zarówno najnowsze, jak i najbardziej wartościowe (czasem kupowane w antykwariatach) publikacje wyselekcjono¬ wane pod kątem profilu zbiorów biblioteki z dziedziny etnologii, antropologii �280 Kronika kulturowej, folklorystyki i nauk pokrewnych. Wszystkie zakupione woluminy są wprowadzane do inwentarzy bibliotecznych, skatalogowane, sklasyfikowane do działów i udostępniane wszystkim zainteresowanym. Na bieżąco opracowywana jest dokumentacja finansowa (rejestr przybytków, inwentarze, ewidencja ilościo­ wo—wartościowa). Na dzień 31.12.2005 roku zbiory liczyły 20.762 woluminów dzieł zwartych, 19.480 woluminów czasopism i 1512 jednostek zbiorów karto­ graficznych. Wartość księgozbioru na koniec 2005 roku wynosiła 198.158,32 zł. Na koniec pierwszego półrocza 2006 roku — 199.282,32 zł. Do 15 sierpnia 2006 roku wypłynęło kolejne 177 woluminów, co daje 41930 pozycji ogółu zbiorów. Do połowy sierpnia z biblioteki, korzystało 753 czytelników, a przez cały 2005 rok było ich 850. W roku 2005 Towarzystwo pozyskało z wymiany 219 woluminów od insty¬ tucji zagranicznych i 42 z instytucji krajowych. W zamian wysłaliśmy 426 wo¬ luminów za granicę i 76 woluminów do instytucji krajowych. Wysyłane książki to kolejne tytuły serii wydawniczych. Stałą wymianę wydawnictw prowadzimy ze 168 instytucjami zagranicznymi i 39 krajowymi. Część kontaktów sięga prze¬ łomu X I X i X X wieku. Są to instytucje kulturalne i naukowe, przede wszyst¬ kim biblioteki uniwersyteckie, towarzystwa naukowe i muzea. Adresy partnerów wymiany umieszczone są na stronie internetowej PTL. Wykaz tytułów otrzyma¬ nych drogą wymiany przekazywany jest corocznie do Centralnego Katalogu Za¬ granicznych Wydawnictw w Bibliotece Narodowej — dzięki temu informacja 0 zbiorach dociera do zainteresowanych w całym kraju. Prowadzona jest pełna dokumentacja dotycząca wymiany. Wszystkie otrzymane tą drogą publikacje są zewidencjonowane i włączone do ogólnie dostępnych katalogów. Na rok 2006 dofinansowanie z M K i D N wyniosło 73.775 zł. Archiwum Naukowe Archiwum prowadzi p. Paulina Suchecka. Na bieżąco gromadzone są doku¬ menty dotyczące historii Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, rękopisy nie publikowanych tekstów z zakresu etnologii, folklorystyki. Na działalność archi¬ wum naukowego (gromadzenie) M N I przyznało w roku 2005 dofinansowanie w wysokości 2.750 zł. Nie obejmuje ono udostępniania, opracowywania i kon¬ serwacji zbiorów archiwalnych. W 2005 roku zbiory archiwum PTL zostały po¬ większone o kolejne wspomnienia sybirackie (15 nowych tek) oraz o dokumen¬ tację naukową i wydawniczą Zarządu Głównego PTL i oddziałów terenowych (archiwizowane są szczegółowe sprawozdania, jakie oddziały składają co roku ze swej działalności naukowej i popularyzatorskiej). Zbiory są ewidencjonowane 1 wprowadzane do inwentarza. Pozyskano dokumentację naukową po śp. Wi¬ toldzie Armonie (43 teki). Pozyskane zbiory są udostępniane w czytelni PTL podczas codziennych dyżurów. Korzystają z nich przede wszystkim pracownicy �Kronika 281 naukowi Uniwersytetu Wrocławskiego. Archiwum powiększa swe zbiory nie­ przerwanie od 110 lat. Dofinansowanie na rok 2006 wyniosło 15.050 zł. Oddziały Towarzystwa W okresie sprawozdawczym do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przyjęto 21 nowych członków: • Oddział Wrocław —8 • Oddział Toruń —7 • Oddział Gdańsk —2 • Oddział Lublin —2 • Oddział Opole —1 • Oddział Poznań —1 Przy Zarządzie Głównym zarejestrowanych jest obecnie 18 oddziałów. Jerzy Adamczeski 82. WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, ZAMOŚĆ, 24 SIERPNIA 2006 (Protokół) 1. Prezes PTL, prof. dr hab. Michał Buchowski powitał członków PTL i gospo­ darzy, w tym obecnego Kanclerza Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej im. Jana Zamojskiego w Zamościu, pana Marka Ciastocha, i na jego ręce złożył podziękowania za pomoc w organizacji zjazdu PTL, a następnie oddał mu głos. Pan Marek Ciastoch w imieniu władz Szkoły podziękował PTL za organiza¬ cję zjazdu w jej murach. Zapewnił, że Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekono¬ miczna odniosła się przychylnie do kwestii sponsorowania Zjazdu, ponieważ za¬ gadnienia poruszane podczas konferencji są jej szczególnie bliskie. Uznano także za cenną inicjatywę integrowanie wielu środowisk intelektualnych. Pan Marek Ciastoch skorzystał także z możliwości zaprezentowania charakteru i profilu re¬ prezentowanej przez niego Szkoły. �282 Kronika Następnie Prezes PTL powitał przybyłych z Ukrainy gości specjalnych, panie: Larysę Wachninę, Ludmiłę Ponomar, Walentynę Sobol i Walentynę Hołowatiuk. 2. Dokonano wyboru przewodniczącej zebrania. Zgłoszono prof. dr hab. Do¬ rotę Simonides; propozycja została przyjęta przez aklamację. 3. Minutą ciszy uczczono pamięć zmarłych w minionym roku członków PTL. Odeszli: z Oddziału Lubelskiego — Stefan Aleksandrowicz, Jan Górak (członek hono­ rowy), Alfred Gauda; z Oddziału Krakowskiego — Małgorzata Matusek; z Oddziału Wrocławskiego — Jadwiga Pawłowska (członek honorowy); z Oddziału z Mszany Dolnej — Franciszek Janina; z Oddziału Warszawskiego — Barbara Pstrokońska; z Oddziału Łódzkiego — Elżbieta Władyka. 4. Na ręce p. Małgorzaty Orlewicz złożono podziękowanie dla Oddziału War¬ szawskiego za zorganizowanie ubiegłorocznego 81. WZD w Supraślu i towarzy¬ szącej mu sesji naukowej. 5. Nadano godność członka honorowego wieloletniej członkini PTL dr Annie Spiss z Krakowa. Wyróżniona podziękowała za przyznany jej tytuł i podzieliła się swoimi wrażeniami z długiego okresu członkostwa i pracy w PTL. Podkre¬ śliła, że zarówno wymiar naukowy, jak i towarzyski przynależności do PTL jest dla niej bardzo ważny. 6. Dokonano wyboru Komisji Wnioskowej na WZD w Zamościu. W jej skład weszły: — Krystyna Nowak-Wolna, — Anna Spiss, — Małgorzata Orlewicz. 7. Protokół z 81. WZD w Supraślu przedstawiła Małgorzata Orlewicz. 8. Sprawozdanie sekretarza ZG PTL odczytała Joanna Łagoda. 9. Sprawozdanie skarbnika ZG PTL odczytał Zbigniew Toroński. 10. Przedstawiono sprawozdanie Komisji Rewizyjnej ZG PTL, przygotowane przez Annę Nadolską-Styczyńską. 11. Zaprezentowano sprawozdanie prof. dr hab. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej dotyczącą ODIE. 12. Przewodnicząca WZD, prof. dr hab. Dorota Simonides, zaprosiła zebra¬ nych do dyskusji i zgłaszania wniosków. W czasie dyskusji prezes PTL, prof. dr hab. Michał Buchowski, poinformo¬ wał zebranych o zawarciu 3-letniej umowy o świadczenie usług bibliotecznych z Uniwersytetem Wrocławskim. W maju 2006 roku magazyny wydawnictw z ul. Koszarowej przeniesiono do pomieszczeń piwnicznych przy ul. Szczytnickiej i tym samym całość majątku PTL mieści się w jednym budynku. Warunki loka¬ lowe zapewniane przez Uniwersytet uznano za dobre. Prezes podziękował prof. dr hab. Dorocie Simonides za jej szczególne starania w tej mierze. �Kronika 283 ZG zgłosił propozycję, aby w przyszłości sprawozdania sekretarza ZG oraz skarbnika ZG przesyłać do poszczególnych oddziałów pocztą elektroniczną albo zamieszczać je na stronie internetowej PTL i zaniechać ich publicznego odczy¬ tywania podczas WZD. Z-ca prezesa ZG PTL, dr Małgorzata Michalska, poinformowała o koniecz¬ ności przeprowadzenia zmian w statucie PTL, m.in. w związku ze zmianami ustrojowymi i społecznymi w kraju. Przypomniała np. o nieaktualnych statuto¬ wych zapisach o zależności PTL od PAN. W najbliższym czasie do oddziałów zostaną rozesłane wstępne informacje o potrzebnych zmianach. Oddziały są pro¬ szone o ustosunkowanie się do nich i przysłanie własnych propozycji. W związku z powyższym Oddział w Zielonej Górze zgłosił wniosek o znie¬ sienie statutowego wymogu kworum przy wyborach władz oddziałów. Nie ma takiej potrzeby, gdyż jest to ogólny wymóg dotyczący wszelkich wyborów. Wy¬ jaśniono p. Mieczysławowi Soppie — prezesowi Oddziału, jak należy interpre¬ tować zapis w statucie dotyczący kworum. Dr Małgorzata Michalska poprosiła członków PTL o przesyłanie książek swojego autorstwa do biblioteki PTL. Podczas dyskusji zgłoszono także szereg wniosków, które zostały opracowa¬ ne przez Komisję Wnioskową i poddane pod głosowanie. Szczegółowy protokół przygotowany został przez Komisję Wnioskową. 13. ZG poinformował o złożeniu wniosków do kapituły nagrody Gloria Artis z nominacjami dla następujących osób: — prof. dr hab. Dorota Simonides; — prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska; — prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz; — dr Anna Kowalska-Lewicka; — prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki. 14. ZG ogłosił, iż o przyznaniu tytułów Zasłużony dla Kultury Polskiej poin¬ formuje podczas spotkania przewidzianego w programie WZD delegacja przybyła z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Tytuły te otrzymały następu¬ jące osoby: Jerzy Adamczewski, Elżbieta Teresa Filip, Maria Fornal, Małgorzata Golicka-Jabłońska, Jadwiga Kłodnicka, Teofila Latoś, Małgorzata Orlewicz, Mag¬ dalena Rostworowska, Teresa Smolińska, Paulina Suchecka, Bożena Wrońska. 15. Poszczególne oddziały przekazały sprawozdania ze swojej działalności. Sprawozdania złożyły niżej wymienione oddziały: Bielsko-Biała, Gdańsk, Kra­ ków, Lublin, Łódź, Mszana Dolna, Opoczno, Opole, Poznań, Śląski, Toruń, War¬ szawa, Wrocław, Zamość. 16. Oddano głos p. Marii Fornal z Zamościa, która omówiła sprawy organi¬ zacyjne związane z bieżącym zjazdem (dotyczące wyżywienia, zakwaterowania, planowanych wycieczek, sesji naukowej itp.). 17. Prezes PTL, prof. dr hab. Michał Buchowski, przypomniał o konieczności wprowadzenia obowiązkowej opłaty członkowskiej odprowadzanej na potrzeby �284 Kronika działań podejmowanych przez ZG, w wysokości np. 10 zł. Kwestia ta wymaga zmiany w statucie. 18. Prof. dr hab. Dorota Simonides zamknęła obrady WZD. Protokół sporządziła: Joanna Łagoda POSIEDZENIE K O M I T E T U N A U K ETNOLOGICZNYCH PAN POŚWIĘCONE Z N A C Z E N I U POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I STANDARDOM N A U C Z A N I A ETNOLOGII, WARSZAWA, 24 LISTOPADA 2005 Drugie z zaplanowanych na 2005 rok posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych odbyło się w Warszawie 24 listopada. Termin spotkania umożliwił człon­ kom Komitetu wzięcie udziału w uroczystościach jubileuszowych Instytutu Et¬ nologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Oprócz spraw bieżących, przedstawionych krótko przez Przewodniczącego Komitetu, prof. Z. Jasiewicza, spotkanie poświęcone zostało w całości dwóm kwestiom — stano¬ wi i perspektywom działania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz stan¬ dardom programowym studiów etnologicznych. O miejscu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego mówił w swym refera¬ cie prof. M . Buchowski, nowy prezes Towarzystwa. Przedstawił aktualną sy¬ tuację PTL. Przypominając krótko dorobek Towarzystwa, zwrócił uwagę na rozmaite dziedziny działalności PTL, tj. działalność wydawniczą, naukową i popularyzatorską. Podkreślił wartość zbiorów biblioteki PTL, a także wartość prac wykonywanych przez Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnologicznej. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze dysponuje, w opinii prof. Buchow¬ skiego, istotnym potencjałem, który powinien być jak najlepiej wykorzystany. W swym wystąpieniu przedstawił także swoje zamierzenia, określające kon¬ cepcje działania i prac, które powinny nadać Towarzystwu nowy impet i spra¬ wić, by mogło ono sprostać aktualnym i przyszłym oczekiwaniom środowisk, którym ma służyć. W dyskusji, jaka wywiązała się po referacie, zabrali głos m.in. prof. prof. H . Zimoń, J. Mucha, A. Posern-Zieliński, Cz. Robotycki, Z. Jasiewicz. Poruszali oni rozmaite kwestie dotyczące dorobku i przyszłości PTL — w tym głównie sprawy wydawnictwa PTL, współpracy z innymi in¬ stytucjami i towarzystwami (prof. Mucha przypomniał o współpracy z Sekcją �Kronika 285 Antropologiczną Polskiego Towarzystwa Socjologicznego), działanie Towarzy¬ stwa na rzecz integracji środowiska etnologicznego, autonomię PTL. Zamykając dyskusję, prof. Jasiewicz zwrócił uwagę na tradycję Towarzystwa i jego pozycję pośród pokrewnych instytucji, podkreślając, iż funkcję integrującą PTL może pełnić mimo zmian pokoleniowych i mimo trudności wynikających ze struktu¬ ry organizacyjnej Towarzystwa. Przypomniał też o podejmowanych już próbach zmiany nazwy Towarzystwa; jak dotąd jednak na zjazdach PTL tę kwestię od¬ dalano. Na zakończenie prof. Buchowski wyraził przekonanie, że o przyszłości PTL przesądzić może wielość sekcji Towarzystwa, dająca możliwość zintensy¬ fikowania działalności naukowej i popularyzatorskiej, co z kolei przyciągnie do PTL nowych członków. Drugim problemem omawianym na posiedzeniu Komitetu była kwestia sta¬ nu prac nad standardami nauczania. Prof. A. Posern-Zieliński, koordynujący te prace, poinformował o złożeniu opracowanych standardów do Ministerstwa. Choć w jego opinii termin ich wdrożenia z pewnością ulegnie przesunięciu, na¬ leży czynić starania o wprowadzanie standardów do programów dydaktycznych obecnie realizowanych w poszczególnych uniwersyteckich jednostkach. Podkre¬ ślił szczególnie konieczność weryfikacji prowadzonych zajęć pod kątem zaleceń nowych standardów, w tym zaś dopasowanie treści wykładanych przedmiotów do treści określonych standardami. Przypomniał też, że intencją twórców nowej postaci programu nauczania było zapewnienie równowagi pomiędzy zakresem wiedzy podstawowej (a wiedza taka oznacza wiedzę o nowych tendencjach, interdyscyplinarność studiów i wiedzę o przeszłych dokonaniach dyscypliny) i wiedzy praktycznie przygotowującej studenta do samodzielnych, profesjonal¬ nych badań i analiz. Nowy program pozwala też na utrzymanie lokalnej, realizo¬ wanej w poszczególnych ośrodkach, specyfiki badawczej i tematycznej. Program jest też nastawiony na to, by absolwent studiów etnologicznych był przygoto¬ wany do aplikacji antropologicznej wiedzy w różnych obszarach; przygotowa¬ nie merytoryczne i praktyczne studentów etnologii, ich obeznanie z kulturową i społeczną rzeczywistością powinno zwiększać ich szanse na zdobycie pracy. W końcu swego wystąpienia prof. Posern-Zieliński poruszył jeszcze sprawę po¬ nownego przystąpienia katedr i instytutów etnologii do akredytacji prowadzonej przez Uniwersytecką Komisję Akredytacyjną. Istotnym uzupełnieniem informa¬ cji przedstawionych Komitetowi przez prof. Posern-Zielińskiego była obszerna i szczegółowa charakterystyka nowych standardów i wiążących się z ich wdroże¬ niem kwestii, które omówił dr W. Dohnal, członek zespołu opracowującego stan¬ dardy. Zwrócił on uwagę na wiele spraw dotyczących nie tylko treści i konstrukcji programu, ale także na rozmaite praktyczne konsekwencje jego wprowadzenia. Podkreślał też, że dwustopniowy tryb studiów (studia licencjackie i studia ma¬ gisterskie) nakłada na jednostki obowiązek starannego zaplanowania zajęć, tak by mogły być zrealizowane wymagania standardów i jednocześnie zaznaczona została specyfika danego ośrodka. �286 Kronika W dyskusji, jaka wywiązała się po obydwu wystąpieniach dotyczących stan¬ dardów, wypowiedzi koncentrowały się głównie na dwóch kwestiach — zawar¬ tości programu i konsekwencjach jego wprowadzenia. Odnośnie do pierwszej, uwagi swoje przedstawili prof. prof. E. Nowicka, M . Wieruszewska, J. Stęszewski, H. Zimoń, A. Zadrożyńska. W dyskusji nad problemami związanymi z wprowa¬ dzeniem standardów zabrali głos prof. prof. J. Wasilewski, Cz. Robotycki, J. Mu¬ cha, A. Posern-Zieliński, dr W. Dohnal. Na koniec powrócono jeszcze do sprawy akredytacji i ustalono, że katedry i instytuty porozumieją się w tej kwestii, by o akredytacji przez UKA, będącej rodzajem samokontroli jakości kształcenia, podjąć wspólną decyzję. W wolnych wnioskach prof. Cz. Robotycki przypomniał o konieczności zajęcia się Komitetu sprawą punktacji czasopism (sprawa ta była już wcześniej podnoszona na poprzednim posiedzeniu KNE). W odpowiedzi, prof. Z. Jasiewicz stwierdził, że trwają prace nad zmianą listy czasopism. Prof. Z. Kłodnicki zapowiedział spotkanie doktorantów i promotorów organizowane w Cieszynie; ma ono służyć młodszej kadrze naukowej, tj. dać możliwość zapre¬ zentowania swoich dokonań i poznania innych. Katarzyna Kaniowska POSIEDZENIE K O M I T E T U N A U K ETNOLOGICZNYCH PAN ZAJMUJĄCE SIĘ PRZYGOTOWANIAMI DO W Y B O R Ó W K O M I T E T U ORAZ D Y S K U S J Ą N A D SPOSOBAMI ROZUMIENIA, UPRAWIANIA I N A U C Z A N I A ETNOLOGII, I ANTROPOLOGII KULTUROWEJ W POLSCE, KRAKÓW, 9 CZERWCA 2006 Miejscem spotkania Komitetu Nauk Etnologicznych był Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Przed rozpoczęciem posiedzenia członkowie Komitetu mieli okazję obejrzeć nową siedzibę Insty¬ tutu. Posiedzenie rozpoczęło się od uczczenia minutą ciszy pamięci zmarłego przedwcześnie prof. Mariana Kempnego, znakomitego i niezwykle aktywnego uczonego i naszego nieodżałowanego Kolegi. Obrady poprzedziły komunika¬ ty przedstawione przez członków Zarządu KNE, prof. Z. Jasiewicza oraz prof. A. Posern-Zielińskiego. Dotyczyły one informacji o najbliższych planowanych konferencjach i spotkaniach Komitetu, tj. jesiennym posiedzeniu plenarnym KNE we Wrocławiu (25.10.2006), konferencji „Etnologia i antropologia kulturowa �Kronika 287 w Polsce. Stan i perspektywy" połączonej z 60-leciem działalności Katedry Et­ nologii w Uniwersytecie Wrocławskim (26-27.10.2006), jubileuszu 80-lecia istnienia etnologii na Uniwersytecie Jagiellońskim połączonym z sesją naukową „Od etnografii Słowian do antropologii kulturowej" (14-16.11.2006). Przewod¬ niczący poinformował też o terminie składania wniosków o nagrody Wydziału I PAN oraz o środkach finansowych Wydziału przyznanych na dofinansowanie pracy o polskich badaniach wschodnich, redagowanej przez prof. L. Mroza. W nawiązaniu zaś do postanowień podjętych na poprzednich posiedzeniach KNE, potwierdził fakt przygotowania i wysłania do Ministerstwa pism w sprawie uzu¬ pełnienia i zmiany oficjalnej nazwy dyscypliny „etnologia" na liście kierunków studiów obowiązującej w RP i w sprawie sprzeciwu naszego środowiska wobec planów Uniwersytetu Szczecińskiego dotyczących uruchomienia kierunku etno¬ logia bez zatrudnienia etnologów na tymże kierunku. W dyskusji, jaka wywiązała się w tej części posiedzenia, poruszone zostały jeszcze inne, ważne i aktualne dla naszego środowiska sprawy. Prof. A. Posern-Zieliński zaapelował o zwiększenie liczby wniosków o granty, składanych przez etnologów. Poruszył też kwestię fila­ delfijskiej listy czasopism, która ulega zmianie, co stwarza sposobność do zmian w zakresie punktacji czasopism etnologicznych. Ponieważ sprawa ta była już kil¬ kakrotnie na posiedzeniach Komitetu podejmowana, ustalono ostatecznie — głos w tej części dyskusji zabierali: prof. prof. Cz. Robotycki, M . Drozd-Piasecka, Z. Jasiewicz, K. Kaniowska — powołanie komisji, która ustali listę czasopism etnologicznych i proponowaną ich punktację. Lista ta zostanie poddana głoso¬ waniu na najbliższym posiedzeniu KNE i przesłana do Ministerstwa jako pro¬ jekt nowej klasyfikacji naszych czasopism. W skład komisji weszli prof. prof. Cz. Robotycki, K. Kaniowska, L. Mróz, A. Posern-Zieliński i Z. Kłodnicki. W dalszej części poświęconej sprawom bieżącym poruszano jeszcze problem standardów nauczania, opracowanych i omawianych przez KNE i przesłanych do Ministerstwa. W myśl nowej ustawy, o standardach decyduje Rada Główna, za¬ tem ostatecznych ustaleń nie ma (w dyskusji na ten temat wypowiadali się prof. prof. A. Posern-Zieliński, P. Kowalski, W. Baranowski, M . Drozd-Piasecka). Na koniec tej części posiedzenia prof. J. Mucha poinformował o konferencji przygo¬ towywanej przez Polskie Towarzystwo Socjologiczne — Sekcja Antropologiczna pt. „Kultura a gospodarka" (wrzesień 2006) oraz o zbliżającym się Zjeździe So­ cjologów (wrzesień 2007), na którym jest miejsce dla wystąpień badaczy kultury, etnologów i antropologów. Prof. W. Baranowski powiadomił zebranych o tym, że jesienią 2006 roku Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, działający w Instytucie Etnologii i Antropologii w Uniwersytecie Łódzkim, udo­ stępnia stronę internetową z opracowaną bibliografią etnograficzną i zaapelował o nadsyłanie na adres ODiE odpowiednich informacji i nadbitek publikacji dla usprawnienia i ewentualnych uzupełnień bibliografii. Prof. Z. Kłodnicki poin¬ formował o Kongresie Regionalnych Towarzystw Kultury, który odbyć się ma 27-28.06.2006 i Walnym Zjeździe Delegatów PTL w sierpniu 2006 roku. �288 Kronika Kolejne punkty zebrania dotyczyły sprawy przygotowań do zbliżających się wyborów KNE, zmiany redaktora „Ludu" oraz wyboru przewodniczącego Ko¬ misji Karpackiej. Odnośnie do pierwszej kwestii, prof. Z. Jasiewicz zapropono¬ wał, aby pozostał ten sam skład komisji wyborczej, jaki utworzony był w zeszłej kadencji (tj. dr Z. Benedyktowicz, dr Ł. Smyrski i mgr A. Jackowski ). Wniosek ten zaakceptowano w głosowaniu. Następnie przewodniczący ponowił prośbę 0 nadsyłanie do końca września 2006 propozycji kandydatur na redaktora „Ludu". Propozycje powinny być nadsyłane na ręce przewodniczącego i prezesa Polskie¬ go Towarzystwa Ludoznawczego. Podnosząc ostatnią kwestię, prof. Z. Jasiewicz krótko przypomniał historię działalności Komisji Karpackiej, jej aktualne prace 1 konieczność wyboru przewodniczącego Komisji. Zaznaczył też wartość przy¬ gotowywanych publikacji (do druku gotowy jest już tom o budownictwie ludo¬ wym pod red. J. Langera) i zgłosił kandydatów na przewodniczącego Komisji Karpackiej. W wyniku głosowania, przewodniczącym K K wybrany został prof. Cz. Robotycki, zastępcą przewodniczącego zaś prof. Z. Kłodnicki. Druga część posiedzenia KNE poświęcona została w całości dyskusji, któ¬ rej głównym celem było ustalenie podobieństw i różnic w sposobie rozumienia, uprawiania i nauczania etnologii i antropologii kulturowej w Polsce. Również tej części przewodniczył prof. Z. Jasiewicz, a rozmaite stanowiska przedstawili w swych wystąpieniach: prof. Cz. Robotycki, dr Z. Benedyktowicz (ze względu na nieobecność autora, tekst wystąpienia odczytał dr D. Czaja), prof. A. Posern-Zieliński, prof. M . Buchowski, prof. M . Drozd-Piasecka. W dyskusji głos za¬ brali prof. prof. I . Kabzińska, E. Tarkowska, M . Buchowski, A. Posern-Zieliński, H. Zimoń. Różnorodność odpowiedzi udzielonych przez referentów bez wątpie¬ nia świadczy o zróżnicowaniu stanowisk antropologów wobec problemu tożsa¬ mości dyscypliny, najistotniejszych jej cech i zadań, jakie ma ona do spełnienia we współczesnej dobie. Katarzyna Kaniowska KONFERENCJA N A U K O W A „ETNOLOGIA I ANTROPOLOGIA KULTUROWA W POLSCE. STAN I PERSPEKTYWY", WROCŁAW, 26-27 PAŹDZIERNIKA 2006 Konferencja naukowa „Etnologia i antropologia kulturowa w Polsce. Stan i perspektywy", zorganizowana przez Komitet Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, towarzyszyła obchodom jubileuszu 60-lecia wrocławskiego, �Kronika 289 uniwersyteckiego ośrodka etnologicznego. Gospodarzem konferencji była Kate¬ dra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego. Katedra przygotowała również seminarium poświęcone wkładowi tego ośrodka do roz¬ woju etnologii polskiej, które odbyło się 25 października 2006 roku. Celem konferencji, przedstawionym przez otwierającego obrady prof. Zbi¬ gniewa Jasiewicza, przewodniczącego Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, było omówienie zakresu i stanu badań oraz stanowisk badawczych reprezento¬ wanych w polskiej etnologii i antropologii kulturowej. Było to kolejne spotkanie tego rodzaju; wcześniejsze, w latach 90., wytyczały nowe kierunki badań, a ostat¬ nie, które odbyło się w 2005 roku, także we Wrocławiu, miało scharakteryzować „Kulturę profesjonalną etnologów w Polsce". Prof. Aleksander Posern-Zieliński, autor projektu układu i treści konferencji, przedstawił jej założenia — ukazanie i ocenę dokonań polskiej etnologii z okresu ostatnich 16 lat. Obrady podzielono na trzy sesje. Pierwsze dwie poświęcone były — kolej¬ no — badaniom prowadzonym na terenie Polski i studiom prowadzonym poza obszarem Polski, natomiast trzecią zatytułowano „Orientacje, podejścia, inter¬ pretacje, metody". Jak podkreślił A. Posern-Zieliński, był to podział roboczy, służący bardziej przejrzystemu przedstawieniu badań, a część dotyczącą podejść i metod badawczych wydzielono dla lepszego uchwycenia orientacji badawczych charakterystycznych dla współczesnej polskiej etnologii. W dwóch pierwszych sesjach, po bloku dłuższych, „programowych" wystąpień, przewidziane zostały krótsze, uzupełniające bądź kontestujące wypowiedzi przedstawicieli młodszego pokolenia badaczy. Określono je jako panelowe, ale w praktyce miały charakter krótszych referatów. Pierwsza sesja, prowadzona przez Adama Palucha, składała się z czterech wystąpień: Czesława Robotyckiego, „Studia nad współczesnością i bieżącymi przemianami", Andrzeja Brencza, „Klasyczne studia etnologiczne w ujęciach no¬ woczesnych", Wojciecha J. Burszty, „Studia z zakresu antropologii kultury rozu¬ mianej jako badanie tekstów" oraz Jana Święcha, „Studia z zakresu etnomuzealnictwa". Co interesujące, większość referentów nie do końca akceptowała tytuły swoich wystąpień, podane w programie, proponując nieco inne ujęcia tematu. Wskazuje to, iż formuła konferencji z „zadanymi" tematami nie w pełni została przyjęta przez uczestników. Czesław Robotycki zwrócił uwagę na poszerzenie pola badawczego etnologii, którego źródła odniósł do słynnego „manifestu" młodych etnologów na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej". Etnologia bada kulturę niezależnie od środowisk społecznych, które są jej nosicielami. Jednym z nurtów badawczych jest trak¬ towanie kultury jako tekstu — traci ona wówczas „indeksy społeczne". Jednym z fascynujących tematów badawczych jest tworzenie się regionów, ich autonomizowanie, niezależne od oficjalnego podziału na regiony. Robotycki podkreślił, że antropologia kulturowa nigdy nie wyrzeknie się badania współczesności. Z kolei Andrzej Brencz przeciwstawił się dychotomicznemu podziałowi na „klasyczne" �290 Kronika i „nowoczesne" studia etnologiczne, utrzymując, że w nowych prądach pojawiają się stare echa. Ponadto wskazał na obszary klasycznych zainteresowań etnologii, które pozostają ciągle aktualne i są tym terenem, na którym nasza nauka spotyka się z innymi dyscyplinami. Przedstawił przykłady owocnych badań typu „kla­ sycznego", takie jak prace nad Atlasem Języka i Kultury Ludowej Wielkopolski, które prowadzone były we współpracy z lingwistami, czy też badania nad regio¬ nami kulturowymi. Wojciech Burszta mówił natomiast o innych sposobach upra­ wiania etnologii/antropologii kulturowej, takich, które jednak nie stoją w opozycji do badań opisywanych przez jego przedmówców. Ze względu na różnorodność, bogactwo naszego świata, uprawnione i wręcz konieczne jest stosowanie wielości podejść badawczych. Burszta wskazał na ważne obszary badań, wciąż niedosta¬ tecznie penetrowane przez polskich antropologów, jak kultura popularna i świat mediów. Zaproponował, aby spojrzeć na naszą własną codzienność, posługując się pojęciem praxis, czy inaczej „podstawowej praktyki społecznej". Jego zdaniem, nie ma sprzeczności między takim podejściem a badaniami tradycyjnymi. Ostatni referat w tym bloku poświęcony był etnomuzealnictwu w jego związkach z teo­ rią etnologiczną. Jan Święch pokazał, jak ekspozycje muzealne uzależnione były od przyjętych koncepcji teoretycznych, opowiedział o zmianach w muzealnictwie etnograficznym związanych z wprowadzeniem muzeów na wolnym powietrzu i przedstawił przykłady nowych ujęć w wystawiennictwie, świadczących o przeło¬ mie, którego początki odnoszą się do lat 90. Najważniejszą zmianą jest objęcie po¬ lem widzenia nie tylko kultury wsi, ale również codzienności i różnych subkultur. Warto podkreślić, iż większość mówców zwracała uwagę na znaczenie współ¬ pracy z reprezentantami innych dyscyplin i wskazywała, że ci ostatni coraz czꜬ ciej dostrzegają korzyści ze spotkań z antropologami. Cz. Robotycki mówił na przykład o wykorzystywaniu antropologicznych studiów nad komunikacją przez praktyków zajmujących się public relations, a A. Brencz o współpracy etnolo¬ gów z socjologami, folklorystami i językoznawcami. Wystąpienia uzupełniające do powyższych referatów miały bardzo zróżnico¬ wany charakter. Waldemar Kuligowski w kilku lapidarnie acz dobitnie omówio¬ nych punktach sprzeciwił się etykietowaniu różnych podejść badawczych i wy¬ raził swoje rozczarowanie współcześnie publikowanymi pracami etnologicznymi dotyczącymi obszaru Polski, dodając na koniec uwagi o kierunkach badań, które budzą jego nadzieję na powstanie ciekawszych opracowań. Dobrze rokują na przyszłość, jego zdaniem, wyniki konkursu na „esej zaangażowany społecznie", ogłoszonego przez czasopismo (op.cit.,). Referat Eugeniusza Kłoska poświęcony był problemom związanym z pracą etnologa w terenie. Impuls do tych rozważań, dotyczących m.in. zmian autoidentyfikacji badacza, zatracania dystansu, refleksyjności, czy kwestii moralno-etycznych towarzyszących nieodłącznie etnolo¬ gowi, dały E. Kłoskowi jego długoletnie badania, prowadzone wśród Polaków w Bukowinie rumuńskiej. Kolejny z „ko-referentów", Mariusz Czubaj, zauwa¬ żył, że status antropologa rośnie, przedstawiciele naszej dyscypliny stają się �Kronika 291 pożądanym „towarem" na rynku pracy, także w Polsce. Sięga się na przykład do pomocy antropologów w badaniach rynku. Chociaż jesteśmy „zanurzeni w teraźniejszości", musimy starać się spojrzeć na nią „z oddali" i zinterpretować. Odmienny charakter miało wystąpienie Elżbiety Berendt, która z pasją, przy¬ ciągającą uwagę słuchaczy, opowiedziała o tym, jak poprzez rzeczy — będące punktem wyjścia analiz muzealnych — prezentują się specyficzne cechy regionu, lokalność, w tym wypadku dolnośląska. W dyskusji przewinęło się wiele wątków, wśród których wymienić należy przede wszystkim problem dziedzictwa, kontynuacji i nowatorstwa oraz kwe¬ stię tożsamości antropologów. Zbigniew Jasiewicz zwrócił uwagę na znaczenie tradycji badawczych, kontynuacji, czasem nie dostrzeganych w ferworze walki. W każdej nauce występuje zarówno element walki, rewolucji, jak i ciągłości oraz porządkowania. Katarzyna Kaniowska nawiązała do pojęcia praxis, zapropono­ wanego przez W. Bursztę i podkreśliła, że jest to kategoria zakorzeniona w filozo­ fii i socjologii, ale mimo to niedookreślona. Jeżeli miałaby znaleźć zastosowanie w antropologii kulturowej, konieczne byłoby jej sprecyzowanie. Tarzycjusz Buliński, kontynuując tę myśl, zauważył, że dla odróżnienia naszych badań od po¬ dejścia innych dyscyplin zajmujących się codziennością, powinniśmy stosować odmienne kategorie i metodologię. Zdaniem A. Posern-Zielińskiego, cokolwiek by antropolodzy badali, winni dążyć do profesjonalizmu. Jeżeli będziemy się pre¬ zentować jako „interpretatorzy" działający na obszarach właściwych dla innych dyscyplin, narażamy się na niebezpieczeństwo, że inni będą postrzegać naszą dziedzinę jako nie-naukę, pozbawioną własnych metod badawczych. Właśnie profesjonalizm powinniśmy zawsze przejawiać w naszych badaniach, czy będą one prowadzone we własnym społeczeństwie, czy wśród „obcych". W obu tych rodzajach badań napotykamy zarówno problemy wspólne, jak i specyficzne, wy¬ magające odmiennych podejść. Mariusz Czubaj i Waldemar Kuligowski wyra¬ zili natomiast przekonanie, że nie należy obawiać się o tożsamość antropologa. Według Czubaja, nie są ważne przedziały, charakter naszej dziedziny sprawia, że powinniśmy czerpać z innych dyscyplin. Kuligowski podkreślił, że swoją toż¬ samość antropologa buduje na „tożsamości lektur", przyjmując za R. Rortym, iż „o tym, kim jesteś, świadczy to, do kogo się odwołujesz". Z tym poglądem nie zgodził się T. Buliński, twierdząc, że nie można „sprowadzać antropologii do antropologów", ani nawet do tego, co wytwarzamy; antropologię jako naukę cechuje odrębność metod badawczych, prowadząca do osiągania specyficznych rezultatów. Ryszard Vorbrich określił dwie podstawowe postawy badawcze et¬ nologów jako „ucieczkę w metodę" i „ucieczkę w teren". Przyznając, że oba podejścia powinny być łączone, stwierdził, iż w praktyce nie są one równowa¬ żone i zwykle zyskujemy większą kompetencję w jednym albo drugim zakresie. A. Posern-Zieliński zauważył, że wygłoszone referaty nie w pełni odpowiadały założonemu celowi konferencji. Mówiliśmy raczej o tym, jak należy uprawiać antropologię, a mniej o tym, co zrobiono przez te kilkanaście lat. Tymczasem �292 Kronika właśnie to, co produkujemy, efekty naszych badań, świadczą o naszym profesjona¬ lizmie. Referaty wygłoszone podczas drugiej sesji, której przewodniczył Ryszard Vorbrich, prezentowały kierunki i wyniki badań prowadzonych poza Polską, z wyróżnieniem kilku szeroko rozumianych regionów badawczych. Lech Mróz omówił studia wschodnioeuropejskie i bałkańskie, podsumowując stan badań w oparciu o materiały z ankiety rozesłanej do różnych ośrodków uniwersyteckich. Z analizy porównawczej wynika, że najbardziej intensywne i spójne badania w tym kierunku prowadzi ośrodek krakowski i — szczególnie — warszawski. Prace krakowskie koncentrują się na badaniach karpackich, ponadto tamtejsi et¬ nologowie zajmują się mniejszościami etnicznymi w Polsce i Białorusi. War¬ szawski Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej zaczął prowadzić od lat 90. intensywne badania na Wileńszczyźnie, a później również na Białorusi, Ło¬ twie, w Estonii i na Ukrainie. Ich rezultatem są publikacje książkowe i artykuły oraz wiele prac licencjackich i magisterskich oraz kilka doktorskich. Zdaniem L. Mroza, podstawowym problemem jest niedostateczna komunikacja między różnymi ośrodkami, co skutkuje powielaniem tematów. Tematy te są najczꜬ ciej sprowadzane do kwestii „tożsamości" i „świadomości etnicznej", traktowa¬ nej na ogół płytko i stereotypowo. W kolejnym referacie Sławoj Szynkiewicz przedstawił studia azjanistyczne podejmowane po 1989 roku przez różne ośrodki w Polsce. Autor starał się zarysować pewne ogólniejsze tendencje w ramach tych badań. Zwrócił uwagę na znaczenie problematyki eurazjatyckiej w rozważaniach na temat cywilizacji ludzkiej, w których nasi badacze nie mają udziału. Podej¬ mują natomiast różnorodne studia, będące po części kontynuacją poprzednich prac badawczych, prowadzonych w ramach ekspedycji do Mongolii czy Afgani¬ stanu. Obecnie rzadko prowadzone są badania zbiorowe — do wyjątków należą ekspedycje do Kazachstanu, Tuwy i Jakucji. S. Szynkiewicz omówił kierunki zainteresowań i prac badaczy, zaznaczając, że ze względu na szczupłość kadr, niemożliwa jest koordynacja działań i objęcie badaniami szerszego zakresu za¬ gadnień. Następne wystąpienie poświęcone było studiom amerykanistycznym i oceanistycznym. Aleksander Posern-Zieliński krótko wspomniał badania Ocea¬ nii jako incydentalne i rozproszone, natomiast szeroko zaprezentował studia amerykanistyczne, a w ich obrębie — latynoamerykanistyczne, szczególnie rozwinię¬ te w Polsce. Stosunkowo liczne kadry skupione są przede wszystkim w Poznaniu i Warszawie, a intensywną działalność naukową umożliwiają granty, pozwalające na wyjazdy terenowe. Referent przedstawił ośrodki prowadzące badania, organi¬ zację seminariów latynoamerykańskich, działalność wydawniczą i aktywny udział w przedsięwzięciach międzynarodowych, świadczący o ważnym miejscu pol¬ skich studiów w nauce światowej. Wśród głównych kierunków prac badawczych A. Posern-Zieliński wymienił prace etnokartograficzne i etnoleksykograficzne, studia etnohistoryczne i regionalne oraz badania z zakresu antropologii poli¬ tycznej. Referat Ryszarda Vorbricha dotyczył z kolei polskich studiów afrykani- �Kronika 293 stycznych. Autor stwierdził, że lata 90. nie przyniosły przełomu w tym zakresie, trudno było o wsparcie instytucjonalne i znalezienie partnerów partycypujących w badaniach naukowych. Sytuacja poprawiła się, kiedy możliwe stało się zdo¬ bywanie grantów. Etnologowie przyłączają się do grup archeologów, uzyskują także pomoc finansową muzeów. R. Vorbrich omówił następnie — dość skromne — etnologiczne ośrodki i kadry afrykanistyczne, zakres terytorialny i problemo¬ wy badań oraz ich dalsze perspektywy. Nie pominął również wkładu przedsta¬ wicieli pokrewnych dyscyplin oraz misjonarzy, których prace są użyteczne dla etnologów. Następne cztery referaty miały na ogół charakter uzupełniający w stosunku do poprzednich wystąpień i podawały szczegółowe dane na temat ośrodków, ba¬ daczy i kierunków ich działalności. Wojciech Olszewski opowiedział o badaniach wschodnioeuropejskich i bałkańskich realizowanych w ośrodku toruńskim, pod¬ kreślając szczególnie ich znaczenie dla procesu kształcenia studentów. Anna Urbańska-Szymoszyn skoncentrowała się na pracach badaczy młodszego pokolenia, zajmujących się problematyką azjatycką, a Maciej Ząbek scharakteryzował bazę instytucjonalną afrykanistów. Natomiast Mariusz Kairski, oprócz informacji o pro¬ gramach badawczych realizowanych w Amazonii, zawarł w swoim wystąpieniu ogólniejsze uwagi na temat specyfiki podejścia antropologicznego. Zwrócił uwagę na znaczenie badań terenowych oraz interpretacji zebranego materiału; wskazał na rolę antropologa, który nie tylko bada, ale i tworzy rzeczywistość, w której działa, a jednocześnie sam zmienia się w trakcie swojej pracy. Badacz powinien być świa¬ dom swojej odpowiedzialności, w szczególności wtedy, gdy podejmuje się opraco¬ wania ekspertyz, mających ważne konsekwencje polityczne i społeczne. Żywa dyskusja, która wywiązała się po tej sesji, skupiała się przede wszyst¬ kim na problemie zasygnalizowanym przez K. Kaniowską, która postawiła pyta¬ nie, czy istnieje jakaś specyfika badań prowadzonych poza Polską, jakiś sposób uprawiania antropologii odmienny od tego, który stosowany jest w kraju. Nie ograniczając się do trywialnych, praktycznych aspektów tej specyfiki, związanej z odmiennymi warunkami klimatycznymi, politycznymi i kulturowymi, uczest¬ nicy zwracali uwagę, z jednej strony, na fakt, że zasadniczy sposób uprawiania antropologii jest taki sam zarówno na terenie Polski, jak i poza nią, a z drugiej strony — na kwestie dystansu do badanych społeczności. S. Szynkiewicz pod¬ kreślił, że różnica między badaniami „tam" i „tu" ma charakter nie jakościowy, a ilościowy, związany przede wszystkim z większą możliwością nieporozumień w procesie komunikacji, występującą w badaniach poza Polską. Z. Jasiewicz mówił o znaczeniu wyjściowych założeń badacza, który może uznać, że bada¬ na pozaeuropejska kultura jest bardzo bliska polskiej, albo też, iż jest bardzo odmienna. Zauważył także, że dawniej, na ogół z przyczyn praktycznych, łą¬ czono studia polskie z pozaeuropejskimi. Nowym zjawiskiem jest pojawienie się profesjonalistów „nieskażonych" badaniami w Polsce. Łukasz Smyrski za¬ akcentował w swej wypowiedzi problem „odrębnych światów" antropologa �294 Kronika i badanych społeczności, co rodzi potrzebę negocjacji, uzgadniania znaczeń. Z kolei A. Posern-Zieliński nawiązał do własnych doświadczeń, wskazujących, że początkowe odczucie wielkiej obcości ustępuje stopniowo wskutek dostrzega­ nia wielu wspólnych problemów, przejawiających się jednak różnie w odmien­ nych kontekstach. Dodał też, że w wypadku badania „obcych" poza własnym krajem, dystans dzielący od nich badacza jest większy, ale pozwala to na lepsze postrzeganie i uzyskiwanie lepszych rezultatów badań. M . Kairski zaznaczył, że sytuacja kontaktu z „obcym" rodzi nieuchronnie poczucie dyskomfortu, a relacje z badanymi wpływają silnie na samych antropologów. Ważne są również kwestie dotyczące rzetelności interpretacyjnej badacza, przekładalności danych, jak i ety¬ ki antropologa. R. Vorbrich także wspomniał o trudnych problemach etycznych towarzyszących pracy w terenie oraz o bagażu kulturowym, z którym przybywa badacz. Natomiast A. Urbańska-Szymoszyn wskazała, iż badania pozaeuropej¬ skie w większym stopniu niż polskie koncentrują się na grupach poszkodowa¬ nych ekonomicznie, politycznie i społecznie. Rodzi to problemy natury etycznej, moralnej, charakterystyczne dla uprawiania antropologii stosowanej. Inne głosy dyskutantów uzupełniały informacje o badaniach prowadzonych poza Polską oraz wśród uchodźców w Polsce (Jerzy S. Wasilewski) i wskazywały na koniecz­ ność podjęcia nowych kierunków badań (Z. Jasiewicz). Antoni Kuczyński zwró¬ cił uwagę na to, jak postrzegane są z zewnątrz nasze dokonania w studiach pozapolskich. Akcentowano też ponownie konieczność dobrego, profesjonalnego przygotowania dla uzyskania wartościowych rezultatów badawczych. Zastana¬ wiano się nad celowością współpracy z etnologami wywodzącymi się z badanych społeczności (A. Urbańska-Szymoszyn, Ł. Smyrski, J.S. Wasilewski). Ponadto uczestnicy dyskutowali bardziej szczegółowe kwestie, dotyczące możliwości za¬ trudnienia absolwentów etnologii i doktorantów. Trzecia sesja, która odbyła się w drugim dniu konferencji, stanowiła przegląd orientacji i metod charakterystycznych dla współczesnej polskiej etnologii i an¬ tropologii kulturowej. Obrady prowadził Aleksander Posern-Zieliński (w zastęp­ stwie nieobecnego Michała Buchowskiego, który tę sesję przygotował). Zwrócił uwagę na wielość ujęć, charakterystyczną dla obecnego stanu naszej dyscypliny i scharakteryzował etapy doskonalenia warsztatu naukowego etnologa. Referaty dotyczyły poszczególnych orientacji, poczynając od obecnych już od dłuższego czasu w polskiej antropologii kulturowej, jak nurty fenomenolo¬ giczne albo strukturalno-semiotyczne, do zdobywających sobie dopiero pole, jak tzw. antropologia krytyczna. Prezentujący je badacze byli z reguły sami związani z tymi kierunkami badawczymi, co nadawało ich wypowiedziom osobisty, nie¬ kiedy silnie zaznaczony emocjonalnie charakter. Niezależnie od tego, referaty niosły duży ładunek poznawczy, i to zestawienie różnorodnych podejść i meto¬ dy badawczych dało interesujący, choć oczywiście niepełny obraz statusu teoretyczno-metodologicznego naszej dyscypliny. Zbigniew Benedyktowicz zajął się inspiracjami fenomenologicznymi przejawiającymi się w polskiej antropologii �Kronika 295 kulturowej, wskazując na różne odmiany tych inspiracji i na ich szczególną uży¬ teczność dla antropologii filmu, fotografii czy teatru. Podkreślił, że fenomenolo¬ gia nie jest „ucieczką od rzeczywistości", a przeciwnie — znajduje zastosowania w badaniach nad współczesnością. Głębokie jej związki z antropologią przeja­ wiają się m.in. w połączeniu perspektywy lokalnej z uniwersalną, w refleksji nad tym, w jaki sposób człowiek „jest". Następny referat, Marcina Brockiego, omawiał polską antropologię semiotyczną — jej powiązania ze strukturalizmem i rozwój tego typu badań w polskiej antropologii. Autor polemizował natomiast z terminem „antropologia symboliczna", figurującym w tytule wystąpienia, uza¬ sadniając, iż jest to termin zbyt szeroki, by mógł być adekwatnie stosowany do badań poświęconych analizie symbolu. Wystąpienie Waldemara Kuligowskiego było żarliwą pochwałą refleksyjności w antropologii postmodernistycznej, połą¬ czoną z wyrazami żalu, że nie może sobie ona nadal znaleźć miejsca w polskiej antropologii kulturowej. W bardzo nielicznych polskich pracach mówi się o tej postawie, której początki w antropologii światowej sięgają lat 60., w związku z tzw. „kryzysem reprezentacji". Brakuje natomiast tekstów, w których autorzy realizowaliby ów postulat refleksyjności. W. Kuligowski przytoczył przykład narracji tego rodzaju z książki L. Kolankiewicza Samba z bogami. W kolejnym referacie Monika Baer scharakteryzowała antropologię krytyczną jako tę orienta¬ cję, która w Polsce jest jeszcze in statu nascendi, zaznaczając, że ma ona właśnie charakter refleksyjny. Ukazała źródła tego podejścia, jego związki z filozoficz¬ ną szkołą frankfurcką oraz różne nurty (nurt feministyczny, marksowski, tzw. antropologia etyczna). Omówiła polskie studia torujące drogę antropologii kry¬ tycznej, zwracając uwagę, iż zaangażowanie społeczne antropologii nie powinno być kojarzone z pozbawianiem jej cech naukowości. Wystąpienie Tarzycjusza Bulińskiego ukazało antropologię kulturową jako naukę społeczną o ścisłych związkach z dyscyplinami pokrewnymi i cechach, które j ą od nich odróżniają. Jako „rdzeń wiedzy antropologicznej" referent potraktował jej ukierunkowanie na społeczeństwa obce, poznanie i wyjaśnianie ich praktyki społecznej oraz spe¬ cyficzny typ badań, polegający na „uczestnictwie w codzienności". Łukasz Smyrski, w kolejnym referacie „Teorie i konteksty w badaniach etniczności", postawił pytanie, czy istniejąjakieś orientacje w tych badaniach. Krytykując przeważające w studiach nad etnicznością podejścia redukcjonistyczne oraz banalizację pojęcia „tożsamości etnicznej", opowiedział się za antropologicznymi badaniami kon¬ tekstowymi, które mogą ukazać złożone strategie budowania tożsamości. Katarzyna Kaniowska podsumowała w ostatnim referacie poprzednie wystą¬ pienia, prezentując swoje spostrzeżenia na temat wizji antropologii kulturowej, jawiącej się w wypowiedziach uczestników konferencji. Stwierdziła, że — we¬ dług wyrażonych poglądów — podstawą odrębności antropologii jest przedmiot poznania oraz specyfika poznania. Przedmiot bywa zwykle ujmowany metafo¬ rycznie, jako „kultura", „życie" albo praxis. K. Kaniowska wyróżniła kilka po¬ staw względem antropologii kulturowej: 1. jej traktowanie jako czegoś w rodzaju �296 Kronika religii — podejście do antropologii, opierające się na głębokiej w nią wierze; 2. dyskusje nad tym, czy antropologia jest nauką, czy też sztuką; 3. rozumienie antropologii jako literatury; 4. antropologia jako samowiedza czy też pewien ro­ dzaj wiedzy potocznej. Postawa pierwsza pociąga za sobą wiarę w moc sprawczą badań i analiz, co przekłada się na uznanie antropologii za naukę stosowaną, a także na przekonanie o jej szczególnym, wyjątkowym miejscu wśród innych dyscyplin. Z kolei traktowanie antropologii jako nauki empirycznej wiąże się poglądem o konieczności aktywnego uczestnictwa (tu zarysowują się problemy etyczne, wyróżniane jako specyficzne dla antropologii). Z jednej strony patrzy się na naszą dyscyplinę jako naukę (choć z pewnym przytępieniem ostrości obo¬ wiązujących naukę reguł), a z drugiej strony — jako sztukę, dla której charakte¬ rystyczna jest swoboda. „Empiryczność" antropologii coraz częściej rozumiana jest nie tylko jako wysiłek dla poznania doświadczenia, ale więcej — „poznanie doświadczeniem", empatia. Końcowa dyskusja skupiła się przede wszystkim na ogólnej kondycji współ¬ czesnej polskiej etnologii/antropologii kulturowej oraz poszczególnych jej orien¬ tacji. J. Wasilewski zwrócił uwagę, że na konferencji nie mówiono już o kryzysie antropologii, choć w innych krajach jest to nadal poruszana kwestia, ponieważ z jednej strony antropologia lepiej radzi sobie we współczesnym świecie, a z dru¬ giej, wskutek włączania wielu różnych dziedzin, zatraca swoją specyfikę. W. Kuligowski wyraził zdanie, że dyskusje na temat kryzysu w antropologii, które mia¬ ły miejsce 30 lat temu, już przebrzmiały. Uczestnicy konferencji wypowiadali się także na bardziej szczegółowe tematy, takie jak na przykład problem „negocjo¬ wania znaczeń" z informatorami (R. Vorbrich, W. Kuligowski, T. Buliński), po¬ trzeba prowadzenia krytyki naukowej w ramach naszej dyscypliny (Z. Jasiewicz, W. Kuligowski), czy też ważność wielości ujęć, powstawania różnorodnych prac, w zależności od temperamentu poszczególnych badaczy (Z. Benedyktowicz). Podsumowania konferencji dokonał A. Posern-Zieliński, podkreślając, że poka¬ zała ona stan polskiej antropologii kulturowej, choć organizatorzy oczekiwali, iż uczestnicy w większym stopniu zajmą się oceną badań niż refleksją metanaukową. Ponadto, wypowiedzi nie pokazały, czy od 1989 roku nastąpiły jakieś waż¬ ne zmiany organizacyjne, instytucjonalne, w podejmowanej problematyce ba¬ dawczej i sposobach prowadzenia badań. Nie umiejscowiono naszych osiągnięć w szerszym kontekście etnologii światowej, czy choćby europejskiej. Cenne było natomiast spotkanie przedstawicieli różnych generacji antropologów, o różnych specjalnościach, o rozmaitych doświadczeniach, często empirycznych. Komitet Nauk Etnologicznych zamierza przygotować tom tekstów inspirowanych przez wystąpienia konferencyjne. Prof. Z. Jasiewicz, w imieniu Komitetu Nauk Etnologicznych, krótko pod¬ sumował obrady i podziękował za zorganizowanie konferencji prof. A. Posern-Zielińskiemu oraz gospodarzom spotkania, z prof. A. Paluchem na czele. Prof. A. Paluch zamknął konferencję, dziękując uczestnikom oraz Komitetowi Nauk �Kronika 297 Etnologicznych za możliwość goszczenia konferencji, co stanowi nobilitację dla ośrodka wrocławskiego. Konferencja wrocławska była niewątpliwie ważnym wydarzeniem w życiu naukowym polskiego środowiska etnologicznego. Pozostawiła wprawdzie pe¬ wien niedosyt, ponieważ wystąpienia uczestników nie w pełni przystawały do projektu. Z drugiej strony, ta rozbieżność pokazała, że dla antropologów nadal ważne pozostaje określenie swojej tożsamości, wyodrębnienie przedmiotu i me¬ tod specyficznych dla dyscypliny. Świadczy to, iż nie jesteśmy jeszcze całkiem pewni siebie, chociaż nie mówimy już o kryzysie etnologii/antropologii kultu­ rowej. Jak zauważył słusznie jeden z dyskutantów, inne, w pełni ugruntowane dyscypliny, nie zajmują się ciągłym rozważaniem swoich podstaw i racji bytu. Coraz częściej jednak, także w trakcie tej konferencji, można usłyszeć głosy, że nie należy martwić się o tożsamość antropologii kulturowej i strzec pilnie jej gra¬ nic. Jednocześnie — co dobitnie podkreślano — niezależnie od podejmowanych studiów, podstawowe znaczenie ma profesjonalizm w ich prowadzeniu. Danuta Penkala-Gawęcka MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA N A U K O W A „ETNOLOGIA FRANCUSKA I POLSKA: PERSPEKTYWY KULTURY WSPÓŁCZESNEJ". „ETHNOLOGIES FRANÇAISE ET POLONAISE: PERSPECTIVES DE L'ÉTUDE DES MONDES CONTEMPORAINS", POZNAŃ, 3-4 PAŹDZIERNIKA 2006. Nikt nie wątpi, że w rozwoju etnologii światowej antropologia francuska za­ pisała się szczególnie. Zainteresowanym wiele wszak mówią dokonania nie tylko „duchowych przodków etnologii", takich jak Michel de Montaigne, Monteskiusz, Wolter czy Jean Jacques Rousseau, ale twórców i kontynuatorów tej dziedziny — że wymienimy tu Emile'a Durkheima, Marcela Maussa, Arnolda van Gennepa, Lévi Bruhla czy Claude'a Lévi-Straussa. Ta „Pleiada" od lat towarzyszy 1 1 Nazwa Pleiada została tu zapisana wielką literą ze wszech miar celowo. We Francji, za czasów panowania Henryka I I (1519-1559), powstała grupa poetów, którzy po raz pierwszy w historii kultury francuskiej stworzyli wspólną wizję „uprawiania" poezji w imię obrony jednego języka francuskiego. Ich działalność — „szkoła" jak określają krytycy literatury francuskiej — miała ideologiczne (poli­ tyczne) podłoże, opowiadając się za jednością monarchii francuskiej; bronili nie tylko jej wpływów w Europie, ale także nadali temu zadaniu wymiar intelektualny, w którym utrzymanie czystości języka francuskiego zajmowało naczelne miejsce. Dzięki temu zyskuje on wysoką rangę społeczną i kulturo­ wą jako „język jednego państwa francuskiego". Zob. J.Ch. Payen, H. Weber, Histoire literraire de la France, t.1. Des origines a 1600, Les Editions Sociales, Paris (b.m.w.), s. 328-358. �298 Kronika adeptom dyscypliny na całym świecie w wyrabianiu etnologicznej intuicji. Mając na względzie ów fakt, trudno nie spytać, jak takie zobowiązujące dziedzictwo wpłynęło na kolejne pokolenia współczesnej francuskiej etnologii? Czy obecna francuska antropologia kulturowa jawi się jako dyscyplina naukowa o pewnej ustalonej tradycji myślenia o kulturze? Pytania te, warte obszernej i wyczerpującej odpowiedzi, stały się inspiru¬ jące dla poznańskich etnologów. Aby zatem choć częściowo poznać ich treść, w dniach 3-4 października 2006 roku — wspólnymi siłami Poznańskiego Towa­ rzystwa Przyjaciół Nauk, Komisji Etnologicznej, Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M w Poznaniu, Wydziału Historycznego U A M , Centrum Cywili­ zacji Francuskiej przy UW, Domu Bretanii w Poznaniu oraz Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego, Oddział w Poznaniu oraz sponsora, firmy Tetley Polska z siedzibą w Warszawie — zorganizowano międzynarodową konferencję nauko¬ wą: „Etnologia francuska i polska perspektywy kultury współczesnej". Prezen¬ towana na tym dwudniowym spotkaniu tematyka skoncentrowała się nie tylko na myśli przewodniej dotyczącej badań nad kulturą współczesną, ale także na zarysowaniu ścieżek współczesnego sposobu uprawiania antropologii. Spotka¬ nie stało się zatem pretekstem do zaprezentowania aktualnych dokonań na niwie antropologii polskiej i francuskiej. Zaproszeni do udziału naukowcy, cieszący się międzynarodowym autorytetem, reprezentowali przede wszystkim francuskie i polskie ośrodki etnologiczne. Nie zabrakło także przedstawicieli z kręgu nie¬ mieckiej antropologii kulturowej, dla których język francuski pozostaje istotnym elementem działalności naukowej. Obrady otworzył Wicedyrektor IE i A K U A M prof. dr hab. Ryszard Vorbrich i Przewodniczący Komisji Etnologicznej PTPN dr hab. Grzegorz Pełczyński. Natomiast dr Adam Pomieciński i dr Agnieszka Chwieduk przedstawili ideę konferencji, jej organizatorów i uczestników. Kultura współczesna, główny przedmiot refleksji, rozumiana była tu bardzo szeroko i stanowiła swoisty punkt wyjścia do wzajemnego poznania aktualnych obszarów badań w etnologii francuskiej i polskiej. Konferencję zainaugurowało wystąpienie Maurice'a Godeliera. W referacie zatytułowanym „Które spośród relacji społecznych tworzą Społeczeństwo?", prof. Godelier stwierdził, że problematyka, którą pragnie się podzielić, odwołu¬ je się do przedmiotu zainteresowania wszystkich nauk społecznych. Zasadnicze pytanie dotyczyło bowiem rodzaju i natury stosunków społecznych — miano¬ wicie które z nich: polityczne, religijne, ekonomiczne czy pokrewieństwa posia¬ dają zdolność do wykreowania Społeczeństwa. M . Godelier odwołał się do po¬ szczególnych przykładów, aby wskazać, które z tych relacji powodują powstanie wspólnej tożsamości spajającej je w jedną Całość, pojedyncze grupy (i jednostki je tworzące), rozpoznawalną także przez inne, sąsiednie grupy. W odpowiedzi na to aktualne przecież pytanie (z uwagi choćby na takie procesy jak unifikują¬ cy wpływ ekonomii wolnorynkowej, ale i nacjonalizmy antagonizujące Chiny i Japonię bądź Indie i Pakistan, czy imperialistyczna polityka USA), Maurice �Kronika 299 Godelier zaproponował trzy filary dyskusji. Najpierw zastanowił się nad rolą ro­ dziny (rodu) i stosunków pokrewieństwa jako fundamentalnych dla zawiązania się społeczności, a nawet Społeczeństwa. Podkreślił, że myśl ta stała się swoi¬ stą „prawdą antropologiczną" (jeden z aksjomatów dotyczących społeczeństw bezkastowych, bez władzy, państwa, jeszcze wczoraj „ochrzczonych" jako „prymitywne" i określanych jako Kin-based societies . Następnie M . Godelier dyskutował z dwoma ujęciami stosunków ekonomicznych jako sił kreujących Społeczeństwo — chodzi tu o tezy Marksa, Walrasa i Pareto oraz ekonomii libe¬ ralnych. Po dekonstrukcji tych stanowisk M . Godelier doszedł do wniosku, że ani stosunki pokrewieństwa (krewniacze), ani ekonomiczne nie są zdolne do wytwo­ rzenia Społeczeństwa. Aby w pełni odpowiedzieć na to pytanie, Prof. Godelier odwołał się do swojego doświadczenia w Nowej Gwinei, gdzie żył i pracował jako antropolog (1966 i 1981 — ok. siedmiu lat) wśród społeczności Buruya (typ organizacji — rody), „odkrytej" (1951) na kilka lat przed jego pierwszym kon­ taktem z tą ludnością (1956). 2 Przybliżenie właśnie tego doświadczenia stało się pretekstem do wielowąt¬ kowej dyskusji. Zasadniczo można by j ą sprowadzić do pytania o sposób upra¬ wiania antropologii, czyli o fundamentalną dla tej dyscypliny kwestię połączenia doświadczenia terenowego z opisem i konstruowaniem w nim pojęć i kategorii dotyczących mechanizmów funkcjonowania kultury. Jednakże mając na uwadze doniosłość dorobku naukowego M . Godeliera, wiele pytań odnosiło się do jego wcześniejszych dokonań i poglądów (choćby dotyczących prac Marshalla Sahlinsa i jego koncepcji społeczeństw prymitywnych). Kolejne referaty, choć w ich tle w bardziej lub mniej wyraźny sposób pozosta¬ wała kwestia metodologii, zarysowały, w bardzo roboczy sposób, dwie możliwo¬ ści badania, rozumienia i interpretacji kultury współczesnej. Pierwsza z nich polega na powiązaniu tego pojęcia z takimi terminami jak glo¬ balizacja, glokalizacja, popkultura, jednocześnie jakby dając prym ponownej interpertacji tekstów antropologicznych. Druga, rzec można, oddaje aktualnie realizo¬ wane „projekty badawcze nad współczesnością". W tym przypadku chodzi o coś w stylu „etnografii współczesności", osadzonej głównie na doświadczeniu terenu i nie pozbawionej prób interpretacji (problematyzacja i antropologizacja). Oczywi¬ ście granica pomiędzy tymi dwiema możliwościami bywa czasem nieostra, tak jak nieostro (często przed sobą samym) zostaje zdefiniowana rola antropologa wobec rzeczywistości, którą usiłuje zrozumieć, a następnie opisać. Jednocześnie i jakby niezależnie od głównego tematu konferencji, istotnym fragmentem prezentowa¬ nych podejść badawczych była obecność kategorii antropologicznych: swojskość/ /obcość, marginalizacja (stygmatyzacja), tradycja/dziedzictwo. Oczywiście nie za¬ brakło też w tym względzie prób opisu realiów za pomocą autorskich określeń, w których metafora odegrała istotną rolę. Przedstawiając tu najważniejsze wątki 2 Kin-based societies [ang.] — „społeczeństwa oparte na systemie pokrewieństwa". �300 Kronika referatów, warto podkreślić, że dotykają one kwestii ważnych w zakresie procesu identyfikacji społecznej, a szerzej kulturowej, w których grupy duże (narody, grupy mniejszościowe) tradycyjnie zarezerwowane dla perspektywy socjologicznej, stały się głównym podmiotem antropologicznego zainteresowania. Proponując zatem skrótowy przegląd problematyki związanej z pierwszą możli¬ wością rozumienia kultury współczesnej, warto zwrócić uwagę na trzy wątki: pró¬ bę antropologicznego zrozumienia procesu kształtowania się tożsamości, określa¬ nej jako narodowa i etniczna w odniesieniu do pojęcia „popkultury", globalizacji (A. Pomieciński), propozycję interpretacji kategorii „pracy dziedzictwa" (W. Kuligowski) oraz zwrócenie się ku „rzeczywistości tekstu" — koncepcja „kultury wyznania" jako elementu dyskursu europejskiego (J.F. Bert) i antropologiczna koncepcja ciała (M. Brocki). Ujęcie tożsamości narodowej w kontekście globalizacji kulturowej, wska¬ zanie na jej uwikłanie w obszar kultury popularnej oraz konsumpcyjnej, stała się tematem przewodnim wystąpienia „«Pop-tożsamość»: naród i globalizacja". Autor tego wywodu, dr Adam Pomieciński, określił miejsce kultury popularnej w definiowaniu narodu i tożsamości narodowej, wysuwając tezę, że kultura po¬ pularna przeniknęła do repertuaru etniczności, narodowości i tożsamości. Jak stwierdził, tożsamość narodowa może być tworzona współcześnie w oparciu 0 wytwory pochodzące z tak zwanej popkultury (reklama państw i narodów w prasie, na billboardach, w telewizji, masowy turyzm, odwołania narodowościo¬ we w muzyce rockowej, „nowe" narody w cyberprzestrzeni, itp.). Za sprawą globa¬ lizacji zaś dokonuje się (jakby równolegle) hybrydyzacja wielu kultur, a oswajanie kulturowej „różnicy" staje się partycypacją w globalnej sieci znaczeń. Kwestia akcentowania własnej odrębności przez grupy mniejszościowe oraz zrozumienie tego procesu w kategorii „pracy dziedzictwa" zaproponował dr Wal¬ demar Kuligowski w referacie: „Antropolog wobec tradycji: «praca dziedzictwa» 1 jej sprzeczności". W. Kuligowski odwołał się do dorobku Jamesa Clifforda, który wprowadził do języka antropologii termin „praca dziedzictwa" (chodzi tu 0 zróżnicowane praktyki społeczne — od badań historycznych, poprzez specjalne programy w szkołach, do akcji promocyjnych w mediach — podejmowane przez lokalne społeczności z uwagi na to, co nazywa się w ich ramach „dziedzictwem"). Tak rozumiana tradycja zmusza, według W. Kuligowskiego antropologów do no¬ wego rodzaju działań: przestaje być tylko tradycyjnym przedmiotem ich badań, ale posiada przede wszystkim olbrzymi potencjał polityczny i etyczny. W tym kontekście W. Kuligowski omówił przypadki wystąpień mniejszości etnicznych 1 religijnych (Romowie w Polsce, Muzułmanie we Francji, hindusi w Anglii) w obronie ich prawa do podtrzymywania własnej tradycji, przeważnie kłócącej się z normami obowiązującymi w państwach, w których te mniejszości żyją. We¬ dług W. Kuligowskiego antropologowie winni dostrzec refleksyjny wymiar tra¬ dycji, które są wokół i coraz aktywniej próbują współtworzyć wspólny świat. �Kronika 301 Spojrzenie na współczesną kulturę europejską z perspektywy „rzeczywisto¬ ści tekstu", zaproponował dr Jean-Francois Bert, w referacie „Michel Foucault i etnologia: kilka uwag o kulturze wyznania". Najpierw autor słusznie zauważył, że w pracach Michela Foucaulta istnieją związki metodologiczne z różnymi dy¬ scyplinami nauk: etnologią, socjologią, historiografią, co sprawia, że ten znamie­ nity dorobek wymyka się sztywnym ramom klasyfikacji w naukach społecznych. Niemniej jednak jako taki pozwala wzbogacić pojęcie dyskursu europejskiego 0 nowe elementy. Tym razem chodzi o ponowne zinterpretowanie tych fragmen¬ tów dorobku Michela Foucaulta, które podejmowały problem metody wyznania, wykorzystywanej w psychiatrii już przez Leureta (psychiatrę franc. poł. X I X w.) w psychoanalizie, sądownictwie karnym oraz chrześcijaństwie. W swym wy¬ stąpieniu Jean-Francois Bert zaproponował m.in. odczytywanie historii Euro¬ py jako stopniowego przekształcania struktury jednostki, gdzie Foucault dorzu¬ ca swą koncepcję aktywnego udziału jednostek we własnym dyscyplinowaniu. W konkluzji dr Bert jeszcze raz podjął problem wyznania w naszym społeczeń¬ stwie i wyraził obawę o sens nadmiernej kontroli jako rezultatu nadmiernego wyrażania „swego ja". W kadrze ponownego odczytywania „rzeczywistości tekstu" pozostał także referat, „Antropologia ciała — francuski łącznik" wygłoszony przez dr. Mar¬ cina Brockiego. Uznał on, że wkład francuskiej humanistyki w „antropologię 1 socjologię ciała" można uznać za najbardziej spektakularny. Przywołał za¬ tem prace Marcela Maussa o technikach wykorzystywania ciała w komunikacji i wprowadzenie do dyskusji o ciele pojęcia „habitusu", podjętego i rozwinięte¬ go przez Pierra Bourdieu, prace Claude'a Levi-Straussa na temat miejsca ciała w systemach klasyfikacyjnych w obrębie „myśli nieoswojonej" i wreszcie książkę M . Foucaulta Nadzorować i karać. Dostrzegł w niej podstawę dla wielu współ¬ czesnych studiów nad sposobami oddziaływania stosunków władzy (rozpro¬ szonej, zinternalizowanej przez aktorów społecznych w postaci auto-reżimów) na praktyki dnia codziennego związane z ciałem. Mając na uwadze poprzednie wystąpienie J.F. Berta, można odnieść wrażenie, iż prawdziwym „francuskim łącznikiem" pomiędzy francuską a polską antropologią jest właśnie, jakże inspi¬ rująca, myśl M . Foucaulta. Ciekawym „pomostem" pomiędzy dwiema możliwościami rozumienia kul¬ tury współczesnej okazała się główna myśl referatu „Śląskie początki etnografii współczesnej kultury ludowej w Afryce" zaprezentowana przez prof. Johannesa Fabiana. Stwierdził on, że to, co decyduje o sposobie poznawania przez antro¬ pologa współczesności, zawiera się w jego przeszłości. Tym samym prof. Fabian wskazał na metodologiczny aspekt prowadzenia badań, który na pierwszy plan wysuwa przemożny wpływ osoby badacza na doświadczaną przez niego rze¬ czywistość. Współczesność według J. Fabiana jest więc aktem tworzenia (także w płaszczyźnie języka), a nie faktem. �302 Kronika Ten ciekawy wątek tworzy tło dla badań, które można by określić jako rodzaj wspomnianej wcześniej „etnografii współczesności", osadzonej na długotrwa¬ łym (przeważnie) doświadczeniu terenu. Zaprezentowane w tych ramach opisy rzeczywistości, jej interpretacje i refleksja nad procesem jej poznawania, próby porównania perspektywy antropologicznej/etnologicznej i socjologicznej doty¬ kały zasadniczo kwestii tożsamości grup małych i dużych, ich funkcjonowania w kulturze jednoczącej się Europy. Jednocześnie pojawił się w nich motyw prze¬ szłości jako ważnego czynnika kreującego współczesność. Jednakże nie doty¬ czyło to zasadniczo postaw badaczy, a podmiotów, które znalazły się w centrum ich uwagi. Tak więc w tej grupie wystąpień trudno nie dostrzec przynajmniej czterech ważnych akcentów. Pierwszy z nich dotyczy refleksji nad tożsamością społe¬ czeństw postkomunistycznych w Europie środkowowschodniej (F. Bafoil), a tak¬ że mechanizmów istniejących podziałów pomiędzy tak zwaną Europą Zachodnią i Wschodnią (M. Buchowski). Drugi zawiera badanie instytucji w ramach antro¬ pologii instytucji (I. Bellier, K. Kowalski), i społeczno-kulturowej (z uwzględ¬ nieniem pozycji badacza - A. Chwieduk) oraz opis i analizę współczesnych zachowań rytualnych związanych z małżeństwem (M. Segalen). Trzeci odsła¬ nia zróżnicowane, bo antropologiczne i psychologiczne, podejście do muzyki jako elementu kultury. Z jednej strony chodzi tu o społeczno-polityczną funk¬ cję muzyki — przykład etnograficznych badań nad grupami raperów we Francji (A. Pecqueux) oraz psychologiczne uwarunkowania odbioru muzyki (J. Humięcka-Jakubowska). W odniesieniu do kwestii budowania tożsamości społeczeństw postkomuni¬ stycznych uwagę zwróciły dwie perspektywy interpretacji: socjologiczna oraz antropologiczna — zwłaszcza ta druga odwołała się do takich kategorii jak „ob¬ cość i marginalizacja". Z socjologicznego punktu widzenia państwa postkomuni¬ styczne Europy Środkowo-Wschodniej (rzeczywistość po 1989 r.), przechodząc przez proces modernizacji, nie przybliżają się automatycznie do wypracowania zarówno instytucji, jak i postaw, które wskazywałyby na jednoczesne budowa¬ nie demokracji i zawiązywanie się społeczeństwa obywatelskiego. Prof. Franco¬ is Bafoil, w referacie „Społeczeństwa obywatelskie, demokracja i modernizacja w Europie Środkowej i Wschodniej po 1989 roku. Porównanie perspektyw antro­ pologicznej i socjologicznej" wysunął tę właśnie tezę. W rozwinięciu wykorzystał również perspektywę antropologiczną, która zwraca uwagę raczej na realia bar¬ dziej „nieformalne". W jej ramach, według F. Bafoila, łatwo zaprzeczyć prostej więzi pomiędzy demokracją a społeczeństwem obywatelskim. Badania antropolo¬ giczne prowadzone „w małej skali" pozwalają bowiem dostrzec „drugie dno" rea¬ liów po 1989 roku — mianowicie inne typy relacji społecznych, zakorzenionych głównie w długim trwaniu (w historii) krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Inne rozumienie rzeczywistości europejskiej po 1989 roku zaproponował prof. Michał Buchowski w wykładzie „Widmo orientalizmu w Europie: od egzotycz- �Kronika 303 nego Innego do napiętnowanego Brata". Perspektywa antropologiczna, zapro­ ponowana przez M . Buchowskiego, odsłania problem konstruowania „obcego" w publicznym i intelektualnym dyskursie w tych częściach Europy, które przeję­ ły globalizujący kapitalizm. M . Buchowski odwołał się do dwóch przeciwstaw­ nych wyobrażeń istniejących w społecznej przestrzeni „egzotycznego obcego" i „naznaczonego społecznie brata" jako narzędzi pozwalających wskazać na skutki przekształceń politycznych w mentalności mieszkańców wschodniej Eu¬ ropy. Według M . Buchowskiego częścią tego procesu okazuje się przebudowy­ wanie postrzegania społecznych nierówności w neoliberlanej ideologii. Stopień, w którym różne kraje i grupy społeczne miały problem z przystosowaniem się do wolnego rynku i demokracji, stał się także wyznacznikiem ich zaklasyfikowania jako mniej lub bardziej pasujących do kategorii nowoczesnego Zachodu i „ucy¬ wilizowanych obywateli". Ujęcie problematyki tożsamościowej w odniesieniu do grup mniejszych niż narody znalazło swe odbicie w propozycji prof. Irène Bellier. W referacie „Antropologia instytucji: od mikrokosmosu do globalnego społeczeństwa" omawia­ jąc wyniki badań dotyczące kultury instytucji, przeprowadzone w latach 1990 w l'Ecole Normale d'Administration oraz w Komisji Europejskiej, zapropono¬ wała pojęcie „mikrokosmosu", pozwalającego na badanie relacji między kultu¬ rą, instytucją a społeczeństwem. I . Bellier przedstawiła trzy szczególne mikrokosmosy: ONZ, ze szczególnym uwzględnieniem grup roboczych działających w kwestii autochtonicznej, Komisję Europejską i jej relacje ze społeczeństwem europejskim oraz l'Ecole Normale d'Administration i jej szczególną sytuację w łonie społeczeństwa francuskiego. Antropologia instytucji, wskazując na mechanizmy budowania tożsamości w grupach o raczej zamkniętym charakterze, wtopionych w realia takich organi¬ zmów jak państwa-narody, odsłania także strategie budowania symboliki takich instytucji. I właśnie ten aspekt znalazł swe omówienie w referacie „Odkrywanie przestrzeni symbolicznej Europy", autorstwa dr Krzysztofa Kowalskiego. Histo­ ria powołania flagi dla Rady Europy (1949-1955), oficjalne znaczenia nadawane dwunastu gwiazdom, a także system nieoficjalnych sensów i interpretacji dotyczą nie tylko natury emblematu europejskiego, ale kwestii, jakie pojawiają się w kon¬ struowaniu wspólnej europejskiej przestrzeni symbolicznej, której „porte-paro¬ le" jest funkcjonowanie Unii Europejskiej. „Wielkie" instytucje (organizacje) i ich oddziaływanie na życie nie tylko państw, ale i jednoczącej się Europy, można określić jako „skalę makro". W prze¬ ciwieństwie do niej istnieje też „skala mikro" — w niej funkcjonują instytucje, których wpływ ma mniejszy, ale nie mniej intensywny wymiar. Chodzi bowiem o zorganizowane działania dotykające społeczności choćby miejskie. W tym kon¬ tekście należałoby umieścić przykład zaproponowany przez dr Agnieszkę Chwieduk, która prowadziła badania w biurze matrymonialnym. Zarys funkcjonowania tej instytucji (powołanej pozornie do ułatwiania znajomości ludziom samotnym, �304 Kronika a w rezultacie nastawionej wyłącznie na zysk), stał się dla A. Chwieduk jednocze­ śnie pretekstem do analizy uwarunkowań procesu badawczego, w którym znaj­ duje się antropolog prowadzący długoterminowe badania. Wstępnym założeniem jest tu konieczność zdefiniowania rzeczywistości badanej jako „obcej" oraz od­ różnienie dwóch ważnych dla całego procesu „poziomów": „osobowościowego" (antropolog jako „osoba") i poznawczego (antropolog jako „badacz"). Pojęcie instytucji posiada także inne znaczenie, które jest bliższe początkom rozwoju dyscypliny aniżeli współczesnej antropologii instytucji — chodzi tu o zrytualizowane zachowania, przekazywane z pokolenia na pokolenie, kształ¬ tujące charakter i funkcjonowanie danej społeczności czy społeczeństwa. Ten właśnie aspekt stał się punktem wyjścia dla rozważań prof. Martine Segalen. W referacie „Rytualne innowacje dotyczące współczesnego ślubu we Francji", M . Segalen zilustrowała rozdźwięk pomiędzy zakładaniem rodziny a instytucją małżeństwa, który ma już swą długą historię. Postawiła kilka kluczowych pytań: w jakim celu współcześnie zawiera się związki małżeńskie? W jaki sposób odby­ wają się ceremonie z tym związane? I , jeżeli przyjmie się, że sens rytuału małżeń­ skiego uległ obecnie zmianie, to czy siatka analizy tak ceniona przez van Gennepa jest wciąż operatywna? Prócz tego Autorka skupiła się na rytuałach małżeńskich, które ulegają zanikowi i zmianie, a także odrodzeniu. Istotnym zamierzeniem ba¬ dawczym było też ujęcie małżeństwa przez pryzmat kultury konsumpcyjnej. Ostatnim wątkiem pozostającym w kręgu badań terenowych, łączącym etno­ grafię (rozumianą jako opis) z analizą jest studium muzyki francuskiego rapu. Dr Anthony Pecqueux w referacie „Polityczne praktyki prezentowane przez rap. Etnologia muzycznego doświadczenia francuskiego rapu" wskazuje głównie na fakt, że raperzy są nieodłącznie autorami i interpretatorami ich własnych słów a także, najczęściej, bohaterami opisywanych przez siebie sytuacji. W tym sensie, kiedy raperzy mówią o ich sztuce, i stwierdzają „Rapuję do ciebie te słowa", to w gruncie rzeczy zwracają się właśnie do słuchaczy i to z nimi usiłują stworzyć relację — zwykle o wymiarze etycznym. Na pozór trywialne słowa tekstów niosą jednak głębokie przesłanie społeczne i polityczne — podnoszą wagę instytucji ję¬ zyka, aby uporządkować stosunki społeczne i zamiast przemocy rozwiązać prob¬ lem „życia-razem", czyli tego, jak powinniśmy zachowywać się wobec siebie. Badania etnograficzne nad muzyką jako elementem kultury, aktywnie j ą kształtującym, skupiają się na podmiocie grupowym. Z założenia bowiem et­ nografia dąży do opisu sytuacji, które według badacza wskazują na specyfikę danej kultury, której badacz jest świadkiem (uczestnikiem). Jednakże takie ba¬ dania w ogóle nie koncentrują się na samym procesie przyswajania muzyki, co jest raczej domeną muzycznej psychologii poznawczej (traktuje ona kulturę jako punkt wyjścia, a nie cel analizy). Do tej właśnie sfery nawiązało wystąpienie dr Justyny Humięckiej-Jakubowskiej o „Roli prymitywnej i wyuczonej organiza­ cji w słuchaniu muzycznym". W refleksji o muzyce, która wykorzystuje podej¬ ście kognitywne, proponuje się odmienne spojrzenie na doświadczenie audytyw- �Kronika 305 ne. Jest ono rozumiane jako kontakt człowieka z muzyką — kompozycją, czyli uporządkowanym następstwem wydarzeń dźwiękowych, a nie tylko z bodźcem akustycznym. Chodzi tu zatem o kontekst podmiotowy, odnoszony do umysłu słuchacza, niezależnie od reprezentowanej przez niego kultury. Zaproponowany tu przegląd, z wielu względów pobieżny i skrótowy, najbar¬ dziej sugestywnych wątków referatów, wskazuje na fakt, że współczesna etno¬ logia francuska i polska pozostają w swoistym dialogu w stosunku do klasyki naszej dyscypliny. Etnologia francuska niewątpliwie pozostaje także w „swej własnej tradycji", by nadal być blisko ludzi. Zróżnicowane kulturowo, społecz¬ nie, grupy duże i małe to prawdziwe laboratorium etnologiczne, które nadal in¬ spiruje do wysiłku poznawczego i nowych pytań metodologicznych — kwestii równie istotnych dla etnologów polskich. Adam Pomieciński Agnieszka Chwieduk M I Ę D Z Y N A R O D O W E WARSZTATY N A U K O W E „THE SOCIAL DIMENSIONS OF UNDERSTANDING ILLNESS A N D HEALING: I S L A M I C SOCIETIES F R O M AFRICA TO CENTRAL ASIA", 31 M A R C A — 1 K W I E T N I A 2006 Dwudniowe, robocze spotkanie kilkunastu badaczy, prowadzących studia nad zagadnieniami zdrowia, choroby i leczenia w społeczeństwach muzułmańskich północnej Afryki, Bliskiego Wschodu i Azji Środkowej, zorganizowały Ildikó Beller-Hann i Hanne Schönig w Orientwissenschaftliches Zentrum Uniwersyte­ tu Martina Lutra w Halle Wittenberg. Była to pierwsza okazja do wymiany do­ świadczeń i poglądów oraz prezentacji wyników badań i pomysłów badawczych specjalistów z różnych krajów, zajmujących się tą problematyką. Organizatorki, doceniając znaczenie interdyscyplinarnej współpracy, położyły jednak nacisk na podejście wyznaczone przez perspektywę antropologii społecznej/kulturowej jako tej dyscypliny, która wypracowała nowe ujęcia teoretyczno-metodologiczne, znajdujące zastosowanie w tym obszarze badań. Wystąpienia uczestników pogrupowane były w sekcje, wyróżnione według kry¬ terium geograficznego, przy czym pierwsza sekcja, dotycząca Afryki, obejmowała trzy referaty, druga i trzecia — tylko po jednym referacie, odnoszącym się — od­ powiednio — do Półwyspu Arabskiego i Iranu, a czwarta nosiła nagłówek „Turcja i Azja Środkowa". Oczywiście, można by dyskutować, czy nie lepiej było wydzie- �306 Kronika lić Turcję, a Iran włączyć do Azji Środkowej (taka jest zazwyczaj praktyka), nie­ mniej, był to jedynie podział roboczy. W sekcji tej znalazło się jedno wystąpienie poświęcone Turcji oraz dwa — Azji Środkowej. Ponieważ obrady piątej sekcji, które przypadły na drugi dzień spotkania, dotyczyły wyłącznie Azji Środkowej, w sumie połowa wygłoszonych referatów odnosiła się do tego regionu. W warsztacie wyraźnie dominowali antropolodzy kulturowi, ale uczestniczyło w nim także kilka osób reprezentujących inne dyscypliny — historię medycyny, socjologię, demografię, folklorystykę i orientalistykę. Poruszano różne tematy, od problemów zdrowia kobiet i sposobów opieki nad matką i dzieckiem, poprzez przekonania o „złym oku" i duchach jako przyczynach chorób, obrzędy uzdra¬ wiania duchowego i uzdrowicieli, do ogólniejszych kwestii medycyny komple¬ mentarnej i pluralizmu medycznego. Sara Randall, demografka z University College w Londynie, w referacie „Women's Health as a Justification for Contraceptive Use: Wolof in Senegal", opowiedziała, w jaki sposób w społeczeństwie muzułmańskim, mimo barier natury religijnej, praktyki zapobiegania ciąży mogą znaleźć usprawiedliwienie dzięki odwołaniom do zdrowia kobiet oraz kosztów opieki medycznej. Badania wykazały znaczące różnice, ekonomiczne, kulturowe i społeczne, w odniesieniu do tych kwestii, w zależności od typu społeczności wiejskiej, małomiasteczkowej oraz mieszkańców dużego miasta. Wystąpienie Jekateriny Rodionowej, orientalistki z uniwersytetu w Sankt Petersburgu, dotyczyło natomiast tradycyjnych sposobów opieki nad matką i dzieckiem w Iranie i przygotowane zostało przede wszystkim w oparciu o materiały typu folklorystycznego. Marja Tilikainen, z Wydziału Socjologii Uniwersytetu w Helsinkach, przed¬ stawiła wyniki badań prowadzonych w północnej Somalii, w referacie zatytu¬ łowanym „Witches, Spirits and Human Worlds". Pokazała, jak islam uprawo¬ mocnia tradycyjną wiarę w złe duchy i czary jako przyczyny chorób. Wyróżniła i omówiła poszczególne typy uzdrowicieli, których relacje ze światem duchów postrzegane są w różny sposób. Przekonująco przedstawiła związek lokalnych wyjaśnień chorób i nieszczęść z sytuacją wojny, konfliktów i powszechnych cier­ pień. Sylvia Onder z Georgetown University w Waszyngtonie zajęła się z kolei przekonaniami o „złym oku" (nazar) we współczesnej Turcji i sposobami radze¬ nia sobie z chorobami, które, jak wierzy się, spowodowane są jego oddziaływa¬ niem. Ukazała też, w jaki sposób te tradycyjne wierzenia uzyskują sankcję religii muzułmańskiej. Gerda Sengers z Amsterdamu również rozważała, z punktu wi¬ dzenia antropologa, stosunek islamu do lokalnych praktyk uzdrowicielskich — w tym wypadku ceremonii zar w Egipcie. Leczenie muzułmańskie, sprawowane przez mężczyzn i nakierowane na egzorcyzmowanie złych duchów, przeciwsta¬ wiane jest obrzędom zar, wykonywanym przez kobiety i dla kobiet, mającym na celu nie tyle wypędzenie, co przebłaganie dżinnów. Uzdrowiciele opierający się na Koranie postrzegają zar jako ceremonię nieislamską, niemniej, antropolog widzi te same podstawy obu sposobów leczenia, manifestujące się w rozpoznaniu �Kronika 307 przyczyn dolegliwości oraz zastosowaniu i w jednym i w drugim wypadku wer­ setów z Koranu dla uzdrowienia. Wystąpienie Anne Regourd (z Ecole Pratique des Hautes Etudes w Paryżu), „The Practice of Wet Cupping and the Represen­ tation of Blood in the High lands of Yemen", dotyczyło natomiast jemeńskich praktyk leczniczych, mających na celu usunięcie „złej", niepożądanej krwi. Au­ torka ukazała symboliczne znaczenie krwi, zakazy dotyczące kontaktu z nią oraz kontekst społeczny, związany z praktykowaniem upuszczania krwi wyłącznie przez przedstawicieli jednej warstwy społecznej, uważanej za niższą. Blok wystąpień odnoszących się do Azji Środkowej był zróżnicowany pod względem tematycznym i zakresowym. W referacie „Pluralism of Medical Sy­ stems and Health-Seeking Behaviour in Central Asia: A New Field of Research", Annette Kriimer z Uniwersytetu Humboldta w Berlinie (Institut für Asien- und Afrikawissenschaften, Zentralasien-Seminar), pokusiła się o prezentację i próbę wstępnego uporządkowania pola pluralizmu medycznego we współczesnej Azji Środkowej. Omówiła je jako nowy, interesujący obszar badawczy, na który skła¬ da się biomedycyna („w stylu sowieckim" oraz zachodnia) i złożona, wywodząca się z wielu źródeł, medycyna komplementarna. W ramach tej ostatniej, autorka wyróżniła lokalne „wysokie tradycje medyczne" i ich ludowe wersje, medycynę humoralną, uzdrawianie religijne/duchowe i „ekstrasensoryczne" oraz systemy medyczne pochodzące ze wschodniej Azji. Podkreśliła, iż dotychczasowe studia koncentrowały się na uzdrawianiu magicznoreligijnym oraz na ekspertach od le¬ czenia, natomiast zaniedbanym, a ważnym polem badawczym jest drugi biegun relacji „lekarz-pacjent", a więc właśnie pacjenci/klienci. W ramach tych badań należałoby zająć się m.in. zagadnieniem medykalizacji życia codziennego, przy¬ czynami popularności medycyny komplementarnej i procesem podejmowania decyzji dotyczących leczenia. Z kolei Habiba Fathi z Institut Français d'Etudes sur l ' Asie Centrale w Taszkiencie, w prezentacji zatytułowanej „Traditional Cu¬ rative Practices Among Practising Muslims in Central Asia", przedstawiła wyni¬ ki badań nad praktykami leczniczymi stosowanymi przez muzułmańską ludność tego regionu, które są związane z tradycyjną medycyną. Jej zdaniem, sposoby leczenia praktykowane przez muzułmańskie „religijne kobiety", takie jak otinoyi albo bibi-khalife, skupiają w sobie zarówno elementy religijne, w tym sufickie, jak i magiczne, szamani styczne oraz te związane z tradycyjną, lokalną farmakologią. Dwa referaty odnosiły się do Kazachstanu, dobrze się wzajemnie uzupełnia¬ jąc. Pierwszy, „Kazakh Ethnomedicine and Soviet Biomedicine Under Stalin", Pauli Michaels z Uniwersytetu w lowa (Department of History), omawiał stosun¬ ki między kazachską medycyną ludową i medycyną sowiecką za czasów Stalina. Autorka przedstawiła wysiłki władzy skierowane na wyplenienie tradycyjnych praktyk leczniczych i uzdrowicielskich, wkraczanie biomedycyny na ziemie Ka¬ zachów oraz charakter ówczesnej propagandy medycznej. W kolejnym wystą¬ pieniu, „Complementary Medicine in Post-Soviet Kazakhstan: Doctors and Hea- �308 Kronika lers", Danuta Penkala-Gawęcka z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu ukazała stosunki między lekarzami-praktykami „medycyny tradycyjnej" i uzdrowicielami bez dyplomu lekarskiego, na tle współczesnej, niezwykle różnorodnej medycyny komplemen¬ tarnej w Kazachstanie. Położyła nacisk na postępującą profesjonalizację uzdro¬ wicieli oraz na odmienną legitymizację praktyki takich uzdrowicieli i działalno¬ ści lekarzy zajmujących się leczeniem niekonwencjonalnym. Scharakteryzowała również politykę państwa w stosunku do medycyny komplementarnej i miejsce różnych jej gałęzi w systemie opieki medycznej. Dwoje badaczy z Max-Planck Institute for Social Anthropology w Halle, Krisztina Kehl oraz Mathijs Pelkmans, zajęło się problematyką uzdrawiania du¬ chowego w Azji Środkowej. Referat „Controlling the Spirits: Women Healing Specialists in Post-Soviet Uzbekistan", dotyczył różnych form uzdrawiania re¬ ligijnego, praktykowanych w Chorezmie. Krisztina Kehl pokazała, że „siła per¬ swazyjna" tego rodzaju leczenia opiera się w dużej mierze na autorytecie tra¬ dycji, która przetrwała, mimo prześladowań w okresie sowieckim. Natomiast Mathijs Pelkmans, w wystąpieniu „Establishing Credibility: Secular Legacies and New Spiritual Realities in Post-Soviet Kyrgyzstan", zastanawiał się nad za¬ gadnieniem, czy z lokalnego punktu widzenia — uzdrowiciele duchowi mają moc leczniczą. Zwrócił uwagę na fakt, że, z jednej strony, prosi się ich o pomoc, a z drugiej — wątpi się często w ich siłę i prezentuje jako szarlatanów. To, zda¬ niem autora, świadczy, iż przekonania o siłach duchowych uzdrowicieli nie są stałe i w pełni zinternalizowane. Pelkmans starał się ukazać, w jaki sposób wia¬ rygodność uzdrowicieli jest konstruowana i definiowana społecznie. Dyskusja skoncentrowała się na wielu problemach, których nie udało się wyczerpująco omówić podczas pierwszego takiego spotkania specjalistów. Roztrząsano m.in. kwestie współistnienia różnych „systemów", czy raczej tra¬ dycji medycznych, tworzących — w różnych układach — wraz z biomedycyną, skomplikowaną sytuację pluralizmu medycznego. Zastanawiano się, w jaki spo¬ sób badać takie pluralistyczne układy. Wskazywano na rolę kobiet w medycynie, w szczególności w leczeniu domowym, ale także na ich pozycję jako uzdrowi¬ cielek duchowych/religijnych oraz znaczenie jako osób decydujących często o rodzaju pomocy medycznej dla członków rodziny. Niemniej, jak zauważono, nie wolno, badając zagadnienie płci kulturowej w kontekście medycyny, tracić z pola widzenia roli mężczyzny. Uczestnicy postulowali szersze podjęcie studiów nad codziennymi praktykami leczniczymi, w środowisku rodzinnym, oraz nad „spotkaniami" pacjenta i lekarza. Zwrócono także uwagę na walor badań nad „potencjalnymi pacjentami", czyli osobami, które w danym czasie nie ko¬ rzystają z pomocy medycznej (czy to biomedycznej, czy niekonwencjonalnej), nad ich motywacjami i poglądami. Część badaczy podnosiła w swoich wypowie¬ dziach konieczność łączenia studiów nad medycyną i nad religią jako dziedzin ściśle ze sobą związanych. Mówiono o tym, że oprócz cennych badań prowadzo- �Kronika 309 nych w mikroskali, należy podejmować studia w makroskali, nad relacjami wła¬ dzy, szerszym kontekstem politycznym i społecznym. Spora część dyskusji doty¬ czyła problemów terminologicznych, na przykład konieczności sprecyzowania, jak rozumiemy pojęcie „medycyna komplementarna". Organizatorki podsumo¬ wały spotkanie, które według ich założeń ma stanowić punkt wyjścia do dalszej, międzynarodowej i interdyscyplinarnej współpracy w badaniach nad problema¬ tyką zdrowia, choroby i leczenia we współczesnych społeczeństwach muzuł¬ mańskich. Danuta Penkala-Gawęcka KONFERENCJA „OBRAZY KULTUR", POZNAŃ, 21-22 PAŹDZIERNIKA 2005 W dniach 21-22 października 2005 roku w gościnnych salach Collegium Historicum w Poznaniu odbyła się konferencja naukowa pod tytułem „Obrazy kultur", nawiązująca do konferencji sprzed dwóch lat „Antropologia wobec fo¬ tografii i filmu". Zorganizowana z wielką starannością przez poznańskich etno­ logów: prof. dr hab. Ryszarda Vorbricha i dr hab. Grzegorza Pełczyńskiego, pra¬ cowników Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej w Poznaniu, okazała się cennym wkładem w dyskusję nad obrazem jako źródłem do poznania człowieka i jego świata. Uczestnicy spotkania próbowali znaleźć odpowiedź na postawione przez or¬ ganizatorów pytania związane z pojawiającymi się coraz liczniej różnego typu „Obrazami kultur": Co te wizerunki mówią o rzeczywistości przedstawionej; Jaką wartość poznawczą niosą one dla antropologii (wiedzy o człowieku jako twórcy kultury); W jaki sposób, w jakim celu je sporządzono; W jaki sposób wpływają one na postrzeganie obcych kultur w globalizującym się świecie; W jakim stopniu uzupełniają one opis werbalny kultury; W jakim stopniu wizualne formy kultury mogą być analizowane i opisywane przez język werbalny? Konferencja spotkała się z dużym zainteresowaniem środowiska naukowego, czego dowodem jest podwojona w stosunku do poprzedniej liczba prelegentów reprezentujących placówki naukowe całego kraju. Wśród uczestników konferen¬ cji przeważali młodzi adepci nauki — może świadczyć to o rosnącym zaintereso- �310 Kronika waniu obrazem, tak obecnie powszechnym, jako istotnym materiałem do badań naukowych. W spotkaniach udział wzięli zarówno etnografowie, jak i filmoznawcy, history­ cy, kulturoznawcy i filologowie. Wart podkreślenia jest fakt uczestnictwa młodych ludzi wywodzących się spoza środowiska akademickiego — pracowników muze¬ alnych i archiwistów — świadczący o wychodzeniu nauki poza ścisłe ramy uni¬ wersytetów. Prezentacja wystąpień dokonana przez przedstawicieli tak różnych, a przecież powiązanych ze sobą dyscyplin pozwoliła na wymianę doświadczeń, uzmysłowiła niezwykłą różnorodność w sposobie podejścia do tego samego za¬ gadnienia badawczego. Formuła konferencji oraz duża liczba prelegentów uniemożliwiła, co wielo¬ krotnie z żalem przyznawano, przynajmniej częściową prezentację omawianych dzieł. Może w przyszłości pojawią się możliwości rozszerzenia formy spotkania o pokazy filmowe, co na pewno wzbogaci wartość przekazywanych treści. Wspo¬ mniane wcześniej duże zainteresowanie konferencją wymogło na organizatorach wyodrębnienie trzech sekcji: filmowej, fotograficznej oraz trzeciej, poświęconej reklamie. Ułatwiło to uczestnikom możliwie w największym stopniu skupienie się na interesujących ich zagadnieniach. Ważny podkreślenia jest sprawny przebieg spotkań, który zawdzięczać należy dobrej organizacji poznańskich naukowców. W dyskusji kończącej posiedzenie wielokrotnie podnoszono celowość zwoła¬ nia konferencji i potrzebę kontynuowania spotkań w kolejnych latach. Była ona bowiem niezwykle cennym miejscem prezentacji dokonań naukowych osób zaj¬ mujących się filmem i fotografią, a z drugiej strony stworzyła możliwość integra¬ cji reprezentantów różnych dziedzin naukowych zjednoczonych badaniami nad obrazem jako źródłem do poznania człowieka. Dostarczyła możliwości wymiany doświadczeń, dyskusji o metodologii badań, o warsztacie naukowym. Mimo wartościowych wystąpień i ciekawej dyskusji tak szeroko skrojony te¬ mat nie został wyczerpany. Okazało się jednak, że jest niezwykle ważny i budzi ogromne zainteresowanie wśród humanistów i dlatego niewątpliwie wart jest kontynuacji. Plonem konferencji będzie wydana w najbliższym czasie książka prezentująca wszystkie wygłoszone w ciągu tych dni referaty. Przyczyni się do jeszcze więk¬ szego zainteresowania prezentowaną tematyką i wznowienia dyskusji na spotka¬ niu w przyszłym roku, na co liczą tegoroczni prelegenci. Od kilku miesięcy do¬ stępne jest zaś wydawnictwo zawierające wystąpienia uczestników poprzedniego spotkania, również warte uważnej lektury (Antropologia wobec fotografii i filmu, red. G. Pełczyński, R. Yorbrich, Biblioteka Telgte, Poznań 2004). Regina Podskarbi �Kronika 311 KONFERENCJA „PROBLEMY EKOLOGII KULTUROWEJ W B A D A N I A C H SPOŁECZNOŚCI MIEJSKICH I PODMIEJSKICH", CIESZYN, 19-20 PAŹDZIERNIKA 2005 19 i 20 października 2005 roku odbyła się w Cieszynie konferencja naukowa na temat: „Problemy ekologii kulturowej w badaniach społeczności miejskich i podmiejskich", zorganizowana przez Instytut Etnologii i Folklorystyki w Uni¬ wersytecie Śląskim, Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie oraz Ko¬ misję Studiów nad Przyszłością Górnego Śląska, Oddział PAN w Katowicach. Jej uczestnikami byli etnologowie, socjologowie, folkloryści, kulturoznawcy i pedagodzy reprezentujący ośrodki akademickie oraz inne placówki naukowo¬ -badawcze z całego kraju. Zasadniczym celem tego interdyscyplinarnego spotkania było dokonanie przeglądu problemów, jakie niesie ze sobą współczesna rzeczywistość społeczno-kulturowa, którą cechuje wysoki rozwój cywilizacji technicznej zaspo¬ kajającej wciąż rosnące potrzeby ludzi, przynosząc, obok dóbr powszechnie aprobowanych, degradację środowiska kulturowego i społecznego. Zgodnie z za¬ mysłem organizatorów konferencja miała być próbą odpowiedzi na następujące pytania: — jakie są współczesne formy i przyczyny degradacji kulturowej i społecz¬ nej; — na czym polegają formy adaptacji kulturowej jednostek, rodzin i dużych grup społecznych do lokalnych warunków środowiskowych; — czy można mówić o istnieniu strategii adaptacyjnych; — na czym polegają ekologiczne uwarunkowania kulturowego rozwoju spo¬ łeczności lokalnych i regionalnych; — jakie są mechanizmy utrzymywania się równowagi środowiskowej? Chcąc uzyskać względną jednorodność przestrzeni badawczej świadomie za¬ wężono j ą do środowisk miejskich i podmiejskich. Uroczystego otwarcia obrad dokonała dziekan Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji, prof. UŚ dr hab. Halina Rusek, która, witając zebranych, podkreśliła, iż konferencja zbiegła się z jubileuszem dziesięciolecia istnienia cieszyńskiego ośrodka etnologicznego. W tematykę sesji wprowadził uczestników przewodni¬ czący Komisji Studiów nad Przyszłością Górnego Śląska PAN, Oddział w Kato¬ wicach, prof. dr hab. Władysław Jacher, mówiąc o istotnym znaczeniu czynników społeczno-kulturowych w środowisku przyrodniczym, tworzącym ekosystem. Referat inaugurujący zatytułowany „Adaptacja czy tworzenie ekosystemu kulturowego?" wygłosiła prof. UŚ dr hab. Irena Bukowska-Floreńska (Instytut Etnologii i Folklorystyki, Uniwersytet Śląski, Wydział Etnologii i Nauk o Edu- �312 Kronika kacji w Cieszynie). Jej zdaniem zagrożenia krajobrazu kulturowego są dla ludzi podobnie istotne, jak zagrożenia degradacji środowiska przyrodniczego. Często bywa, że oba się łączą, zagrażając nie tylko ludzkiej egzystencji, ale i tożsamo¬ ści. Zjawiska te przedstawiła autorka na przykładzie zmian w ekosystemie i kraj¬ obrazie kulturowym Górnego Śląska w okresie ostatnich dwóch stuleci. Analizie poddała przebieg adaptacji populacji górnośląskich w trakcie uprzemysławiania regionu, w stabilizacji kulturowej tamtejszych społeczności industrialnych oraz w sytuacji restrukturyzacji przemysłu. Następnym prelegentem był prof. dr hab. Antoni Kuśka (Katedra Nauk Biologicznych, Akademia Wychowania Fizycznego w Katowicach), który scharakteryzował „Środowiskowe, przyrodnicze i społecz¬ ne czynniki kształtujące postawy mieszkańców Jastrzębia Zdroju w ostatnim pół¬ wieczu". Z kolei doc. dr hab. Iwona Kabzińska, prof. U M K i Instytut Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie, w swym wystąpieniu „Życie miejskie w hałasie", poświęciła uwagę destrukcyjnemu wpływowi miejskiego hałasu na środowisko życia człowieka. Podając przykłady — jak to nazwała — „przestrzeni zaśmie¬ conych przez hałas", przedstawiła społeczne formy „walki o ciszę" rozwijają¬ ce się obecnie na terenie Warszawy. Rozpatrując relacje zachodzące pomiędzy ciszą a hałasem w wymiarze kulturowym, zauważyła potrzebę podjęcia w tym względzie szeroko zakrojonych badań o charakterze etnologicznym. Dr Jan Kajfosz (Instytut Etnologii i Folklorystyki, Uniwersytet Śląski, Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie) przedstawił referat „O przemianach przestrze¬ ni publicznej". W jego ujęciu przestrzeń ta, jako miejsce komunikacji, posiada charakter dyskursywny, tzn. jest przez dyskurs determinowana i tworzona, stając się w konsekwencji obszarem swoiście ludzkiej kreatywności i aktywności. Mgr Grzegorz Błachut (doktorant w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej, Instytut Etnologii i Folklorystyki w Cieszynie) w referacie „Akty symboliczne w przestrzeni zdewaluowanej. Przykład urban exploration i graffiti" skupił się nad zdegradowanymi postprzemysłowymi obszarami miejskimi które, choć po¬ zbawione wartości wymiernych, tylko na pozór są „bezwartościowe". Za sprawą spontanicznych działań społecznych i kulturalnych uzyskują one bowiem niejed¬ nokrotnie wartości nowe — symboliczne. Autorem kolejnego referatu „«Złota klatka». Współczesna przestrzeń zabawy i konsumpcji" był prof. dr hab. Ryszard Kantor (Instytut Etnologii i Folklorystyki Uniwersytet Śląski, Wydział Etnolo¬ gii i Nauk o Edukacji w Cieszynie), który poddał wnikliwej analizie cechy spo¬ łeczeństwa konsumpcyjnego, jak i sam proces masowej konsumpcji. Rozwinął myśl, że w zjawisku powszechnego konsumowania wszelakich dóbr immanentnie tkwi czynnik ludyczny. Dwa następne referaty wygłosiły dr Renata Hołda (Instytut Etnologii i Folklorystyki, Uniwersytet Śląski, Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie) oraz dr Edyta Korepta (Katedra Edukacji Kulturalnej, Uniwersytet Śląski, Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie). Pierw¬ sza w wystąpieniu „«Szklane domy» — o pewnym koncepcie literackim i jego �Kronika 313 realizacji", zajęła się motywem „szklanych domów" pojawiającym się w Przed¬ wiośniu Stefana Żeromskiego i ukazała zbieżności rysujące się pomiędzy litera¬ cką wizją a próbą jej propagandowej realizacji na przykładzie budowy Nowej Huty. Druga przedstawiła referat „Człowiek a przyroda w literaturze", w którym na wybranych przykładach prozy X X wieku scharakteryzowała kształtowanie się światopoglądu ekologicznego. Obrady w tym dniu zakończyła dr Dorota Świtała-Trybek, wykazując w swym referacie „«Hobbyści to ludzie szczęśliwi». O wybranych formach spędzania czasu wolnego w środowisku miejskim", że aktywność hobbystyczna stanowi ważny czynnik adaptacji kulturowej górno¬ śląskich społeczności przemysłowych do specyficznych uwarunkowań społeczno-środowiskowych. Drugi dzień konferencji zainicjował referat prof. dr hab. Władysława Jachera (Instytut Socjologii, Uniwersytet Śląski w Katowicach) „Integracja i adaptacja kulturowa w społecznościach pogranicza na przykładzie Śląska Opolskiego". W oparciu o materiał faktograficzny omówione w nim zostały wieloaspektowe procesy i zjawiska zmierzające do wytworzenia się jednolitej społeczności na terenach zamieszkiwanych przez zróżnicowane grupy ludności. Charakteryzując różnorakie czynniki adaptacji, stwierdzono, iż czynnikiem zasadniczym jest kul¬ tura. Analizie poddano główne stanowiska metodologiczne, starające się uchwy¬ cić istotę procesów adaptacyjnych. W kolejnym referacie „Styl ekologiczny jako element konstruowania tożsamości lokalnej" dr Agnieszka Chwieduk (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Pozna¬ niu) skoncentrowała się na procesie budowania wspólnoty, dla której czynnikiem konstytutywnym jest myślenie proekologiczne. Natomiast dr Grzegorz Odoj (In¬ stytut Etnologii i Folklorystyki, Uniwersytet Śląski, Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie) poświęcił swoje wystąpienie „Swój i obcy w przestrze¬ ni małomiasteczkowej Sławkowa", analizie społecznych i kulturowych konse¬ kwencji utrwalonego w świadomości społecznej antagonizmu pokrywającego się z urbanizacyjnym podziałem miejskiej przestrzeni. Problemem „Erozji lokalnej tożsamości społeczno-kulturalnej mieszkańców Będzina po holokauście" zajął się mgr Jacek Malikowski (Politechnika Częstochowska). Stwierdził, że jedną z największych blokad wspólnoty kulturowej Będzina, dostarczającej materiału dla studiów nad tożsamością, jest atrofia więzi lokalnych, atomizacja społeczno-kulturowa i słabnąca identyfikacja ze społecznością. Z kolei referat dr Ireny Kotowicz-Borowy „Rola mieszczucha w degradacji krajobrazu kulturowego tra¬ dycyjnej wsi", dotyczył negatywnego wpływu miejskiej cywilizacji technicznej na rzeczywistość kulturową obszarów wiejskich. Następnym prelegentem był mgr Tomasz Osiecki (Instytut Etnologii i Folklorystyki, Uniwersytet Śląski, Wy¬ dział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie), starający się w swoim wystąpie¬ niu uzasadnić tezę, że fundamentalizm jest formą adaptacji kulturowej do nowej sytuacji społecznej, natomiast dr Piotr Gorczyca (Śląska Akademia Medyczna �314 Kronika w Katowicach i Rokitnicy) zanalizował „Czynniki demograficzne u chorych psychicznie leczonych stacjonarnie". W oparciu o wyniki badań w mieście Tar¬ nowskie Góry zauważył on, że do głównych czynników socjogenetycznych cho¬ rób psychicznych należą niesprzyjające warunki środowiskowe i niekorzystny typ zabudowań. Zagadnienie „Tradycyjne wierzenia we współczesnej cywilizacji technicznej" przedstawiła mgr Sylwia Żwak (Instytut Etnologii i Folklorystyki, Uniwersytet Śląski, Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie), która stwierdziła, że współczesna cywilizacja w swojej technicyzacji i naukowości w wielu przypadkach znalazła miejsce dla dawnych wierzeń, które dostosowu¬ jąc się do zwiększającej się wiedzy o otaczającej rzeczywistości zmieniają je¬ dynie swoją formę. Sesję zakończyło wystąpienie mgr Grzegorza Studnickiego (Instytut Etnologii i Folklorystyki, Uniwersytet Śląski, Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie), który zaprezentował działające w Czeskim Cieszynie stowarzyszenie OS LIBERTE, skupiające przedstawicieli subkultur młodzieżo¬ wych oraz środowisk kontestujących. Zdaniem referenta niebagatelny wpływ na charakter działalności stowarzyszenia ma specyfika przestrzeni miejskiej, działa¬ jące w jej obrębie instytucje, a także obecność granicy państwowej. Podsumowania obrad i dyskusji dokonała dyrektor Instytutu Etnologii i Folk¬ lorystyki, prof. UŚ dr hab. Irena Bukowska-Floreńska, wskazując między innymi na wartościowe wyniki tego spotkania naukowego, głównie dzięki bezpośrednie¬ mu kontaktowi osób zainteresowanych różnymi aspektami ekologii kulturowej. Prof. Bukowska-Floreńska podkreśliła, że konfrontacja odmiennych stanowisk jest ze wszech miar korzystna dla lepszego prowadzenia dalszych badań empi¬ rycznych i dociekań teoretycznych nad tym ważnym zagadnieniem. Wydaje się, iż konferencja spełniła pokładane w niej nadzieje. Pozwoliła uka¬ zać nowe koncepcje badawcze, a także obecny stan badań nad miejscem czło¬ wieka w ekosystemie i procesem adaptacji do środowiska przyrodniczego i kul¬ turowego. Należy sądzić, że dyskusja zapoczątkowana na tej sesji będzie swoistą diagnozą i punktem wyjścia do dalszych analiz pożytecznych zarówno dla nauki, jak i potrzeb praktycznych. Referaty uczestników konferencji zostaną opublikowane w „Studiach Etnologicznych i Antropologicznych" (tom 9), wydawanych przez Uniwersytet Śląski. Grzegorz Odoj �Kronika 315 POLACY W TEKSASIE. WYSTAWA W SAN ANTONIO 1 Dla uzupełnienia publikowanego w poprzednim tomie rocznicowego tekstu 0 polskich osadnikach w Teksasie przesyłam garść refleksji na temat interesują­ cej wystawy prezentującej historię osadnictwa tego stanu, uwzględniającej także 1 naszych rodaków. Teksas zaczął się szybko zaludniać w połowie X I X wieku, kiedy to oderwał się od Meksyku, przybyszami z różnych krajów Europy. Wielokulturowa ludność tego kraju usiłuje się dziś zespolić w jednolite społeczeństwo, w poczuciu dumy z przynależności do Tejanos — tak się dziś często określa mieszkańców stanu, przywołując dawną, niegdyś pogardzaną nazwę meksykańską. Służy tym proce­ som m.in. ogromna wystawa, urządzona w San Antonio w budynku zbudowa­ nym na światową wystawę w 1968 roku. Obecnie mieści się tu Instytut Kultury Teksasu, nastawiony zarówno na dokumentowanie historii stanu, jak też inten¬ sywną edukację młodzieży i dorosłych w kierunku kreowania poczucia jedności, patriotyzmu lokalnego. Wystawa nosi tytuł „Texans One and A l l " (Teksańczycy — jeden i wszyscy). Ma ona dowodzić jedności w różnorodności obywateli stanu. Wystawa po¬ święcona jest wkładowi poszczególnych narodów, tak europejskich, jak też tu¬ bylczych, w budowę kraju. Na jej wstępie przyjęto zaskakującą formę prezentacji narodów, przez prezentację flag. Ale nie są to flagi współczesne, gdyż w scena¬ riuszu ekspozycji odniesiono się do czasów historycznych, tych, w których owe narody licznie do Teksasu emigrowały. I tak nie ma tu flagi niemieckiej, choć Niemcy w Teksasie są jedną z najliczniejszych grup. Bowiem Niemcy, jako kraj, powstały dopiero w 1871 roku. Są tu więc flagi Hesji, Saksonii i Meklembur¬ gii — tych krajów niemieckich, z których wówczas rekrutowała się emigracja. W przypadku Włoch, które również jako zjednoczone państwo powstało późno, posłużono się włoską banderą, jako symbolem morskiej wędrówki przybyszy z Półwyspu Apenińskiego. Podobne wybiegi zastosowano i w innych przypad­ kach. Nie ma tu naszej flagi, a Polaków reprezentuje flaga rodziny carskiej, ale ze współczesnym naszym godłem — orłem. Odpowiednie objaśnienie mówi, że jest to nawiązanie do ówczesnej podległości Rosji, z zaakcentowaniem autonomii, jaką miało Królestwo Polskie. Po pierwszej prezentacji tych flag w 1968 roku niektóre państwa oprotestowały taki sposób potraktowania historii, słały wyjaśnienia, na przykład Chiny Ludowe 2 1 Wizyty w muzeach amerykańskich miały miejsce w czasie realizacji programu studyjnego pobytu w USA w kwietniu 2002 roku w ramach International Visitor Program, finansowanego przez Depar­ tament Stanu USA. Moim pilotem w czasie pobytu w USA był Nick Korzistka, któremu serdecznie dziękuję za wszelką pomoc. Anna Gomóła, Anna Musialik, Jubileusz w Pannie Marii, „Lud", t. 89: 2005, s. 367-369. 2 �Kronika 316 Fot. 1. Ekspozycja polska w San Antonio, Teksas. nie godziły się na flagę Cesarstwa Chin, jaka obowiązywała w X I X wieku. Rosja (ZSRR) domagała się swej flagi, ale przekonano jej przedstawiciela, że Rosjanie nie brali udziału w tej emigracji, a brali w niej udział właśnie Polacy, choć pod¬ dani Rosji. Ostatecznie jednak, dokonując pewnych korekt, zażegnano pretensje dyplomatyczne, ale i tak obecna prezentacja daje wiele do myślenia, zwłaszcza przybyszom ze Starego Kontynentu. Ponieważ aranżacja wystawy ulegała kilka¬ krotnym zmianom, przewiduje się zwiększenie liczby flag, wziąwszy pod uwagę znaczenie późniejszych emigracji dla kształtowania się oblicza stanu. I tak czyni się przygotowania do prezentacji m.in. Rosjan, Cyganów/Romów, rozważa się także sposób zaakcentowania w tej części ekspozycji Serbów Łużyckich, którzy od początku są na ekspozycji prezentowani. Motto wystawy, które przedstawia 16 głównych grup narodowych czy etnicz­ nych, brzmi: „Społeczeństwo Texasu składa się z setki narodów, od Afganów do Zambijczyków, od tubylców do urodzonych gdzie indziej, od nieznanego pocho¬ dzenia, po tych, którzy wyłonili się z morza. Ale wszyscy oni są Teksańczykami — one and all". Na wystawie obszernie ukazany jest wątek historii ludności tubylczej. Dla Europejczyka szczególnie jednak interesujące są takie aspekty tworzącego się społeczeństwa Teksasu, o których się wie nic lub mało. I tak np. sporo miejsca poświęca się na ekspozycji bardzo tu widocznym niegdyś grupom kowboi czar- �Kronika 317 nych i (sic!) czeskich (kto pamięta czeski western Lemoniadowy Joe?). Czesi bowiem stanowią w Teksasie jedną z liczniejszych społeczności. Ale, co mówi wystawa o Polakach, pionierach Teksasu? Wprowadzeniem do polskiej części jest informacja o tym, iż Polska jako kiedyś potężny kraj utraciła niezależność w końcu X V I I I wieku, a pierwszymi emigrantami z Polski na tej ziemi byli żołnierze służący w armii Napoleona, potem — powstańcy listopa¬ dowi. Właściwa kolonizacja Teksasu Polakami nastąpiła jednak później. I to tej emigracji poświęcona jest zasadnicza część ekspozycji polskiej. Zapoczątkowała je grupa Polaków ze Śląska, którą do Teksasu przywiódł proboszcz Leopold Moczygemba. Skrzyknął on swoich 100 parafian i w grudniu 1854 roku dotarli do Teksasu. Tam, w dniu Wigilii, założyli parafię Panna Maria, która stała się pierw¬ szą osadą polską na tej ziemi. W ciągu następnych lat kilkaset kolejnych rodzin dotarło do Teksasu, tworząc następne osady: Częstochowa, Kościuszko, Polonia i inne, już mniej polsko brzmiące. Polacy byli jeszcze do niedawna jedną z najbardziej izolowanych, żyjących w odosobnieniu i tradycyjnych grup. Większość z nich żyła też do późnych lat X X w. w wiejskich osadach i na farmach. Dlatego też nie wytworzyli znaczących w polityce i gospodarce grup, aczkolwiek wystawa prezentuje spore grono osób polskiego pochodzenia, których udział w życiu politycznym, gospodarczym czy naukowym dał się zauważyć. Twórcy wystawy wydobyli z dokumentów historycznych nazwiska Polaków, które prezentują na odpowiedniej tablicy. Są tam m. in. napoleoński artylerzysta — Constantin Malczewski, który w późniejszym wieku został generałem armii meksykańskiej, kapitan Joseph Aleksander Czeczeryn, walczący z rewolucją meksykańską w 1821 roku, major Michael Debricki (pewnie Dębicki?), ofice¬ rowie artylerii Adolf Petrussewicz i John Kornicky i weteran wojen z Meksy¬ kiem — Feliks Wardziński. Lista tych pierwszych bohaterów Ameryki polskiego pochodzenia jest znacznie dłuższa. Również i wśród współczesnych obywateli Teksasu polskie nazwiska daje się słyszeć w kontekście nauki i polityki, a do pol¬ skich korzeni przyznaje się, wedle umieszczonej na wystawie informacji, około 250.000 Teksańczyków. Mocnymi akcentami wystawy są narzędzia rolnicze, które osadnicy bądź to przywieźli z sobą, bądź to na miejscu wykonali na wzór używanych w ojczyźnie. Wystawie patronują dwa wielkie obrazy — obraz Matki Bożej Częstochowskiej i wielka fotografia Papieża-Polaka. Polskim akcentem wyróżniono też niedaw¬ no wydany katalog zmodernizowanej wystawy, umieszczając na stronie tytuło¬ wej wielkie zdjęcie z około 1910 roku przedstawiające rodzinę Johna Dugosha w trakcie wyrobu melasy w miejscowości Bandera . Adam Bartosz 3 3 John L. Davis, Texans One and All, Institute of Texan Culture, San Antonio 1998. �318 Kronika „SZKLANE OZDOBY CHOINKOWE". WYSTAWA W M U Z E U M ETNOGRAFICZNYM, KRAKÓW, GRUDZIEŃ 2005 — L U T Y 2006 Szklane bańki, bombki, kugle..., tak nazywane w różnych regionach Polski, na stałe weszły już do zestawu ozdób choinkowych i niezależnie od naszych upodo¬ bań trudno byłoby obecnie wyobrazić sobie bez nich choinkę. Wystawa „Szklane ozdoby choinkowe", prezentowana w Muzeum Etnogra¬ ficznym w Krakowie, przedstawiła historię wytwórczości szklanych ozdób cho¬ inkowych w Europie oraz dała przegląd współczesnego ich wzornictwa i naj¬ nowszych technik zdobniczych, na przykładzie produkcji krakowskiej wytwórni baniek „M. Geyer". Początki tej wytwórczości mogły zostać zaprezentowane dzięki bańkom wy¬ pożyczonym z kolekcji Janusza Oleszkiewicza i innych osób prywatnych oraz unikatowym archiwalnym fotografiom udostępnionym przez Museum fur Glas¬ kunst w Lauschy i Stfedoćeske Muzeum w Roztokach k. Pragi. Najwcześniejsze przekazy historyczne mówią o bożonarodzeniowych drzew¬ kach ubieranych jabłkami, orzechami, ciasteczkami, opłatkami, papierowymi kwiatami i wstążkami. Jednak dopiero w X I X wieku, gdy w Europie upowszech¬ niła się tradycja ubierania choinki, znacznie wzrosła także popularność różnorod¬ nych ozdób choinkowych. Bogato ozdobione choinki podnosiły bowiem status społeczny rodziny. Na nowe zapotrzebowanie szybko odpowiedział rozwijający się bardzo prężnie w połowie X I X wieku niemiecki przemysł zabawkarski, wpro¬ wadzając na rynek nowe wzornictwo tanich sztucznych ozdób choinkowych. Na¬ turalne owoce i słodycze zastępowano ich imitacją. Licznie produkowano ozdo¬ by z masy papierowej, waty, drutu czy cyny. Jednak spośród sztucznych ozdób choinkowych do najpopularniejszych należą, do dnia dzisiejszego, ozdoby szkla¬ ne, popularnie nazywane w Małopolsce bańkami (dlatego też takiego określenia będę dalej używać). Będąc z początku tylko dodatkiem do innych ozdób choin¬ kowych, z czasem zyskały ogromną popularność ze względu na swój efektowny wygląd dodający choince kolorowego blasku. Za kolebkę ich wytwórczości uchodzi Lauscha oraz sąsiednie miejscowości położone na terenie Turyngii w Niemczech. Na początku lat 30. X I X wieku wy¬ twórczość ta rozwinęła się jako uboczna produkcja w tamtejszych hutach szkła. Z czasem wzrost popularności szklanych ozdób choinkowych spowodował wy¬ dzielenie tej kategorii jako osobnej dziedziny produkcji. Poza hutami szkła, duża część kulistych baniek produkowana była przez warsztaty chałupnicze. Przemysł domowy zapewniał utrzymanie wielu rodzinom jeszcze w latach 30. X X wieku. Pierwsze szklane ozdoby choinkowe były głównie kształtu kulistego, stąd ich niemiecka nazwa kugel, czyli kula. Wykonane z grubego, ciężkiego szkła we¬ wnątrz posrebrzonego, miały bardzo duże otwory zamykane korkami lub dekora- �Fot. 2. Spotkanie przy opłatku wigilijnym członków Krakowskiego Oddziału PTL, występ Zespołu Muzyki Dawnej „Canticum Novum". Fot. Grażyna Pyla �320 Kronika cyjnymi mosiężnymi kapslami. Dopiero w latach 70. X I X wieku wprowadzenie nowej technologii szkła dmuchanego przy użyciu palnika gazowego z dającym się regulować płomieniem umożliwiło wydmuchiwanie lżejszych baniek z cien­ kiego szkła. Rozwinięcie tych możliwości technicznych nie tylko zwiększyło produkcję, ale także wprowadziło różnorodność wzornictwa. Produkowano więc formowane w matrycach nie tylko szyszki, żołędzie, kasztany, winogrona, jabłka, gruszki, pomarańcze, orzechy, ale także serca, dzwonki, domki, trąbki, zwierzęta i ptaszki z ogonkami z włókna szklanego, samochody, wazy, koszyczki itp. Na wystawie pokazany został (na przykładzie współczesnego wzoru) proces powstawania bańki formowej od projektu rysunkowego poprzez formowanie jej w matrycy aż do zdobienia. Proces ten prawie nie uległ zmianie przez ponad sto lat. Jednym ze sposobów zdobienia baniek było użycie gipsowego tłoka, który wciskany w rozgrzaną szklaną bańkę dawał wklęśnięcie zwane „reflektorem". W taki sposób zdobiono również tradycyjne szpice zakładane na wierzchołek choinki. Do popularnych technik zdobniczych należało także malowanie, posy¬ pywanie brokatem lub drobnymi szklanymi koralikami zwanymi „rosą wenecką", owijanie bańki siateczką z drutu lub też łączenie z innymi materiałami. Już na po¬ czątku X X wieku publikowane były pierwsze katalogi z nowym asortymentem ozdób choinkowych. Fot. 3. Spotkanie przy opłatku wigilijnym członków Krakowskiego Oddziału PTL. Fot. Grażyna Pyla �Kronika 321 Inną odmianę szklanych ozdób choinkowych wytwarzano w okolicach miej¬ scowości Jablonec nad Nisą w północnych Czechach. Od połowy X I X wieku do dnia dzisiejszego produkowane są tam koraliki ze szkła dmuchanego, używane głównie do produkcji biżuterii. Ozdoby choinkowe w postaci szklanych korali¬ ków nanizanych na drut zawsze stanowiły tam uboczną gałąź produkcji. W ob¬ szernym asortymencie tego typu ozdób choinkowych przeważają takie wzory, jak gwiazdki, koszyczki, żyrandole, pajączki, instrumenty muzyczne, a także rowery, samochody, statki, samoloty itp. W Polsce zaś pierwsze, nieliczne jeszcze wytwórnie szklanych ozdób choin­ kowych, powstawały co prawda już w latach 30. X X wieku, ale dopiero od lat 70. X X wieku rozpoczyna się ich największy rozkwit. Na przestrzeni lat obserwujemy zmiany w sposobie dekorowania choinek. Koniec X I X wieku to w Europie okres największego rozkwitu bogato ozdabia¬ nych dużych drzewek stawianych na podłodze, które zastąpiły wcześniejsze małe choinki ustawiane na stole. Zamożne rodziny konkurowały ze sobą w posiadaniu jak największej choinki. Nawet rodziny mniej zamożne dekorowały je z nadmier¬ nym przepychem. Można powiedzieć, że w okresie tym zawieszano na choince wszystko, co było możliwe do zawieszenia. Obowiązujące nurty w sztuce także wpływały na wzornictwo ozdób choin¬ kowych. Po okresie wiktoriańskiego przepychu w ozdabianiu choinek, okres Art Nouveau przyniósł modę na tzw. „srebrną choinkę" dekorowaną wyłącznie srebr¬ nymi i białymi ozdobami. W latach 30. X X wieku w zdobnictwie choinek nastą¬ pił znów powrót do stylistyki okresu wiktoriańskiego z dużymi bogato „ubra¬ nymi" choinkami. Moda ta trwała do wybuchu I I wojny światowej i powróciła dopiero w latach 70. X X wieku. Wytwórnie ozdób choinkowych prześcigały się w produkcji coraz bardziej fantazyjnych dekoracji, chociaż niektóre z nich spe¬ cjalizowały się nadal w reprodukcjach dawnych szklanych ozdób choinkowych. W latach 90. X X wieku popularne stało się na świecie tematyczne wzornictwo baniek, co wpłynęło nawet na nadawanie nazw choinkom. Choinka ustawiona na wystawie „ubrana" została przez wytwórnię „M. Ge¬ yer" według najnowszej mody obowiązującej obecnie we wzornictwie ozdób choinkowych, czyli szklanymi bańkami imitującymi porcelanę. Moda w tym za¬ kresie podlega ciągłym zmianom, toteż trudno przewidzieć, co we wzornictwie ozdób choinkowych przyniosą następne lata. Popularne szklane bańki to jednak nie tylko ozdoby choinkowe, chociaż z nimi kojarzą nam się najczęściej. Zawieszone na stojaku coraz częściej sta¬ nowią całoroczną dekorację wnętrza mieszkalnego. Z namalowanym widokiem miasta są pamiątką z podróży, z umieszczoną okolicznościową dedykacją są pre¬ zentem, a z logo instytucji bywają jej wizytówką. Bańki oraz sznury koralików ze szkła dmuchanego wykorzystywane były także od dawna do dekoracji wielu rekwizytów obrzędowych oraz stanowiły element zdobniczy stroju ludowego. Wystawa prezentowała również te aspekty ich zastosowania. �322 Kronika W trakcie trwania wystawy, 18 stycznia 2006 roku, odbyło się spotkanie przy opłatku wigilijnym Kolędy nadszedł czas..., dla członków Krakowskiego Od­ działu PTL. W czasie spotkania Grażyna Pyla, autorka wystawy, przedstawiała historię wytwórczości szklanych ozdób choinkowych w Europie, a Małgorzata Oleszkiewicz historię kolęd i pastorałek. Spotkanie uświetnił występ Zespołu Muzyki Dawnej „Canticum Novum" pod dyrekcją Elżbiety Ptak, wykonującego najstarsze kolędy i pastorałki. Grażyna Pyla M U Z E U M MIEJSKIE „SZTYGARKA" W DĄBROWIE GÓRNICZEJ. ETNOGRAFIA L O K A L N A Muzeum Miejskie „Sztygarka" w Dąbrowie Górniczej jest placówką bardzo młodą. Jako pełnoprawne Muzeum zaistniało w roku 1997, kiedy to przydzielono mu budynek, odpowiedni statut i utworzono w nim kilka działów tematycznych. Natomiast same tradycje muzealne Dąbrowy Górniczej sięgają roku 1889, kiedy to w Szkole Górniczej „Sztygarka" założono pierwszą kolekcję mineralogiczną. W 1912 roku powstało w Dąbrowie Górniczej Muzeum Geologiczne im. Zyg­ munta Glogera. W późniejszym czasie przeróżne czynniki, zarówno społeczne, jak i polityczne, doprowadzały do licznych przemian i perturbacji w funkcjo¬ nowaniu samej jednostki. Również i na tę instytucję niekorzystnie wpłynęły czasy wojen, kiedy zgromadzone zbiory rozkradziono, bądź nieświadomie do¬ prowadzano do ich zniszczenia. Często dochodziło do zawieszania działalności muzealnej, a same zbiory wędrowały z jednego miejsca w drugie. Reasumując, instytucja muzeum nie jest Dąbrowie Górniczej obca, poczynając od zaczątków zbiorów surowców mineralogicznych, skał i skamieniałości, poprzez liczne per¬ turbacje do roku 1986, kiedy to przeznaczono jeden z pawilonów (tzw. Pawilon I) na Ośrodek Muzealno-Dydaktyczny, do roku 1997, kiedy wreszcie nadano Mu¬ zeum pełen status i przywileje. W Muzeum do dnia dzisiejszego wyodrębniono następujące działy tematyczne: historyczny, archeologiczny, etnograficzno-podróżniczy, graficzno-wydawniczy oraz dział skupiający swe działania na pozyskiwaniu zbiorów bibliotecznych. Na etnografię lokalną położono nacisk stosunkowo niedawno, bo pod koniec roku 2005. Niemniej, odkąd powstał w Muzeum dział etnograficzno-podróżni­ czy (2003 rok), był w nim zatrudniony pracownik mający za zadanie zajmować się etnografią lokalną. Pod pojęciem etnografii lokalnej rozumiem tutaj całość kulturową, obejmującą Zagłębie Dąbrowskie, to jest ziemię pomiędzy zbiegiem rzek Białej Przemszy i Brynicy od strony południowej, Wyżyną Śląską na zacho- �Kronika 323 Fot. 1. Fotografia ilustrująca wnętrze zrekonstruowanej izby. dzie, na wschodzie natomiast granicę stanowi Jura Krakowsko-Częstochowska. Sama nazwa „Zagłębie Dąbrowskie" powstała w 1 połowie X I X wieku dla nowo kształtującego się przemysłowego rejonu górniczo-hutniczego, w odróżnieniu od ośrodków umiejscowionych na Śląsku. W Muzeum Miejskim „Sztygarka" nie istnieje, jak do tej pory, tak często spo­ tykany w innych Muzeach podział w ramach etnografii na działy kultury: ma¬ terialnej, społecznej i duchowej. Wszystkimi tymi aspektami zajmuje się jedna osoba. Największym brakiem, odczuwalnym przez badacza zajmującego się etno¬ grafią Zagłębia Dąbrowskiego, jest niedostateczna baza bibliograficzna. Czytając publikacje historyczne na jego temat, zwracamy uwagę na fakt, że jak na tak stosunkowo niewielki obszar przechodził on wiele zmian. Dodatkowo wpływy kultur: Małopolski, Mazowsza, a przede wszystkim Śląska rzutowały w pewnym sensie na niemożność określenia tożsamości kulturowej mieszkańców Zagłębia Dąbrowskiego. Pojawił się problem znany z wielu regionów — Czy jesteśmy sami? Czy należymy do kogoś? Dodatkowo rozwój tzw. kultury górniczej od­ cisnął na Zagłębiu wyraźne piętno. Widoczne było pewne zdominowanie pod względem kulturowym ludności z terenów Zagłębia Dąbrowskiego przez Śląza¬ ków. Niemniej nie należy łączyć kulturowo Zagłębia Dąbrowskiego ze Śląskiem, ani z żadnym innym terenem sąsiadującym, należy go traktować jako obszar in¬ tegralny. �Kronika 324 Jeśli chodzi o badania etnograficzne tego terenu sprawa nie jest prosta. Jedy¬ nymi ośrodkami typu muzealnego na naszym terenie są Muzeum Zagłębia w Bę¬ dzinie, Muzeum w Sosnowcu oraz Muzeum Miejskie „Sztygarka" w Dąbrowie Górniczej. Owszem, mamy dostęp do innych pobliskich muzeów (np. Muzeum Śląskiego w Katowicach czy Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu), niemniej te ośrodki nastawione są, siłą rzeczy, na badanie terenu Śląska. Jedne z pierwszych etnograficznych badań terenowych w Zagłębiu Dąbrow¬ skim miały miejsce w latach 1960 i 1972. Przeprowadziło je Muzeum Górnoślą¬ skie w Bytomiu. W roku 1960 badano mieszkańców Strzemieszyc Małych, Tucznawy i Błędowa, a tematyka dotyczyła ogólnych wiadomości o wsi, zagadnień demograficznych, warunków gospodarczych, społecznych, kulturalnych i poli¬ tycznych, zwyczajów i obrzędów rodzinnych, pieśni i zwyczajów dorocznych, budownictwa, rolnictwa oraz twórczości ludowej. Badania te jednakże przepro¬ wadzono dość wybiórczo i udało się w ich wyniku uzyskać ok. 20 pełnych wy¬ wiadów. Kolejne miały miejsce w 1972 roku i kontynuowano je w miejscowościach Łosień i Strzemieszyce Małe. Ich charakter wskazywał bardziej na wstępną pene¬ trację terenową niż na w pełni poprawnie merytorycznie przeprowadzone bada¬ nia. Celem było uzyskanie informacji natury ogólnej, raczej nie skupiono się na pojedynczych zagadnieniach, nie stanowiły też kontynuacji badań z roku 1960. Na następne badania terenowe trzeba było poczekać ponad 30 lat. W roku 2004 Muzeum Zagłębia w Będzinie wraz z Uniwersytetem Śląskim rozpoczęło dwusezonowe badania w miejscowościach Będzin i Sosnowiec. Te¬ matykę badań stanowiły obrzędy doroczne i rodzinne; podjęto też próbę okre­ ślenia grupy etnograficznej (zagłębiowska?) z pogranicza małopolsko-śląskiego. Badania mają być kontynuowane także w tym roku. Jeśli chodzi o publikacje merytoryczne poświęcone Zagłębiu Dąbrowskie¬ mu, także na pierwszy rzut oka widać w nich ogromne braki. Do najważniej¬ szych zaliczamy dzieło Stanisława Ciszewskiego, który badał społeczeństwo m.in. z okolic Krążka i Tłukiewki . Ponadto w tym samym czasie Michał Federowski zajął się okolicami Żarek, Siewierza i Pilicy . Oba te opracowania są bardzo pożyteczne, ale też dość wiekowe, w X I X wieku spojrzenie na prob¬ lematykę etnograficzną było zgoła inne, co też sprawia, że dzisiejszym bada¬ czom terenu Zagłębia Dąbrowskiego informacje zawarte w nich nie wydają się wystarczające. Kolejną publikacją, której nie należy pominąć, stanowi Kiele¬ ckie Oskara Kolberga . Jakkolwiek cenionym i niepowtarzalnym badaczem był 1 2 3 1 Stanisław Ciszewski, Lud rolniczo—górniczy z okolic Sławkowa w powiecie Olkuskim, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. X, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1886. Michał Federowski, Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, gusła, zabobony, pieśni, zabawy, przysłowia, zagadki i właściwości mowy, Biblioteka „Wisły", t. I. Warszawa 1888. Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie t. 18, 19, Kieleckie, Wrocław-Poznań 1885. 2 3 �Kronika 325 Oskar Kolberg, tereny Zagłębia Dąbrowskiego potraktował marginalnie i na zasadzie zasygnalizowania pewnych aspektów czy odmienności. Do wydaw¬ nictw nowszych, współczesnych zaliczamy przede wszystkim materiał Janiny Marcinkowej, Krystyny Sobczyńskiej i Władysława Byszewskiego, w którym starali się w sposób jak najbardziej syntetyczny podać informacje na temat Zagłębia Dąbrowskiego . Wartościowe są dla nas także publikacje, łączące w sobie kilka zagadnień, ale wspominające o kulturze Zagłębia Dąbrowskiego, do których zaliczamy m.in. prace Barbary Bazielich. Dla mnie jako etnologa pracującego i skupiającego swe wysiłki na kulturze i etnografii Zagłębia Dąbrowskiego, a przede wszystkim na mieście Dąbrowa Górnicza i jego okolicach, najistotniejsza stanie się kontynuacja etnograficznych badań terenowych. Przede wszystkim chciałabym uzyskać spójne informacje na temat stroju „zagłębiowskiego" (zwanego poprawnie merytorycznie strojem będzińsko-siewierskim lub będzińskim), bo póki co, informacje, które posiadam na ten temat, są od siebie skrajnie różne. Co prawda Muzeum Miejskie „Sztygarka" dokonało rekonstrukcji tego stroju w roku 2004 i jest on eksponatem stałej wysta¬ wy „Kultura materialna Zagłębia Dąbrowskiego", niemniej chciałabym uzyskać bardziej pewne informacje na ten temat. Myślę, że kolejnym istotnym zagad¬ nieniem w ramach kultury materialnej stałoby się budownictwo i wyposażenie domostwa. W ramach etnografii lokalnej możemy się także poszczycić akcją, która zosta­ ła zapoczątkowana w listopadzie 2005 roku. Jest to Apel do mieszkańców Dąbro¬ wy Górniczej o uzyskanie w formie darowizny artefaktów związanych z kulturą ludową Zagłębia Dąbrowskiego. Akcja została mocno zasygnalizowana w lokal¬ nych mediach i odnosi spektakularne skutki w postaci licznie przekazywanych do Muzeum eksponatów. Pewnym sukcesem tego działu jest też stała ekspozycja, na którą składają się dotychczasowo zdobyte eksponaty. Wystawa nosi tytuł „Kultura materialna Za¬ głębia Dąbrowskiego" i jest stale wzbogacana o coraz to nowsze przedmioty. Do tej pory zgromadzono w ramach zainteresowań etnografią lokalną liczną kolekcję eksponatów, a liczba ta ma cały czas szansę na powiększenie, dzięki wspomnia¬ nej wcześniej Akcji. Posiadamy głównie: meble z 2 połowy X I X wieku i z 1 po¬ łowy X X (m.in.: szafę, łóżko, stół, lustro ścienne, krzesła, kufer na wiano); kosze do wypieku chleba, kolekcję starych żelazek (i tych na węgiel, i tych na „du¬ szę"), tary do prania, „gęsiarki", prasy drewniane, kolekcję naczyń glinianych; zrekonstruowany piec kuchenny, tzw. cygan, składający się z pieca chlebowego, komina i kapy; sita; formy do wypieku ciast; maglownice ręczne; kolekcję na¬ rzędzi stolarskich (przede wszystkim strugi); przedmioty związane z pracą na roli: cepy, sieczkarnię, radło, pług oraz sochę; nosidła na wodę; „psy" służące4 4 Janina Marcinkowa, Krystyna Sobczyńska, Władysław Byszewski, Folklor Zagłębia Dąbrowskie­ go, Centralny Ośrodek Metodyki i Upowszechniania Kultury, Warszawa 1983. �326 Kronika do ściągania butów; chomąta; żarna, kołowrotki; maszyny do szycia; kilkana¬ ście obrazów oraz figurek przedstawiających postacie świętych, makatki, lampy naftowe oraz instrumenty muzyczne, z których najcenniejszym jest fisharmonia z roku 1910. Dość niespotykanym obiektem jest drewniana kuźnia pochodząca z miejscowości Strzemieszyce Małe. Obecnie zdemontowana i zakonserwowana czeka na ponowną rekonstrukcję w planowanym w przyszłości Skansenie Kultu¬ ry Zagłębiowskiej. Niedawno także stworzyliśmy wystawę czasową w jednej z dzielnic Dąbro¬ wy Górniczej — Gołonogu. Tematem wystawy była przeszłość tejże dzielnicy; oprócz części historycznej zrekonstruowałam tzw. izbę zagłębiowską. Wystawa była tym bardziej osobliwa, że miejscem ekspozycji było wnętrze kościoła św. Antoniego z Padwy. W związku z rekonstrukcją izby zagłębiowskiej spotkały nas pewne problemy (bo już samo ustawienie ścian izby okazało się w warunkach kościelnych nie lada kłopotem), dotyczyły one przede wszystkim faktu, iż nie wszystkie eksponaty mogące służyć jako elementy wystroju izby współgrały ze sobą. Największy dylemat stanowił różny czas pochodzenia eksponatów. Niemniej udało się nam z tego znakomicie wybrnąć, dzieląc jedno pomieszczenie na dwa — w jednej części zrekonstruowaliśmy część kuchenną, natomiast w drugiej urządziliśmy coś na wzór izby dziennej, w której zarówno udawano się na spo¬ czynek, jak i spożywało się posiłki czy wykonywało codzienne zajęcia (fot. 1). Dział etnografii lokalnej ma w planach przede wszystkim rozpoczęcie etno­ graficznych badań terenowych. Mam nadzieję, że dzięki nim uzyskam więcej informacji na temat etnografii Zagłębia Dąbrowskiego. Katarzyna Sobota � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a46124ca37188e447e486134af6ba874.pdf c5431229ee3ad2c66ab47349bdb0aa67 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1779 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1648 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.445-452 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TRiEŚCI I. STUDIA, ROZPRAWY Aleksander P o s e:r on - Z i e l ~ ń s k i, KOil1c·epcjeetnkzmości W amerykańsku'ch studia'ch etnicznych Mirosl'lwa P o s e r n - Z i e I i ń s k a, Między asymilacją a etnu'cznym odrodzeniem, Z problematyki amerykanizacjli Indian USA Anna D r ze W j e ,ck ,a - B a ,n as z a k, Bt'nologia w Szwecji. Zarys rozwoju i wspólczesll1a organizacja (Michał B u c h o w s k ii, Model religijności ludowej - próba konstrukcji "Gerhard K los k a, Swiadomo,ść hLstory'cZil12.i jej badanie . II. ARTYKUŁY, OMOWIENIA, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW 57 93 113 129 159 187 195 215 219 235 I CZASOPISM Annual Review ,oi Anbhropology, 1972 - 1978 (Józef Burszta) . Gunter Wiegelmann, Matthias Zender, Gerhard Heilfurth, Vo1kskunde. Eine Elinfuhrung, 1977 (Józef Burszta) 1. Dzabbaro-v, Obscestvennyj proogress, byt ,i relii,gija, 1973 (Halina Bojan Pierun) 253 257 259 M. A. Clooov, Nas'€letrlJije Mo1ukk,skich O'sbrOVQV,1976 (Roman Karczmarczuk) A. N. Siedlovskaja,Malyje narody Bihara. I.storiko-etnogra.fii.ceskij ocerk, 1976 (Alicja 25 MATERIAŁY JÓ2)ef Ch·ojnackii, Mi·er,a i mir .(mLr'owarui:e)W cywilizacj.i eu:ropej.~kiej Antoni K u 'c z y ń s k li, Polskie zainteresowan,i,a etnografią Syberii Kaukazu w XVIII wieku Richard ,J e f a b e k, Lidove tradke V dnesnim Ceskoslovensku Franciszek S i e l i 'c k i, B>ialor'uskie ludow,e pieśni biesiladno-rodzinne ze wsi Mikulino, gm. Dołhinów bylego powliatu wilejskiego . Wa'nda B u d z i s z e w s k a, O kilku bułga·rsikich nazwach I:oślin związanych z n.imi Wlierzenia,eh ludowych . Zofia S t a s z·c za k, Stan przy,g·otowania Etno1ogi,cl'Jnego Atlasu Europy Stćl;l1Jislaw B ł a s z c z y k, Ewa Gr.ażyna K ,ar ·pli ń s k.a, Bronisława K o pc z y ń s k a - ,J a wo r s k a, Teresa Z akr z e woSk a, Problemy d·Ok:umenta'cj.i iinforrrm.·cjietnografi·cznej III. RECENZJE, 3 Bednarczuk) Nygman AsJiwv, Islam i nar,ody, 1975 (Wojciech Burszta) Witold Armon, Pnlscy badacze kultury ,J,aikutów, 1977 (Antoni uwa.gi na temalt recenzju A. KuczyńskliegQ (Witold Armon) Odpowiedź dr. Witoldowi ArmonQw.i (Antoni Kuczyński) . 263 265 267 Kuczyński) 268 274 276 �446 Kalendar:nyje obYCai i obrjady v stranach za,rubeznoj Evropy kone<: XIX nacalo XX v. Vesennije 'prazdflliki, 1977 (Jacek Bednarski) R. J. Denisorva, Etnogenez Latysej. Po dannym kr,ani-o-logii, 1977 (AUcja narczuk) VII 280 Mezina,l'ooni .sjew 1976 (Jifi slavishi, Warsz:awa 1973 (21 - 27 VIII). Biblio.gr,afie, Damborsky) PI'e:meny l'udovy'ch tmdicii 282 v IsuCaSll1osti.2. Socialisticke krajiny, 1978 (Józef Burszta) 283 Jan Komorovsky, chal T'radicna svadba Buchawski, Wojciech u Slovanov, 1976 (Wojciech Dudziak; Mi- Burszta) 285 Matthias Zender, Ges,talt und Wandel. Aufsatze zur rhcinischwcstfalis'chen Vo1kskunde und Kulturrau:mforschumg, 1977 (Zofia Staszczak) Leopold Schmidt, Hochzeitsbrauch im Wandel der Gegenwart, 1976 (Boguslaw Linette) 1977 (BoLesław Jastrzębski, Januszkiewicz) Wokół kultury ludowej Kravcov, Problemy slavjanskogo folklora, 1972 Dance Studies, 1976; 1977 (Maria Drabecka) . Mkhaił Arnaudov, Studii vyrchu bylga'rskite obredi L (KoLe 294 294 296 296 296 297 300 302 i literatury 1939 - 1948, 1978 (Piotr KowaLski) N. 28Cł 291 Artli popullor ne Shqiped, 1976, Ethnogmphie albarnaise. Edition spedale a l'occasion de la Conference Nationale des Etudes Ethnographiqucs en Albafllie (Julin 197,6), 1976 (Adam Bartosz) . Annette P'ou.rrat, TraditJions d'Auvergne, 1976 (Jacek Bednarski) . Janusz Stefanowkz, Bumt mniiejszm§ci, 1977 (Michal Buchawski) Zygfryd Prószyński, Ziemia Puck'a w o.powi,adarniu, baśni i anegdoc,ie ludowej, 1977 (Medard Tarko) K<Jtol'icyzm średniowieczny, 1977 (Michal Buchawski) Eugeniusz Iwani,ec, Z dziejów srtaroobrzędowców [)'a ziemiach polskkh XVII- XX wieku, 1977 (N. N. Pokrowski) \Vł,adY'sław P1iwowarski, Religijność miejska w warunkach uprzemyslawiania, 1977 (Michal Buchowski) Zbigniew Jasiewkz, Rodzina wiejska na Ziemi Lubuskiej. Studium przeobrażeń r'odziny na podstawie badań etnograficznych w wybranych wsiach, Jerzy 278 Bed- 304 (KoLe Simiczijew) 307 310 i legendi, 1971; 1972 Simiczijew) 312 Kuzman Szapk:arev, Izbr,ani dela, 1976 {KoLe Simiczijew) . Dusko Konsta.ntinov, Zdravko Bozinorvski, Tuka e Makedonija. Narodn.i ko:mitski pesni, 1970 (Kole Simiczijew) . Varval'a Ad!1i<łnova-Pi'e'r'iek, Driev<n'i€lr,us~:'lkaj'a li:tieratu,ra :i folkl'O'l', 1974 (KoLe Simiczijew) 317 3 J Cł Lu'ografika simmikta gimnas'iu A'giu Nikolau Kritis. Epimelia Andrea Logaki, 1974 (KoLe Simiczijew) Cwetana Romanska, VytPrns,i na bylgarskobo nar·odno tvorccstvo. Izbrani stud!:i i statu, 1976 (KoLe Simiczijew) Gross Partwitz. W,andlun.gen ,cines Laousitzer Heidedorfes, 1976 (Józef Burszta) Imre Hegyi, A nepi erdok;ieles t6rteneti for.rna:i, 1978 (Ryszard Tivadar Peter'Csak, Hegykoz, 1978 (Ryszard Kantor) Gheorghe Nist'Ol'oaia, ~tergare populare, 1975 (Adam Bartosz) 315 321 324 327 Kantor) 329 331 . 332 �447 Krzysztof Ruszel, (Franciszek Studia Kotula; nad Michal kulturą ludowąPusz'czy Buchowski, Sandomier!skiej, Wojciech Burszta) 1978 333 . Stani,sław Ol<;<izki, Polskie instrumenty ludowe, 1978 (Zbigniew Toroński) Zbornik radova Etnografsk<Jg Institut'a, 1973; 1974; 197·6 (Andrzej Brencz) Glas'nlik Etnografsk'o'g Instituta, 1976 (Andrzej Brencz) . Muzejna zbirka, Ru'ski Kerestur 1976, 1976 (Adam Bartosz) Annual (Godisnik), 1966- 1976 (Adam Bartosz) Bolgar tanulmanyok, 1974; 1975 (Adam 339 340 343 344 346 Bartosz) 349 Traditiones. Zbonnik Instil~U'ta za sJovooSlko 'l1,a'r{)do,pisje,1977 (Andrzej Zbornik S].ovenlskeho Nal'odneho Muzea, 1977 {Mariusz Baumann) Kalcndarz Sląski na rok 1978, 1977 (Jifi Damborsky) Ka].endalrz Śląsk,i na Tok 1979, 1978 (JiN Damborsky) . Brencz) 350 351 352 353 IV. KRONIKA 80-lecie prof. dra Wa~ila Malinowa (Krzysztof Wolski) X MiGdzynarodowy Kongres Nauk Ant1"'o-pologicznych Etnologi'cznych ICAES), New Dc'l'hi 10 - 16/21 grud:l1Jia 1978 (Edward Pietraszek) . Sesj,a IeOM w New Delhi 8 - 9 XII 1978 (Krzysztof Wolski) . 356 (X 357 362 Międzynar,odowe spotkanie etnografów z s'ocjalisty,czmy'c;h kr.ajów (Bulga:pi'a, paźdz~e1·n.ik 1977) (Maria Biernacka) . Europy Europejskli'e badania po'róWlnawcze w mimach 'proj.ek,tu "Kultura". rencja w Ta'lIJinie (Jacek Bednarski, Zbigniew Jasiewicz) . Konfe- Współpmca (Stani- slaw z redakcją "Demos". Uwagi 'Po konferencji w Lublanie 366 Blaszczyk) Cd redakcH 369 "Demosu" 373 Zasady opracowywania streszczeń autorskich recenzji dla "Demosu" oraz przygotowywania 374 Funkcje spoleczne ·etnolo~ii. Ogólnopolska kQnf'erencja naukow.a, - 12 l~stopada 1977 (Boleslaw Januszkiewicz) . Ogólnopolska chal 364 sesja studencka Buchowski, Wojciech "Wyprawy Burszta) pozaeuropej'ski.e Pozn,ań 11375 'etnogmfów" (Mi- 377 . Wkład p<JIskkJh bada'czy w p<Jznanie kultur ludowych i pierwotnych świata. Konferencja naukow.a we Wrodaw~u, 24 - 25 listopada 1978 (Antoni Kuczyński) 378 Sprawowani·e Zarządu okr,es 'od września Spraworoanie graficznej ci inl11e spotkarJJioa z udz·iał,em etnogmfów (Grażyna lzba daktm-aty Ewa .i habilitacje 383 388 w 1977 roku Ewa Karpińska) 390 EtnograficZJne wY'stawy cza~owe ZJOTganiZJow.anew i inne ,instytucje (Iwona Wiktor) Magisteria, ZJa z przebiegu pra·c Ośrodkla Dokumenta'cji i I'nforma'cji Etnow 1977 - 1-978 (Bronislawa Jaworska, Grażyna Ewa Karpińska) Konfer'oo'cj.e, zjazdy (Grażyna Głównego Polskieg<J T<Jwarzys'twa Liudoznawcnego 1977 do SJierpnia 1978 (Edward Pietraszek) . 1977 roku z zakr·esu etnografii Karpińska) pamięci Wi-noe'l1Jtego·Pola (Adam przez muzea 393 w J.atach 1976 - 1977 415 Pol) 423 �448 V. IN MEMORIAM Tadeusz Prus-Wiśniowski (Malwa Baryczowa, BoLesław Lopusilańskli (Krzysztof Wolski) Wanda Brzeskia (Ryszard Kukier) . Piotr Kalecia.k (Kazimiera Paszkowska) Stefan LYiSik (Maria Suboczowa) . Leon Roppel (Longin Malicki) . Ludwik Mróz (Aleksander Kalczyński) Walenty Gawron (Wincenty Gawron) Edward Mach (Janina Orynżyna) Stanisław Szyller (Aleksander Kakzyński) Henryk aDman (Maria Orman) . M'leczysław Woźnowsk!i KI ipo Shanker M.athur (Krzysztof Wolski) Zofia Kolkówna) 426 427 428 430 433 435 437 439 440 441 442 443 443 �CONTENTS I. STUDIES AND PAPERS Aleksander P o s c r n - Z i c I i ń s k i, Conceptsof ethnicity in American ethnic studics Mirosława P o s e r n - Z i e I i ń s k a, From assimilation to ethnic revival same proble:ns cf Americanization of american Indians in the United States Anna D I' Z e w i e c k a - B a n a s z a k, Ethnology in Sweden. Development and modern organization Michał B u c h o w s li:i, Attempt at creating a model o·f folk religious interests Gl'rhard K los k a, Studies of historical consciousness 3 25 57 93 113 II. ARTICLES AND MATERIALS Józef C h a j n a c k i, Exchequer tally (tallying) and primitive pastoral community ·in european -civilization . AntQll1jiK'u,c z y ń s 'k i, Bolish interesltsiln <the eth[1(Jjga-a;p.hyorf Syberia and Caucas in the eighteenth century Richard J e i' a b e k, Folk tradition in modern Czechoslovakia . Fra;nci'szek S i e I ic ki, White russi,an folksongs of family-ce,nvivial character in Mikulino village, Dołhinów parish, former wilejski district Wanda B u d z i s z e w s k a, Same bulgarian names of plants and folk beliefs connected with them Zof,ia S t a s z c z ak, L'etat de preparations de l'Atlas Ethnolog,ique de l'Europe et des ):ays voisins Stanislaw B ł a s zc z y k, Ewa Grażyna K a I' 'p i ń s k a, Bronisława K a pc z y ń s k a - J a wo r s k a, Teresa Z akr z e w,s k a, The problems of ethnogr.alphic do:-;:urrnentation ,and ;i:nfo~malti'On. III. REVIEWS, SURVEYS OF PUBLIKATIONS Review of AnthfO'pology, 1972 - 1978 (Józef Burszta) WiegeImann, Matthias Zender, Gerhard HeHfurth, Volkskunde. Einfiihrung, 1977 (Józef Burszta) Dzabbarov, Obscestvennyj progress, byt i religija, 1973 (Halina 215· 219 235 253' 257 Bojan Pierun) Alicja 195 Eine 259 M. A. Clenov, Naselenije MoIukkskich ostrovov, 1976 (Roman Karczmarczuk) A. N. Siedlovskaja, Malyje narody Biharn. Istoriko-etnograficeskij ocerk, 1976 Nygman 159 187 AND PERIODICALS Annual Gunter I. 129· 265, Bednarczuk) ASirov, Islam 263 i narody, 1975 (Wojciech Burszta) 267' �ASO Witold Armon, Polscy bada'cze kultury J,akutów, 1977 (Antoni Kuczyński) Uwag,i na temat recenzjli A. Kuczyńskiego (WitoLd Armon) Odpowiedź dx. W'Hołdowi A'rmonowi (Antoni Kuczyński) . Kalendarnyje obyc'ai ,i obrjady v s'tranach zarubeznoj Evropy konec XIX nacalo XX v. Vesennije pmzdniki, 1977 (Jacek Bednarski) R. J. Denisova, Etno'genez Latysej.Po dannym kraniologii, 1977 (Alicja Bednarczuk) VII 1976 (Jii'i 1978 Jan sjezd slavistU, Warszawa 1973 {21 - 27 VIII). 278 Bibliografie, Damborsky) l'udovych (Józef 282 tradicii v sucasnosti. 2. Sooialist,icke krajiny, Burszta) 283 KomoI"Ovsky, Tradicnasvadba chal 276, 280 Mezinarodni Premeny 268 274 Buchawski, Wojciech u Slovanov, Burszta) 1976 (Wojciech Dudziak; Mi- . 285 Matthias Zender, Ges,tal,t und Wandel. Auf.satze ~UT :T!h€'inoi'~chwestfaJi,s'chen Volks;kunde und KulturraumfOTschung, 1977 I(Zofia Staszczak) 2811 Leopold Schmidt, HochZJeiltsbraruch lim Wandel der Gegenwart, 1976 (Boguslaw Linette) 291 Arti-popuHor ne Shqiperi, 197u, Ethnographie albanaise. Edition speciałe a l'occasion de la Conference Nationale des Etudes .Ethnogra~hiques ,en AIbanie (Jum 1976) {Adam Bartosz) Annette Paurrat, Tmditioons d'Auvergne, 1976 (Jacek Bednarski) Janusz Stef'anowicz, Bunl rrnniejsZJoś'c.i,1977 (Michal Buchowski) Zygfryd Pró:szyński, Ziemia Pucka w OiPowiadaniu, baśni ,anegdocie ludowej, 1977 (Medard Tarko) 296 296' Katolicyzm śr,edniowieczny, 1977 (Michal Buchowski) Eu,g€ll1JiuiSz Iwani,ec, Z dziejów s't'aiI'1oohrzęido'W'ców na z!iemiad1 rpoJoslóchXVII- XX w,ieku, 1977 (N. N. Pokrawski) . Władysław Piwowarski, Religijność miejska w warunkach uprzemysławiani'a, 1977 (Michal 294 294 Buchawski) 296 297 300 Zbigniew Jas'iewi,cz, Rodzina wliei'sika na Z'iemi Lubuskiej. Situdium rprzeobraż'eń rodziny na ,pods'ta:wie ba'dań etillograi'i'cznycih w wybrarnyc'h w:>ia,ch, 1977 Jerzy (Boleslaw Jastrzębski, Januszkiewicz) 302 Wokół kultury li ol'itemtury ludowej 1939 - 1948, 1978 (Piotr KowaLski) 304 N. L Kravcov, Problemy slavjanskogo folkima, 1972 (KoLe Simiczijew) Dance Studies, 1976; 1977 (Maria Drabecka) Vawara Adxian,o'va-Pieni'etc, DrieVlIllieI'lusskaj,alliJtlieI'la't'ura i f'01kl1or, 1974 (KoLe Simiczijew) Simiczijew) simmikta 310 312 Kuzman Szoapkarev, Izbrani dela, 197'6 {KoLe Simiczijew) Dusko Konstantinov, Zdra'vko BoZin'ovsky, Tuka e Makedonij,a. Na rod Illi komitski pesni, 1970 (KoLe Simiczijew) . Vrail"VamAdtrlilanoVla'-'RiJeI1iete, DrieVlIlli;er.us:9kiajaloi<1lilena:tur,a i fQl!k:lror,1974 (KoLe Laografika 307 315 317 319 gimnasiu 1974 :(KoLe Simiczijew) Agiu Niko,la-u Kritis. Epimelia Andrea Lo,gaki, . Cvetana Romansk,a, VYJprosi na bylgarskoto naI'lodno tv,orcestvo. Izbrani stud-ii i st'atii, 1976 (KoLe Simiczijew) Gross Partwitz. Wandlungen eines Lausitzer Heidedo.rf.es, 1976 (Józef Burszta) lmre Hegyi, A De-pi erdok'i~les torteneni fo'rmai, 1978 {Ryszard Kantor) 'TiV'adar Petercsak, Hegykoz, 19'78 (Ryszard Kantor) 321, 324 327 329 331 �451 Gheorghe Ni'storoaia, Stergare populare, 1975 (Adam Bartosz) Krzysztof Ruszel, Studia nad kulturą ludową Puszczy Sandomierskiej, (Franciszek KotuLa; Michał Buchawski, Wojciech Burszta) 332 1978 333 . Stanisław Olędzki, Polskie instrumenty ludowe, 1978 (Zbigniew Toroński) Zbornik radova Etnogmfskog Instituta, 1973; 19'74, 1976 (Andrzej Brencz) Glasnik EtnQgrafskog Instituta, 1976 (Andrzej Brencz) Muzejna zbirka, Ruski Kerestur 1976, 1976 (Adam Bartosz) Annual (Glod~sn;ik), 19'66- 1976 (Adam Bartosz) Eolgartanulmanyok, 1974; 1975 (Adam Bartosz) Traditiones. Zbornik Instituta za slovensko narodapisje, 1977 (Andrzej Brencz) Zbornik Slovenskeho Narodneho Muzea, 1977 (Mariusz Baumann) Kalendarz Sląski na rok 1978, 1977 (Jifi Damborsky) Kalendarz Sląski na rok 1979, 1978 (Jifź Damborsky) 339 340 343 344 346 349 350 351 352 353 IV. REPORTS Pro·f. dr Wasil MaDinow's the 80thanniversary (Krzysztof WoLski) X International Congress of AnthDopolog'ical and :Ethnological Scien,ce (X ICAES), New Delhi, December, 10 - 16/21, 1978 (Edward Pietraszek) . ICOM Synljposium in New Delhi, Decmnber, 8 - 9, 1978 ,(Krzysztof WoLski) International Meeting ofethnographers from European socialist ·countI'lies (BulgaTlia, October, 1977) (Maria Biernacka) European comparative research within 'the "Culture" project. The conference in Tallin (Jacek Bednarski, Zbigniew Jasiewicz) Contribut!ions to "Demos" magazine. Comments after the conference in Lublana (Stanisław Blaszczyk) From Demos'staff Rules of a drafting a rev,iew and preparing 'summaTlies f'or Demos magaZJine Social funC't~on'Sod' e1hnology. All-P,01islhsci·erntifucoonference vember, 11 - 12., 19'77 (BoLesław Januszkiewicz) All-Polish - (Michał Student SY1ffi1posium"EthnogmlPhers' Buchawski, Wojciech Burszta) 356 357 362 364 3'66 369 373 374 in POZJnań,No- Extra-EuDopean 375 Exped!itions" 377 Contribution ,of Polisih s,cholars to sct:udythe fol]:kandpdmi1ive cultures of the wurld. Scientifkconference in Wrocław, November, 24 - 25, 1978 (Antoni Kuczyński) 378 An account on the activities of the Polish Ethnographic since Sept. 1977 to August 1978 (Edward Pietruszek) Sooiety Headquarters 383 An a'ccount on ,the alct~vitlies of the E,tlhinol§m]Jhk Rec,o['ds aOO Informat:iJon Centre in 1977- 1978 (Bronisława Jaworska, Grażyna Ewa Ka.rpińska) . 390 Conferences, 'congresses and othoc Imeetiings wlict:ha padicipartilOlrl of ethnographers in 1977 (Grażyna Ewa Karpińska) 390 Pe60dic ethnographic exhibitions institutions (Iwona Wiktor) 393 organised in 1977 by Museums and other M.A. theses, Ph.D. theses and theses qualify,ing for assistant-")rofessorsh~p the field of ethnography between 1976- 1977 (Grażyna Ewa Ka~pińska) Wincenty Pol's memQ['y room (Adam PaO in 415 423 �452. V. IN MEMORIAM TadeuslZ Px'Us-W~śn~owski (MaLwa Baryczowa, Bolesław Lopuszański (Krzysztof WoLski) Wanda Brzeska (Ryszard Kukier) Pio;tx Ka,leci,ak (Kazimiera Paszkowska) Stefan Łysik (Maria Suboczowa) Leon Roppel (Longin MaLicki) Ludwik Mróz (Aleksander Kalczyński) \Valenty Gawron (Wincenty Gawron) Edward Mach (Janina Orynżyna) Stanislaw SzyBer (ALeksander Kakzyński) Henryk Onnan (Maria Orman) Mieczysław Woźnowski Kripo Shanker Mathur (Krzysztof WoLski) Zofia KoŁkówna) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6fcd2d121f21d73d8dedc41af414bc62.pdf f0bea104d572c515094686570b91999e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5541 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5152 Title A name given to the resource Spis treści/ Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; 2008 nr 1 (11) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis treści Rafaf Krasoń 3 Polscy m u z y c y w Finlandii Jakub Steblik 11 Sztuka służebna Sabina Nędza 18 Akcja „Wisła" Przemysław Owczarek 30 Mąka w kościele, grzyby w powietrzu i ciuchy z drugiej ręki Dominik Tyralski 45 Współczesny aspekt mitu: Braveheart Małgorzata Czapiga 54 Światy znikąd Paweł Rojek 61 O b e c n o ś ć Europy Mirosław Chlebosz 68 C.G. J u n g Recenzje Marcin Taboła 76 Przemysław Owczarek Karol Wojtyła - Jan Paweł II Dariusz Żukowski 78 Olga Tokarczuk Bieguni � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92d101c5a19a01b5ab2c2a0e120c01c7.pdf a7cbe5e295660432245be6d1ecc31b8f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5542 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5153 Title A name given to the resource Wstępniak/ Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 Sprawa barbarzyńcy. Reaktyw Po dwóch latach „Barbarzyńca" pojawia się znowu. Nie po raz pierwszy przejawia swoje zamiłowanie do ukrywania się. W historii zatoczył j u ż koło. W starożyt­ nej Grecji należał do sfery niezrozumiałej i nieprzejrzy­ stej, posługiwał się bełkotliwą mową i miał dziwaczne zwyczaje. Nastał jednak wiek dziewiętnasty, panowie w korkowych kapeluszach z notesami w dłoni pojawili się w dżungli i pojmali barbarzyńcę, skatalogowali go, odsłonili, obnażyli i opisali, a niejaki Lewis Morgan przy­ dzielił mu środkowy spośród trzech szczebli na swojej trzystopniowej drabinie rozwoju cywilizacji. Trzeba było lat, by barbarzyńca znów zaczął zaskakiwać, by to, co oswojone, stało się obce. Takjakzaskakuje futurystyczna czcionka w tytule czasopisma, surrealizm jął przetwa­ rzać naszą wygodną i oswojoną rzeczywistość: tworzyć nieoczekiwane zestawienia, dziwić się na nowo j u ż raz poznanemu światu, zrównywać sztukę z nauką. Dzicy wtargnęli w nasz świat. W każdym razie barbarzyńca się odnowił, poniósł też wszystkie koszty z tym związane. Jego szczegółowo opi­ sane przez Morgana cechy przestały być aktualne, prze­ stał być przejrzysty. Dlatego badacze porzucili klarow­ ne, optymistyczne teorie, jak ewolucjonizm, w którym wszystko idzie ku lepszemu i kończy się happy endem, a zwrócili się ku dziedzinom mniej zrozumiałym — fizyce kwantowej i teorii nieokreśloności. Nowy barbarzyńca nie zamieszkuje j u ż odległego terytorium, ale na pozór znaną rzeczywistość, czai się w trzewiach miasta, ale także w nas, o czym przekonuje psychoanaliza. Dlatego nie ograniczamy się tylko do jednej metody. Może go odnaleźć antropologia, ale też historia, a może fotografia i reportaż. Takjakzwiedza się wunderkamerę czy gabinet osobliwości, my próbujemy zdobywać wiedzę o barba­ rzyńcy, gromadzimy rozmaite wątki. Dlatego interesuje nas film i architektura, chcemy dotrzeć do mitu Europy, ale Polakami grającymi do kotleta też nie pogardzimy. Zapraszamy do lektury nowego, jedenastego numeru reaktywowanego „Barbarzyńcy". 5 •M Redakcja $ < • i—• o LL � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/376547991f21adfb44b7ac525bbccda6.pdf f4750d1423f97fb8e5b9370612e18ea6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3486 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3268 Title A name given to the resource Kronika IV-VI 1980 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.249-250 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text wargami oraz w k l ę s ł e nosy. Rodzaj tworzywa zdecy­ d o w a ł o t y m , że c a ł y akcent skupia się na r y s u n k u ' i wyrazie samej t w a r z y z p o m i n i ę c i e m włosów (il. 4). O s t a t n i ą g r u p ę r z e ź b Słoniny t w o r z ą wykonane w drewnie f i g u r k i z w i e r z ą t , k t ó r e ze względu na bar­ dzo m a ł e w y m i a r y , p r z y p o m i n a j ą zabawki. W prze­ c i w i e ń s t w i e do i n n y c h p r z y k ł a d ó w twórczości artysty doszły t u w y r a ź n i e do głosu tendencje naturalistyczne, ujawnione g ł ó w n i e w daleko p o s u n i ę t e j trosce o szczegóły anatomiczne i fakturalne oraz w chęci p o d k r e ś l e n i a momentu ruchu. P o d s u m o w u j ą c dorobek r z e ź b i a r s k i Józefa Słoniny, należy p o d k r e ś l i ć , że reprezentuje on przeciętny po­ ziom, k t ó r y w n i e k t ó r y c h p r z y k ł a d a c h , j a k np. rzeź­ bie kobiety k o p i ą c e j m o t y k ą ziemię, z d a w a ł się zapo­ w i a d a ć r z e ź b i a r z a z d u ż y m i możliwościami. Intereso­ w a ł go przede wszystkim człowiek, jego praca i troski. Z tego w z g l ę d u ś w i ą t k a r s t w o o d g r y w a ł o u niego rolę d r u g o r z ę d n ą i wiązało się przede wszystkim z począt­ k o w y m okresem twórczości. W n i e k t ó r y c h tematach ś w i e c k i c h n a w i ą z u j e jednak do tradycji ś w i ą t k a r s k i c h (kobieta z dzieckiem na r ę k u , dziewczyna w gorsecie). Część jego prac ma Charakter ilustracyjny (zajęcia wiejskie), część zaś t r a k t o w a ł jako swoisty trening warsztatowy (główki kamienne). W a r t o ś ć plastyczną m a j ą jednak przede wszystkim rzeźby o tematyce świątkarskiej oraz ś w i e c k i e rzeźby jednofiguralne, mniej cenne są kompozycje wielofiguralne. wspólna funkcja: wół zaprzężony w jarzmo, chłop trzy­ mający pług oraz poganiająca wołu kobieta. Poszcze­ g ó l n e , bryły kompozycji, poprawnie ęzeźbione, są rea­ listycznie ujęte. Rzeźbiarsko najbardziej udany jest wół. Trafność ujęcia przejawia się w u k ł a d z i e takich elementów anatomicznych, jak mocno osadzona głowa, masa tułowia oraz ruch nóg. Jednolita faktura wszyst­ kich brył a także brak polichromii, p o d k r e ś l a j ą jed­ ność ideową całej kompozycji. Poza wspomnianymi już rzeźbami sakralnymi, po­ wstałymi w początkowym okresie twórczości, wszystkie inne pozbawione są polichromii: n i e k t ó r e t y l k o po­ krywa błyszcząca warstwa bezbarwnego lakieru. Poczucie dekoracyjności widoczne jest w pracach Słoniny w rozwiązaniach kompozycyjnych, kierunkach linii płaszczyzn, kontraście faktur itp., natomiast występuje ono tylko w n i e w i e l k i m stopniu w postaci dekoracji niezależnej, zdobiącej płaszczyznę (jak to ma miejsce np. w płaskorzeźbie M a t k i Boskiej z Dzie­ ciątkiem). Odrębną grupę rzeźb S ł o n i n y s t a n o w i ą ludzkie główki kamienne, wykonywane, jak o t y m mówił, dla nabrania wprawy w rzeźbieniu i dla w ł a s n e j przy­ jemności, zazwyczaj podczas pasienia k r ó w . Widoczne są w nich te same cechy, k t ó r e spotykamy w g ł o w a c h rzeźbionych w drewnie: zaznaczona p ł a s k o ś ć twarzy, migdałowato wycięte oczy, osadzone dość głęboko w stosunku do czoła, w ą s k i e usta ze słabo widocznymi Zdjęcia w y k o n a ł autor R K O N I K A IV-VI 1980 Imprezy regionalne i folklorystyczne 16 V — w Częstochowie Z w i ą ­ zek „Cepelia" z o r g a n i z o w a ł I Ogól­ nopolski Przegląd R z e ź b y L u d o ­ wej, z udziałem 6 Zrzeszeń Ce­ pelii. * 10,11 V — Busko (kieleckie), IV Spotkania z Folklorem. Przy­ znano nagrody kapelom, zespołom regionalnym, solistom, ś p i e w a k o m i instrumentalistom. V — Łomża, w ś r ó d imprez Święta Kultury Staropolskiej „Rajby K u r p i o w s k i e " — w i d o w i s ­ ko plenerowe w nowogrodzkim skansenie. * 30 V—2 V I — w Muzeum Etno­ graficznym w T o r u n i u w ramach „Dni Torunia" zorganizowano „Spotkania Kapel Ludowych z udziałem kapel zagranicznych", wystąpiły zespoły z Polski, W ę g i e r i Jugosławi. C y k l imprez, k t ó r e odbywały się na placach i u l i ­ cach miasta o b e j m o w a ł koncerty, spotkania, pokazy instrumentów, występy zespołu dziecięcego z Koniakowa, stylizowanego zes­ połu t a ń c a z B r a t y s ł a w y oraz j u ­ gosłowiańskiego zespołu pieśni i t a ń c a „żeńcy". Jako pomostu j ę ­ zykowego u ż y t o esperanto, a W ę ­ gierski Związek Esperantystów przysłał t o w a r z y s z ą c ą m u z y k o w a ­ niu w y s t a w ę haftu ludowego. Or- ganizatorami imprezy było Muze­ um, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego w Toruniu oraz Zarząd Główny Polskiego Związku Esperantystów. 7 8 V I — O s t r o ł ę k a , 25-te D n i F o l k l o r u Kurpiowskiego, z udzia­ ł e m kapel, zespołów i t w ó r c ó w l u d o w y c h kurpiowszczyzny. f 19—22 V I — Przytoczna, I I I Ogólnopolski Przegląd Dorobku Kulturalnego Wsi. J u r y (przew. prof. dr Józef Burszta) oceniło widowiska zespołowe ( I nagr. ot r z y m a ł W D K w Kielcach) oraz w y s t a w y konkursowe (przew. j u ­ r y ant pL P r z e m y s ł a w B r y k a l s k i ) : I nagr. p r z y p a d ł a ekspozycji W D K z Piły, pokazującej dysonanse m i ę d z y d a w n ą a w s p ó ł c z e s n ą ar­ c h i t e k t u r ą wsi, z a s t ę p o w a n i e p i ę k ­ nych starych f o r m współczesną produkcją masową. 20—22 V I — Płock, X I V Ogól­ nopolski Festiwal F o l k l o r u i Sztu­ k i L u d o w e j pod h a s ł e m „Z bie­ giem Wisły", odbyło się seminar­ i u m folklorystyczne, otwarto w y ­ stawy, m.in. „Diabły polskie w rzeźbie i legendzie" (z kolekcji Wiktoryna Grąbczewskiego). Kon­ certom zespołów towarzyszyły kiermasze sztuki ludowej: kwia­ tów, w y p i e k ó w , w y r o b ó w ze sło­ my, przysmaków regionalnych. Przywrócono Radę Programowo-Artystyczną (przewodniczący dr. B o g u s ł a w Linette), k t ó r a przyzna­ ła w y r ó ż n i e n i a : g ó r n i c z e m u zespo­ łowi pieśni i t a ń c a „ S i e m i a n o w i ­ ce" za t a ń c e mieszczan żywiec­ kich, zespołowi „ R r o m n i " z War­ szawy za ludowe t a ń c e i stroje, zespołowi z Brzeźnicy za stroje kobiece, zespołowi „ Ż e r d z i e " z Pu­ ł a w za a u t e n t y c z n o ś ć widowiska — w y r o b u lnu, zespołowi „ J a w o r z n i k " z B ę d z i n a za autentyczne ele­ menty w obrzędzie weselnym i stroje, zespołowi z Grodziska Dolnego za a u t e n t y c z n o ś ć stroju, m u z y k i i pieśni, Zespołowi pieśni i tańca „Wisła" za różnorodne t a ń c e w i ś l a ń s k i e , zespołowi „Podwiślanka" z Sieciechowa za wido­ wisko pieczenia chleba, kapeli ze Zdunkowa i kapeli braci R ó ż a ń ­ skich z Zabierzowa Bocheńskiego za tradycyjny sposób gry, oraz kapeli braci T r z p i l ó w z Garwoli­ na za zachowanie autentycznego stylu muzykowania. 14,15 V I — Przysucha, I V Wo­ j e w ó d z k i P r z e g l ą d Folkloru i Sztu­ k i Ludowej w o j . radomskiego. 20—22 V I — Łowicz, „ J a r m a r k ł o w i c k i " z u d z i a ł e m kapel, zespo­ łów, g a w ę d z i a r z y ; wystawa sztuki ludowej regionu w Muzeum Na­ rodowym, oddział w Łowiczu. 26—29 V I — Kazimierz n.Wisłą, X I V Festiwal Kapel i Śpiewa­ k ó w Ludowych. I nagrody otrzy­ m a l i : Kapela „Dolina Dunajca" z 249 �Nowego Sącza, zespół śpiewaczy z Łukowej (zamojskie), Maria Majchrzak ze Skoraszewic (lesz­ czyńskie) — śpiew, S t a n i s ł a w Na­ wrot z Szymanowa (leszczyńskie) — skrzypce. Przyznano również nagr. I I i I I I . * 3—31V — w ramach obcho­ dzonych Dni Oświaty Książki i Prasy, odbyły się m.in.: 24 V — Dzień D o m ó w K u l t u r y i Amators­ kiej Twórczości Artystycznej w Warszawie, 25 V — Ś w i ę t o K u l t u ­ r y Wsi — Dzień Polskiej Sztuki Ludowej i Folkloru; głównym punktem programu b y ł a Cepeliada w Warszawie. 24 V — T u r n o k. B i a ł o b r z e ­ gów. Z a k o ń c z y ł się 2-tygodniowy ogólnopolski plener ludowej r z e ź ­ by monumentalnej. * 24 V — Muzeum w Zabrzu, otwarcie wystawy malarstwa „ n a i ­ wnego" M a r i i Wojtowicz z K r a ­ kowa. * V — w Częstochowie i Zabrzu pokazano w y s t a w ę prac N i k i f o r a ze z b i o r ó w Muzeum O k r ę g o w e g o w N o w y m Sączu. * V — Sierpc, w Muzeum Et­ nograficznym wystawa „ S i e r p e c k a r z e ź b a ludowa". * Konkursy i wystawy 1 8 I V — w Muzeum Etnogra­ ficznym w Toruniu otwarto po­ konkursową wystawę wycinanki ludowej. Na otwarcie p r z y b y l i na­ grodzeni i w y r ó ż n i e n i t w ó r c y w strojach regionalnych. O m ó w i e n i a w numerze. * 2 2 I V — w Z a k ł a d o w y m Do­ m u K u l t u r y w Radomiu rozstrzyg­ nięto ogólnopolski . konkurs pt. Życie i twórczość Jana Kocha­ nowskiego w rzeźbie i malarstwie ludowym na szkle, na k t ó r y w p ł y ­ nęło 203 prace, w t y m 23 obrazy na szkle. Jury pod przewodnictwem Barbary Z a g ó r n e j - T ę ż y c k i e j p r z y ­ znało nagrody. I otrzymali: Stefan Slażyński (Stanisławice, w o j . ra­ domskie) i Stanisław Piwoński (Kozienice w o j . radomskie), nagr. I I : S t a n i s ł a w Denkiewicz (Jedlnia, woj. radomskie), Antoni Baran (Opoczno), Józef Serwik (Lubań Sl., w o j . opolskie), Ewelina P ę k s o wa (Zakopane), nagr. I I I : Romuald Baryłowicz (Kozienice, w o j . ra­ domskie), Józef Zganiacz (Fałków, woj. kieleckie), J a r o s ł a w F u r g a ł a (Polwica, w o j . w r o c ł a w s k i e ) , W ł a ­ dysław Walczak-Boniecki (Zako­ pane), Jolanta P ę k s o w a (Zakopa­ ne). V — Rybnik, wystawa d y w a ­ n ó w dwuosnowowych ze zbiorów/ Muzeum O k r ę g o w e g o w B i a ł y m ­ stoku. * V — w poszczególnych woje­ w ó d z t w a c h r o z s t r z y g n i ę t o ogólno­ polski konkurs pn. Ludowe i a r t y ­ styczne r ę k o d z i e ł o wsi, zorg. przez Cepelię, Centralny Z w i ą z e k K ó ł e k Rolniczych i Federacji Stowarzy­ szeń P r z y j a c i ó ł Sztuk P i ę k n y c h w Polsce. Celem konkursu b y ł a dal­ sza aktywizacja twórczości i w y ­ twórczości m i e s z k a ń c ó w wsi i ma­ łych miasteczek. Cepelia ufundo­ w a ł a nagrody. * 12 V I — W r o c ł a w , Muzeum Etnograficzne. Otwarcie wystawy „Polskie, instrumenty ludowe" ze z b i o r ó w Muz. I n s t r u m e n t ó w M u ­ zycznych w Poznaniu. * * V I — w Zalipiu rozstrzygnięto konkurs „Malowana chata"; 62 m a l a r k i z Zalipia i 13 z okolicz­ * I V — o d b y ł się K o n k u r s k r o szonkarski zorg. przez Wydział K u l t u r y i Sztuki U r z ę d u W o j . w Opolu; wzięło w n i m u d z i a ł 117 osób. Nagrody I otrzymali: Tade­ usz Gała, Korfantowo; M a r i a R u ­ dzik, Osowiec; Anna Bronder, Raszkowa; Edetranda Krupop, Kamień Sl.; Katarzyna Chodo­ rowska i Wiesława Żytkiewicz, Tułowice. * I V —• Wystawa zabawki l u ­ dowej, Muz. Etnograficzne, W a r ­ szawa, przy współudziale Muz. Zabawkarstwa w Kielcach. 16 V—6 V I — Pyrzyce, ekspo­ zycja prac t w ó r c ó w ludowych Zie­ m i Pyrzycklej. 250 Sztuka ludowa innych narodów I V •— Warszawa, salon wysta­ w o w y TPSP, u k r a i ń s k a sztuka l u ­ dowa. 1 8 I V — Muzeum Etnograficz­ ne w Warszawie, „ Ł u b o k " — zna­ k o m i t a w y s t a w a rosyjskiej grafiki ludowej z X V I I I i X I X w., ze z b i o r ó w Muzeum i m . Puszkina w Moskwie. * 19 V — M i l a n ó w k. Parczewa, zakończył się Ogólnopolski plener r z e ź b y ludowej pt. Sport w sztuce ludowej (23 u c z e s t n i k ó w ) . I V — Bolesławiec (woj. zie­ lonogórskie), wystawa dawnej sztuki ludowej Dolnego Śląska. Wystawy amatorów Jako etap przygotowawczy do ogólnopolskiej w y s t a w y I I I Trien­ nale Plastyki Nieprofesjonalnej ( k t ó r a o d b ę d z i e się w listopadzie — w g r u d n i u we W r o c ł a w i u ) od­ b y ł y się p r z e g l ą d y , łączące po k i l ­ ka blisko siebie położonych woje­ w ó d z t w . M i a ł y one miejsce m.in. w: Olsztynie, Gdańsku, Często­ chowie. Z w i ę k s z y c h w y s t a w plastyki a m a t o r ó w zorganizowano również: V I I I w o j . w y s t a w a plastyki ama­ torskiej, Gdańsk (kwiecień); I I I woj. p r z e g l ą d plastyki nieprofesjo­ nalnej, C z ę s t o c h o w a (maj); I V woj. przegląd plastyki nieprofesjonal­ nej, Bydgoszcz (czerwiec); w Ka­ towicach: K o n k u r s „Od gminy do województwa", z udziałem 88 amatorów. * 17 V I — Muzeum Etnograficz­ ne w Warszawie, otwarto w y s t a w ę r z e ź b Szczepana Muchy ze wsi Szale. Komisarzem b y ł a Halina O l ę d z k a . B y ł a to pierwsza duża, i n d y w i d u a l n a wystawa tego bardzo interesującego twórcy. Wydano bogato ilustrowany katalog z ob­ szernym tekstem H . O l ę d z k i e j . 19 V I — w Iłży r o z s t r z y g n i ę t o konkurs ceramiczny dla c z ł o n k ó w spółdzielni „ C h a ł u p n i k " . Wzięło w n i m u d z i a ł 32 t w ó r c ó w z o ś r o d ­ k ó w w Rędocinie, Ostrowcu, W ó l ­ ce Bodzechowskiej, Chałupkach i In. Nagrody w dziedzinie cera­ m i k i u ż y t k o w e j otrzymali: I — S t a n i s ł a w K r a l i Roman P o ł e t e k (Piski Brzustowskie), nagr. I I — Tadeusz G o r c z a ń s k i , Tadeusz P o ł e ­ tek (Ostrowiec) i Jan Jeż (Wólka Bodzechowska), nagr. I I I — A n t o ­ n i Szubartowski, W a c ł a w Rokita, Władysław Misiowiec, Henryk Rokita (Rędocin), S t a n i s ł a w Sewe r y ń s k i (Odrowąż), Jan Armański (Chałupki). Za c e r a m i k ę f i g u r a l n ą n a g r ó d I nie przyznano, I I o t r z y m a ł a Ja­ nina Gozdecka (Odrowąż), I I I — Elżbieta Klimczak, Stefan S o w i ń ­ ski (Chałupki). * 19 V I — Toruń, Muzeum O k r ę g o w e „ S z t u k a ludowa Ziemi C h e ł m i ń s k i e j " , wystawa ze zbio­ r ó w Muzeum. * nych wsi. 32 m a l a r k i otrzymały I nagr., 19 — I I , 6 — I I I . Jury p r z e w o d n i c z y ł Roman Reinfuss. V I — w Nowej S ł u p i odbył się plener r z e ź b y monumentalnej z u d z i a ł e m t w ó r c ó w kielecczyzny zrzeszonych w STL. * 3 1 V — Muzeum Etnograficz­ ne, T o r u ń , wystawa ludowego haf­ tu węgierskiego. * 12 V I — Warszawa, węgierska sztuka ludowa w W ę g i e r s k i m I n ­ stytucie K u l t u r y . * VI—VII — Warszawa, Cze­ chosłowacki Ośrodek Kultury i In­ formacji. Wystawa słowackiej sztuki ludowej, ceramika, skóra, drewno. Polska sztuka ludowa zagranicą I V — Lipsk, wystawa ciast obrzędowych, Polskę reprezento­ wały wypieki Teresy Waltos i M a r i i Grzędziel ze Strzyżowa (rzeszowskie). * 17 V I — Drezno, Muzeum Sztuki Ludowej, wystawa polskiej w y c i n a n k i (750 prac z r ó ż n y c h re­ gionów) ze z b i o r ó w Muzeum Et­ nograficznego w Toruniu. Museum für Volkskunst w y d a ł o obszerny bogato ilustrowany katalog. * V — w Ruse (Bułgaria), podczas o b c h o d ó w Dni Torunia otwarto w y s t a w ę z kolekcji Muz. Etn. w T o r u n i u pt. M i k o ł a j Ko­ p e r n i k w polskiej rzeźbie ludowej. Na wystawie z n a l a z ł y się 72 rzeź­ by i p ł a s k o r z e ź b y współczesnych t w ó r c ó w , b a r w n e fotogramy przed­ s t a w i a j ą c e miejsca z w i ą z a n e z pos­ tacią Kopernika oraz fotografie r z e ź b i a r z y przy pracy. 1 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54a05105560b4266b62b01e554453f27.pdf 4b53a49758764014c57075f0eedd5753 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3487 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3269 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.251-256 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I S E U M M A S R Y * O This double issue of the periodical is dedicated to prof, d r Roman Reinfuss on the occasion of his 70th birtday and 50th anniversary of his scholarly acti­ vity. R. Reinfuss, the most eminent expert on folk art i n Poland, for 35 years has been carrying out re­ search on folk art under the auspices of the I n s t i ­ tute of A r t . He was not only the author of a majo­ r i t y of essential monographs on folk art but i t was also h i m who drew attention of Polish scholars to the so far unknown or underestimated problems like Cracow folk nativities, prints on linen, stone sculp­ ture, printed tiles and artistic i r o n - w o r k s . Thanks to his initiative and great efforts the archives of folk documentation were established, invaluable basis of materials and records for the interested i n Polish folk art. His scholarly and organisational achievements are briefly presented by Aleksander Jackowski i n the introductory article: Roman Reinfuss and folk art. The author points out to four basic spheres of the p r o ­ fessor's activity. These are as follows: 1) organisation of research and documentation re­ sulting from i t . 2) his works (strictly scientific, as w e l l as those of popular science) w h i c h comprise 270 titles i n c l u ­ ding 9 books. (The complete bibliographical list of his works was published i n 1980 by the „ L u d " ) . The ma­ j o r i t y of his works w r i t t e n before 1948 treats on the culture of the Lemek population and problems of the border zones between the Lemeks and Bojeks. A m o n g the dominating subjects of his later works are those connected w i t h folk art and research on the folk culture i n the Carpathian Mountains. 3) protection of contemporary folk creativity, par­ ticipation i n organisation of competitions as w e l l as exhibitions juries, presidency of the Scholarly Coun­ cil of the Association of F o l k Artists. 4) pedagogical a c t i v i t y w h i c h resulted i n educa­ tion of numerous etnographs, especially d u r i n g the existence and activity of the directed by the profes­ sor department of folk art at the L u b l i n U n i v e r s i t y . The present issue of the periodical, the co-editor of which prof. Reinfuss has been since its establishement i n 1947, comprises w o r k s dedicated to h i m by his pupils and collaborators. E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a — THE ARCHIVES OF P O L I S H F O L K A R T D O C U M E N T A T I O N OF T H E POLISH A C A D E M Y OF SCIENCES A N D L E T T E R S ' I N S T I T U T E OF A R T . The archives were established i n 1946. I t is prof. Reinfuss who has been the director and author of its programme since 1946. Since 1959 the archives have remained w i t h i n the Polish Academy of Scien­ ces and Letters' I n s t i t u t e of A r t . The archives are i n Cracow at 70, K a r m e l i c k a street f l a t 3. The a i m of the institution is to gather materials concerning all the fields of Polish f o l k a r t i n c l u d i n g costume, architecture, handicraft, r i t u a l as w e l l as decorative art. The activity of the archives concerns both t r a ­ ditional a r t and its contemporary transformations. The presented map of the examined points shows the r a n ­ ge and intensity of research works. The examinations have been carried out i n about 3.500 localities and covered 85 per cent of the t o t a l area of the country. Apart from the photograps (over 60.000), there have been executed about 57.000 drawings and coloured p l a ­ tes, as w e l l as 1038 copies f r o m woodcuts used for p r i n t i n g o n linen. Moreover, there have been ga­ thered about 2000 samples of fabric and about 1000 original cut outs and paintings o n paper and linen. The archives also comprise about 75.000 pages of manuscripts and typescripts of interviews carried on F A P R T I C L E E 3 F O M E S i n the countryside w h i c h inform about an object and its c u l t u r a l context. The archivization was based on the existing i n the fifties administrative division of the country. The value of the gathered materials is not equal depending on -the intensity of research, as well as the level of professional t r a i n i n g of the research wor­ kers. The most valuable materials were collected by the participants of stationary camps. The authoress, the closest collaborator of prof. Reinfuss, characteri­ zes i n her article the gathered materials. They for­ med the basis of more than 140 works published m a i n l y by the „Polish Folk A r t " . Furthermore, one synthetical study and 9 monographs were published (next t w o monographs are being prepared) — cf. foot­ notes 18—23. The collection of the archives is open to a l l the interested i n folk art problems. A n n a K u n c z y h s k a - I r a c k a — THE M A N OF SORROW A N D H I S P L A C E I N T R A D I T I O N A L FOLK RELIGIOUSNESS. The M a n of Sorrow as an iconographic motif belongs to a group of subjects t h a t originated i n the late M i d d l e Ages. I t appeared i n Poland on turn of the 15th century and was fervently propagated i n the 16th and 17th centuries by mendicant orders. I t occurs also i n L i t h u a n i a , Slovakia and even i n Si­ beria where i t was brought by the Polish deportees. However, i t was especially popular among the Polish r u r a l population. Numerous and various sculptures of the M a n of Sorrow were used mainly i n private de­ votion — intimate prayer. I t is characteristic that the M a n of Sorrow, conversely to some images of the V i r g i n w h i c h were honoured w i t h a deep veneration, was regarded as a general symbol and none of his sculptural representations has become a miraculous image worshipped over a greater area, though some church sculptures (late medieval and Baroque) which were locally venerated (for instance, fig. 1) became a model for the folk sculptors i n the neighbourhood. A . Kunczynska-Iraoka, authoress of the work on folk sculptures of the M a n of Sorrow which was pub­ lished t w e n t y years ago, tries to reconstruct the suc­ ceeding phases of the f o r m a t i o n of the image tradi­ t i o n of the M a n of Sorrow i n folk culture basing her research on new settlements as w e l l as the analysis of prayers and religious songs. Following Z. Dobrzeniecki (footnote 15) She analyses the contents of the 16th century devotional literature that shaped feelings of the country folk. The images of the Man of Sor­ r o w strongly affecting imagination were to help the f a i t h f u l to experience the Passion. The spread and popularity of images of the M a n of Sorrow i n chur­ ches and wayside shrines (fig. 11) were connected w i t h the „folk" character of late medieval devotion uni­ f y i n g various social strata. However, i t was i n the 18th century, partly due to the ideology of the Counter-Reformation, that the peculiar character of folk religiousness i n Polish count­ ryside was shaped and i t survived t i l l the end of the 19th century. The image of the M a n of Sorrow which i n the church ideology is connected not only w i t h the Passion but also w i t h the rule over the world (Christ holding a reed i n his hand and dressed i n the r o y a l coat) remains i n the country-folk a personifi­ cation' of suffering, love and care. Songs and prayers indicate the attitude of peasants towards the idea of the M a n of Sorrow. He himself is an escape and con­ solation. I n the country-folk prayers there starts the process of consolidation of apocryphic image of Christ sitting on the sea rock as w e l l as the process of iden­ tification of the motif of the M a n of Sorrow w i t h suffering i n the name of M a n . 251 �The country folk turned to the M a n of Sorrow i n case of their worries and troubles, thus reducing d i ­ vine matters to the w o r l d scale — peasants existence, although maintaining at the same time depth of their feelings. The authoress, w h i l e w r i t i n g about this, oppozes the view stating that the country-folk religious­ ness is on the level of magical t h i n k i n g . I n order to understand this religiousness one should get an insight into the essence of country-folk t h i n k i n g . A n d i t is the analysis of old prayers and religious songs that may be of some help i n this matter. E d w a r d W a l i g ó r a — BONDS ISSUED B Y PO­ L I S H L A N D O W N E R S F R O M T H E 16th TO T H E 20th CENTURY F r o m the 16th to the 20th century Polish landow­ ners issued bonds that were used as means of clearing for the w o r k done for the benefit of a manorial esta­ te. The bonds were of a different f o r m : p r i n t e d or handwritten, signs branded on small boards, stamped on. metal, glass or leather, countersignatures, as w e l l as dominial coins of m i n t production. They served as an i n t e r n a l legal tender between the landowner and peasants hired for field works. The cheapest form of the manor issuing from the 16th to the 18th century were non-nominal bonds, either engraved or stamped on metal, glass and leather, or branded on wood. These bonds are one- or t w o -sided w i t h symbolic representations of everyday ob­ jects depicting the type of w o r k done by the hired peasant. The initials and ligatures, w h i c h are of a re­ latively small number, refer to nobility coats of arms. I n the 18th century t h i n t i n coins, called peasant bracteats were issued i n numerous village smitheries belonging to manorial estates. For the purpose the blacksmith made an i r o n stamp by means of w h i c h on a t h i n t i n he obtained single' letters figures or p r i m i t i v e drawings depicting the type of w o r k or amount of payment. Countersignatures placed on w o r n out copper coins were another f o r m of bonds. The coins were countersigned w i t h a coat of arms, mono­ gram, figure, letter or symbolic drawings. A n d this custom survived t i l l the twenties of the 20th cen­ tury. Paper bonds issued at the end of the 18th cen­ t u r y have also been found. They were p r i n t e d by manors as w e l l as by factories and mines basing on peasant transport. A n d they were s t i l l issued i n the thirties of the 20th century. F r o m the last quarter of the 18th century t i l l the end of the First W o r l d War dominial coins were issued i n great manorial estates. They were usually two-sided and bore the name of the owner or of the manorial estate, monogram or coat of arms and the nominal w o r t h . As far as their designs are concerned, they most often resamible the legal tender. I n the 19th and 20th centuries there de­ veloped service bonds, both one- or two-sided, w i t h figure representing measure or nominal w o r t h . The greatest collections of service bonds are i a possession of the Ethnographic Museum i n Cracow and national museums i n Warsaw and P o z n a ń . There are also private collections of bonds. J e r z y C z a j k o w s k i — STUDIES ON H I S T O R I ­ C A L D E V E L O P M E N T OF T H E V I L L A G E HOUSE I N SOUTHERN P O L A N D The development of folk architecture i n Southern Poland was determined by a number of factors: m o r ­ phological, economic, ethnic, and of settlement w h i c h caused the formation of various forms of farms, but mainly of various types of plans. A n d the latter is regarded as the most i m p o r t a n t problem by the author of the article. He treats on the origin and evolution of basic types of the house (in respect to their plans) in view of their historical development. The house typical for Polish folk architecture con­ sists of the vestibule, chamber and bed-chamber (fig. 9 e-g). I t occurred on the area along the left bank of the Vistula from the Baltic Sea to the Carpathian Mountains (fig. 14). I t was transferred to N o r t h e r n Slovakia and the Eastern Carpathian Mountains (Ukraine) by Polish settlers. This type of house must have developed between the 14th and 15th centuries. The bedchamber next to the chamber appeared p r o ­ 252 bably as the result of its a d d i t i o n to a more p r i m i ­ tive hut consisting of the vestibule and chamber and not, as i t was viewed by some scholars, as the result of the i n t e r n a l ' d i v i s i o n of the chamber. The house w i t h the vestibule i n the middle sepa­ r a t i n g the chamber f r o m the bed-chamber (fig. 13b) forms another type of the house t y p i c a l also for Po­ lish folk architecture, b u t occurring also among a l l the middle and Eastern Slav populations. This type of house originated as the result of the fusion of the one-interior house w i t h the granary w h i c h probably took place i n Poland already i n the 14th century. And many variations developed from this type (fig. 13 d-f). Whereas, the house w i t h the vestibule separating the chamber f r o m the stable (fig. 13g) was k n o w n i n Poland i n the 15th century. Its appearance could have been connected w i t h German medieval coloni­ zation, as i t was stated by German and other scho­ lars. However, the theory of the German o r i g i n of the house w i t h the stable is being repeatedly questioned, though w i t h o u t solid proofs. W i t h o u t considering the matter of influence or borrowings of certain architectural elements, one sho­ uld state that the house consisting of three rooms must have appeared i n f o l k architecture already at the end of the 14th century. Its enlarged functional programme was the result of general economic chan­ ges i(in agriculture, as w e l l as i n breeding) that cau­ sed the increase of h u m a n needs, different from those i n the period between the 10th and 13th centuries. A l e k s a n d e r B l a c h o w s k i — SOME R E M A R K S ON C U T O U T S A F T E R T H E A L L - P O L I S H CONTEST IN TORUN The author confronts his o w n observations based on the analysis of the contest m a t e r i a l as w e l l as long lasting research w o r k s w i t h the opinions i n c l u ­ ded i n the studies on folk art, especially those on cutouts. Detachment of products f r o m the whole of the peasants' culture leads to disappearance or a d u l ­ teration of the notion: region (J. Grabowski's case). Changing names of administration districts get con­ fused w i t h regions, notions of ethnographical charac­ ter, w h i l e only the region, being a historical category can serve as reference i n the research on folk c u l ­ ture. Detachment of a phenomenon f r o m its time and space context impedes the e x a m i n a t i o n of the circum­ stances of its o r i g i n and e x a m i n a t i o n of its represen­ tative value. The author distinguishes for sources of the cutout inspiration. They are as follows: — traditional, archaic decorative motives, connec­ ted w i t h the semantics of graphic signs, symbols etc. They also occur on ornamented Easter eggs (already on those from the 10th to 13th century), i n w a l l pain­ t i n g etc. Perduration of these motives suggests the existence of the decorative t h i n k i n g u n i t y among the Polish c o u n t r y f o l k ; — folk culture, rites, holidays, costumes and also present aesthetical ideas; — conditioning by material, tools and technique (sheep shears, twice or more times folded paper); — exterior influences and borrowings from the culture of other social groups, those of villages, small and biggear towns. Next follow the author's considerations on the extent to w h i c h cutouts can be treated as collective or i n d i v i d u a l works of art. He points out t o the fact, that due to the r e l a t i v e l y short history of cutouts (they originated i n the middle of the 19th century) they have become neither v a l i d aesthetical norms, as i n the case of a t r a d i t i o n a l costume, nor a t r a d i t i o n generally observed. This favoured new fashions and innovations. They were introduced by the aptest „ s p e cialists", frequently handicapped or v e r y poor women, for w h o m cutouts offered an extra income. Orders, both from their own community and, later on, from collectors and t r a d i n g firms (Cepelia), have not, cont­ r a r y to current opinions, deteriorated works of the distinguished artists. They are now creating individual art w i t h i n the region style". A t present, cutouts are exclusively executed for sale. There are only a few women l i v i n g who, i n their youth, used to decorate chambers w i t h them �(only two are still l i v i n g i n the Łowicz district). Most women make their cutouts only for sale i n towns. In the recent years more and more quasi—tra­ ditional cutouts have appeared; they are traditional cutouts reconstructed and executed by t o w n amateurs. Blachowski points out to the presently occurring dan­ gers of deterioration of cutouts. I n the last part of his article the author discusses the contest materials and divides them i n groups i n regard to the area of their origin. t h e inter—war period the subject of the Jew appea­ red sporadically. H i s ' external features were underli­ ned on these occasion's: face features, dress and occu­ pation (a travelling' salesman, a man w i t h a bool, a shopkeeper, t r a v e l l i n g musicians). The post — war sculpture made the figure of the Jew a historical sub­ ject; the sculptors refer to the retained stereotype or the memories of concrete persons or scenes. They present Jews i n their typical everyday dress, although they do not possess Semite face features. M a ł g o r z a t a M a t u s e k — T H E Q U E S T I O N OF THE ORIGIN OF P O L I S H F O L K D O U B L E W A R P CARPETS Zofia C i e ś 1 a-R e i n f u s s o w a — ALEKSANDRA POLAŃSKA-HRYŃCZUK, T H E EGG DECORATER FROM T H E ŁEMKO REGION In the 19th and 20th centuries, t i l l the Second World War, carpets (fabrics) of two warps and two wefts, mostly two—coloured, w i t h a negative design on both sides were produced i n the n o r t h — eastern Poland. They were woven both by artisans and count­ ry women. The authoress distinguishes five groups of carpets according to the type of design (traditional: Jacquard and bedspread ones, inspired by Eleonora P l u t y ń s k a , and subject compositions by D o m i n i k a Bujnowska). There are various hypotheses on the o r i g i n of carpets i n Poland. They could have been inspired by the Scandinavian, Russian and German ones (the so —called Schleswig-Holsteiinische Beiderwand), the English (Kidderminster), I t a l i a n or Spanish ones. M a ­ nufactures and weavers brought to Poland could have also had an influence on the production of Polish carpets. T e r e s a K a r w i c k a — T H E P O L I S H F O L K CUS­ TOM OF ERECTING „ M A J S " I N T H E EUROPEAN CONTEXT The custom of erecting high poles or trees w i t h decorated tops, around w h i c h dances were held on the eve of the 1st of M a y , was wide spread among European villages. I n Poland these poles were cal­ led: „ m a j " or „ w i c h a " and were k n o w n i n Great Po­ land, Silesia and southern parts of L i t t l e Poland; i n the highlands the custom survivied t i l l the middle of the 10th century. I t is supposed t h a t majs were o r i g i ­ nally of a cult Character and later they were conne­ cted w i t h vegetation magic. A t the end of the 19th century both magic and c u l t functions disappeared and the rite transformed into a game becoming also the way of courtship. Majs were then erected i n the farms of marriageable girls or i n the village and a prize for the climbing boy was placed of top of them. The authoress presents the life and w o r k of one of the most distinguished egg decoraters. B o r n i n 1911 i n the village of Ł a b o w a near Nowy Sącz, she was brought up i n the circle of the Ł e m k o culture. She has been decorating eggs since she was five years old and she applies the wax, b a t i k technique. The authoress describes the artist's technique, quoting fre­ quently her own words. She always uses natural dyes. She executes both t r a d i t i o n a l designs (three — colour ones) as w e l l as her owns, applying them more dyes (up to ten). She has her favourite colour sets, such as white, yellow and red. Decoration of one egg w i t h a complicated design takes her more t h a n ten hours. She never decorates two eggs identically. The autho­ ress presents various types of ornamental designs by P o l a ń s k a - H r y ń c z u k , and shows the most frequently applied motives. Some of them evoke memories from her y o u t h and they are called for example: „ t h e sun", „ s p r i n g " , „ t h e lost chapelet", „fern flower", „ d a n c i n g women", „a small b a r r e l " (memory from the wedding reception). The artist also writes rhymes that accom­ pany the decorated eggs. She tells about herself: „ W h i le w o r k i n g m y m i n d is back i n Ł a b o w a , and a l l the sights from m y childhood crowd i n my head". The competitions i n decorated eggs, i n which she takes part, inspire her to new and more ambitious attempts. Her children, however, have not taken up the art of painting eggs. They live i n the town. Her daughter is a doctor of pedagogy, her son has gra­ duated from the Academy of Agireulture. Janina Petera — S I D E W A Y SHRINES SCULPTURES B Y JOZEF K W I A T K O W S K I AND K w i a t k o w s k i was a t r a v e l l i n g sculptor active i n the L u b l i n district i n the second half of the 19th cen­ t u r y . M a n y of his w o r k s have been identified. Some of them have been bought by the L u b l i n Museum. The authoress presents them i n her article. OF Józef Furdyna — JOZEF S Ł O N I N A , FOLK SCULPTOR F R O M B O G D A N Ó W K A I N T H E M Y Ś L E ­ NICE DISTRICT I n the oral folklore there exists a stereotype of a Jew, reflected i n the Christmas figures, rite mas­ ques, Bmaus toys and determined by the part of the Jews i n these rites. Nowadays, this stereotype is v a ­ nishing, the memory of the Jew, of his dress, speach and face feature is desappearing. Figure beehives representing the Jew have been k n o w n since the m i d ­ dle of the 18th century and could have been of ma­ gic function. I n few examples o f secular sculpture of S ł o n i n a (1925 —1978), b o r n i n B o g d a n ó w k a , was a cowherd i n his youth, and a wood worker after­ wards. After an accident at w o r k he bacame an i n ­ v a l i d whose pension was to provide means of living. He started sculpturing round 1956, at first using roots (sticks w i t h animal figures) and later — river stones and wood. He sculptured numerous holy images, clo­ se i n type to the t r a d i t i o n a l folk sculpture, and figu* res representing people at work. O l g a M u l k i e w i c z-G o 1 d b e r g — F I G U R E THE JEW I N P O L I S H F O L K S C U L P T U R E �P E 3 I 0 M E HacTOHiHHíí (flBOMHOíi) HOMep Híypnajia nocBHirieH npodpeccopy flOKTopy PoMaHy Peímcpyccy B C B H 3 M C ceMMflecHTMJieTueM eo S H H pojK^eHua M n a T K f l e c a T J i J i e T J i e M HayiHOíí HeaTeJitHOCTM. ü p o c p e c c o p PeíiHcpycc, HanSojiee BbiflaioirinficH B nojibine SHaTOK HapoflHoro MCKyccrBa, yme 35 jieT sefleT B paMKax 1/lHCTMTyTa wcKyccTBa I T O J I B OKOÍÍ AKafleMMM HayK MOCJieflOBaHMa B 3 T O Ü oBjiacTM. 3 T O eMy nojibCKafl Hayxa o6a3aHa BojibuiMHCTBOM O C H O B H B I X MOHOrpacpwM no HapoflHOMy MCKyccTBy; O H oBpaTMJi TaKsce BHMMaHMe Ha MaJiOM3B©cTHbie J I M 6 O HejjponeHWeaeMbie panee BonpocM, K S I K HaopMM. KpaKOBCKHe n a poflHbie BepTenbi, HaSwHHbie TKanM, pe3b6a no pacnMCHbie Mecno. M3pa3Hbi, Bjiaroflapa xyflOJKecrBeHHOe MHMirjiaTMBe KaMmo, Ky3HeiH0e M orpoMHOMy CTenenH npodpeocwOHaJibHOíi noflroTOBKM jinri, npnHMMaB- uiMx y iacTwe B paSoTe. CaMbie iieiiHbie MaTepiiajibi Bbijiw •coSpaHbi B craxciiOHapHbix Jiarepax. A B T O P cTaTMM, 6 J I M i JKafiHiaa coTpyflHMLca npocbeccopa PeííHCpycca, x a p a K T e p r a y e T B C B O C M TeKCTe coGpaHHWíi Marepiiaji. Ha ero ocHOBe 6buio M3flaHO CBbmie 140 TpyflOB, ony6jiMKOBaHHMX B SojibiiruHCTBe CJiynaeiB na CTpaHiiqax Htypnajia „HojibCKoe HapoflHoe JíCKyccTBO" (Polska Sztuka Ludowa). H3^aHa TaKsce oana CMHTeTMHecKaa pa6oTa M 9 TCMaTM'ieoKJix MOHorpappMM (roTOBaTca K M3flaHMii flBe cjie- AyiomMe) — cp. npiiMenaHMa oSmeflOCTynHbi. 16—23. CoépaHMa ApxMBa pe- BKjia#y Tpyfla npodpeccopa PeííHCpyCca coscan apxwB HapoflHOíí flOKyMeiHTar^HM, HeoaeHMMaa MaTepMajibnaa 6a3a jiJia Bcex, KOTO MHTepecyeT MCKyccTBO nojibCKoro Hapo^a. AH«a KyHHMHbCKa-MpariKa — XPMCTOC HayHHoe M opraHMsarjMOiHHoe flocTOanMe npodpeccopa C K O P B H H I M l l M E r o MECTO B T P A f l M H M O H H b l X paccMaTpMBaeT BKpaTiie A j i e K c a H i i p H I I K O B C K M HAPOflHBIX BEPOBAHMHX B O BCTynMTeiibHOM CTaTbe: P O M A H PEKtH4>yCC M H A POAHOE M C K y C T B O . A B T O P CTaTbM nofliepKMBaeT neTbipe ocHOBHbie HanpaBjieHMH fleaTejibnoc™ npodpeccopa, XpMCTOT CKOpBamMM npMHaflJieHCMT K pejIOTMOSHOÜ a MMeHHo: TeMaTMKe n03flHero cpeflHeBeKOiBba. B Hojibrue noaBJia1 OpraHMSanMH MOCJieyOIOBaHMÍI ( H B03HMKUiaH erca na nepe.io.Me X V — X V I B B . , no¡nyjiapw3MpyeMbifi ocoB CBfEÍH C 3TMM jjpKyMeHTairMa); 6eHHO B X V I , X V I I B B . HMIIieHCTBylOmMMM MOHanieCKMMIl 2 — aBTOpcKMe Tpyflbi (HayiHbie M HayHHO-norryopseHaMM. K y j i b T OKOp6airrero BbicTynaeT TaKáie Ha T e p jiapHbie), HaciHTbiiBaiomMe O K . 270 GnBjiHorpacpHecTOx pUTOpiíM JlMTBbl, CjIOÍBaiKMM M flaJKe B Olí6lipit. OfflHaKO H03MHMÍÍ, B T O M HMCJie 9 K n u r . (ITojiHyío 6n6jiM0rpad5iíK) oico6oił nonynapHOCTbio nojib3yeTca X P M C T O C CKopSamíifí nySjiMKyer „JliOfl", 1980 r.). E O J I B I U M I H C T B O TpyflOB, naB rcoJibCKOM Hapofle. MHoroHwcjieHHbie M pa3iropoflHbie roicaHHbix flo 1948 r., K a c a e r c a KyjibTypbi jieMKOBCKoro CKyjibnTypHbie M3o6paJKeHMa X p n c T a CKopSaniero cjiyHacejieiHiia, npofíjieMbí pyOesteM J I C M K O B M S O M K O B H T.fl. JHMJIM npescfte Bcero H H T H M H O M M O J I H T B C , nacTHOMy KyjibIl03flHee npeo6naflaK)T Tpyírbí, cBa3anHbie e HapoflHbrM Ty. XapaKTepHO, H T O ecjni cpe^M 0To6pa2ceHMÍi MaflOHHbi HCKyCCTBOM M MCCJieflQBaHMaMM B oSjiaCTM HapOflHOM K y j l b - Typtt KapnaT; 3 — oxpaHa eoBpeMeH H O T O Hapo/nioro TBOpnecTBa, oprann3aqjiJi KOHKypcos, xiopn BbicraBOK; npodpeccop B03TJiaBjiaeT HayHHbiíí C O B C T 06uiecTBa naynacTMe B pO'flHMX TBOpUOB; 4 — neflaroriiHecKaa seaTenbHOCTb, nojrroTOBKa roiMCJieHHOíí r p y n n b i arHorpadpoB, ocooeHHO cymecTBOBaHMa pyKOBOifflMMOM npocpeccopoM HapoflHOro MCKyccrBa npn yHMBepCMTeTe KiOpM-CKjrOflOBCKOÍÍ B JlK)5jlMHe. MHO- B nepnofl Kacpeflpbi M M . Mapnn H a c T o a m i r i ł HOMep JKypHajia (copesaKTpoM K O T O D O T O npodpeccop Peííncpyoc a s n a e T c a co flHa ocHOBaHMa B 1947 r.) — ero coflepacnT nocBameHHbie npoppeccopy Tpy/rbí JTHeHMKOB M C0Tpy,ZrHMKOB. ApxMB 6bra ocHOBan B 1946 r. A B T O P O M ero nporpaMMbí M pyKOBOflMTejieM c nepBbix sce flneü a B j i a e T c a npod>eocop PoMaH Peünobycc. HaiMHaa c 1959 r. ApxMB pa60TaeT B paMKax MHCTMTyTa wcKyccTBa I I A H ; n a x o Airrca B KpaKOse, KapMejntnjKaa y j i . Na 70 K B . 3. 3aflaia ApxwBa — cMcreMaTM^ecKoe coSwpaHue MaTepuajiOB, KacaiomMxca Bcex o r p a c j i e í i napOfliHoro ji30'6pa3WTejibHOro MCKyccTBa (BKjiiOHaa KOCTioMbí, apxMTeKTypy, npwKjiafl- Hoe MCKyccTBO, xyaoJKecTBeHHOe peMecjio, o&paflOByio njiacTMKy) na TeppMTopMM sceíí CTpaHbi. ApxMB MHTepecyerca pa'BHO TpaflwnMOHHbiM MCKyccrBOM, K a K n ero BitfflOM3MeHeHiiaMM. JJpiijiaraeMaa KapTa MCcseflyeMbix MecTHOCTeü OToSpascaeT oS^eM M MHTeHCMBHOCTb paSoT. MiccJieflOBaHMa 6bijiM npOBeseHbi npn6jra3M:- TejibHO B 3.500 MecTHOCTax, oxBaTbiBaa 85% TeppjrropiíM crpaHbi. KpOMe C H M M K O B (cBbmie 60.000) 6buio BbinojiHeHO O K . 57.000 pncyHKOB M UBeTHMx KJiMrne, 1038 O T T M C K O B HepesaHHbix dpopM fljia i¡a5irn;ioro nonOTHa, Sbijio coBpaHO O K . 2.000 oSpas^MKOs TKaHeił, a TaKHce OK. 1000 OpMTKHaUbHblX BbrpC30K n pacnMCHMx KapTM- HOK M3 6 y M a r M ¡M n o j i o T H a . . KpOMe T o r o B A p x i í s e xpaHMTca O K . 75.000 CTpaHMii p y K o n u c e f ł u ManiMHonMceíí npoBeaeHHbix onpocoB. O H H coflepscaT CBefleroia o flaiHI . I O M oiS^eKTe M ero KyjibTypHOM KOHTeKCTe. ApxMBH3aiíMa Bejiacb Ha ocnoiBe icyniecTByioniero B namHecaTbix r o ^ a x aflMMHMCTpaTiíBHoro flejieniia crpanw. CoopaHHbiü MaTepjrají HepaBHOi^eHeH. Ero 3HaneHMe 3aiB'HCHT OT MH'TeHCHBHOCTJÍ MCCJieflOBaiHHÍÍ, a TaKHCe OT 254 TO XpMCTOiC H T M M M C o6pa3bi M M3o6paaceHMH, CKOpiSarUMM BOlCnpMHMMajICH, K a K o6w¡Kü oflHa M3 e r o CKyjibnTyp ne n o j i y n m i a mw- vi H M poKoro pacnpocTpaHeHHa CMMBOJI B KanecTBe HyflOfleücTBeHHOü CMJibi, x o T a HeKOTopbie KOCTejibHbie CKyjibirrypbi ( s p e M6H nosfflHero opefflHeBeKOBba w 6apoKKo), nojib30BaBuineca MecTHbiM KyjibTOM (HanpwM. M J I J I . 1), CTaJiM o6pa3- ąOM fljia OKpeCTHblX HapOAHblX 'CKyJIbnTOpOB. A . KyH^MHbCKa-MpaiiiKa, aBTOp w3flaH¡H0¡ro 20 JieT TOMy Haaafl Tpy^a o HapoflHbix CKyjibnTypax, M3o6pascaBiuiix X p n c r a CKopSamero (npiiMen. 4), onwpaacb Ha HOBbie ycTaHOBJieHMa, a TaKHce Ha aHajiM3 M O J I M T B M pojiMTM03Hbix necen, nbiTaerea BOccraHOBUTb onepeflHbie cpa3bi cpopMwpOBaHMa TpaflMU,MM ii3o6pa3KeHna X p n c r a CiKop6amero B HapoflHOíi KynbType. BcJiefl 3a T . 7Ip62K HerrKMM (npuMeHw 15) aBTOp aHajrasupyeT coflepacaHiie KyjibTOBOií jiMTepaTypbi X V I B . , cpopMMpyíomee nyBCTBa HapoAHbix Mace. M3o6paJKeHMa CKOp6amero O M J I I > H O B J I M e 3 B a * p b i c b - r i e T p a u i K O B a — APXMB SOKyMEHTAI1MM n O J I B C K O r O H A P O f l H O r O M O K y C C T B A B M H C T M T y T E M C K y C C T B A ITOJIbCKOH A K A f l E M M M HAyK coBpeMeHHbiMH cyuíecTBOBajiM oco6o aBiiiMe Ha BneHaTjiMTenbHOCTb, flOjisíHbi SMJIM noMoraTb BepjnomiiM HanOBO nepescMBaTb CTpacTM rocnosHM. PacnpocTpaHeHiie M3o6pajKeHitíi XpncTa CKopfíarxiero B K O c r e r a x M npiiflopoHCHbix '•laooBeHKax ( M J I J I . 11) 6biJio CBH3aHO c HapoflHbiM xapaKTepoM HaSoJKHOCTM nepMOfla no3ftHero cpeflHeBeKOBba, oSiiefliiHaioiiieu pa3JiWHHbie 06niecTEeHHbie C J I O M . 3aTO B X V I I B . B cBa3M c iMAeoJiorneM KOHTppeopopMariMM B nojibCKOíi jiepeBHe pa3BMBaeTca cneuMOpiiKa iHapaflHOü pejimnnosHOCTM, KOTopaa npo- SOJiHcaeT cymecTBOBaTb BnjioTb flo KOHua X I X B . Mso- SpajKenne Xp'iucTa CKopSauíero, KOTOpbiíi corjiacHO K O CTeJibHOM MfleoJiorMM cBa3aH ne TOJibKO eo C r p a c T a M n XpMCTOBblMM, HO H C rOCnOACTBOM Hafl MPTOOM (XpKCTOC B KopojieBCKOíi M a i M H na n j i e n a x M Tpo'CTbK) o pyKax), B r j i a s a x napofla a B j i a e T c a BonjiomeHMeM saooTM, c r p a flaHMfl M J I I O S B I Í . neCHM M MOJIMTBbl OBMfleTejIbCTBylOT 0'6 OTHOiueHMM K p e c T b a n K Mflee CKopSaniero. O H «BjiaeTca npM6ejKMUJ,eM M yTeuieHMeM. HacTynaeT npoiíecc ynpoHeHMa a Hapofliibix MOJiM'TBax anoKpncbMHecKoro o6pa3iía MiMcyca XpncTa, cMiramero Ha MopcKOíi csajie, OTOjKfleCTBJienMa TeMbí OKop6anrero co cTpajiaHMaMM B O H M H HejiOBenecTBa. MH K K X p M c r y CK0p6auieMy co C B O M ooaiecKoe K 3eMHbiM MacuiTaSaM, Hapofl oSpamaerca HyjKflaMM, flepesencKOMy OBOfla 6wTy, coxpaHaa npiMTOM rjiyGwny nepe- HCMBaHMK M HyBCTB. PaCCMarpHBaa 3T0T Bonpoc, aBTOp nojieMM3MipyeT co B3rjia,Ę0M HKoBbi HapoflHaa peJinrno3HOCTb o c T a s a j i a c b Ha ypoBHe MaranecKoro MbirnjieHMH. Jiña Toro, H T O 6 M noHarb s r y pejiurnosHOCTb HaflO B H M K H y T b B cymHOCTb o6pa3a HapoflHOro MbiuiJieima. fljia s-Toro cJieflOBajio 6bi npoaHajrM3MpoBaTb CTapbie MOJiMTBbi v¡ pejiMTM03Hbie necHM Hapofla. �3fl apfl BaJiurypa — PACHETHBIE 3HAKM rTOJIbCKMX 4 > O J I L B A P K O B O T X V I flO X X B B . B dpojibBap- jB nepMOfl O T X V I « o X X B B . BJiasejibnbi nojibiue BbinycKaJiiM p a c H e m b i e 3 H a K M , B KOB onflaHHBajrM T p y j j K p e c T b H H . K O T O P B I M M nenarabie B MCrajie, n a CTeKJie J I M & O KOJKe, K O H T p a c e M T H a u M M M flCHescni.ie 3HaKM, B b m y c K a e M b i e MOHerHbiM flsopoM n o 3aaca3y 3eMJieBJiafleJibiia. O H M CJiyHíJfjm c p e ^ c r B O M B u y T p e H H e r o 3TO 6MJIM n^aTeata ¡i p a c n e T a Meac^y ncweiuMKOM H KpecTbanaMH HanKMaeMbiMM fljia n o j i e s b i x p a o o T . CaMOíí fleniesoM tpopMOií noMeiHMHbeíí n e K a H K M MOHOT 6bijin HenoMMHajibHbie pacneTHbie 3HaKM, Bbipbrrbie M J I H BbrKOBainibie B MeTajiJie, TMCHenHbie no creicjiy, K O J K e , BbiJKHraeMbie no flepeoy B X V I — X V I I B B . 3 T O 6bijrn OfllIO- JIMfiOflByCTOpOHHMeMOHeTHbie 3HaKM C C K M B O J I M •lecKHMM M3o6paJKeHMHMH npcuMeroB flOManiHero o6nxo.ua, ooo3Ha iaiomMMM onpeseJieHHbui pofl 3aHHTitíl K p e c T b a HMiia. Jíiumnajibi M jiMraTypbi S M J I K CBasaHbi e o i n j i a x e T CKOM repajibfluxoíi. ^ M C J I O M X H e B e j i M K O . B03MOH5HO, 1 T O 3 T 0 6bIJIO CBH3aHO CO CpeflHeB6K0B0Ü H C Meinw>ü KOJiOHM3an,MeM, KaK T B e p s M J i M n e M e i n n i e n spyr n e MCCJieflOBaTejiM. OflHaKO B HacToamee BpeMa reopita ireMei;KOro npoMcxojKJíeHKa flOMa c K o n i o n i H e M B c e n a m e O'cinapMiBaeTca, X O T B HblX flOKa3aTeJIbCTB. — Ha«o CKasaTb — 6e3 ySeflMTejib- Hbix K a c a a c b B flaHHOM cjiy^ae Bonpoca BOSMOSíHoro J1M60 3aMMCTBOBaHHa M3BeCTHbIX apxwTCKTypsjieMeHTOB, cjieflyer OTMeTMTb, HTO yxe K KOHiry XIV B. B He SJIIIHHMÍI flepeBeHCKOM coiCTOHmMe M3 Tpex dpyHKiiHOHajibHaa cTpoMTejibCTBe noaBMjiJUCb noMemeBMM. Mx nporp&MMa flOMa, pacinMpMBiuaaca B W T e K a j i a M3 o6m;Mx 3 K O - HOMMMecKMx nepeMeH (<B cejibCKOM xo3aücTBe M H Í M B O T HOBOflCTBe), KOTopbie noBbiuiajiM noTpe6HOCTM nacejieHMa no cpaBHeHMio c X — X I I I B B . l B X V I I I B . B O MHOriwx e p o j i b B a p K a x M Ky3HHu;ax c r a a u 6 n T b TOHKwe H c e c x a n b i e flepeBeHCKMx M O H C T M , T S K Ha3bmaeMbie KpecTbflHCKwe „6paKTeaTbi". Ky3Heu, noJib30B a n c a jKejiesHMM m r e M n e j i e M c o G c T B e H H O r o npoH3BOflCTBa, KOTOipblM BblftaBJIMBajI Ha TOHKOÍÍ HteC'TaHOM nJiaCTMHKe OTflejlbHbie 6yKBM M HMCppbl J I M O O npMMMTHBHble pwcyH- o&03HaHaioiirjie P°A ycjiyr M J I M 2Ke pa3Mepw B03Harpascfleniia. flpyroü (popMOü npoK3Boij,cTiBa 3HaK0B 6 b i j [ H KM, Kourpaoonri¡auiíM na McnojibsOBaHHbix MOHeTax. M o « e T b i BM3JtpOBajIil repOOM, MOHOrpaMMOM, HMdpDOÜ, SyKBOM J I H G O cMMBonMHecKMMM pMcyHKaMit. 3 T O T o6biHaíí npoflepscajica flo flBa/iuaTbix rOflOB X X BeKa. OGHapyjKeHbi T a i c a c e 6 y MaJKHbie odHbi Konna X V I I I B . M X BbiHycKajiM noMem.nK H , a r a K J K e cbaSpwKji M rnaxTbi, SasupoBaiBuiMeca n a icpecTbancKOM TpancnopTe. B O H W OTM nenaTajiM eme B TpjifluaTbix rqflax X X B e s a . HaHMHaa c nocjieAnero 25-jieroa X V I I I B . JJO K o n u a I MwpoBOíi s o í í H b i , ¡B K p y n H W X UMeHMax BbinycKajiMCb eoGcTBeH'Hbie MOHeTW. O H M npewMymecTBeHHO flByeropoHHMiMM, conpoBOSKflajuicb d)aMManeíi noMemwKa S M O O HasBaHweM K M C H K H , M O H O 6HJIM rpaMMOfí HOÜ UJIM rep60M, CTOMMO'CTPL a TaKHce o6o3HaHeHMeM H a m e Bcero OHM HanOMunaJin HOMimajib- paaMeHHbie MoneTbL B X I X M X X B B . n o B y H u j i j i p a c n p o c T p a H e H M e pacHeTHbie SHaKM 3a ycnyrw OflHO- J I W & O HBycTopoHHMe, na KOTopbix qwcbpOM o5b3HaHaJiocb KOJIMH©CTBO JIMOO CTOMMOCTb. BJiaxoBCKM— MBIHIJIEHMÍI B C B H 3 M KyPCOM B TOPYHE) CO O BBIPE3KAX (PA3- BCEnOJIbCKMM KOH- ABTop conocTaBJiaeT C B O M naSniofleHMa, npoBeflCHHbie B O BpeMa aHaji¡M3MpoBaHMa KOHKypcHoro MaTepMajia, KaK M MHOrojieTHMx MecTHbix MCCJiej^OBaHMM c cyjKfleHMaMM, KOTopbie BCTpeHaiOTCH B iny6jiMKairMHx, nooBa- uieHHbix HapofluoMy MicKyccTBy B O C O O C H H O C T M BbrpeaKaM. PaccMaTpMBaa o í f l e J i b H b i e B M A M M3flejrMM B oTpbise O T KpecTbaH'CKOM KyjibTypw B n;eJiOM, Mbi T e p a e í a J I M O O M3BpamaeM noHaTHe M3MeHaiomMeca perMOHa (HanpiiM. I O . rpaBoBCKM). Ha3saHMa aflMMHMCTpaTUBHOro fleneHMa n y T a w T c a c STHorpacpMHeeiKMM nonaTMCM perwoHa, B T O BpeMa K a x T O J I B K O noHaTMe perMOHa, K B K MCTopMiecKaa KaTeropMa, MOJKer 6biTb T O H K O M cooTHOHieHMa fljia MCCJieflOBaiHMíí HapoAHOíi KyjibTypbi. BbiHeJieiiMe aBJienMa M3 BpeMeHHOro M npocTpaHCTBeHHoro KOHTeKCTa jimuaer B03- MccjieflOsaTb MOJKHOCTM o6cToaTeJibCTBa ero BenMa, a TaKace CTeneHb ero A B T O P OTMenaer 4 MCTo^HMKa PC30K, a MMeHHO: 1 — TMBbl TpaflMUMOHHbie, (CBa3aHHbie MHcnupMpoBaHMa apxaMHeoKMe B H - jj,eKopaTHBHbie M O - C CeMa'HTfMKOÍi rpaCpMHeCKMX 3HaK0B, BCTpeHaioTca TaKsce Ha rracaHKax B HacreHHbix pocnncax M T . J I . nocToaHHO noBTopaioníMeca M O T M E B I sacTaBJiaioT flyMaTb 06 o6rnwx ieprax fleKopaTWBHOro MbnxtJieHMa nojibCKOro CMMBOJIOB (eme c M T.fí.). BO3HMKHO- TMIIMH.HOCTM. X — X I I I OHM BB.),. T CaMbiMH MHOroHHCJieHHbrMM co6pamiHMJi pacieTHbix KpaKOBCKJtíí SiiHorpacpir'jecKiMíí My- 3HaKOB paonojiaraioT 3eá, a TaKJKe HauMOHajibHwe My3eíi B BapniaBe M IIo3Ha- HC AjieKcaHAP CyiiiecTByiOT T a K s c e n a c T H b i e KOJiJieKin^m. Hapojta; 2 — KyjibTypa flepesHM, oGpafl, npasflHMK, HapHfl, a TaKSíe aKTyajibHbie scTeTMHecKMe B3rjiajn,i; 3 — McnojiHeHMe, oSycjiOBJieHHOe MaTepwajioM, K H - C T p y M C H T a M M M TeXHMKOÍÍ (HOZKHML(bI flJIH CTpMHCKM OBeE(, HCCJIEJIOBAHMÍI B OBJIAMCTOPMHECKOrO HEPEBEHCKOrO — ETKH HaííKOBCKM CTM PA3BHTOH A O M A B I 0 3 C H 0 1 Í nOJIblJJE rMHecKwe, 3KOHOMHHecKiie, noceJieHHecKMe, STHMHecKiie). 3 r a cpaKropbi cnoco6cTBOBaJiM cpopMJipoBaHHK> pa3jiMHnbix cpopM KpecTbHHCKMx flBopoB, npescfle a c e r o njiaHOB pa3HOo6pa3Hbix T J O T O B . 3 T O T nocJieflHMü Bonpoc aBTop ciMTaeT caiabiM cymecrBeHHbrM. O H paccMaTpuBaeT B O 3 HMKIIOBeHIie M 5B0JIKDD;MK) OCHOBHblX TMnO'B flOMOB (flCJIO Kacaeica njiauMpoeKM) a ucropiiHecKOM acneKTe. TMIMHHblM fl^a ITOJIbLUH H B U a e T C a flOM COOTOamilM M3 c e n e n , H A M J I O M H 3 6 b i ( M ^ J I . 10 e — g ) . T a x n e flOMa T a H y T c a Bflojib JieBoro 6epera (MJIJI. BMCJIM 14). n o j i b C K M e OT BajiTUMCKOiro Mopa nooejieHiíbi n e p e H e c j i M TMn flOMOB lia TeppMTOpMK» CeBepHOM CjlOBaKMH ü ^o STOT BOC- TOHHbix K a p n a T (YKpaMHa). Haflo n o n a r a T b , H T O TaKoro pofla nocTpoiíKM CTaJiM n o a B j i a T b c a B XIV—XV BB. (KjiaflOBaa npM usoe B03HiíKJTa, BepoaTHO, B 'pe3yjibTaTe npnCTpOMKM K 50Jiee ripitMWTMBHOMy HCMJIbK), 'COCTOHlHeMy M3 ceneii M M36bi, a H C— «aK SHJIO MHOroKpaTHO 6yMara); 4 — E H e m a i e e ¡BjinaHMe M s a H M C T B O B a n M e K y j i b T y p w j r p y r M x r p y n n H e p e B e H C K O í l , MecTeHKOBOM M r o p o f l C K O f i 06meCTBeHHOCTM. B W H C H O M HacTM I l o j i b n m napoflHaa a p x n T O K T y p a pasBMBajiacb nofl BjipiaHiieM pa.ua dpaKTopoB (Mopopojio- KapnaT cjiOJKeHHaa BflBoe nojiaraiOT HeKOTopbie HCcneAOBaTeJiM — B BMfly BnyTpeHuero pa3fle:ieHMH M 3 6 b j ) . í p y r o w , TaKJKe x a p a K T e p H b i ü fljia I l o j i b u m TMn floiaa, BnponeM BbicTynaromiiíí nacTo y Bcex i^eHTpajibHbix M BOCTOHHbix cjiaBHH, — 3 T O ROM c ceHaMM no cepeflMHe, OTflejiaioin;¡nMM M36y O T KjiaflOBoií ( M J I J I . I3ib). TaKOM AOM BOSHMK B peayjibTaTe cuiMaHMa o J J H O K O M n a T H O T O jKMjiba c aMSapoM. Haflo nojiaraTb, H T O B Ilojibirie 3 T O rrpoM30HIJIO yace B X I V B . Roma TaKoro TMna MHOroKpaTHO B M flOM3MeHajiMCb ( M J I J I . 13 d—f). 3aTO flOM, B K O T O P O M ceHM OTjienajiM H36y O T K O IIIOIUHM (HJIJI. 13g) 6biji M3BecTeH B ü o n b u i e B X V B . fíajiee a s r o p pa3Mbnxrjiaer B KaKOK creiieHM Bbipe3Ka aBJiaerca KOJiJieKTMBHOM paooTOü, a B KaKOfí M H J B Í B H flyaJibHOM. OTMeiaeT, H T O c p a B H M T e J I B Í I O KpaTKOe c y m e CTBOBaHKe Bbipe3KM, (ee Haiajio flaTMpyerca cepefflMHOíi X I X B . ) HBjiaeTca npMiiMHOíi T O T O , H T O OHa. H e cTajia, KaK Hanp'MM. napafl, o6H3aTejibHOíi ocTeTM^ecKOfí H O P M O M , TpaAMi[Meíi, coSjnoflaeMOM BceMH. 3 T O cnocoGcTBOsajio HOBblM MOflaM M paSJIMHHblM HOBHieCTBaM. Mx BBOflMJIM caMwe cnocoOnbie „cneu¡iíajiMCTKii", K O T O P M M M nacTO 6wBajiM o6e3flOJieHHbie, oeflubie j K e n m M H b i , KOTopbie npwpa- SaTbiBaJiM, s e j i a a BbipesKM. 3aKa3bi, Syflb T O B eoGcTBeHHOM cpe^e M J I M — no3¡3Hee — co cropoHbi KO^jieKUMO- HepoB M ToproBbix npc;mpMHTKM ( H e n e j i n a ) , BonpeKM pacnpoerpaiieHHOMy MHCH'MK), H C Bbi3MBajiM CHMaceHMa ypoBHa paGoT, BbinojiHaeMbix saMe^aTejibubiMH MacTepHHjaMM. O H M fflo O M X nop co3flaiOT „MHflMBMflyajibHOie MCKycB CTBO npeaejiax CTMJiMCTMHecKMx ocoGeHHOCTeM p e r M O H a " . B HacToaiHee s p e M a BbipesKM fleJiawT MCKjiiOHUTejibHO na npoflaxy. HeMHoro ocTajiocb ysce B S C M B W X ZKeHmwH, KOTopwe B MOJiOflOCTM yKpauíajiM C B O M M36bi BbipesKaMM (HanpuM. B J I O B M I ( K O M pavone ocTajincb TOJibKO flBe). BOJIbUIMHCTBO 3KeHUÜ¡MH CTaJIO Tenepb Bbipe3bIBaTb MCKJIK)H H T e j i b H O ftjia r o p o f l a B a npoflascy. J B nocjieflHMe roflbi CTajio noaBjiaTbca B c e Gojibiue aKo6bi perMOHajibHbix Bbrpe30K, peKOHCTpynpyeMbix M B B I nojiHaeMbix ropoiflCKMMM jiioGurejiaMM. BjiaxoBCKM ooparuaeT BHMMaHMe Ha sosHMKaioiiryío Hbine onacHOCTb C H M jKeHMa y p o B H a Bbipe30K. B ffiaeT nocTynMBiuioi na no perMonaM. KOHu;e C T a T b M a B T o p oGcysc- KOHKypc MaTepMají, rpynnMpya e r o 2 5 5 �M a j i r o x a T a M a T y c e x — O IIPOMCX02CÍ;EH1ÍM nOJIbOKMX H A P O f l H H X ,ĘByXOCHOBHbIX KOBPOB B X I X M X X e s . flo I I MMDOBOM BOMHfci B ceoepo-BOCTOTOOií l a C T H IIOJIBniIÍ M3rOTOBJiaroiCb flByXOCHOBHbie M flByxyTOTHbie „ K O B P Ł I " (TKaHM) name acero flByxUBerHbie c HeraTHBHbiM y3opoM no o5enM cropoKaM. Ü 3 rOTOB. I H H e M KOBPOB 3aHHMajIMCb p a s H O TKaiM-peMecneHHUKiH, Kax w flepesencKne x e H i i n í H b i . A B T O P cTaTbM BbifleJiíieT n a r t . r p y n n KOBPOB B 3 a B M CHMOCTM OT T u n a y s o p a (TpaflMirMOHHbie, HcaKxapsoBbie, KOBpbi-nOKpbiBajia, MHonwpjípoBanHbie 3;iéoHopoM Ü J I I O TJÍHJCKOM, TeMaTMHecKMe — .HOMHHMKM ByíLHOBtKOíí). HMiHoíí xapaKTepHoñ oflesefle, o^HaKo B 6oflbmwHCTBP cjiy^aeB He rrpiiflaiOT H M oeMMTCKHx i e p r Ji*ma. 3odpna H e c b n a - P e ń H C p y c c — AJIEKCAH, nOJIHHbCKA-rPMHbHyK, JIEMKOBCKAH M A C T E P ; HA nMCAHOK 1 CymecTByeT HecKOJibKO rnnoTe3 OTHOcwTejibHQ npoM c x o J K f l e H i n H K o o p o B B n o j i b u i e ; 6 b i T b MOHcer o6pa3rj;aM(M 6bIJIH KOBpbl CKaHflMHaBCKMie, pyocKMe, HeMeUKKe ( T 3 K Ha3. IIlJie3BM¡r-roiibmTjiHCKMe, Beiderwand), auTiaiüasMe (Kidderminster), MTajibaHCKne H McnaHCXMe. BOSMOHCHO, I T O KOBpoflenne 6 b i j i o npjtBe3eHO MaHyopaíOTypOH JIM6O TKaiaMM-peMecJieHHiiKaMM, KOTopbix rrpKrjrauíajiM B Ilojibniy. Tepeca KapBMiiKa — OEŁIHAH TAK HA3. „MAEB" B nOJIbCKOn HAPO/JHOÍI K y j I B T y P E HA EBPOnEUCKOM * O H E B eBponeücKHx j j e p e a H a x 6bHio n p i m a r o craBMTb BecHXJií, l a n i e B c e r o H a K a H y H e 1 Man, B b i c o s c u e crojiSbi JIM6O aepeBBH, yBeHiaiHHbie pa3yKpauieHHbrMM BepxymxaMM, BOKpyr KOTopbix ycrpaMBajiH Tawubi. B n o j i b u i e nofloSHbie CTOJi6bi, H a 3 b i s a e M b i e „MaaMH" MJTM , j 3 M x a M H " , BbiJiM pacnpocTpaHeHbi Ha TeppMTopM BejinKOnojibum, Cmiesim M Ha lore Majionojibiuii. B npejrropHbix perwoHax o6biHaíí STOT coxpaHMjica ;;o cepeflUHbi X X B . Hajjo nojiaraTb, HTO nepBOHa^ajibHO „Man" HOCMJIH KyjnyrOBbtíi x a p a K r e p , 3aTeM H X craJTM 0Ba3biBaTb c BereraTHBHOH MarMeiŁ B KOHue X I X B . KyjrbTOBaa M MaranecKaa dpyHKUMM OTMepjiM a o6pnfl npeBpaTMJica B Mrpwne, npMHMMaa B TOjKe speMa dpopMy 3anrpbiBaHłiH M yxaJKHBaHMa. B TO BpeMH B flep©BHax craBiuiH ,,inan" Ha B e p x y n i K e BbrcoKoro m e c r a , n o M e m a H TaM Harpafly flua Tex, KTO B36mpajica HaBepx, JIMSO ace B ycaflb6ax, rp,e 6aum fleB y r u K H n a BbiflaHbe. O j t r a rojibflfiepT-MyjibKeBMH — B nOJIbOKOÍl HAPOffHOÍl C K y j I M I T y P E EBPEH B ycTHOM dpojibKjiope c y m e c T B y e T crepeoTMn e B p e a , BbicTynaionrjíM a KyKOJibHbix rrpeflCTaBJieitKax, oopafloB M X MacKax, 3MaycoBOM w r p y í i i K e , CBa3aHHbifł c pojibio AaHHBrx JTMII B o é p a f l a x . Hbrne 3TOT cTepeoTMH 3 a T y m o BbiBaerca, 3a6biBaeTca e s p e i ł , ero Hapa^, p e i b , *reprbi jimąa. IC cepeffMHbi X V I I I B. M3BecTHbi dpMrypHbie ynbM npejiCTaBJiaiomMe eBpea, Kcnojraaiomero 6bm> MOHCCT, MarMHecKyio cbyHKirjiK). B HeMHOroHMC^eHHbix npuMepax c s e r c K O M CKyjibnrypbi M e s c B o e H H O r o nepMOiZra, T e j u a e a p e a noaBJiajiacb B eflUHM^Hbix c j i y n a a x ; noflHepKMBajiMCb B H e m H w e rrpMMerbí, OTJiMHaK>mne e s p e a — H e p T b i j m ą a , Hapafl, pofl saHaTKíí (cTpaHCTByiornKń ToproBeii, jiaBOHHMK, HeJIOBeK C K H H r a M H , CTpaHCTByiOmMM My3bIK3HT). B nocjieBoeiHHOM CKyjibTrrype dpurypa e s p e a crajia MCTOPMHecKOíí TeMoñ; cKyjibnTopbi oCpamaiOTca K oíCTaBuiMMCa B n a M a T M C T e p e o T M n a M JIK6O B c n o M K H a w T K O H KperHbie .roma, cn,eHbr. Omt OToGpascaiOT eBpeeB B 6yi;- 2 5 6 A B T O P n u m e r o HCM3HM ¡st TBopnecTBe OflHOíí H3 :¡a''Sojiee Bbmaiorniixca MacTepitii, BbtnojiHaiouiiix infcaHK no^aHbCKa-IpyHbHyK ipo¡zp«iacb B 1911 r. B ^epesHe JI 6oBa 6JTM3 HOBOTO Cowna; ona BOcnuTbiBajiacb B kp ti jieMKOiBicKoił KyjibTypbi. C narujieTHero B03pacra sesosKr pa'CKpaiujiBaaia niíeaHKM, n p n o e r a a K BOCKOBOÍÍ M 6,IT;T KOBOÜ TeXHMKe. A B T O P onMCbísaeT rexHMKy BbinojiHeHiia, n p n B O , i i MHOroTOcjieHHbie BbiCKa3biBaHna MacTepnubi, KOTOIJ B c e r ^ a nojib3yeTica ecTeeTBeBHbiMM KpatMTejia.Mii. OÍ BbrnojiHaer paBHO Tpasiiu;iiOHHbie y s o p w (TpexLCBeTHbie/, KaK M co6cTBeHHbie, y n o T p e S j i a a 3HainTejibH0e KOJIMHecTBO Kpa COK («o 10). y Hee CBoe M3JHo6jieHHoe COMCT a n n e UBeroB, HarrpMM. Senbrií — jKejiTbiñ — Kpacubiíí. BbmojiHeHHe OflHOíi nucaHKM c Sojiee cjiostHbiM ysopow He pa3 npcflO^Hcaerca cBbnue 10 n a c o s . nonaHbCKa-TpHHbn y K HMKOrfla He fleJiaeT OfflitHaKOBbix nmcaT-iOK A B T O P CTaTbH n n u i e r o pa3JiMHHbix BMflax fle.^opaTMBH b l X p e U i e H M Í Í XyflOHÍHMICbl, O MOTMBaX, K KOT07T O H f narne acero rrpn6eiraeT, 0Ba3biBaa wx. c BOicnoMjír MOJioflbix jieT. 3TO óbiBaer HanpMM.: .vcojiHbnuKo",, „ y T p a i e H H b i n BeHOK", „iraeTOK nanopoTHMKa", ,, jS>m,vse 6a6bi", „6oHeHKM" (BocnoMHHanna o CBanbík,,. CBOU n*tcaHKM xyflOJKHMTia conpoBOHmaeT eoGcTBeHHbrMH c j xaMM. Ona roBopMT o ce6e: „M3TOTOBjiaa nucaHKM, a M B I cjieuHO nepeHoniycb B JlaooBy M B TOJIOBC y MeHa Tec« a r c a KapTMHbi fleTCTBa". KoHKypcbi « a rrncaHKM, B KOTOpbix noaaHbCKa-rpMHbHyK npMHKMaeT yHacTMe, noorupaiOT ee K flajibHeiłrneił p a 6 o r e , K HOBBIM CMejibiM p e m e n n a M . fleTM x y flOJKHimbí H e noiruru n o C T o n a M M a T e p M , HC n o a f l e p s í n Bawr MCKyccTBa rmcaHOK. O H M HCMByT B ropowe: jjo^b — jjOKTop neflarorjiHecKJix n a y K , c b m OKOIÍHJÍJI cejibOKOxo3aMCTBeHHyK> aKafleMCHio. flHHHaneiepaHACOBEHKH M K)3E<E>A K B H T K O B C K O r O CKyjIbnTyPbl KBaTKOBCKM 6bIJI CTpaHCTByiOmMM CKyjIbnTOpO* BTopoM nojiOBMHbi X I X BeKa. J¡,o CMX nop ycraHOBaenc aJBTopcTBo CBbinre 10 e r o paooT. HeKOTopbie M3 H M Í npMo6peji JlK>6jrMHCKJiM M y 3 e ü . A B T O P n o c s a n i a e r mi CBOK) C T a T b K ) . l O s e c p 4 > y p f l b i H a — K 3 3 E * CJIOHMHA — H b l í í C K y j I b n T O P M3 B O r i l A H O B K M HAPOfl- K)3edp C j i O i H H H a (1925—1978) p o f f M J i c a B B o r A a n o B K e B MOJiOflOCTM 6i>m n a c T y x O M , 3 a T e M p a S o T a j í B J i e c y B p e s y j i b T a T e HecHacTHOro c j i y n a a CTan MHBajiJiAOM r p y js¡a, n o j i y n a u i oenCMio, e r a B i u y i o cpejiCTBOM e r o c o a e p j K a H M a . H p M M e p H O B 1956 r . CjionMiHa 3 a H a j i c a c K y j i b n T y p o ü CHanajia ł i c n o n b 3 y a KOPHM (najitKM c MSOiopaHíenMaMM JKIÍB O T H b i x ) , 3 a T C M peH>Hbie KaMHM M flpeBecMuy. 3 T O T MaTepMají nocJiyscM^ e M y SJIH B b i n o j i u e H M a p a f l a opMryj; CBaTblX, CXOJKMX IIO TMny C TpaflMIIMOiIiHblMM HapOSHMMM c K y ^ b n T y p a M M , a -raxxe opMrypbi, O T o 6 p a 3 K a i o u ; M ' . mofxeñ 3 a p a G o T o í í . �Ryszard B r y k o w s k i W s e t n ą rocznicę pierwszej polskiej wystawy etnograficznej w Kołomyi Jerzy Czajkowski M a r i a n Pokropek, Budownictwo ludowe Zofia Czerwosz Sztuka ludowa w dzieci i młodzieży Aleksander Jackowski Józef L u r k a . Portret r z e ź b i a r z a Ewa Korulska Przemiany wzorca estetycznego — wzory, glądy, modele Jan Postacie o b r z ę d o w e w koncepcji ś w i a t a śląskich Kurek estetycznym Jri Langer Rzeźba kamienna na Orawie Czesław Robotycki Listy z nieba Czesław Robotycki P o g l ą d y etyczne i estetyczne wychowaniu po­ Górali Anna Ś w i ą t k o w s k a Hafty w stroju Krzysztof Jana Bernasiewicza M a ł e Muzeum w Jaworzni Wójcik łowickim W numerze 2 opublikujemy odpowiedzi na a n k i e t ę d o t y c z ą c ą przedmiotu zainte­ r e s o w a ń i metod w ł a ś c i w y c h etnografii i etnologii, m.in. w zakresie b a d a ń nad s z t u k ą l u d o w ą oraz w s t ę p p o d s u m o w u j ą c y w y n i k i tej ankiety. M.in. u k a ż ą się wypowiedzi prof. prof.: Józefa Burszty, A n n y Kutrzeby-Pojnarowej, Edwar­ da Pietraszka, Zofii Sokolewicz, Witolda Dynowskiego, doc. dr doc. dr Marcina Czerwińskiego, W ł o d z i m i e r z a Pawluczuka, dr dr Zbigniewa Benedyktowicza, Ta­ deusza Chrzanowskiego, L u d w i k a Stommy, Ryszarda Tomickiego. Specjalny numer p o ś w i ę c o n y będzie kulturze C y g a n ó w polskich. M.in. znajdują się w n i m a r t y k u ł y Adama Bartosza, Lecha Mroza, Renaty H r y ń , P a w ł a Le­ chowskiego, Pala Bansky'ego. Z a k ł a d Narodowy imienia Ossolińskich — W y d a w n i c t w o W r o c ł a w , Oddział w War­ szawie 1980. N a k ł a d 2000 egz. Objętość 20,10 ark. w y d . , 16,00 ark. druk. Papier powlekany k l . V, 90 g, 61X86. Oddano do s k ł a d u 12.VIII.1980 r. Podpisano do d r u k u w k w i e t n i u 1981 r. W y d r u k o w a n o w m a j u 1981 r. Zakł. Graf. „ T a m k a " . Z. 2. Zam. 360. L-20. Cena 60.— zł � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0781d22002ac8c52c671b0c135b9bd2.pdf a55241509ca8fad0ec7d313f9265f8e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:592 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:541 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.5-14 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN,Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XI ��INSTYTUT HISTORII KULTURY POLSKIEJ A K A D E M I I M A T E R I A L N E J NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XI WROCŁAW ZAKŁAD WARSZAWA - NARODOWY WYDAWNICTWO IMIENIA POLSKIEJ 1967 KRAKÓW OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �KOMITET Kazimierz REDAKCYJNY Dobrowolski, Witold Józef G a j e k , Mieczysław ska, Anna Dynowski Gładysz, J a d w i g a Kutrzeba-Pojnarowa, Waligórski, K a z i m i e r a Adolf (redaktor), Klimaszew­ Nasz, Andrzej Zawistowicz-Adamska S e k r e t a r z R e d a k c j i : K r y s t y n a Małkowska Okładkę projektował ZBIGNIEW KLIMCZYK Redaktor Z y t a Kwiecińska Redaktor techniczny Jacek Sikorski Printed in Z a k l a d N a r o d o w y i m . " Oasolinskicli Poland .Wydawnictwo. Wroeław'1967. N a k l a d 500 + 130 cgz. O b j . a r k . w y d . 43,70, a r k . d r a k . 35,50 + w k l e j ka, do a r k . form, A - l 47,88. P a p i e r i l u s t r . k l . V . 8 0 g, 7 0 x 100. O d d a n o składania ukończono 17 1 1 9 6 7 , w lipcu Nr podpisano 1967. do druku Wrocławska 7 V I I 1967 r , d r u k Drukarnia z a m . 1044/67. D - 1 2 . C e n a zł 1 0 5 . — Naukowa. �SPIS TREŚCI Część I ARTYKUŁY Witold D y now sк i nauk Streszczenie Anna — Etnografia w aktualnych tendencjach rozwojowych społecznych w . j . angielskim K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Współpraca n a u k społecznych w d i a c h n a d przeszłością i teraźniejszością k u l t u r y w s i p o l s k i e j nesie nowych Streszczenie wydawnictw w Streszczenie w Agnieszka źródłowych) — Juliusz Zborowski. Maria w Podhala . 60 62 85 I MATERIAŁY Kopczyńska.Jaworska — Próba k l a s y f i k a c j i typów pa­ karpackiego (Zagadnienia, 87 — O budownictwie ludowym w Karpatach Polskich metody, k i e r u n k i b a d a w c z e ) Bazińska 99 — Ślady działania i n s t y t u c j i c z a r o w n i c t w a w pamięci h i s t o r y c z n e j i p r a k t y k a c h p a s t e r z y tatrzańskich Jan Olejnik Edward pod Zofia P i e t r a s z e k . . wiejskiej w Wojtowicz Niektóre a s p e k t y b a d a ń n a d pożywieniem Beskidzie — w n i o s k ó w etnografa Maria Żywirska Adam С hętn iк Maria P a r a d o w s k a 132 150 — Śląskim Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z go W s c h o d u . — Z m i a n y wnętrz m i e s z k a l n y c h w e w s i n o w o t a r s k i e j 173 — go n a d rzemiosłem w i e j s k i m ( P r o b l e m a t y k a Janina 112 wyobrażenia w r e j o n i e W y s o k i c h T a t r urbanizacji S z r o m b a - R y s o w a ludności Anna — Magiczne wpływem 44 cen­ j . francuskim Gładyszowa Barbara Z historii etnografii — U w a g i o rubieżach e t n o g r a f i c z n y c h w STUDIA sterstwa 30 42 Europie Streszczenie Bronisława stu­ margi­ j . francuskim Dobrowolska tralnej (Na j . francuskim Mieczysław G ł a d y s z 17 29 — O Lasowiakach Badania ośrodka krakowskie­ i propozycje) i gwarze lasowskiej 178 (Porównanie i językoznawcy) K u r p i e w P u s z c z y Białej — Tłoki n a K u r p i a c h 18:3 192 203 •— K a r o l B r z o z o w s k i — podróżnik i b a d a c z B l i s k i e ­ 208 �6 Część I I ARTYKUŁY Tadeusz L e w i c k i haryjskiej na — Najważniejsze Międzynarodowym problemy Kongresie historiografii Historii Afryki Afryki w subsaD a r es Salaam Anna 225 Mrozek fitów (mistyków) Streszczenie Krzysztof w czesnej wartości i z n a c z e n i a j e d n o s t k i w poglądach s u ­ islamu 265 j . angielskim M a k u l s k i — 283 Wprowadzenie h i s t o r y c z n e do zagadnień współ­ Sahary Streszczenie Helena — Obrona w 285 j . francuskim 307 P r z ę s ł a w s k a — Studia nad problemem rodziny wiejskiej i bied- niackiej w M e k s y k u Streszczenie Bohdan 309 j . angielskim K o h u t n i c k i podstawie we w — . Zagadnienie materiałów e t n o g r a f i c z n y c h . rekonstrukcji . archeologicznej Część I : U k ł a d y . 332 na społeczno-kulto- ludów A u s t r a l i i Streszczenie Aleksander w 334 j . angielskim 348 Posern-Zieliński — Melanezyjskie ruchy millenarystycz­ ne j a k o przykład współczesnych przeobrażeń k u l t u r o w y c h 349 Streszczenie 364 w j . angielskim STUDIA I MATERIAŁY Barbara M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a — Z dziejów r o z w o j u f o r m b u ­ d o w n i c t w a l u d ó w k o c z o w n i c z y c h A m e r y k i Północnej. N a m i o t tipi . . . Béla G u n d a — R e l i k t y d a w n e g o rybołówstwa w K a r p a t a c h Anna Zadrożyńska-Barącz — Materiały do studiów 366 385 nad genezą t e a t r u . (Przegląd hipotez. K o n c e p c j a A . D. A w d i e j e w a ) 396 Janina P e t e r a — T k a c t w o u pasterzy Aromunów w Albanii . . . . Wanda P a p r o c k a — Materiały do h i s t o r i i o r g a n i z a c j i przemysłu d o m o w e ­ go i rzemiosła w i e j s k i e g o w W i e l k i e j B r y t a n i i w końcu X I X i w X X w . 411 433 KRONIKA Amerykanistyka -Zieliński r a d z i e c k a w o s t a t n i m dziesięcioleciu — Aleksander Posern447 . 460 E t n o g r a f i c z n e ośrodki w U z b e k i s t a n i e — Zbigniew Jasiewicz Działalność b a d a w c z a N i e m i e c k i e g o I n s t y t u t u E t n o g r a f i c z n e g o p r z y N i e m i e c ­ k i e j A k a d e m i i N a u k w B e r l i n i e w l a t a c h 1955—1965 — Reinhard Peesch Działalność I n s t y t u t u i m . J u l i u s z a L i p s a w z a k r e s i e e t n o g r a f i i gospodarczej — 466 — Jadwiga Kucharska Węgierskie M u z e a E t n o g r a f i c z n e — Gyongyi Béni M u z e a E t n o g r a f i c z n e w Bułgarii — Maria Misińska 480 483 488 Etnograficzna działalność n a u k o w a P i e r w s z y Światowy Wolski Festiwal w Tadżykistanie — Zbigniew Sztuki Murzyńskiej w Dakarze Jasiewicz — 473 Krzysztof 494 �7 Wystawa Tatrzańskiej S z t u k i L u d o w e j Informacja mos" Z etnograficzna Anna — 500 „De­ Kutrzeba-Pojnarowa działalności P o l s k i e g o Grażyna nego — w Linzu — J a n Bujak krajów d e m o k r a c j i — n o w y p r o f i l c z a s o p i s m a 504 Towarzystwa F i l m u Etnograficznego i Socjologicz­ Dąbrowska 505 RECENZJE Jacek P i e s k i Świat — Sowietskaja Stanisław Kałużyński, szawa An-drás Olędzki 508 1965 — Zbigniew Etnografija, Mongolia, Państwowe 1965, s. 158, r y c i n 49, m a p a Róna-Tas, Mongolia. Zieleński, 510 Wydawnictwo 1 — Jacek Siadami Wiedza Powszechna, Warszawa Jerzy Jasiewicz War­ Olędzki nomadów, 514 Państwowe Wydawnictwo 1 — Jacek 1965, s. 325, m a p a Sześciu mędrców Naukowe, Olędzki z ..Bogatego Szczęścia", I s k r y , . . 516 Warszawa 1961, s. 166; J e r z y P u t r a m e n t , C z t e r y s t r o n y świata, I s k r y , W a r s z a w a 1963, s. 219, rozdział W Mongolskie l a k i e r k a c h przez —Jacek Gobi, pastorałki, s. 159—215; W i e s ł a w Książka i Wiedza, Warszawa Nowakowski, 1964, s. 162 — Olędzki 520 Stanisław Kałużyński, Głosy z J u r t y , Przysłowia, opowieści, z a g a d k i łów, Turków syberyjskich i Tunguzów, Wiedza Powszechna, Mongo­ Warszawa 1960, s. 202 — Jacełc Olędzki 527 T h e M u s i c of t h e Mongols. P a r t I, E a s t e r n M o n g o l i a . P r e f a c e Oñ t h e T r a i l of A n c i e n t M o n g o l T u n e s by H e n i n g Specimens Remarks Music of M o n g o l i a n P o e t r y on Mongolian Music by S v e n Hedin. Haslund-Christensen. t r a n s l a t e d by K . G r o n b e c h . Preliminary and Emsheimer. Instruments of E a s t e r n M o n g o l i a , c o l l e c t e d by Ernst by H . H a s l u n d - C h r i s t e n s e n noted d o w n by E r n s t E m s h e i m e r . " R e p o r t s f r o m the S c i e n t i f i c E x p e d i t i o n to t h e North-Western Provinces of Hedin, V I I I , Ethnography, stracje — Jerzy China under Stockholm the L e a d e r s h i p 1943, s. 100 + of D r . Sven 97 n u t , m a p a , ilu­ J a n Stęszewski Prokopczuk, Historia 529 Afryki w zarysie, W a r s z a w a 1964 — Krzysztof Makulski . . . 536 . . . 539 Makulski 532 a u S a h a r a , P a r i s 1963 — Krzysztof Nómades et n o m a d i s m e E m i l i a Horvátová, Cigáni n a S l o v e n s k u , B r a t i s l a v a 1964 — Lech Müveltség és H a g y o m a n y et Centralis Uniwersytetu ас Orientalis nr Maria Europae, Roczniki Instytutu L . Kossutha w Debreczynie, „Revista de E t n o g r a f i e 1—6 — Maria. t Hungariae Etnograficznego 7: 1965 — I r e n a Nizińska . Misiriska Brandon-Albini, 549 Midi vivant. Peuple et c u l t u r e e n I t a l i e d u S u d . P a r i s et M o n d e s . L a r e v u e Zadrożyńska-Barącz d u Musée de l ' H o m m e . 1961—1963 — Husbandry Society . . F. Downes, University Animal 557 of C a l i f o r n i a P u b l i c a t i o n s in Lech Wórterbuch Navajo and Culture. i n A n t h r o p o l o g y , V o l . 1, U n i v e r s i t y of C a l i f o r n i a P r e s s , B e r k e l e y — L o s A n g e l e s — 1964, s. 104, 9 r y c i n i 1 m a p a — Krzyżaniak der Vólkerkunde 553 Barbara Walendowska-Zapędowska James 543 $i F o l c l o r " , B u c u r e s t i , t. 9: 1964 n r 2, 3 i t. 10: 1965 1964, P r e s s e s U n i v e r s i t a i r e s de F r a n c e — Anna Objets Mróz (Kultura i Tradycja), Studia Ethnologica 5g3 in Verbindung schaften, Herausgegeben von Walter Stuttgart 1965 — Jadwiga Kucharska mit zahlreichen Hirschberg, Alfred Fachwissen- Kroner Verlag, 565 �ОГЛАВЛЕНИЕ Часть I СТАТЬИ Витольд Дыновски — Этнография в современном положении общественных наук Резюме на английском языке Анна К у т ж е б а - П о й н а р о в а — 17 29 Сотрудничество общественных наук при изучении прошлого и современности культуры польской деревни заметки по поводу изда­ ния новых первоисточников) 30 Резюме на французском языке 42 Мечислав Г л а д ы ш — Из истории этнографии Подгаля. Юлиуш Зборовски . . . . Резюме на французском языке 44 60 Агнешка Д о б р о в о л ь с к а •— Заметки об этнографических рубежах в Центральной Европе 62 Резюме на французском языке 85 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Бронислава К о п ч и н ь с к а - Я в о р с к а — Опыт классификации типов карпатского пастушества 87 Мария Гладыш —Народное строительство в Польских Карпатах. (Постановка воп­ росов и методика исследований) 99 Барбара Базиньска — Следы колдоводства сохранившиеся в воспоминаниях и быту скотоводов в Татрах 112 Ян Олейник — Магия в миросозерцании населения Высоких Татр Эдвард П е т р а ш е к 132 — Изменения интерьера деревенских жилых помещений в ново- таргском районе под влиянием урбанизации 150 София Ш р о м б а - Р ы с — Некоторые вопросы изучения способов питания деревенского населения в Силезских Бескидах 173 Анна З а м б ж и ц к а - К у н а х о в и ч •— Работы краковского центра по изучению деревен­ ского ремесла 178 Янина Вуйтович •—О Лясовяках и лясовской речи (сопоставление выводов этнографа и языковеда) 185 Мария Живирска •—Курпи вБелой пущи 192 Адам Хентник — Толока в курпёвском районе 203 Мария П а р а д о в с к а него Востока —• Карл Бжозовский — путешественник и исследователь Ближ . 208 �9 Часть 11 СТАТЬИ Тадеуш Левицки — Важнейшие вопросы историографии Африки к югу от Сахары на Международном конгрессе истории Африки в Дар-эс-Салам 225 Анна М р о з е к — Защита достоинства личности в воззрениях суфиков (мистиков) ислама Резюме на английском языке 283 Кжиштоф М а к у л ь с к и — По истории вопросов современной Сахары 285 Резюме на французском языке Елена П ж е с л а в с к а 265 307 — Исследования по вопросу деревенской и бедняцкой семьи в Мексике 309 Резюме на английском языке Богдан Когутницки 332 — Вопрос археологической реконструкции на основании этно­ графических материалов. Часть I : Общественно-культовые системы народов Ав­ стралии 334 Резюме на английском языке Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и 348 — Меланезийские миллениальные движения в образе современных культурных сдвигов 349 Резюме на английском языке 364 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Барбара М а т у ш е в с к а - К о г у т н и ц к а — Из истории развития форм строительства у кочевых народов Северной Америки. Шатёр тили 366 Беля Гунда — Остатки давнего рыболовства вКарпатах 385 Анна З а д р о ж и н ь с к а - Б а р о н ч — Материалы по изучению генезиса театра. (Обзор гипотез. Постановка А. Д. Авдеева) 396 Янина Петера 411 •— Ткачество у пастухов Аромынов в Албании Ванда П а п р о ц к а — Материалы по истории организации домашней промышленности и деревенского ремесла в Великой Британии к концу I X и в X X веке 433 ХРОНИКА Советское американоведение за последнее десятилетие — Александр Посерн-Зелиньски 447 Этнографическая деятельность в Таджикистане — Збигнев Ясевич Этнографические центры в Узбекистане 460 — Збигнев Ясевич 466 Исследовательская деятельность Германского этнографического института при Гер­ манской Академии Наук в Берлине за 1955—1965 гг. — Рейнхард Поеш Деятельность Института им. Юлиуша Липса в области экономической этнографии 473 •— Ядвига Кухарска 480 Венгерский Этнографический музей — ГыонгыйБени 483 Этнографические музеи в Болгарии — Мария Мисиньска 488 Первый Всемирный фестиваль негритянского искусства в Дакаре — Кжиштоф Вольски 494 Выставка народного искусства района Татр в Линц — Ян Буяк 500 Этнографическая информация народно-демократических стран — новый профиль журнала „Демос" — Анна Кутжеба-Пойнарова Из деятельности Польского общества этнографического и социологического фильма Гражина Домбровска 504 — 505 �10 РЕЦЕНЗИИ Собачая Доля — Яцек Олендзки 508 Советская Этнография, 1965 — Збигнев Ясевич Stanisław Kałużyński, M o n g o l i a , P a ń s t w o w e W y d a w n i c t w o N a u k o w e , W a r ­ s z a w a 1965, 158 стр., 49 рис., 1 карта — Яцек Олендзки A n d r á s Róna-Tas, M o n g o l i a śladami nomadów, P a ń s t w o w e W y d a w n i c t w o 510 W i e d z a P o w s z e c h n a , W a r s z a w a 1965, 325 стр., 1 карта — Яцек Олендзки. . . J e r z y Zieliński, Sześciu mędrców z „Bogatego Szczęścia", I s k r y , W a r s z a w a 1961, 166 стр .; J e r z y P u t r a m e n t , C z t e r y s t r o n y świata, I s k r y , W a r s z a w a 1963, 219 стр., глава M o n g o l s k i e pastorałki, 159—215 стр ; W i e s ł a w N o w a ­ kowski, W l a k i e r k a c h przez Gobi, Książka i W i e d z a , Warszawa Turków syberyjskich i Tunguzów, Wiedza Powszechna, 1960, 202 стр. — Яцек Олендзки T h e M u s i c of the Mongols. P a r t I, E a s t e r n M o n g o l i a . P r e f a c e O n t h e T r a i l of A n c i e n t Specimens Remarks Music Mongol Tunes by Hening of M o n g o l i a n P o e t r y on Mongolian Music translated and of E a s t e r n M o n g o l i a , collected 520 Mongo­ Warszawa 527 by S v e n Hedin. Haslund-Christensen. by K . Gonbech. Instruments 516 1964, 162 стр. — ЯцекОлендзки Stanisław Kałużyński, Głosy z j u r t y , Przysłowia, opowieści, z a g a d k i łów, 514 by Preliminary Ernst Emsheiner. by H . H a s l u n d - C h r i s t e n s e n notted d o w n b y E r n s t E m s h e i n e r . " R e p o r t s f r o m t h e S c i e n t i f i c E x p e d i t i o n to t h e North-Western Provinces Hedin, V I I I , Ethnography, of China under the L e a d e r s h i p S t o c k h o l m 1943, 100 стр. + страции — Ян Стеншевски Jerzy Prokopczuk, Historia A f r y k i кульски of Dr. Sven 97 нот, карта, иллю­ 529 w zarysie, Warszawa 1964 —КшиштофМа­ 532 N o m a d e n et n o m a d i s m e a u S a h a r a , P a r i s 1963 — КшиштофМакульски 536 E m i l i a Horvátová, Cigáni N a S l o v e n s k u , B r a t i s l a v a 1964 — Л е х Мруз . . . . Muveltség es Hagyomány (Культура и традиция), S t u d i a E t h n o l o g i c a H u n g a r i a e et c e n t r a l i s ас O r i e n t a l i s E u r o p a e , Ежегодники Этнографического инсти­ тута Университета Л. Кошута в Дебречине, т. 7: 1965 — Ирена Низиньска 539 543 „Revista de E t n o g r a f i e s i F o l c l o r " , B u c u r e s t i , т. 9, 1964, № 2, 3 и т. 10: 1965,№ 1—6 Мария Мисиньска Maria Branden-Albini, 549 M i d i v i v a n t . P e u p l e et c u l t u r e e n I t a l i e d u S u d . P a r i s 1964, P r e s s e s U n i v e r s i t a i r e s de F r a n c e — Анна Задрожиньска-Баронч 553 O b j e c t s et M o n d e s . L a r e v u s d u M u s e s de l ' H o m m e . 1961—1963 —Барбара Валендовска-Запендовска James F . Downes, Animal Husbandry in Navajo Society nad Culture. U n i v e r s i t y of C a l i f o r n i a P u b l i c a t i o n s i n A n t h r o p o l o g y , V o l . 1, U n i v e r s i t y of C a l i f o r n i a P r e s s , B e r k e l y — L o s A n g e l e s 1964, 104 стр., 9 рис., 1 карта 557 Лех Кжижаняк Worterbuch der Vólkerkunde i n V e r b i n d u n g mit zahlreichen Fachwissenschaften, Herausgegeben v o n W a l t e r Hirschberg, Alfred K r o n e r Verlag, S t u t t g a r t 1965 — Ядвига Кухарска 563 565 �CONTENTS Part I ARTICLES Witold D y n o w s k i — E t h n o g r a p h y i n c u r r e n t t r e n d s of t h e s o c i a l s c i e n c e s Summary in English 17 29 Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Collaboration between the social s c i e n c e s i n s t u d i e s of t h e past a n d p r e s e n t c u l t u r e of t h e P o l i s h r u r a l a r e a s ( W i t h r e f e r e n c e to n e w p u b l i s h e d s o u r c e s ) Summary in French Mieczysław Gładysz — Juliusz Zborowski. 30 42 History of t h e ethnography of t h e P o d h a l e d i s t r i c t Summary in French Agnieszka 44 60 Dobrowolska Europe Summary — Notes on e t h n o g r a p h i c b o u n d a r i e s 62 85 in French STUDIES AND Bronisława in central MATERIALS Kopczyńska -Jawo'rska — A n a t t e m p t to c l a s s i f y types of p a s t o r a l i s m i n t h e C a r p a t h i a n s Maria Gładyszowa ( P r o b l e m , methods, Barbara — Peasant 87 buildings in the Polish Carpathians research trends) Bazińska — Survivals 99 of m a g i c in pastoral practices i n the Tatras Jan 112 O l e j n i k Edward — M a g i c beliefs i n t h e H i g h T a t r a s P i e t r a s z e k 132 — C h a n g e s i n t h e i n t e r i o r of houses i n N o w y Targ v i l l a g e s u n d e r t h e i m p a c t of u r b a n i s a t i o n Zofia S z r o m b a - R y s o w a 150 — C e r t a i n aspects of studies on t h e diet of the r u r a l p o p u l a t i o n i n t h e S i l e s i a n B e s k i d e s Anna Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z graphers Janina Adam Maria by Cracow ethno­ on r u r a l h a n d i c r a f t s Wojtowicz — Lasoviaks 178 and their clusions reached by an ethnographer Maria 173 •— S t u d i e s Z y w i r s k a dialect (comparison of con­ a n d a linguist) — T h e K u r p i e people i n t h e Biała P u s z c z a . 185 . . . С h ę t n i к — W o r k - b e e s i n the K u r p i e district P a r a d o w s k a Near East . . . 192 203 — K a r o l B r z o z o w s k i — t r a v e l l e r a n d e x p e r t on t h e . 208 �12 Part I I ARTICLES Tadeusz L e w i c k i — K e y problems i n t h e h i s t o r y of s u b - S a h a r a r a i s e d at the I n t e r n a t i o n a l C o n g r e s s of the H i s t o r y of A f r i c a Africa, i n D a r es Salaam Anna 225 Mrozek i n t h e eyes Summary Krzysztof of t h e v a l u e a n d i m p o r t a n c e of t h e I s l a m i c S u f i s in of t h e i n d i v i d u a l (mystics) 265 English M a k u l s k i Sahara 283 — A historical introduction to t h e p r o b l e m of t h e today Summary Helena — Defense 285 in French Przesławska 307 — A study of r u r a l a n d s l u m families in Mexico 309 Summary in English Bohdan 332 K o h u t n i c k i ethnographic — Archeological reconstruction on the basis m a t e r i a l . P a r t I : S o c i a l a n d cult s y s t e m s a m o n g of t h e people of A u s t r a l i a Summary in English Aleksander 334 348 Posern-Zieliński — as a n i l l u s t r a t i o n of c o n t e m p o r a r y Melanesian millenarian movements c u l t u r a l change 349 Summary in English 364 STUDIES AND MATERIALS Barbara M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a — H i s t o r y of t h e d e v e l o p m e n t of v a r i o u s f o r m s of b u i l d i n g b y the n o m a d i c t r i b e s of N o r t h A m e r i c a . T h e t i p i tent 366 Béla G u n d a — T r a c e s of a n c i e n t f i s h i n g c u s t o m s i n t h e C a r p a t h i a n s . Anna Zadrożyńska-Barącz of t h e t h e a t r e (Review Janina Petera Wanda P a p r o c k a industries — Material of h y p o t h e s e s . — Weaving among for studies A. D. Avdeyev's the A r o m u n on the crafts in Great . origin . . 396 in Albania . . 411 shepherds B r i t a i n i n t h e late of home 19th a n d 20th centuries 433 NOTES AND S o v i e t A m e r i c a n i s t i c s w i t h i n t h e last decade NEWS — Aleksander Posern-Zieliński 447 E t h n o g r a p h i c a c t i v i t y i n T a d z h i k i s t a n — Zbigniew Jasiewicz E t h n o g r a p h i c c e n t r e s i n U z b e k i s t a n — Zbigniew Jasiewicz R e s e a r c h by the G e r m a n 460 466 E t h n o g r a p h i c I n s t i t u t e of t h e G e r m a n A c a d e m y S c i e n c e s i n B e r l i n , 1955—1965 — Reinhard charska Hungarian Ethnographic Museums — Gydngyi in Bulgaria — Maria of Peesch W o r k of t h e J u l i u s L i p s I n s t i t u t e on e c o n o m i c e t h n o g r a p h y Ethnographical museums 385 conception) — S o u r c e s on the h i s t o r y of the o r g a n i z a t i o n and rural . Béni Misińska 473 — Jadwiga K u ­ 480 483 488 �13 F i r s t W o r l d F e s t i v a l of N e g r o A r t i n D a k a r — Krzysztof Wolski . . . . 494 E x h i b i t i o n of T a t r a F o l k A r t i n L i n z — Jan Bujak Information about e t h n o g r a p h y i n the People's t h e j o u r n a l „ D e m o s " — Anna 500 Democracies-new profile Kutrzeba-Pojnarowa 504 Gra­ A c t i v i t i e s of t h e P o l i s h E t h n o g r a p h i c a n d S o c i a l o g i c a l F i l m S o c i e t y — żyna of Dąbrowska 505 REVIEWS M o n d o C a n e — Jacek The film Olędzki 508 1965 — Zbigniew Sovietskaya Etnografia, Jasiewicz 510 Stanisław Kałużyński, M o n g o l i a , P a ń s t w o w e W y d a w n i c t w o N a u k o w e , 1965, 158 pages, 49 i l l u s t r a t i o n s , 1 m a p — Jacek szawa Warsza- Olędzki . . . 514 A n d r á s Róna-Tas, M o n g o l i a śladami nomadów ( M o n g o l i a i n t h e F o o t s t e p s of the Nomads), 1965, Państwowe 325 pages, Wydawnictwo 1 map — Jacek Wiedza Powszechna, Warsaw Olędzki 516 J e r z y Zieleński, Sześciu mędrców z „Bogatego szczęścia" ( T h e S i x W i s e M e n i n „Tremendous L u c k " ) , I s k r y , W a r s z a w a 1961, 166 pages; J e r z y m e n t , C z t e r y s t r o n y świata ( F o u r C o r n e r s of t h e W o r l d ) , I s k r y , 1963, 219 pages, c h a p t e r h e a d e d M o n g o l s k i e songs), p. 159—215; Wiesław pastorałki ( M o n g o l i a n p a s t o r a l Nowakowski, W lakierkach przez ( A c r o s s t h e G o b i i n P a t e n t - L e a t h e r P u m p s ) , Książka i W i e d z a , 1964, 162 pages — Putra­ Warszawa J a c e k Olędzki 520 Stanisław Kałużyński, Głosy z j u r t y , Przysłowia. Opowieści. Z a g a d k i łów, Turków syberyjskich Tales, Conundrums Gobi Warszawa i Tunguzów (Sayings from jurta. Mongo­ Proverbs, of t h e Mongols, S i b e r i a n T u r k s a n d T u n g u s People), W i e d z a P o w s z e c h n a , W a r s z a w a 1960, 202 pages — J a c e k Olędzki . . . T h e M u s i c of t h e Mongols. P a r t I . E a s t e r n M o n g o l i a . P r e f a c e b y S v e n H e d i n . O n t h e T r a i l of A n c i e n t M o n g o l T u n e s , b y H e m i n g Specimens Remarks of M o n g o l i a n P o e t r y on Mongolian Music Haslund-Christensen. translated by K . Grenbech. Preliminary and Emsheimer. Instruments by Ernst Music of E a s t e r n M o n g o l i a , c o l l e c t e d by H . H a s l u n d - C h r i s t e n s e n , down by E r n s t from Emsheimer. the N o r t h - W e s t e r n — Jerzy Prokopczuk, Warszawa Nómades Jan 1964 — to Stockholm 1943, 100 pages + 97 scores, m a p , Stęszewski 529 Historia A f r y k i w zarysie (History et n o m a d i s m e noted the Scientific Expedition P r o v i n c e s of C h i n a u n d e r t h e L e a d e r s h i p of D r . S v e n Hedin, V I I I , Ethnography, illustrations "Reports Krzysztof of A f r i c a i n Outline), Makulski au Sahara, Paris 532 1963 — E m i l i a Horvátová, Cigáni n a S l o v e n s k u , B r a t i s l a v a Krzysztof Makulski 1964 — Lech Mróz Müveltség és Hagyomány ( C u l t u r e a n d T r a d i t i o n ) . S t u d i a E t h n o l o g i c a r i a e et C e n t r a l i s ас O r i e n t a l i s E u r o p a e , Yearbooks . . 536 . . 539 Hunga- of t h e E t h n o g r a p h i c I n s t i t u t e of t h e L . K o s s u t h U n i v e r s i t y i n D e b r e c e n , V o l . 7, 1965 — Irena Nizińska „Revista Vol. de E t n o g r a f i e 543 si Folclor", 10: 1965, Nos. 1—6 — Maria Brandon-Albini, 527 Maria Bucuresti, V o l . 9: 1964, No. 2, 3, a n d Misińska 549 M i d i v i v a n t . P e u p l e et c u l t u r e e n I t a l i e d u S u d . P a r i s 1964, P r e s s e s U n i v e r s i t a i r e s de F r a n c e — Anna Zadrożyńska-Barącz . . 553 �14 Objets et M o n d e s . L a r e v u e d u Musée de l ' H o m m e . 1961—1963 — Barbara Walendowska-Zapędowska James F . Downes, A n i m a l v e r s i t y of C a l i f o r n i a California Publications Press, Berkeley 1 m a p — Lech Worterbuch 557 Husbandry der — in Navajo Society and Culture. Uni­ i n A n t h r o p o l o g y , V o l . 1, U n i v e r s i t y of L o s A n g e l e s , 1964, 104 pages, 9 F i g s , a n d Krzyżaniak Vólkerkunde 563 in Verbindung schaften, Herausgegeben von Walter Stuttgart 1965 — Jadwiga Kucharska mit zahlreichen Hirschberg, Alfred Fachwissen- Kroner Verlag, 565 �W dniu 28 lutego 1967 roku zmarła w Londynie założycielka Katedry Etnografii na Uniwersytecie w Wilnie oraz Warszawie Prof. dr C E Z A R I A B A U D O U I N D E C O U R T E N A Y JĘDRZEJEWICZOWA W Zmarłej etnografia polska straciła znakomitą uczoną i wychowawczynię wielu pokoleń młodzieży. Redakcja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce50c292558d14aeca3635fce4f074da.pdf 52f9910a8ea07f996037d0ff03d1b328 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:590 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:540 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.487-506 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A W Y S T A W A S Z T U K I STAROŻYTNEGO M E K S Y K U W Z okazji Poznania I I Etnograficznego przez Polskie Seminarium Towarzystwo POZNANIU Amerykanistycznego, Ludoznawcze oraz Zakład zwołanego Etnografii do Po­ w s z e c h n e j U A M , o t w a r t o w d n i u 2 k w i e t n i a 1965 r. W y s t a w ę S z t u k i Starożytnego Meksyku. pokazał Oddział n a niej Kultury i Sztuki Ludowej po raz pierwszy część poznańskiego swego E k s p o z y c j a znalazła m i e j s c e w z a b y t k o w y m cennego Muzeum zbioru Narodowego meksykańskiego. b u d y n k u b. loży masońskiej, p r z e z n a ­ c z o n y m po r e m o n c i e n a stałą siedzibę Poznańskiego M u z e u m Etnograficznego. R y c . 1. G ł ó w k i z g l i n y — T e o t i h u a c a n Fot. S. Kusza W y s t a w ę poprzedziła p r a c a p r z y g o t o w a w c z a b a r d z o m o z o l n a , bo zbiór p o z b a ­ w i o n y j e s t d o k u m e n t a c j i . Zespół etnografów, złożony z pracowników Z a k ł a d u E t ­ n o g r a f i i P o w s z e c h n e j U A M , pracowników M u z e u m N a r o d o w e g o o r a z studentów e t n o g r a f i i , wykonał pod k i e r u n k i e m doc. M a r i i F r a n k o w s k i e j p o d s t a w o w e z a d a n i e polegające n a p o s e g r e g o w a n i u całego z b i o r u n a zespoły w e d ł u g przynależności k u l t u r o w y c h . Główną uwagę skierowano przy t y m n a obiekty p l a s t y k i figuralnej, m n i e j n a ceramikę użytkową, stanowiącą wszakże poważną część z b i o r u . Spośród 1213 przedmiotów, tworzących całość k o l e k c j i , w y b r a n o n a w y s t a w ę 288 okazów obrazujących ważniejsze k u l t u r y M e z o a m e r y k i , ale n i e w s z y s t k i e . W zbiorze n i e znaleziono b o w i e m materiałów z ośrodków k u l t u r o w y c h Olmeków, Huasteków i M a j ó w , a s z t u k a Totonaków r e p r e z e n t o w a n a j e s t p r z e z j e d e n t y l k o e g z e m p l a r z k a m i e n n e g o yugo. I n n e l u d y n a t o m i a s t , j a k Z a p o t e k o w i e , A z t e k o w i e i w i e l k i ośro­ d e k m i e j s k i T e o t i h u a c a n , r e p r e z e n t o w a n e są w zbiorze w miarę bogato, w t y m również p r z e d k l a s y c z n a k u l t u r a w y ż u meksykańskiego, zwłaszcza T l a t i l c o . M i m o s t w i e r d z o n y c h l u k materiałowych, które utrudniały z a m i e r z e n i a w y s t a w o - �488 K R O N I K A w e , a u t o r k a s c e n a r i u s z a , doc. M a r i a F r a n k o w s k a , postanowiła ukazać w miarę możności całościowy obraz k u l t u r y a r t y s t y c z n e j starożytnego M e k s y k u mając n a u w a d z e szersze cele d y d a k t y c z n e i możliwość p o p u l a r y z a c j i p o p r z e z w y s t a w ę w i e ­ dzy o odległych i u n a s r a c z e j mało p r z e z ogół z n a n y c h l u d a c h M e z o a m e r y k i . I dlatego materiały ze zbiorów m u z e a l n y c h uzupełniła fotografiami i r e p r o d u k c j a ­ m i b a r w n y m i c e l n i e j s z y c h zabytków a r c h i t e k t u r y i obiektów s z t u k i , szczególnie t y c h k u l t u r , których dzieł m u z e u m poznańskie n i e p o s i a d a . W t y m też c e l u o t r z y ­ mała e k s p o z y c j a układ c h r o n o l o g i c z n y uwzględniający j e d n a k równocześnie a s p e k t geograf i c z n o - e t n i c z n y . -• W części wstępnej m a p y i krótkie t e k s t y wprowadzające informują o najważ­ n i e j s z y c h l u d a c h i k u l t u r a c h M e z o a m e r y k i . D a l e j następuje przegląd o w y c h k u l t u r , i l u s t r o w a n y z a b y t k a m i s z t u k i , począwszy od w s p o m n i a n y c h już f i g u r e k t y p u Z a c a t e n c o i T l a t i l c o , poprzez rzeźby w k a m i e n i u O l m e k ó w (pokazane t y l k o n a foto­ g r a f i a c h ) i Totonaków, g l i n i a n e u r n y f i g u r a l n e i a m u l e t y k a m i e n n e Zapoteków — do k a m i e n y n c h posążków z D o l i n y M e z c a l a i r o d z a j o w y c h f i g u r e k k u l t u r y Z a ­ chodu, w y k o n a n y c h z czerwonej gliny. Centralne miejsce n a w y s t a w i e przypada k u l t u r z e T e o t i h u a c a n i Tolteków w b o g a t y m w y b o r z e dzieł obejmującym k a m i e n n e m a s k i p o g r z e b o w e (?), l i c z n e główki gliniane, m o d e l o w a n e ręcznie c z y też kształ­ t o w a n e w e f o r m a c h ( p o k a z a n y c h również n a w y s t a w i e ) , a wśród główek w y o b r a ­ żenia „starego" i „grubego" boga. Z większych rzeźb f i g u r a l n y c h w tej części e k s ­ p o z y c j i zasługują n a uwagę k u t e w c z e r w o n y m k a m i e n i u postacie różnych bóstw, a w s z a r y m k a m i e n i u wyobrażenia boga ognia z żarownią n a głowie. P o k a z k u l ­ t u r y T e o t i h u a c a n uzupełnia p e w n a ilość c e r a m i k i użytkowej, wśród której znajdują się t z w . candeleros, c z y l i rodzaj obrzędowych żarowni do kadzidła, o r a z n a c z y n i a z c z e r w o n e j i c z a r n e j gliny, zdobione o r n a m e n t e m r y t y m i m a l o w a n y m , w r e s z c i e p r z e d m i o t y użytkowe z k a m i e n i a , n i e p o z b a w i o n e w a l o r ó w e s t e t y c z n y c h , j a k p r o s t o ­ kątne żarna n a 3 nóżkach, r o z c i e r a c z e , a szczególnie przęśliki zdobione s u b t e l n i e z a r y s o w a n y m i m o t y w a m i p l a s t y c z n y m i . P e w n e ogólne pojęcie o k u l t u r z e a r t y s t y c z ­ nej A z t e k ó w — po krótkiej i n f o r m a c j i o M a j a c h , p o k a z a n y c h t y l k o z a pomocą i l u s t r a c j i — dają w y s t a w i o n e rzeźby k a m i e n n e , w t y m wyobrażenie „bogini dojrzewającej k u k u r y d z y " , popiersie k a m i e n n e X i p e T o t e e i i n n y c h bóstw, g ł o w y i f i g u r k i z gliny, żarownie g l i n i a n e i ozdobnie m a l o w a n e , a w y t w o r n e w kształcie n a c z y n i a ceramiczne. Wystawę z a m y k a pokaz ornamentowanej c e r a m i k i z Huehotla, T e z c o c o , Z a m o r a , T o l u c a , M o r e l o s — aż po g a r n c a r s t w o starożytnych P u e b l o s , z d o ­ biących w y r o b y c e r a m i c z n e c h a r a k t e r y s t y c z n y m i , w y r a z i s t y m i m o t y w a m i geome­ trycznymi. Przegląd t a k u s t a w i o n e j e k s p o z y c j i ułatwiają, poza i n f o r m a c j a m i wstępnymi t e k s t y wprowadzające do poszczególnych k u l t u r i m a p k i lokalizujące pokazane e k s p o n a t y w t e r e n i e . T e materiały d y d a k t y c z n e , z a s t o s o w a n e w u m i a r z e , n i e o d ­ w r a c a j ą u w a g i od o r y g i n a l n y c h zabytków, które n a w y s t a w i e z d e c y d o w a n i e d o ­ minują. O p r a w ę plastyczną przygotowała I r e n a Jarzyńska. Ż y w y , a n a w e t śmiały k o ­ l o r y t tej o p r a w y usiłuje n i e j a k o zbliżyć zwiedzającego do środowiska, w j a k i m p o k a z a n e dzieła powstały. K o l o r y t t e n d y n a m i z u j e w p e w n e j m i e r z e w y s t a w ę o b ­ fitującą r a c z e j w d r o b n e formy, które ginęłyby łatwo w r a m a c h p l a s t y c z n y c h z a p r o j e k t o w a n y c h zbyt s p o k o j n i e . , C e n n y m i n f o r m a t o r e m o k u l t u r a c h M e z o a m e r y k i , p o k a z a n y c h n a w y s t a w i e , j e s t p r z e w o d n i k o p r a c o w a n y p r z e z M . F r a n k o w s k ą '. M . F r a n k o w s k a , Wystawa Sztuki Starożytnego Meksyku, Muzeum Naro­ dowe w Poznaniu, Oddział K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j , Poznań 1965, 20 ss., 8 r y c . + 1 n a okładce. 1 �489 K R O N I K A Poznańska wystawa wywołała znaczne zainteresowanie zarówno specjalistów z zakresu amerykanistyki, zgromadzonych w Poznaniu w dniu otwarcia, j a k i szer­ s z y c h kręgów społeczeństwa. T r u d n o j e j w p r a w d z i e mierzyć się z wielką w y s t a w ą warszawską z 1961 r. W y d a j e się j e d n a k , że zaletą e k s p o z y c j i poznańskiej jest j e j k a m e r a l n y c h a r a k t e r , pozwalający osobom z p r z e d m i o t e m m n i e j o b e z n a n y m łatwiej niż n a potężnej r o z m i a r a m i w y s t a w i e w a r s z a w s k i e j ogarnąć całość złożonej p r o - �490 K R O N I K A b l e m a t y k i k u l t u r o w e j M e z o a m e r y k i . D o w y s t a w y poznańskiej odniosła się też z d u ­ żą sympatią A m b a s a d a Meksykańska, widząc w f a k c i e z o r g a n i z o w a n i a t e j e k s p o ­ z y c j i ż y w y dowód z a i n t e r e s o w a n i a kulturą M e k s y k u w P o l s c e i możliwość r o z s z e ­ r z e n i a dzięki t y m z a i n t e r e s o w a n i o m kontaktów n a u k o w y c h i k u l t u r a l n y c h p o l s k o meksykańskich. Stanisław Błaszczyk II E T N O G R A F I C Z N E S E M I N A R I U M AMERYKANISTYCZNE P O Z N A Ň 2 — 4 I V 1965 I n i c j a t y w a o r g a n i z o w a n i a seminariów poświęconych p r o b l e m a t y c e a m e r y k a n i s t y c z n e j , która wyszła ze s t r o n y k i e r o w n i k a Z a k ł a d u E t n o g r a f i i P o w s z e c h n e j K a t e ­ d r y E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Poznańskiego, doc. dr M a r i i F r a n k o w s k i e j , z r e a l i z o ­ w a n a została po r a z p i e r w s z y w K r a k o w i e , gdzie Oddział K r a k o w s k i P o l s k i e g o Towarzystwa Ludoznawczego zorganizował w l i s t o p a d z i e 1963 г. I S e m i n a r i u m A m e r y k a n i s t y c z n e . W o b e c c o r a z b a r d z i e j wzrastającego z a i n t e r e s o w a n i a p r o b l e m a ­ tyką amerykanistyczną, odsuniętą do tej p o r y w etnografii p o l s k i e j n a p l a n d a l s z y , s t w o r z e n i e o d p o w i e d n i e j b a z y n a u k o w e j i o r g a n i z a c y j n e j było p r o b l e m e m j a k n a j ­ b a r d z i e j a k t u a l n y m . Z a i n i c j o w a n i e więc spotkań l u d z i z różnych ośrodków, p o d e j ­ mujących te z a g a d n i e n i a , w y d a j e się być b a r d z o k o r z y s t n e i byłoby pożądane, a b y doprowadziło w przyszłości do u t w o r z e n i a zespołu specjalistów amerykanistów. W d n i a c h od 2 do 4 k w i e t n i a 1965 r. odbyło się w P o z n a n i u I I E t n o g r a f i c z n e S e m i n a r i u m A m e r y k a n i s t y c z n e , z o r g a n i z o w a n e p r z e z Oddział Poznański P T L o r a z Zakład Etnografii Powszechnej K a t e d r y Etnografii U n i w e r s y t e t u i m . A . M i c k i e w i ­ cza w P o z n a n i u . N a S e m i n a r i u m p r z y b y l i m . i n . : d y r e k t o r I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l ­ t u r y M a t e r i a l n e j P A N prof, d r W i t o l d H e n s e l , prof, d r W i t o l d D y n o w s k i , prof, d r K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , doc. d r J a d w i g a K l i m a s z e w s k a , prof, d r M a ­ ria Znamierowska-Priifferowa, doc. d r A l e k s a n d e r G o d l e w s k i , p r e z e s P T L prof, dr Bolesław O l s z e w i c z , p r z e d s t a w i c i e l e k a t e d r U n i w e r s y t e t u Poznańskiego i p l a ­ cówek P A N , członkowie P T L oraz p r z e d s t a w i c i e l e s t u d e n c k i c h kół n a u k o w y c h z W a r s z a w y , L o d z i , L u b l i n a i Wrocławia. Otwierając S e m i n a r i u m doc. dr M . F r a n k o w s k a podkreśliła z n a c z e n i e , j a k i e m a t e n z j a z d d l a rozwijającej się a m e r y k a n i s t y k i , i wyraziła nadzieję, że p r z y c z y n i się o n zarówno do pogłębienia istniejących już więzi między b l i s k i m i e t n o g r a f i i d y s c y p l i n a m i , j a k i do nawiązania n o w y c h , t a k niezbędnych w o b e c p o t r z e b y p o ­ d e j m o w a n i a p r a c zespołowych. Z k o l e i w i m i e n i u K a t e d r y E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Poznańskiego witał przybyłych prof, dr Józef B u r s z t a , a w i m i e n i u U n i w e r s y t e t u Poznańskiego r e k t o r prof, d r G e r a r d L a b u d a . P i e r w s z y dzień o b r a d poświęcony był z a g a d n i e n i o m , które można by określić j a k o h i s t o r y c z n e . R e f e r a t y wygłosili: prof, dr T a d e u s z M i l e w s k i ( K r a k ó w ) — Po­ chodzenie ludności Ameryki przedkolumbijskiej w odbiciu językowym, dcc. dr M a ­ r i a F r a n k o w s k a (Poznań) — Zróżnicowania kulturowe ludów kopieniaczych Ame­ ryki — próba interpretacji. N a popołudniowych o b r a d a c h : m g r L e c h Krzyżaniak (Poznań) — Z zagadnień rozwoju miast Doliny Meksyku w okresie przedkolumbijskim, m g r B a r b a r a K o h u t n i c k a ( W a r s z a w a ) — Proces kształtowania się ekonomicz­ nych podstaw kultury Indian Prerii. W p r z e r w i e o b r a d nastąpiło o t w a r c i e w y s t a w y s z t u k i starożytnego M e k s y k u w M u z e u m N a r o d o w y m w P o z n a n i u . 1 W y s t a w a t a j e s t t e m a t e m osobnego omówienia zamieszczonego tomie „Etnografii P o l s k i e j " . 1 w niniejszym �491 K R O N I K A Drugi dzień Seminarium współczesnością. Problem dan dr Referaty akulturacji poświęcony wygłosili: w etnografii Lewicka wiańskiej Proces akulturacji kontaktów ściśle Małkowska (założenia Przeobrażenia (Kraków) — pod wpływem problematyce Krystyna amerykańskiej Kohutnicki (Warszawa) — Anna był mgr związanej ze (Warszawa) — teoretyczne), u Indian kulturowe Pueblo, Indian mgr po południu: Amazonki Peru­ europejskich. W t r z e c i m d n i u najmłodsza k a d r a ośrodka poznańskiego przedstawiała próby s w y c h zainteresowań a m e r y k a n i s t y c z n y c h . A l e k s a n d e r wił problem powiązań A m e r y k i p r z e d k o l u m b i j s k i e j zińska w i d o w i s k a Boh­ obrzędowe I n d i a n pierwsze Posern-Zieliński omó­ z Oceanią, a m g r M o n i k a S k a - Z u n i i i c h związki z gospodarką i ustrojem społecznym . 2 Interesująca była ożywiona d y s k u s j a po wygłoszonych r e f e r a t a c h . kontrowersyjny był problem pochodzenia ludności Ameryki j a k również p r o b l e m powiązań A m e r y k i p r z e d k o l u m b i j s k i e j jak i w d y s k u s j i , przedstawiając o r a z Polinezją, prof. M i l e w s k i nezji, n i e widząc powiązania językowe z Oceanią. W między dostatecznych argumentów językoznawczych te k o n t a k t y były obustronne, językowych obu obszarów n i e j e s t to p r o b l e m e m stanowisku kontaktów i Azją do przyjęcia jednostronnych, i s t o t n y m ; najważniejsze idących kie­ to d l a tezy powiązań tej d y s c y p l i n y , że powiązania były, a n i e i c h droga. N i e m n i e j miennego referacie, Ameryką bronił tezy kontaktów idących z A m e r y k i do P o l i ­ r u n k u odwrotnego. Jeśli n a w e t na Najbardziej przedkolumbijskiej, jest dla prof. M i l e w s k i "stał z Ameryki do P o l i n e z j i . Od­ z d a n i a był prof, d r B . O l s z e w i c z ( W r o c ł a w ) , powołując się n a P . R i v e t a i A . Métraux, którzy uważali k o n t a k t y idące od A m e r y k i do P o l i n e z j i z a w y k l u ­ czone. Dołączając się do d y s k u s j i prof, d r W . D y n o w s k i ( W a r s z a w a ) podkreślił z n a ­ czenie kontaktów w d z i e j a c h k u l t u r y I n d i a n . Dyskutanci, którzy wysuwali argumenty k i e r u n k u istniejących powiązań, n i e n e g o w a l i przemawiające n a korzyść możliwości kontaktów jednego obustronnych (A. G o d l e w s k i , A . Posern-Zieliński). Zagadnienie dotychczas kontaktów między A m e r y k ą a Azją południowo-wschodnią n i e jest rozstrzygnięte specjalistów wielu i wywołuje dziedzin niegasnące nauki. Jest rzeczą spory wśród najwybitniejszych niewątpliwą, że powiązania mogły istnieć, ale czy były one częste i długotrwałe? P r o b l e m takie ten w d y s k u s j i p o d ­ niosła doc. M . F r a n k o w s k a (Poznań). Jeśli istotnie były długotrwałe (a pozostawiły ślady w religii, w architekturze, w ornamentyce architektonicznej), oczekiwać — j a k to podkreślił m . i n . P . R i v e t — były być w p r o w a d z o n e p r z e d e nencie mogły znaleźć w s z y s t k i m rośliny odpowiednie ryżu czy p s z e n i c y , n i e m a żadnej warunki uprawne, rozwojowe. rośliny, która należałoby że n a t e r e n A m e r y k i powinny które n a t y m k o n t y ­ Nie uprawiana spotyka w Azji się jednak południowo- -wschodniej dotarłaby do A m e r y k i . N i e m a także żadnych śladów narzędzi żelaz­ nych, czasie, k i e d y a w południowo-wschodniej miarodajny argument dzenie p o d s t a w się odbywać przeciwko gospodarczych ten poruszył również etnobotanicznymi miały powszechnie wędrówki, długotrwałym w żelazo już było z n a n e . D o c . F r a n k o w s k a uważa z a postaci dr T . M a r s z e w s k i i stałym chociażby zajmując szczegółowe się i dlatego Azji niewprowa- zasadniczych upraw. ( K r a k ó w ) , który podkreślił, że są one b a r d z o kontaktom w najbardziej Problem badaniami trudno mu wypowiadać się w s p r a w a c h ogólnych. Interesowały go t a k i e rośliny, j a k bawełna, palma kokosowa, k u k u r y d z a . N a ogół p a n u j e s k a pod względem c y t o g e n t y c z n y m 2 Teksty referatów drukowane przekonanie, reprezentuje są w że b a w e ł n a mieszaninę f o r m y niniejszym tomie amerykań­ dzikiej „Etnografii amery- Polskiej". �492 K R O N I K A kańskiej z uprawianą formą azjatycką. W y p o w i a d a j ą się z a t y m n a w e t c i badacze, którzy są p r z e c i w n i k a m i p r z e n i e s i e n i a i n n y c h roślin w Podobnie przedstawia wybrzeże przed Ameryki okresem zwłaszcza się została być kolumbijskim. drobnoziarniste, mają s w o j e sprawa bardzo z może Jeśli palmą okresie kokosową, przeniesiona przez c h o d z i o kukurydzę, występujące na terenie p a l i s k f o r m a c h k u k u r y d z y , poświadczonej to p e w n e zachodnie jej jeszcze odmiany, południowo-wschodniej, w znanych tylko z w y k o ­ przede w s z y s t k i m d l a A m e r y k i C e n t r a l ­ nej i południowo-zachodnich Stanów Z j e d n o c z o n y c h . T e o d m i a n y w na Polinezyjczyków Azji bliskie taksonomiczne odpowiedniki przedkolumbijskim. która zasadzie z t e r e n u A m e r y k i z n a m y t y l k o z w y k o p a l i s k , k u k u r y d z y , które są do dzisiejszego dnia u p r a w i a n e w p e w n y c h r e j o n a c h gór A z j i południowo-wschodniej. Z dużym z a i n t e r e s o w a n i e m o c z e k i w a n o n a dyskusję dotyczącą p r o b l e m u akul­ t u r a c j i , o m a w i a n e g o w d r u g i m d n i u obrad. N i e s t e t y d y s k u s j a zamknęła się z a s a d n i ­ czo n a z a g a d n i e n i u terminologicznym. prof, dr J . B u r s z t a — Podważano (dr H . Przesławska — Poznań, Poznań, d r J . K a m o c k i — K r a k ó w ) słuszność przyjęcia m i n u „akulturacja" w języku p o l s k i m wychodząc z założenia, że s u g e r u j e kultury. Prof. Proponowano Milewski przeobrażenia i mgr przyjęcie wysunął kulturowe K. Makulski terminu propozycję, lub dyfuzja (Warszawa) przemian by używać kulturowa. podkreślili, Mgr że w radzieckiej termin a k u l t u r a c j a jest powszechnie z a sobą t a k w i a d o m y l u b przeobrażeń określenia ter­ on b r a k kulturowych. dwuwyrazowego K . Małkowska etnografii — (Warszawa) amerykańskiej czy przyjęty. B y l i z d a n i a , że n i e s i e on już zespół problemów, iż n i e p o w i n n o się w p o l s k i e j l i t e r a t u ­ r z e n a u k o w e j zastępować go i n n y m słowem. Do bardziej interesujących należałoby również zaliczyć dyskusję dotyczącą p r o b l e m u m i a s t w D o l i n i e M e k s y k u w o k r e s i e p r z e d k o l u m b i j s k i m (ref. m g r L . K r z y ­ żaniak), w której do zagadnienia. Prof. do rozwoju ogólnego głosu doszły Milewski miast w z a równoczesnym r o z w o j e m dwie przedstawił odmienne poglądy Mezoameryce. koncepcje uczonych Niektórzy dotyczące tego amerykańskich co wypowiadają się z nich m i a s t j a k o m i e j s c a świętego i związanych z t y m zadań gospodarczych, m i e s z k a l n y c h . Bardziej rozpowszechniona w nauce jest jednak kon­ c e p c j a r o z w o j u m i a s t mezoamerykańskich z ośrodków k u l t u . D o p i e r o później ośrodki te zaczęły nabierać f u n k c j i g o s p o d a r c z y c h . P r o f . M i l e w s k i był z d a n i a , że t e n pogląd j e s t słuszniejszy. Jeśli c h o d z i o ogólną teorię r o z w o j u lucja nie j e s t p o w s z e c h n a , świętych. Stwarzałoby to p r e c e d e n s m i a s t . Zapoznając ekspedycji zebranych szwedzkiej te podważają badaniami jakoby nawet miasta rozwoju archeologicznymi, stała n a s t a n o w i s k u , że mezoamerykańskie te o d k r y c i a , w y d a j e ewo­ powstały z okręgów d l a wysunięcia tezy o k i l k u d r o g a c h z najnowszymi (Linné), doc. F r a n k o w s k a koncepcję, k u l t o w y m i . Pomijając m i a s t , to tego r o d z a j u nie w s z y s t k i e m i a s t a n a świecie były tylko m. in. badania miejscami się rzeczą niemożliwą, żeby niejący ośrodek k u l t u n i e miał s w e g o z a p l e c z a gospodarczego i ist­ administracyjnego. W c z a s i e obrad, w d n i u 3 I V 1965г., odbyło się również z e b r a n i e organizacyjne p r z y u d z i a l e p r e z e s a P T L prof, dr B . O l s z e w i c z a , oraz 23 osób reprezentujących Z a ­ rządy Oddziałów Krakowa, Poznania, Torunia, Warszawy otworzyła doc. dr M . F r a n k o w s k a , która w i potrzeby swym i Wrocławia. p o l s k i e j a m e r y k a n i s t y k i , zapoznając s z e r z e j z g r o m a d z o n y c h poznańskiego ośrodka etnograficznego. Wystąpienie Zebranie wystąpieniu zakreśliła swe zakończyła z wysunięciem postulatu utworzenia sekcji amerykanistycznej przy P T L j a k o najbardziej l i obecnej odpowiedniej nia sekcji naukowych Zarząd G ł ó w n y . formy o r g a n i z a c j i p o l s k i c h amerykanistów. Myśl p r z y P T L wysunięta już była i p o z y t y w n i e zadania dorobkiem w chwi­ powoła­ oceniona przez �493 K R O N I K A W d y s k u s j i z a b r a l i głos — doc. d r J . K l i m a s z e w s k a (Toruń), prof, d r B . O l s z e w i c z ( W r o c ł a w ) , prof, d r T . M i l e w s k i ( K r a k ó w ) , m g r S . Błaszczyk (Poznań), prof, dr M . Z n a m i e r o w s k a - P r i i f f e r o w a (Toruń), m g r K . M a k u l s k i ( W a r s z a w a ) , doc. d r A . G o d l e w s k i ( W r o c ł a w ) . D y s k u t a n c i w całej rozciągłości p o p i e r a l i utworzenie s e k c j i n a u k o w y c h p r z y P T L , o własnej c e n t r a l n e j siedzibie, własnym zarządzie i r e ­ g u l a m i n i e . Szczególnie o m a w i a n a była s p r a w a s e k c j i a m e r y k a n i s t y c z n e j i w w y n i ­ k u d y s k u s j i n a ten t e m a t prof, d r T . M i l e w s k i sformułował następujący w n i o s e k : „Zebrani w d n i u 3 I V 65 n a z e b r a n i u o r g a n i z a c y j n y m w P o z n a n i u zwracają się do Zarządu Głównego P T L z w n i o s k i e m o u t w o r z e n i e p r z y Z G P T L s e k c j i a m e r y k a ­ n i s t y c z n e j z siedzibą w P o z n a n i u , pod p r z e w o d n i c t w e m doc. d r M a r i i F r a n k o w ­ s k i e j " . W t e n sposób S e m i n a r i u m A m e r y k a n i s t y c z n e w P o z n a n i u zakończyło się poważnym s u k c e s e m o r g a n i z a c y j n y m , którego z n a c z e n i e ocenić można będzie dopiero z a l a t k i l k a , w ciągu których środowisko amerykanistów p o l s k i c h , w o p a r c i u o S e k ­ cję, r o z w i n i e s z e r o k o zakrojoną współpracę naukową. 3 Maria ETNOGRAFIA W NRD Paradowska 1 Etnografię N i e m i e c k i e j R e p u b l i k i D e m o k r a t y c z n e j reprezentują obecnie k a t e d r y u n i w e r s y t e c k i e , i n s t y t u t y n a u k o w o - b a d a w c z e oraz l i c z n e ośrodki m u z e a l n e . S k u ­ piają one grono n i e l i c z n y c h w p r a w d z i e s t a r y c h , w y t r a w n y c h , a równocześnie postę­ p o w y c h b a d a c z y oraz sporą już grupę naukowców młodego p o k o l e n i a . W n o w y c h w a r u n k a c h społeczno-gospodarczych n a u k a n i e m i e c k a miała do p o k o n a n i a l i c z n e trudności. Należało n a j p i e r w wyeliminować naleciałości minionego dopiero o k r e s u . Następnie przystąpić do w y p r a c o w a n i a n o w y c h metod b a d a w c z y c h i w r e s z c i e p o d ­ jąć się rozwiązywania p o d s t a w o w y c h problemów e t n o g r a f i c z n y c h . A k t u a l n y stan etnografii n i e m i e c k i e j w s k a z u j e n a to, iż n a s i p r z y j a c i e l e z Z a c h o d u z r o b i l i już sporo. J e d n a k w i e l e j e s z c z e pozostało do w y k o n a n i a . I. Działalność d y d a k t y c z n a i naukowo-badawczą 1. U n i w e r s y t e t y W N R D istnieją obecnie d w a ośrodki a k a d e m i c k i e zajmujące się kształceniem przyszłych etnografów, t j . w B e r l i n i e i L i p s k u . W s t o l i c y k r a j u , w r a m a c h u n i w e r ­ s y t e t u i m . Humboldtów, r o z w i j a ożywioną działalność dydaktyczną i n a u k o w o - b a ­ dawczą k a t e d r a etnografii p o w s z e c h n e j i n i e m i e c k i e j ( I n s t i t u t für V o l k e r k u n d e u n d deutsche V o l k s k u n d e ) pod k i e r o w n i c t w e m początkowo prof. dr. F . G . G . R o s e , obecnie prof. dr. P. Nodo. W k a t e d r z e działają 2 zakłady: etnografii p o w s z e c h n e j (kier. prof, d r R o s e , prof, dr U . S c h l e n t e r , d r H . S t o b e r i d y p . e t n . W. R u s c h ) oraz etnografii n i e m i e c k i e j (kier. prof, d r P. Nedo, doc. d r W . W o e l l e r , d r C h . H i r s c h i dyp. etn. U . Mohrmann). D r u g i ośrodek c z y n n y jest n a u n i w e r s y t e c i e i m . 2 W n i o s e k t e n został z a t w i e r d z o n y p r z e z Zarząd G ł ó w n y P T L n a z e b r a n i u w e Wrocławiu, w d n i u 29 k w i e t n i a 1965 r. K o m u n i k a t o p r a c o w a n o w związku z kilkumiesięcznym p o b y t e m w N R D w 1963 r. K a t e d r a w c h o d z i w skład Wydziału F i l o z o f i c z n e g o . Mieści się obecnie w B e r ­ linie No 18 F r i e d e n s t r . 3. 3 1 2 �494 K R O N I K A К. M a r k s a w L i p s k u . J e s t n i m bardzo c e n i o n a w E u r o p i e i poza j e j g r a n i c a m i k a t e d r a etnografii p o w s z e c h n e j i socjologii p r a w a porównawczego ( J u l i u s - L i p s I n s t i t u t für E t h n o l o g i e u n d V o r l e i c h e n d e R e c h t s s o z i o l o g i e ) k i e r o w a n a p r z e z prof, dr E . L i p s . Ponadto można studiować f o l k l o r n i e m i e c k i i słowiański w r a m a c h i n ­ s t y t u t u s e r b s k i e g o ( S o r b i s c h e s I n s t i t u t ) u c z e l n i l i p s k i e j , którym k i e r u j e również zasłużony badacz łużyckiej l i t e r a t u r y l u d o w e j prof, dr P . Nedo. Z powyższych d a n y c h w y n i k a , iż w N R D n i e m a specjalnego ośrodka u n i w e r s y t e c k i e g o zajmującego się wyłącznie etnografią rodzimą, co j e s t niewątpliwie poważnym m a n k a m e n t e m w r o z w o j u tej d y s c y p l i n y . W s p o m n i a n y b o w i e m zakład berliński n i e spełnia takiego z a d a n i a w o b e c zawężonej s p e c j a l i z a c j i (folklor) i b r a k u o d p o w i e d n i c h sił f a c h o ­ w y c h . W p r a w d z i e c z y n i się obecnie s t a r a n i a o s t w o r z e n i e samodzielnej k a t e d r y e t ­ n o g r a f i i n i e m i e c k i e j , a l e n i e w i a d o m o , c z y słuszna i n i c j a t y w a zakończy się p o w o ­ dzeniem. 3 S t u d i a u n i w e r s y t e c k i e trwają, podobnie j a k i w P o l s c e , 5 l a t (po 3 r o k u r o z ­ p o c z y n a się s p e c j a l i z a c j a ) . N a b ó r studentów o d b y w a się każdego r o k u w ilości również podobnej do n a s z e j . P o z a t y m w każdym ze w s p o m n i a n y c h ośrodków u n i ­ w e r s y t e c k i c h istnieją s t u d i a zaoczne i e k s t e r n i s t y c z n e . 4 Działalność naukowo-badawczą k a t e d r o b e j m u j e s w y m zasięgiem n i e m a l w s z y s t ­ k i e działy k u l t u r y l u d o w e j , j e d n a k z przewagą społecznej i d u c h o w e j w e d ł u g p o ­ szczególnych regionów g e o g r a f i c z n y c h . N a czoło w y s u w a się p r o b l e m a t y k a z z a ­ k r e s u etnografii A m e r y k i (prof. prof. L i p s i S c h l e n t e r ) , A u s t r a l i i (prof. R o s e ) , A f r y k i (dr Stober) i W i e t n a m u (aspr. Z e l i ) . Z etnografii n i e m i e c k i e j szczególne z a i n t e r e s o w a n i e b u d z i f o l k l o r (prof. Nedo, doc. W o e l l e r ) . 5 6 2. I n s t y t u t y W rzędzie placówek n a u k o w o - b a d a w c z y c h n a c z e l n e m i e j s c e z a j m u j e i n s t y t u t e t n o g r a f i i n i e m i e c k i e j w B e r l i n i e z oddziałami w Dreźnie i R o s t o k u pod dyrekcją prof, d r W . S t e i n i t z a ( I n s t i t u t für d e u t s c h e V o l k s k u n d e d e r D e u t s c h e n A k a d e m i e der W i s s e n s c h a f t e n z u B e r l i n ) oraz i n s t y t u t s e r b s k i e g o l u d o z n a w s t w a w B u d z i s z y nie k i e r o w a n y przez dr P a w ł a Nowotnego (Institut z a serbski ludospyt w B u d y šinje při Němskej a k a d e m i j i wedomošcow w B e r l i n j e — I n s t i t u t für s o r b i s c h e W K a t e d r z e p r a c u j e ponadto 3 asystentów, w t y m 1 doktor. I n s t y t u t mieści się p r z y S c h i l l e r s t r . 6, L e i p z i g С 1. Z przedmiotów n i e uwzględnionych n p . w n a s z y m p r o g r a m i e n a I r o k u w L i p s k u w y k ł a d a się d o d a t k o w o do etnografii A f r y k i , geografię A f r y k i o r a z A z j i . N a I I r o k u w B e r l i n i e obowiązuje w y k ł a d z h i s t o r i i języków świata, dalej początki r e l i g i i oraz etnografia A u s t r a l i i i O c e a n i i , a w L i p s k u geografia A m e r y k i i osobne w y k ł a d y z etnografii p o w s z e c h n e j różnych kontynentów. N a I I I r. w p i e r w s z y m ośrodku s t u d e n c i mają f o l k l o r świata, muzykę, tańce i pieśni świata. W d r u g i m zaś etnografię różnych kontynentów. N a I V i V r. w I n s t y t u c i e L i p s a obowiązuje p r z e d ­ m i o t s z t u k a i l i t e r a t u r a poszczególnych kontynentów. Z c i e k a w s z y c h p r a c E . L i p s opublikowała Die Reisernte der Ojibwa-Indianer, B e r l i n 19S6, i Ethnologie und Kulturpflanzenforschung, „Kulturpflanze", z. 3: 1962, B e r i c h t e I . F . K . D . D A W ; I . S c h l e n t t e r w y d a ł a m. i n . ZUT Verbreitung der sogenanten Schuhgefasse im prakolmbischen Amerika, „Abhandlungen u. B e r . d. S t a a t . M u s . f. V o l k . D r e s d . " , t. 22: 1963. P o r . np. P. N e d o , Sorbische Volkstrachten, B a u t z e n 1956, t e n ż e , Wopyt pola bajkarki, B a u t z e n 1957, oraz wespół z B . N a w к a, Prirucka za serbskich ludowednikow, t. 1—3, B a u t z e n 1954—1958; W. W o e l l e r opublikowała m . i n . Zur Geschichte der Volksmedizin in Deutschland, „Wissenschaftliche Z e i t s c h r i f t der Humboldt-Universitát z u B e r l i n . G e s e l l s c h a f t s u n d S p r a c h w i s s e n s c h a f f t l i c h e R e i c h e " , R . 10: 1961, oraz Der sozial Gehalt und die soziale Funktion der deutschen Volksmarchen, cz. I i I I , tamże, R . 10: 1961, R . 11: 1962. 3 4 5 6 �495 KRONIKA Volksforschung in Bautzen bei der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin). Instytut etnografii badania naukowe niemieckiej w B e r l i n i e , liczący z zakresu kultury materialnej p u b l i k i . W placówce berlińskiej r o z w i j a niczymi bołówstwem n a obszarze prowadzi całej r e ­ się obecnie b a d a n i a n a d narzędziami r o l ­ (dr W . J a c o b e i t i współpracownicy: 7 30 pracowników, i duchowej (dr R . P e e s c h ) , b a r t n i c t w e m Quietzsch, Heinrich, Baumgart), (Kreuzberg), literaturą ludową i ry­ folklo­ r e m (prof. S t e i n i t z , d r S t r o b a c h i d r B u r d e - S c h n e i d e w i n d ) . 8 W zakładzie drezdeńskim (I. f. d. V . D A W n y m przez dr R . Weinholda nictwa (ryc. (dr 1 — Wilsdorf autor i opracowuje współpracownicy), dr Weinhold), Forschungsstelle Dresden) kierowa­ się kulturę e t n o g r a f i c z n y c h regionów monografię budownictwa uprawy (dr F i e d l e r ) winnej i z kultury gór­ latorośli społecznej z w y c z a j e d o r o c z n e (dr K u b e ) , a z d u c h o w e j f o l k l o r (dr S i e b e r ) . 9 W 4-osobowej DAW) kierowanej pracowni w Rostoku (Wossidlo-Forschungsstelle 1 0 przez dr K . B a u m g a r t e n a t w e m (dr B a u m g a r t e n ) prowadzi i narzędziami u p r a w y się b a d a n i a międzywojennego, który przebadał wybitnym 50% wsi meklemburskich d. V. budownic­ z i e m i (dr U . B e n t z i e n ) . P o n a d t o gotowuje się do d r u k u materiały a r c h i w a l n e po R . W o s s i d l e , okresu I . f. nad przy­ zbieraczu (około' 2000). Wossidło zebrał około 40 t y s . opowiadań, 3000 wesołych o p o w i a s t e k , 800 b a j e k i masę materiałów z k u l t u r y m a t e r i a l n e j , łącznie około 1,5 m i l i o n a k a r t e k . W s z y s t k i e m a ­ teriały zostały p r z e z niego uporządkowane pod względem r z e c z o w y m , umożliwiając t y m s a m y m o b e c n y m b a d a c z o m bezpośrednie k o r z y s t a n i e . I n s t y t u t etnografii n i e m i e c k i e j r e d a g u j e których latach w dwóch częściach od 1955 r. r o c z n i k ukazujący się w n i e ­ (Deutsches ukazało się dziesięć tomów. P o n a d t o w y d a j e Jahrbuch für s p e c j a l n e wyróżnienie zasługuje w i n s t y t u c i e z o r g a n i z o w a n e wum materiałów ikonograficznych. Gromadzi się w ze współczesnych obiektów Dotąd etnograficznych Na przed paru laty a r c h i ­ n i m (dyp. histor. materiał i l u s t r a c y j n y ze starodruków, l i t e r a t u r y f a c h o w e j oraz Volkskunde). prace seryjne (Veroffentlichungen). Kreuzberg) feudalizmu i kapitalizmu znajdowanych podczas badań t e r e n o w y c h c z y też w y k o n a n y c h w m u z e a c h . Instytut ludoznawstwa j ó w Serbów łużyckich. W graficzne ludowej. z zakresu serbskiego zajmuje chwili obecnej muzyki 1 1 (dra J . R a u p p ) , Rozpoczęto również b a d a n i a się o p r a c o w a n i e m prowadzi strojów całokształtu d z i e ­ się i n t e n s y w n e b a d a n i a (dr B . N a w k a ) i socjologiczno-etnograficzne (dr P. etno­ literatury Nowotny, P o r . także D . S t o c k m a n n , Z działalności Instytutu Etnografii przy Nie­ mieckiej Akademii Nauk w Berlinie, „Etnografia P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 385. Z c i e k a w s z y c h p r a c placówki berlińskiej należy wymienić R . P e e s c h , Das Berliner Kinderspiel der Gegenwart, B e r l i n 1957; R . W e i n h o l d , Topferwerk in der Oberleusitz, B e r l i n 1958; W. J o c o b e i t , Schafhaltung und Schafer in Zentraleuropa bis zum Beginn des 20 Jahrhunderts, B e r l i n 1961; H . S t r o b a c h , Bauernklagen, B e r l i n 1964. 7 8 Z zakładu drezdeńskiego wyszły m . i n . t a k i e p r a c e , j a k F . S i e b e r a, K . E . F r i t z s с h a, Bergmannische Trachten des 18. Jahrhunderts im Erzgebirge und im Mansfeldischen, B e r l i n 1957; F . S i e b e r , Volíc uńd Volkstümliche Mativik im Festwerk des Baroks, B e r l i n 1960. O b e c n y p r a c o w n i k H . W i l s d o r f jest współ­ a u t o r e m bardzo c i e k a w e j książki Bargbau, Wald, Flósse, B e r l i n 1960. Z c i e k a w s z y c h p r a c Oddziału w R o s t o k u należy wymienić K . Baumgar­ t e n a , Ziemmermannswerk in Mecklenburg. Die Scheune, B e r l i n 1961, o r a z wespół z U . B e n t z i e n , Hof und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern, B e r l i n 1963; K . B a u m ­ g a r t e n , Das Bauernhaus in Mecklenburg, B e r l i n 1965. P o r . P. N e d o , Etnografia łużycka w 1959 roku, „Etnografia P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 383. 9 1 0 1 1 �496 KRONIKA dr В. N a w k a , d r Z . Musiał) dotyczące p r z e m i a n społeczno-kulturowych c y c h w spółdzielniach p r o d u k c y j n y c h Ośrodek budziszyński wydaje rocznik (Letopis) wychodzący w n y c h działach (A. Język i l i t e r a t u r a , B . H i s t o r i a , C . L u d o z n a w s t w o ) . a t l a s strojów l u d o w y c h trzech Dalej odręb­ redaguje ( S e r b s k e Národně D r a s t y - S o r b i s c h e V o l k s t r a c h t e n ) , którego dotąd ukazały się 4 z e s z y t y , o r a z p u b l i k u j e w y d a w n i c t w a tenreihe). Z zachodzą­ ( L P G typ I, I I i I I I ) . ciekawszych prac grafii E . Deutschmanna monograficznych seryjne (Spisy — Schrif- wymienić należy z z a k r e s u łużycką sztukę b u d o w n i c t w a serbscy m u z y k a n c i ludowi i instrumenty muzyczne 12 drewnianego etno­ oraz J . R a u p p a . B a d a c z a Słowiańszczyzny z a i n t e r e s u j e niewątpliwie i n s t y t u t o w e a r c h i w u m madzące f i l m o - i fono-teki dotyczące zwyczajów ludowych i folkloru Łużyc oraz materiały z w y w i a d ó w t e r e n o w y c h w o d n i e s i e n i u do l i t e r a t u r y Wspomnieć należy również o i n s t y t u c i e s z t u k i l u d o w e j Volkskunstforschung) W kierowanym placówce t e j , podległej do niedawna jeszcze ludowej. w L i p s k u ( I n s t i t u t für przez ministerstwu kultury, prowadzi gro­ muzycznego prof, d r P. Nedo. się p o s z u k i w a n i a n o w e w d z i e d z i n i e t k a n i n l u d o w y c h , c e r a m i k i (dr N o a k ) i w y r o b ó w z d r z e w a ich podstawie przygotowuje się odpowiednie wzory n a potrzeby przemysłu. W tere­ i na ar­ c h i w u m i n s t y t u t u zgromadzono już c e n n e zbiory z t e r e n u Łużyc. I I . E t n o g r a f i c z n e placówki W N R D znajdują d z i m e j . D a l e j działy musea". muzealne się s p e c j a l n e m u z e a z z a k r e s u e t n o g r a f i i p o w s z e c h n e j i r o ­ etnograficzne w m u z e a c h r e g i o n a n y c h oraz t z w . „Heimat- D o największych należą niewątpliwie m u z e a z z a k r e s u etnografii p o w s z e c h n e j . P i e r w s z e m i e j s c e z a j m u j e G r a s s i M u z e u m w L i p s k u ( M u s e u m für Vólkerkunde z u L e p z i g ) pod dyrekcją prof, d r H . D a m m a . D l a zwiedzających udostępnione są t y l k o 3 działy. P i e r w s z y obejmuje wytwory kulturowe ludów południowej Azji ( A u s t r a l i i , O c e a n i i , I n d o n e z j i i P ó ł w y s p u I n d y j s k i e g o — k i e r . W. H a r t w i g ) . N a ­ stępny e k s p o n a t y krajów A z j i w s c h o d n i e j (Tybetu, Chin, K o r e i i Japonii — kier. dr W . Bóttger) o r a z o s t a t n i z b i o r y r a d z i e c k i c h r e p u b l i k północnoazjatyckich (myś­ l i w y c h m o r s k i c h i z t a j g i oraz hodowców z t u n d r y i tajgi — k i e r . W. H a r t w i g ) . M a ­ teriały z A f r y k i i A m e r y k i znajdują się w m a g a z y n a c h i t y l k o częściowo udostęp­ n i a n e są d l a badaczy*. M u z e u m p o s i a d a własne w y d a w n i c t w o (Veróffentlichungen des M u s e u m s für Vólkerkunde z u L e i p z i g ) , w którym ukazują się r o z p r a w y o p a r t e n a zgromadzonym materiale. 1 3 1 4 15 Następne w kolejności m u z e u m w Dreźnie ( M u s e u m für Vólkerkunde — J a p a n i s c h e s P a l a i s ) k i e r o w a n e p r z e z dr S. W o l f a n i e posiada w ogóle stałej e k s p o ­ z y c j i . D l a naukowców udostępnione są m a g a z y n y n i e w i e l e różniące się od n i e ­ których s a l w y s t a w o w y c h . W p r z e s t r o n n y c h g a b l o t a c h u s t a w i o n y c h w g układu geograficznego znajdują się bogate zbiory narzędzi p r o d u k c j i , g o t o w y c h w y r o b ó w , b r o n i , m a s e k z A m e r y k i , A f r y k i i A z j i . N i e b r a k również i materiałów z E u r o p y , a wśród n i c h z P o l s k i ( c e r a m i k a i k o s z y k a r s t w o ) . D y r e k c j a m u z e u m redaguje własny p e r i o d y k — w 1963 r. ukazał się t. 22 ( A b h a n d l u n g e n u n d B e r i c h t e des S t a a l i c h e n E . D e u t s c h m a n n , Lausitzer Holzbaukunst, B a u t z e n 1959; J . Sorbische Volksmusikanten und Musikinstruraente, B a u t z e n 1963. Obszerne wprowadzenie do zbiorów opublikował W. H a r t w i g , tische Vólker, L e i p z i g 1958. P o r . W. B ó t t g e r , Fiihrer durch die Ostasiatischen Sammlungen, 1958. W. H a r t w i g , Nordasiatische Vólker, L e i p z i g 1959. 12 Raupp, 13 Südasia- 14 Leipzig 15 �497 K R O N I K A M u s e u m s für Vólkerkunde D r e s d e n ) , w którym pracowników, j a k i osób spoza tej placówki. ogłaszane są artykuły własnych N a przedmieściu D r e z n a z n a j d u j e się t r z e c i e z k o l e i m u z e u m z z a k r e s u e t n o ­ g r a f i i p o w s z e c h n e j , poświęcone wyłącznie k u l t u r z e I n d i a n ( I n d i a n e r m u s e u m R a d e b e u l b e i D r e s d e n ) z w a n e p o p u l a r n i e K a r l - M a y - M u s e u m . K i e r o w n i k i e m tej placówki j e s t P. N e u m a n n . W k i l k u s a l a c h zgromadzono t a m k o m p l e t y odzieży, ozdób, narzędzi, c e r a m i k i , m a s e k i b r o n i i ułożono według poszczególnych g r u p I n d i a n , j a k n p . P u e b l o , N a v a h o , Irokezów, D e l a w a r ó w i t p . 1 6 Z dwóch muzeów etnografii N i e m i e c największe zbiory p o s i a d i a m u z e u m s z t u k i l u d o w e j w Dreźnie k i e r o w a n e p r z e z d r M . B a c h m a n n a (Das Staatliche M u s e u m für V o l k s k u n s t D r e s d e n ) . W tej i n s t y t u c j i zgromadzono zbiory l a l e k , kukiełek i z a ­ b a w e k l u d o w y c h . W k i l k u p o m i e s z c z e n i a c h zestawiono łużyckie szafy m a l o w a n e i miśniki, ceramikę, stroje l u d o w e i wyposażenie wnętrza chałupy chłopskiej. 1 7 D r u g i e m u z e u m mieści się w t z w . „Pergamonie" w B e r l i n i e . Placówka k i e r o ­ w a n a p r z e z prof, d r M e y e r a z a j m u j e t y l k o d w i e s a l e w y s t a w o w e . W j e d n e j z n i c h e k s p o n u j e się narzędzia i w y r o b y k o w a l s t w a l u d o w e g o . W d r u g i e j włókiennictwo, t j . obróbkę l n u i wełny, narzędzia t k a c k i e łącznie z 2 c z y n n y m i k r o s n a m i , stroje l u ­ dowe, w y r o b y z h a f t u i m e b l e . 1 8 W ś r ó d muzeów r e g i o n a l n y c h z działami e t n o g r a f i i n i e m i e c k i e j n a szczególną u w a g ę zasługują m . i n . m u z e u m w E r f u r c i e z wyposażeniem wnętrz k i l k u chałup z T u r y n g i i , w e F r e y b u r g u z działem narzędzi i urządzeń do u p r a w y w i n n e j latorośli i p r o d u k c j i w i n a . W G l a u c h a u , mieście sukienników, z n a j d u j e m y narzędzia t k a c k i e o r a z 48 ksiąg próbek t k a n i n m i e j s c o w y c h rzemieślników. W R o s t o k u udostępnia się etnografom z b i o r y i k o n o g r a f i c z n e strojów l u d o w y c h w y k o n a n e w l a t a c h d w u d z i e s ­ t y c h p r z e z W . B e r g e n r o t h a . W schwerińskim oddziale bardzo ożywioną działalność w z a k r e s i e g r o m a d z e n i a zbiorów p r o w a d z i młody etnograf R . W e n d t , który zebrał p o n a d 50 t y s . eksponatów z M e k l e m b u r g i i . Z n a j d u j e m y t a m duży zbiór o z d o b n y c h pudeł do czepków ( H a u b e n s c h a c h t e l ) , c i e k a w e b r o n y d r e w n i a n e , l a d y do s i e c z k i , wialnie i wyroby bednarskie. I 9 Spośród t z w . „Heimatmuseums" n a u w a g ę zasługują n p . w B a d K o s e n z n a ­ rzędziami i urządzeniami do w y d o b y w a n i a soli, w W a r n e m ü n d e chałupa r y b a c k a z wyposażeniem wnętrza i sprzętami r y b a c k i m i o r a z w B u d z i s z y n i e i Z y t a w i e ze zbiorami tkackimi. O s o b n e m i e j s c e z a j m u j e s k a n s e n n a D o l n y c h Łużycach w S p r e e w a l d z i e w e w s i L e h d e ( F r e i l a n d M u s e u m i n L e h d e k r . L ü b b e n a u ) c z y n n y od 1957 r. S k a n s e n o b e j ­ m u j e całą wieś w części z z a g r o d a m i o d r e w n i a n y c h k o n s t r u k c j a c h węgłowych i sumikowo-łątkowych oraz z s p e c j a l n i e wydzieloną zagrodą-muzeum (chałupa z wyposażonym wnętrzem, s p i c h l e r z e m , świniarnią, szopą z u l a m i i k u r n i k i e m ) . 2 0 P . N e u m a n n , Führer durch das Indianermuseum Redebeul, w y d . 2, D r e s ­ d e n 1962; S . W o l t , P . N e u m a n n , D a s Indianermuseum Radebeul, „Abhandlung e n u n d B e r i c h t e des S t a a t l i c h e n M u s e u m für Vólkerkunde D r e s d e n " , t. 2 2 : 1963, s. 207. 1 6 M . В а с h m a n n, D a s Staatliche Museum für Volkskunst Dresden, Ein überblick uber seine Geschichte und seine Sammlungen, D r e s d e n 1961; t e n ż e , 50 Jahre Staatliches Museum für Volkskunst Dresden, D r e s d e n 1963. 17 P o r . K a t a l o g w y d a n y p r z e z M u s e u m für V o l k s k u n d e : Textilkunst in der überliferten Volkskultur, B e r l i n 1962. Wspomniany etnograf w y d a ł o b s z e r n y k a t a l o g l u d o w y c h narzędzi. P o r . R. W e n d t , Bauernkultur in Mecklenburg. I Das Arbeitsgerat, S c h w e r i n 1962. P o ­ nadto opublikował w 1963 r. krótki p r z e w o d n i k po oddziale e t n o g r a f i c z n y m . 18 19 20 G. K r ü g e r , D a s sorbische „Letopis", S e r i a C , n r 5 : 1963, s. 161. 32 — E t n o g r a f i a Polska, t. X Freiland-Museum im Spreewalddorf Lehde, �498 K R O N I K A III. Archiwa Etnografów zajmujących się kulturą materialną p o w i n n o zainteresować n i e ­ m i e c k i e c e n t r a l n e a r c h i w u m w M e r s e b u r g u (Deutsches Z e n t r a l a r c h i v A b t . M e r s e burg). P o s i a d a ono bogate materiały źródłowe z końca X V I I I i całego X I X w . aż do 1918 r. z t e r e n u w s z y s t k i c h p r o w i n c j i n i e m i e c k i c h , n a s z y c h z i e m północnych i z a ­ c h o d n i c h oraz terenów z a b r a n y c h w okresie zaborów. Odnoszą się one zarówno do m i e j s k i e g o , małomiasteczkowego, j a k i w i e j s k i e g o rzemiosła . W głównym a r c h i ­ w u m w P o c z d a m i e znajdują się c i e k a w e materiały źródłowe z o k r e s u t z w . „kultur kampfu", a w L i p s k u (Dymitrov-Museum) a k t a p o d w o r s k i e różnych r o d z i n m a ­ gnackich. 2I Walerian BADANIA SZWAJCARSKIEGO INSTYTUTU I MUZEUM CHLEBA I Sobisiak PIECZYWA I . Wstęp W o s t a t n i m d w u d z i e s t o l e c i u d a j e się zauważyć zwiększone z a i n t e r e s o w a n i e n a ­ u k o w y m b a d a n i e m c h l e b a i p i e c z y w a . M i m o to w części E u r o p y , szczególnie j e d n a k p o z a nią, poświęca się tej gałęzi w i e d z y z a mało u w a g i . I n t e n s y w n e , pod­ s t a w o w e b a d a n i a były p r z e p r o w a d z a n e z a l e d w i e w k i l k u k r a j a c h w r a m a c h ogól­ n y c h poszukiwań l u d o z n a w c z y c h . A c z k o l w i e k c h l e b i p i e c z y w o zostały w niektórych a t l a s a c h e t n o g r a f i c z n y c h bardzo dobrze s k a r t o g r a f o w a n e , z a l e d w i e A u s t r i a podjęła się dalszego o p r a c o w a n i a p o d s t a w o w y c h założeń b a d a w c z y c h , E r n s t B u r g s t a l l e r ( L i n z ) zajmujący się a u s t r i a c k i m i p r a c a m i a t l a s o w y m i zawarł w y n i k i d o t y c h c z a s o ­ w y c h badań w dwóch r o z p r a w a c h : Austriackie pieczywo świąteczne oraz Pieczywo obrzędowe i potrawy na Boże Narodzenie, stanowiących n a j l e p i e j ugruntowane dzieła n o w o c z e s n y c h badań p i e c z y w a . L e c z m i m o niezwykłych zasług poszczególnych badaczy samo z a g a d n i e n i e z n a j d u j e się j e s z c z e w s t a d i u m początkowych p r a c t e ­ r e n o w y c h . O b o k p r z e p r o w a d z a n i a badań w poszczególnych k r a j a c h k o n i e c z n a jest międzynarodowa współpraca umożliwiająca s t u d i a porównawcze n a d p i e c z y w e m . B a d a n i a n a d p i e c z y w e m — w s z e r o k i m z n a c z e n i u — mają nie t y l k o w a g ę e t n o ­ graficzną, dlatego pozwolę sobie n a następującą definicję: W i e d z a o p i e c z y w i e i c h l e b i e j e s t nauką o p i e c z o n y c h i wyżej rozwiniętych f o r m a c h stałych p o t r a w zbożowych w i c h a s p e k t a c h k u l t u r o w y c h w przeszłości i teraźniejszości. W y w i e n i o n y wyżej i n s t y t u t , „Szwajcarskie A r c h i w u m W i e d z y czywie, Instytut Naukowego Opracowania i Popierania Wiedzy o gnie własne b a d a n i a w S z w a j c a r i i uintensywnić oraz poszerzyć n a n e j e s t do ogólnej w i e d z y o p i e c z y w i e . P o n a d t o staje do d y s p o z y c j i koordynacji. II. Badania pieczywa w Badania pieczywa w Szwajcarii S z w a j c a r i i były d o t y c h c z a s , z małymi wyjątkami, m y w a n e w r a m a c h własnego k r a j u . Dzięki p r a c o m Szwajcarskiego wego o Chlebie i Pie­ Pieczywie", pra­ tyle, ile koniecz­ międzynarodowej słownika utrzy­ gwaro­ już w 1868 r. ukazał się z n a k o m i t y zbiór s z w a j c a r s k i c h n a z w p i e c z y w a , który oprócz materiału współczesnego zawierał również l i c z n e h i s t o r y c z n e dane, z a l i c z a n e Interesujące c z y t e l n i k a z a g a d n i e n i a można łatwo odszukać w k a t a l o g u k o w y m ( R e p . 120 D t. 1—2 oraz R e p . 120 B ) . 21 książ­ �499 K R O N I K A j e s z c z e dzisiaj do „żelaznego z a p a s u " . Z a r ó w n o z t y m o k r e s e m , j a k i ze Szwajcarią związane Hóflera. jest nazwisko Duże pierwszym Rochholza, znaczenie sztandarowym jeszcze dzisiaj w miała którego również można •— j a k o czywa. W swoich praca ogólnych zbiorowa — 1953 r. w ramach ilość kartogramów o r a z niom bazie, wypieku chleba jednakże elementów założeniach zajmował Atlasu obszerny, i pieczywa, jest jako prekursora Maurizio, będąca b a r d z o wartościowa, m i m o faktów. Szwajcarski się w i e l e etnografii syntetyzujący komentarz, przedstawiający technicznego w ogólnej słownik zagadnieniami szwajcarskiej b e z uwzględnienia t a k b a r d z o ważnych również zanadto określić Szwajcara dziełem z z a k r e s u dziejów pożywienia zbożowego, która n o w e w y n i k i b a d a w c z e domagają się w e r y f i k a c j i rowy by publikacja chleba opracowano poświęcony dane etnograficzne i historycznego wiedzy zagadnie­ n a szerszej a więc N i e można było zagłębiać się w szczegóły, aby n i e być pomówionym o zawężanie tego n a d z w y c z a j n e g o warsztatu badawczego. Reasumując można stwierdzić, że w e t n o g r a f i c z n y c h b a d a n i a c h p i e c z y w a caria posiada opracowywanie i pie­ większą rozwoju, o pieczywie. iż gwa­ solidne podstawy. posiadanego Byłoby materiału, jednakże ale również pożądane wyczerpanie i przemysłowo-historycznych ź r ó d e ł . Szczególnie m i l e w i d z i a n e 1 prowadzone, systematyczne badania III. Szwajcarskie nie tylko Szwaj­ dalsze historycznych byłyby równolegle terenowe. Archiwum Wiedzy o Chlebie i P i e c z y w i e 2 1. D a n e h i s t o r y c z n e Dzięki zasługom k i e r o w n i k a , R o b e r t a W i l d h a b e r a , S z w a j c a r s k i e M u z e u m E t n o ­ g r a f i c z n e t w o r z y j e d e n z największych zbiorów p i e c z y w a obrzędowego. Jednakże ze względu n a s w o j e ogólnoetnograficzne z a i n t e r e s o w a n i a M u z e u m n i e mogło p r o ­ wadzić j e d y n i e ośrodka d l a badań n a d c h l e b e m i p i e c z y w e m . D o r o z s z e r z e n i a badań n a d p i e c z y w e m w S z w a j c a r i i brakowało zarówno środ­ ków f i n a n s o w y c h , j a k i fachowców. O s t a t n i o j e d e n z r e g i o n a l n y c h związków z a w o ­ d o w y c h pod k i e r u n k i e m R o b e r t a W i l d h a b e r a zorganizował szereg z n a k o m i t y c h w y ­ s t a w , w czasie których została nawiązana b l i s k a współpraca pomiędzy a u t o r e m L i t e r a t u r a ogólna: P . G e i g e r , R . W i e s s, Atlas der schweizerischen Volkskunde, cz. 1, B a s e l 1953; A . M a u r i z i o , D i e Getreide Nahrung im Wandel der Zeiten, Z u r i c h 1916; t e n ż e , D i e Nahrungsmittel aus Getreide, B e r l i n 1917— 1919; t e n ż e , Die Geschichte unserer Pflanzennahrung von der Urzeiten bis zur Gegenwart, B e r l i n 1927; t e n ż e , Verarbeitung des Getreides zu Fladen seit den vorgeschichtlichen Zeiten, „Anzeiger für s c h w e i z e r i s c h e A l t e r t u m s k u n d e " , NF, t. 18: 1916, s. 20; t e n ż e , Botanisch-Chemisches zur Getreidenahrung der Pfahlbauer, tamże, s. 183 п.; t e n ż e , Die Pflanzenkost der Hungerzeiten und die Nahrungsgeschichte, „Matériaux pour l'étude des c a l a m i t e s " , n r 14: 1927; B i b l i o ­ grafia p r a c A . M a u r i z i o , Schweizerische Archiv Verhandlungen der Schweiz. Naturforschenden Gesellschaft, 1941; O. R h i n e г, Dünne, Wahe, Kuchen, Fladen, Zeiten. Die Wortgeographie des Fladenkuchens mit Belag und ihre volkskundlichen Hintergriinde in der deutschen Schweiz, F r a u e n f e l d 1958; E . L . Rochholtz, Deutscher Glaube und Brauch, cz. 1, B e r l i n 1867, 297 ff, Das Allerseelenbrot, cz. 2, s. 267 — Rotes Geback; F . S t a u b, Das Brot im Spiegel schweizerdeutscher Volkssprache, L e i p z i g 1868. L i t e r a t u r a r e g i o n a l n a : A . B r u c k n e r , D i e Zunft der Brotbecken, B a s e l 1956; F . D o r c h n e r , D a s Brot und seine Herstellung in Graubünden und Tessin, W i t e r t h u r 1936; A. M e i e r , D a s Backerhandwerk im alten Bern, B e r n 1939; G . M a i l e r , Das Brot im Baselbieter Volksleben, „Schweizeris c h e s A r c h i v " z „Schweizerisches A r c h i v für V o l k s k u n d e " , t. 37: 1939 z. 1; S . S e reff, D a s Zürischer Backereigewerbe, Z u r i c h 1911; A . S t e i n e g ' g e r , Entwicklung des Schaffhauser Backergewerbes, „Schweizerisches A r c h i v " , z. 30: 1953. 1 2 N a z y w a n e dalej w skrócie: I n s t y t u t . �500 K R O N I K A a S z w a j c a r s k i m Związkiem P i e k a r z y i Cukierników, która od 1950 r. p r z e j a w i a się w e wspólnym o r g a n i z o w a n i u w y s t a w , badań t e r e n o w y c h i o p r a c o w y w a n i u m a t e r i a ­ ł ó w (por. p r z y p . 1). Rozwijająca się współpraca doprowadziła do u t w o r z e n i a i n s t y t u t u n a u k o w e g o . W 1960 r. S z w a j c a r s k i Związek Mistrzów P i e k a r s k i c h i C u ­ k i e r n i c z y c h z o k a z j i 7 5 - l e c i a i s t n i e n i a utworzył p r z y f i n a n s o w e j p o m o c y S z w a j c a r ­ skiego Przemysłu P i e k a r n i c z e g o fundację „Szwajcarskie A r c h i w u m W i e d z y o C h l e ­ bie i P i e c z y w i e " . 2. Z a d a n i a i o r g a n i z a c j a Zadaniem Instytutu jest naukowe, kulturowo-historyczne opracowywanie i r o z p o w s z e c h n i a n i e w i e d z y o c h l e b i e i p i e c z y w i e . Pojęcie w i e d z y o c h l e b i e i p i e - R y c . 1. W i d o k b u d y n k u S z w a j c a r s k i e g o Muzeum Chleba i Pie­ czywa w Lucernie Ze zbiorów Muzeum w Lucernie c z y w i e obejmuje w poszerzonej f o r m i e także proces w y p i e k u , począwszy od p r z y ­ g o t o w a n i a mąki, w s z e l k i e rodzaje c h l e b a i p i e c z y w a , d z i e j e rzemiosła p i e k a r n i c z e g o i związana z n i m o c h r o n a i pielęgnacja dóbr k u l t u r o w y c h , j a k również z w y c z a j e oraz p o p i e r a n i e n a u k o w y c h badań. W związku z t y m mogłyby być f u n d o w a n e s t y ­ p e n d i a i n a g r o d y , p r z e p r o w a d z a n e k o n k u r s y , z a l e c a n e p r a c e itp. K i e r o w n i c t w o podlega R a d z i e I n s t y t u t u . R a d a od c z a s u p o w s t a n i a I n s t y t u t u składa się z 9 osób, tworzących znakomitą obsadę. P r e z e s u r a s p o c z y w a w ręku b y ­ łego męża s t a n u związanego z nauką i kulturą S z w a j c a r i i . Z r a m i e n i a s z w a j c a r s k i e ­ go l u d o z n a w s t w a działa k i e r o w n i k S z w a j c a r s k i e g o M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o , j e s t także p r z e d s t a w i c i e l etnografii ogólnej, profesor u n i w e r s y t e t u o r a z autor, który wyspecjalizował się w w i e d z y o chlebie i p i e c z y w i e . Prócz tego w skład R a d y w c h o ­ dzą w y b i t n i f a c h o w c y różnych d z i e d z i n . J a k o d o r a d c a współpracuje także d y r e k t o r �K R O N I K A 501 S z w a j c a r s k i e j P i e k a r n i c z e j Szkoły Z a w o d o w e j . T u pozwolę sobie n a k i l k a ogólnych u w a g . N o w o c z e s n a w i e d z a o p i e c z y w i e c o r a z b a r d z i e j o d d a l a się — w m e t o d y c e , wartościowaniu, i n t e r p r e t a c j i i z n a c z e n i u — od powstałego w p i e r w s z y m ćwierć­ w i e c z u naszego s t u l e c i a k i e r u n k u . D a w n i e j s z y m s p e k u l a t y w n y m p r z e c i w s t a w i a się r z e c z o w e i n t e r p r e t a c j e , zaś s y m b o l i c z n e z n a k i tłumaczone są ostrożniej i t y l k o n a p o d s t a w i e o d p o w i e d n i e j d o k u m e n t a c j i . B e z p r z e s a d y można powiedzieć, że w p ł y w z a w o d o w y c h p i e k a r n i n a d o m o w e w y p i e k a n i e był większy niż d o t y c h c z a s m n i e ­ m a n o . D l a t e g o autor uważa z a k o n i e c z n e , a b y n a u k o w i e c zajmował się p i e k a r n i c t w e m n i e t y l k o od s t r o n y n a u k i , a l e poznał dawniejszą i współczesną fachową technologię p i e k a r n i c t w a , a b y nawiązała się ścisła współpraca pomiędzy p r z e d s t a ­ w i c i e l a m i n a u k i i z a w o d u . A u t o r mógłby wskazać szereg potknięć, których można by było uniknąć p r z y lepszej znajomości z a w o d u i p r z y współpracy z przemysłem piekarniczym. N a s z S z w a j c a r s k i I n s t y t u t , j a k to było p o w i e d z i a n e n a p o s i e d z e n i u R a d y , p o ­ łączył ściśle świat z a w o d o w y z nauką. D o tej pory nie n o t o w a n o b o w i e m f a k t u połączenia n a u k i z praktyką zawodową. D a l s z e w y w o d y p o w i n n y wykazać, że I n s t y t u t n a s z k r o c z y już tą drogą n a g r u n c i e międzynarodowym. także 3. Oddziały W skład I n s t y t u t u wchodzą następujące oddziały: M u z e u m , A r c h i w u m , B i b l i o ­ t e k a , O c h r o n a i k o n s e r w a c j a h i s t o r y c z n y c h obiektów i zwyczajów, S e k c j a badań, Międzynarodowa k o o r d y n a c j a , o p i e k a n a d k o m i s j a m i b a d a w c z y m i . Muzeum W m a j u 1963 r. d o k o n a n o o t w a r c i a S z w a j c a r s k i e g o M u z e u m C h l e b a i P i e ­ c z y w a w pobliżu z a w o d o w e j szkoły p i e k a r s k i e j , co z w i e l u względów odpowiadałoby i d e a l n e m u rozwiązaniu. P a r ę u w a g o ukształtowaniu m u z e u m : zarówno zewnętrzna e l e w a c j a , j a k i f o r m y wnętrz zostały rozwiązane w e d ł u g n o w o c z e s n y c h w y m o g ó w , zgodnie z p r z e z n a c z e n i e m o b i e k t u . W y m o g i n o w o c z e s n e g o m u z e u m p i e c z y w a p o s t u ­ lują p r z e d e w s z y s t k i m równomierne p r o m i e n i o w a n i e świetlne i cieplne oraz w y s t r z e ­ ganie się dużych w a h a ń t e m p e r a t u r y . S z e r e g o k i e n u m i e s z c z o n y c h w y s o k o w ścia­ n i e bocznej z a p e w n i a te w a r u n k i . Oświetlenie s u f i t o w e składa się z małych reflektorów u m i e s z c z o n y c h w k w a d r a t o w y c h o t w o r a c h , dzięki c z e m u o t r z y m u j e się dobre, n i e z b y t ostre światło, umożliwiające równomierną iluminację. Ponieważ r e f l e k t o r y są r u c h o m e , można j e w r a z i e potrzeby p r z y p e w n y c h e k s p o z y c j a c h t a k ustawiać, a b y światło i c h koncentrowało się w żądanym p u n k c i e . D a l e j wewnętrzne wyposażenie składa się ze z n o r m a l i z o w a n y c h w i t r y n s z k l a n y c h , dających się r o z ­ m a i c i e ustawiać. Spoczywają one n a n o w o c z e s n y c h , m e t a l o w y c h stelażach n i e r z u ­ cających się w oczy. T e s a m e gabloty mogą być również z a w i e s z a n e n a ścianie. A b y sprostać współczesnym w y m o g o m , obok małej, stałej w y s t a w y s z w a j c a r ­ skiego c h l e b a i p i e c z y w a , w i n n y być również w y s t a w y z m i e n n e , w których dałoby się przedstawić j e d e n temat. O b e c n a w y s t a w a z m i e n n a , pomijając w y s t a w ę stałą, p r z e d s t a w i a e u r o p e j s k i e p i e c z y w o obrzędowe. D z i e l i się o n a n a t r z y z a s a d n i c z e g r u ­ p y : w p i e r w s z e j z n a j d u j e się p i e c z y w o używane w obrzędach d o r o c z n y c h , w d r u ­ giej w obrzędach r o d z i n n y c h , w ostatniej zaś p i e c z y w o n i e związane z d o r o c z n y m i i r o d z i n n y m i obrzędami. S e t k i eksponatów stwarzają z n a c z n e możliwości studiów porównawczych. W y s t a w a uzyskała duży rozgłos. Z n a n y etnograf i członek R a d y I n s t y t u t u , R o b e r t W i l d h a b e r , zorganizował ją z o g r o m n y m nakładem p r a c y , s t w a ­ rzając ekspozycję przejrzystą z z a c h o w a n i e m koniecznego k o l o r y t u . S u k c e s e m t y m M u z e u m zdobyło sobie u z n a n i e również wśród szerokiego społeczeństwa. �502 K R O N I K A Z e k s p o n o w a n i e m p i e c z y w a wiąże się ściśle z a g a d n i e n i e k o n s e r w a c j i . Z róż­ n y c h s t o s o w a n y c h cizisiaj m e t o d t r z e b a wymienić sposób k o n s e r w a c j i z a pomocą a r s z e n i k u . M a to j e d n a k d w i e c e c h y u j e m n e . P o p i e r w s z e p i e c z y w o b l e d n i e i t r a c i swoją pierwotną objętość. P o drugie^ p r z y o p e r o w a n i u t a k z a k o n s e r w o w a n y m p i e c z y w e m t r z e b a stale pamiętać, że m a się do c z y n i e n i a z trucizną. I n n a m e t o d a polega n a w y d o b y c i u z p i e c z y w a miękisza i zastąpienia go woskowatą masą. T ę właśnie n a j l e p i e j w y p r ó b o w a n ą technikę rozwinął autor. D o s t a r c z o n e p i e c z y w o należy przechowywać p r z e z parę d n i w m i e j s c u w i l g o t n y m i n i e narażonym n a duże w a h a n i a t e m p e r a t u r y . P r z e d konserwacją należy naprawić u s z k o d z e n i a , n a ­ stępnie zaś można zaaplikować i n j e k c j e z c h e m i c z n y m i , owadobójczymi środkami. P o w i n n y one być w s t a n i e g a z o w y m , a b y po wstrzyknięciu rozeszły się m a k s y m a l - R y c . 2. F r a g m e n t wnętrza S z w a j c a r s k i e g o Muzeum Chleba i Pieczywa w Lucernie Ze zbiorów Muzeum w Lucernie nie po wnętrzu p i e c z y w a . Następnie należy z w i e r z c h u pokryć p i e c z y w o warstwą b e z b a r w n e g o l a k i e r u . L a k i e r o w a ć t r z e b a w t e n sposób, a b y n i e było zupełnie l u b p r a w i e zupełnie widać połysku. P r z y stałej k o n t r o l i — a gdy z a j d z i e potrzeba p o n o w i e n i u ' zabiegu przetrwać injekcji i lakierowania czas nieograniczony. Nawet po — pieczywo latach t a k zabezpieczone pieczywo to w y g l ą d a przy może zupełnie świeżo, j a k z p i e c a . Jeśli i d z i e o stałą wystawę, I n s t y t u t o g r a n i c z a ją do o b s z a r u S z w a j c a r i i ; w y ­ stawa z a w i e r a p i e c z y w o , narzędzia p i e k a r s k i e oraz o b i e k t y Szwajcarii w y k r a c z a się t y l k o w t e d y , cechowe. Poza gdy i d z i e o e k s p o n a t y z dziedziny granice wiedzy ogólnej o p i e c z y w i e , dające podstawową, naukową dokumentację. W t y m względzie zgromadzono mile małą widziane, kolekcję gdyż odlewów dotychczasowa modeli antycznych. Poszerzenie decentralizacja stwarza trudności J a k d a l e k o pod t y m względem można się będzie posunąć, w y k a ż ą próby. jej byłoby badawcze. �503 K R O N I K A Archiwum Z a d a n i e m jego j e s t g r o m a d z e n i e p i s e m n e j i g r a f i c z n e j d o k u m e n t a c j i , w s z e l k i e g o r o d z a j u źródeł, o p r a c o w y w a n i e i c h i zakładanie k a r t o t e k , a m i a n o w i c i e a) k a r t o t e k i w s z e l k i c h p u b l i k a c j i według autorów i w porządku r z e c z o w y m (będą w n i c h u c h w y c o n e także p e r i o d y k i i r e f e r a t y ) , b) k a r t o t e k i p r o c e s u p r o d u k c j i według p o ­ działu n a p r o d u k t y i i c h z a s t o s o w a n i e ( j a k chleb, p i e c z y w o , w y r o b y c u k i e r n i c z e , kształty, n a z w y , r e c e p t u r a , d a n e h i s t o r y c z n e , g w a r o w e , przysłowia, c y t a t y , pieśni, o p o w i a d a n i a , legendy, b a j k i itp.); c) k a r t o t e k a geograficzna i k a r t o t e k a do dziejów rzemiosła i przemysłu p i e k a r n i c z e g o . P o z a t y m p r z e w i d z i a n e jest założenie k o l e k c j i fotografii i przeźroczy, j a k r ó w ­ nież w y k a z bibliotek, archiwów i muzeów zajmujących się p i e c z y w e m , względnie posiadających d a n e z tego z a k r e s u . Biblioteka Z a d a n i e m biblioteki jest gromadzenie wszelkiej literatury naukowej (publika­ cje s a m o d z i e l n e i p e r i o d y k i ) n i e wchodzącej w z a k r e s p r a c a r c h i w a l n y c h . S t o s u n ­ k o w o mało j e s t — w ścisłym z n a c z e n i u — p r a c s a m o d z i e l n y c h z z a k r e s u w i e d z y 0 c h l e b i e i p i e c z y w i e . P o n a d t o b i b l i o t e k a w i n n a prowadzić właściwą literaturę fachową i dotyczącą dziejów przemysłu. D a l e j w y d a j e się a u t o r o w i koniecznością w p r o w a d z e n i e p r z e z bibliotekę j a k o a n e k s u do ogólnej w i e d z y o p i e c z y w i e także współczesnych piśmiennych źródeł obejmujących s t a r e k u l t u r y b a s e n u M o r z a Ś r ó d ­ ziemnego. Z wyjątkiem E g i p t u , który został p r z e z n a s o p r a c o w a n y (por. p r z y p . 1), b r a k dobrze p o d b u d o w a n y c h źródłowych opracowań. Dalszą lukę s t a n o w i b r a k p r e h i s t o r y c z n e g o o p r a c o w a n i a o b s z a r u E u r o p y . Z n a k o m i t e w s w o i m r o d z a j u dzieło W a l t e r a v. S t o k a r s a D i e Urgeschichte des Hausbrotes (Pradzieje domowego chleba) została częściowo p o p r z e d z o n a z n a l e z i s k a m i z s z e r e g u miejscowości ( j a k B y l a n y , K a r a n o w o ; Kyfháuser). Możemy się spodziewać, że z a parę l a t u z y s k a m y n o w y o b r a z najwcześniejszych dziejów europejskiego p i e c z y w a . 4. O c h r o n a i k o n s e r w a c j a obiektów i zwyczajów Jeśli idzie o ochronę i konserwację zabytków, n i e można przedłożyć jakiegoś ustalonego p r o g r a m u . W z a k r e s i e z a c h o w a n i a zwyczajów należy nadmienić, że t y l k o pozornie niemożliwe jest o p a r c i e się w p ł y w o m nowoczesności. I s t n i e j e dużo przykładów z z a k r e s u l u d o z n a w s t w a wyraźnie wskazujących, że tego r o d z a j u p o c z y n a n i a paść mogą n a o w o c n y grunt. Można b y t u przytoczyć interesujący przykład. C h o d z i p r z y t y m o z w y i z a j t z w . „króla f a s o l o w e g o " l u b „królewskiego c i a s t a " . W d n i u T r z e c h Króli, a więc 6 s t y c z n i a , s t a w i a się n a stole „królewskie c i a s t o " , w którym zapieczone jest z i a r n o f a s o l i l u b mała f i g u r k a . K t o z n a j d z i e s c h o w a n y przedmiot, zostanie obwołany królem d n i a i o t r z y m a m o c r o z k a z y w a n i a 1 władania. Z w y c z a j ten p o s i a d a b a r d z o dawną i rozległą tradycję, a był w S z w a j ­ c a r i i już n a w y m a r c i u . W 1952 r. podjęliśmy próbę o c a l e n i a tego z w y c z a j u przed z a n i k i e m . Dzięki działalności p r z e d s t a w i c i e l k i naszego I n s t y t u t u można było uwieńczyć próbę niesłychanie dużym s u k c e s e m przejawiającym się w t y m , że dziś ponad 100 000 r o d z i n s z w a j c a r s k i c h znów k u l t y w u j e t e n z w y c z a j . T a próba wykazała, że m i m o z a a b s o r b o w a n i a n o w o c z e s n y m i możliwościami spędzania c z a s u , s z e r o k i e r z e s z e ludności n i e t y l k o n i e odżegnują się od z a c h o w a n i a t r a d y c j i , ale skłonne są n a w e t do przyjęcia n o w y c h , d o b r y c h zwyczajów. 5. S e k c j a badań Także w tę dziedzinę mógł wkroczyć I n s t y t u t z całą energią. P r z y c z y m okazało się koniecznością prowadzenie badań terenowych. Wzięto głównie pod uwagę te �504 K R O N I K A tereny, które n a j b a r d z i e j zagrożone były w o s t a t n i m m o m e n c i e została p r z e b a d a n a tal. Dalej neński. rozbudową. rezultacie od sezonu badawczego pomieszczeń p i e k a r n i c z y c h i pieców. W się, że w ciągu I t a k właśnie dolina alpejska L o t s c h e n - w różnych c o r o c z n y c h k a m p a n i a c h b a d a w c z y c h W Okazało współczesną leżąca w y s o k o przebadano 1958/1959 p r z e b a d a n o wyniku badań powstały o s t a t n i c h 10 l a t chłopski w y p i e k dwie chleba w obszar 50 publikacje. piekarniach i p i e c a c h p i e k a r n i c z y c h spadł o 30%>. T a duża l i c z b a z m u s z a do dalszego wadzania cenny badań, gdyż w przeciwnym razie mógłby przepaść ber­ piekarń, n a zawsze przepro­ bardzo materiał. R y c . 3. S z w a j c a r s k i e p i e c z y w o n a dzień św. Mikołaja Ze zbiorów Muzeum w Lucernie B a d a n i a n a obszarze z a g r a n i c z n y m rozciągają się n a kręgi k u l t u r o w e b a s e n u M o r z a Śródziemnego, a służą i m od 1956 r. l i c z n e podróże p o s z u k i w a w c z e od H i s z ­ p a n i i po Kretę i północne wybrzeże A f r y k i . N i e z w y k l e szczegółowego o p r a c o w a n i a doczekał się materiał s t a r o e g i p s k i . P o o p r a c o w a n i u s t r o n y technologicznej p r z e - �505 K R O N I K A szukano drobiazgowo staroegipskie doprowadziło do p i e r w s z e j przebadano naszego źródła typologii znaczenie pieczywa w I n s t y t u t u z tego pod względem staroegipskiego staroegipskim zakresu przywiązują chleba życiu rodzaju pieczywa, i pieczywa. i wierzeniach. główną wagę co Następnie Publikacje dokumentacji oraz o p i e r a n i u się n a źródłach. 6. Międzynarodowa k o o r d y n a c j a i o p i e k a k o m i s j i b a d a w c z y c h Aktualny jako stan wiedzy nieodzowną o chlebie konieczność, przy i pieczywie w prowadzeniu szerokim znaczeniu badań narodowych, postuluje nawiązanie W R y c . 4. S z w a j c a r s k i e p i e c z y w o Ze współpracy pomiędzy międzynarodowej. poszczególnymi wymagających Do zbiorów tej badaczami międzynarodowych Muzeum pory tej noworoczne w istniały Lucernie niestety specjalności. badań należy wkroczyć n o w i c i e współpracy pomiędzy światem n a u k o w y m . W zrobił już początek. Wczesną wiosną s z e n i a Mistrzów P i e k a r s k i c h , w Także zaledwie przy kontakty zagadnieniach n a nowe tory, a m i a ­ tej d z i e d z i n i e I n s t y t u t n a s z bieżącego r o k u Międzynarodowa U n i a skład której wchodzą Zrze­ członkowie 20 krajów, zo­ bowiązała się n a k o n g r e s i e w Paryżu do ścisłej współpracy ze s z w a j c a r s k i m I n s t y ­ tutem, uznając powstałej w go równocześnie za siedzibę r e z u l t a c i e międzynarodowej międzynarodowych komisji badawczej (Francja) oraz znani n a u k o w c y E . Burgstaller (Austria) należą: badań. Do R. Schuller i P. F . Pelschenke (Niem­ c y ) . Opiekę n a d komisją s p r a w u j e I n s t y t u t . W związku z V I Międzynarodowym K o n g r e s e m N a u k A n t r o p o l o g i c z n y m nologicznych były poruszane zagadnienia wiedzy o pieczywie. Ernst i Et- Burgstaller �506 K R O N I K A zobowiązał się w r a z z a u t o r e m do p r z y g o t o w a n i a środkowoeuropejskiego a t l a s u etnograficznego mającego n a c e l u zapełnienie o g r o m n y c h l u k b a d a w c z y c h , które w t y m z a k r e s i e istnieją w w i e l u k r a j a c h e u r o p e j s k i c h . W c e l u p r z e p r o w a d z e n i a s y s t e m a t y c z n y c h badań i o p r a c o w a n i a kartogramów autor miał przygotować o d ­ p o w i e d n i k w e s t i o n a r i u s z . K w e s t i o n a r i u s z t e n d z i e l i się n a następujące części (z l i c z ­ nymi podgrupami): I. C z y c h l e b j e s t głównym pożywieniem, czy n i e ? 1. C z y można go określić j a k o główne pożywienie? 2. Jeżeli n i e służy z a główne pożywienie, co go zastępuje l u b uzupełnia? 3. C z y chleb j e s t pożywieniem w y j ą t k o w y m l u b spożywanym w określonym czasie? I I . R o d z a j zbóż używanych do w y p i e k u c h l e b a j a k o pożywienia codziennego. I I I . Z a k w a s z a n i e (spulchnianie) chleba. IV. Proces wypieku. V . Z a k a z y obowiązujące p r z y p i e c z e n i u . V I . Najważniejsze kształty c h l e b a domowego ( p y t a n i e to można również rozciąg­ nąć n a c h l e b w y p i e k a n y p r z e z p i e k a r z y ) . V I I . Sposoby p r z e c h o w y w a n i a . V I I I . C y k l wypieku. I X . Z w y c z a j e związane z d z i e l e n i e m c h l e b a (kwestię tę można b y rozszerzyć n a w s z y s t k i e z w y c z a j e dotyczące stołu i spożywania, o i l e związane są z c h l e ­ bem). X . Pieczywo. 1. C z y w y p i e k a się p i e c z y w o n a użytek c o d z i e n n y ? 2. C z y sporządza się p i e c z y w o w związku z jakimś określonym t e r m i n e m ? 3. Poszczególne kształty p i e c z y w a . D a l e j ustalono w Paryżu centralną siedzibę d l a k o o r d y n a c j i , a j a k o s e k r e t a r z a z a p r o p o n o w a n o a u t o r a . K o m i s j a t a k a p o w s t a n i e z E r n s t e m B u r g s t a l l e r e m n a czele, któremu p r z y p a d a zasługa w s k a z a n i a i umożliwienia międzynarodowej współpracy. S z w a j c a r s k i I n s t y t u t chętnie p o d e j m i e się opieki. W t e n sposób można by w z a j e m n i e n a dużym obszarze osiągnąć o w o c n e połączenie n a u k i ze światem z a w o d o w y m . Max Tłum. z niemieckiego Irena Nizińska międzynarodowym Wahren (Berno) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e703181f969e05307ad77f53c5ab86ae.pdf 2f0d2773d562ab56a91a142f271e54ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3293 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3087 Title A name given to the resource Summary of aricles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.125-128 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K s i ą d z d e n e r w o w a ł s i ę ogromnie, eo z tego w y j d z i e . P o t e m l u b i ł s t a w i a ć n a j w c z e ś n i e j s z e , p r y m i t y w n e prace W o j t k a obok dzieł najnowszych i ś m i a ł się g ł o ś n o z r a d o ś c i . W o j c i e c h Oleksy j u ż w ó w c z a s o d d ł u ż s z e g o czasu nie r z e ź b i ł O b s e r w u j ą c w y n a t u r z e n i a , j a k i m p o d l e g a ł a i w eoraz w i ę k ­ s z y m s t o p n i u podlega w s p ó ł c z e s n a sztuka l u d o w a , s t y k a j ą o się, P o d koniec l a t s i e d e m d z i e s i ą t y c h z m a r ł W ł a d y s ł a w Oleksy, z j a k ż e c z ę s t y m t u hochsztaplerstwem, b l a g ą , sankcjonowanym b r a t W o j c i e c h a , jego podpora, j a k b y ojciec. W s i e r p n i u 1981 r o k u k i c z e m i z w y k ł ą , , l i p ą , " nieraz z a d a w a ł e m sobie p y t a n i e , czy z m a r ł k s i ą d z E d w a r d N i t k a . „ P a n o w i e " m i e l i w ó w c z a s co innego w a r t o b y ł o w ogóle p o ś w i ę c a ć tej robocie spory k a w a ł e k ż y c i a , na g ł o w i e , n i ż kolekcjonowanie r z e ź b y ludowej. czy w i e l k i f i n a n s o w y Gdy Wojewódzki Ośrodek K u l t u r y w N o w y m Sąezu robił i organizacyjny W o j t k o w i j e s i e n i ą 1984 r o k u w y s t a w ę , ostania w y s t a w ę za ż y c i a Przykład a r t y s t y , eksponaty w y k a z u j e d o b i t n i e , że b y ł o w a r t o . wypożyczono z muzeum w N o w y m Sączu wysiłek, Wojtka i niektórych innych chłopskich i Rabce, z p a s z y ń s k i e j p l e b a n i i i od k i l k u o s ó b p r y w a t n y c h . S U M M A R I E S jaki podjęto u nas d l a o c h r o n y i r o z w o j u s z t u k i l u d o w e j , m i a ł w o g ó l e sens artystów Antoni • Р Е З Ю М Kr oh Е SUMMARY OF ARTICLES Jaeek Olędzki — SIGNS OF E X I S T E N C E T h e a u t h o r discusses the p r o p e r t y signs f o u n d on several e x h i b i t s (anchors, sausepans, oars) i n the village museum i n M u r z y n ó w near P ł o c k . H e refers this k i n d o f signs to similar examples o f signatures appearing on the walls o f the Gothic church i n R o k i ć , ie. the parish church o f M u r z y n ó w . H e assumes t h a t p r o p e r t y signs were applied b y peasants i n t h i s p a r t о P o l a n d between the 17th a n d the 19th c e n t u r y a n d t h a t the custom, t h o u g h already i n decay, persisted even t i l l the f i r s t 125 �quarter o f t h e present c e n t u r y . T h e a u t h o r is o f the o p i n i o n t h a t the signs o f p r o p e r t y appear among some d i s t i n c t i l l i t e r a t e socio-professsional groups (eg. honey collectors, fishermen, boat, people, a n d shepards) a n d t h a t o r i g i n a l l y , apart f r o m g i v i n g t h e name, fulfilled the i d e n t i t y f u n c t i o n , meeting the necessity o f self-definition and thus a v o i d i n g nicknames a n d by-names. I n the context o f other k i n d s o f signs discovered on the walls o f the R o k i ć c h u r c h (they are semi-circular hollows o f different size a n d depth) the i d e n t i t y sign c o u l d have evolved i n t o the sign o f existence testifying a peculiar state i n t h e v i t a l consciousness f o r m u l a (the c u l t o f f i r e - l i g h t ) or i n the e x p i a t o r y -commemorative one (the repentance act). The a u t h o r oritisizes the research stand classifying the analyzod facts under the only unified Weltanschauung f o r m u l a (Hoekenbeck 1885, W r ó b l e w s k i 1958, Tyszkiewicz 1976). H e bases his c r i t i c i s m o n t h e f u n d a m e n t a l assumption of the t h e o r y o f c u l t u r e , according t o w h i c h the opposition (opposing distinctness) remains one of the p r i m a r y rulos o f the self-definition o f the personality. W i t o l d C h m i e l e w s k i AND ACTIVITY I N LUCIM — PLASTIC INSPIRATION I n 1973 f i v e artists and photographers dicided t o move t o the c o u n t r y . T h e y f o r m u l a t e d the p r o g r a m m e o f "social a r t " centred on the spectator a n d his p a r t i c i p a t i o n ; t h e y decided to adjust t h e i r a r t i s t i c a c t i v i t y to t h e needs o f the i n h a b i t a n t s o f one p a r t i c u l a r village. T h e y chos3 L u c i m , a desintegrated village near Bydgoszcz, l a c k i n g a n y c u l t u r a l life, t r a d i t i o n and folklore. T h e w o r k i n g o f t h e A c t i v i t y Group began w i t h the presenta­ t i o n o f the artists' p a i n t i n g s a n d quasi-theatrical occupation, a k i n d o f a happening. I n the course o f t i m e the a r t i s t i c a c t i v i t y became above a l l tho social one. The village accepted some f r o m among numerous and v a r i e d proposals o f the G r o u p : the ones t h a t referred to the f a m i l i a r things, w h i c h t h o u g h forgotten, had been coded i n the t r a d i t i o n . Harvest-homes became the most i n s p i r i n g and i m p o r t a n t events i n L u c i m . O b v i o u s l y new suggestions, based on the system o f values u n f a m i l i a r t o t h e villagers, -were rejected, for instance the celebration o f the anniversary o f the f o u n d a t i o n o f L u c i m . D u r i n g the six years o f the group's a c t i v i t y i n L u c i m (its members have b o u g h t houses i n the village and spend the majo­ r i t y o f the year there) there have occurred some changes i n t h e village life. T h e village is more a t t r a c t i v e i n its appearance a n d cleaner. Harvest-home is celebrated ceremoniously every year, so is St John's N i g h t . A projoct o f tho F o l k House was created. T h e L u c i m experiment is being carried o u t , a n d o n l y i n the future one w i l l we be able t o judge h o w deep a n d permanent its effects are. I n tho course o f the e d i t o r i a l discussion " O n the L u c i m E x p e r i m e n t " i t has been concluded, among others, t h a t t h i s k i n d of a c t i v i t y is e x t r e m e l y i m p o r t a n t for t h e c o u n t r y a n d i t also creates tha o p p o r t u n i t y for the artists who cannot adapt themselves to the artistic w o r l d of the c i t y . I t has also been said t h a t tho e x p e r i m e n t can succeed o n l y when i t recalls some values enrooted i n the t r a d i t i o n or i n the religion. Also there have bocn some commonts made on the interesting idea o f " T h e L u c i m prophecies". T h o villagers and the members o f the a c t i v i t y group recorded for several years t h e i r predictions concerning the fate o f the c o u n t r y , their village a n d families i n the c o m i n g years. T h e results prove h o w the general s i t u a t i o n of the c o u n t r y affects the p o i n t o f view of the villagers. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — RYSZARD HLEBOWICZ'* P A N O R A M A OF T H E D E F E N S E OF W I Z N A " . T The " P a n o r a m a of the Defense of W izna" is a k i n d of a m o n u m e n t c o m m e m o r a t i n g the events of the September o f 1939. I t s author, r e t i r e d R y s z a r d H l e b o w i c z , dwells i n B i a ł y s t o k . H i s half-hectare piece o f l a n d i n Sulin near W i z n a serves as a k i n d of a. museum i n w h i c h he placed a n u m b e r o f concrete figures strengthened b y wire or i r o n , and representing b a t t l e scenes. Tho exposition is enriched b y original pieces o f arms, helmets, and a m m u n i t i o n f o u n d on the b a t t l e f i e l d . R y s z a r d H l e b o w i c z personally takes the visitors r o u n d his museum, t o l l i n g a b o u t the events as i f he himself believed he h a d t a k e n p a r t in t h e m (he was a c t u a l l y i n v o l v e d i n f i g h t s nearby and knows the h i s t o r y o f the b a t t l e f r o m books and other people's accounts). Hlebowiez's " m u s e u m " cannot be evaluated i n the p u r e l y artistic categories. H i s sculptures generally show v e r y l i t t l e f o r m a l s k i l l a n d scarce knowledge of a n a t o m y . Despite this, however, t h e y impress the p u b l i c , animate t h e i r i m a g i n a t i o n , w h i c h is m a i n l y due t o Hlebowiez's passion and his emotional 126 a t t i t u d e towards the presented events. The l a n d and a l l the necessary materials were b o u g h t w i t h Hlebowiez's p r i v a t e money a n d i t was he himself who executed a l l the figures i n order to commomorate the evonts and leave a long l a s t i n g t e s t i m o n y o f his life. Father W a c ł a w C h m i e l a r s k i BOBROWNIKI BĘDZIŃSKIE — FOLK A RT I N B o b r o w n i k i B ę d z i ń s k i e is a parisli village on the border between Z a g ł ę b i e a n d Silesia, a n d remains under the influence of the t w o areas ( r u r a l a n d m i n i n g ones). F a t h e r W a c ł a w Chmie­ l a r s k i , tho B o b r o w n i k i parson since 1970, is a lover o f folk a r t a n d folklore. H e does a l l he can to preserve tho decaying customs. H e has r e v i v e d t h e festival o f tho parish harvost-home, he encourages wearing folk costumes d u r i n g the c h u r c h festi­ vities. H o has also created a k i n d of a museum i n w h i c h he collects o l d acessories — f u r n i t u r e , costumes, Biblos, figures of saints, etc. I t is also h i m w h o has i n i t i a t e d a peculiar B o b r o w n i k i creati­ v i t y - - pictures o f corn seeds, beans, poas, straw. T h i s techniquo decorates, among others, the chasuble k o p t i n the B o b r o w n i k i M u s e u m . Seed decorated pictures have t r a v e l l e d to m a n y coun­ tries as gifts offered t o c h u r c h dignitaries. F a t h e r Chmielarski's a c t i v i t y proves perfectly w e l l h o w m u c h can a wise parson achieve i n r e v i v i n g the social a n d c u l t u r a l life, as w e l l as i n preserving the disappearing folklore, n o t o n l y b y preserving the decaying customs, or accessories, b u t m a i n l y b y teaching respect for one's o w n c u l t u r a l heritage. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — " B E A U T I F U L IS A L L I L I K E " . M A R I A P I ^ L U S Z C Z A K ' S W O R K S O F P E A S , POP-PYSEED, RICE, A N D STRAW. M a r i a Pieluszczak was b o r n i n 1923 i n the village of T u l i g ł o w y near L v o v . A f t e r the w a r she settled d o w n as a repatriate i n G o ś c i m i n the v o i v o d s h i p o f G o r z ó w . She b r o u g h t w i t h her e v e r y t h i n g she h a d l e a r n t at home — o l d songs, the craft o f bead e m b r o i d e r y , a n d o f Easter eggs decoration, weaving wreaths of peas a n d straw. She has applied t r a d i t i o n a l techniques t o new forms — she makes things t o order a n d sells coats o f arms, cribs, m o d e l castles and churches made o f straw, peas, a n d beans. She also makes harvest-home wreaths a n d composes songs. She carries wreaths dressed i n an e m b r o i d o d corset. H e r c r e a t i v i t y is t o the l i k i n g o f the villagers and the a r t i s t herself. I n the eyes o f the villagers she is a n authentic, n o t the Cepelia a r t i s t . T h e a u t h o r deliberately avoids tho a r t i s t i c eva­ l u a t i o n a n d classification o f t h i s c r e a t i v i t y , characterizing i t w i t h ample quoted fragments o f M a r i a Pieluszczak's o w n letters. D a n u t a K ł o s i e w i с z — MID-SUMER D A Y RITE. D A N C E I N V I E W OF T H E SYMBOLISM OF R O T A R Y MOTION. T h e article is an a t t e m p t t o analyse the r i t e o f M i d - s u m m e r D a y ; i t also presents the h y p o t h e t i c a l a n d at the same t i m e o r i g i n a l i n t e r p r e t a t i o n o f the r i t e . T h e authoress reconstructs the scheme of the r i t o i n its archaic f o r m on the grounds of the Polish sources; she also makes the assumption t h a t the M i d -summor D a y was an i n i t i a t i o n r i t e o f y o u n g girls i n t o marriage. T h e above hypothesis can be p r o v e d b y analysing and interpre­ t i n g the f o l l o w i n g elements: r i t e spaco, r i t o t i m e , a t t r i b u t e s a n d heroes o f the r i t o , as well as dance o f girls a r o u n d M i d - s u m m e r D a y bonfires w h i c h , according to the authoress, constitutes the most i m p o r t a n t element o f the whole o f the r i t o . H a v i n g u t i l i z e d the k n o w n data concerning space and t i m e as w e l l as tho sense of r o t a r y m o v e m e n t i n t r a d i t i o n a l t h i n k i n g the authoress suggests t h a t such dance o f girls followed the d i r o c t i o n "against the s u n " . T h e above f o r m u l a t i o n constitutes the grounds for the authoress' further reasoning. Jaeek W o ł o w s k i — WŁODZIMIERZ NAUMIUK H e l i v e s i n the v i l l a g e K a n i u k i i n the B i a ł y s t o k rogi.m* H i s sculptures are connected w i t h tho c o u n t r y . H e observes n a t u r e a n d villagers w i t h close a t t e n t i o n . T h u s one m a y regard h i m as a k i n d o f a j o u r n a l i s t r e c o r d i n g i n s c u l p t u r e faces a n d v a n i s h i n g customs. A p a r t f r o m t h i s N a u m i u k t o o k u p religious sculpture, based at f i r s t on the canon on i c o n p a i n t i n g . L a t e r on t h e saints he created lost t h e i r h i e r a t i c character a n d t h e h o l y faces became s i m i l a r t o those o f the v i l l a g e r s . �I T h o u g h tho a r t o f N a u m i u k is under the constant influence o f t h e same sources o f i n s p i r a t i o n , g u i l d p a i n t i n g a n d the same faces o f s u r r o u n d i n g people, i t keeps c h a n g i n g and e v o l v i n g . H i g h t e c h n i c a l a b i l i t i e s o f the a r t i s t are closely connected w i t h his trade, t h a t o f a carpenter. H e k n o w s the features o f a l l a v a i ­ lable k i n d s o f w o o d and ehoses tho m a t e r i a l w i t h colour, grainsyst e m , f a c t m e , adequate to the subject. Barbara MORALITY ROOM Gołąb — LATE BAROQUE PICTURE I N THE OLD BERNARDINE DETENTION I n the B o r n a r d i n e monastery o f St A i m ( A l e k s a n d r ó w k a , C z ę s t o c h o w a v o i v o d s h i p ) there can be f o u n d an o l d d e t e n t i o n r o o m w i t h r i c h polychromies. The depicted scenes form a p i c t u r e m o r a l i t y commented w i t h short L a t i n a n d Polish t e x t s . The pantings wore created i n 1800 as tho latest a n d most p r o b a b l y in the last quarter o f the 18th c e n t u r y . The authorship can be u n d o u b t e d l y a t t r i b u t e d t o an autodidaet p a i n t e r . S t a n i s ł a w L e s z c z y c k i - - SOME A N T R O P O G E O G R A P H I S P R O B L E M S OF T H E POLTSH O R A W A . T h e t e x t was w r i t t e n i n 1935 p r o f i t i n g f r o m the materials, t o d a y already priceless, a n d collected i n the 1930' s Polish Orawa is the area situated at the foot o f B a b i a G ó r a a n d Ż e l e ź n i e a covering 330 square k m (12 villages). T h e purpose o f the article was t o show tho dependence o f the settlements on t h e geographic m i l i e u a n d the e n n u m e r a t i o n o f the details concer­ n i n g economic relations w h i c h were t o help i n t h e f o r m u l a t i o n of the programme of a i d t o the poor Orawa c o u n t r y . D e t a i l e d and f u l l analysis o f t h o geographic a n d c l i m a t i c conditions, o f the architecture a n d economy o f p a r t i c u l a r parts of Orawa (compare tho maps and the diagrams) s u p p o r t e d b y the statistic d a t a concerning m i g r a t i o n movements between 1880 and 1933, presents t h e O i a w a c o u n t r y f r o m before the W o r l d W a r I I i n a l l the aspects — t h a t of economy, a n d social and n a t u r a l m i l i e u s . I t serves as an example o f t h o r o u g h a n d complex research f u l l y t a k i n g advantage of the d a t a available t h r o u g h s t u d y and measurements. РЕЗЮМЕ Автор критикует исследовательскую точку зрения, которая сводит а н а л и з и р у е м ы е ф а к т ы исключительно к одной у н и ф и ц и р о в а н н о й формуле (Гоккенбек 1885, Врублевски 1958, Т ы ш к е в и ч 1976). В с в о е й критике автор исходит из основной предпосулки теории к у л ь ­ туры, согласно которой противопоставление (противо­ положное различие) является одним из основны-: правил самоопределения личности. дожественная деятельность Группы стала прежде всего общественной деятельностью. И з многих и р а з ­ нородных предложений Группы деревня выбрала н е ­ к о т о р ы е , а и м е н н о : те, к о т о р ы е н а п о м и н а л и з н а к о м ы е явления, пусть почти забытые, но все ж е закодиро­ ванные в традиции. Наиболее активизировал крестьян праздник у р о ж а я . Совсем новые предложения, свя­ занные с системой чужых крестьянам ценностей были ими отклонены. Например, празднование го­ довщины основания Люцимя. В течение шести лет деятельности Группы в Л ю циме ( ч л е н ы Г р у п п ы приобрели в деревне дома и пре­ б ы в а ю т т а м з н а ч и т е л ь н у ю часть года) в ж и з н и д е ­ ревни произошли известные перемены. Внешний облик деревни стал привлекательнее, красивее, чище. Ежегодно стали торжественно отмечать праздник урожая, ночь накануне Ивана Купалы. Планируется строительство Народного Дома. Люцимский экспери­ мент п р о д о л ж а е т с я . С к о л ь п р о ч н ы и п о л о ж и т е л ь н ы будут его р е з у л ь т а т ы , п о к а ж е т в р е м я . В редакционной дискуссии, посвященной упомя­ нутому эксперименту, указывалось, в частности, что такого рода деятельность имеет существенное значе­ ние д л я деревни, создавая притом ш а н с ы н а успех д л я тех х у д о ж н и к о в , к о т о р ы е не н а х о д я т себе места в го­ родском художественном укладе. Участники дискуссии говорили т а к ж е о подобных мероприятиях в прошлом и утверждали, что эксперимент обещает успех в тех случаях, когда обращаются к тем ценностям, которые глубоко коренятся в традиции либо в религии. Затем комментировали одно из интереснейших предложений, а именно: Л ю ц и м е к и е п р о р о ч е с т в а . В тече­ ние нескольких лет ж и т е л и Л ю ц и м я вместе с Группой действия з а п и с ы в а л и к к о н ц у года предвидения, к а ­ сающиеся судьбы страны, деревни и собственной семьи в наступающем году. И з н и х следует, что общее положение в стране существенным образом влияет на способ с п ы ш л е н и я ж и т е л е й деревни. В и т о л ь д Х м е л е в е к и •— В Д О Х Н О В Л Е Н Н О С Т Ь И ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОЕ ИСКУССТВО В ЛЮЦИМЕ А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — РЫШАРДА ВИЧА „ПАНОРАМА ОБОРОНЫ ВИЗНЫ" В 1973 г . г р у п п а пяти художников —пластиков и фотографов решила переселиться в деревню. Они составили программу „общественного искусства", опи­ р а ю щ у ю с я на п р е д п о с ы л к у ..лицом к зрителю", пред­ п о с ы л к у в з а и м о д е й с т в и я со з р и т е л е м . Г р у п п а решила согласовать свою х у д о ж е с т в е н н у ю д ея т ел ь н о ст ь с по­ требностями ж и т е л е й одной деревни. Х у д о ж н и к и по­ пали в Люцим, деревню под Быдгощью, лишенную культурной ж и з н и , без традиций и фольклора, раз­ общенную, без внутренней спайки. Свою деятельность Группа начала с показа соб­ ственных картин, с паратеатральных выступлений, своего рода „ х е п п е н и н г а " . Т т е ч е н и е м времени х у - „Панорама обороны В и з н ы " я в л я е т с я своего рода п а м я т н и к о м с о б ы т и й с е н т я б р я 1939 г . Э т о п р о и з в е д е ­ ние Р ы ш а р д а Хлебовича, пенсионера, постоянно про­ ж и в а ю щ е г о в Б е л о с т о к е . Н а м а л е н ь к о м у ч а с т к е в 1/2 гектара в Сулине близ Визны он создал музей, со­ д е р ж а щ и й р я д ф и г у р из цемента, армир/овашюго про­ волокой или железом, отображающих сцены борьбы. Элементами экспозиции являются также собранные на поле битвы осколки о р у ж и я , боеприпасов, каски. Автор сам водит посетителей по музею, р а с с к а з ы в а е т о собыиях прошлого словно лично принимал в н и х участие (воевал поблизости, история обороны знакома ему из рассказов и книг). Я ц е к О л е н д з к и — ЗНАКИ СУЩЕСТВОВАНИЯ Автор рассматривает вопрос знаков собственности, о б н а р у ж е н н ы х на некоторых экспонатах (якори, ка­ стрюли, весла), собранных в сельском музее в М у ж и кове близ П л о ц к а . С о п о с т а в л я я этот род знаков с по­ добными обозначениями, которые выступают на сте­ нах готического костела в местности Роките, прихода, к которому принадлежит Мужиново, автор предпола­ гает, что в этом р а й о н е П о л ь ш и з н а к а м и с о б с т в е н ­ ности пользовались крестьяне в X V I I — X I X вв. О б ы ­ ч а й этот, п о с т е п е н н о о т м и р а я , ч а с т и ч н о с о х р а н и л с я до первой четверти текущего столетия. Автор полагает, что этот з н а к в ы с т у п а е т в н е к о т о р ы х в ы д е л я ю щ и х с я социально-профессиональных группах (например, у пчеловодов, рыбаков, речников, пастухов) во в р е м я всеобщей безграмотности и что первично рядом с именем исполнял ф у н к ц и ю удостоверения личности, следовательно потребности самоопределения, чтобы, в частности, н е подвергаться воздействию прозвищ и кличек. В связи с другого рода знаками, о б н а р у ж е н н ы м и на стенах рокитского костела, (знаками различной величины, более мелких или глубоких, полукруглых углублений) з н а к т о ж д е с т в а мог п р е в р а щ а т ь с я в з н а к существования, подтверждающего, отмечающего осо­ бое д у ш е в н о е с о с т о я н и е в ф о р м у л е ж и з н е н н о г о соз­ нания (культа огня-света) либо искупительно-запоми­ нающегося (исполнение акта покаяния). ХЛЕБО- 127 �„Музей" Хлебовича нельзя рассматривать только с художественной точки зрения. Большинство скульп­ тур музея выполнено неумело, свидетельствуя об отсутствии должной подготовки, о незнании основ анатомии. Если же, несмотря на это, экспонаты про­ изводят на зрителей большое впечатление, действуя на их воображение, то причиной этого является страстное увлечение автора, его эмоциональное отно­ шение к представляемым событиям. Хлебович купил участок и необходимые материалы за собственные средства, сам выполнил ЕСС фигуры. Он действовал с целью оставить прочный след о минувших собы­ тиях и память о себе самом. К с е н д з В а ц л а в Х м е л я р с к и — НАРОДНОЕ ИСКУССТВО В БОБРОВНИКАХ БЕНДЗИНСКИХ Бобровники Бендзинеке — приходская деревня, расположенная между Заглэмбем и Оилезией, нахо­ дится под влиянием упомянутых регионов (сельско­ хозяйственного и горнодобывающего). Ксендз Васлав ХмелярЬюи, с 1970 г. священник прихода в Бобровниках, является большим любителем народного искус­ ства и фольклора. Он прилагает все усилия к тому, чтобы сохранять отмирающие обычаи. Ои восстановил в приходе праздник урожая, поощряет народные ко­ стюмы во время костельных торжеств. Ксендз Хме­ лярски создал также своеобразный музей, в котором собирает все старое — утварь, предметы домашнего и хозяйственного обихода, одежду, экземпляры Би­ блии, фигурки святых и т.п. Кроме того, ксендз Хмелярски является инициа­ тором своеобразного бобровницкого творчества: кар­ тинок из зерна, семян, фасоли, гороха, соломы. В частности — этой техникой разукрашена риза, находящаяся в бобровницком музее. Оклеенные зерном образа можно встретить во многих странах, куда они были направлены в качестве подарков достойным служителям религиозиош культа. Деятелность ксендза Хмелярского прекрасно сви­ детельствует о том, как много может сделать для пользы деревни разумный, просвещеннный приход­ ский священник равно в смысле оживления обще­ ственной и культурной жизни, как и для сохранения отмирающего фольклора. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — „ПРЕКРАСНО ВСЕ ТО, ЧТО МНЕ НРАВИТСЯ", ОБ ИЗДЕЛИЯХ МАРИИ ПЕЛУЩАК ИЗ ГОРОХА, МАКА, РИСА И СОЛОМЫ Мария Пелущак родилась в 1923 г. в деревне Тулигловы близ Львова. После войны она как репа­ триантка поселилась в Гостиме Гожовского воеводства. Она сохранила в памяти все, чему научилась в отчем доме — старые песни, умение вышивать нитками и бисером, раскрашивать на Пасху яйца, плести венки из соломы, гороха, фасоли. Традиционную технику применяет Жария Пелущак к новым формам — из соломы, гороха, фасоли. Она выполняет по заказу и на продажу гербы вертепов, модели замков, косте­ лов. Она плетет также венки на праздник урожая, слагает песенки. Во время праздника урожая при­ наряжается в вышитый корсаж и несет венок. Творчество Марии Пелущак пользуется у жите­ лей деревни успехом, нравится также самой масте­ рице. В глазах жителей деревни она является под­ линной народной художницей, а не представитель­ ницей Цепелии. Автор статьи сознательно не пытается дать ху­ дожественную оценку либо классифицировать это творичество, лучшей характерисикой которого являет­ ся подробно цитируемые в статье выдержки из писем Марии Пелущак. Д а н у т а К л о с е в и ч — ОБРЯД, СОВЕРШАЕМЫЙ НАКАНУНЕ ИВАНА КУПАЛЫ. ТАНЕЦ В АСПЕКТЕ СИМВОЛИКИ ВРАЩАТЕЛЬНОГО ДВИЖЕНИЯ. Автор статьи пытается проанализировать обряд, связанный с празднованием Ивана Купалы, а также представить его гипотетическую, но оригинальную интерпретацию. Ггавиым образом на основе польских 128 источников автор восстанавливает схему процесса обряда в его 'архаической форме, выдвигая в то же время предположение, что некогда праздник этот был ритуалом посвящения молодых девушек в супружес­ кую жизнь. Подтверждением этой гипотезы могут служить выводы, вытекающие из подробного анализа и интерпретирования таких элементов, как: место обряда, время исполнения обряда, его атрибуты, герои обряда, в первую же очередь важнейший, по мнению автора, элемент обряда — танец девушек вокруг костра. Используя известные нам установления, каса­ ющиеся структуры времени и пространства, а также смысл вращательного движения в традиционном мы­ шлении, автор предполагает, что танец девушек во­ круг праздничного костра совершался „по направле­ нию движения солнца". Исходя из этого автор ведет свои дальнейшие рассуждения. Яцек Воловски — ВЛОДЗИМЕЖ НАУМЮК Наумюк, житель деревни Канюки в Белостокском районе. Его скульптуры связаны с жизнью деревни, и н внимательно наблюдает природу и нравы сель­ ского населения. Наумюк является своего рода ре­ портером, запечатлевающим в скульптуре облики лю­ дей, отмирающие обычаи. Второй темой его творче­ ства является скульптура религиозного характера, вначале тесно связанная с канонами иконной живо­ писи. Со временем лики святых стали терять свой возвышенный облик, все более уггодобняясь лицам крестьян. Творчество Наумюка, вдохновляемое окружающи­ ми его лицами и средой, а также цеховой живо­ писью, все развивается и меняет свой характер. Вы­ сокая техническая подготовка Наумюка связана с его профессией плотника. Ему знакомы все доступные ви­ ды дерева и их особенности, которые он должным образом умело использует, подбирая, в зависимости от тематики, дерево соответствующего оттенка, рас­ положения слоев и фактуры. Барбара Голомб — ИЛЛЮСТРИРОВАННЫЙ МОРАЛИТЕ В ДАВНЕМ БЕРНАРДИНСКОМ КАР­ ЦЕРЕ, ВРЕМЕН ПОЗДНЕГО БАРОККО В побернардинском монастыре св. Анны (Александронка, Ченстоховское воеводство) находится дав­ ний карцер, стены которого покрыты богатой поли­ хромией. Представленные сцены создают картинное моралите, сопровождаемое краткими текстами на польском и латинском языках. Эта настенная роспись возникла, по всей вероятности, ок. 1800 г., в последней четверти XVIII в. Ее автором был несомненно худож­ ник самоучка. С т а н и с л а в Л е щ и ц к и — НЕКОТОРЫЕ АНТРОПОГЕОГРАФИЧЕСКИЕ ВОПРОСЫ, КАСАЮЩИЕСЯ ПОЛЬСКОЙ ОРАВЫ Текст подготавлея в 1935 году на основе материа­ лов, собранных в 30-х годах. В настоящее время ма­ териалы эти бесценны. Польская Орава — территория, расположенная у подножья Бабьей Гуры и Железницы — охватывает 330 клм (12 деревень). Автор ста­ вит себе целью показать зависимость заселения от географической среды и сопоставить подробные дан­ ные об экономических отношениях, на основании ко­ торых можно было бы составить программу помощи для бедной оравской земли. Подробный и исчерпывающий анализ географи­ ческих условий, климата, строительства и экономики отдельных районов Оравы, (сси. карты и диаграммы) подтвержденный статистическими данными, касаю­ щимися миграционного вдижеяия в период от 1880 г. до 1933 г., знакомит с положением оравских деревень в период до II мировой войны во всех асдектах — экономическом, социальном, природной среды. Проведенный автором анализ может служить при­ мером добросовестных комплексных исследований, в которых могут быть на все 100% использованы дан­ ные, получаемые путем исследований и измерений. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24d47ae2895347b4a8022ce51c4e9e6d.pdf 251447cbf06bec2b7f8ccbfd6b31c986 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3295 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3088 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.130 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXIX • 1985 • Nr 3-4 — Ł Ó D Ź polska sztuka ludowa W R О ZAKŁAD С L A W - W A R S Z A W A NARODOWY IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H , — K R A K O W — G D A Ń S K W Y D A W N I C T W O P O L S K I E J A K A D E M I I NAUK �CONTENTS Antoni Króli Problemu Example R y s z a r d B r y k o weki of Contemporary Lemko Culture of the M u s e u m i n Z y i u l r a n o w a . on . tlie . • 131 Some Notes on the A r c h i t e c t u r e o f the L e m k o O r t h o d o x Church 137 Romuald Biskupski The L e m k o I c o n P a i n t i n g f r o m the 15th to the F i r s t h H a l f o f the 18th C e n t u r y 153 Tadeusz Ł o p a t k i e w i c z Centres o f P o l k Stone-Work i n Central L e m k o R e g i o n 177 Zofia Szanter Settlement f r o m the. South i n the B e s k i d N i s k i a n d S ą ­ decki Mountains 187 S t a n i s ł a w Leszczycki The P h y s i o g n o m y o f the Pre-war L e m k o Villages . . Seweryn A . W i s l o c k i I w a n J u r i j e w i e z Rusenko 210 193 r R o m a n Reinfuss Lemkos, M \ Friends 211 W o j c i e c h Sadowski Jan Ł a b o w s k i , A Farmer and Painter 217 Seweryn A . W i s l o c k i Notes o n the B i o g r a p h y o f N i k i f o r D r o w n i a k called , , o f Krynica" 219 Aleksander J a c k o w s k i , J a d w i g a Jarnuszkiewiczowa Notes o n N i k i f o r 227 Aleksander J a c k o w s k i A n d r z e j Banach's „ N i k i f o r " 239 Antoni Kroh The L e m k o C o u n t r y i n the P o e t r y o f Jerzy Z o f i a Szanter Harasy­ mowicz 245 The O r t h o d o x C h u r c h i n P r z y s ł o p and I t s R e n o v a t i o n 247 Summary of articles 253 Резюме 254 REDAGUJE ZESPÓŁ: der J a c k o w s k i czyńska-Iracka, redaktora Zbigniew Benedyktowicz, Ewa (redaktor Jan naczelny), E w a Krzysztof naczelnego) oraz: Makulski, Zofia Jerzy Bisiak, Aleksan­ redakcji), Anna Roman Reinfuss Jarnuszkiewiczowa, Iwińska Kun(z-ca Hanna Swiderski. techniczny — G r a ż y n a M i ę t u s . T ł u m a c z e n i a — Piotr Paszkiewicz, lena Adres Łoziński, Jadwiga Szewczyk-Wierzbicka, Jan Redaktor Fryś-Pietraszkowa, K o r u l s k a (sekretarz (ang.) i N a t a l i a S t a s i ń s k a Redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. Długa 28, 00-950 994, t e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229. Rękopisów nie zamówionych redakcja nie zwraca. Magda­ (ros.). Warszawa, skr. poczt. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dfe070e84f0da4eea34e4b8de3af5c78.pdf e978f6410ab22df202bb5d7a058e7458 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4160 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3880 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12 z.3; s.180-183 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text miejscowe zespoły regionalne oraz urządzili w czasie wystawy zjazd odtworzono tradycyjne wesele ksdę- twórców, na którym mówcy n a ­ woływali do z b y t u rzeźb „wśród żackie. szerokich rzesz l u d z i miast i m i a ­ * steczek". W Poznaniu w czasie Międzyna­ rodowych Targów Poznańskich Stowarzyszenie „ P A X " j poznański oddział Redakcji „Słowa Powszech­ nego" zorganizowali wystawę w i e l ­ kopolskiej twórczości l u d o w e j i amatorskiej. Znalazły się na n i e j rzeźby w drzewie, rzeźby w g l i ­ nie oraz w y r o b y ze słomy. Prze­ ważała (tematyka r e l i g i j n a . Celem wystawy było zachęcenie twórców do dalszej pracy oraz zaintereso­ wanie właściwych i n s t y t u c j i p r o ­ blemem zbytu wyrobów l u d o w y c h . Zupełne nieporozumienie! Czy chodzi o rozwój twórczości ama­ torskiej, czy o warsztat p r o d u k c j i , dla której szuka się zbytu? W a ­ lor prac amatorskich leży w t y m , że r o d z i j e umiłowanie sztuka, p o ­ trzeba wypowiadania się w p l a ­ styce. A l e łączenie tego z hasłami handlowymi przekreśla przecież sens zjawiska twórczości amator­ skiej. Nie wprowadzajmy w błąd skromnych samouków nazywając ich artystami i roztaczając przed n i m i miraże stałego zarobku ze zbytu swych prac. Trzeba u t r z y ­ mać jakąś proporcję między „nie­ sieniem pomocy" amatorom a h a n ­ dlem i c h twórczością. N i e lękajmy się, że twórczość amatorska, nie poparta c z y n n i k i e m h a n d l o w y m , za­ ginie. N i c nie wskazuje na t o , aby miała w ludziach zaginąć chęć „wyżywania się" w twórczości wła­ snej i na pewno zawsze znajdą się tacy, którzy po pracy zawodowej chwytać będą za pędzel czy dłuto. Pomóżmy i m — ale n i e przez roz­ budzanie fałszywych ambicji i stwarzanie nierealnych nadziei na łatwy zarobek. Koncepcja w y s t a w y nasuwa j e d ­ nak sporo wątpliwości. Mieszanie sztuki l u d o w e j z twórczością ama­ torską jest w ogóle t r u d n e , n i e mówiąc już o t y m , że w zestawie­ niu t a k i m sztuka amatorów w y ­ gląda na ogół b. niekorzystnie. Cóż dopiero, gdy zestawia się n p . rzeź­ by zmarłych już artystów l u d o ­ wych t e j m i a r y co A . M a j c h r z a k — z m i e r n y m i pracami a m a t o r s k i m i wykonanymi ze słomka. Wystawa nie stała się więc a n i przeglądem rzeźby wielkopolskiej, zasługującej na pewno na to, żeby zaintereso­ wać j e j w a l o r a m i szeroką p u b l i c z ­ * ność, a n i też nie pokazała czystego obrazu współczesnej twórczości, W Puławach odbyła się lokalna ograniczając się t y l k o do rzeźb wystawa sztuki l u d o w e j oraz zjazd i wyrobów ze słomy. twórców l u d o w y c h z pow. puław­ A p r z y t y m t r u d n o dziś mówić skiego, zorganizowane przez W y ­ o współczesnej, żyjącej w i e l k o p o l ­ działy K u l t u r y Rad Narodowych w skiej rzeźbie l u d o w e j . To, co ist­ L u b l i n i e i Puławach. nieje, t o przeważnie prace amator­ skie, pozbawione l o k a l n y c h cech Różne etnicznych i ciągłości t r a d y c j i i n i ­ 18.1. w e w s i Widie (pow. Choj­ czym nie różniące się od rzeźb amatorów n p . z Kieleckiego czy nice) zmarł w w i e k u 85 l a t n a j ­ Rzeszowskiego. Co więcej, są to starszy pieśniarz i gawędziarz k a ­ zwany prace — i trzeba to wyraźnie p o ­ szubski W i n c e n t y Rogala, Znany z wiedzieć — artystycznie raczej m a ­ „kaszubskim Sabałą". ło ciekawe. Można więc zrozumieć działalności społecznej w okresie hasła do roztaczania opieki i n i e ­ zaboru pruskiego i dwudziestolecia sienia pomocy amatorom — ale międzywojennego, do ostatnich d n i budzi poważną wątpliwość nada­ brał czynny udział w życiu swej wanie całej imprezie sensu h a n d l o ­ wsi. wego. Tymczasem organizatorzy P R Z E G „Gazeta H a n d l o w a " n r 14 z dnia 18.11. w a r t y k u l e p t . „ W rzemiośle wiejskim nadal niewesoło" podaje ciekawą statystykę stanu rzemiosła na w s i . „Warsztaty wiejskie stanowią zaledwie niecałą 1/3 ogólnej liczby warsztatów rzemieślniczych w P o l sce [...], w w o j . zielonogórskim 400 tys. chłopów obsługuje 1 b e d narz, 4 zdunów, 6 r y m a r z y ; w w o j . szczecińsm pracuje 4 rymarzy, 2 zdunów, 1 koszykarz. [...] Poważ- L Ą D n y m i h a m u l c a m i rozwoju rzemiosła wiejskiego są: b r a k l o k a l i , n i e dostateczne zaopatrzenie w surowce i narzędzia oraz trudności k r e dytowe." * „Tygodnik Demokratyczny" n r 7 z d n i a 19—25.n. w a r t y k u l e p t . ,,Nie t y l k o węgiel i stal mogą być źródłem dolarów" podaje ciekawą wiadomość: „Sensacją Międzynarodowych Targów w Hanowerze b y - W dniach 10—11 maja Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddział w Krakowie i Rzeszowie oraz P T T K , Okręg w K r a k o w i e i Rze­ szowie — zorganizowały w Bieczu i Gorlicach regionalną konferencją naukową poświęconą przeszłości i zabytkom Z i e m i Bieckiej. M . i n . prof. d r R. Reinfuss wygłosił r e ­ ferat p t . Zagadnienia etnografii Z i e m i Bieckiej. * W dniach 24—28 maja odbyła się w B r n i e M o r a w s k i m konferen­ cja etnograficzna na temat ekspo­ zycji w muzeach regionalnych. Ze strony polskiej udział wzięli: prof. dr M . Znamierowska-Priifferowa, kusztosz Działu Etnografii M u ­ zeum w T o r u n i u oraz doc. F r a n c i ­ szek K o t u l a — d y r e k t o r Muzeum Okręgowego w Rzeszowie. * W 1958 r . zakopiańska szkoła k o ­ ronkarska (obecnie znana pod naz­ wą Zasadniczej Szkoły Zawodowej) obchodzi 75-lecie istnienia. Jak wiadomo, powstała ona w 1883 r. z inicjatywy Heleny Modrzejew­ skiej, która ofiarowała na t e n cel znaczną kwotę. Historia szkoły jest bardzo interesująca ze względu na to, że j e j p r o g r a m dydaktyczny zawsze uwzględniał prądy artysty­ czne panujące w d a n y m okresie. Wyróżnić można n p . okres wzoro­ wania się na secesyjnych k o r o n ­ kach austriackich, francuskich i belgijskich — pod k o l e j n y m kierow­ n i c t w e m szkoły przez J . Neuziilową (1883—1905) i Leontynę Reihardt (1906—1913) oraz okres nieskrystałizowanych poszukiwań i tworzenia za wszelką cenę wzorów „włas­ nych" — pod kolejnym kierownic­ t w e m Dudrewiczowej (1914—1920), J . Galletówny (1920—1931) i J . Gołdzińskiej (1931—1946). Od 1946 r . prowadzi szkołę aitt. piast. Maria Bujakowa i dzięki j e j świadomym poszukiwaniom szkoła Wkroczyła na nową drogę — oparcia się w m a k s y m a l n y m stopniu n a rodzi­ mej sztuce l u d o w e j . P R A S Y ły szeroko reklamowane l a l k i w polskich strojach ludowych, w y produkowane przez firmę A l t man Bruder. F i r m a ta prosperuje — i to dobrze — w N R F . Zainteresowanie Polską, szczególnie wśród ponad 10-milionowej rzeszy w y chodźstwa polskiego — emigrantów i i c h potomstwa — nieustannie wzrasta. K u p c y i przemysłowcy zachodnioeuropejscy zwietrzyli doskonały interes i przystąpili do p r o d u k c j i ludowych pasiaków ło- �wanych. Wydzielony dlań fundusz «rozpłyniie się» po b i u r a c h i n n y c h placówek. Grosz publiczny, który w rękach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego mógłby przyspo­ rzyć polskiej nauce wiele znako­ m i t y c h dzieł — zastanie zwyczaj­ Sprawa ta m a nie t y l k o aspekt n i e «przejeżdżony»." gospodarczy. Możemy sobie w y o ­ brazić j a k wygląda „polska sztu­ ka l u d o w a " produkowana w N R F i Szwajcarii. Nie dziwmy się p o ­ „Trybuna L u d u " n r 164 z dnia tem, że n a Zachodzie rodzą się 13.VI. w korespondencji Z. P r z y najdziwniejsze pojęcia o naszej górskiego p t . „Pożyteczna współ­ kulturze narodowej. N i e w y s t a r ­ praca C P L i A ze szkołą K e n a r a " czy wysłanie za granicę k i l k u w y ­ podaje ciekawą wiadomość, że staw autentycznej sztuki ludowej, C P L i A w Zakopanem nawiązała „Mazowsze" ii „Śląsk" też t y l k o współpracę w zakresie pamiątkar­ rozbudzają ciekawość dla naszej stwa z Państw. L i c . Tecbn. Piast, k u l t u r y . W ślad za imprezami t y ­ prowadzonym przez prof. A. K e ­ pu propagandowego musi iść eks­ nara. Uczniowie w ramach zajęć port wyrobów ludowych, eksport lekcyjnych o t r z y m a l i zadanie opra­ sztuki, a nie tandety. Oo prawda, cowania w drzewie pamiątek r e ­ C P L i A poczyniła już pierwsze k r o ­ gionalnych. Po kilkumiesięcznej ki w rozsądnym organizowaniu pracy wykonano kilkaset wzorców eksportu naszej sztuki l u d o w e j , ale pamiątek — przedmiotów użytko­ są to t y l k o pierwsze k r o k i . . . wych, stojących na bardzo d o b r y m poziomie artystycznym. N a zakoń­ * czenie r o k u szkolnego urządzono konkursowy, na którym „Dziennik L u d o w y " n r 61 z dnia pokaz 12.111. w a r t y k u l e Jana Rzeckiego C P L i A zakupiła kilkadziesiąt eks­ (ps. A. Błachowskiego) p t . „Sztuka ponatów, przeznaczając je do swe­ Ciekawe, ludowa m u s i żyć" porusza sprawy go sklepu w B r u k s e l i . obecnego stanu opieki nad sztuką j a k rozwinie się t a współpraca da­ lej i kiedy pamiątki w g wzorców ludową Opolszczyzny. „Po przełomowej imprezie [ k o n ­ wykonanych przez uczniów prof. kurs .strojów i wystawa opolskiej Kenara znajdą się w sprzedaży w sztuki l u d o w e j w 1953 r . — Red.] Zakopanem. winna była nastąpić praca nad podtrzymaniem żywej sztuki. Nie­ Andrzej Cepiel w nrze 21 „Zie­ stety, niedołęstwo niektórych praco­ wników w radach narodowych, nie­ lonego Sztandaru" w a r t y k u l e p t . udolność Centrali Przemysłu L u ­ „Zmiany konieczne" porusza p r o ­ dowego i Artystycznego, b r a k k o n ­ b l e m rozwoju przemysłu l u d o w e ­ sekwencji w realizacji planów go. Uważa, że C P L i A niesłusznie opieki nad szituką ludową — przestała się zajmować produkcją wszystko to sprawiło, że m i m o zor­ nieartystyczną, że podział przemy­ na artystyczny i ganizowania do 1957 r o k u trzech słu ludowego konkursów oraz jednej wystawy, użytkowy jest sztuczny. W związ­ sprawa dalszego rozwoju t e j dzie­ k u z t y m postuluje utworzenie n o ­ dziny k u l t u r y na Opolszozyźnie wej centrali przemysłu ludowego i stworzenie muzeum przemysłu utknęła na m a r t w y m p u n k c i e . " ludowego. * w i c k i c h , latek — k r a k o w i a n e k , k o ­ ronek... cieszyńskich, góralskich rzeźbionych świątków i dziesiątków innych «pamiątek» i «podarunków» z Polski. Centrum p r o d u k c j i z n a j ­ duje się w N B F i Szwajcarii." Ten sam dziennik w n r 92 z dnia 17.IV. w a r t y k u l e Stanisława Z i e maka p t . „Rzecznicy k u l t u r y n a ­ szej w s i " porusza sprawy sejmowej subwencji dla prac ludoznawczych P T L . Mianowicie, Sejmowa K o m i ­ sja Oświaty i N a u k i przyznała pół miliona złotych na rozszerzenie ba­ dań ludoznawczych mając na myśli Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, ale... „Nie dość precyzyjne sformuło­ wanie uchwały stało się furtką do nazbyt dowolnej interpretacji po stanowień K o m i s j i : w półmiliono­ w y m funduszu na badania l u d o ­ znawcze chce partycypować k i l k a instytucji [...]. Nawet t a k i c h , które dopiero zamierzają rozpocząć ba­ dania n a d kulturą l u d u . Jakie będą s k u t k i podziału między k i l k u i n ­ stytucjami kredytów przeznaczo­ nych na badania ludoznawcze — nie trudno przewidzieć. P T L nie zdoła wydać p u b l i k a c j i przygoto­ 188 Z artykułem Cepieia polemizuje A. Błachowski n a łamach „Orki" (Rozważania o przemyśle l u d o ­ w y m — „Orka" n r 20). A u t o r pró­ buje wyjaśnić różnice między l u ­ dową wytwórczością artystyczną i nieartystyczną oraz określić pers­ pektywy ich r o z w o j u na p r z y ­ szłość. Pisze on: „Przemysł ludowy obejmuje te dziedziny p r o d u k c j i , rozpowszechnione szczególnie na w s i i w małych miasteczkach, któ­ re obejmują półfabrykaty, czy przedmioty o charakterze w yłącznie użytkowym, nawet jeśli mają one specjalnie estetycz­ ny wygląd... Są to więc rzemiosła, czy dziedziny produkcji, które częściowo stanowią pozostałość po feudalnych stosunkach, k i e d y wieś musiała być samowystarczalna. W dużej części istnieją one jesz­ cze dzisiaj z powodu wielkiego za­ cofania naszego przemysłu l e k k i e ­ go. Jednak żywot w i e l u dziedzin przemysłu ludowego, które mają potężnego k o n k u r e n t a w przemy­ śle maszynowym, jest skazany na rychły zanik. W i e m y bowiem, że produkcja przemysłu ludowego opiera się wyłącznie na pracy ręcznej i na tradycyjnych n a j ­ droższych surowcach, takich j a k drewno, wełna, len, żelazo. Opłacalność więc takiej produkcji jest 'możliwa jedynie w k r a j u tak zacofanym pod względem technicz­ n y m , j a k nasz. Opłaca się n a m bo­ w i e m rozwijać niektóre dziedziny przemysłu ludowego t y l k o dlate­ go, że m a m y niezmiernie t a n i ą siłę roboczą. Płacimy grosze za pracę ręczną. Gdybyśmy chcieli płacić tyle, i l e jest w a r t czas chło­ pa stracony nad rękodzielniczą produkcją, t o automatycznie za­ częlibyśmy do tej p r o d u k c j i do­ płacać. O ile więc przemysł l u d o w y ma 'dla nas jedynie znaczenie e k o ­ n o m i c z n e , o tyle s z t u ­ k a l u d o w a obejmuje tylko te dziedziny pozarolniczej produk­ c j i w s i , które obecnie mają dla nas głównie w a r t o ś ć a r t y ­ s t y c z n ą . Oczywiście tradycje sztuki l u d o w e j pochodzą z tego sa­ mego okresu, co przemysł ludowy, a więc są w i e k o w e — ale w t y m właśnie t k w i ich wartość. To, co w tradycyjności sztuki ludowej jest najcenniejsze, wcale nie jest istotne w przemyśle ludowym. Sztuka ludowa dlatego, że jest s z t u k ą r ę k o d z i e l n i c z ą, ma wartości artystyczne, niepowtarzalne, jakich n i e zastąpi żadna, najpiękniejsza nawet pro­ dukcja maszynowa. M a więc w a r ­ tości cenione w każdej epoce, a najbardziej chyba w epoce zwy­ cięstwa maszyny n a d ręką ludzką. Dzięki więc swojej nowej funkcji społecznej sztuka ludowa ma przed sobą całą przyszłość." W nrze 70 „Trybuny L u d u " L e ­ szek Galiński w a r t y k u l e p t . „De­ w i z y leżą na u l i c y " t w i e r d z i , że sztukę ludową można podzielić „na twórczość ludową niepowtarzalną, ograniczającą się do unikatów i na twórczość masową, opartą wsze­ lako n a wzorach l u d o w y c h " . Na­ stępnie proponuje wzorowanie się na sposobie p r o d u k c j i sztuki ludo­ wej i j e j eksportu w i n n y c h k r a ­ jach. „Wszystkie k r a j e Europy szczy­ cące się posiadaniem sztuki ludo­ wej przeszły już na twórczość zmechanizowaną. Używane są sztuczne włókna, obmyślane tań­ sze środki p r o d u k c j i , stosowane przemyślne f o r m y łączenia stare­ go, ludowego w z o r u z nowoczes­ n y m kształtem. To w i e l k a odrębna dziedzina p r o d u k c j i piękna, naj­ pełniejsza chyba realizacja w y t a r ­ tego nieco n a łokciach hasła: na­ rodowa treść. �Można pogodzić jedno z d r u g i m . Można produkcji seryjnej n i e w i e l ­ kim wysiłkiem nadać wygląd u n i ­ katu. Jeden ruch pędzlem, jedno uderzenie dłutem — i już t o w a r staje się niepowtarzalnym dziełem, i już wartość jego idzie niepropor­ cjonalnie w górę." Z t y m i tezami Golińskiego pole­ mizuje A. Błachowski w „Trybu­ nie L i t e r a c k i e j " z dnia 15.VI. (Jeszcze o eksporcie kultury). Twierdzi on: „Sztuki l u d o w e j nie da się podzielić według i n d y w i ­ dualnego uznania. Jest t o z j a w i ­ sko wprawdzie złożone, lecz o k o n ­ kretnym obliczu. Możemy mieć bowiem do czynienia albo ze sztu­ ką ludową, 'której przedmioty, n i e ­ zależnie od ilości wytwarzanej czy powtarzanej przez jednego czy przez zespół twórców, mają wszystkie cechy sztuki a u t e n t y c z n e j , związanej z naturalną tradycją artystyczną wsi — albo z produkcją p s e u d o l u d o w ą , t y l k o opartą na wzorach ludowych, po prostu p r z e d r z e ź n i a j ą c ą prawdziwą twórczość ludową. Pseudoludowa nie będzie tylko ta t w ó r c z o ś ć , która, n i e p o d s z y w a j ą c się p o d m i a n o l u d o w e j , wyko­ rzystywać będzie ludowe osiągnię­ cia artystyczne dla budowania nowych wartości k u l t u ­ r a 1 n y c h." W obliczu żywej u nas wytwór­ czości ludowej, każda decyzja w takich sprawach musi być podjęta po rzetelnych rozważaniach, i to w kręgu fachowców. Istnieje b o ­ wiem zawsze niebezpieczeństwo z l i k w i d o w a n i a cennych artystycz­ nie ośrodków i przyśpieszenia p r o ­ cesu zaniku twórczości l u d o w e j . Nie zawsze argument ekonomicz­ ny jest dostatecznie ważki — cza­ sem po prostu może... nie opłacać się. A l e nie zmienia to f a k t u , że problem postawiony przez Goliń­ skiego przecież istnieje. „Dziennik L u d o w y " w nrze 34 donosi, że n a K u r p i a c h powstał komitet organizacyjny Towarzy­ stwa Rozwoju Sztuki i K u l t u r y . Wydaje się, że lepszego opiekuna dla k u r p i o w s k i e j sztuki nie po­ trzeba niż takie Towarzystwo zło­ żone z samych Kurpiów. Ale „Dziennik Ludowy" podaje, że sekcja twórczości ludowej „zorga­ nizować ma szkołę zawodową sztu­ k i kurpiowskiej". Nie wiadomo, czy to jest przysłowiowa „kaczka", czy takie p l a n y są naprawdę. Bo jeśli to jest wiadomość serio, to należy j a k najprędzej poprosić K o m i t e t Organizacyjny Towarzy­ stwa, aby skonsultował się ze znawcami zagadnienia i zrezygno­ wał z t y c h ze wszech m i a r n i e ­ słusznych planów. * Dalej Błachowski twierdzi: „Przyjmując propozycję uprze­ mysłowienia sztuki l u d o w e j , n a j ­ prawdopodobniej w krótkim cza­ sie zniszczylibyśmy tradycyjną sztukę (skutki takiego u p r z e m y ­ słowienia widoczne są w innych krajach), a artystów ludowych przekształcilibyśmy w jarmarcz­ nych tandeciarzy l u b w w y r o b n i ­ ków mechanicznie wykonujących jednostajne czynności. Wkrótce również cała atrakcyjność naszej autentycznej s z t u k i l u d o w e j , zwła­ szcza dla zagranicy, przestałaby istnieć i nasze w y r o b y stałyby się podobne i n n y m , co w konsekwen­ cji wpłynęłoby z k o l e i na z m n i e j ­ szenie korzyści gospodarczych." Oczywiście tezy Golińskiego są w pewnym stopniu słuszne. N a pewno są w twórczości l u d o w e j u n i k a t y , których powielanie byłoby n o n ­ sensem (np. rzeźba, malarstwo na szkle). Są jednak i takie dziedziny, w których przejęcie w z o r u l u d o ­ wego do p r o d u k c j i fabrycznej m o ­ że okazać się celowe. Niedaleko szukając, wspomnieć można ekspe­ rymenty Instytutu Wzornictwa Przemysłowego, zwłaszcza użycie ludowych desek drukarskich do produkcji t k a n i n dekoracyjnych i Ubraniowych i t p . „Nasza Ojczyzna" — miesięcz­ n i k przeznaczony dla Polaków za granicą — prowadzi dział popula­ ryzujący sztukę ludową. Piękne fotografie — nawet barwne, krót­ kie teksty zwięźle informujące o poszczególnych technikach ludowej twórczości plastycznej, słowem właściwa forma trafienia do p o l ­ skiego czytelnika spragnionego wiadomości o k r a j u , stęsknionego za w i d o k i e m przedmiotów przypo­ minających często lata dzieciń­ stwa. Niestety, to co ze sztuki l u ­ dowej pokazuje i co pisze „Na­ sza Ojczyzna" — (dalekie jest od ideału. N p . w m a r c o w y m numerze znalazł się artykuł p t . „Wyroby z drzewa ludowe i artystyczne". Tekst t r a k t u j e t y l k o o ludowej snycerce — o artystycznej nie ma w n i m mowy. Po co więc mylić czytelnika i dawać tytuł „ludowe i artystyczne"? Czyżby „ludowe" nie znaczyło „artystyczne"? Poza t y m tekst .napisany jest źle. N i e ­ wiele wyjaśniają tafcie zwroty j a k : „najpiękniejsze f o r m y " , „oryginal­ ne zdobiny" i t d . — bez podania charakterystycznych cech snycer­ k i polskiej. Choć tekst jest krót­ k i , nie uniknięto w n i m błędów, np.: „Zdobnictwo snycerskie roz­ winęło się również w północnej części, a zwłaszcza na K u r p i a c h , gdzie łączy się często z uprawianą tam infcrustacją, tworząc t a k t y ­ powe dla tego regionu motywy dekoracyjne". Jakie m o t y w y — autor nie podaje. Bo skąd ma je wziąć, skoro na K u r p i a c h infcru­ stacją wcale nie jest szczególnie rozwinięta. Fotografie i podpisy pod n i m i to cały kryminał. Stary, muzealny, podhalański czerpak ma podpis: „Oryginalny czerpak" — nie wiadomo skąd, a n i z jakiego czasu. Śląska stępa do soli podpi­ sana jest: „Kubek śląski z Istebn y " (po polsku mówi się: z Isteb­ nej). Wydziwiona forma odwróco­ nego do góry dnem czerpaka, nie mającego nic wspólnego ze sztu­ ką ludową, m a podpis: „Ludowa forma czerpaka, opracowana przez artystę plastyka"... Po co ta foto­ grafia? Od kiedy t o u nas plasty­ cy opracowują ludowe formy? M o ­ gą one być źródłem inspiracji, mogą je plastycy naśladować, ale ludowe f o r m y opracowują t y 1k o artyści l u d o w i . Niezła skąd­ inąd popielniczka p r o j e k t u plasty­ ka ma podpis: „Popielniczka w y ­ cinana w drzewie palonym"... Jak to, więc najpierw p a l i się drzewo, a potem wycina się coś z niego? Tyle na temat jednego artykułu, zobaczymy co będzie w następ­ nych numerach „Naszej Ojczyzny". * R. Kozłowska zachwyca się w „Chłopskiej Drodze", że rzeźby Józefa Grzegorego ze Złakowa Borowego są „jak żywe". Superla­ t y w y określające twórczość tego zdolnego rzeźbiarza, który niestety zszedł zdecydowanie na drogę na­ t u r a l i z m u i naśladowania sztuki uczonej — wpływają j a k najgorzej na jego rozwój twórczy. Bezsen­ sowne zachwyty laików d r u k o w a ­ ne na łamach prasy wciąż jeszcze przeszkadzają stojącym na rozdro­ żu twórcom l u d o w y m w odnale­ zieniu własnej drogi, w w y k r y s t a ­ lizowaniu własnej indywidualności artystycznej. W w y p a d k u Grzego­ rego sprawa jest poważna, gdyż nie t y l k o „Chłopska Droga", ale w s z y s t k i e p r a w i e dzienni­ k i i t y g o d n i k i w Polsce r e p r o d u ­ kowały w marcu i k w i e t n i u foto­ grafie tego rzeźbiarza, a podpisy pod n i m i zaczynały się z reguły: „Do najciekawszych artystów l u ­ dowych regionu łowickiego należy Józef Grzegory". Szkoda, że nie było przedstawiciela CAF i R. Kozłowskiej na rozstrzygnięciu konkursu sztuki ludowej w Łowi­ czu. T a m dowiedzieliby się, d l a ­ czego prace Grzegorego nie zosta­ ły nagrodzone, dlaczego trudno dziś mówić o n i m jako o rzeźbiarzu l u d o w y m . O t y m , czy ktoś jest „ludowy", czy nie, decyduje bo­ w i e m nie pochodzenie twórcy czy miejsce zamieszkania. 189 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/55a9b76bf650ed85e8b1516f0c541f53.pdf 0315a8d89b9553d4fbccb6d5a9981d41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4161 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3881 Title A name given to the resource Streszczenie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12 z.3; s.190 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S QUARTERLY N. 3 H F PUBLISHED BY YEAR THE STATE BOOK SUMMARY M a r i a Przeździecka — T H E O R I G I N OF C A S U B I A N EMBROIDERY The problem of modern Casubian embroidery and its a f f i n i t y w i t h local popular traditions has been many times discussed i n Polish f o l k a r t l i t e r a t u r e . Yet, the p r o b l e m has never been treated i n a l l its complexity and a l l the accounts available on this subject are of a fragmentary character. I n r e v e r t i n g once more to this subject, Miss Przeź­ dziecka discuses the genesis of Casublan embroidery agaimt t h e background o f general a r t i s t i c trends at w o r k and the various local schools characteristic of certain periods of time Which influenced the development of Casublan! embroidery. The lack of p r i m a r y sources makes i t impossible to ascertain whether popular Casublan embroidery existed i n the past and the p u r e l y decorative cha­ racter and the rich variety of colours of modern Casublan embroidery are out o f l i n e w i t h Polish popular traditions. Present day Casuibian needle­ women use as many as seven different colours, w h i l e facilities f o r colouring were l i m i t e d i n the past. The assumption seems j u s t i f i e d that Casublan embroidery developed under the influence of u r b a n and guild a r t and the authoress puts special stress on the influence of convent embroidery w h i c h through the Church penetrated easily i n t o the peasant milieu. The convents i n Zukov and Żarnowiec were i n the 17th a n d 18th centuries i m p o r t a n t embroidery centres i n t h e Casublan area and the r i c h 'collections of embroidery w h i c h have been preserved show an a f f i n i t y w i t h Renaissance patterns w h i c h , beginning w i t h the 16th century w e r e p r i n t e d i n I t a l y and Germany. The preserved embroidery shows no l i n k w i t h folk art traditions of t h a t time. Modern Casubian embroidery has m u c h i n common w i t h the 17th century Z u k o w and Żarnowiec con­ vents embroidery and w i t h ornaments o f later periods w h i c h consisted m a i n l y o f f l o r a l designs, tulips, pomegranates and roses. A n analogy w i t h the convent embroidery can also be traced i n the themes of the compositions. I t w o u l d be d i f f i c u l t to state w h e n was i t that folk embroidery b a d reached f o r patterns of the e l i t a r i a n art. The preserved specimens of women's bonnets f r o m the 18«* century (cloth of gold) were most probably embroidered i n the convents. The most recent i n f o r m a t i o n on Casubian popular embroidery originates f r o m t h e beginning of the 20th century, but i t w o u l d be reasonable to date i t back to earlier times, w h e n r u r a l w o m e n a n d g i r l s embroidered robes to dress figures of saints. Charactaeristic of the Zarnow district, the robes were most probably closely l i n k e d w i t h the Zarnow convent. U n f o r t u ­ nately, not one of these robes has been preserved. Research into Casubian f o l k art does not exclude that Casuibian motifs, characteristic n o t only of em­ broidery, but of other speoimes o f Casubian f o l k a r t , 190 O OF L K A INSTITUTE OF R T ART XII 1958 ARTICLES take their o r i g i n f r o m ornaments dating back to the 17ch century. Casubian embroidery of o u r times was i n i t i a t e d at the beginning o f t h e 20th century b y Izydor G u l gowski, a teacher i n the village o f Wdzydze and his w i f e Teodora, w h o had artistic inclinations and being a sister of the convent's vieary, came t o study the convent embroidery. M r s Gulgowska n e x t studied p a i n t i n g i n B e r l i n where, a l i k e i n Poland, folk a r t witnessed a stage of r e v i v a l at t h e end of the 1 9 and the beginning of t h e 20th centuries. The embroidery centre i n the village of Wdzydze set up b y M r s Gulgowska d i d n o t d r a w u p o n popular traditions. M r s Gulgowska herself composed the designs and decided o n t h e colours. Yet, she drew i n s p i r a t i o n f r o m Casubian p o p u l a r a r t , as for e x a m ­ ple, f r o m pottery, f u r n i t u r e and sometimes also f r o m o l d Casubian bonnets. Thus, the embroidery i n i t i a t e d by M r s Golgowska takes up i n an i n d i r e c t w a y local Casubian t r a d i t i o n s b y using creatively patterns f r o m other fields of f o l k art. A n d yet, f r o m the very moment of i t s b i r t h the Wdzydze embroidery has never been of a p u r e l y f o l k character and despite the fact t h a t b y n o w i t has been i n existence for 50 years i t d i d not take root among the Casubian people and remains a regional p e c u l i a r i t y produced for sale i n the towns. I t represents Casubian a r t outside the Casubian area, a factor w h i c h should not be underestimated w h e n t h i n k i n g about the future of Casuibian embroidery. th Władysław Muller ARCHITECTURE? — DECLINE OF POPULAR The r a d i c a l changes w h i c h had been going on i n the Polish countryside since after the f i r s t w o r l d w a r and the impact b r o u g h t about b y the last, war dealt a severe b l o w to t r a d i t i o n a l r u r a l architecture. The advancing indiustriailization h a d 'also reached the countryside w h e r e wooden huts, m i l l s , tuileries and smithies are being ousted by modern i n d u s t r i a l b u i l ­ dings a n d concrete and bricks are definitely repla­ cing wood, u n t i l recently the f a m i l i a r b u i l d i n g ma­ t e r i a l i n the Polish countryside. Higher standards of l i v i n g induce the peasants to abandon the old, t r a d i t i o n a l b u i l d i n g patterns and to b u i l d along mo­ dern lines. I t w o u l d be useless to t r y and check this inevitable process of modernisation, b u t something should be done to save the fine t r a d i t i o n a l r u r a l architecture f r o m complete decay. Under the present c i r c u m ­ stances m a n y among the finest specimens of r u r a l architecture are i n a state of d i l a p i d a t i o n , some are reconstructed along modern lines, w h i l e m a n y more are p u l l e d d o w n altogether. The voivodsbip (regional) Conservator, is the official i n charge w i t h the d u t y to protect the buildings w o r t h y of being preserved. I t w o u l d , be, however, t o much t o expect o f t h e Conservator to take care of each i n d i v i d u a l b u i l d i n g i n the area under his �supervision; overburdened w i t h his daily r o u t i n e work, the Conservator is content i f he manages to keep an accurate i n v e n t o r y of a l l the buildings which badly need repair. Next come the financial worries: the conservatory cannot afford to meet a l l the expenses connected with the upkeep of buildings w h i c h on account of their historic value should be preserved, w h i l e the owners show no interest i n investing money i n o l d fashioned dilapidataed b u i l d i n g s ; they prefer to b u i l d houses w i t h modern amenities. The author suggests as the o n l y possible solution for saving r u r a l architecture f r o m complete o b l i v i o n , the setting u p of a Skanson centre, composed of buildings i n various regional styles. The accumu­ lation of the finest specimens i n one area has, i n the author's opinion, m a n y advantages: i t makes easier the study of the various styles to experts and offers an interesting sight-seeing to tourists. In conclusion, the author criticises the w o r k of the designing offices w h i c h , according t o h i m , show a lack of understanding f o r the need t o preserve the fine traditions i n popular architecture, even though they also lack i n understanding f o r m o d e m requirements i n present-day b u i l d i n g . Janina Krajewska — CASUBIAN POTTERY This article contains the data w h i c h Miss Janina Krajewska collected i n the Casubian area i n the years 1934—39, a t the time she was m a k i n g research which preceded the opening of an ethnographie sec­ tion i n the Gdynia M u n i c i p a l Museum. Miss K r a j e w ­ ska makes a survey of Casubian pottery, 'including the production technique of Casubian earthenware (pottery for domestic use, religious objects, o r n a m e n ­ ted tiles) and t h e methods o f ornamentation. The biggest pottery centres w e r e concentrated in the towns of Kościerzyna, K a r t u z y and Chmielno, followed by Wejherowo and Puck. Some of the p o t ­ ters also settled i n villages. The earliest i n f o r m a t i o n the authoress succeded i n t r a c i n g about the Casubian potters dates back to the beginning of the 19th cen­ tury. Clay, Technique and Ornamentation The Casubian potters used for t h e i r products local clay. The preparation process started i n the a u t u m n and lasted several months. Cleansing was usually done by hand a n d o n l y bigger workshops h a d at their disposal a slime-cleaner. (See drawings 2 & 4) It was not u n t i l the end of the 19th c e n t u r y that machines replaced hand-cleaning. The earthenware was shaped either on whetstones or i n moulds. The latter technique was m a i n l y used to produce r e ­ ligious objects (minute figurines of saints, aspergilla, etc). A t the end of the 18th century, the K a r tusian Monastery produced these religious objects in mass quantities. Glazing and Enamel In the period under r e v i e w (end of the 19th and beginning of the 20th centuries) flower-pots and saucers to be placed under t h e m were mostly left unglazed, b u t j u d g i n g b y t h e pottery i n the n e i g h ­ bouring regions i t w o u l d be safe to assume t h a t more biscuit vessels for domestic use were produced in earlier times. Varnished pottery was glazed i n b r o w n , yellow, white and green and then covered w i t h a vitreous brown, green or dark blue coating w h i c h served as a basis for ornamentation. The Technique of Ornamentation The Casubian potters used various ornamentation techniques, i n c l u d i n g engraving and glued applica­ tions. Religious figures were usually adorned w i t h glued on plastic ornaments, w h i l e painted ornaments w e r e don© b y means of a funnel o r brush i n white, green and b r o w n . Whitewash and metal oxide were used to obtain the colours. Ovens a n d F i r i n g The ovens were m a i n l y b u i l t of bricks, b u t clayovens — s i m i l a r to bread ovens — were also used i n earlier times. N o t infrequently, the equipment was m u c h more p r i m i t i v e , w i t h a p i t i n the earth, or a chimney being used as an oven. The authoress gives a description of a l l types of ovens and t h e i r construction, discussing i n detail the methods of f i r i n g and placing the vessels i n the oven. Organisation of W o r k and Sale of Wares The poorer potters w o r k e d usually by themselves. Owners of bigger workshops employed apprentices, each one of w h o m performed just one stage of the w o r k . The potters themselves travelled to small townships and villages to sell t h e i r wares. Olga Mulkiewicz — KAŃCZUGA NET-LAGE The art of net-lace m a k i n g has not been much discussed i n Polish f o l k a r t l i t e r a t u r e . Miss Olga M u l k i e w i c z ' detailed account o f the net-lace history i n Kańczuga (Rzeszów Voivodship) is a n attempt at f i l l i n g the gap. The study contains m u c h compa­ r a t i v e data f r o m other regions. Bordering upon w i c k e r - w o r k and weaving, the net-lace technique was k n o w n i n the remote past and is s t i l l alive i n m a n y European countries. Formerly, Kańczuga net-lace was chiefly used — or a t least i t appears so i n the l i g h t of present day findings — f o r m a k i n g bonnets and belts and almost every w o m a n i n Kańczuga was a skilled lace-maker. The production of net-lace bonnets 'began to dwindle away i n the i n t e r - w a r period and i t vanished alto­ gether i n the years 1940—1942. Jewish vendors used to finance the p r o d u c t i o n of net-lace, they then dyed the lace, l i n e d i t w i t h l i n e n 'and sold readymade bonnets i n a l l the regions neighbouring on Kańczuga. S m a l l looms were used for cotton o r silk y a m weaving. (See d r a w i n g 1). The technique and weaving desings as applied by the various neeldle-women are discussed i n detail by Miss M u l k i e w i c z (See drawings 4, 5, 6). Vertical stripes and sometimes chequer desings were cha­ racteristic of Kańczuga bonnets. There is n o suffi­ cient comparative m a t e r i a l to f i n d out whether groups of p a r t i c u l a r desings can be l i n k e d u p w i t h either regions or p r o d u c t i o n centres. A general con­ clusion seems t o be justified t h a t though the Kań­ czuga bonnets were distinguished for the variety of t h e i r designs, the bonnets f r o m L u b l i n and Pod­ lasie regions testify to better workmanship of the women lace-makers f r o m t h a t regions. Similar i n t h e i r general character to the net-lace products i n ' other European countries, the Polish specimens are most a k i n to Czechoslovakian and Wołyń net-lace articles, w h i c h can be explained by close neighbourhood and trade relations. m �Teresa Karwicka L U B L I N AREA — NUPTIAL VERGES IN THE The custom of n u p t i a l w i c k e r verges has r i c h traditions i n Europe. I n Poland i t was a general custom i n the middle of the 1 9 century, though now i t has completely vanished. I n the L u b l i n area, the bride's maids made the verges f r o m tree b r a n ­ ches and adorned them w i t h coloured glossy paper, feathers, ribbons and sometimes w i t h candles. When the verge was properly adorned, the bride's maids used to go to the bridegroom who hung gifts for his future wife on the verge. Miss K a r w i c k a makes a detailed analysis of the various kinds of verges used i n the L u b l i n area and the mode of adorning them t h Zofia B. Głowa — CRACOW E M B R O I D E R Y ANCIENT „ŁOKTUSE". AND Miss Głowa makes an analysis of some exhibits of the Cracow Ethnographic Museum. She dwells i n p a r t i c u l a r on square home-spun l i n e n kerchiefs, either p l a i n or w i t h embroidered edges, k n o w n i n the past as „łoktuse", w h i c h i n southern Poland were an i m p o r t a n t element o f a woman's gala dress. The custom of weaving „łoktuse', as a shoulder kerchief, survived u n t i l the end of the 1 9 century. l h Ewa Fryś — E X H I B I T I O N FABRICS A N D REGIONAL OF N O R T H COSTUMES LUBLIN Miss Fryś reviews the e x h i b i t i o n of N o r t h L u b l i n fabrics and regional costumes w h i c h was organized in Biała Podlaska by the People's Council's Cultural Department, i n cooperation w i t h the L u b l i n Museum and the L u b l i n Ethnographic Society. G i v i n g a short description of the exhibits, Miss Fryś h i g h l y values the i n i t i a t i v e of the organizers, saying that e x h i ­ bitions of this k i n d are m u c h more useful than the usual regional exhibitions including a l l forms of folk art. �POLSKA SZTUKA LUDO W A R. X I — 1 9 5 7 S P I S T R E Ś C I Błachowski Aleksander Wystawa ukraińskiej sztuki ludowej w Warsza­ wie s. 44—53 Bogatyński Władysław Elementy strojów ludowych mieszczan i chłopów w świetle materiałów źródłowych s. 159—167 Brzeska Wanda Bożena Stelmachowska (1889—1956) s. 190—191 . Chitimia, Jon. Const. O rumuńskiej literaturze ludowej s. 53—56 . . Cieśla-Reinfussowa Zofia Brańskie dywany dwuosnowowe s. 68—107. . Dubiel Ludwik Cieszyńska ceramika ludowa s. 195—207 Dunare Nicolae Siedmiogrodzkie kafle ludowe s. 224—228. . . . Fryś Ewa Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny s. 37—42 . . . Fryś Ewa Rzeźby Jana Gładysza z Chlebowa s. 157—158. . . . Gawrak ZbignieiD Filmografia sztuki ludowej i f o l k l o r u za lata 1945—1956 s. 121—124 . . . Gawrak Zbigniew O filmowe a r c h i w u m polskiej twórczości ludowej s. 119—121 Gerlach Alicja Wystawa sztuki ludowej w Koszalinie s. 183—136. . . Glapa Adam Sztuka ludowa w Muzeum w Lesznie Wielkopolskim s. 182—183 Głowa Zofia Dziesięć l a t A r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki Ludowej P.I.S. s. 187—190 Głowa Zofia Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce s. 56—60 Głowa Zofia Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce, cz. V I s. 124—127 . Jasiewicz Zbigniew A r t y z m w wyrobach z metalu s. 181—182. . . Kotula Franciszek Wpływ m e b l i małomieszczańskich na urządzenie izby wiejskiej s. 167—174 Kowalska-Lewicka Anna Haft biały na Podhalu s. 229—249. . . Mulfciewicz Olga Ozdoby rysowane piaskiem s. 216—223. . Mulfciewicz Olga Wystawa sztuki ludowej w Rzeszowie s. 42—14. , . Pachoński Jan Z historycznego a r c h i w u m s. 186—187. . . , . Pietkiewicz Kazimierz Z okazji wystawy ludowej sztuki litewskiej w Pol­ sce s. 131—157 Przeździecka Maria Na tropach skulskich ochweśników s. 250—256. . Przeździecka Maria Szymon Czerniakiewicz — podlaski wycinkatrz ludowy s. 33—37 Reinfuss Roman Z doświadczeń nad stosowaniem f i l m u w dokumentacji etnograficznej s. 117—119 . : Rss. Banicka Dedina Zakarowce s. 180—181 Rss. A r c h i t e k t u r a polska do połowy X I X w i e k u s. 63—64 . . . . Rss. Kazimierz Saysse-Tobiczyk „Pod w i e r c h a m i T a t r " s. 62—63. Rss. Przemysł l u d o w y i artystyczny s. 60—61 Rss. Slovensky ludovy odev w m i n u l o s i s. 61—62 Tippenhauer Wanda Józef Bigos s. 25—33 Tippenhauer Wanda Stanisław Szymoszek-Gąsienica s. 174—180. . . Tippenhauer Wanda Wanda Kossecka (1893—1955) s. 191—192. . . Seweryn Tadeusz Z a b a w k i ludowe jako odbicie zwyczajów, obyczajów, baśni i legend s. 3—21 Żywirska Maria Rzeźbione formy piernikarskie s. 67—107 . . . Wystawa sztuki ludowej Mazowsza Płockiego s. 187 Wystawa litewskiej sztuki ludowej s. 137 . . . . nr 1 nr nr nr nr nr nr nr nr 3 3 1 2 4 4 1 3 nr 2 nr 2 nr 3 nr 3 nr 3 nr 1 nr 2 nr 3 nr nr nr nr nr 3 4 4 1 3 nr 3 nr 4 nr 1 nr nr nr nr nr nr nr nr nr 2 3 ł 1 1 1 1 3 3 nr nr nr nr 1 2 3 3 �CZASOPISMA PAŃSTWOWEGO I N S T Y T U T U W A R S Z A W A , U L . DŁUGA 26 SZTUKI S Z T U K A I K R Y T Y K A , k w a r t a l n i k , ponad 200 str. d r u k u , w t y m k i l ­ kadziesiąt całostronicowych r e p r o d u k c j i dzieł sztuki polskiej i . obcej. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRZEGLĄD A R T Y S T Y C Z N Y , dwumiesięcznik poświęcony nowoczes­ nej twórczości plastycznej, 64 str. dużego formatu, bogata szata i l u ­ stracyjna w technice r o t o g r a w i u r o w e j . Cena 18 zł, prenumerata pół­ roczna 54 zł, roczna — 108 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 160 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zT, prenumerata półroczna 36, roczna — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , ponad 90 str. d r u k u , kilkanaście ilustracji. Cena 10 zł, prenumerata półroczna 20 zł, roczna — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 170 str. d r u k u , liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRENUMERATA Zamówienia i przedpłaty na prenumeratę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury ,,Ruchu". Można również zamówić prenumeratę dokonując wpłaty na konto P K O n r 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch" — Warszawa, u l . Srebrna 12. Cena prenumeraty za granicę jest o 40°/o droższa od ceny podanej w y ­ żej. Przedpłaty na tę prenumeratę przyjmuje na okresy półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Kolportażu W y d a w n i c t w Zagranicznych „Ruch" w Warszawie, Wilcza 46 za pośrednictwem P K O Warszawa konto Nr. 1-6-100024. SPRZEDAŻ Aktualne n u m e r y czasopism Państwowego I n s t y t u t u Sztuki są - do na­ bycia: w kioskach „Ruchu", w większych księgarniach miast wojewódzkich. Egzemplarze zdezaktualizowane można nabyć w sklepie przy u l . W i e j ­ skiej 14 w Warszawie. Zamówienia spoza Warszawy należy kierować do Centrali Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch", Warszawa, ul. Srebrna 12. Stołeczne Z a k ł a d y G r a f i c z n e . Zlakład W y d a w n i c z y . W - w a , Podchorążych 39. Z a m . 653. P a p . i l u s t r . k l . I I I , 100 g A l + k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 220 g B I . N a k ł a d 2.000 egz. W-72. D r u k ukończono w k w i e t n i u 1959. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/77a9365e579953279af0de8fbf5385f0.pdf f98af3279efd2a293f177e19bc601542 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2302 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2135 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa kontekst;^ ANTROPOLOGIA KULTURY • ETNOGRAFIA • SZTUKA POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XLV • 1991 • NR 1 (212) �CONTENTS Katarzyna Kaniowska Monika Sznajderman Zbigniew Benedyktowicz Ludwik Stomma Zbigniew Benedyktowicz Aleksander Jackowski Jacek Olędzki Barbara Magierowa, Antoni Kroh Lucjan Grajny Aleksander Jackowski Surrealism and Etnography On Etnographical Surrealism James Clifford, The Predicament of Culture . . . . Charm of one's Mistake A Spectre of the Centre of Universum. A Contribution to the Anthropology of Modern Time Marginal notes Gestures of Hope The Private Lexicon of Contemporary Polish (An introduction and samples of entries) An Exhibition of Żywiec Folk Sculpture Made of Stone Antoni Toborowicz Summary of Articles 3 7 10 11 16 33 35 47 54 57 64 REDAKCJA: Zbigniew Benedyktowicz (z-ca redaktora naczelnego), Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), Ewa Korulska, Anna Kunczyńska-lracka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Ludwik Stomma oraz Zofia Bisiak i Jan Świderski TŁUMACZENIA: Andrzej Guc, Piotr Paszkiewicz REDAKTOR TECHNICZNY: Krzysztof Nalewajko STALE WSPÓŁPRACUJĄ: Jerzy Bartmiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Antoni Kroh, Jacek Olędzki, Czesław Robotycki, Roch Sulima � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5e1d8e058231706012360a523ae4601.pdf a30a3c80beb9985d79425e45e39020d7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2540 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2359 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P o l s k a S z t u k a L u d o w a KONTEKSTY A N T R O P O L O G I A 1996 rok K U L T U R Y L nr1-2 (232-233) E T N O G R A F I A indeks 369403 cena 8 zł S Z T U K A (80000zt) • ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ WITOLD CHMIELEWSKI STANISŁAW CICHOWICZ DARIUSZ CZAJA WŁADYSŁAW HASIOR ALEKSANDER JACKOWSKI MAGDALENA JAWORSKA PIOTR KĘDZIOREK JUSTYNA LASKOWSKA STEFAN MORAWSKI JACEK OLĘDZKI JACEK OSTASZEWSKI WŁADYSŁAW PANAS TADEUSZ PEIPER ZBIGNIEW RASZEWSKI CZESŁAW ROBOTYCKI SŁAWOMIR SIKORA MARYLA SITKOWSKA ANNA WIECZORKIEWICZ ROMAN W O Ź N I A K - *4 �SPIS TREŚCI Stanisław Cichowicz Stefan Morawski Tożsamość albo zażegnanie różnicy Mitologiczne aspekty postmodernizmu Władysław Panas Witold Chmielewski Zbigniew Raszewski Brama Środek świata w Lublinie Do Piotra Mitznera. Listy do internowanego doktoranta Z warsztatów • . . . . 3 9 14 18 23 teatralnych Roman Woźniak Jacek Ostaszewski Przestrzeń w teatrze, przestrzeń teatru O muzyce w teatrze 31 33 Muzea Anna Wieczorkiewicz Magdalena Jaworska Justyna Laskowska Sławomir Sikora O funkcji i retoryce wypowiedzi muzealnej Muzeum etnograficzne z dziesięcioletnim wyprzedzeniem Nowe tendencje w muzealnictwie Jak to się robi w N o w y m Jorku? Wystawy Maryla Sitkowska Sześć godzin temu 80 Jacek Olędzki Plagi, żywioły, demony. Opatrzność i Święci Pańscy albo próby po­ znawania siebie samego 83 . . . . 37 54 66 76 Portrety Aleksander Jackowski Leszek Macak - kolekcjoner Jacek Łodziński 99 103 Tadeusz Peiper Piotr Kędziorek Władysław Hasior 107 114 Czesław Robotycki Najdawniejsze pieśni taneczne Chłopskie zrzędzenie O sztuce plebejskiej. Z Władysławem Hasiorem rozmawia Aleksander Jackowski. Cz. I I Etnograficzne deja vu Aleksander Jackowski, Zbigniew Benedyktowicz Małgorzata Baranowska Konteksty, Polska Sztuka Ludowa. Pół wieku istnienia pisma Warszawa. Miesiące, lata, wieki. (Fragmenty) 141 149 . . . 124 138 Co przeczytałem Zbigniew Benedyktowicz Dariusz Czaja Streszczenia Noty o autorach Na Na Małe i duże ojczyzny Twarze, twarze, twarze o k ł a d c e : Kobieta spalona lawą w czasie wybuchu wulkanu. Pompeja, Muzeum s t r o n i e t y t u ł o w e j : Władysław Hasior, Płonące anioły (makieta) © Copyright by „ K o n t e k s t y " Przedruk za zgodą redakcji Numer dotowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki 152 158 159 160 �POLSKA SZTUKA LUDOWA KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA nr 1/2-1996 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Stanisław Cichowicz Stefan Morawski Władysław Panas Witold Chmielewski Zbigniew Raszewski From Theatrical Identity or the Conciliation of Difference On Mythological Aspects o f Postmodernism The Gate The Centre of the World in Lublin Zbigniew Raszewski to Piotr Mitzner. Letters to an Interned Ph. D . Student 3 9 14 18 23 Space in the Theatre, Theatrical Space Music in the Theatre 31 33 On the Function and Rhetorics of Museum Statements A n Ethnographic Museum a Decade Ahead of Its Time . . . . New Tendencies in Museums How Do They Do It in New York? Exhibitions Six Hours Ago Plagues, the Elements, Demons, Providence and Saints, or Attempted Self-cognition 37 54 66 76 80 Workshop Roman Woźniak Jacek Ostaszewski Museums Anna Wieczorkiewicz Magdalena Jaworska Justyna Laskowska Sławomir Sikora Maryla Sitkowska Jacek Olędzki 83 Portraits Aleksander Jackowski Leszek Macak Art Collector Jacek Łodziński Oldest Dance Songs Peasant Grumbling A Long for Beauty. Part I I Etnographic Deja V u Tadeusz Peiper Piotr Kędziorek Władysław Hasior Czesław Robotycki Aleksander Jackowski, Zbigniew Benedyktowicz Małgorzata Baranowska Books Recently Konteksty: Polska Sztuka Ludowa. Half a Century of Publication Warsaw. Months, Years, Centuries (Fragments) R e d a g u j ą : Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski, oraz Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, Dariusz Czaja, Ludwik Stomma i współpracują: Jerzy Bartmiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Anotoni Kroh, Czesław Robotycki Roch Sulima. Zofia Biasiak Tłumaczenia: Aleksandra Rodzińska Projekt okładki i strony Jacek Królak Redaktor . 141 149 Read Zbigniew Benedyktowicz Little and Great Homeland Dariusz Czaja Faces, faces, faces Summary of Articles N o t e s a b o u t the A u t h o r s Doradzają • 99 103 107 114 124 138 tytułowej: techniczny: Krzysztof Nalewajko Adres redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994 tel. 31-32-71/4 wew. 243 152 158 159 160 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/860432fbe03c05811dc48960970f7990.pdf c5df76146d84ba2311c4906fdbaa7d66 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1959 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1819 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.281-349 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 281 v. Lud, t. 72, 1988 KRONIKA SESJA NAUKOWA PT: "TgADYCJA I ZMiIANA W ŻYCIU WIEJSKICH SPOLECZNOSCI LOKALNYCH W KRAJACH TRZECIEGO SWIATA" POZNAN, 18 - 19 WRZESNIA 1987 ROKU. Obrac1cJln 63 WZD w P,oznaniu towarzyslzyła sesja naukowa zatytułowana "Tradycja i zmiana w życiu wiejs.kich społeczności lokalnych w krajach Trzeciego Swbta". SesjG otworzył Dyrektor Muzeum Narodowego w Poznaniu H. Kondżiela, w słowach powitalnych podkreślając fakt, iż obrady mają miejsce w nowym gmachu Muzeum Etnograficznego. Stwierdził, że Muzeum gości członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawozego ze szczególną przyjemnością, gdyż WZD i towarzysząca zjazdowi sesja zbiegły się z 75 rocznicą tradycji muzealnictwa etnograficznego w Wielkopolsce :i wznowieniem po 30 latach przerwy stałej ekspozycji etnograficznej w Poznaniu. ,. Po powitaniu oficjalnego otwarcia 63 WZD PTL i sesji dokonała Prezes Towaj·zystwa dl' A. Kowalska-Lewicka. Prezes, dziękując gospodarzom - dyrektorowi Muzeum Etnograficznego mgr Z. TorC11skiemu, wiceprezesowi ZG PTL dr M. Gawęckiemu, doc. do hab. A. Posern-Zielińsk'iemu i innym - za zaproszenie Towarzystwa do Poznania -- silnego ośrodka badań pozaeuropejskich podkreśliła trud włożony w merytoryczną organizację sesji jak i organizację WZD. Dr A. Kowalska-·Lewicka powitała zarówno członków Towarzystwa. gości zainteresowanych problematyką sesji, jak :i gości 'zagranicznych -- prof. Olgę Gancką z Moskwy, pr,of. Gabr,ielę Yonan z Bedima, prof. Kons'tantina Matwjejewa z Moskwy, prof. Franka Forstera (l. Budz,iszyna i Martę KomGrowską przedstawicielkę bratniego towarzystwa naukowego ze Słowacji. Odczytała również depesze od prof. V. Gusieva i prof. M. Gavazzi z życzeniami pomyślnych obrad. Następnie slzczególnie sc'rc1ecznie powitała nestorkę polS'k,iej etnograf'ii prof. M. Znamierowską-Prufferową, która jest oddaną podporą Towarzystwa od czasów przedwojennych. Dr Lewicka podziękowała obecnej na sali dr K. Wołos - Prezesowi Oddziału Koszalińskiego za trud włożony w organizację poprzedniego WZD i sesji. Dalszy ciąg swego wystąpienia prezes Lewicka poświęciła pamięci zmarłych w ciągu minionego roku członków Towalrzystwa. Pokłosie śmierci zebrało bowiem obfite żniwo, zabierając ludzi żywo i gorąco zaangażowanych w działalność PTL. Całe swe życ'ie naukowe poświęcili Towal1Zystwu prof. J. Gajek i jego "prawa ręka" żona dr O. Gajkowa. Świeżą i bardzo bolesną stratą dla całego środowiska etnograficznego jest śmierć prof. J. Burszty. Smutkiem napełnia również odejście tak znanych osób jak: dr L. Malickiego, mgr Z. Neyman, prof. K. Dobrowolskiego, mgr J. Lecha, doc. B. Garygi, prof. W. Sobisiaka, dr H. Romańskiej, dr J. Majchrzaka, mgr E. Pruskiego, prof. K. Żurowskiego, mgr Z. Hejgera, p. M. Wąsowicz-So- �282 KRONIKA poćko, p. W. Kirsteina, p. L. Szymańskiego, p. M. Błaszyńskiej, p. J. Stępniaka, p. A. Lubeckiej, p. J. Grzywacza. Do zajęcia miejsc w Prezydium zaproszono prof. M. Znamierowską-Prufferową, praf.Z. Jas'iewiaza, prof. O. Ga:nc.ką, dr M. Komorowską. O prozewodniczenie obradom poproszono dyrektora Muzeum Etnograficznego mgr Z. Torońskk-go. Otwierający Sesję referat "Badania nad społecznościami pozaeuropejskimi w sy,S'temie wiedzy etl11Jograficznej" wygłoSliłprof. Z. Jas~iewicz. Referat traktował o wzajemnym, powolnym zazębianiu się kultury europejskiej i kultur pozaeuropejskich li ,zw.iąz.a,nych z tym problemach metodologioznych. Kolejny referat ks. dr E. SIiwki "Działalność etnograficzna w społecznościach lokalnych TrZJe'Ciego Swiata misjonarzy ze Zgromadzenia Słowa Bożego (Werbi.stów)" zapoznał z historią działalności Instytutu Anthropos i znaczeniem powiązań. między ewangelicznym orędziem a znajomością tradycji kulturowych i religijnych misjono'wanychspołeczności. Ks. Slliwka wliele uwagi poświęcił też c!Jzi:ałalności wydawniczej Zgromadzenia i jego placówek polskich. Bezpośrec!Jni 'badaaz ludów Nowej Gwinei ks. dr W. Bęben pr.z.edstawH w swym referacie "Społeczność Arapeshów na Nowej Gwinei" realia życia oraz specyfikę polityczną i badawczą terenu. Omówił tradycyjne struktury społec.zno-religijne i przyczyny dezintegracji kulturowej. "Samorządność :i kolektywirzm w życiu andyjsk~ej wspóLnoty" wyczerpująco scharakteryzował doc. dr hab. A. Posern-Zieliiński, roz,patrując zmiany Ilachodzące w społecznościach andyjskich w aspekcie dużych doświadczeń w kontaktach z kulturą obcą, czyli długą tradycją zmian kulturowych. W dyskusja z głosem uZiupełniającym wystąpił dl' K. Wołski, który na bazie doświadczeń zdobytych w trakcie wielokrotnych badań w krajach azjatyckich mówił 00 ingerencji władz l.okalnychi spowodowanych tym zmianach, które doprowad.ziły do upadku starych struktur. W drugiej części sesji dr A. Kowalska-Lewicka przedstawiła referat pt .. ,lbadycka społeczność miasta Zabu w Algierii w pl'oces'ie zmian". We wstępie refe·rentka scharakteryzowała sektę Ibadytów, stosunkowo mało znaną szerszemu gronu oraz umiejscowiła obszar swych badań. Następnie omówiła czynniki powodujące zmiany w tradycyjnej strukturze ibadyckiej, jak również wymieniła elementy kultury stojące na straży tradycji. Dr R. Vorbrich wystąpił z komunikatem, w którym zasygnalizował wyniki wyprawy do Kamerunu. Obszarem badań był masyw Mandara w Północn~m Kamerunie - enklawa starej kultury, skutecznie opierającej się zarówno wpływom islamu, jak i kultury europejskiej. Kolejny komunikat wygłosiła mgr A. Styczyńska charakteryzując kolekcję pozaeuropejską w lZ)biorach Muzeum Archeologlicwego i Etnograficznego w Łodzi. Po wysłuchaniu tej części sesji doc. L. Dzięgiel zaprosił do dyskusji, którą rozpoczęła dr Lewicka dzieląc się z zebranymi refleksją, iż ludy o niższym stopniu organi,zacj.i w kontaktach z kulturą europejską szybciej ulegają dezorganizacji w odróżn.i€lIliu od kultur wyższych, świadomych swych wartości, które wybiórmo przyswajają nowe elementy. Polemizując z tą opinią głos zabrał doc. S. Szynkiewicz, który stwierdził, że każda kultura w swej własnej ocen,ie jest wartościowa, natomiast ~uropocentryczne podejście zakłada podział kultur na mniej lub bardziej wartościowe i wobec tych pierwszych "Stary Swiat" jest bardziej agresywny i działa niszcząco. Godząc się z takim stanowiskiem swego oponenta dr Lewicka stwierdziła, że niezależnie od podejścia badawczego efekt ingerencji kultury obcej jest taki sam. Następnie głos zabrał mgr J. Lapatt, któ- �283 KRONIKA ry nawiązał do referatu ks. Bębna. Oparłszy swój pogląd na znajomości literatury przedmiotu zakwesltiolt1ował ocenę sytuacji przez r,eferenta, stwierdzając, że tam, gdzie spotykamy się z długą tradycją kulturową, stO'sunkiOwo trudna jest szybka dewaluacja starych wartości. W O'dpowiedz~ ks. Bęben stwierdził, że llnajomość realiów nowogwinejskich przemawia jednak za <tym, że tamtejs:za kultura łatwo uległa dewrganizacji, 00 widoczne jest w różnych sferach życia. Jako pl1zykład podał mit, który na 'skutek oddziaływania obcych mitów zatraca swój autentyzm i znaczenie, stając się opowiadaniem. Następnym głosem w dyskusji było wystąpienie doc. A. Posern-Zielińskiego, który mówił o pojawieniu się na forum UNESCO i ONZ nowego terminu - e t n o II' o Z W Ó j. Termin ten oznacrza modernizację życia społeczności w sposób nie powodujący zagłady tradycyjnej kultury, lecz pozwalający na jej modyfikację zgodnie z tradycją kulturową społeczności wzbogacając ją jednocześnie o nowe, cenne wartości. Ustosunkowując się zarówno do wypowiedzi, jak i wcześniejszego referatu doc. Posern-Zielińskiego, dr Lewicka zgodziła się ,z poglądem, że długa tradycja kontaktów z kulturą obcą wytwarza rodzaj "antyciał", Illa,tomiast groźne dkl starych struktur jest gwałtowne zetknięcie się z s'ilną kul!turą zewnętl1Zlną, silruie ingerującą w kulturę oddziaływania w celu jej "ukultull'alnienia". Efekty badań nad tradycją, zreferowane przez dr Vorbricha, doc. Dzięgiel ocenił jako bardzo ważne dla ogólnej :Wiedzy o funkcjonowaniu tradycji, podkreślając jednak, że prowadząc badania tego typu nalleży patrzeć na tradycję w aspekcie historycznym i zdawać sobie sprawę z tego, źe ,to co badacz moźe uznać za dawne i tradycyjne kiedyś w przeszłości powstało również wskutek zmian. Głos w dyslkusjli zabrała mgr M. Kotarska, dzieląc się z zebranymi wmżeniami ze swego pobytu w Peru w okręgu Cuzco, gdzie pod wpływem rozwoju turystyki nastąpiły dU:1;e zmiany w tradycyjnym sposobie życi,a, ,z powodu jednak koniunktury i mody na .,stare·' Slztucznie wskrzesza się tradycję. Po przerwie z referatami poruszającymi problematykę azjatycką wystąpili: doc. dr hab. S. Szynkiewicz mówiąc o "społeczności pasterzy mongolskich" oraz dr M. Gawęcki przedstawiając "Społeczność wlniazą Tala-o-Barfak z Afganistanu". Ostatnim wystąpieniem wygłoszonym tego dnia był referat dr L. Mroza "Bandźara i Gadulja-Lohar z RadżastmlU hipotetyczni przodkowie Cyganów", który scharakteryzował efekty badań sytuujących kolebkę Cyganów w Indiach i przytoczył legendy potwierdzające tę hipotezę. Spontanicznymi refleksjami ze swego pobytu w Mongolii podzielliła się prof. M. Znamierowska-Priifferowa. Tym co szczególnie uderza przybysza jest miły i opiekuńczy stosunek Mongołów do dzieci oraz ich duma osobista i poczu·· cie godności i sliły. W drugim dniu tematyka sesji k,oncentrowała zwi'1zanych ze społecznością asyryjską. się wyłącznie na zagadnieniach Jako pierwszy głos zabrał doc. dr hab. L. Dzięgiel w referacie (nie bezpośrednio dotyczącym Asyryjczyków) pt. ,.Reorganizacja społeczności wiejskiej północnego Iraku w warunkach prosperity naftowej", omawiając współczesne zmiany społeczne zachodzące na Bliskim Wschodzie pod wpływem zmian w sytuacji ekonomicznej. Prof. K. Matwjejew, którego sylwetkę i dorobek naukowy jako wybitnego zn<lWcy problemów asyryjskich przedstawił doc. Szynkiewicz, w wystąpieniu "Asyryjczycy Związku Radzieckiego - historia i współcZJesność" wprowadził zebranych w dzieje i genezę grupy asyryjskiej w z~:mR. �284 KRONIKA Dr M. Abdalla Przewodniczący Kola Zainter·esowan Kultur,! Asy:'~'jsb\ w P.oznaniu, p.rzeds;tawił referat pt. "Spole.czność asyryjs.ka w Kamys.zli 'x północno-wschodniej Syrii", w którym scharakteryzował warunki bytowe i ;':c:lturę asyryjskich mieszkańców miasta KamySlZ1i. Mgr M. Mammo, pisarz i poeta z Iraku, od 10 lat mieszkaj'lcy \V S c': \ ... ,,'cji, wygłosił referat w języku nowoaramejskim (tłumaczony przez dl' M. Abd'dięl. Referat ·omawiał podział religijny Asyryjczyków i mówił o problemach tej grupy w s'zwecj.i. P'rzekazał podstawowe fa~ty z historh tego narodu, kladąc szczególny nacisk na związki iZ kościoł9m chrześcijaósk'im oraz warunki egzystencji I~arodu w obliczu nacisku islamu. Dużo uwagi poświęoił roli misjonarzy, których Ob'"CDCJŚĆ z jednej strony umożliwiała oficjalne głoszenie religii Chrystusa, z drugiej .ied!1<lk strony kontakt IZ rói.nymi odłamami kościoła chrześcijailskiego spowodowa! rozbicie jedności narodu. Współczesme krwawe walki religijne między wy.zna\,'cami islamu a Asyryjczykami zmusiły część ludności asyryjskiej do emigracji do k:'<1Jów chnześoijallskich. Pobyt na obczyźnie spowodował ponowne zbliżenie wsz::stkich Asyryjczyków niezależnie od przynależności do odłamu kościola chrześc,ijat\skiego. Z uwagi na ograniczeni.a cz·asowe pnzewodniczący obradom doc. Szynk:ewicz oficjalnie zakoilczyl sesję zachęcając jednak osoby szczególnie zainteresowane problematyką asyryjską do nieo£icjalnego kontynuowania dyskusJi. I. GT2cLakowska, M. Nic:wiadoms::c. II MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA ETNOGRAFICZNA "COLLOQUIUM BALTICUM ETHNOGRAPHICUM", STRALSUND (NRD) 26 - 31 PAŹDZIERNIKA 1987. W dniach 26 - 31 października 1987 roku Zentralinstitut fUr Geschichte Akademie der Wissenschaften der DDR zorganizował po raz wtóry w Stralsundzie (NRD) Międzynarodową Konferencję Etnograficzną" Colloquium Balticum Ethnographicum" 1. Zasługuje ona na krótkie omówienie, chociażby z racji problemów poruszanych w czasie spotkania, prohlemów, które dotyczą etnograficznych badaI1 (także wspólnych) obszaru basenu Morza Bałtyckiego. W konferencji uczestniczyli pnzedstawic:iele następujących krajów: Szwecji( N. A. Bringeus, J. Berg, G. Gerward, A. Gustavsson), Norwegii (A. E. Christensen, R. Kviedland), Danii (A. H. Rasmus'sen), Polski (W. Kopczyils'ki), RFN (G. Kaufman, H. W. Kaweloch, H. Gerndt, J. GlUsing), Finlandii (M. Riisanen, N. Stora), ZSRR (S. Cimermanis, L. Dumpe, V. Mli.lius, A. Nc.iburga, L Fiilols, N. V, Szligiona, A. St:tkane), NRD (G. Arndt, R. Bahls, U. Erichson, H. Weinhold, H. Eve, H. Gundlach, H. Hentschell, F. Hinze. E. Karasek, J. Lachs, F. Lewandowski, G. Lubbe, H. Adameck, M. Ho\\'aldt, M. Kehl, W. Rudolph, B. Schone, H. Strobach). Spotkanie to odbyło się pod nazwą - "Specyfika kulturowa obszaru nadbałtyckiego", a otworzył je bardzo uroczyście kierownik \V:is'senschaftsbereich Kulturgeschichte/Volkskunde w Berlinie 1 Pierwsza konferencja w roku 1968 pod red. W. 1966", Berlin 1968, ss. 22h odbyla się w Rudolpha i R. roku 1966. Zob. materialy z konferencji wydane Peescha Colloquium Balticum Ethnographicum �285 ,KRONIKA proi. :lr H. Strobach oraz il1li.cjator konferencji dr. W. Rudolph z Berlina. W. Rudolpl~ podkreślił znaczenie tego typu spotkań dla wymiany poglądów etnografów prowa-tizclcych swoje badania n.a obszarze nadbałtyckim, badań istotnych dla rozwojL: etnologii Europy. ?J tym Izagajeniu, będącym wprowadzeniem do pierwszego dnia konferencji (27 październik) nastąpiła prezentacja referatów, wygłoszonych w następującej kolejności W. Rudolph -- VolksklLnstobjekteaIs Indikatoren des KlL!turwandels bei etnischen Minderheiten im deutschen Kustengebiet (19. Jh.), H. Gerndt Interethnik im Spiegel von Sagen, H. Muns Auslandische Mus;ik.anten in Mecklenburg (18/19. Jh.), W Kopc.zyński Seemannskisten im Nationalmuseum zu Szczecin, F. Hanze Frobleme der Mehrsprachigkeit bei der FischerbevolkerlLng der KlLrischen Nehnmg (19. Jh), W. Soleus1off - Die ArbeitsalLsrustlLng mecklenburgi.ocher Seelentc:Veriindenmg-en vom 19 Jh. bis zur Gegenwart, J. Lachs Verhaltensbeispicle U. Er'chson - van KlLstenlJewohnern bei der Rattung Schijfbruchiger, DriiUche und Vol.ksfeste in Mecklenburg, in ihrer gegeil1ciirtigen Existenzform, G. Gerward - Maigrafenfeste im Ostseeraum. 'Xśród tej grupy referatów na uwagę zasługuje niewątpliwie wystąpienie W. R-ldolpha. Autor wybitny znawCa kultury nadbałtyckiej, prowadzący wieloletni", badania etnograficz.ne i histo.rycz.ne na obsz.aI1ze nadbaltyckim scha~'akteryzowai wytwory kulturowe (typy łodzi, :udobnictwo architektury, strój) mniejszości naroóowych na obszarze nadmorskim Niemiec w ,ubieglym stuleciu. Ciekawy materiał zaprewntował także U. Eriehson, który prześledził aktualne zwyczaje morskie ;';'ultywowane wśród rybaków i marynarzy meklenburskich i innych grup społeczno-zawodowych (owczarze, dE'karze) Mekłenburgii. D;-lIgi dzień konferencji (28 pażdziernik) obejmował referaty etnologów skandy .. nawskich. A. E. Christensen przedstawił pracę pl. - Kuiturgrenzen im norwegiscrter! BootsbGll. w której zaprezentował ciekawy material fotograficzny i źródłowy dotycz'lcy granic kulturowych w szkutnictwie norweskim. Badania takie prowClcizi placówka muzealna przy uniwersytecie w Oslo. A. Gustavsson w referacie -- Kulturbeziehungen im Raum von Skagerak lmd I-::atte[Jat im. 19.12iJ. Jh. zajął się stosunkami kulturowymi w rejonie cieśniny Skagerak i Kattegat w XIX i XX wieku. Zwrócił on szczególną uwagę na tworzc.n:E' siG małż(~ristw norwesko-szwedz-kich j duńsko-szwedzkich. _-\. H. Rasmussen przedstawi! w refeł-acie - Kulturkontakte im Ostseeraum probJe:natykę kontaktów kulturowych na obszarze nadbałtyckim, podkreślając potrzet·~ podj<;cia wspólnych badań nad tym zagadnieniem. Dotychc7.asowe, wspólne badan:a objęły swoim zasi<;giem obszar cieśnin duńskich, a prowadzi je grupa etnokgó'.v norweskich. duńskich i szwedzkieh. C{'i<awie przedstawiał się referat ,J. Berg VotivschiJfsmodelle in schwediselwn Kirchen, który dotyczył modeli statków wotywnych znajdujących się w kościo1ac,'1 szwedzkich. Autor podk[le~lił, iż naj starsze tego typu zabytki pochodzą z poczqtków XVI wieku, a największa ich ilość występuje na południu Szwecji. Traditionelle Po tej grupie referalów organizatorzy konferencji zorganizowali :\'luze~;m Morskiego i Historycznego w Stralsundzie oraz Archiwum zwiedzanie Miasta. :\ ,! t;'zeci dzień konferencji (29 październik) !Złożyły się następujące referaty: Stora Rus;ische und Karelische Wanderhiind~er ais KulturvermittLer in Fin/ancl, H. Adameck - Zum Wirken des livlQ.ndischen Publizisten Merkel, um 1S0. \'. Milius -- Deutsche Forschungen zur litauischen Volkskultur im 19. Jh .. N. Sz!igina Stadiale Entwicklung der Hochzeitsbriiuche bei den finnisch-baltischeH l7ólkern (19 Jh.), S. Cimermanis - Soziales und Ethnisches in der letti- "T. �KRONIKA 286 L. Dumpe Baltisch slawisch deutsche Kltlturam Beispiel der Milchwirtschaft im Ostseegebiet. 'Spośród tej grupy referatów na omówienie zasługują dwa, a mianowicie referat N. Sto·ra or:az S. Cimermanisa. Badacz fiński zajął się kramarUlmi rosyj<sk;imi i karelskimi (zawody wędrowne), którzy byli nosicielami tradycji rodzimej z jednej strony, a rtakże "pośrednikami" w przenoszeniu na girunt rodzimej kultury zwyczajów sporeCiZIlOśc.ifińskiej. Z ,kolei S. Cimermanis zaprezentował ciekawy materiał z zakresu architektury ludowej na obszarze Łotwy, wskazując na jej zróżnicowanie pod wpływem warunków społeczno-ekonomicznych ł etnicwych. Korn:ferencję podsumował W. Rudolph, dZJiękując wszystkJim uczestnikom za p11zygotowanie referatów, które w roku 1~88 mają ukazać się w oddz,ieł!nym roczniku wydawanym przez Niemiecką Aka'demię Nau'k w Ber,linie. W imieniu zaproszonych go'ści podziękował organizatorom konferencji R. KViideland oral£. N. A. Bl1ingeus.W swo'i,ch wystąpieniach podkreślili oni konieczność podjęcia wspólnych badań E!tnografic:zmych w basenie Morza Bałtyokiego oraz odbycia następnego spotkania w Ry.dze, w rooku 1989. W ostatnim dniu konferencji odbyła się wspólna wycieczka do położonego na Rugii M\.lJZeumBudownictwa Ludowego w GOhren oraz znajdującego się w pobliżu zamku Schlos Spyker. W godzinaoh wiec2jornych odbyło sńę uroczyste Bkonczenie konferencji połączone ze wspólną kolacją. schem Volksarchiltektur, stromungen, dargestellt Waldemar KONFERENCJA KopczyńsKi NAUKOWA "ZDER~ENIA I PRZEJNIKANIE KULTUR iNA POGRANICZACH". Konferencja "Zderzenia ,i przenikanie ku1tur na pograniczach" odbyia się w Opolu w dniach 19 - 20 X 1987 roku. Zorgatiizowały ją wspólnie Instytut Bad;:ui. Polonijnych Uniwersytetu Jagiellońskiego, Instytut Pedagogiki Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu oraz, działający również w ramach opolskiej WSP, Zakład Nauk Politycznych. Wzięło w niej udział ok. 50 osób z Cieszyna, Katowic, Krakowa, Lublina, Opola, P02jnamia i W.ar.5'zawy or,az klilku polskich naukowców z ozeskliej części Sląska Cieszyńskiego. Wygłoszone referaty i komunikaty, a była ich jak na dwudniową konferencję ilość niebagate1n.a - 24, dotyczyły ogólnej problematyki pogranicza etnicZll1ego i s,zozegółowych zagadnień z dziedziny etnograftii, historii. językoznawstwa, kulturoznawstwa, muzykologii, pe.dagogiki, prasoZJnawstwa i socjologii.. Nie sposób oczywiście, nawet w dużym skrócie, oddać pełnej treści wszyst,k!ich wystąp.ień i głosów w dyskusji, z konieczności więc szersze omówienia zerezerwowano !tu dla najciekawszych, r.zeCz jasna z punktu widzenia autora sprawo:z,dania, referatów. Ponadto, orgallizatorzy kon.ferencji, którym znakomicie przewodził dr Zenon Ja'siński z WSP w Opolu, podjęli się ~dania błyskawicznego. jak na polskie warunkii, wydania wszystkich prezentowanych materiałów (być może jeszcze w r. 1987, lub w poazątkiach r. 1988), co umożliw,i zapoznanie się z całością dorobku tego naukowego spotkania. Konferencję otworzyli przedstawiciele uczelni opolskiej na czele z jej rektorem JM prof. Stanisławem Kochmanem, a w czasie pierwszej sesji wygłoszono sześć referatów. Doc. Ryszard Kantor (IBP UJ) zabrał głos na temat "Kultury pogranńcz:a jako problem etnograficzny" [ koncentrując się na czynnikach świadomo- �KRONIKA 287 śdowych w życiu jednostek i grup omówił historię polskich ba·dań nad tą problematyką. Podkreślając potrlZ€ibę dynamiczmego podejścia w badaniach i niebagatelną rolę jaką w życiu społecznośai pogranicza odglfywają ośrodkii dyspozycyjne, swoje teoretyczne rozważania oparł na przykładzie polsko-sł'Owackiego pogranicza na IOrawile. Pr'Of. Tadeusz Gospodarek (WSP Opole) omówił "Problemy teoretyczne tożsamości ,i integracji narodowej" przede wszysitkich w oparciu o pojęcia "grupy społecznej", "więzi" i "integracji", a prof. Władysław Jacher (Uniwersytet Sląski, Katowice) "Więż regionalną i narodową na Sląsku". Równie'ż i tu wiele miejsca poświęcono szeroko rozumianej teorii socjologicznej narodu. W sposób niezmiernie interesujący i prZJekonywujący o "Swiadomości narodowej na poliskim obszarze etnicrzmym Sląska (do 1945 r.)" mówił prof. A!ndrzej Brożek (IBP UJ). Zana,hZJował on zagadnienie świadomości narodowej o oparciu o materiał historyczny wytworzony w okresie od poł. XIX dIo poł. XX wieku. W referacie uwypuklono prymat dostrzeżenia różnic ekonomicznych i klasowych przed językowymi, rolę wY:ZJnaniaw ich utr,zymaniu, a takile zjawisko rozsz,erzania się rz. czasem polskiego ,kręgu identyfikacji, którego naj wymowniejszym świadectwem jest prawie wyłącznie polski chara·kter ruchu oporu na czeskim Sląsku. Cieszyńskim w latach 19·39- 1945. KoLejne dwa wystąpienia to: systematyczny i bogaty w przykłady referat doc. Władysława Miodunki ('IBP UJ) "Zagadnienia lingwi,s,tyczne na pograniczach" i uszczegółowiające ten temat, szczególnie w kwestii gwar, rozważania dr Janiny Labochy (Instytut Filologii Polskiej UJ) "Sytuacja językowa na Sląsku Cieszyńskim". Obrady s'Elsjipopołudniowej pierwszego dnia konferencj.i rozpoozął dr Edmund Rosner (US, Cies.zyn), który w znakomitym refer·acie "Od regionalizmu do uniwersalizmu. Literatura zaolZJiańska ostatniego półwiecza" pI1zedstawił sy.lwetki czterech pokoleń polskich pisarzy tworzących na czeskim Sląsku Cieszyńskim. Na tle ich niezwykle nier.az skomplikowanych życiorysów ukazał p'rooes przechodzenia od literatury logalnej i środowiskowej, do twórczości ponadregionalnej, stanowiącej już dziś nieodłączmy element polskiej literatury współczesnej. Dr Stanisław Zahradnik (polski Związek KuLturalno-Oświatowy, CSRS) najlepszy bez wątpienia specjaLista w zakres·ie prasy polskiej na czes·kim Sląsku Cieszyńi>kim omówił, nikły jak się okazało "Wpływ prrasy cze·skiej na prasę polską na Zaolziu", podk.reślając utrzymanie odrębności skupiska polskiego jako· nadrzędny cel tej drugiej. "PI1oblemy dydak,tyozne szkoły na pograniczu" z perspektywy dr ug.iej strony g.ranicy omówił dr Marian Kapica (WSP Opole) pI1zedstawiając wyniki badań nad nauczycielami silkół podstawowych regionu raciborskiego, a mgr Gabriela Kapica uzupełniła to wystąpienie omówieniem badań nad za·sobami językowymi dzieci 'i młodzieży szkolnej, dzieląc się również przy tym spostrzeżeniami z wielolebniej praktyki pedagog:icz.nej. Doc. Fmnciszek Antoni Marek (WSP Opole) z wielką erudycją i Iznajomosclą literatury pI1zedmiotu 'ukazał "W.zajemne wpływy kulturowe polsko-niemieckie na Sląsku" kładąc naoisk zarówno na nilElbagatelną rolę trwałych, negatywJ'lych niestety, stereotypów, jak i na próby współpracy i wzajemnego zrozumienia specyfiki narodowej. W referacie doc. Jana Korbela (WSP Opole) przedstawione zostały "Tradycje ruchów migracyjnych na Sląsku Opolskim", a naj ciekawsze jego fragmenty dotyczyły lat powojenJnych i meandrów "akcji łączenia rodziJ'l", dr Władysław Jasiek �288 KRONJKA (PZKO, CSRS) przedstawił natomiast "Rolę organizacji mlodzieżowych na pogranicizu ze slzczególnym uwzględnieniem kraju nadolziańskiego", Znaczenie organizacji tego typu, zwłaszcza w sytuacji grupy mniejszościowej omówione zostało tu w k,ontekście pracy wychowawcz:ej podejmowanej przez starSlze pokolenie i działań samej młodzieży, Mówca zwróoił też uwagę uczestników konferencji na wyraźną dysproporcję między ilością i różnorodnością organizacji mlodzieżowych w okresie międzywojennym w ,porównan'iu z dniem dzisiejszym, Drugi dzień obrad okazał się jeszcze bardziej intensywny niż popl'zedni. W ciągu jedynej, zaplanowanej sesji wystąpiło jedenastu uczestników wygłaszając dziewięć referatów i dwa komunikaty. Jako pierwszy zabrał głos dr Mieczysław Fazan (Śląski Instytut Naukowy, Katowice) przedstawiając "Zycie kulturalne ŚI<\ska Cieszyńskiego jako teren kontaktów kultury polskiej, czeskiej i niemieckiej". Swoje rozważania oparł na dychotomii możliwości rozwoju kulturowego narodu panuj '1cego i narodów podporządkowanych w czasach monarchii austro-węgierskiej. Wskazał przy tym na najważniejsze czynniki przemian: istnienie samego pogranicza kulturowego, przemiany kultury europejskiej w II poł. XIX w. i przebieg procesów narodowotwórczych. Kolejny, w,zibudzający duże zainteresowanie, referat dr. Henryka Chalupczaka (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin) analizował "Wplyw pomocy Rzeczypospolitej na działalność mniejszości polskiej w Niemczech w okresie międzywojennym". Ten niezwykle rzadko poruszany temat pozwolił na ustalenie bardziej właściwych proporcji finansowego i osobowego zaplecza działalności mniejszości polskiej w Niemczech i stopnia pomocy jakiej udzielały rodakom na pograniczu (a wlaściwie pograniczach) władze międzywojennej Pols·kL Komunikat mgr Jolanty Kowalczyk (Politechnika Warszawska) zawieral analizę treści "Prasy polonijnej na Zaolziu wobec problemów narodowości{)wych" pod koniec lat trzydzies·tych i w pierwszych latach po zakończeniu II wojny światowej, a referat doc. Brunona Ryg,ieIa (US, Cieszyn) poświęcony byl "Polsk.iemu folklorow.i muzycznemu w zapisach etnografów czeskich". Mówca pr.zytoczyl wiele interesujących przykładów zapisów pieśni z terenu czes'kiej c.zę~ci Sląska Cieszyńskiego i w sposób przekonywuj<)cy udowodnil, że pieśni polskie zajmują tam niellaturalnie mało miejsca, a również wspólcześnie naukowcy czescy nie przejawiają większego zainteresowania penetracją polskiego folkloru Zaolzia. Z kol~i mgr Barbara Stawowczyk (WSP Opole) w sposób ilQściowy i jakościowy zanaliz.owala "Działalność kultura1no-oświa'liową Polaków. na Zaolziu na łamach Gwiazdki Cieszyńsk.iej {1920 - 1938)", a mgr Leszek Kuberski (WSP OprJle) w referacie "Z dziejów współpracy polsko-soerbołużyckiej w latach republiki weimarskiej" przedsrtawjj postać wielkiego Serbolużyczani.na i przyjaciela Polaków Jana Skali (1889 - 1945). Załować tylko należy, że w znakomicie pr.zedstawionym życiorysie. uwypuklającym szczególnie związki Skali z dzialaczami polskimi w Niemczech ni'e znalazla się wzmianka o jego późniejszych l.osach i tragicznej z punktu widzenia współpracy międzysłowiańskiej śmierci po wkl'Oczeniu żołnierzy Armii Radzieckiej. Pcw.nego rodzaju dyso.nansem dla wielu uczestników konferencj-i, szczególnie nie majqcych .za sobą poglębionych studiów metodologicznych, było wystąpienie ·dr. Jacka Chłopoekiego (Uniwersytet Adama Mickiewicza, Poznar'l) zatytułowane "Zderzenia i przenikanie kultur". Pomimo ciekawego tema:tu i logicznego wykładu mówca z powodu hermetyoznego, a miejscami i udz,iwnionego języka referatu, nie był w stanie dotl1zeć do dużej części słuchaczy. Przeciwie11stwem tegoż byl głos dr. Tadeusza Kani (US, Cieszyn), który niezwykle żywiołowo, a przy tym �289 iKRONIKA z ogromną swadą i predylekcją do dużej ilości przykładów, daleko wykroczył poza określony w programie konferencji temat "Rola pogranicza kulturowego w rozwoju regionalizmu". Było to wystąpienie, którego słuchało się nie bez zastrzeżeń merytoryoznych, ale za to z ogromną przyjemnością. Dr Jan Rusnok (PZKO, CSRS) opierając się na najlepszych żródłach i własnym wieloletnim doświadczeniu organizacyjnym przedstawił "Rolę Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w życiu Polonii na Śląsku Cieszyńskim". Scharakteryzował on ogólną sytuację mniejszości polskiej na Zaolziu do r. 1945, a w tym bardzo bogate życie organizacyjne w okresie międzywojennym, błędy władz polskich popełniane względem Czechów po zajęoiu ZaoJJzia i okres okupacji niemieckiej. Przedstawił też szczegółowo i podał wiele danych o 40-letniej już działalności Polskiego Związku KulturaJJno-Oświ,atowego w Czechosłowacji. Na uwagę zasługuje tu pełny obiektywizm relacji autora, nie szczędzącego jednak słów krytyki skierowanych pr,zy tym 2iawsze pod właściwym adresem. Z kolei swoimi doświadczeniami zdobytymi w czasie wieloletniego pobytu w Czechosłowacji w charakkrze lektora podzielił się z uczestnikami konferencji mgr Andrnej Spyt (lBP UJ) omawiający temat "Uwarunkowania współczesnej kultury polonijnej na Sląsku Cieslzyńskim". Również i w tym referacie nie zabrakło zarówno uwag krytycznych, jak i projektów mogących przyczynić się do polepszenia sytuacji. Ostatnie wystąpienie konferencji na temat "Roli szkoły na pograniczu" przypadło w udziale wymienionemu już wyżej dr. Zenonowi Jasińskiemu. omówilon rodzaje szkół mniejszościowych, ich cele i zadania oraz wzorzec, w kierunku którego winny się olne rozwijać. Vo.' referacie poruszono też kwestię odpowiedniego doboru podręczników i kadry nauczycielskiej. W dyskusji końcowej różnorodne głosy uczestników dotyczyły m. in. następujących zagadnień: kontDOwersj,i wokół pojęć "Polonia", "integracja" i "asymilacja", braku analizy pojęcia "ojczyzna", niejasności istniejących wokół "akcji łączenia rodzin", relacji państwo szkoły mniejszościowe i skomplikowanej niejednokrotnie sytuacji życiowej osób mieszkających po jednej, a pracujących po drugiej stronie granicy. Mówiono też o brakuins'tytucji zajmującej się w Polsce szeroko rozumianą problematyką etniClzną (przed II wojną światową działał niezastąpiony do dzisiaj Instytut Badań Spraw Narodowościowych), trudnościach ,z promocją dzieł autorów zaolziańskch tak w Czechosłowacji, jak i w Pols,ce, powiązanych z niedostatecznie sprawnym funkcjonowaniem polskich służb dyplomatycznych w CSRS, zbyt nikłym Izainteresowaniu różnorodnością wyznaniową Polaków na czesk,im Sląsku Cieszyńskim i braku kompe.tentnego opracowania historiI Zaolzia. Wspomniano również o problemach "mentalności" ludzi pogranicza i akcji słowakizacyjnej prowadzonej wśród Polaków na Bukowinie w latach trzydziestych. Sesja zakończyła się podsumowaniem obrad i wyrażeniem wdzięczności organizatorom konferencji. Z pewnością osiągnięto jej cel naukowy; stała się forum wymiany myśli i poglądów, doprowadziła również do wspólnych wniosków i ustalenia dalszych działań. Zmiany w pwgramie konferencji Izwiązane z braki!em kilku referatów (m. in. z Katowic, polskiego i czeskiego Cieszyna oraz Ostrawy) i rezygnacja z obrad w sekcjach pozwoliły na wysłuchanie wszystkich wystąpień przez całą grupę uczestników. I10ść i jakość zaprezentowanego w ramach konferencji materiału (być może w formie książkowej zostanie on jeszcze uzupełniony) potwierdza jej :naukową wartość i ws'kazuje na potrzebę organizacji kolejnego spotkania tego typu. Miroslaw Boruta 19 Lud, t. LXXII �KRONIKA 290 KONFERENCJA ETNOLOGICZNA W KOLONlI W dniach od 5 do 9 października 198'7 obradowała w Kolonii (RFN) konferencja e.tnologiczna zorganizowana przez Niemieckie Towarzys1two Etnologiczne (Deutsche Gesellschaft flir Volkerkunde), Austriackie Towarzystwo Etnograficzne (Osterreichische Ethnologische Gesellschaft) oraz Towarzystwo Antrop::>logiczne w Wiedniu (Anthropologische Gesellschaft in Wien), przy współpracy Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Kolonii (Institut fUr Volkcrkunde der Universilicit zu KaIn) i Muzeum Etnologicznego w Kolonii (Rautenstrauch-Joest-Museum fUr Volkerkunde). Konferencj.a oraz posiedzenie organizacyjne Niemieokiego Towarzystwa Etnologicznego Jlgromadzily kilkuset uczestników - członków towarzystw etnologicznych i gości zaproszonych ,z kilkunastu krajów Europy i świa1ta, m. in. z Austrii, Francji, NRD, Szwajcaroii, Szwecji, Wielkiej Brytanii, WIoch, Z5rm. i USA, w tym również z Polski. Całością prac przygotowawczych kierowała i nad przebiegiem konferencji czuwała prof. dr Ulla Johansen - przewodnicząca Niemieckiego Towarzystwa Etnologicznego i dyrektor Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Kojonii, przy pomocy dr. Thomasa Hauschilda i dr Waltraud Kokot. Cele konferencji były nader różnorodne. Były nimi przede w;;zystkim wymiana informacji o prowadzonych badaniach i stworzenie moliwości osobistego kontaktu zainteresowanych problemami etnologicznymi. Należały do nich t'ównież dyskusje nad nowymi metodami i technikami analizy i dokumentacji :aktów etnologicznych ,i upowsz.echnienie wyników badań. Rozważano sprawy filmu i muzealnictwa etnologicznegooralz zastosowania komputerów w etnolog,ii. Silna była refleksja na społeczną użytecznością etnologti. Najbardziej jednakże chara:-:12l"Ystyczną cechą konferencji, jej niezapisanym w tytułach referatów hasłem wywoławczym, było dążenie do integracji pozaeuropej.;;kich i europejskiich badarl etnDlogiczny,ch, wskazanie na konięczność i ,korzyści płynąoe z połączenia tych dwóch tak odrębnych dotąd, przede wszystkim w etnologii niemieckiej, tradycji i perspektyw badawczych. Uderzlała wielka rozmaitość form spot'kań naukowych i imprez towarzyszących. Obok posiedzień plenarnych oraz zebrań w sekcjach i podsekcjach z referatami wygłaszanymi zorganizowano sesje "plakatowe" sprzyjające indywidualnym rozmowom IZ autorami opracowall. Odbyły się także posiedzenia, \v trakcie których zasiadający na podium eksperci odpowiadali na pytania z sali (sytuacja w muzealnici1wie i w filmie etnologicznym) oraz połączone z dyskusją pokazy filmów etnologicznych i demonstracje zastos·owaniakomputerów w etnologi.i. Obradom towarzyszyła ekspozycja wydawnictw etnologicznych, głównie zachodnio-niemieckich i austriackich, ale również brytyjskich i Ize Stanów Zjednoczonych. urzc!dzona pr.zez firmy księg,ars'kie. Ucze:>tnicy konferencji .zaproszeni zostali przez Burmistrza Kolonii do zabytkowego raitusza 'Oraz zapoznali się z wystawami i 'zbiorami Muzeum Etnologicznego im. Rautenstrauch-Joesta. Problematykę naukową konferencji wyznaczyły tematy referatów na posiedzeniach plenarnych oraz przyjęte zakresy pracy sekcji. W trakoie pos.ieÓlzenia plenarnego wygłoszono referaty dotyczące etnologii w NRD (W. Jakobeit i W. Rusch), etnologii i narodowego socjalizmu (H. Fischer), procesów kulturowych i etnicznych w ekstremalnych sytuacajch egzystencjalnych (J. Jansen), badań nad szamanizmem (A. Hultkrantz) i inne. O niezwykle szerokim zakresie obrad mÓWi jednakże przede wszystkim tematyka sekcji. W ramach konferencji pracowało 12 sekcji: 1: Etnologii stosowanej; 2. Terytorialności grup wędrownych; 3. Etnologii miejskiej; 4. Etnomedycyny i etnobotaniki; 5. Etnologii zaangażowanej w pomoc �291 IKRONIKA rozwojową; 6. Analizy sieciowej; 7. Afryki; 8. Ameryki Łacińskiej; 9. Oceanii; 10. Europy; 11. Azji Południowej, i 12. Ameryki Północnej. Uczestniczyłem głównie w praoach sekcji zajmującej się etnologią Europy, kierowanej przez dr. T. Hauschilda. Europa, jako prredmiot zainteresowań etnologów nńemieckich pracujących w ramach Volkerkunde, pojawiła się stosunkow.o niedawno, tworząc jedmocześDlie korzystną platformę integracji z :regionalnym eu·ropejskim ludoznawstwem (Volkskunde). Wzrost udziału etnologów w badaniach problemów europejskich wiąże się nie tylko z "powrotem do Europy" etnologów (antropologów) w okresie postkoloniGlnym, przemieszczeniem się dużych grup migrantów z Azji i Afryki na teren naszego kontynentu i zmianami kulturowymi w ,krajach pozaeuropej,skich. Wywołany w,stał przede wszystk.im nowymi potrzebami w zakre.sie a'~sjologii i epistemologii w etnologii - !Zrozumieniem konieczności przejścia, od badania kultur pozaeuropejskich, uznanych jako obce, egzotyczne, i własnych kultur ludowych, trakJtowanych jako przynaleŻine "sV/oimobcym", - do studiów nad kulturą ludzi w jej globalnym, obejmującym również nas samych, wymiarze. Tematyka sekcj,i etnologii Europy zdominowana została doniesieniami z badań na terenach śródziemnomorskich, szczególnie intensywnie uprawianych przez etnologów zachodnioeuropejskich. W tej grupie referatów znalazło się lU, in. opracowanie J. Davisa z Wielkiej Brytanii, dobrego znawcy obszaru środziemnomorskiego, poświęcone związkom religii i polityki w Libii w persi=-e:f;:.~ywie antropolog.ii regionu Morza Sródzicmnego. W ramach sekcji nie zabrakło jednakże wystąpień zajmujących się innymi krajami Europy, w tym również terenem Niemiec. Charakterystyczne i interesujące było tu opracowanie dotyczące rytualnej pielęgnacji włosów i ciała w Niemczech (R. Jonas), wskazujące na jeden z tematów dotąd na obszarze Europy niedostrzegany. Etnologowie z Polski przedstawili następujące referaty: E. Fryś-Pietraszkowa, Między Europą zachodnią a wschodnią. Polskie stroje ludowe w 2 polowie XIX wieku; J. Kucharska, Przekaz kaszubskiego języka i tradycji nalnych nr; lU kulturowej oraz w rodzinie, Z. Jasiewicz, Nowe spoŁeczności tradycje w wiejskiej i etnologicznych kontaktach studiach inst/jtucjonad rodzi- Polsce. Zainteresowanie moje wywołaly również, ze względu na s.ilne zaakcent.owanie problematyki Azji Srodkowcj, obmdy sekcji rozważającej 'zagaOinienie terytorialności grup wędrownych. W sekcjoi tej. ;zorgallliZOW2Jnejprzez dr A. Rao i doc. lVI. Casimira, badaczy terenów środkowoazjatyckich z Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Kolonii, uczestniczyli także etnologowie z Uniwersytetu w Heidelbergu, najsilniejszego w RFN centrum etnologicznych badall. naci ludami Azji Srodkowej. Referaty wygłoszone w ramach sekcji dotyczyły jednakże grup wędrownych w skali świata. Na temat terytorialności i terytoriaIizacji wśród Cyganów w Polsce mówił A. Mirga, kolejny polski etnolog biorący udzIał w konferencji. Uczestnictwo etnologów z Polski w konferencji w Kolonii bylo wynikiem zainicjowa.nej przez prof. dr. U. Johansen współpracy z polsklimi ośr·odkami akademickimi i Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Dr A. Kowalska-Lewicka, prezes Zarządu Głównego PTL. która w ~€'kcłi poświęconej badaniom afrykańskim wygłosiła referat Kobieta w Mzabie w Maroku. Zmiany w jej statusie społecznym wskutek kontaktów z kulturą kraJów zachodnich, pnzeprowadz.iła ponadto rozmowy na temat współdziałania PTL z towarzystwami etnologicznymi działającymi l1{l zachodzie Europy. Konferencja etnologiczna dologię badGń etnologicznych U· w Kolonii" pozwoLiła poznać problematykę i metow RFN i innych krajach europejskich oraz zapre- �292 KRONIKA zentować studia prowadzone w PolsCie. Ułatwiła także ,zorientowanie się w działalności centrów etnologicznych dnicjujących i ,koordynujących prace nad niektórymi, wybranymi zagadnieniami w skali europejskiej określenie możliwości udzialu etnologów polskich w tych badaniach. Zbigniew II ZJAZD Jasiewicz ABSOLWENTOW ETNOGRAFII UN1WERSYTErrU POZNAŃSKIEGO POSWIĘCONY PAMIĘCI PROFESORA JOZEF A BURSZTY Dnia 25 września 1987 roku w Poznaniu miał miejsce II Zjazd Absolwentów Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego (I Zjazd odbył siię 18 lat temu w związku z 50-leciem Uniwersytetu). Zjazd zwołany wstał z okazji 50-lecia pracy naukowej Profesora Józefa Burszty. Niespodziewana śmierć Profesora nie pozwolHa uczcić tego pięknego jubileuszu. Zjazd natomiast poświęcony został Jego pamięci. Uczestników Zjazdu powitał Dyrektor Instytutu Etnologii UAM prof. dr hab. Z. Jasiewicz. Swoją obecnością zaszczycili Zjazd: żona Pro.fesora pani Marcelina Bursztowa, prorektor UAM - doc. dr hab. Andrzej Kostrzewski, prodziekan Wydziału HistoryoZiI1ego doc. dr hab. Jerzy Kubczak oraz inne osoby związane z Profesorem i Instytutem. W imieniu władz uniwersyteck,ich głos zabrał prorektor doc. A. Kostrzewski, który nawiązał do swoich kontaktów z Profesorem i etnogra.fami. Następnie przemówił dr J. Bednarski charakteryzując sylwetkę Pro.fesora Józefa Burszty jako uczonego i nauczyciela akademickiego. O aktualnych pracach badawczych i dydaktyczmych Insltytutu mówił pI'of. Z. Jasiewicz. Z kolei wystąpiła mgr 1. Kahat omawiając zagadnienie ról zawodowych i losów życiowych absolwen'tów. Jako przedstawiciel absolwentów głos zabrał mgr D. Piątkowski, którego żywe i barwne przemówienlie spotkało się z życzhwym przyjęciem zebranych. W dyskusji zjazdowej m.in. wysunięto i zaakceptowano propozycję wystąpienia do władz o nadanie imienia ProfesOl'a Józefa Burszty jednej z ulic miasta Poznania. Pos'iedzenie zakończył doc. dr hab. B. Line'tte, który ustosunkował się do kwestii poruszonych w dyskusji i omówił sprawy organizacyj.ne. Następnie delegacja uczestników Zjazdu ,złożyła kwiaty na grobie Prnfesora. inni zaś - zgodnie z programem - zapoznali się z ekspozycją nowo otwartego Muzeum Etnograf<icznego. W godzinach popołudniowych odbyło się spotkanie towarzyskie. Z okazji Zjazdu wydano ilustrowaną broszurę okolicznościową, w której prof. Z. .Jasiewicz omówił przeszłość, teraźniejszość i przyszłość Instytutu. ponadto zamieszczono w niej listę absolwentów oraz wykazy doktoratów i habilitacji z zakresu etnografii bronionych na UP i UAM. Powracając do wspomnianego wyżej zagadnienia ról zawodowych i losów życiowych absolwentów należy podkreślić, że dzielenie się refleksjq na ten temat nie jest zadaniem łatwym chociażby ze względu na skromną baze żródłową, która nie pozwala na przeprowadzenie w tym zakre'Siie szerszych studiów. Wydaje się :jednak, że podjęte rozważania mogą zmierzać do określenia: 1) struktury demograficzno-społecznej osób, które podjęły studia etnograficzne, 2) specyfiki zawodu etnografa i 3) losów zawodowych absolwentów. �KRONIKA 293 W 68-letniej historii Instytutu Etnologii UAM progi poznańskiej A/mae Matris. opuściło grono absolwentów, którego strukturę charakteryzować można ze względu na rozmaite cechy. W latach 19.23- 193'9 studia ukończyło około 30 osób. Ze wzgh;du na niemożność ustalenia dokładnej liczby absolwentów i zni'korne dane o nich, zbiorowość ta nie może być poddana analizie. Przedmiotem zainteresowania będzie zatem grupa druga gromadząca absolwentów powojennych (z lat 1946- 1987), i to ZJarówno słuchaczy Studium Historii Kultury Materialnej specjalizujących się w etnografii, jak i w kończących studia etnograficzne. Grupa to liczy 338 absolwentów, w tym 64,2.0/(} stanowią kohiety. Z analizowanej zbiorowości na zawsze odeszło 6 osób. 3,6% to emeryci i renciści, którzy wokoło 500/u. przed przejściem w stan spoczynku zasilali zawodowo środowisko etJnografiozne. W gronie absolweJ1tów jest dwóch obcakrajowcow: Węgier i Bol'iwijczyk. Z kolej można poSJtawić pytanie, z jakJich miejscowości wywodzą się absolwenci i jakie jest ich pochodzenie reg'ionalne? Otóż, najwięcej, bo 400/0 pochodzi z wielkich miast (powyżej 0,5 mln mieszkaiJców), 21,4010z miasteczek (do 25 tys.), 14,6010- ze średnich m[ast (50 - 250 tys.), 12,2010- ze wsi, 6,6010.- z dużych miast (250- 500 ;tys.) i 5,2% - z małych miast (25 - 50 tys.). Jak się okazuje największe zainteresowanie studiami etnograficznymi objawiła młodzież z miast wielkich i miasteczek (łącznie 61,4(/0). Natomiast analiza pochodzenia regionalnego c:bso1wentów wykazała. że 62,()ll/0spośród nich rekrutuje się :z. Wielkopolski, w tym 02,9% z Poznania (co stanowi 39,3% ogólnej liczby absolwentów), z Pomorza i .ziem zachodnich wywodzi się 22,0%, a z pozost.ałych l'egionów PolsIki - 1'1,3%• W latach 40-tych studia ukończyły 3 osoby; 50-tych - 31, oD-tych - 60, 70-tych - 116 i 3D-tych - 128. Najwięcej z nich wydały lata: 1978, 1979 i 1987, tj. po 21 absołwentów, 95,9% osób opuściło mury uczelni z tytułem magistra. Na drugim miejscu omówiono specyfikę zawodu etnografa. Była ona rozmaicie rozumiana w poszczególnych okresach i mniej lub bardziej świadomie twodzona w ośrodkach kształcących etnografów, co miało odbicie na przykład w .niejednolitej siatce zajęć dydaktycznych na studiach. W Poznaniu przebiegało to też różnie w różnych okresach. Widoczne to jest chociażby w problematyce realizowanych tematów prac magisterskich. I tak w latach 50-tych były one poświęcone pmwie wyłącznie tzw, "kulturze materialnej", li to Wlielkopolski. Lata 60-te przyniosly spadek za:int€resowania prrejawaffi[ materialnymi kul,tury, pvjaw'i1y się ;z.aś prace oscylujące wokół zag,adnień życia społecznego na wsi polskiej i prace dotyczące krajów pozaeuropejskich powstające na bazie literatury. W lata·ch 70-tych natomiast mial miejscedalslzy rozwój badań z zakresu tzw. "kultury społecznej" wsi, zwrócOtno też uwagę na zagadnienia tzw. "kultury duchowej", m. in. folkloru i zj.aWii'skafolkloryzmu. ZwiększyŁa się też liczba tematów poświęconych ludom i kulturom europejskim i pozaeuropejskim, a co najważnriejs,ze część z nich przygotowano w aparciu o własne badania terenowe. W latach 3D-tych przeżywają re:nesans tematy z zakresu kultury technic.z.nej, wyrównują Slię proporcje między pracami traktującymi o zagadnieniach społecznych i z zakresu "kultury duchowej", a poza tym :nadal tak samo dużym zaint€resowauiem c:ieszą się tematy pozapolskie, włącznie z realizacją samodzielnych prac terenowych. Jak więc widać w ośrodk,u poroańskrim rysuje się pewna równomierność w rozł'ożeniu akcentów na badanie poszczególnych sfer polskiej kultury ludowej, występują też określone proporcje między regionalną tematyką wielkopolską, ogólnopolską i pozapolską .. JeŻeli uwzględnimy też fakt, że wśród prac pojawiły się takie, któ- �294 KRONIKA re omawiały zagadnienia ogólnoteoretyczne, to otrzymamy obraz tego, jakie możliwości stwarzały słuchaczom studia w Instytucie Etnologii. Przechodząc do szczegółowej analizy tematów prac magisterskich należy odpowiedzieć na następujące py>tan~e: jakich obszarów kultutrowych dotyczyły zainteresowania magistrantów oraz jaka była tematyka podejmowanych prac? 59,5010 prac dotyczy problemów z zakresu etl!1JOg,rafhPolski, w tym 49,7010 odnosi się do Wielkopolski (co stanowi 29,5010 ogólnej liczby prac; w tym miejscu warto podkreśl>ić, że 25,3010 pmc o Wielkopolsce napisanych wstało ptrzez jej mieszkańców). Na uwagę zasługuje fakt, że 12,9'% tematów opracowano w oparciu o material uzyskany z badań w miejscowości (lub mikroregionie) zamieszkiwanej przez magistranta. Zagadnileniom z zakresu e1tnografii iEuropy i terenów pozaeuropejskich poświęconych jes,t 33,7% tematów. Jest to 106 prac, z których 21 dotyczy krajów europejskIich, 33 - Azji, 21 - obu Ameryk, 13 - Afryki, 7 - Australii i Oceanii oraz 11 - traktuje o dwóch lub w:ięcej obszaTach jednocześnie. Natomiast reszta prac, tj. 6,8~/o, ma charakter teoretyczny i nie jest poświęcona żadnemu konkretnemu miejscu. Z kolei jeŻieli chodzi o tematykę podejmowanych prac, to przedstawia się ona następująco. 62 prace dotyczą zagadnień ogólnych, tj. historii etnografiIi, teor~i kultury, metodologii, metod i technik badawczych, źródeł e:tnograficznych, są to także prace o charakterze biograficznym i inne. Ze 187 prac z problematyki ogólnopolsilliej najwięcej, bo 42, zajmują się zagadnieniami tzw. "kultury malter,ialnej" (z różnymi tematami szczegółowymi IZ tego lZ'akresu); regionu omz grup etnograficznych i etnicznych dotyczą 24 prace, folkloru i fo!lkloryzmu - 19, zwyczajów i obrzędów rodzinnych, doroc,znych ,i innych oraz j,ch przeobrażeil 17, wiedzy, wierzeń, magii i religii - 13 prac współczesnych przemian gospodarczych i społeczno-kulturowych 12. Na:tomiast ze 106 pmc dotyczących zagadnień pozapolskich najwięcej, bo 30, koncentruje się na problemach z zakresu tzw. "kultury społecznej" (w Itym 17 prac odnosi slię do zagadnienia rodziny). Analizując kwestię doboru tematu i jego realizacji, można dostrzec, że był on najczęściej odzwierciedleniem indywidualnych zainteresowań magistranta i jego dociekań badawczych. Ale zdarzały slię też sytuacje, że proponowano seminanarzYSitom tematy nawiązujące do aktualnych prac badawczych Ins,ty!tutu oraz szczególnych IzaiIllteresowail naukowych promotorów lub też odpowiadających na zapotrzebowanie społeczne. Rezultatem tego były m. in. prace dotyczące kultury materiaLnej ludności wiejskiej w pOi>zczególnych częściach Wielkopolskii w XVIII w., które przygotowali abs:olwenoi z 1955 roku, pmce analizujqce działalność polskich badaczy Azji Sroakowej realiJzowane przez grupę magistran!tów rL 1976 roku czy prace z 1979 roku poruszające różne zagadnienia szczegółowe z tego regionu świata, ponadto na zlecenie Urzędu \Vojewódzkiego w Poznaniu w 1976 roku opracow,any IzoSitał temat "UwarunkowalUia ruchu społeezmo-kulturalnego w Wielkopolsce na przykladz,ie społeczności miejskiej i wiej!skiej" przez cztery 2-osobowe zespoły. Należy też wspomnieć o kompletach prac, które były rezultatem grupowych poczynań absolwentów, takich jak wyprawa do Afryki w 1976 roku, do Wenezueli w 1981 roku czy kilkuler1mJiebadania Koła Naukowego Studentów Etnografii w Puszczy Noteckiej. 55,2010 wszysik!ich prac oparń:ych jest na badaniach empirycznych, natomiast pozosltałe o charaktenze k'Omplilacyjlno-teoretycznym pnzygotowano w oparciu o literaturę przedmiotu. Prace magisterskie powstawały pod kierunkiem następujących promotorów: prof. J. Burszty 153 prace (około 50010 wszystkich powojennych prac), prof. Z. Jas:iewicza 61, prof. M. Frankowskiej 38, prof. E. Franko- �;KRONIKA 295 . wskiego 22. doc. B. Linette 17, doc. Z. Staszczak 15, prof. A. Szyfer i doc. A. Posern-Zielińs.k,iego· - po 4, prof. J. Gajka Ii prof. K. MUSlZyń&kliego po 2 oraz prof. J. Klimaszewsk1iej, prof. J. Kmity, prof. W. Sobis:ila,ka i doc. A. Pałubickiej - po L Z powstałych prac magisterskich 6 opublikowano jako książki, natomiast około 26 - w postaci artykułów - trafiło głównie do czasopism etnograficznych lub prac zbiorowych. Przechodząc do trzeciej wyróżnionej wyżej kwestii, tj. losów absolwentów, dobrz·e będzie dla porównania pDześledzić, w jalkich miejsoowościach obecnie zamieszkują <'.bsolwcnci. I tak 43% żyje w wielkich miastach, średnich 18,2%, miasteczkach 11%, dużych miasilach 5,60/0, małych miastach i na wsi po 5,5%. 49,7%. absolwentów pozo,stał<o w ·swo.ich rodzilll:nych miej,scowościach. Nato': miast reszta zmienila miejsce zamieszkania bądź to ze względu na podjętą pracę, zmianę stanu cywilnego, wyjazd za granicę lub też z innych jeszcze powodów.Najbardziej zauważalne jest przemieszczenie się znacznej liczby absolwentów pochodzących ze ws.i i mias1eczek do miast w,iel'kiich li średnich. W rozbiciu na regiony sytuacja pDwdstawia się następująco. 50,7.~/a absolwentów mieszka 00 terenie Wielkopolski, w tym 77,f1J/~ w samym Poznaniu (co stanowi 39,4o/a ogółu), na Pomorzu i ziemiach zachodnich - 19,f1J/o, taki sam odsetek zamieszkuje pozostałe regiony kraju. Największe skupiska absolwentów poza Wielkopolską z Poznaniem znajdują się w Szczecinie, Warszawie, Toruniu, Koszalinie i Zielonej Górze. Dla uzupełnienia obrazu rozmieszczenia poznańskich absolwentów należy też parę slo •.v poświęcić osobom przebywającym na dłuższych pobytach bądź na stałe za granicą. Stanowią oni e,30/a ogółu (w tym 76% to kobiety). Najliczniej, bo aż w 45,4%, osiedh1j się absolwenci w Euro.pie ZachodI1!iej. Druga pod względem lic.zebności grupa. priZ.-ebY'Nana kontynencie północnoamery.kańsUtim, trzecia w Austr:alii. 63,6% osób pOZQs,tających za granicą mieszkało uprzedI1!io w Poznaniu. Nieprecyzyjnie użyte określenie "losy" ,absolwentów może być rozumiane jako losy absolweJntów: i) pracujących w zawodzie, 2) pracujących w zawodach pokrewnych (szeroko pojmowanych) i 3) o·dchodzących od zawodu względnie od pracy zawodowej w ogóle. Jeżeli chodzi a absolwentów rl,atrudnionych w zawodzie, to stanow,ią oni 46,30/0 ogółu, czyli 148 osób. Etnografowtie podjQli pracę w następujących .instyltucjach: muzeach - 75 osób (w tym 56 - w etnograficznych), domach i ośrodkach kultury - 20, SJz;kołachwyżs.zych (placówiki etnograf'icwe bądź pokrewne) - 19, instytucjach dokumentujących i konserwujących zaby,tki 11, placówkach naukowo-badawczych - 11, spółdzieLniach rękodziieła ludowego i ariytS'tycznego - 9. Można tu także włączyć 3 osoby, które podjęły dalsze studia. W grupie osób pracujących w zawodzie 6 absolwentów (na 18 w ogóle) ukończyło dwa fakultety, przy Crlym dla połowy pierwszym kierunkiem studiów była etnografia, a nastęonie studiowano kulturoznawstwo i socjologię, w trzech pozostałych wypadkach etnografię kończono po historii, archeologii i filologii polskiej. Na 39 obronionych dysertacji doktorskich w ogóle, 26 przygotowanych zostało w ramach tej właśnie grupy (13 rl ni~h opublikowano jako kSliążk:i). Dwa spośród otwa.rty~h przewodów doktorskich zakończono już w 4 lata po magisterium. W 10 wypadkach pracę doktorską pisano pod tym samym kierun.1{.'iem naukowym co magisterską. Absolwenci należący do tej grupy odbyli tak:lJe 3 kolokwia habmtacyjne. Wśród wymienionych 148 osób pracujących w z;awodZJie 7 absolwentów piasltuje stanowiska dyrektorskie, a 18 - kierownicze. Także z osób przebywających za granicą 7 absolwentów pr-acuje jako etnografow~e (antropologowie). Na osobną wzmiankę za- �KRONIKA 296 sługuje fakt, że na 20 małżeństw ,zaw.artych między absolwentami w 8 wypadkach obydwoje małżonkowie ,z:atr'udnieni są w zawodzie. Przeohodząc do anal,i,zy grupy absolwentów, którzy pracują w zawodach pokrewnych należy stwierdzić, że dotyczy to 80 osób, co stanowi 2f!l/f( ogółu. Osoby te pracują w następujących placówka,ch: pl1zedszkolach, szkołach podstawowych, średnich j wyższych - 27, anstytucjach prowadzących dzdałalność artystycWćl 12, bibliotekach - 11, lromi,tetach pal'tyjnych - 7, służbie zdrowia - 6, redakcja,ch ozasopism, radiu i TV - 5, wydz~ałach kultury i sztuki - 3, insl1:ytucjach o p,ro£ilu turystycznym - 3 i w innych 6. W grupie tej 6 osób ukończyło dwa fakultety, oprócz etnografii -- muzykologię i historię sz,tuki (co zdecydowało o aktualnym zatrudnieniu) oraz po historii, filologii polskiej, muzykologii i psychologii - etnografię (przy czym wykonywany jest zawód pierwszy). Przcds,t'awicie!e tej grupy absolwentów, pomimo braku stałego kontaktu z etlnlOgrafią, twórczo rozwijaLi to, co wyn~eśli z tych s~udiów, ·niejednokrotnie s.ięgając do etnograficznej przeszlości, która nies-tanowiła przeszkody w dals'lJcj kariJcTZc. Dowodem na 'co są chociażby podyplomowe studia dziennikarskie jednego z absolwentów czy 7 doktoratów z dziedziny etnoga'afii, hiist,or,j,isrztuki czy socjnlogii. P.odobn,'e jak v,,' grupie pierwszej i ,tutaj 11 absolwentów pelni waime i odpow,iedzialne funkcje dyrektorskie i k,ierownicze. W grupie abwlwentów odchodzących od zawodu znajduje s,ię 29 osób. Reprezentują oni głównie następujące dziJedziny: prywatne zakłady usługowe i produkcyjne - 15 osób, przemysł - 5, rolnictwo i ogrodnictwo - 3 oraz inne miejsca pracy - 6. W grupie tej znajduje się także 26 osób, które nie podjęły pracy zawodowej w ogóle bądź ją przerwały. Są to w więkslzośCi kO'biety, Wlięcej niż 50% z nich sprawuje opiekę nad dziećmi. Fakt odejścia od zawodu lub niepodejmowania pracy nie oznacza POifzucenia go czy braku zarin,teresowania nim. W tym kontekśCiie można zauważyć, że z zawodem etnografa jest tak, jak z poehl: etlnografem się nie jes,t, ale się bywa. Sw!iadCizyo tym utrzymywall1ie ;związków ze środowiskiem etnograficznym chociażby poprzez członkostwo w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, kompletowanie specjalistycznych biblio.tek, organizowanie własnych badań, wypraw i stypendiów Oł1az wjmowanie się f,O'tiQgraf!iądokumentalną Reasumując tr,zeba stwierdzJć, że ośrodek pozlrm.ńs'ki dał szansę utrzymania więrzj z zawodem każdemu absolw.entowi. Inną kwes:t~ą jest sprawa wykorzystania tej szansy. W !karierach zawodowych absolwentów zaznacza się n,ie tylko to, co jest os~ągnięC!iem dydakltycrw.o-wychowawczym Instytutu, a'le także to, co jest osiąg!1ięciem własnym absolwen,tów. Z tymi właś'nie osjągn~ęc,iami przybyło zapewne na II Zjaw 182 absolwentów, co sltanow.i 53,80/0 ogółu. Irena Kabat DNI KULTURY INDONEZJI W NOWOHUCK,IM CENTRUM KULTURY W dn.>iJach19- 22.03.1007 ,r. odbył się stJaJra:nie.mNowohuckiego Centrum Kultury, Ambasady RepubLiki Indonezji w Polsce, Muzeum Azji i Pacyf.iku w Warszaw,ie, Muzeum Etnograficznego w Krakowie OJI'azKrrakows'kiego Koła Przyjaźni Polsko-Nepalskiej cykl imprez przybliżających krakowianom niektóre aspekty kultury kraju 13 tysięcy wysp. Pierwszego dnia mieliśmy okazję poznać refleksje z podróży Marka Faryna i Andrzeja Kulki bogato ilustrowane barwnymi przeźroczami, "Indonezja oczami trampa". �IKRONIKA 291' Drugi dzień zaznaczył sip, indonezyjskim w,ieczorem narodowym z udzi:ałem Ambasadora Nadz-wy<:zajnego i Pełnomocnego Republiki Indonezj,i w Polsce pana Hassana Abdulj3lila oraz dyrekto<ra Muzeum NusaJ1Jtary pana Andrzeja WaWD'.yniaka, Zaprezentowano stroje ludowe z ocóżnych regionów archipelagu codziienne i obrzędowe (weselne) kobiece i kilka męskich. Modelami byli członkowie korpusu dyplomatycznego rodowici Indonezyjczycy. Pokazano również tańce ludowe· z wysp Bali i Jawy, niestety w takt muzyki płynącej z taśmy magnetofonowej, nie było możliwości akompaniamentu oryginalnego gamelanu składającego się z około 30 instrumentów. Trzeci dzień zatytułowano ,.Indonezyjskie misteria teatr cieni". Dr Janusz. Kamocki wprowadził obecnych w historię i rołę teatru w kulturach indonezyjskich, omów:i! jego rodzaje: a w,ięc pierwotny-cieni, z figurkami wyc,i:n3J!1ymi z hśc,i lonta.ru i pÓŹJniejszy "teatr sikórzany" (WAYANG KULI T) z płaskimi marionetkami o ruchomych rękach li twarzach zwróoonych prof'ilem do widza-popularne na całym obszarze języków jawajskiego i ba1ijski-e'g'o, plas'kie lalki drewniane (WAYANG KERUCIL) z Jawy Środkowej, peIne drewniane lalki w batikowych strojach, z ruchomą głową, obracającą się na pręcie przeo:ąglniętym prze'. korpus (WAYANG GOLEK), charakterystyczne dla Jawy Zachodniej, zamieszkałej pr,zez ludność mówiiącą po sundaj,sku, wreszcie teatr maSiek (WAYANG TOPENG); tematykę: dwa eposy indyjskie w wersji indonezyjskiej MAHABHARATĘ i RAMAYANĘ, wystawiane w starojawajskim języku kavi (WAYANG PURVA), historyczny przedstawiający wydar.zenia z dziejów środniowieoz.nego ja wajskiego królestwa Majapahit (WAYANG KERUCIL), służący celom muzułmańskiej ;propagandy religijnej (WAYANG ADAM MARIF AT), ka,tolicki oparty na motywach pasj.i wielkanoonych (WAYANG WAHTU), teatr żołnierski z lat '1945- 1947 (WAYANG SULUH), polilyczmy o treści związanej z odzyskaniem niJepodleglości (WAYANG PANCASILA), teatr-prasówkę związany z wprowadzeniem języka indonezyjskiego (WAYANG JURNAL); dz:iecięcy bajkowy (WAYANG KANCIL) i kowbojski (WAYANG WEST), wreszcie unik.a·towy, wykonany specjalnie 'dla Marcina Rac.ibor!>kiego, znaikomi.tego pols.koiego botanika, 'badacza tego terenu (WAYANG P AN TADEUSZ) z po.staciami z micki€w.iczowskiej epopei, przechowywany w Muzeum Etn::>grafi<:znym w Krakowiie. Mówca wiele uwagi poświęcił rol,i dalana-poety, filozofa, kompozytora, improwizatora, mówcy, śpiewaka i reżysera w jednej osobie, słowem ludowego odtwórcy i współtwórcy przedstawień wayangowych. Dr J. Kamock.i. zademomtrował t'akże "drizewko żyoia" (GUNUNGAN)-symbol początku i końca akcji przedstawienia oraz możliwości ruchu poszczególnych typów lalek. Ostatni dzień imprezy Ito przegląd £ilmów krótkometrażowych o SZltUce,zwyczajach i obnzędach Indonezji: "Na wyspie Bali", "Batik". "Biała broń", "Kremacja na BaW', "Ostatnie dni Iraju", "Wo'lna Indonezja" oraz pełnometrażo,wego "Roku niespokojnego żyda". Czterodniowej impreZjie towarzyszyły wystawy mala.rstwa, bronoi, instrumentów muzycznych, batików ,lej,ków i klocków do n3lll0szenia wOSlkowego wzoru na ten rodZJaju tkaniny, lalek w lS/t'roJach ludowych, kukielek tradycyjnego teatru cieni i marionetek, rzeźb z orzechów kokosowych, kalendarzy, wydawnictw książkowych poświęconych Indonezji. Eksponaty te pochodziły ze zbiorów Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, działu pozaueropejskiego Krakowskiego Muzeum Etnograficznego i prywatnych. Wystawa cieszyła się tak dużym powodzeniem, że przedłużono ją o tydzień. Niestety nie miaŁa 'lrotalogu. PoprzedJnio wy,sl1;awy o zbliżonej temaltyce krako- �298 KRONIKA wianie mieli możność zobaczyć wiele lat temu w 1974 roku ("Broń Indonezji w zbiorach Muzeum Narodowego i Muzeum Etnogr,af,ic:uneg,o w Krakowie") ,i dwie w 1966 roku ("S:utuka Mórz Południowych ze zbiorów Andrzeja Wawrzyniaka" i "Malars,two Indone.zji").. Dni kultury IlIldonezji stały się okazują by znów na łamach prasy codme'tlTIej zaproponować utworzenie w Krakowie MUZEUM KULTUR POZAEUROPEJ;SKICH ,z naszych naj starszych w Polsce kolekcji przechowywanych ciągle w magazynach. Dr JaII1USZKamocki przed 17 laty pierwszy europejski s~ypendysta mądu Indone.zji, ~aproponował by nowc muzeum miało 9 działów: Ameryki Południowej, Nowej GWI~ne.i,Indonezj,i, KultUr Indyjskich, Kultur Klręgu Tybetańsk'iego, Syberii (ze zbiorów Benedykta Dybowskiego), Afganistanu, Arabi,i, Czarnej Afryki (z k'olekcją z wyprawy Stefana Szolc-R'0goz iiJ.skiego). Przeszkodą w ,utwoIileniu nowej placów;ki je!>t bra!k lokalu na teren,je miasta. Ewa 63 WALNE Sadowska ZGROMADZENIE DELEGATOW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, POZNAŃ, 19 WRZESNIA 1987 R Obr.ady 63 Walnego Zgromadzenia Delegatów otworzyła Prezes Po15kiego Towarzys~wa LUDoznawczego - dr AtrUla Kowalska-Lewicka wi~ając zgl"Omadzonych ,delegatów i przypominając, że oficjalnej inauguracji dokonano przed Sesją Naukową "Tradycja i zmiana w życiu wO:ejskich społec:mości lokalnych w krajach TTZecieg,o Swiata". Prezes zaproponowała :na pnz.ewodniczącego obrad mgr R. Tubaję, dyrektora Muzeum Etnograficznego w Toruniu, wy,sunięta kandyda,tura została przyjęta przez .delegatów. Następnie powołano Komisję Wnioskową, w skład której we3zła dr Jeż-Jarecka. mgr r. Wronkowska, mgr U. Zębalsko.. J Zgodnie z porządkiem obrad, protokół z 62 WZD w Koszaliruie odczy,tał wiceprezes PTL - dr S. Chmielowski; protokół został jednoglo:~nie przyjęty. Następnie Sekretar,z Generalny PTL - mgr A. Kuczyński zostal popro,szony o przedstawienie sprawozdania z działa,Lnośc.i Zarządu Towarzystwa za okres wrzesjeń 1986 - wrzesień 1987 z uwzględnieniem stopnia realizacji wniosków uchwalonych na 62 WZD w Ko.szalinie (patrz: Spr,awOJZdall1iaz działalności ZG PTL za okres 1.09.1986. 1.09.11987.).W dals'zej części sprawozdawczej mgr J. Pałka zapoznał zebranych z pracami prowadzonymi w Redakcji DWOK w Poznaniu, a mgr M. Niewiadomska przedstawiła sprawozdanie z działalności ODIE. Mgr G. Skalski - przewodniczący GKR odczytał protokół z pracy swej komisji. Sprawo,zdania ze swej działalności złożyły naSJtępujące OddZliały i Koła Zainteresowań: Gdańsk, Kalisz, Katowice. Koszalin, Kraków, Leszno, Lublin, Łańcut, Łódź, OpocZlno, Koło Miłośników F'olkloru OpoczyńSlkiego, Warszawa, Opok, Poznań, Szczecin, Mszana Dolna, Toruń, Wrocław, Zielona Góra, Koło Zaintercsowań Kulturą Łużycką, Koło Zainteresowań Kulturą Asyryjską. Nie wstały przeds.tawione s.prawozdania Oddz<iału w Białymstoku ł Rze.szow,ic. W dalszej części Zjazdu głos 'zabrał,a dr A. Kowalska-Lewicka, która korzysta.iąc ,z możliwości spotkania się na WZD z szerszą reprezentacją Oddziałów, za:poznała zgromadzonych ze szczegółami pracy Zarządu, w sprawozdaniu z konieczności ujętymi skrótowo. �IKiRONIKA 299 Dr Lew.icka swoje wy.stąpierJiie poświęciła pnzede w.szystkim l1O\\nej sytuacji, jaka zai's,tnia!a w Redakcji DWOK w zwiąZJku ze śmiercią dotychozasowego Redajdora - prof. J. Bursdy ~ k.oJliecZlnością powołania nowego Redak,tora. W wyniku prowadzonych rozmów. ostatecznie wyraził zgodę na objęcie tej funkcji doc. B. Linette. wielJlctni współpraoownik Redakcji i współautor waelu tomów. Dr lh·Ni.cka zaznaczył.a również, że niezaleimd.e o'd wca:eś.n.iejslZychus,taleń, w tej nowej sytuacj:i Zarząd Towarzystwa jeszcze l1az powróc.i do· sprawy regulaminu Red<lKcji j umowy między Redaktorem DWOK a ZG PTL. K.ontynuując wypowiedź dr Lewicka zwróciła uwagę na trudną sytuację ekonomiczną PAN. a w konsekwencji również i Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wobec powyższego również Oddziały nie mogą liczyć na dofinansowanie ze strony Zarządu. Pozyskanie środków na własną działalność może nastąpić jedynie dzięki wzmożonej aktywności samych Oddziałów. Oddziały mogą zdobywać pieniądze dzięki sprzedaży wydawnictw PTL lub inicjując akcje popularyzatorskie. Następnie Prezes poinformowała Delegatów, że Zarz·ąd odstąpił od projektu sporządzenia katalogu rzeczowego w Bibliotece Głównej PTL z powodów technicznych. W'SJzysLkieduże biblioteki pr,ZJ€'chodzą na system komputerowy, a takimi możliwdciami Towarzystwo nie dysponuje. Staraniu o pozyskanie nowego Lokalu dLa PTL nie przyniosły dotychczas rezulta.tów, gdyż proponowanych lokali Towarzystwo nie mogło przyjąć z powodów finansowych i organizacyjnych. Po wystąpieniu Prezesa głos zabrał Skarbnik PTL - mgr Z. Toroński, który odczytał sprawo.zdan.ie fmansowe. Był to punkt wyjśoia do dyskusji na temat polityki finansowej Towanzystwa. Pytania dotyczyły zamierz·eń Zarządu odnoś11ae wyjścia z trudnej sytuacji. Zarząd pewne możliwości widzi w sprzedaży zapasów wydawniczych, pewne nadzieje wiąże również z Narodowym Funduszem Kultury, z którego dotacje 'przydzielam~ są -różnym iLnst)'itucjom przez Ministerstwo Kulitury i Sztuki. W dyskusji Delegaci sugerowali róime możliWlości popraWiiie'nia sytuacji mektórych wyd'c;wnictw PTL, podjęcia próby spnzedaży wydewuictw na imprezach typu festiwale folklorystyczne, dożynki itp. oraz poszerzenie propozycji wydawniczej o po.zycjepopularne. W odpoWiiedzi głos zabrał Sekneltarz Generalny wyjaśniając, że wszystkie przedstawione propozycje były przedmiotem za.interesowaiIliia Zar,ządu, ale z różnych powodów nie można z tych propozycji skorzy.stać. Na 'zakończenie cZQśc.i poświęeo:nej finansom Towarzystwa Skarbnik zgloosił wniosek 'o podwyżslZenie rocznej skła.d.ki członkowskiej ze 100 ,do 200 zł z za'chowaniem 50% zniżki dla emerytów i studentów. Oprócz powyższego wniosku na 63 WZD w Poznaniu, Delegaci przyjęli następujące Winlioski: - wn'osek mgr K. Antonowicz, opiekunki oddziałów z ramienia Zarządu o zlikwidowanie Oddziału w Przemyślu z powodu braku jakiejkolwiek działalności; - wniosek Oddziału Opolskiego o uhonorowanie pana Kużmińskiego z Opola w 85 rocznicę jego urodzin, tytułem honorowego członka PTL; - wniosek prof. Wokroja o kOlllJieczności wprowadzenia zmillan w organ.rzacj,i nastęPll1ych Zjazdów Towarzystwa w celu zapewnienia większej ilości czasu na dyskusję o sprawach PTL; - wniosek prof. M. Znamierowskiej-Priifferowej o zwrócenie się Polskiego Towarzysttwa Ludo:znawczeg'o z petycją do Sejmu o ZJI1iesienie kary śmierci w PRL. �KRONIKA 300 W sprawie zgłoszonego wniosku przez prof. M. Znamierowską-Pri.ifferow~ glos ZJabmł pan Jakubowicz, kióry stwierdZJił, że z uwagi na don.iosłoŚć tej sprawy Zgromadzenie nie może przyjąć wnU-o-skubez wn~kl.iwego przea.naliwwania : zaproponował, aby zgłoszony wniosek przekazać do rozpatrzenia Zarz'ldo'>'ii i wrócić do niego na następnym WZD. W części poświęconej sprawom organizacyjnym. dr A. Kowalska-Lev:icka. w związku ze śmiercią prof. J. Burszty, poruslzyla spl'awę koniec.zmośei doko,}piowania w skI ad· Zarządu jednego członka. Zgodnie ze statutem wakuj"c<1 funkcje; obem uje z.astępca członka Zarządu Głównego, pierwszy na liśClie pod względem uzyskanych w wyborach głosów. W tym przypadku oS'obą t'1 jest doc. dr hab. L. Dzięgiel, który zoS1taje powołany na zwyc2Jajnego członka Zarządu Gbwnego PTL. Następnie Prezes przekazala zaproszenie Oddziału Słąskiego, który zadeklarował gotowość zorganizowania kolejnego Zjazdu PTL. Zjazdowi ma towarzyszyć konferencja poświęcone sprawom muzealnictwa, której współorganizatorem obok KNE i Muze·um GóroośląskJiego byłby PTL. Dalej głos zabrała mgr K. Antonowicz, która zaapelow3la. aby Oddzialy nadesłały do ZG odpowiedż na ankietę omawjającą potrzeby i ocz'c'kiwanJa pos;:czegMnych Oddziałów. Na zakończenie Zja'zJdu dr E. Komorowska, przedstawicielka Slovenske~ Akademii Ved, podzaękowala za zaproszenie na 63 WZD PTL. Zamknięcia 63 WZD dokonała Prezes dr A. Kowalska-Lewieka. protokołowały: Iwona Gr::.elukotGs;;n Maria Niewiadomsl:a SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PTL ZA OKRES IX 1986- IX 1987 r. 1. Sprawy Organizacyjne Na 62 Walnym ZgromadzerrJ;iu DeLegatów PTL obra-dująeym w dniach 12- 14.09.1986 r. w Kbs.zalinie wybrano nowy Zarząd Główny Towarzystwa w składzie: dr Anna Kow.alSlka-Lewlicka, dr Stanislaw Chm.ielowsk<i, dr Marek Gawqcki, mgr An,to.ni Kuczyński, dr Ewa Fryś-Pietras.zk·owa, mgr Z.big,niew Torońs.ki, dr Janus'z Bohda."1owlicz, mgr Kalma Antoll'1Owicz, dr Wanda Czapran, mgr Zoflia Jeż-Ja'recka, mgr Krystyna Kaczko, dr Zygmunt Kłodnicki, doc. dr Jadwiga Kucharska, mgr Teresa Lasowa, doc. da hab. Adam Paluch, mgr Maria Parnowsika, mgr Ro·man Tubaj;a, dr Kazjmiera W'oło,s, z.astępcy Clzlonków ZG doc. dr hab. Leszek Dzięgiel, prof. dr Zbigniew Jasiewicz, mgr Józef Jastrzębski, Główna Komisja Rewizyjna mgr Grzegorz Skalski, dr Janusz Kamocki, mgr Adam Bartosz, mgr Wojciech Błaszkowski, mgr Jan Łuczkowski; Sąd Koleżeński mgr Adam Pelczar, doc. dr Anna Szyfer, mgr Irena Wronkowska. Podozas pierwszego posiedZl&l>ia, kitóre odbyło się dnia 4.10.86 r., ukonstytuowało się Prezydium Zarządu Głównego skłacliające się z: dr A!l1!l1aKowalSlka-Lewacka preze.s, dr Siams~aw ChmielowiSlkj - wiceprezes, dr Marek Gawęc-lvi - wiceprezes, mgr Antoni Kuczyński - sekretarz genera:Lny, dr Ewa Fryś-Pi€ltrasZJkowa - �KRONIKA 301 z-ca ."ek1'. gen., mgr Zbi~niew Toroński - skarbnik, dr Janusz Bohdanowicz z-ca s;karbnika. Zgodnie z wcześniej wypracowaJną koncepcją nowo wybrane Prezydium zbier,,;o s.ię na pO':'liedzerJ.liaoceniając tok prac bieżących oraz reaLizację zadań ujętych w rocznym planie pracy. Posiedzeń takich odbyło się 9, w tym 2 w Poznaniu \V redakcji DWOK. Ponadto w okresie sprawozdawczym o,dbyły Slię dwa posiedzenia Zarządu Głównego oraz jedno Rady Wydawn,iazej. Wybrany Zarząd uległ uszczupleniu z powodu śmierci prof. dr Józefa Burs'Z,ty, wieloletniego redaktora czasopisma "Lud" oraz Redakcji "Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga", człow,ieka o szczególnych Izasługach dla Towarzystwa. Tematyka posliedzeń dotyczyła różnych zagadnień wynikających ze statutowej działalności Towarzystwa np. sprawy wydawnicze. działalność finansowa, praca oddziałów, akwizycja wydawmctw ~ inne. Dopełnieniem struktury organizacyjnej Towarzystwa są jego agendy, takie jak: ODiIE i Redekcja DWOK (które złożą odrębne sprawozdania). Pornadto w ramach Towamystwa działa 21 Oddziełów terenowych, które w sumie skupiają 1.276 członków, w tym 3 czŁonków prawnych ,i III honowwych krajowych. Mamy rÓ',V'nlież9 członków honorowych zagranicznych i 5 członków zwyczajnych ze Słowial1skiego Towarzystwa Ludoznawczego. Łącznie Towarzy,stwo skupia 1,291 człon:e;;ów.Zaległości z tytułu składek członkowskich wig stanu na dzlień 30.06.1987 r. we v.,.szystkich Oddziałach Towarzystwa wynoszą 31,045 zł. (bez roku 1987). Jes,t to kwota bardzo duża, a zważywszy, że od roku 1988 Towarzystwo nasze zamierza podnieść składkę członkowską do 200 zł., zachodzi pilna potrzeba, by zaległości powyższe zli'kwidować. Największe zaległości z tytułu niepłacenia składek członkowskich tworzą Oddziały: Łódź, Opole, Toruń, Warszawa, Kalisz, Przemyśl, któ[V ,.1~;adE'knie płaci od lat. Do roku 1986 włącZJnie składkli członkowskie mają uregulowane następujące Oddziały: Katowice, Koszalin, Leszno, Łańcut, Mszana Dolna i Opoczno. Jak z powyższego wynika nie wszystkie Oddziały dopełniają więc statutowych obowiązków, a ponadto na tegoroczny zjazd aż 8 Oddziałów nie nadesłało sprawozdań ze swojej działalności (Leszno, Lublin, Mszana Dolna, Poznań, Przemyśl, Rzeszów, Szczecin, Zielona Góra). Wiele w tym zakresie jest nieprawidłowości. Są Oddziały, które działalność swą uprawiają od przypadku do przypadku, lub w ogóle jej nie przejawiają, jak chociażby Oddział w Przemyślu lub Rzeszowie. Sprawa Oddziałów ierenowych PTL wzbudziła żywą dyskmję na posliedzeniu Zarządu Głównego w dni!U 7.03.1987 r., dotyczyła zmiany sposobu opieki i 'zapewnienia w.iększej łącZJllości Oddziałów z Zarządem Głównym. PodjE:to propozycję podziału na 5 okJręgów i przyznano opiekę nad OddzO:ałami poszczególnym Członkom Prezydium: 1) Zielona Góra, Poznali, Leszno, Kalisz clI' Stanisław Chmielewski; 2) Koszalin, Szczecin, Toruń, Gdańsk - dr Kazimiera Wolo;;: 3) LubEn, Warszawa, Łódź, Opoczmo - mgr Maria Parnowska; 4) Bytom, Opole, Wrocław, Kraków. - mgr Krystyna Kaczko; 5) Rzeszów, Mszana Dolna, Zakopane. Przemyśl, Łańcut - dr Ewa Fryś-Piietraszkowa. Koordynacji całości prac podjęła się mgr Kalina Antonowicz, która z ramienia Zarządu Głównego wysłała w lipcu br. ankietę do wszystkich Oddziałów PTL dotyczącą dZJiałalności i potrzeb danego Oddziału. Dotychczas nadesłały odpowiedzli tylko Oddziały w Koszalinie i Łodzi. 2. D z: a ł ·a l n ość sca w y d a w,i c z a. T~'adycyjnie już działalność wydawnieza Towarzy,sltwa rz.ajmowała wiele m.:eJ'N pracach Prezydium Zarządu Głównego, jakkolwiek sformułowane pod jego �302 KRONIKA adresem zalecenia poprzedn;iego Walnego ZgTomadzenia Delegatów n~e wstały zrealizowane w przedmiocie obsady etatowej Sekretarza Wydawnictw. Z konieOZJlJOśc~ 'Mięc, I1lby nie hamować rozwijająoej '~ię działa,lności edytorskiej. "prawą natury organizacyjnej oraz redakcyjnej zajmował się Sekretarz Generalny czyniąc starania o bazę poligraficzną, przydziąły papieru, akceptowanie ~ytułó\\- wydawniczych prze;z Depar,tament KJsiążkd M,iJIltsters,twa Kultury i Sztuk[ i~p. W listopad>Z.ie1986 r. odbyło Siię ·posiedzenie Rady Wydawrucznej TowaflZystwa, na którym skonkretyzowano plany wydawnictw na rok 1988, który obejmuje następuj<.jce pozycje: praca zbiorowa Afrykanistyka polska w lOO-lecie urodzin Jana Czekanou.'skiego, Prace Etnologiczne; Danuta Penkala-Gawęcka, Medycyna tradycyjna lU Afganistanie i jej przeobrażenia, również Prace Etnolog.icz,De. Stan opracowan~~, redakcyjnego Itych tytułów nie bud:z'i zastrzeŻJeń i wnosić należy, żc ukażą Slię one planowo. Najwięcej jednak czasu i tl'udu zajmowało realiilzowan.ie planu wydawniczego na rok 1987. W czaSIopismach obejmował on wydanie kolejncgo roc,"nika "Ludu", który i tym razem zdążył na nasze Walne obrady, kolejny zeszyt .,Literatury Ludowej" tj. za rok 1981 - "Kolędowanie ... ", 4 - 6/84, 3 - 4/85, 5 - 6/85 i zC6Zyt l za rok 1986 oraz "Łódzkich Studiów EtnografiClznY'ch" nr 26. W odniesieniu do "Literatury Ludowej" podkreśLić należy, ŻJe w bieżący." roku rysowały się szanse wydania pozostałych !Zeszy.tów za rok 1986. Brak ~rodkólV ogranioza w sposób drastyczny sy,stematyczne ukazywanie się pisma, kŁóreWJ teczki redakcyjne obejmują aktualnie ~omplet malter,iałów do zeSlzy,tów 1 -:3 :la rok 1988. Zgodnie z planami do końca bieżącego roku redakcja "Literatury Ludowej" przekaże do wydawnictwa komplet zeszytów na rok 1988. Należy więc w roku 1988 tak zaplanować środki finansowe, aby nie ograniczały one systematycznego \\'ydawania pi'sma. W okresrie sprawrQzdawc,zym nadal nie zaawansowano planowego zbliże11lia s'ię do likwidacj;i rzaleglośc~ w wydawaniu ,.ŁódlZ.1{ichStudiów Et:ngraficznych" i obejmują one rocz.niki za lata 11985,1986, 1987. Winę na stan tyc:, opóżn~eń ponosi Państwowe Wydawnictwo Naukowe Oddział w Łodzi, które 1'!>: wywiązuje się ze swoich zobowiązań. W seriach wydaWll1iiczych planowane były na r<Yk 1987 następujące p..;zycje: K. Pudło, Łemkowie na Dolnym Śląsku oraz Wieś Dolnośląska, obie prace realizowane w ramach "Prac li Materliałóv! EtnograiicZinych" pod reda'kcją duc. dr. hab. Edwarda Pietraszika. Stan zarawans'Owania pracy nad tytułem pośw;~'Conym Łe1T'.kom jest taki, że książka ukaże s.ię jelSlzczew tym roku. Drugi ze wspvmnianych tytułów znajduje się w opracowaniu redakcyjnym. Z konieczności pra·ca ta priZejdzie poślizgiem na rok 19'88. W serii "Archiwum Etnograficzne" dotychczas ukazały się dwie prace .z Itnuech planowanych na rok 1987. Pierwsz<1 z nlJ~h jest Bibliografia zawartości "Literatury Ludowej" or·az na Egzotycznych s:lakach. W stadium druku znajduje 'się trzecia praca z tej serii autorstwa J. Pa\\-łowskiej pt. Wieś warmińska Brąswald. Ze względu na brak środk6w finanoowych nie ukaże s,ię w roku 1987 (poza planem wydawnicznym) Bibliografia zawartości CZCisopisma "Lud", ale ze względu na dokumentacyjną wartość tej pozycji wydana ona zosltanie w pierwSizej kol'ejnoóioi w roku 1988. W serii "Atlas Polskie!! Strojów Ludowych" w druku rz.najduje się praca J. Wielka pt. Strój Lachólc Limanowskich ze względu na ograniczone ś-rodki fiJnans'owe ukazanie s.ię jej przesunięte zostalo na rok 1988_ Z innych prac zaplanowanych na rok 1987 w czwartym kwartale przekazana zostanie do druku praca doc. dr hab. A. Palucha zatytułowana Zerwij ziele z dziewięciu miedz realizowana w ramach serii "Biblioteki P.opula~,rw-LNaukowej" i w wysokim nakładzie tj 20.000 egzemplarzy. 'Nie ;,rkaże się w tym roku kolejny tom "Prac Etnologicznych" ze względu na znaczne opó- �KRONIKA 303· zmenia w 10ku prac pflZygotowawczych związanych ze zgromadzeniem artykułów do tego tomu mającego .s.tanow.ić pokłoSlie międzynarodowej konferencjii na temat "Innowacji w pożywieniu" !Zorganizowanej w Karniowicach pod kierUJnkiem dr Anny Kowalskiej-Lewickiej. W listopadzie br. odbędzie się kolejne posiedzenie Rady Wydawniczej, na której skonkretyzowany zostanie plan Ina I'ok 1989 oraz oceni się tok bieżących spraw wydawnicznych. W okresie sprawozdawczym kolegia redakcyjne serii i clzasopism pracowały w niezmienionym składzie Niestety w lipcu br. zmarł prof. dr Józef Burszta. redaktor naozelny czasopisma "Lud", Mórym kierował od roku 1969 oraz "Dzieł WSZYSitkichOskara Kolberga". Z konieczności więc wylonila się potrzeba powołania nowej osoby do kierowania redakcją "Ludu". Na stanowisko to ZG PTL rekomendowało prof .dr Zbigniewa Jasiewicza, zaś na stanowisko redaktora naozelnego DWOK, po konsuHacj'i z prof. dr. G. Labudą, z,aproponowano doc. dr. hab. Bogusława Linette i propozycja ta zostanie przekazana władzom Polskiej Akademii Nauk. Ponadto, w związku z podjęoiem przez prof. Z. Jasiewicz funkcji redaktora naczelnego "Ludu", kierowanie serią "Prace Etnologiczne", którą sprawował od roku 1933, powierzono doc. dr hab. Leszkowi Dzięglowi, dotychczasowemu redaktorowi' naczelnemu serii "Biblioteka Popularno-Naukowa". Objęcie przez niego seDii "Prace E,tnologicizne" spowodowało potr'zebę obsady redakcji "Biblioteki Popularno-Naukowej", którą kierował od 1983 roku. Kierowanie tą serią powierzono dr Annie Kowalskiej-Lewickiej. Z dz.ialalnością wydawniczą koresponduje akwizycja wydawnictw Towanzystwa. Obejmuje ona zal'ówno tytuły ukazujące się na rynku wydawniczym, jak również tytuły znajdujące się w magalzynach wydawnictw własnych. Podobnie jak poprzednio w zapowiedziach wydawniczych publIikowane .są informacje o ks'iążkach mających się uka,zać nakładem Towarzystwa, a ponadto do różnych insitytucji na terenie kraju kieruje się listy ofertowe. Działalność ta pozwala na sukcesywne likwidowanie stanu zapasów magazynowych i przynosi określony dochód, który w okresie sprawozdawczym wyniósł 2.'129.000 zł. W roku bieżącym w czasopiśmie "Lud" oraz "Literatura Ludowa" ukazały się oferty informujące o możliwościach nabycia z zapasów magazynowych PTL niektórych numerów tych pism. Działalność w tym zakresie będzie prowadzona nadal, konieczne jest jednak uzupełnienie jej aktywniejszą działalnością akwizycyjną ze strony Oddziałów terenowych Towarzystwa. 3. D zi <J ł a l n ość bi b li o t e k i Biblioteka im. J. Czekanowskiego w Wrocławiu wypełniając swoje obowi'łzlki w zakresie gromadzenia specjalistycznego księgozbioru z zakresu etnografii i nauk pomocniczych powiększyła swoje zbiory o 631 voluminów. W sieci księgarskiej i antykwarycznej zakupiono 153 voluminy na łączną kwotę 164.269 zł. Z kwoty tej 66.200 zł. wydano na cenne reprinty: Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich (7 tomów) oraz Z. Glogera Rok polski w życiu, tradycji i pieśni. Na piętnastej aukcjii antykwarycznej w Warszawie zakupiono Misje Katolickie z lat 1890 - 1893. Zmory uzupełniono też kJilkJoma cennymi pozycjami zakupionymi w antykwariatach kriakowskich i wrocławs'kich. Z wymiany krajowej i zagranicznej wpłynęło łąez'nie 400 vO'1uminów, :z tego 3/4 pozycji z zagranicy, otrzymaliśmy rówrneż 44 voluminy jako dary or,az 34 pozycje z produkcji wydawniczej TowarzYlstwa. Niezwykle istotną dz.iałalnością bibliotek,i jes,t wymiana wydaWiDJictw.zapewniająca stały dopływ najnowszej literatu["y etnograiiicwej zwłasz-· Oza w zakresie czasopism. Obecnie prowadzi się wymianę z 42 instytucjami krajo- �'304 KRONIKA 'wy,mi ,i 178 ,inStytucjami zagranicznymi. W ostatnim okresie w celu nawiązania .nowych kontaktów rzwrócaIlo się do kdlkunastu instytucji zagranicznych z propozycją współpracy w zakresie wymiany wydaWlnictw. Dotychczas pooytywnie odpoWliedrziały następujące !instY'tucje: 1. Hamburgisches Museum fur Vblkerkunde, Hamburg - RFN; 2. Horvatsko etnolosko drustvo, Za.greb - Jugosławia; 3. Instiitucion "Fernando el Catolico", Zaragoza - Hiszpania. W zamian za otnzymaone pubJilkacje wysłano wydaWlnictwa Polskiego Towarzy:.stwa Ludoznawczego: "Lud" t. 70, wydane ostabnio numery "Literatury Ludowej" ora.z inne pozycje wg rozdJzrielnika wymiany. W okresie sprawozdawczym prowadzono również -działalność na rzecz pozyski'wania autografów od autorów, których książki są w posiadan~u bibliotek,i. Uzy,skano dalSJzych 110 cennych dedykacji autorskJich. W tym miejscu zwracamy srię ponownie z gorącą prośbę do członków Towarzystwa o nadsyłanie do biblioteki we Wrocław!iu swoich publtikacji iZ autogr'afami i dedy,kacjami. Udostępnian!ie zbiorów to ogromny zakres pracy biblioteki. W szerokim zakresie korzy stają z księgozbioru pracownicy naukow,i etnografi'i Uniwe'rs)'ltetu Wrocławskiego. W bieżącym roku .korzystali również studenci archeologii, kulturoznawstwa, filologii polskiej, geogra.fi:! turysty,cznej i innych kierunków humaniSiyo=ych Uniwersytetu WTo~ławsk.iego. Biblioteka wypożycza również ks!iążki zainteresowanym biblio,tekom w całym kraju. W ramach wypożyczeń międzybliblioteoznych wypożyczono 25 voluminów ,bibliotekom w Zamościu, Raoiborlzu, Szczecinie, Poznaniu. Kolbuszowej. Ponadto prowadzona jest działalność md'ormacyjna, Korzystają ,z niej w szerokim zakresie 5ltudenci, pr'acownicy Domów Kultury i inni rzalinteresowani. W ramach tej dizia1-alnośai zakJtuaHzowano wykaz czasopism zagr.anic;z.nych dla Central'nego Katalogu Zagranicznych Wydawnictw Ciągłych Biblioteki Narodowej. SporządOlono również opisy oz.asopism do Centralnego Katalogu Zagranicznych WYda\vnictw dla Biblioteki Polskiej Akademii Nauk. Na bieżąco !inwentaryzowano, katalogowano klasyfikowano wpływające do biblioteki wydawnictwa. Antoni Sekretarz Kuczyński Genel'alll1Y ZG PTL DZtIALALNOSC REDAKCJI DZIEŁ WSZYSTKICH OSKARA KOLBERGA W POZINANIU W OKRESIE 1.07.1986 - 30.06.1987 druk 64 tŁomu DWOK, pL Pieśni i melodie cz. I. Pozycj:a rta nosi numer kolejny DWOK '67/1 !i zaw,i,er·a 37,6 a. wyd. Redakcja wydała zatem do czerwca 1987 64 tomy Dzieł wszystkich, w tym 28 z rękop!isów, o objętości łącznej 1.881,9 a. wyd. (2,205,9 a. wyd. keząc również Wiznowienia). W drukarniach PoIskiego Wydawnictwa J\o1l1JZycZlI1Iego w Krakowie znajdują się 2 tomy DWOK, pl1Zekazane do druku pI'lzez Redakcję: L 67/2 Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym, cz. 2 - t. 00 Kompozycje wokalne i instrumentalne O. Kolberga - zawierający par,tytury i libretta oper skomponowanych przez Kolberga. Do t. 67/1 wykonano korektę .szpaltową całQści, natomiast do t. 68 wY'konano I k'0r4!ktę [lut. W paźdrziernliku 1986 ,ludowe w opracowaniu L ukuńczono fortepianowym, �KiRONIKA 305 Sygnalizowano już we woześUliejs,zych informacjach potmebę .zmiany koncepcji edytorskiej tomów DWOK, roboczo nazywanych dotychczas "komentarzami" i "suplementami", a w konsekwencji narusZJenie pmewidywalnego od lat porządku li numeracji całości DWOK. Na posiedzeJ:llie Komitetu Redakcyjnego w dniu 10 listopada 1966 r. zespół redakcyjny przygotował szczegółowy projekt zmian. Obowiąizujący do tej pory układ i podział mateI1iału 'zakładał wydande komentarzy i suplemeTlJtów jako odrębnych ,tomów Ilglrupowanych w bLoki tematyczne (t. 37 - 38 Komentarze, t. 70 - 72 Suplementy). W świetle d7Jisiejsllego rOlzpoznania i oceny stanu i charakteru rIJachowanych źródleł, podział taki nie wydaje slię celowy li moż!,iwy do utrzymania. Znacznie lepiej uzasadniona merytorycznie jest koncepcja rpołącrIJeniatych materiałów i wydania ioh w postaci osobnych dla poszazególnych monog,rafii regionalnych zeslzytów (tomów). W takim ujęciu każda z 13 sellin regionalnych wydanych przez Kolbe,rga otrzymałaby w odrębnym zeszycie komplet materiałów uzupełniających ją. Złożyłyby się na nie zapisy źródłowe nie wydane przez Kolberga w jego monografiach oraz niezbędne objaśnienia i informacje dotyczące matJeillału. przez niego wydanego w t. 1 - 34 (m. in. omówienie badań i metod pracy Kolberga nad danym regionem, charakterystyka wykorzystanych źródeł i zachowanych rękopisów, bibliograflia, indeks geograficzny li indeks iiJllcip~tów pieśni itd.). Tak sprofdlowane zeslzyty mogłyby nosić tytuł Suplementy. Wyeliminowane ZJostałoby niezbyt adekwatne określenie "komentar:ze"; aparat krytyczny przyjęty dla DWOK nie przewiduje ,interpretacji źródeł, prrlynajmniej na etapie ich publikacji. Interpretacje takie stać się powi!!1ny przedmiotem odrębnych opracowań o charakterze monograficznym. Poszczególnych IZcs,zytów suplementowych można by nie numerować, od[JJo'sząc je jedynie do tytułów poszclZególnych serdi regionalnych i 'tomów do nich należących. Uniknęłoby się w ten srposób dodaJtkowego zamętu w ,i tak już naruszonej numeracji. Byłoby to też wygodne i opemtywlne z punktu widzenia odbiorców i użytkowników DWOK, nie zawslle przecież kompletujących całość, a zaintel1esowanych często jedyn:ie określonym regionem. Proponow3!nra zmiana burzy jednak ustaloną kolejność i numerację Itomów. Numery 37 - 38 następujące po serIiach kolbergowskich wytworzą lukę. Można by pod tymi numerami opublikować Miscellanea Ilawierające materiał źródłowy o niero:zpoznawalnej proweniencjli geograficznej. Tomy zaś w dalszej kolejnośoi, pOrCząwSlzyod nr 75 (Biografia O. Kolberga) przesunęłyby się do prz-odu o 5 zwolnionych numerów 1(70 - 74). Kolejną konsekwencją proponowanych przesU!!1ięć jest dJnna koncpecja tomu planowano zamieścić suplemeniiowy materiał do Chełmskiego i Przemysklego. Charakter 'tego materiału wy'raźmie prz1emawia za wyłączen:iem rz. tomu 47 materiału chełmskiego i wyodrębilJieniem ,suplementowego zeszytu chełmskliego jako jednego z 13 "dopełniJeń" monografii regionalnych. Omawiany tom zawierałby llaJtomiast Przemyskie. Za rOIzwiązaniem takim przemawia nie tylko zasób źródłowy pOlZostały do wydania, ale i fakt, że opublikowany tom przemyski (nr 35) nie jest, jak wiadomo, dokonaniem edy,tor,skim samego Kolberga. Wydał go po śmierci autora Ludu Izydo;r Kopel1lliekli, wy1trawny ,znawea przedmiotu ,i wieloletni przyjaciel Kolberga, doskonale zorientowany w jego założeniach, metodzie i materiale. Niektóre praktyki edytorskie Kopernickiego, zwłaszcza w zakresie publikacji folkloru muzycznego (m. in. IznacrZnailrość Izapisów pominięta w druku, odmienna od Kolbergowskiej klasyfikacja pieśni) skłaniają do źródłowej rewindykacji, a ta dałaby slzansę "pow,roltu do Kolberga". 47, w którym 20 Lud, t. LXXII �306 KRONIKA W tej sytuacji w tomie 47 znalalzłby się mateI1iał przemyski, nie wykorzystany przez Kopernickiego oraz pot,raktowany przez niego w sposób niepełny, dyskusyjny ozy wręcz odmienny od Kolbergowskiego. PropolZycje lZespołu Redakcjli DWOK uznane zos!tały pnzez Komitet Redakcyjny za Uizasadnione. Ostateczna decyzja podjęta zostanie na następnym pos,iedzeniu Komitetu Redakcyjnego, na który przygoltowana będZJie wersja szc.zególowa. NiezaleŻ:I1ie od planowanych zmi31n rea~ilzowano rozpoczęte wc-ześniej prace c'ząs.tkowe, niezbędne jednak do zrealizowania "komentarzy" i "suplementó'A'" niezależnie od ostatecznego kształtu edytomkliego tych ~omów. I tak: - napisano przypisy źródłowe do I cz. Chełmskiego (70~/o obj. t. 3:3). dotyczące wszystkich tekstów (zarówno opisowych, naukowych, jak i folklorystycznych) w oparCiiu o konfrontację :z zachowanymi rękopisami oraz wskazaną w druku lub odszukaną literaturę, - kontynuowano spis incipitów pieśni do cz. I - III Chełmskiego (ró,\'nolegle z opracowywani<em przypisów źródłowych) poszer:zając go a dane źródlowe l<lutor i rodzaj zapisu, lokalizacja itd.), uzyskując tym samym material do indeksu incipitów pieśni i wstępu, - gromadzono nadal material do wstępu do cz. III Chełmskiego w z;;kresie informacji i faktów, jakie wynikały z prac komentarzowych nad cz, I i II Chełmskiego (wstęp dotyczyć będzie zarówno części suplementowej, jak i części komentarzowej opartej na materiale drukowanym przez Kolberga i Kopernickiego1. - przygotowano w znaCZil1ym stopniu do druku (już wg nowej koncepcji) tom suplementowy do regionu lubelskiego, tj. wybrano ma,h"riał, slklasyfikowano tek sity folklorrystyczne I(głównie pieśni i ,zredagowano je, opracowano nOWel wersję p.nzypi'sów źródłowych do t. 16 - 17, zestawiono wykaz źródel rkp., indeksy pieśni i geograficzny, bibliografię. Powstała także robocza wersja wstępu do całości. - !'ealilzowano cd kartoteki zapisów nutowych z rkp. O. Kolberga. Wykonano 12 kart z tek: 5, 8, 12, 42, 43. Określono jednocześnie pr:zeznaczenie poszczególnych zapi,sów. Przeanalizowano orarz porównano pr,zy pomocy wykonanej kal1toteki dwa IZlespoły I1kp. Kolberga z teki 51, zawierające materiały kujawskie oraz z teki 17 - lubelskie. Na posiedzenie Komitetu Redakcyjnego 10.11.1986 przygoltowano również szczegółowe zestawienie wyni,ków prac ll1ad indeksami DWOK, przedstawi1aj'le je w postaci dokumentu pl. "System informatyczny dla DWOK". Ponadto: - wypracowano koncepcję indeksów I1zeczowych opartych na systemie pól leksykalny,ch, zbliżonych do konc:epcji słownika realizowanego pr:zez zespół doc. J. Bal'tmińskiiego 'z,UMCS, - wypracowano ws'tępne założenia s,tałej współpracy Redakcji z Ośrodkiem Informatyki UAM w Po,zmainJiu,niezależnie od rozpoczętych wcześniej wspólnych prac przy indeksie rzeczowym DWOK, prowadzono dalszą w€'ryfikację różnych koncepcji indeksowania. budowy te:z.aurusów or31z za:sltosowania w pracach redakejli systemów komputerowych, - rOi~pOCz.ętoprace na wyborem ma,teI1iału le.ksykalnego do pola indeksowego "rośliny i Izwierzęta" z tomów 9 - 15 DWOK. Wykonano ponad 7.000 kar't indeksowych (ok. 80% zawartości tomów 9 - 15), Pr,zy t. 69 pL Kompozycje fortepianowe Oskara Kolberga kontynuowano prace redakcyjne. Tom będzie gotowy do przekazania drukarni po przeredagowaniu wstępu autorki. Zespół redakcyj;ny kontynuował prace nad analilzą porównawczą modeł i ku- �307 KRONIKA jawskich pochodzących z dwóch zespolów rkp. O. Kolberga znajdujących się iw tece 5l. Poza tymi dwoma zasadniczymi problemami w Redakcji kontynuowano szereg innych prac, m. in. ppzy t. 69 Kompozycje. W grudniu Ul8n Redakcja zakończyła kolejny etap prac w ramach badat1 problemowych pt. "Dokumentacja kultury materialnej i artystycznej w Polsce" oceniony pozytywnie (obejmujący część opracowail do "komentaTlzy" ora,z indeksów DWOK), przyjęty przez IS PAN. Od lutego 1987 obowiązuje nowa urnowa, ktcH'ej przedmiotem Scj kolejne prace przy "komentarzach" i Indeksie rzeczowym. DWOK. Jan M. Pałka SPRAWOZDANIE Z DZIALALNOSCI OSRODKA DOKUMENTACJI I INFO[{MACJI ETNOGRAFICZNEJ PTL, 1986- 1987. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej z siedzibą w Łod";>,i.prowad:il działalność statutowc1 zgodnie z planem pracy zatwierdzonym przez Prezydium ZG PTL. \"1 okresie sprawozdawczym Ośrodek kontynuowal pra.ce pod kieruni".iem prof. dr B. Kopczyńskiej-Jaworskiej. Zatrudnionych było 2 etnografóvv w pełny", wymiarze godzin. Podstawowy obszar tematyczny dz,,;ałalności Ośrodka, związany był z bibliografią etnografii polskiej. Ukoilczone zostały prace nad bibliografią za lata 19761985 (złożona do druku w Ossolineum), z kolei podjęto zbieranie materiałów do bibliografii za lata 1986- 1990. W toku są prace nad retrospektywną bibliografią etnografii polskiej za lata 1926 - 1939. Tradycyjnie opracowuje się selekty\vną bibliografię eitnograf,iczną dla Międzynarodowej Bibliografii Nauk Społecznych wydawanej przez Comitć Internatiornale pour Documentation des SCJiernlcesSociales i dla Internationalc Vol.ksk,md!iche Bibliographie. Polska redakcja "Demosu" przekazała l'edakcji centralnej w Dreźnie 50 abstra,któw polskich pubLikacj,i etnograficznych (l~siążek i artykułów). W ramach współpracy Ośrodka z Komitetem Nauk Etnologicznych P AN ko,ntynuowano prace nad słownikiem ludowej kultury mater,iaLnej do celów dokumerl1ltacjoi muzealnej. W okres'ie sprawozdawczym słowniotwo do tematów ceramika i budownictwo oraz opracowane tabLice hierarchiczno-tematyczne wpisano na dysk ietk,i, zaś wydruki rozesłano do konsultacji. (Do prac słowni'kowych Uniwersytet Łódzki udostępnił Ośrodkowi komputer IBM AT). Ośrodek ucrzestni-ezył również w dZJiałaniach związanych z podjęciem przez Oddział Łódzki PTL prac nad Słownikiem za'łużonych dla etnografii polskiej. Ponadto Ośrodek prowadzi stałą działalność dokumentacyjno-informacyjną, w ramach której na bieżąco uzupełniane są kartoteki osobowe, muzealna i,inSltytucji etnograficznych w kraju i za granicą. Kartoteki są bazą na podstawie której przygOltowuje się materiały do kroniki "Ludu". Dla potrzeb dokumentacj'i nawiązano kontakt z redakcjami czasopism etnograficznych, które w odpowiedzi na nasz apel rozpoczęły przysyłanie odbitek zamieszclz'alnych w nich Kronik. 20' �308 KRONIKA Na zlecenie ZG PTL OŚirodek PI"lZy,s'tąpiłdo uzupełnriania danych biograficznych członków hOlIlorowych Polskiego TowaI1zysltwa Ludolznawclzego; materiały zostaną wykorzystane również w SłoWJliiJkubiograficznym. W ramach działalności ,informacyjnej ODiIE prowadzi wymianę bibliografii z zagranicznymi ins,tytucjami etnograficznymi oraz udziela informacjli na zapytania z :zakresu etnografii. Ośrodek w akresie sprawOlZ'dawczym rozesłał zawiadomienia o Kongresie IUAES w Zagrzebiu, udzielił też informacji bibliograficznych. W ,związku 'z podjęciem pr'zez Zarząd Główny decyzji o zakończeniu działalności Sekcji Korespondentów Terenowych, rozesłano do członków Sekcji listy z podZJiękowaniem za wspóŁpracę li propoiZycją wstąpienia do PTL. PoWliadomiono również wszysitkie oddziały PTL o tej decyzji. Przechowywane dotychczas w ODiIE materiały przekazano do Archiwum Głównego PTL. Maria KOŁA ZAINTERESOWAŃ Niewiadomska KULTURĄ ŁUŻYCZAN PRZY POLSKIM TOW. LUDOZNAWCZYM W ostatnich .tnzech la:tach (1985 - 1987) powstały przy PTL oz,tery Koła Za,interesowań Kulburą Łużyozan (KZKŁ) pflzy Odd2Jialach PTL: w Pozmam,iu, Warszawie, Szczecinie i w r.b. we Wrocławiu. Zasadniczym celem tych kół jest nadal upowszechnienie wiedzy o Serbach łużyckich, ich dziejach, języku i kulturze, o ich folklorze, o dawnej i współozesnej twórczości literackiej i ar,tystycmej. Podstawową formą działalności Kół Za,interesowań KuLturą Łużyczan są zebrania z referentami i dyskusją, przy czym wspomagają się one wzajemnie, zapraszając referentów z sąsiednich 'kół. Wykładowcami są członkowie kół, głównie naukowcy-sorabiści. Dzię,k,i pomocy PTL ,i linnych in.stytucji, osobisltym kontaktom, Koła Zainteresowań Kulturą Łużyczan zapraszają wybitnych uczonych polskich (prof. D. SimonJides, prof. J. Magnusz€wski, doc. R Leszczyński) i łużyckich (prof. F. Forsiter) >literatów łużyck:ich (J. Krawża, A. Nawka) redaktorów (B. Rjecka i in.) nauczycieli srz:kół łużyckich (L. Nowak i in.). W ramach Zjazdu Delegatów PTL w Poznaniu prof F. Forster uCZJestniazył w zebraniu KZKŁ z udziałem członków zarządów ikółz Warszawy i Szczeclina, wygłosił referalt na temat wyn,ików prac badawczych Instytutu Ludoznawstwa Łużyckiego w Budziszynie (Instytut za serbski ludospyt) i brał udział w b. żywej dyskusji. Koła Zaintercsow<lfl Kultur'l Łużyozan kOI1zystają na ,Swych zebraniach z wszelkich dostępnych środków audiowizualnych: filmów, magnetowidów, pnzeźroczy, zdjęć fotografiicznych i nagrań magnetofonowych. Dużym osiągnięciem warszawskiego Koła jest zorganizowany i prowadzony przez przewodniczącego Koła St. Marciniaka lektora języka górnołużyckiego w ['nstytucie Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Poważną l'olę w upowszechflJianiu wiedzyokuliturze Łużyczan spełniają publikacje w polskich ozasopismach, a ,także ezas'Opismach łużyckich. Członkowie kół opublikowaLi w ostatnich latach artykuły na temat J. A. Smolerja, M. Hómlika, Pawła Nedo, M. Nawki, J. Cyża, M. Nowak,a-Njechrońskiego, Alfonsa Parszewskiego, W. Kóckli, na temat wydarzeń na terenach Łużyc i in. Poważnym sukcesem są przekłady z jęz. górnołużyckiego St. Marciniaka: wydana w r. 1983 "Ciernista droga do wolności" Jana Cyza li inne dzieła złożone już w druku. �309 ,KHONIKA Interesującą i cenną formą działalności Kół jest nawiązywanie kontaktów z instytucjami, orgalt1i1zacj1amii działaazami kulitury ,i sztuki oraz naukowcami łużyckimi. A więc np. wSlZystkie koła na prośbę redakcji łużyckJiego miesri.ęcrmika społeczno-ku1l1mralnego "Rozhlad" w Budziszynie prZJekazują rocZltlesprawOlzdania ze swej działalności. Prczewodniazący Koła w W,arszaW!ie St. Marciniak był współorganiJz<ltorem spotkania prezes,a Zwiąlzku Literatów bużyckJich Jurja Krawzy z prezesem Związku Literatów Polskich Wojcieohem ZukDOws'k1im,oraz z władzami Ludowej Spółdzielni Wydawniczej i Wydawnictwa MON. Są to zaczątki kontaktów polsko-łużyckich w dziedZJinie literatury, przekładów i wydawnictw. Wizyty naukowców łużyckich w Poznaniu, prof. H. Sewca, A. Langego i prof. F. F,orstera otwomyły drogę do daIszych wzajemnych kontak'tów naukowych. To samo dotyczy wizyt w Kole w Slzczecinie pisarzy łużyckiich, Kre,sćana Krawca, Antona Nawki i innych, działaczy "Domowiny", Jurja Grósa, Herberta Funki i pedagoga Ludwika Nowaka. Koło w Szczecinie ,z,organilzowało szereg ~nteresujących i dobr;ze 2laprogramowanych wycieczek do Budziszyna i okoliczmych wsi, wycieczek, które zapoznały uczestników z bogactwem folkloru łużyckiego, IZ Izespołami pieŚini i tańca. z muzeami łużyckimi oraz z organizacją szkół łużyckich. Podsumowując to ogólne sprawolZdanie z działalności Kół Za:interesowań Kulturą Lużyc1zan przy PTL należy stwlierdzić, że stale wzrasta zalinlteresowanie problema,tyką' łużycko!. wzrasta ilość członków ii ilość kół. a poszerzają się i pogłębiają programy ich dz.iałania. Kazimierz Fedyk KOLO ZAINTElRESOWAŃ KULTURĄ ASYRYJSKĄ W OKRESI,E OD CZERWCA 1986 DO CZERWCA 1987 pooz,)tkom działalnośoi Koła zainteresowań Kulturą Asyryjską towar,zyszyły pewne obawy, czy ta tematyka wzbudzi szerszy odzew śl'odowiska polskich etnografów. Okres próbny wypadł jednak pozytywnie, a w drugim roku działalności Koło ,zostało zaproszone przez różne placówki oświatowo-kulturalne działające na terenie Polski: Muzeum Eltnografiozne w Toruniu, Klub Międzynarodowej Prasy i Książki w Elblągu, Zespół Szkół Zawodowych w Elblągu, Uniwersytetu III wieku w Poznaniu, Towal~zystwo Pro-CuUura w Poznaniu i prowadzony przez p. Marię Łopatkową Korespondencyjny Klub CzyteIników. We wspomnianych ośrodkach zorganizowano ogółem osiem spotkań poświęconych kulturze materialnej i duchowej współczesnych Asyryjczyków. Ze względu na szerokie zainteresowanie podjętą tematyką w przys,z!ości spotkania tego typu będą kontynuowane. Z trzech zebrań wrgan~zowanych w POlZJnaniu dla członków i sympatyków Koła, [)ja szczególną uwagę ,Z)a,sługuje to, które odbyło się w Muzeum Etnograficznym z udlZJiałemgościa zagranicznego, młodego reżys'era asyryjskiego, AZliza Saida. Omówi! on obchody Nowego Roku Asyryjskiego przypadającego w dniu pierwszym kwietnia, które w Sitaroży,tności miały charakter w:idowiskowo-teakralny, a nadto wyświetlił filmy 'Z dwu współczesnych sztuk teatralnych właSlnego autorstwa: "Asyryjska Matka" i "Gilgamesz". Dzięki Sltaraniom Koła, Slpołeczność asyryjska w Szwecj~ wystoSiowała w czerwcu 1987 r zaprosIzenie dIa: dr Anny Kowalskiej-Lewickliej, dr Marka Gawęckiego, dr Michaela Abdalli i redaktora Zbigniewa Suchara z tygodnika "Perspektywy", �310 KRONIKA a więc członków i sympatyków PTL. Trzytygodniowy, roboczy pobyt w kilku ośrodkach, m. in.: Sztokholmie, SQdertaJje i Jonkoping był wypełniony spo~karriami z asyryjskimi imigrantami, działaczami kultury, duchownymi i: z komitetem redakcyjnym miesięcznika "HUJADA". Delegacj~ z Polski podjął w swojej pracowni zna~y asyryjski malarz Hanna al-Haek, 35-letni biskup Abdulahad Galla Szabo rezydujący w nowo wybudowanym centrum religijnym pw. św. Eirema w SÓ'derHilje, popularny i zasłużony dla kultury literat, poeta i wychowawca Yuhanon Kaszyszo oraz młody wyna'l<liZca, kt1:óry opracował i zamierza opatentować techniczne rozwiązanie sys'teInIU produkcji dysków z alfabetem asyryjskim, nadaj<lcych się do nowoozesnych, zautomatyzowanych maszyn do pisania. Wizyta w Szwecji miała ró\wl'ież swoją CiZęŚĆnieoficjaLną, jednakże pozwalającą na prawdziwe zawiązanie się przyjaźni. Otóż delegacja brała udział w różnych uroczystościach rodzinnych i klubowych, gdzie obejr,zano asyryjski folklor: tallce narodowe i śpiewy w wykonaniu zarówno zawodowych zespołów artystycznych. jak 1 licznych uczestników, w tym dzieci. Zapoznano się również z potrawami kuchni narodowej Asyryjczyków z Syr.ii, Turcji, Libau1Ju i Iraku, która w nowych warunkach zachowała swoją o'ryg,inalność. Wizy.ta polskri.ch etnografów u Asyryjczyków w Szwecji Została szeroko skomentowana przez działające tam asyryjskie programy radiowe o lokalnym zaslięgu oraz na Lamach miesięcznika "HUJADA", Poza wymienionymi pnzedsięwzięciami, przedSitawiciel Kola brał udzial w 7 Międzynarodowej Konferencji Etnologicznej o Żywności, która odbyła :>ię w dniach 10 - 14.VI.1987 1'. w Norweg'~i. Wygłosił na niej referat na temat tradycyjnych metod konserwowania żywności u współczesnych Asyryjczyków. Mamy nadzieję, że doty,chczasO\ve przedsięwzięcia, a także te, które planujemy w przysrzłości, przybliżą ,dZ!ień dzisiejszy Asyryjczyków polskim badaczom zagadnie!'1 etnografucznych <i przyczynią się do wypełnienia powstałej prze wieki luki, w zakresie wiedzy o narodach Bl<iskiego i Srodk'owego Wschodu. M,chacl Abdalla PRACE MAGISTERSKIE Uniwersytet Jagielloński -- Kraków 1980* STEFAŃSKI Józef Zbigniew. Kult Ma>tki Boskiej porównawcza, prof. dr J. Klimaszew.ska. Chełmskiej. Analiza his<loryc-zno- 1981* WĘGLARZ Ewa, Znaczenie wło.sów w światopoglądzie ludowym toymboliki Kosmatości i postI1zyżyn, prof. dr J. Klimaszewska. na przykładzie 1983 KULA WIK Grażyna, Łemkowski obrzęd narodzinowy dys,tansu etn,iczmego, ,prof. dr J. Khmaszewska. jako kulturowy wykladnik �KRONlKA 311 MALIK Wiesława, Ludowa rzeźba kamienna w Wiśniowej i okolica oh, prof. dr R. Reinfu~s. MATUSZEWSKA Boguslawa, Kult cudownych wyobrażeń w Sanktuarium Kr,zyża 8wiGtego w Nowej Hucie Mogile, doc. dr hab. A. Zambrzycka-Kunachówicoz. OBARA Maciej, Ksztaltowanie S<ięmechanizmu ocen mo~alnych (osobowości moralnej). Propozycja etnolog.ioznego ujęci,a problemu, prof. dr. J. Klimaszewska. ROS<!EK Bubara, Tradycyjne wypo.sażenie i .zdobnictwo wnęt.rza izby gó.ralskiej \I' :vIilówce. (Rekom,trukcja sytuacji iZ ,pierwszego ćwierćw,iecza XX wieku oraz pOotawy wobec niej). prof. dr J. Klimaszewska. SŁUPCZYŃSKA Anna Maria, Wybrane 7Jagad'fl1ienia'z meteorologii ludowej górali polskich na pnzykład2lie w~i Wiotów na Podhalu, prof. dr. J. Klimaszewslka. SZPILKA Wiesław, ,,1 nam nadejdzie nieznany brzask nowy". (Próba etnograficzillego opisu strajku), doc. dr hab. A. Zambrzycka-Kunachowicz. TEKIELSKA Katarzyna, Ozdobne pieczywo obrzędowe w Rzeszowskiem, prof. dr R. Reinfuss. TROJANOWSKA Kaltarzyna, Dywany malowane, prof. dr R. Reinfuss. URBAN SKA Małgorzata, RośHny ZJieln-e, d2liko 'rosnące o ",clzarownej" mocy w wierzeniach, obrzędach i praktykach magicznych, prof. dr J. Klimaszewska. WASILEWSKI Piotr, Zagadnienie sztuki ludowej na łamach prasy kulturalnej, prof. dr R. Heinfuss. WĘGLARZ Bal-bara, Kapliczki, krzyże i figury przydrożne. Ich rola w życiu i kulturze Szczawnicy i byłej tzw Rusi SzIachbowskiej, prof. dr J. KLimaszewska. 1984 BOBeSIA Bogusław, Łowiokie skr.zynie malowane, prof dr R. Reinfuss. CIŻMAN Be·ata, Rozważania o wyobrażeniach ko·nia j.ako istoty mediacyjnej w polskucj kulturze ludowej przełomu XIX i XX wieku, doc. dr hab. A. ZambrzycK<l-Kunachowicz. HANKA Ewa, Zwyczaje agrarne i pasterskie na terenie Karpat Polskich prof. dr J. Klimaszewska. KOLINSKI Denis, Obr;zęd wesehny w s·połeczeństwie polonijnym powiatu Po.r,tage Wisconsin USA, doc. dr hab. A. Zambr,zycka-Kunaohowicz. KURDZIEL Danuta, Ziołolecznictwo w Częstochowskiem w XX wieku na przykładz.ic wsi Mstów, prof. dr J. KlimasZJewska. LESZCZYNSK [ Jaroslaw, Ośrodek murarski w Oleśnicy, doc. dr hab. R. Zambrzycka-K unachowicz. MOSIO Grażyna, Wizja Amerylk,i w liistach i pamiętnikach chłopskich wychodźC(1I':- z lat 1880- 1939, doc. dr hab. A. Zambrzycka-Kunachowicz. PORE,'BSKA Elżbieta, Miejsce zabawy w życiu dziecka wiejskiego, prof. dr J. Klimaszewska. WOLEK Marek, Budowniotwo mieszkalne ,i gospodarcze we wsi Lendak na Słowackim Spiszu od początku XX wieku do czasów współczesnych, prof. dr J. Klimaszewska. 1985 BIELOWlCZ Andrzej, Rodzina w aspekcie obyczajowym na współczesnym Flores, doc. dr hab. L. Dzięgiel. CZ'iZEWSKI Adam, Źródła -tradycji "Die Neidforbe Gelb" a paradygmatyczna relacja doboru barwy strukJturalnie. nacechowanej, prof. M. Porębski. �KRONIKA 312 GIĄDŁA Maria, Dom mieszkalny i jego wnętrze w Jabłonce na Orawie, w latach 1900 - 1980, prof. dr J. KJlimaszewska. KUBIT Bożena, Procesje jako forma kultu religijnego, doc. dr hab. A. Zambrzycka- K!unachowicz. PĘKALA Marek, Jan Madej - rzeźbiarz ludowy z Dziewina (gm. Dziewina. woj. kra1lmwsbe), prof. J. Klimaszewska. TRZECIAK Grażyna, Problem cygańskii w wystawiennictwie muzealnym prof. dr J. K'limaszew.s'ka. WITKOWSKA Anna, "Obcy" w bajce ludowej analiza struk,turalna na pods!tawie wybranych tekstów polskiich i białoruskich, prof. dr R. ŁuŻlny. WOLLNY Mariusz, Współczesne zakopiańskie malarstwo na szkle na przykladzie dwóch rodG1:.in malal1sklich, pr-of. dr R. Reinfuss. 1986 AUGUSTYNEK Dariusz, Sztuka i język czyli jak odczytać Nikifora'!, doc. dr' hab. T. Chrzanowski. CHODURSKA Elżbieta, Podhalańslkiie malarstwo na szkle. Przekaz czy nowy kierunek, doc. dr hab. T. ChI1zanowski. CZAJ A Dariusz, Wenecja: Twarze miasta. Etnologiozna interpretacja symboliCiznego wymiaru zjawiska, doc. dr hab. A. Zambrzycka-Kunachowicz. FIGUS-GDULSKA Bogusława, Kulturowa i społeczna rola żebraków, doc. d:' hab. A. Zambrlzycka-KunachoWlicz. FORNAL Maria, Wpływ sztuki Wschodu na tkaniny podlaskie, doc. dl' hab. T. Chrz,alnowski. GUDOWSKA Marzanna, Obrzędy p'Jgrzebowe na Polskim Spiszu, prof. dr J. Klimaszewska. KACZMARCZYK Witold, Mechanizm mHyzacji r,zeczywis,tości na podstawie postaw wobec gór, doc. dr hab. A. Zambrzyaka-Kunachow,jclz. KIEiRES MałgorZJata, WspóldJz'iałania mieszkańców Istebnej wsi Besklidu Siąskiego w pracach rolnych, prof. dr J. Klimasz!Elwska. KRUPIŃSKI Andrzej, Drewniane zabudowania dworskie w Raciechowicach. doc. di!"hab. T,. Chrzanowski. ŁOZIŃSKA Kinga, Jan Paweł II bohater masowej wyobraźni, doc. dr hab. T. ChI1zanowski. MAJOR Bairbara, Rzeczywistość charyzmat)"ków. Próba etnologlioznej analizy Ruchu Odnowy w Duchu Swiętym, doc. dr hab. A. Zambnzycka-Kunachowicz. Ml\KA Mi!rosław, Postać ozarownicy a ludowe wzorce miltyczne, doc. dr hab. A. Zambrzycka-KJunachoWlicz. NOWAKOWSKI Tomasz, Kalwaria Zebrzydowska i Upadek Chrystusa pod KrI.Yżem -' wpływ ośrodka pielgrzymkowego na rzeźbę ludową, doc. dr. hab. T. ChiI1zanowski. OLASZJKIEWICZ Małgorzata, Etykieta wiejska dnia codziennego w Rabce-Sianym, doc. do hab. A. Zambrzycka-Kunachowkz. OLESIAK Anna, E1mologiozny opis pielg,rzymki (na przykładzie pielgrzymki do Sanktuadum Matki Boskliej w Odporys:wwie), doc. dr hab. T. Chrzanowski. OL;ESIAK Grzegorz, Wyobrażenia "małej ojczyzny". doc. dr hab. A. ZambflZycka-Kunachowicz. RZESZUTEK Mirosława, T. Chrzanowski. Dawna cerkiew łemkowska Próba analizy etnologicznej. w Krempnej, doc. dr hab. �KRONIKA SĄSIADEK Adam. Stereotypy etnicZlIle na Sląsku Opolskim, doc. dr hab. A. Zambrzycka-Kll:l1achowicz. SKRZYCKA Grażyna, WspółczeSll1Ja nzeźba l-udow.a !!la Żywliecczy£nie, prof. dł'" R. Reiufuss. SOŁTYS Małgorzata. Polskie obr.z.ędy narodzinowe jako obrzędy pnzejścia, doc. drhab. A. Zambrzyck'a-Ku.nachowicz. ŚLEDZIKOWSKI Tadeusz, Architektura drewniana Doliny Prądnika, doc. dr hab. T. Chrzanowski. ZABORSKA Jadwiga, stan bada!'! etnog,rahcz.nych w po wiata oh sandomierskim i tar-nobr,zes'k1im,prof. ·dr J. KLimaszew~a. ZĄBKOWSKA Dorota, Pamiętl!lJik chłopski jako źródlo e,tI!logJ'.aficz.ne, prof. dr H. Madurowiicz-Ul'bańska. ŻEBRACKI Piotr. Diabeł w wierzeniach Karpat Polskich, prof dr J. KlimaSlzewska. BOGUCKA Malgo.rza'ta. Społeczne aspekty obrzędów pr.zejścia wybranych plemion. arabskich Demokratycznej R'cpubLik.i Sudanu, doc. dr hab. L. Dzięgiel. GRABSKI Man>k. Organuzacja i w.artościowanie przestril,eni cmentarnej na Polskim Spisilu, doc. dr hab. A. Zambrzy.cka-Kunachowicz. PAŁUCKA Małgorzata, Monografi'a drewnianego 'kościoła w Panowieach, doc. dr hab. T. Chrzanowski. REGA Małgorzata, Kamienna rzeźba ludowa w Tymbarku i Słopnicach, doc. dr hab .. T. Chrzanowski. SOBCZUK Aldona, Kult obrazu MaJtki Boskiej ,z, Dzieciątkiem w Sanktuarium. Karmeli>tów Tr.zewiczkowych w Woli Gulowskiiej, doc dr hab. T. ChrzanowskL THINGITHU Agnieszka. Rol,a ekonomiczna kobiety rolniozkri. w Kenii, !Ze szczególnym uwzględnieniem plemion Kikuju i Luo, doc. dr hab. L. DzJęgi'el. WOLI.JNY Janina, KontrkultuDa żoŁnierska na przy:kładz.ie jednostki wojskowej w Helu-Borze, dr C. Robotycki. Uniwersytet Łódzki - Łódź 1983 GRZELAKOWSKI Jacek, Druzowie i ich religia, dr K. Wolski. KOPEC Paweł, Religia jako wyznacznik świadomości narodowej ludności skiej okolic Bytowa, doc. dr hab. J. Kucharska. WARGOWIAK-KOPEC Bożena, Ludow,a ceramika kaszubska w zbiorach nych w Polsce, doc. dr hab .. J. Kucharska. kaszubmuzeal- 1984 FONTAŃSKI Marek, Maronici i -ich kościół, dr K. WoLski. KAŁUZNA Dorota. Rola kultury muzycznej w życiu robotników łódzkich, prof. dr B. Jaworsk,a. KJIEJRSZTEJN Małgorz.ata, Karaimi w Polsce (do 1939 L), dr K. Wolski. PIOTROWSKA Urszula, Waleria Czubak - osobowość artystyczna i jej recepcja w środowisku Wiejskim, dr W. Baranowski. �-314 KRONIKA PROSNAK Dzierżysław, Religijność mieszkańców parafii niezabyszewskiej, doc. dr hab. J. Kucharska. wsi Kocierzew woj. RUDZKA Małgorzata, Upodobania estetyczne mieszkańców skierniewickiego na podstawie aktualnego wyposażenia wnętrza mieszkalnego. " dr W. Baranowski. SAŁAJCZYK-REPETO Anna, Przydomki szlacheckie ludności wsi okolic Bytowa, doc. dr hab, J, Kucharska. URBANIAK Ilona, St,au polskich badań ertnogra£icznych na Pomorzu ze szczególnym uWlz,ględnieJlJiemKas2'JUb,doc. dr hab. J. Kucharska. WROBLEWSKA MaDia Dorota, Łowickie jako region gospodarczo-kulturowy na przykładzie wsi Kocierzew, dr W. Baranowski. 1995 CZURKO Andr:zej, Zwyczaje zwią:zane 'ze śmiercią i pogrzebem w środowisku robotniczym Łod:1li,prof. dr B. J,aworska. BABIŃSKA Jolanta, Zdobienie drewnianego sprzętu pasterskiego w Karpatach zachodnich, prof. dr B. JawoI'Ska, DZIERZBIŃSKA Hanna, Funkcje świąt maryjnych w kulturze ludowej, prof. dr B. J aWOJ''Slka. GILEWSKAEwa, Dziecko w rodzinie 'kaszub~kJiej, doc. dr hab. J. Kucharska. KŁOS Zygmunt, Pr:zemiany w budownictwie we ws.iach Błonie i Kawęczyn, prof. dr. B. Jaworska. MĄCZEWSKA Hanna, Ormianie polscy i ich tradycje rodzinne, dr K. Wolski. PLUCIŃSKA-AMRIBD Anna, Styl żyoia łódzkiego środowiska robotniczego w świetle przekazów l,iteratury pięknej, prof, dr B. Jaworska. POSZEPCZYNSKA Jadwiga, Zycie 'towarzyskie robotników łódzkich w okresie międzywojennym, prof. dr B. Jaworska. PRZER YWACZ Anna, Swiat demonów w polskich wierzeniach ludowych. prof. dr B. Jaworska. 1<986 BABYK-HbRL Lucyna, Prace Bronisława Grąbczewskiego jako źródło etnograficzne, dr W. Baranowski. BELKE-MARKIEWICZ Hanna, Wizja świata i kultury w polsk'im filmie etnograficznym, prof. dr B. Jaworska. BENNISON MałgoflZata, Obraz kobiety żydowskiej na podstawie literatury i egzempLifikacji terenowej, prof. dr B. Jaworska. CHURAS Izabela, Ośrodek wy,twórczości wiórowej w Kmz:ieglowach. dr W Ba'ranowsk'i. KALINOWSKA Dorota, Potrawy obrzędowe na Kujawach, doc. dr hab. 'J. Kucha,rska. KAWCZYŃSKA Halina Nina, Monografia Falaszy -- grupy etnicznej okr8ślanej mianem Zydów Abisyńskich, dr K. Wolski. KĘDZ,TA Małgor.zata, Kobieta u Kirgizów. Rola społeczna i gospodarcza, dr W. Baranowski. KUROW,ICZ-KALISZ Joanna, Elementy dekoracyj,ne dawnych współczesnych wnętrz mies:1lkalnych na Kaszubach, doc. dr hab. J. Kuoharska. PANKOWSKA Danuta, Formy życia towarzyskiego robotników łódzkich w okresie międzywojennym. prof. dr B, J'aworska. PIERONKIEWICZ Krystyna, Kryteria rozróżniania swoich i obcych w społecznościach lokalnych Kaszub, doc. dr hab. J. Kucharska. 'SIENKIEWICZ Joanna, Pożywienie Jakutów, dr W. Baranowski. �315 KRONIKA STEL\~CZUK W.iesław, ŁowieC'two na Syberii w śWtietle polskich źródeł pisanych, OJ' W. Baranowski. STEL'\lACHOWSKA-BALCEREK ArIetta, Pojęcie pr,zesądu i jego rol,a w wybranej grupie, prof. dr B. Jaworska. STYCZYŃSKA Mariola, Karnawał jako fenomen kultury - próba analizy an,trop'0iogicznej, prof. dr B. Jaworska. SYLBURSKI Paweł, Zwyczaje wesellt1e w łódZikim środowisku robonie,zym, prof. dr. B. Jaworska, WIELEWSKA Ewa, Żydows~i rok obrzędowy, prof dr B. J,awors'ka. WILCZA W Dariusz, Twórca ludowy w społeczności lokalnej na przykładzie Ni~ifora Krynickiego, dol..'.dr hab. J. Kucharska. 1987 BRUC Bogumiła. Wdowieństwo w obyczajowości środowiska robotniczego, prof. dr B. Jawors·ka. CIESIE.LSKA Bogna, Procesja religijna, jej forma i funkcje społeczno-kulturowe (na przykładzie procesj,i w Łodzi), prof. dr B. Jaworska. GAWLlK Le:>zek, Sytuacja materiaLna ,i kuLturowa ludzi starych w rodzinie i spokezności wiejskiej na Kaszubach, doc. dr hab. J. Kucharska. GERS :vIagda1ena, KOl1Jtrola społeczna życia religijnego w społecznościach lokalnych na Kaszubach, doc. dr hab. J. Kucharska. KALISZ Jal'Osław, Wesele kaszubskie, doc. dr hab. J. Kucharska. 2\lALl'\7GWSKA Lucyna, Ballada miejska w środowiisku robotników łódzkich prof. ci,r B. Jaworska. MYSZKOROWSKA Grażyna, Ceramika środkowo i południowoamerykańska w muzc-ach pols~ich, doc. dr hab. J. Kucharsk,a. PAC '\lalgor.z.ata, Księżacy w świetle arty,kułów "Zonzy" oraz miejsce czasop,isma ."".ich życiu, dr W. Baranowski. PARADA Janus,z, Żydowskie obrzędy rodzinne, prof dr B. JawoTska. PLTJCI';'SKA Aldona. Próba ukazania katolicki'ch norm moralnych w świadomości j ;:Jraktyce robotn,ików łódzk,ich, prof. dr B. Jaworska. SIEMI:\'SKI Tomasz. Stosunki językowe we wsiach kaszubskich (tereny pogranicza i centrum l'egionu), doc. <11'hab. J. Kuchal·ska. SZYElLSKA Judwiga, Tkanina i haft opoczyńs,ki w latach 1900 -1945, prof. dr E. Jawor,;ku. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza - Poznań 1983 Bl\K nomem, Budownictwo wiejskie dawne i nowe w Puszczy Noteckiej, doc. dr h,,:). B. Linette. C-"';'DIA Aliredo Aparicio, Ayllu _. wspólnoty Indian Andyjskich na przykładzie Boliwii i Peru, dr hab. A. Pasem-Zieliński. CHO.JNOWSKA-BURKIETOWICZ Katarzyna, Pisarstwo Leona Skrzypczaka jako puykład twórczości nieprofesjonalnej, prof. dr Z. Jasiewicz. CZERVvIŃSKA Hanna, Czas w as>pekcie magicznym i rehgij.nym w polskiej tradY',yjnej kulturze ludowej, prof. dr Z. Jasiewicz. �316 KRONIKA DASZKIEWICZ Justyna, Stare i nowe osadnictwo PUSz.czy Noteckiej, doc. dr hab. B. Linette. DOBKOWSKA Małgorlzata, KuLt agrarny u ,Indian Pueblo, prof. dr Z. Jasi€w,icz. FRYZA Małgorzata, Migracje jako czynnik zmiany kulturowej (na przykładzie Puszczy Notecko-Warciańskiej), doc. dr hab. B. Linette. HERNACKA Aleksandra, Warsztat etnograficzny w badaniach problematyki Ziem Zachodnich i PóŁnoCinych, doc. dr hab. Z. Stas,zczak. MŁ YŃSKA Emilia. Znaczenie tradycyjnych elementów we współczesnej ku.lturze Noer.wegii,doc. dr hab. Z. StasZCizak. SKIBA Andnzej, Opowiadanie i rozmowa jako element kultury rodziny w,iel"kiej. Na podstawie badań wsi Rosko Krucz w województwie pilskim, pr'Jt dr Z. Jasiewicz. SOPPA,Irena. Dz,iedzidwo kulturowe a dziedZliczenie gospodarstwa (na przyki,J,dzie dwóch wsi bi,ałostodkich), doc.. dr hab. Z. staszClz'ak. SOPP A Mieczy05,ław, Współczesne przeobrażenia gospodarki rolniczo-hodo'A'lanej w PuslZozy Noteok'iej,. doc. dr hab. B. Linetite. ST AiNKIEWICZ Jerzy, Zmiana kulturowa u Indian Panare w WenezuelskieJ Amazonii, dr hab. A. Posern-Zieliński. SZMAŃDA Maria, Tanatologia Jakutów. Próba ujęcia strukturalnego, prac dr Z. Jasiewicz. WIECZERZAK-WOLODŹKO Jadwiga, Obyczajowość w życiu mieszkańców Ol',ztynka, prof. der J. Burszta. WIESZCZECZYŃSKA Teresa, Mit kosmogoniczmy u ludu polskiego, prof. dr L Jas'iewiCiz. 1984 JANKOWSKA Teresa, Budownictwo drewniane ziemi dobrzyńskiej. doc. d:' hab. B. Linette. KOPCZYNSKI Waldemar, W'spółczesna szwedzka rodzina farmerska jako grupa społeclZna i środo'wisko kulturowe, prof. dr Z. Jasiew,icz. KOSTKI,EWICZ Grażyna, Współczesna obrzędowość pogrzebowa na Orawic doc. dr hab. B. Linette. LEW ANDOWSKA Da!l1uta, Instytut Serbołużydki a zagadn,ienic etnicznośc; CJrof. dr J. Bunsz,ta. MICK'IEWICZ Alina, Przesąd jako element ludowego poglądu na świat. 11\~' podstawie badań we wsi Deszczno w woj. gorzowskim), pmf. dr J. Burszt,l. NEHGA Al1Jna, Polski emigrant w prooesie pI1zemian społeczno-kulturowych na podstawie pamiętni1ków z Francji, prof. dr Z. Jasiewicz. SKWORZ Joanna, Trady'cyjne elementy kultury ludowej w obrzędowośc: :,JTZCsiedleńców z okolic Berezy KartusIkiej, doc. dr. hab. B. Lilliette. TALACZYNSKA Danuta, Wesele na wsi kujawskiej na przelomie XIX i XX \,,'(~:;u, Społeczne aspekty obrzędu, prof. dr Z. Jasiewicz. 1985 ADAMCZYK Elżbieta, Pod lasie - obszar etnograficzny specyficzny c:'-y pl'lei;ciowy w świetle literatury przedmiotu, doc. dr hab. Z. Staszcz ak. DANAK Jolanta, Zwyczaje kolędnicze we wschodniej części regionu rzesZO\·:óc.;:lCgo nad Dolnym Wisłokiem, doc. dr hab. B. Linette. JASKULSKI Janusz, Wytwórczość Indian Panare. doc. dr hab. A. POscl":'-Zieliński. �KRONIKA 317 KAIRSKI Mariusz,E'kologiczne aspekty :kultury Indian Pana re (AmaJZonia Wenezuelska) w świetle założeń ekologii kulturowej, doc. dr ha'b. A Pose.rn-ZieLinSikd. KLIMKO Jan, Napoje i napitki - znaczenie powszednie, odświętne i obrzędowe (w warunkach pTZJemiesZJaII1!~a tradycji regionalnych na w,si), doc. dr hab. Z. StasZiczalk. MAJEWSKA Hanna, KuLtura wsi i chłopów w twórczości Stanisława Czernika, ,p.rof. dr J. Burs.zta. NAWROCKA Marlena, Wiedza relig.ijna w środowisku wiejskim na przykładz.ie pa.raiii LasZC'zyn'k/Rawicza, doc. d~ hab. B. Linette. PRYLOWSKA-NOWAK Elżbieta, Skutki kulturowe przemiany tradycyjnego pasterstwa tatrzal1skiego w migrację wahadłową, doc. dr hab. Z. Staszczak. RZEWOLSKA-WĄDOLOWSKA Jolanta, Współczesna obrzędowość weselna w Rawicki'em, doc. dr hab. B. Linette. SCHMIDT Magdalena, Wpływ opinii społecznej na styl życia mieszkańców Kożmina Wie1kopolsbego, prof. dr J. Bursz.ta. SZAHOWSKA Bernadetta, Tradycyjna obI1zęd:owość narodziinowa we współczewych prakitykach m'ieslzkańców wsi podraw:iokłch, doc. dr halb. B. Linette. TI~CJANOWSKA Alicja, Rodowód etniczny wybranych elementów tra·dycyjnej lwltury ludowej Rumunii, doc. dr hab. Z. Staszczak. WITEK Maria, WITEK Waldemar, Tradycja regionailla w życiu mieszkańców Zdrojów, dzielnicy Szczecina, prof. dr J. Burszta. WOŁODŹKO Marek, Rola światopoglądu w działaniach ekonomicznych, doc. dr hab. A. Pałublicka. 1986 BARTKOWIAK Lidia, Polskie i Slzwedzkie pożywienie ludowe. Próba analizy porównawo:rej, prof. dr Z. Jasiewicz. BIALOWIEC Ewa, Tradycje pierwotnych potraw w Europie (polewki bryje), doc. dr hab. Z. Staszozak DACBNKO Iwona, Prace etnowaticZJne Stefana Szolc-Rogo,zińskiego. Ich znaczerJiiedła nauki i życia społeczJno-kulturowego, prof. dr Z. J:asiewicz. GĄGALA Marzena, Religijność ludowa na Warmii na przykładzie Sanktuarium Maryjnego w Gietrzwałdzie, prof. dr J. Burszta. GRZEGORCZYK Iwona, Obserwacje i badania Polaków nad szamanizmem w XIX i na .początku XX w. Bróba oceny w świetle nauki współczesnej, prof. dr Z. Jasiewicz. KUŻNIEWSKA Ewa, Działalność ludoznawcza Heleny Wiesławy Cichowicz, doc. dr hab. B. IJinetlte. MICHALCZAK Jolanta, Ośrodek badań naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie. Działalnośt~ w dziedzinie etnografii, prof. dr J. Burszta. P AWLAK Jola.nt<l, Ludowe zespoły śpiewacze Ziemi Chełmskiiej ja.ko przJ kład amato.rskie~o ruchu folklorystycznego, doc. dr hab. B. Linet.be, . PAWLAK Robert, Koń w polskiej kulturze chłopskiej, prof. dr J. Burszta. PELCZYŃSKI Grzegorz, Karaimi polscy. Studium etniczne, prof. dr J. - Burszta. PŁOTKOWI AK Jolanrta, Obrzędowość rodzin po1skich w Po1o.nezikoy, prof. dr Z. Jasiew:icz. SKOWROŃSKA Grażyna, Koń w polskiej kultJurze eliJtarnej, prof. dr J. Burszta .. STRAZYŃSKA Lidia, Tradycyjny taniec ludowy i je~o scenicZI11a prezentacja, prof. dr J. BUI1Szta. �318 KRONIKA TIETZ Katarzyna, Kapliczki, krzyże i figury przydrożne na tere-nlie miast,'. Po'zonania, doc. dr hab. B. Linette. WACLA WSKA Katarzyna, Tradycyjne meble ludowe l'egionu Lyso;jór, c;c1c. dr hab. B. Linette. WOJCIECHOWSKA Mariola, Współcze:.ne leczn.ictwo ludowe na wsi leszcz:'ibkiej, doc. dr hab. B. Linette. 1987 ALEKSANDRZAK Renata, Zmiany wnętrz mieszkalnych we ws.i podmieh;';:ic~. na przykładzie Das1zewic, prof. dr Z. JasiJewicz. BAJDAN Grażyna, WrZory kulturowe :wchow.ań mlodzieży a starszego poi':.;)!enia mieszkańców wsi okolic Sz.czecina, prof. dr J. Burszta. CZYZEWSKA Jolanta, Współczesne zwyczaje i obrzędy doroczne na pnyidadzie praw·oslawnych świąt okresu ZJimowego, doc. dr hab. A. Szyfer. GOŁĄB Katarzyna, Wpływ wzorców obcych na wytwórczość ludową. prof. dr J. BursIZta. HARASIMOWICZ Danuta, Problem asymilacji kultul'llwej w rodzinach p"jsi;o-angielskich na przykładzie okręgu Norwich, doc. dl' hab. B. Linette. JANKOWIAK Barbara, Oznakowanie statusu spoleoZ!nego kobiety w wybrZlnych zwyczajach ludów euro.pej~kich, doc. dr hab. Z. Stas-zczak. KACZMAREK Beata, Proces a-clap,tacji kultul'Owej ludności greckiej w P')1:;ce. Na przykładzie rodzin zamieslZkujących we Wrocławiu. doc. dr hab. ,\, Szyfer .. KUBIATOWICZ Emilia, Obrzędowość pogrzebowa Tatarów z Bia!ostockiego d"wniej i współcześnie, prof. dl' Z. Jasiewicz. NAZA'RUK Alina, Współozesne zwyczaje j obrzędy weselne na Pod!asiu \\' rodzinach wY'znania prawosławnego (w wybranej wsi Milejczyce), doc. dr hab. A. Szyfer. PSARSKA Teresa Katarzyna, Współczesna religijność ludowa na przyklildl.ie wsi okolic Krobi (Biskupilmy), prof. dr J. BursZlta. PUPEK Ewa. Bułgarzy - ogrodnicy w Poznaniu. Procesy adaptacji w nowych warunkach przyrodniczych i społeczno-kulturowych, prof. dr Z. JasiewicI.. SAWICKA Anna, Toponomastyka Puszczy Noteckiej \V świadomości miesl.kańcl)\'" (rejon osadnictwa tzw. Mazurów Wieleńskich), prof. dr .}. Burszta. SOM·MERTAG Mar.ia, W.spółżycie sąsiedzkie a system wa.r!ości mieszkańcó\\" wsi Sypniewo, prof. dr J. BursZ/ta. WITKOWSKA Iwona, Elementy kultury bułgarskiej we współczesnym życiu rodzin bułgars'ko-pols,kich w Poznaniu, prof. dr Z. Jasiewicz. ŻUKOWSKA-PLISZKA Ewa, Rodzina w procesach adaptacji i jntegracji spoleczno-kulltur·owej emigr,antów. Na pI1zykładzie rod2Jin polskich w Australii, prof. ,dr Z Jasiewioz. Uniw€'l1syte.t WarSlZawskii - Warszawa 11983 ALEKSA Anastazja, Zmiany obrzędowości w Polsce, doc. dr hab. M. Pokiropek. weselnej u Litwinów mieszkających �319 KRONIKA BARTNICKA Małgorzata, Percepcja przestrzeni szawy, prof. dr Z. Sokolewicz. CZARNOTA Robert, Cybernetyczny lewlicz. KRASUSKA Joanna, __ próba obraz Współczesne wyjaśnienia hab. M. Pokropek. KRASU SKI Wojciech, ich Krzyże dr. hab. M. Pokropek. MARCHLEWSKI Wojoiech, grupy wnętrza wyglądu i miejskiej domów Osadnictwo jako Bułgaria) na tle jego M. Pokropek. HAl' AJCZYK Ewa, turze ludowej, TOKARSKA Czarownice prof. Drinowo i clzarownicy i sfery Starogrodz'e doc. analizy (okręg dziiałania dr doc. eko-etnoTyrgowisLte, bałkańskim, ich Soko- doc. dr. hab. w polsikiej kul- dr W. Dynowski. Joanna, propozycja wi Z. przestrzeni, próba w budownictWiie War- i mody, podziału - dr w tradycji "Olęderskie" pierwowzorów prof. mieszkalnych znaki logiClZnej, doc. dr hab. M. Pokropek. MATEEW KrassimiI', Tradycyjne budownictwo przykładzie obl'lzędowej, oddziaływaniem kapliczki na Nauk!i Don interpretacji, prof. Juana w świetle tybetańskiego buddyzmu - dr Z. Sokolewicz. 1984 DUŻYNSKA Magdalena, kładZJie kilku wsi Mrt hab. A. Zadrożyńska. DZIEWANOWSKA I'zabella, cji i analizy, JANCZEWSKI prof. KUZNIECOW Tradycyjne Kategorie prof Janusz, łej. prof. wspólnoty i chłopskich gry i jego z okolic znaczen,ie Białej i zabawy dziec:ięce, ubioru Tradycyjne ° Małgorzata, MARCZAK Bogumiła, ści etnicznej ludowego rzemiosło symbolice i wiejskie jego klasyfika- przemiany na w kurpiowskiej warszawskich gospodarza Tradycja imigrantów grobów w kulturze ludowa polskich i w wa. MICHALSKA-CIARKA Magdalena, prof. dr Z. Sokolew,icz. terenie Puszczy wielkanocnych, ludowej, nai'odowa Paranie, prof. "Warszawsk!i prof. w RADZIMIRSKA-Pl\KOWSKA przyczynek do Sławomir, SZCZEPKOWSKI dwóch nad Cmentarz Jerzy, wojska SZCZĘSNA-DURYS Anna, badań a pamięć, Struktura i marynarki Anna, wsi w dr. knzyż" Bia- prof. tożsamo- dr Pojnaro- kw,iatów końmi strój hab. 1981 - 19'133, na przykła- narodowy A - Zadrożyńska. dr Z. Sokolewicz. handlowej, inicjacyjnych prof. lokalna krośnieńskim), Współczesne Magdalena, O)Jrzędy dr Z. Sokolewioz. jako doc. doc. W. Dynowski. A Kutrzebaz krakowski narodową, obrzędów SpoŁeczność woj. SZOT-RADZISZEWSKA Elżbieta, prof. dr Z. Sokolewicz. ZMYSŁOWSKA świata, prof. Strój mitologią dr kształtowaniu PIETRZAK DarIusz, Koń w gospodarce chłops:kiej, oraz handel dZJie woj. krośnieńskiego, prof. dr A. Kulrzeba-Pojnarowa. kładzie dr dr A. KlUtrzeba-Pojnarowa. dr hab. A. Zadrożyńska. MARCINIAK Ewa, Pozycja więźniów, próba przy- doc. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. :VIAJEWSKA SIKORA (na Podlask:iej), dr Z. Sokolewioz. Marek, PusZClzy Białej, o pochodzeniu szlacheckich narodzin na przykładZlie grup dr Z. Sokolewj.cz. i obcy, prof. trwande dr przemiany i A. i :zmiana (na przy- Kutrzeba-Pojnarowa. w dzieaińs,twa społeczności w ludowej Rom, wizji �KRONIKA 320 1985 CETtERA Jerzy, Ceramiczna plastyka figUJl1alna w Chałupkach, doc. dr hab. M. Poikropek. KOKOTKIEWICZ Piotr, Wieś Nowosolna koło Łodzi kolonia Herrenhutów, dvc. dr hab. M. Pokropek. POPAKUL Izabela, Nowe [osadnictwo rybackie na przykładzie wsi Trzebierz, doc. dr hab. A. Zadrożyńska. SZNAJDERMAiN Momika, Mityczny wizerunek zarazy, doc. dT hab. A. Zadrożyńska. WILK-SALETOWSKA Ewa, Pożywienie wigilijne w tradycyjnej kulturze, prof. dr A. Ku!tTzeba-Pojnarowa. 1986 ANDRZEJKOWSKI Jan, Społeczne podstawy wesela drobnoszlacheckiego, prof. dr Z. Sok'OlewiClZ. AiRJvlATYS Joanna, ,Tr-adycyjne budoWiniDtwo Puszczy KampinoSikicj proces powstawania budynku mieszkalnego, doc. dr hab. M. Pokropek. BIELOWSKA Ewa, Niektóre kategorie interpretacyjne pożywienia w polskiej kulturze ludowej XIX i XX w. ([Zle szczególnym uwzględnieniem Kwaśne przaśne), prof. dr Z. Sokolewicz. BOGUSZEWSKA Beata, Wychowanie dZlieoka wiej'skiego, tradycja i zmiany na przykladziie wsi ,regionu kmśnieńskiego, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. DEM SKA Anna, M·istrzowie ceremonii w obrzędach narodzin i śmierci, prof. dr Z. SoikolewicZl. DEMSKI Dagnosł'aw, Zycie ascety jako alternatywna droga ludzkiej egzys·tencji, prof. d~ Z. SoJwle Wiioz. ENGELKIiN"G Anna, Wiara w magioZlllą moc słowa w .polskiej ku:1tur.ze ludowej na przykładz:ie rytuału błogosŁawieństwa, doc. dr hab. A. Za·drożyńska. GRADZIŃSKI ZygmuIlIt, Młynarstwo powiatu chelmskiego (geneza, rozwój, za.rllik), doc. ill hab. M. Pokmpek. w XIX i XX wieku JANIK Doro,ta, SymboHk'a obrzędów przejśeia, wyzwoliny w gruJpach zawodowych rzemieślników oraz u fJisaków ,i kosiarzy, prof.dr Z. Sokolewicz. NOŁODZIEJSKI Marek, Wizje !końca świata jako element ,kulturowego, doc. dr hab. A. Zadrożyńska. LASKOW6KA-OTWiI.NOWSKA Justyna, Symbolika dożynek. syfik'acj.i, doc. ill hab. A. Zadrożyllska. MAŁ YSZKO Stanisław, Ośrodek garncarSiki 'stockie, doc. dr hab. 'M. Pokropek. w Czannej systemu próba społeozno- opisu Wsi Kościelnej i kla- woj. biało- MIRONIUK Alicja, Twór01Jość rreŹJbiaif:ska Jana Markowskiego na tle dawnych ~ w.spółczeSillych zjawisik rzeźbiar.sJdch Oiechanowca i okoHe, doc. dr hab. M. Pokropek. PACZYŃSKA Małgorzata, Diabeł Boruta cznej mieszkańców Ziemi Łęczyckiej, P ARTYKA Joanna, Szlachecka "Silva czmych, prof dr Z. Sokołewicz. :PITUCHA Beata, Sposoby prof .. dr Z. Sokolewicz. i formy w wyobrażeniach i twórczości prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. Rerum" jako podróżow.ania źródło do badań w olmlicach Sołca artystyetnograii- nad Wisłą, �321 'KRONIKA POTKAŃSKI Tomasz, Społeczność Sondżo w procesie przemian, prof. dr Z. Sokolewic,z. RAWSKI Edward, Śmierć w świadomości potocznej, prof. dr Z. Soko,lewicz. wsi Chałupki, prof. dr SZCZESNIAK-GOSPODARCZYK JOaJnna, MonograLia Z. Sok,olewicz. SZPAKOWSKA Jadwiga, Strój okolic Krosna a poczucie odrębności grupowej, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. TARGOSZ-KRYSIK Bożena, Garncarstwo u ludu Nuba Moko z południowego Kordofanu w Sudanie, prof. dr Z. Sokolewicz. ZŁOCKA Magdalena, Świątynny rytuał hinduistyczny, doc. dr hab. A. Zadrożyńska. 1i987 BACZYNSKI Andrzej, Portret rzeźbialfZa ludowego FranC'iszka Sadownika z ŁomaJz, doc. dr hab. M. Pokropek. BAKALARSKA Laura, Wybraine elementy folkloru młodzieży szkolnej lat osiemdziesiątych, prof. dr Z. Sokolewiaz. BOJANOWSKA Beata, Przemiany formy ,i funkcji ołtarzyka domowego i innych pr'zedmiotów kultu religijlnego na tle zmian wnętl1za domu wiejskiego na terenie Puszczy Kampinoskiej, doc. dr hab. M. Pokropek. BUł"AT Jakub, Przestrzeń sakralna domu wiJej,skiego, prof. dr Z. Siokolewicz. IŁENDO Barbara, Wesele w Puszczy Kampino~kiej, doc. dr hab. M. Pokropek. KNl'TTEL Jagna, Koncepcja harmonistów jako cJ.·zykład rea1izacji mitu natury, doc. dr hab. A. Zadrożyńs'ka. KUBIAK Anna, A~nihotra, prof. dr Z. Sokolew.icz. KUŚNIERZ Jolanta, Mehendi - sztuka, zwyczaj, rytuał, doc. dr hab. A. Zadrożyńska. MALEWSKA Anna, Historia w swiadomości miesz.kańców Narola, doc. dr hab. A. Zadrożyńska. ORŁOWSKA Barbara, lOostawy wobec śmierci filozofia świa,ta ludzkJiego na podstawie wypowiedzi ludności wiejskiej z Roztocza, doc. dr hab. A. Zadrożyńska. PIENIĄŻEK Witold, Próba opisania wyobrażeń eschatologicznych w kulturze współczesnej, doc. dr hab. A. Zadrożyńska. RESZKA Hanna, Zagroda chłopska z terenu Puszczy Kampinoskiej, doc. dr hab. M. Pokropek. STARZEWSKA Katarzyna, Transpont i komunikacja na terenie Puszozy KampinoskJiej, doc. dr hab. M. Pokropek. SZAŁ YGIN Jerzy, Budowa. trwanie i destrukcja budynku mieszkalnego na terenrie Puszczy Kampinos'kiej, doc. dr hab. M. P,okropek. SZCZUKA Nela, Krzyże i kaplicZlki przydrożne a obraz życia wsi prawosławnej na przykładzie parafii Nowoberezowo na przełomie XIX i XX w., doc. dr hab. M. Pokropek. URBAN'OWICZ Irena, Przenosiny w weselu podlaSIkim i kurpiowskim, prof. dr A. Kutnzeba-Pojnarowa. ZAMOSCIŃSKI kolewicz. 21 Lud, t. LXXII Krzysztof, Ludowe lekarki w okolicach Biłgoraja, prof. dr Z. So- �322 KRONIKA Uniwersytet Wrocławski im. Bolesł,awa Bieruta - Wrocław 1983 BIELAK Maria, Geneza sochy w północno-wschodniej Europie, dr Z. Kłodnicki. CZERNIAWSKA 1l1ena, Małżeństwa miesrone pols>ko-niemieckrie na pograniczu, w Tejonie Łęknica-Bad Muskau, zawarte w latach 1970- 1980, doc. tir hab. E. PietTaszek. DUMIN HeilTyk, Dwór a społeczność chłopska. Wpływ właścicieli latyfundium narolskiego na ludność Narola i sąsiednich wsi od 1867 do 1939 r., doc. dr hab. E. Pietraszek. HORDZIEJEWICZ Roman, Zwyczaje zwriązane z wyJbol1em miejsca pod budowę oraz z budową domu Ina wsi polskiej od polowy XIX wieku do czasów obecnych, dr Z. Klodnieki. KA WCZYNSKI Andr,zej, Weselne p.ieozywo obr.zędowe w Polsce południovm-w~chodniej jako p.I1zejaw ludowej otwórcz.ości pl<lstycznej, doc. dr hab. B. Bazielich. MkRCZYK Iwona, Obrzędy rodzinne wśród kopieniaczy AfTyk:i Zachodniej, dr A. P,aluch. MŁ YNkRZ Barbara, Ośrodek garncarskii w Urzędowie, doc. dr hab. E. Pietraszek. NIZIŃSKA Elżbie.ta, Ludzie wędrowni ·iich zajęcia w polsk.iej k,uHur.ze ludowej, doc. dr hab. tE. P'ietraszek. P ASZKIEWICZ Irena, Wiplyw spolecznego iZrozmcowama na kSiztałtowanle się współozesnej twórczości ludowej okolic Oławy, doc. dr hab. B. Bazielich. PIWOWARCZYK Dani'usz, Ob11zędownść św.iąt maryjnych ze szczególnym uwzględn.ieniem funkcj.i.akcesoriówroślinnych. Studium porównawcze: Podlasianie Lasowiacy, dr A. Paluch. SOBOLE WSK A Aneta, Rola sta~osty w obrzędach weselnych regionu rzeszowskiego (na przy,kładzie wsi Wysoka Głogows'ka), dr H. Wesołow9ka. SZYMCZYK Jolanta, Znaczenie fitoterapiJi w leczeniu chorób kobiecych ',,; Lc:sowia,ków, dr A. Paluch. WIATR Aleksandra, Rodzaje i funkcja chust w tradycyjnej kobiecej odzieży ludowej w Po1s·ce, doc dr hab. B. Bazi<eili·ch. 1984 BALA WAJ DER Jolanta, Czas wolny zabrzańskich górników, doc. dr hab. E. Pietraszek. DOLIŃSKA Magdalena, Współozesna sz,tuka plemienia Aranda z Australii Srodkowcj, dr A. Paluch. DROBINA Maniola, Tlfadycyjne leczniclwiO wsi polskiej w zakresie wybranych choTób lZalkaŻTIych,dr A. Paluch. HOFFNER-SUCHECKA PauLina, P,taki w tradycyj.nym światopoglądzie ludowym ze szczególnym uwzględnieniem ich roli wieszczej, dr H. Wesołowska. KIJAK Janus.z, Nowe zwyc.zaje oj obrzędy rodzi-nne we wsi Ołbrachcice Wielkie w gm~llIie Ząbkowice Sląskiie, doc. dr hab. E. PietTaslZlek. KJOBYŁECKA Anna, 'RośLina w raklu obrzędowym na terenie Gór SwiGtokrzyskich, dr A. Paluch. KOCZWARA Barbara, Tradycyjne c.iesielstwo w.iejskie w gminie Limanowa w woj. nowosądeckim, dr H. We s'ołowska. KROLCZYK Józefa, Magiczne posługiwanie się rośliną w lecznictwie wsi polskiej w XIX i XX wieku, dr A. Paluch. �!KRONIKA 323 SKRZEK Paweł, Teatr,alność tradycyjnych 'zwyczajów Bożonarodzeniowych, doc. dr hab. B. Baizielich. SOW,IŃSKI Stanislaw, Wierzen~a do,tyczące duszy ludzkiej mieszkańców wsi Zagorzany w gmilIlueSo~ec-Zdrój, doc. dr hab. E. p'iEl'traSlzek. SZCZEPANIAK Graż)'lna, Układy funkcjonalno~przestrzel1Jne wiejskiego gospodars,twa domowego, na przykładzie w:'li podkieleckiej Sw,iatełek, doc. dr hab. E. Pietraslzek. 1985 BOHDANOWICZ Jacek, Rózga weselna, formy i funkcja oraz zwyczaje i obrzędy z nią związane, doc. dr hab. B. Baz,ielich. KOBA Małgorzata, 'MałżeńS'twa hClterogamiazne zawarte w latach 19'45- 1947 w byłym powiecie średzkiim jako czynnik zaaw,anS'owania procesów adaptacji i inilegracji, doc. dr hab. E. PietraS'zek. KUSMIDROWICZ Beata, Obraz Żyda w świadomości współCiZesnych miesizkailców wsi, na przykładzie Rozdziela ,i Żegociny, doc. dr hab. E. Pietraszek. NAZAREWICZ Barbara, Kożuch ludowy w Polsce, doc. dr hab. B. Bazielich. NIKOŃCZUK Krystyna, Obraz Żyda w folklol1ze polskim, doc. dr hab. E. 1'ietraszek OSENKOWSK1 Ireneusz, Rybołówstwo nad Biebrzą, środkową i górną Narwią, doc dr hab. B. Bazielich. TARGOSZ Iwona, Obrzędowość doroczna na Sląsku Opolskim na przykŁadzie wsi Dobra w gminie Strzeleczki w latach \1945- 1985, dr H. Wesołowska. WOŁOCHOWSKA Marzena, Pra<ktyki magiczne i wróżebne w polskiej obrzędowości dorocznej Ize szczególnym uwzględnieniem Dolnego Sląska, dr H. Wesołowska. 1986 BEM Marek, Miejsce i rola 'zespołów folklorystycznych w kulturze wspó!ezesnej wS'i dolnośląs'kiej, dr H. Wesołowska. BUCHALIK Lucjan, Historia i stan badań kultury Dogonów, dr hab. A. Paluch. DUDA Agnieszka, Przemiany obrzędowości wese}nej Łemków na przykładz.ie wsi Bielanka koło Gerlic, doc. dr hab. E. Pietraszek. JACKOWSKA Dorota. Tkaniny u Dogonów, dr hab. A. Paluch. KOCZOR Ilona, Zwyczaje zawodowe górn~ków Hyl:mickiego Okręgu Węglowego, doc. dr hab. B. Bazie1ich. KOPREK Bogdan, Dusiza ludzka w tradycyjnym światopoglądzie ludowym w Polsce, dr H. Wesołowska. ŁUKASIEWICZ Barbara, Zdobnictwo murowanego budownictwa południowej Opolszczyzny (od drugiej połowy XVIII wieku do początków XX wieku), doc. dr hab. B. Balziel,ich. NIEBUDEK Jolanta, Elrementy zabawowe w tradycyjnej obr,zędowości dorocznej w Polsce, dr H. Wesołowska. PODBIOŁ Renata, Autorytety świata muzułmańskiego, dr hab. A. Paluch. 1'ODLEWSKA-BEM , "Krasnostaws'kie ChIńielaki" jako współczesne widowisko folklorystyczne, dr H. Wesołowska. ROGOWSKA Barbara, Sta,n kuLtury poHtycznej społeczności wiejskiej !Ze wsi Kloda (gmina Rydzyna}. doc. dr hab. E. Pietraszek. SOLECKA Halina, Współozesna sztUika ludowa rejonu pulaws,kiego, doc. dr hab. B. Bazielich. 21· �324 KRONIKA SZMURŁO Beata, Formy i znaczenie daru w obnzędowośei pogrzebowej w Polsce, dr H. We.s'ołowsk~. WOJ'DOWICZ Teresa, Miejsce mlodz1eży w życiu społecznym i kulturalnym wsi w latach pięćdz.i.oesiątych i osiemdzies.iątych XX w. Wi,eś Grabice k/GubiJna, doc. dr hab. E. Pietraszek. 1987 BEDNARCZYK Artur, Mieszkalne i gospodarcze budowniotwo drewniane w gminie Kuryłówka, w woj. rzeszowskiim, od polowy XIX w. do 1944 roku, doc. dr hab. A. Paluch. GAŁĄZKA Krzysztof, Ogień i woda w tr'adycyjnych pol~kich obr.zędach i zwyozajach rodzinnych li dorocznych, doc. dr hab. A. Paluch. GOLLA Hanna, Obrzędowość rodzinna na Archipelagu Bismarcka, doc. dr hab. A. Paluch. J ASNOWSKA Dorota, Zwyczaje związane ze śmiercią i pogrzebem z uwzględnieniem rolli roślin, doc. dr hab. A. Paluch. ŁASEK Ewa, Formy i zdobniotwo uli na podstawie ,zbiorów ze skansenu mi'eSlzazącego się przy InSJtj"tucie Weterynar,i,i w Swarzędzu, doc. dr hab. A. Paluch. NOCEŃ Andnzej, Sytuacja ludzi starych we wsi Bażany woj. opolskie, doc. dr hab. E. Pietraszek. RYBKA Waldemar, Zaklinanie deszczu w Afryce południowo-wschodniej, doc. dr hab. A. Paluch. SOJKA Jan, Propozycje zastosowania metod statystycznych do badań tradycyjnej kultury ma,ter-ialnej, dr Z. Kłodnicki. 1Vlaria Niewiadomska ETNOGRAFICZNE WYSTAWY CZASOWE WOJEWGDZTWO ZORGANIZOWANE STOLECZNE W 1986 ROKU WARSZA WSKIE MUZEA Warszawa, Muzeum Azji i Pacyfiku "Drzeworyty :z Katmandu" Scenariusz: A. Latusek, B. Manandhar, oprawa plastycZlna: E. Kossakowska, 50 eksponatów. Ekspozycja: 6 - 30. Ol. w Galerii Klubu M.P.iK. "Ściana Wschodnia" w Warszawie; Ekspozycja: 20.02. - 12.03. w Nowohuckim Centrum Kultury; Ekspozycja ZEL03.- 15.04. w Miejskim Domu Kultury w Swinoujściu; Ekspozycja: 29.04.-11.05. w Muzeum Okręgowym w Ciechanowie; Ekspozycja: 16.05 - 4.06. w Domu Kultury "Zachęta" w Białymstoku; Ekspozycja: 5.09. - Z8.09. w BWA "Salon SZJtuki W~pólczesnej" w Bydgoszczy; E1kspozycja: 3 - 15.10. w BWA w Toruniu. "Bogowie ludu ,Iondii" Scenariusz: konsultacja: B. Buczek-Plachtowa, opmwa plastycZlna: A. ChruścillSlka-Łukasik, K. By,r~ki, J. Kus'io, M. Smyczek, ok. 150 eksponatów. Ekspozycja: �325 IKRONIKA w Galerii "Nusantara"; Ekspozycja: 4.06. - 3.11. w Muzeum Archeolow Gdańsku. Współorganizator: Muzeum Archeologiczne w Gdańsku. 24.01. - 10.04. gicznym "Miedź w kulturach Scenarius.z: Azji" NI. Majka, oprawa plastY·ClZna: M. Kilian, 220 eksponatów. Ekspozycja: l\1u'zeum Miedzi w Legnicy. Katalog. Współorg.an.izator: Muzeum Miedzi w Legnicy. 23.01. - 29.03. IV .,Grafika lamajska z Nepalu" Scena·riusz i oprawa plastyczna: A. Lalusek, 70 eksponalów. Ekspozycja: 10.02._ 29.03. w Muzeum Regionalnym w Chojl!JJowie. Katalog. Współorganizator: Muzeum Regionalne w Chojnowie; Ekspozycja: 14.04 - 30.04. w BW A w Częstochowie, 82 eksponaty. "Afgailska sztuka i rękodzieło" Scenariusz i oprawa plastyczna: Z. Ananicz, ok. 150 eksponatów. Ekspozycja: 18.a4.w Muzeum Narodowym Z,iemi Przemyskiej w Przemyślu. Współorganizator: Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej. - 30.08. ,.Vanuatu Scenariusz: J. Szelegejd, eksponatów. Ekspozycja: oprawa s7Jtuka i etnografia" plastyczna: R. Szozepańskd, w Galerii "Nusantara". 10.06. - <10.08. "Gamelan Scenarius.z i opr-awa plastyczna: w Galerii "Nusantara". w 'f,'ars:zawie. - 25.10. - ,J. Szelegejd, Katalog. ok. 80 magiczll1Y dźwięk Indonezji" A. Latusek, ak. 90 eksponatów. Ekspozycja: 19.08.Współorganizator: Ambasada RepubUki lndone1zji "Nepal. Kraj i ludzie" wystawa fotograficzna Miłosława Pietruszki Scenariu51z: M. Pietruszka, 88 fotogramów. Ekspozycja: 5.10. - 30.10. kim Centrum ~ultury w Białymstoku . .,Stroje mniej>szości narodowych Chińskiej Republiki w Akademic- Ludowej" Scenariusz: A. Latusek, 1. Łabędzka, oprawa plastyczna: J. Golowska, H. Styk, ok. 90 eksponatów. Ekspozycja: 4.11.86 - 15.01.87 w Galerii "Nusantara". Katalog. Współorgrun:iza.tor: Ambasada Chińskiej Republiki Ludowej w Warszawie. Warszawa, Państwowe Muzeum Etnograficzne "Kultura ludowa ZJiemi Cieszyńskiej" Scenariu!>z: E. Osińska-PiS'korz, M. Demhiniak, oprawa plastyczna: T. Zaręba, eksponatów. Ekspozycja 27.01. - 30.03. Katalog. Współorganizatorzy: M.K.i S. Departament Bibliotek, Domów Kultury i Dz:i;ała.1ności Społeczno-Kulturalnej, Macierz Ziemi Cieszyńskliej, Towarzy:>two Miłośników Regionu, Muzeum w Cieszynie 315 Laureaci "Jołanta PętkSiowa, Adam Wydra Nagrody Anty,gtyczmej Młodych im. S. Wyspiańs1dego" Scenariusz: J. Migdał, oprawa plastyczna: R. Romanowska, 129 eksponatów. zycja 4.04. - 1.06. Współorganizator: Muzeum Regionalne w Łukowie. Ekspo- �KRONIKA 326 "Co kraj to obyczaj" pokonkursowa wY'mawa .rysunków Scena:riuSlz: M. Bero, 130 prac. Ekspozycja: Muzeum Kary tkatury. "Tradycja i współczesność 6.06. - 20.07. Katalog. Współorgan~ator: polskiego ruchu ludowego w sztuce ludowej" Scen-arjuslz: J. Migdał, oprawa plastyc1zna: H. Gałązka, ok. 200 eksponal1:ów. Ekspozycja: 19.06. - 31.08. Folder. WspóŁorganizatorzy: Centralny Zw.iązek Spółdtielni RękodZ<ieła Ludowego i Arty,9tycznego "Cepelia", Stowarzyszen:ie Twórców Ludowych. "Lima - wieś Slzwedzka w fotografLi" Scenariusz: M. Parnowska, ok. 100 fotografii. Współorganizatorzy MK~S, Insty,tut Szwedzki. Ekspozycja: 14.10. - 30.11. Folder. "Kula" . Scenariusz i oprawa plas.tyczna: J. Moreno, ok. 100 eksponatów. ~0.11.86 - 30.03.87·. Foler. Współorg.anizator: Muzeum Azji i Pacyfiku. "Laureaci Nagrody im. Oskara Bkspozycja: Kolberg,a" Scenariusz: M. Orlewicz; oprawa plas!tyczna: K. Michalik, ok. 130 eksponatów. EkspolZycja: 17.12.86 - 20.02.87. Współo-rgaillzatorzy: MKiS, "Cepelia", Zarząd GłóWlI1Y RS\V: "Prasa-Książka-Ruch", M,aJzowiecik.j,e Towanzystwo Kulitury. WOJEWODZTWO BIALSKOPODLASKIE MUZEA Biała Podlaska. Muzeum Okręgowe "Malarstwo i rzeźba Zygmunta ScenaJ"jusz i oprawa plastyczna: - 30.06. ·W Muzeum w Łosioach. Walenciuka" A MiI1Oniuk, 54 eksponaty. "SZJtuka ludowa południowego Ekspozycja: 24..04.- Podlas'ia '86" wystawa pokonkursowa Scenariusz: A. Mirontuk, A. Radzikowska, oprawa plastyczna: K. W,i,tkowska, 327 eks.pona,tów. Ekspozycja: 15.05. - 29.06. A. Grajewska, "Zabiegi o czystość" Scenariusz: A. Miron.iuk, oprawa pl<łstyczna: zycj.a: 28.08. - 2.11. w Muzeum w Łosicach. "Podlaska tkanina K. Witkowska, 64 eksponaty. Eks.po- ludowa" Scenariusz .i ·oprawa· plastyczna: A. MirCllI1iuk, 45 eks·ponatów. Ekspozycja: 11.07.w Muzeum Stanisława Staszica w Hrubieszowie; Ekspozycja: 22 paździe,rmk w Wiejskim Domu Kultury w Sitniku, 22 eksponaty, - 27.09. �327 IKRONIKA "Miary ~ wagi" Sce.nariuSiZ: A. MirOllliuk, oprawa plastyczna: K. W,itkowska, ponaty. Ekspozycja: 13.11.B6 - 5.0LB7 w MUJzeum w LoSlioach. WOJEWODZTWO INSTYTUCJE A. Gajewska, n eks- BIAŁOSTOCKIE NIEMUZEALNE Białystok, Wojewódzki Dom KulJtury "Wojewódzki przegląd pisanki ludowej wystawa pokonk!ursowa 'B6" Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Orzechowicz, K. Kunicka, M. Konopko, konsultacja: Muzeum Okręgowe w BiałymSJtoku - Z. Cilesiels'kii, 770 ekspOlilll.tów. Ekspozycja 30.03. - 30.04. WOJEWOOZTWO BIELSKIE !VIUZEA Bielsum-Biala, Muzeum Okręgowre "Teatr obrzędowy w Beskidach li jego inspiracje" Scenariusz i oprawa plastyczna: K. Pieronkiewicz, konsultacje: B. Turno, 98 eksponatów. Ekspozycja: 12.05 - 4.06. Wspó~orgaJIllilz,artor:Państwowy Teatr Lalek "Banialuka" "Bielsko-Bi,ała w malar.stwie twórców nieprofesjonal:nych" ScenariuSiZ ,i opr,awa plastyozna: K. Pieronikiewicz, konsuHacja: B. Turno, 46 eksponatów. Ekspozycja: 12.06. - 30.06. w Klubie Garnizonowym w Bielsku Białej. "Współczesne Scenariusz: malarstwo K. Pieronkiewicz, na sZ1klei rzeźba ludowa Kar.palt Polskich" konsultacja: B. Turno, 168 eksponatów. Ekspozycja: 23.07. - 30.10. Cieszyn, MUZieum BeskJidzkie im. A. PoQ'żorskiego w WiśIe wystawa "Koroneczki" twórozości. dziecięcej inspirowanej twórczością Oprawa plastyom,a: J. Krop, 150 eksponatów. Ekspolzycja: ganizator: M~nisterstwo Oświaty ,i Wychowan'ia, Kuratorium nia w Bielsku Hi.ałej "Rzeźba ·i malarstwo WspółorOśwd.aty li Wychowa- 15.02. -1'5.03. L. KubaszYlka z KoIl!iaikowa" eksponatów. Ekspozycja: 20.09. - 1'5.12. Współorganizatorzy: nie, Oieszyńskie Oentrum Kultury Żywiec, Muzeum 206 ludową Muzeum w Cies'zy- �KRONIKA 328 "I pokonikursowa wystawa pIasty/ki obnzędowej województwa bielskiego" Scenariusz: L. Grajny, oprawa plastyczna: L. Grajny, R. Czader, W. Wilga, 83 eksponaty. EkspO'Zycja: 31.01. - 9.03. Współorganirotor: Żywiecki Ośrodek Kultury. "DaWQle ludowe malarstwo Scenariusz: L. Grajny, eksponaJty. Ekspozycja: oprawa na szkle Beskidów plastyczna: L. Grajny, Katalog. J. Ruśniaczek, A. San tera. 54 2'5.07. - 25.08. INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Bielsko-Biała, Wojewódzki Dom Kultury "Sztuka ludowa województwa Scenaniusz: Z. M!icherdziński, oprawa EkspolZycja: 7 - 12.06. w Wojewódzkim Sucha Beskidzka, Zachodnich" Towarzystwo bielskiego" plas.tyozna: B. Wrona, ok. 150 eksponatów. Ośrodku Ku1tury w Ostrołęce. MiłoŚJ1,iikówZiemi Suskiej "Sucha w dawll1:ejfotografi.i" Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Harasimczy-k, -wrzesaeń w MOK w Suchej BeskidzJkiej. WOJEWÓDZTWO 138 fotografij. E,kspozycja: lipiec- BYDGOSKIE MUZEA Chojnice, Muzeum Hiswryc1Jno-EtnograJiiczme "Pokonkursowa wystawa współcze~;nej sztuki ludowej Kaszub" Scenariusz: L. Tybol'<ska, L. Bialkowska, oprawa plastyczna: K. LemańclZyk. konsultacja: L Wr,onkowska, 140 ekspona'tów. Ekspozycja: 21.05. - 8.12. Informator. Tuchola, Muzeum Borów Tucholskich "HaH kaszubski Scenariusz: M. Huryn, 25 eksponatów. rodziny Betynów" Ekspozycja: WOJEWÓDZTWO 18.07. - 20.09. CHEŁMSKIE MUZEA Krasnystaw, Muzeum Regionalne "Rzemiosło ScenariuSlZ: W. Fedorowicz, Ek.s<pozycja: 6.06. - 17.09. Scenariusz: W. Fedorowioz, pozycja: 19.08. - 3·1.12. ludowe - oprawa plecionkarstwo" plastyczna: E. Romańc'zuk, "Praca w rzeźbie Jiudowej" oprawa plastyczna: E. Romańczuk, 48 eskponatów. 32 eksponaty. Eks- �329' ,KRONIKA WOJEWODZTWO CIECHANOWSKIE MUZEA Mława, Muzeum Ziemi Zawknzeńskiej "KulturH ludowa Zawkrza" Scenariusz: 1. Borowy, oprawa plastycZilla: 1. Borowy, A. Parrasiuk, ok. il50 eksponatów. Ekspozycja: 2:3.05.- 31.12. Współorgarnlflator: Muzeum Okręgowe w Ciecha~ nowie. WOJEWODZTWO ELBLĄSKIE MUZEA KwidzyiJ, Muzeum Zamkowe w Malborku, Scenar;iusz: II. Sampławska, cja: 24.03.- 30.04. oprawa "Pisanka "Współczesna Scenariusz: H. Sampławs.ka, zycja: 20.05. - 20.09. Oddział w Kwidzynie regiOlI1aJlna" plastycZ'lla: S. OZJerny, 9'3 e.\{sponaty. Ekspozy- &:duka ludowa Pomor.za Gdańskiego" oprawa "Kaszubska plastyczna: S. Czerny, 2,20 eksponatów. Ekspo- ceramik'a ludowa XX w,ieku" Scenariusz: T. Przała, komisarz: H. Sampławska, ok. 200 eksponatów. Ekspozycja: 6.12. - 30.12. WOJEWODZTWO oprawa p1as,tyc,zna: S. Czerny,. GDAŃSKIE MUZEA Wdizydze, Kaszubski "Ochrona Scenariusz: - 15.09. Park Etnograficzny tradycyjnego T. Sadowski, budownictwa 20 plansz ludowego na Kaszubach z rysunkami i zdjęciami. i Kociewiu" Ekspozycja: 1.07.- ,,80 lat Muzeum we Wdzydzach" Scenariusz: A. Kwaśniewska, zycja: 29.07.- 30.09. 32 reprodukcje zdjęć,23 eksponaty, 12 plansz. Ekspo- "FOiklor ziemi kaszubskiej" Scenariusz: A. Kwaśni'ewska, 29 eksponatów. Szkół Zawodowych nr l w KośoicTlzynie INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Gd-ańS'k, WojewódZJ!ci Ośrodek Kultury Ekspozycja: 8 - 12. - 15.12. w Zespole �:330 KRONIKA "Hafty kaszubskie hmy Konkel z Wejherowa" : Scenariusz: K. Szałaśna, oprawa plastyczna: A Szablewska, zycja: 5.02. - 7.03;.w Galerii SztukJi Ludowej WOK "Współczesna 36 eksponatów. Ekspo- sztuka ludowa KasZJub" . Scenariusz: K Srzałaśna, opI1awa plastyczna: Z Chylarecki, cja: 14.03.- 12.04. w DK w Gdańsku. Katalog. 233 ekspona,ty Ek.spo>zy- "Hafty kociewskie Mar.ii Wespy z Tczewa" 'Scenariusz i oprawa plastyczna. K. Szałaśna, 49 eksponatów. w Galerii Sztuiki Ludowej WDK. "Zabawki Ekspozycja: 2.05. - 27.05. ludowe" Scena.fiiusz: K. SJzałaśna, oprawa plastyczna: A. SZJablewska, 90 eksponatów. Ekspozycja: 30.05.-\1.07. w Galer~i SZJtuki Ludowej WOK Współorganizator: Reg,iOln-aIne Biuro Sprzedaży "Cepelia" w Gdyni. . "Członkowie Stowarzyszenia Twórców Ludowych O/Gdańsk prezentują" Scenariusz: K. Szałaś"il'a, oprawa plastycZJna: A. Szablewska, 90 eksponatów. Elkspozycja: 7.08.- 30.09. w Galerii Sztuki Ludowej WOK. Współorganizator: STL O/Gdańsk. "VII wystawa haftu kaszubskiego Klubu Siedmiu Kolorów" .Scenariuć>z: K. Szałaśna, oprawa plastycZJllia: Z. Chylarecki, 60 eksponatów. Ekspo'zycja: 3.12.86.- 27.01.87. w Galerii Srztuki Ludowej WOK. Współorg,anizator: Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie w Gdańsku. WOJEWOOZTWO GORZOWSKIE MUZEA ·GorzÓw Wilk.p., Muzeum Okręgowe "Wi elkopOl1s1kaXIX-wieczna 1 SC'enadusz - 1.05. oprawa plastyczna: M. Bauman, I1zeźba ludowa" 40 eksponatów. Eksporzycja: 8.02.- "Ubiór ludowy na Podhalu" 'Scenariusz: H. Błaszczyk-Żurowska, Ekspozycja: 9.03.- 3.06. oprawa plastyczna: J. Czech, 137 eksponatów. "Sztuka zdol:miczo-obrzędowa związana z nadejściem oraz ze świętami Wuelkanocnymi" Scenariusz - 15.05. oprawa plastyczna: G. Kostkiewicz, 40 eksponatów. wiosny Ekspozycja: 10.04.- �331 ,KRONIKA "TechU1likidawnej uDok, czar" Scenariusz: Z. Linkowski, oprawa plastyczna: J. Piechocki, - 15 e1ksponatów etnogmficznych). Ekspozycja: 18.05. - 23.10. (w ramach wystawy "Ozwar;ty kon,kurs na Ir,zeźbę ludową" ScenariuslZ oprawa plastycZlTIla:G. Kostkiewicz, 5,2 e\ksponaty. Ekspozycja: 17.11.86- - 31.01.87. WOJEWÓDZTWO JELENIOGÓRSKIE MUZEA Jelenia G6ra, Muzeum Okręgowe ..Dolnośląskie meble ludowe od końca XVII w. do 'połowy XliX w." Scen;-;'iu.z: H. Slomska, oprawa plastyczna: otwaraie 15 paźdz.icrnika. Informator. Ka;nic"na Góra, r.'Iuzcum Tkactwa 71 eksponatów. Ekspozycja: Dolnoślą::lkieg,o "Świ::lt bajki Scenariusz i oprawa plastyczna: cja: 25.04 - 30.06. Folder. W. Sierka, M Eckert, WOJEWÓDZTWO świat lalki" A. Woźniak, 150 eksponaltów. Ekspozy- KALISKIE Kalisz. Mu:zeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej "Sudan - ludy rolnicze i plemiona koc2iowniczle płd.-wsch. Kordofanu" Scenariusz: M. Scisła, oprawa plastyczna: EkspolZycja: 27.07. - 14.11. Katalog. "Elementy wnętrza mieszkalnego Z. Baranek, J. Pawlak, w K,aliSizuw pierwszych 350 ek'sponaltów. 40 latach XX wieku" Scenariusz: M. Ścisła, oprawa plastyczna: J. Pawlak, konsultacja: J. P. Dekowski, 50 ekscpbnatów. Ekspozycja: 111.10. - 12.11. WspóŁorganizator: Towarzy,Jtwo Miłośników Miasta Kalis:za. Kroit.oszyn, Muzeum Region,aLne PTTK Wystawa - inscenilzacja obrzędów "Krotoszyńska wiosna" Scenariusz oprawa plastyczna: H. Ławniczak, "Indianie Panare 50 eksponatów. Ekspozycja: z Wenezueli" Scenanius.z i oprawa plaS'tyczna: E. !Namysł, 149 eksponatów. - 14.12. Współorganizator: MUlZcumEtnograficzne w P02maniu. "Boże Na1rodzenie w polskiej tmdycji patrz: Toruń, Muzeum Etnograficzne. marzec. ludowej" Ekspozyeja: 13.11.- �332 KRONIKA WOJEWODZTWO KATOWICKIE MUZEA Będzin, Muzeum Zagłębia "Drogi do ,zwycięstwa - plastyka nieprofesjonalna" patrz: Bytom, Muzeum Górnośląskie Bytom, Muzeum Górnośląskie "Wiosenne zwyozaje ludowe na Górnym Sląsku Scenariusz: L Bialas, K. Kaczko, oprawa natów. Ekspozycja: 26.03. - 24.06. Folder. "Drogi do izwycięstwa - i w Zagłębiu plastyczna: plastyka Dąbrowskim" D, Chmielarska, 316 ekspo- nieprofesjollalna" Scenariusz: K, Kaczko, Cz. Haczkiewicz, 58 eksponatów. Ekspozycja: 1.02. - 31.05. Współorganizator: MUiZ€UmZagłębia w Będzinie; Ekspozycja: 22.01. - 5.06. w Muzeum w Rybnilku, 69 eksponatów; .Ekspozycja: 10.06. - 30.08. w Muzeum w Kluczborku, 122 eksponaty. Zabrze, Muzeum "Pmy chłopskim ,i pańskim stole" Scenariusz: H. Haduch, oprawa plastyczna: C. Cacew, konsultacja: grafów z woj. katowickiego, bielskiego, opolskiego, 600 eksponatów. 24.01. - 30.11. Przewodnik. INSTYTUCJE zespÓl etnoEkspozycja: NIEMUZEALNE Ka1towice, W.ojewódzki Ośrodek Kultury "Od ,gminy do wojewód21twa" wysltawa pokonkuDsowa Scenariusz i oprawa plastyczna: Cz. Wieczorek, konsultacja: Elklspo.zycja: 1.09. - 15.10. w Galerii Plastyki WOK. Katalog. Lazy, Miejsko-Gminny E. Syrniacki, Ośrodek Kultury "Palmy i pisanki" Scenariusz i oprawa plastyczna: Z. Dyszy, konsultacja: A. Szymczak, ponatów. Ekspozycja: 2q.03 - 15.04. w Domu Kultury w Niegonowicach. Niegonowice, T. Bachowska, rzeźby ludowej Wiesława oprawa plastyczna: Miejsko-Gminny 1.01. - 30.011. WspółorganiJz.ator: "Wystawa SoenariuslZ czerwiec. ok. lOll eks- Dom Kultury "Wystawa Scenariusz: 275 prac. oprawa haf,tów ludowych plastyozna: Zembalskiego" B. Jasna, 23 eksponaty. Ekspozycja: Ośrodek KultUlrY w Niegonowicach i uży,tllmwych" T. BachowsIka, ok 50 eksponatów. Ekspozycja: �333 WOJEWOnZTwo KIELECKIE INSTYTUCJE NIEMUZEAL4NE Kielce, Wojewódzki Dom Kultury "Rzeźba Józefa Kacz.marka" Scenariusz: M. Wójcik, oprawa plastyc~a: 45 e.ks~onatów. Ekspozycja: 5.05. - 15.05. "Współczesna Scenariusz: M. Wójcik, oprawa zycja 13.09. - 14.09. szJtuika ludowa plastyczna: "Dymarki" Wspólorganizator: ropoiskiego. Towarzystwo M. Sciwiarska, konsultacja: B. Erber, Kielecczyzny" K. Sciwiarska, 80 eksponatów. Ekspo- w Nowel Slupi Przyjaciól Górnictwa, Przemysłu Hutnictwa Sta- "Garncarstwo Frydel'yka Bąbla, garncarstwo Aleksandra Krawczyka, malarstwo Stanisława Bąka" Scenariusz: M. Wójcik, oprawa plastyozna: K. Sciwiarska, konsultacja: J. Skotnicka. 70 c.ksponatów. Ekspozycja: 3.10. - 30.10. Katalog. B. Erber, "Dawne ozdoby choinkowe" Scenr>:'iu$z: S. Skwarczyóska,. oprawa plastyoroa: B. Wysocki. tów. Eo{spozycja: grudzień w kinie "Gryf" w Miiechowie .. WOJEWOnZTwo ok. 100 ekspona- KOSZALIŃSKIE :\1UZE:\ Darlo·",·o. Muzeum - Zamek K!li'Jżąt Pomorskich ..Twórozość ludowa Ziemi Darłows·kiej" Scen~r:usz: B. Trynda, oprawa plastyolilla: K. Kantowski, konsubtacja: K. Picha, 69 ek..;po.natów. Ekspozycja: 7.03. - 28.03. w Galerii Darłow.skiego Ośrodka Kultury. Wspólorganizator: Darlowski Ośrodek Kultury; Ekspozycja: 19.04. w Zespole Szkół Rybo!ów;otwa Mor!>kicgo, 19 eksponatów. ,,1 Ogólnopolskie Prezentacje Twórczości Robotniczej" Scenariusz i oprawa plastyozna: K. Kontowski, 32 eksponaty. Ekspozycja: 25.10. w Zespole Szkól Rybołówstwa MOr3kiego; Ekspozycja: 3.11. - 29.11. w Galerii Darlowskiego Ośrodka Kultury. INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Kosza]:;'!, Wojewódzki Dom Kubtury "RękodziełQ ludowe ,j twórczość pami'1'tkarska" wysta,wa pokonkursowa Scenar:usz: R Kozłowska, oprawa plastyczna: H Maciejewski, ekspona:ów. Ekspozycja: 7.01. - 10.02. w Salonie Wystawowym R. Kozłowska, 198 WOK. Katalog, �334 KRONIKA WOJEWOOZTWO KRAKOWSKIE MUZEA Kraików, Muz€um HiJSJtorycz.nem. Krakowa .,S,zopk'i krakowskie Scenal1ius,z i opraw.a pla~tyc<Zlna: T. Ek"polzycja: 7.12.86. - 15.02.87. Myś.lenice, Muzeum Regionalne Petryk, Ekspozycja: Szal,apa!k, B. Jarosz, 132 e:;;.ipl)naty, "Dom Grecki" "Myśleruoki 75 eksponatów A. 110986" strój ludowy" 14.02. - 18.03. WOJEWOOZTWO KROSNIEŃSKIE MUZEA Sanok. Muzeum Budownictwa Ludowego "Dom naszych Scenar,iusz i oprawa - 31.09. Katalog. plastyczIlJa: "Strój Scenariusz oprawa plastyczna: dJZJiad!ków" R. Grządziela, 733 eksponaty. Ekspozycja: 12.05.- ludowy na Podkarpaciu" (clio -}94;5 :r.oku) M, Marciniak, 733 eksponaty. Ekspozyc.i~.: 25.0~.- - 25.10. "Sz.koła w pI1Z€szlości" od końca XIX w. do 1945 roku ScenaT'iuS'Z: W. Sottys, D. Blin-Olbert, 260 eksponatów. Ekspozycja: otwarcie "Inni - oprawa p1astyczn.a: J. Wójtowicz, V'. 83ftyS, 25 maja. mala,nzle-niepr'ofesjonaliści" Scenariusz: D. Blin-Marciniak, oprawa plastyczna: P. Kolano, 33 eksponaty. pozycja: 2.07. - 1.09. Katalog. Wspólorganiz.ator: Sanocki Dom Kultury WOJEWOOZTWO MUZEA Le'szno. Muzeum Okręgowe w Lesznie LESZCZYŃSKIE Eks- �335i IKRONIKA "Typy ludowe w twórczości H. RQdakows<kiego i K. W. Kidisińskiego" Scenariusz ,i oprawa plastyclll1!a: A. Chmielewska, 7l eksponaltów. Ekspoilycja: 23.02. - ,13.04 . konsultJacja: .,Rzeźbiarze ludowi nas,zego regionu Scenariuslz S. Chmielows.ki,. J. Sowij-a'k" i oprawa pla51tyczna: B. Błaszki.ewicz, ok. 80 eksponatów. In[ormartJor Ekspozycja:: 12.12.86 - 1.02.87. WOJEWÓDZTWO ŁOMZYI"ISKIE MUZEA Ciechanowiec, Muzeum Rolniotwa "Haft i komnka im. Krzyszlt·ofa Kluka w reg,ioID'iepólnocnowschodniej Scenariusz: A. Mosiewicz, oprawa Ekspozycjo: 9.04. - 9,06. Folder. plastyczna: WOJEWOOZTWO Polski" W. Bogucki, ok. 240 eksponatów. ŁOOZKIE MUZEA Łódź, Muzeum Archeolog,iczme i Etnograficzne "P'ols<kie O'br'azy ludowe w Zlbiorach Muzeum Archeolog,jcznego w ł../odzi" Scenarius,z: B. Wróblewska. log. Współorgani,zator BWA Ekspozycja 17.12.85. - 9.01.86. Etnograficznego· w BWA w Łodzi. Kata- ,.Boże N.arodzenie po pol9ku" Scenariusz: M. Liberska, opraw,a plastyczna: W. Adamiak, Eksporz.ycja: 2:3.12.85 .... - 16.03.86, "Swiat bajkiScenariusz: M. Ekiert. Ekspozycja: kiego w Kamiennej GóI1ze świat lalki" w Muzeum 18.04. - 30.06. Tkactwa Dolnośląs-- .,Twórcy ludowi zPaszyna" patrz: Nowy Sącz, Muzeum Okręgowe "Bohate'rowiJe f'ilmów latkowych" ScenariuSlz: M. w Zgiel1zu Ekiert, Ekspozycja: .,Chiny - Scenariusz: W, Nowo5tZ.Ekspozycja: w ',1>.10.- 30.10. Mongolia - Miejskim Japonia" 12.11.86. - 8.02.87. Ośrodku Kultury: . �336 KRONIKA "K!imono" :Scenarius,z: W Nowosz, E~spozyc}a: 22.11. ~ 19.12. ':W,spółorganizaJtor; TowaTzystwQ BolSJko-J,apońskie "L~ma :Ekspozycja: 16.12.86. WSlpółorgaJIlJ~zator:Instytut - 7.0·2.87. A. Styczyńska, Nauczyciela w Łodzi. wieś s7Jwedzka w fotograf,ii" "Boże Narodzenie .Scenariusz: w Domu Szwedzki w Sztokholmie. w tr,adycji ludowej" Ekspozycja: otwarcie: WOJEWODZTWO w MDK w Łodzi. 19.12. NOWOSĄDECKIE .'MUZEA Nowy Sącz, Muzeum Okręgowe "W;ieńce dożynkowe" .Scenariusz: M. Krah, oprawa plastyczna: pracownicy Działu Etnograficznego Mu.zeum, 25 aksponatów. Ekspozycja: 24.05. - 20.08. w Sądeckim Par·ku Etnogra.ficZJnym. \Vs·półolfganizator: Sądecki Park Etnograficzny. :Rabka Zdrój, Muzeum :im. Wł. Orkana "Wystawa gl1afiki rodzeństwa M. f J. Guzikowie, .Scena,riusz: Ekspozycja: oprawa Ma.rii i Jakuba plastyczrna: Guzi·ków·' W. KopyJtek, 35 eksponaitów. 1.03. - 7.04. "R~źby ;ScenariuSlZ: Z. Rak, oprawa Józefa Wrony" plastyczna: W. Kopytek, eksponatów. 35 :8kspozycja: 14.04. - 28.04. "Wystawa fotogr.amów JeI1ZJeg.o Dudy pl. Orkanowskie Gorce" Scenari usz: Z. Rak, oprawa plastyczna: W. Kopytek, ok. 40 fotogramó\,·. Ekspozycja: 3.05. - 20.05. ,.Malarstwo na szkle Władysława Walczaka Banieckiego" Scenar.iusz: Z. Rak, oprawa plas1ycZJl1'a: W Kopytek, 35 ekspona-tów Ekspozycja: 28.05. - 12.12. Zakopane, Muzeum Tatrzańskie im. Tytusa Chalubińskiego "Strój łudowy na Podhalu" Scenariusz: H Blaszczyk-Żurowska, oprawa plastyczna: J. Czech, 137 eksponaiŁów. Ekspozycja: 11.03. - 15.05. w Muzeum Okręgowym w Gollzowie Wlkp. Wspólorganiza,tor: Muzeum Okręgowe w Gorzowie Wllk·p. "Wspallli'ali zapomniani, .Scenariusz: H. Blaszczyk-Żurowska, ezyli Ma,ria i Bronisław oprawa plastyczna: Dembowscy" J. Czech, ok. 500 ekspo- �337 IKRONIKA nató ..v. Ekspozycja: panem. 28.06.86. w GaleI'ii - 28.02.87. "Podhalański Sztuki im. Kulczyckich w Zako- rStrój ludowy" Scenariusz: S. Żurow:>ki, M. Hajnos, oprawa pLastyczna: J. Słowakiewioz, L. Pustówka, konsuLtacja: J. Buńba. 180 ekspolIJla,tów. Ekspozycja: 10.07. - 30.09. w Klubie Osiedlowym Nowotarskiej Spółdzielni Mieszkaniowej w Nowym Targu. Katalog. INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Nowy Sącz, Wojewódzki Ośrodek Kultury "Plastyka obrzędowa" Scenariusz: M. Smoleń, opra\va plastyczna: B Magierowa, ok. 50 ek9ponatów. Ekspozycja: 8.01. - 10.02. I,nformator. .,Malanoitwo i rzeźba Ludwika Stanisława B. Kafel, W,ięcka z Wilozysk" Scenar:usz: M. Smoleń, oprawa plasrtyozna: B. Magierowa, ok. 50 eksponatów. Ekspozycja: 7.03. - 7.04. Informator. ..Rzeźba w drewnie konsultacja: konsultacja: B. Kafel, Hołdy z Paszyna" Scen:ar:usz: M. Smoleń, oprawa plastyczna: B. Magierowa, 65 eksponatów. Bkspozycja: 15.05. - 311.05. Informator. konsuLtacja: B. Kafel. konsultacja: B. Kafel, "Wlieńce dożynkiowe" Scenariusz: M. Smoleń, oprawa plastyczna: B. MagieI'owa, 15 ehponatów. Ekspozycja: 23.07. - 5.08. Informator. "Wystawa zbiorowa twórców ludowych z Bukowiny Tatl1ZJańskiej" (rzeźba, meblarstwo, snycer>ltwo, meltalopla~tyka) Scenariusz: S. Węglar,z, opI'awa pla~tyozlna: B. Magierowa. .tycja: 5.11. - 5.12. Informator. "Plastyka obrzędowa Scen:1l'iusz: S. Wt;glarz. oprawa plastyczna: zycja: 13.12.8G. - 5. Ol. 87. Informator. WOJEWODZTWO 100 eksponatów. Ekspo- 50 eksponatów. Ekspo- okresu Godów" B. Magierowa, OLSZTYŃSKIE MUZEA Mrągowo, Muzeum Ziemi Mrągowskiej "Ludowa Scenariusz: rzeźba oeramiczna Ize zbiorów Walentyny A. Wierzbioka, Dermack:iej' oprawa pla'>ltycZna: T. Juslzkiewicz.Ekspozycja: 22.10.85.- - 23.088G. Olsztyn. Muzeum Warmii i Mazur. "Dawna walrmińskaI1ZJeźba ludowa, kaflarstwo Scenariusz: E. Kotlińska, oprawa Ekspozycja: otwarcie 16.04.86. 22 Lud, t. LXXII plasytczna: A. mazurskie" Dziemidowicz, 284 eksponaty. �338 KRONIKA Ols;zty,nek, Muzeum Budownictwa Ludowego. Park Eltnograf.iozny ,,'Dkaotwo ludowe" Sce,narius.z: E. Kaczmarek, oprawa plaSltyczma: B. Waszelak, 110 eksponató\\', E-kspozycja: 1804. - 30.04. w Izbie HiiS'torii i Tradycji Ziemi Lubaws-kiej w Luba'.v',". "Wiejski Scenariusz: E. Kaczmarek, zycja: 7,05. - 31.05. i komunikacja" 60 eksponatów. Ek'ipo- Scenariusz i oprawa plastyczna: V. Mackiewicz, konsultacja: A. Wydorski, ponatów. Ekspozycja: 5.05. - 30.05. w Biskupieckim Domu Kultury. 6" eks- INSTYTUCJE oprawa transport plastyczna. B. Waszelak, NIEMUZEALNE Ols:ZJtyn,Wojewódzki Dom Kultury. "Rzeźba ludowa" wystawa pokonkursowa "II Triennale Plastyki Nieproiesjonalnej" Scetnarius,z i oprawa plasltyczna: W. Balcewicz, T. Korowaj, konsultacja: A. Wydorski, 430 eksponatów. Ekspozycja: 11,5.11. - 15.12. w KęŁnzyilS'kim Domu K'-ltitury. WOJEWODZTWO OPOLSKIE MUZEA Kluczbork, Muzeum im. Jana Dzierżona "Wiano panny mlodej na Sląsku" Scenariusz: Ekspozycja: E. BuoZJańs.ka-Kuhl, oprawa 13.11.86. - 12.01.87. Informator. WOJEWODZTWO plastyczna: R. Kowal, 236 ekspoaatów OSTROŁl'~CKIE MUZEA Ostrołęka, Muzeum, Okręgowe "Kurpiowska sztuka ludowa" Scenariusz: B. Sokołowska, oprawa plastyczna: A. Olechowski, S. Krzyżewski, 46 eksponatów. Ekspozycja: 22,12.85 - 30.04,86. Informator; Scenariusz: A. Henrykowska, S. K,rzyżewski, konsultacja: M. Olszewska, 98 ekspcYn3itów, Ekspozycj'a: :10.01.- 29.03. w Muzeum Historycznym w Przasnyszu. "Łowicka Scenariusz: B. Kaznows'ka, opmwa sztuka ludowa" plastyczna: S. Krzyżewski, 142 ekspon<:llty. Ek~- �339 !KRONIKA pozycja: szawie. 1.06. - 10.08. W.spółorgani!zator: Państwowe "Tk'anina Scenariusz: M. Samsel, zycja 10.09.86. - 31.01.87. oprawa Muzeum Etmograficzne w War- na Kurpiach" plastyczma: S. KrzyżewSIki, 60 eksponatów. Ekspo- Wysz.ków, Muzeum Miejs·k.ie "S:utuka zdobnicza KUlrpi,owszczyzny" Scenariusz: B. Sr)kołowska, oprawa Ekspozycja: 110.09.86. - 31.01.87. INSTYTUCJE Ostrołęka, plastyczna: S. Krzyżewski, NIEMUZEALNE Wojewódzki Ośrodek Kultury .,S~-tuka ludowa województwa 150 eksponatów, Ekspozycja: 7.06. - 22.06. bielskiego" Współorganizator: WOJEWODZTWO Trzcianka. eksponatów. 60 WDK w Bielsku Białej PILSKIE Muzeum im. Wik!tora Stachowiaka .,Kultura Scenariusz i oprawa pozycja: 10.03. - 9.05. w Pile. ludowa Łemków" plastyczna: J. Niedżwiecki,. Z. Kowalski, 1t:i5 eksponatów. EksWspółorganizator: Muzeum Okręgowe im. Stanisława Staszica WOJEWODZTWO PIOTRKOWSKIE :\WZEA Piotrków Tryb., Muzeum Okręgowe. "Szopka ludowa ze zbiorów Muzeum Narodowego w Kielcach" ScenariuSiz i oprawa plastyczna: G. Szazepaniak, ok. 60 eksponatów. 20.12.85. - 20.01.86. WSlpółorgani~tor: MU'zeum Narodowe w Kielcach . .,Ludowa 9:utuka .zdobnicza województwa SC-€ll1ariusz: G. Szczepaniak, oprawa Ekspozycja: 7.08. - 24.09. Kaitalog. Przedbórz, "Wystawa Scenarius'z plastyczna: piotrkowskiego" C. Wlaźlak, ok. 100 eksponatów. Muz.eum Społeo:une zdjęć ·z ok<lzH otwarcia i oprawa plastyczna: Społecznego T. Michals·ki, Muzeum Ludowego 175 eksponatów. w Ppzedborzu" Ekspozycja: - 1.12. RadomsKO, Muzeum Regionaline "Tkan.ina ludowa Ziemi Radomszczańskiej" Scenariusz Ekspozycja. oprawa plastyczna: K. Filarowsk'a. Ekspozycja: 17.01 - 3.03. 1.11.- �340 KRONIKA WOJEWODZTWO PŁOCKIE MUZ5:A Łęczyca, Muzeum "Ludowe rzeźbiarki z Witoni" Scenariusz: A. Dłużewska-Sobczak, oprawa plastyczna: tów. Ekspozycja: 3.05. - 31.05. w GOK w Witoni. M. Żydek. ok. 80 ekspona- Plock. Muzeum Mawwiec~ie ,,\\'spólczesny fajans wlocławski" Scenariusz: J. Dąbrows'ka, oprawa plastyczna: T. Zaremba. zycja: 22.11.85, - 5.01.86. Wspólorganizator: Muzeum Ziemi skiej we Wlocław,ku. "Sztuka ludowa Księżaków 3>13 eksponatów. EkspoDobnyńskiej i Kujaw- Łowickich" Scenariusz i oprawa plaSityczna: W. Dowlas1zewioz, 135 eksponatów. Ekspozycja: w Muzeum i Parku EtnograficzJnym w Siorpcu. Wspólorganizator: Muzeum i Park Etnografiozny w Sierpcu. 5.09. - 7.12. Sierpc, Muzeum i Park Etnograficzny ..Vlyp.o's<lżenie kuchni Scenariusz 24.01. - 31.03. mies'Zczullskiej na przełom~e XIX i XX wieku" i oprawa plastyozna: ,Informator. J. Piotrowski. ok. 300 eksponatów. Ekspozycja: "Dziecko na Mazows.zu" Scenar·iu 7.: G. Czerwińska, oprawa EkspJzycja: 14.06. - 30.10. Folder. "Sztuka pl'3styczna: ludowa T. Bochen. ok. 500 e.kspon-atóv.·, KS'ięż.aków Łowickich" patrz: Plock, Muzeum Ma:wwieckie ,,15 lecie Muzeum Scenariusz: T. Czerwiński, zycja: 12.12.86. - 15.10.87. i Par,ku Etnograficzneg,o oprawa plastyczna: WOJEWODZTWO T. w Sierpcu" Czerwin . ;ki. T. Bochen. Ekspo- POZNAŃSKIE MUZEA Szreniawa, Muzeum Narodowe "Kobieta Rolnictwa w polu, W i Przemysłu Rolno-Spożywczego domu i w zagrodzie" Scemll'iusz: B. Jancz-Kostuch, oprawa plastyczna: melska, 31 ekspo.natów. Ekspozycja: 5.02. - 11.02. dzielczym w Stros2)kach k/Nekli. K. Halaczyn, konsultacja: B. Zaw Holnicznym Komblnacie Spół- �341 IKRONIKA "Wiatraki w Polsce" Scenariusz: M. Sierszeńska, oprawa plastyczna: R. Fabianowski, konsultacja. F. Klaczyński, 27 eksponatów. Ekspozycja: 26.03- 21.05. w Oddz'iale Muzeum Narodowego 'N Nowym Tomyślu. "T,radycja w gospodarstwie wiejskim" Scenariusz: Z. Wilke. B. Walkiewicz, oprawa plastyozna: E. Staniszewska, konsultacja: B. Zamelska, ok. 50 eksponatów. Ekspozycja: 21.08.- 23.08. w Szkole Podstawowej w Lubiniu. "Konkurs na materiały dotyczące dziejów wsi i rolnictwa Scenariusz: M. Sierszeńska, oprawa tów. Ekspozycja: 10.11.- 30.11. plastyczna: WOJEWODZTWO polskiego" E. Staniszewska, ok. 100 ekspona- PRZEMYSKIE INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Przemyśl, Wojewódzki Dom Kultury. "Wystawa prac twórców ludowych gminy Chłopice" Scenariusz 23.03. oprawa plastyczna: "Wystawa Scenariusz 27.Q4. oprawa pracownicy WDK, ok. 50 eksponatów. Ekspozycja: prac twórców ludowych gminy Gać" plastyczna: pracownicy WOJEWODZTWO WDK, ok. 50 eksponatów. Elfspozycja: RZESZOWSKIE MUZEA Rzeszów, Muzeum Okuęgowe w Rzeszowie .,Sztuka ludowa i folklor w zbiorach muzealnych i filatelistycznych" Scenariusz: pracownicy Działu Etnografii, oprawa plasltyoZlne: A. Trzyna, ok 450 eksponatów, Ekspozycja: 15.07- 30.10. Współorganizator: Połski Związek Filatelistów Oddział w Rzeszowie. WOJEWODZTWO MUZEA Wieluń. Muzeum Ziemi WieluńskieJ SIERADZKIE �KRONIKA 342 "Wieluńskie Scenariusz: B. Wiluś. oprawa zycja: 18.0 l. - 15.03. "Wieluńska D. ludowe" Holbryd ,ok. 1;\0 eksponatów. SIZItukaludowa i rękodzieło Scenariusz: B. WiJuś, oprawa zycja 13.09. - 21.10, INSTYTUCJE samodziały plastyczna: plastyczna: D. Holbryd, Ekspo- a,ptystycZlnc" ok. :300 eksponatów. Ekspo- NIEMU2JEALNE Sieradz, Wojewódzki Dom Ku1tury "Płaskorzeźby Wojciecha Nyziaka' Scenariusz: J. Matusiak, oprawa plaSltyczna: St. Pok'oniowski, 25 eksponatów. Ekspozycja: wrzesi,eń w kinie "Piast' w Sieradzu, Katalog. WspółOifganizaJtorzy: Towarzystwo Przyjaciół Sieradza, Klub Pracy Twórozej przy WDK w Sieradzu. WOJEWGDZTWO SKIERNIEWICKIE MUZEA Brzeziny, Muzeum Regionalne "Sztuka ludowa w,ojewództwa skierniewiokiego" Scenariusz: E. Putyńska, opr.awa pLastyczna: zycja: 26.06 - 21.08. Katalog. Żyrardów, B. Tyr'alska, 220 eksponatów. Ekspo- Muzeum Okręgowe "Sz,tuka ludowa wojew6dtZltwa skierniewickiego" Scena·riusz: E. Pu,tyńs:k.a, oprawa plastyollna: M. Cąpała, 218 eksponat6w. Ekspozycja: 17.03 -15.05. Kaltalog. Współorgan~ZJatorzy: Wydział KuUury ,j Sztuki UW w Skierniewicach oraz muzea z terenu województwa skierniewickiego. "Na af,rykańskim targu" Scenariusz: J. Koziorowska, oprawa plastyczna: M. Cąpała, 132 oksponaty. Ekspozycja: 11·6.05. - 15.08. Wsp6łorgao@ator: Pańs'twowe Muzeum EAnograficzne w Warszaw;ie. Lipce Reymontows'kie, Muzeum WI. Reymonta w Zyr.ardoWlie. "Pannąby~am, Oddział Muzeum Okręgowego pa,n;ią będę" Scenariusz i oprawa plastyczna: E. Putyńska, konsuLtacja: Państwowe Muzeum Etnograficzne Dział FolkLoru, ok. 90 eksponat6w. ,E)k;spozycja: 7.09. - 30.09. "J,armaif.k" Scenar.iu!>z: E. Pultyńska, oprawa pozycja: 27.10 - otwarci'e. na motywach powieści "Chłopi" t. 'I - "J€lSl1eń" plastyczna: L Dziuda. ok. 150 eksponatów. Eks- �343 KRONIKA WOJEWÓDZTWO SŁUPSKIE MUZEA Bytow. :\1uzeum Z,achodni,o-Kaszubskie. ,.RJzeźba i malarstwo Aintoniego Bartona Scenariusz: J. Kopydłowski, oprawa plastyc2ma: ekspo.:1atów. Ekspozycja: 3.04. - 16.06. Katalog. "Zabytki kultury J. Kopydłowski,.206 materiaLnej z Kaszub" Scenariusz: P. Cielecki. oprawa plastyczna: pana:0w. Ekspozycja: 28.06.86- 22.02.87. WOJEWÓDZTWO INSTYTUCJE z pr:zechle:wa" P. Cielecki, P. Ciełecki,J. Kopydłowski, 185 eks- SZCZECIŃSKIE NIEMUZEALNE Szczec::n, Wojewódz.ki Dom Kultury "Wojewódzka wYSltawa plastycznej twórcz>ośei ludowej Scenariusz: H. Orska, oprawa plastyczna: 580 eKsponatów (187 autorów). Bkspozycja: WOJEWÓDZTWO i amatorskiej" B. Poludniak, konsultacja: 7.12.86- 11.01.87. T. Baraniuk, TARNOBRZESKIE MUZEA Sandomierz. lIfuzeum Okręgowe "Wieś k.ielecka w rzeźbie i malar,stwie ludowym" Scenariusz: B. Erber, oprawa plastyczna: L Godyń, 80 eksponatów. 24.()3. - 26.05. Współorganizator: Muzeum Nar-odowe w Kielcach WOJEWÓDZTWO Ekspozycja: TARNOWSKIE MUZEA Bocholia. Muzeum im. prof. S. Fischera "RJzeźba Piotra Dymurskieg.o" Scenariusz: L Zawidz'ka, oprawa plastycz,na: tów Ekspozycja: 13.03. - 4.05. Katalog. Tarnów, Muzeum Okręgowe - Oddział Etnograficzny "Kolorowe Scenariusz: A. Bartosz, 23.()5.- 6J11. oprawa J. Kęsek, plastyczna: L Zawidzka, 1·28 ekspona- "Zajazd" Zahpie" J. Kocoł, 150 eksponatów.' Ekspozycja �KRONIKA 344 WOJEWOOZTWO TORUI'lSKIE MUZEA Toruń, Muzeum Etnograficzne "Kultura materialna Pałuk" Scena;r,iuSiZi oprawa plasf,yazma: I. Wronk1owska, 108 eksponatów. - 31.12 w Muzeum w Bi:skupilncie. Ekspozycja L01.- "Polskie haf,ty luuowe" Scenariusz: K. TUI1ska-Skowroonek, 37 eksponatów. w Kowalewie. "Haft ludowy okręgu Ekspozycja: 31.01.- 2.05. w '.\lDK Baranya na Węgnech" ScenarillS'z: R. Rogovacz, oprawa plastyQ2Jl1Ja:M. HoffIll:a!nn, 81 eksponatów. Ekspozycja: 11.04.- 24.09. W,spół.orgauizaitor: JanUisBannoonius Museum w Pecs (Węgry). "Twórczość ludowa Józefa Chełmońskiego" Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Błachowski, 30 eksponatów. Ekspozycja: 10.0515.05 w Bibliotece 'Wojewódzkiej i Książnicy Miejskiej w Toruniu. Ekspozycja 16.05 - 30.05. w Auli UniweI'syJtetu im. M. Kopernika w Tor UII1Ji u. ,,1,25lat ochrony pI1zeciwpożarowej w BrlOdnicy" ScenariuSlZ: E. JuchJniewicz, W. Gęsicki, oprawa plaSltyama: S1. Laakowski, 1\12eksponatów. Ekspozycja: 16.05.- 25.09. w Komendzie Rejonowej Straży Pożannej w Brodnicy. W9Półor~anizatsor: MUiZeum Re~ionalne w Brodnicy. "Miala,r;stwo Nikifora" ScenariuSlZ: A. Błachowski, oprawa pozycja 26.06.- 14.09. lnformamor. pla~ty'ozna: M. Hoffmann, "Twórczość ludowa województwa 120 eksporualtów.Eks- toruńskiego" Sce<nariuSJz: A. Błachows'ki, H. Dz.ierebiństka, L. Tyczyńska, opmwa M. Hoffmann, 105 eksponatów. Ekspozycja: 26.09. - 23.10. IlnDOrmaltior. plastyczna "Wojsko po1sJde w ,rze:bbie ludowej" ScenariUJSiZ:A. Błachow.ski, oprawa .plastyczna: W. Sierka, 28 eksponatów. Ekspozycja: 12.10.86.- 9.01.87. w MUiZeum Wa.lki i Pra,cy w Jeleniej GÓrze-Cieplice. "Hatit pałUiCki Czesławy Maltwijów" Scena!I"iusz: K. TUDska-S kOW!r<mek, oprawa p1astyc':M1a: B. H. MiJkułowska, 128 eksponatów. Ekspozycja: 17.10.86.-15.03.87. KaLka, konsuLtacia: "W.spółczesna ,twórezość ludowa i zabawki obwodu Mohyłewa" Scenariusz: L. Tyczyńska, oprawa plastyczna: J. Zakrzewski, pozycja: 6.11.- 13.11. w MDK ,.,Centrum" w IT'orunliu. "Boże Narodzenie w tradycji 110 eksponatów. Eks- ludowej" Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Oleksy, H. Dzierzbińska, 107 eksponató\\'. Ekspozycja: 20.12.86.- 20.02.'87 w Muzeum w T.rzciaJnce. W,spółorg'aII1iJzator Muzeum w T:rzciance. �345 KRONIKA WOJEWODZTWO WAŁBRZYSKIE INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Wałbrzych, Wojewódzkie CcnrtJrum Kultury i Sztuki "Zamek-Książ" ScenariuSlZ: "Ludowe i ar,tystycwe rękodzieło" Scenariusz: H. Walerek, ok. 120 ekJsponaltów. Ekspozycja: 1.05. - 30.05. WOJEWODZTWO WLOCŁA WSKIE MUZEA Włocławek. Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobnzyńskiej "Wspólczesna SlZtuka ludowa Kujaw i Ziem:i Dobrzyńskiej" Scenariusz: K. Pawłow,Sika, oprawa plastyczna: pozycja: 10.10.86. - 8.01.87. Katalog. WOJEWODZTWO A. Bisaga, ok. 300 eksiPonatów. Eks-- WROCŁAWSKIE MUZiEA Środa Śląska, Muzeum Rzemiosł Drzewnych "Kołodziej5tw.o" Scenariusz i oprawa maj 11986. Katalog. plastyczna: Z. Aleksy, 135 eksponatów. Ekspozycja: otwarcie· "PołSikie stroje ludowe" ScenaTius,z i oprawa plastyczna: J. KoszutSika, 40 eksponatów. Ek,s,porzycja: C'lerwiec - sierpień. Katalog. Współorganizator: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. Wrocław, Muzeum Etnograficzne "Sztuka Nigerii" Scenariusz i oprawa plastyc;ma: E. KosińsJka, 19 eksponatów. - 10.03. Współorganizator: Muzeum Ślężańskie w Sobótce. Ekspozycja: 10.02_ .. "PisanJd ,i pcl'lmy wielika:nocne" Scenariusz: E. Prus, B80 ekisponatów. ElGpozycj.a: 23.03. - 30.03. "ad dymarki do IkuŹJI1ii" Scenariusz: E. Kosińska, L. Itman, oprawa plastyczna: E. ,Prus, 288 eksponatów. E1kspmycja: 4.04. - 16.10. Katalog. WspółlQrganiza,tor: Ml.IIZeum Archeologiczne we· Wrocławiu; Ekspozycja. otwarcie 4.12.86 w Muzeum Etnograficznym w Zielonej Górze. �-346 KRONIKA Iinrtenpretacj>e "Scenariusz: Ekspozycja: E. Berendt, 18.04. - 30.06. "Pejzaże oprawa plastyczna: Informator. Interpretacje - życia" E. Berendt, E. Prus, 96 eksponatów "Na co dzień i od święta" : ScenariuLSlz: E. BerendJt, oprawa pla,styc1JIJJa:E. Berendt, tów. Ekspozycja: 10.10.86. - 5.03.87. Informator. A. J,arodz-ki. 80 ekspona- "Ule figuraLne" .Scenariusz: .E. Berendt, M. Golubkow, w Muzeum w Glogowie. KataLog. 15 eksponatów. WOJEWOOZTWO Ekspozycja: otwarcie 5.11. ZAMOJSKIE MUZEA Tomaszów Lub., Muzeum RegionaLne im. J. Petera "Ryszard Biel - twórca Scenariusz: J. Gołąb, 60 eksponatów. tor: Muzeum w Żywcu. ludowy Ziemi Żywieckiej" ;Ekspozycja : -1.11.86. - 3.01.87. WOJEWOOZTWO Wspólorgani'za- ZtELENlOGORSKIE MUZEA Zielona Góra, Muzeum Etnogr.aficzne "Tkaniny j .strój ludowy w Zielonej Gór.ZJcz siedzibą w Ochli na 'tle obnzędowości rodzilIJlnej i darocz.nej mies:?;kańców województwa zielonogórskiego" Scena'rimlZ:I. Lew, oprawa plastyczna: pCYZycja:3.03.86. - 15.02.87. KataJog. H. Maszkiewicz. ok. 200 ekspon8ltów. Eks- WYSTAWY ZAGRANICZNE CZECHOSŁOW AC JA Bratysława "Ludowe km •.~a1stW1O w PoLsce" Scenarius.z j oprawa plasltyczm,a: J. Łukasiewic.z, 128 eksponatów Ekspozycja: 27.08.w OŚf!odku Informacji i Kultury Polsk.iej w Bratysławie. Organizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu --12.09. Brno �347 KRONIKA "Bolsrk.ie SItroje ludowe" SCeJ~;;riusz: E. KrólikowSIka, oprar~a plaSltycz.na: C. Marrtinkova. Ekspozycja: ot~arcic 1.2.12.8,1. w Muroum Morawskim w BI1rlJie,Folder. Organiza'tonzy MusZJeumArcłJeobg:cwe i Etnograficzne w La-dzi, Muszeum Morawskie w Brnie. NIEMIECKA REPUBLIKA DEMOKRATYCZNA Drc::lO ,;Ule figurarLne" Scę!~ariusz: Johanes Just. opraw,a plarstyrezrna: E. Just, 15 eksponatów. Ekspozycja: ::lO,Oo;,- 21.09. w Dreźnie. Katal'Og. Organizator: Muzeum Eitnog(afJc'Zrl1e we Wrroclaw:u. Hagenow .,SrztUlkaludowa i amatorska wojewódlZJtwa pilskiego" Sceu1<uiusz: J. Niedźwiecki, oprawa plastyczna: M. Kalużna, oIk. 400 eksponatów. Ek.spozycja: 13.06. - 30.06 w Państwowym Domu KuLtury w Hagenow okręg Schwerin. Organizator: Muzl'um Okręg)owe w Pile. Scr::n<llkald~n "Stwje ludowe wojewódizltwa leSlzozyńS'kiego" Sce.nariusz i ,opr,awa plrasrtycwa: St. Chmielowski, ok. 230 eksponatów. Ekspozycja: w Muzeum Seklosrs Wilhelmsrburg Schwal-Kalden. Informator. OrganilZ;:;otor:~luzeum Okręgowe w Leszmire. 30.G;;. - 30.06 REPUBLIKA FEDERALNA NIEMIEC "SzopkJi i IZlwyC02:aje ludowe" Scenariusz: E Waligóra, oprawa plastyczna: J. Trz.ebiatow,srki, H. Raff, 51 eksponatów Elkspo,zycja: 27,11.86. - 8.02.87. w Barwarskim Muzeum Narodowym w Monachium. Katalog. Org,anizator: Muzeum Eltnog1raficzne w Klrakowie. WĘGRY Ke(;;kemc~ "Sztuka ludowa województwa tarnowskiego" (rzeźba, malarstwo, malowanki) Scenariusz: A Barrto'lz, opr.awa pla61tyozna: Ł. JewuŁa, 11ID ek,srponaJtów. Ekspozycja: 12.11. - 23.11. w Domu KuLtury VI Kecskemet. Organiizator: Muzeum Okręgowe w Tarnowie. �KRONIKA 348 WŁOCHY TAORMINA "Boże Narodzenie w po~s,k,iejtradycji ludowej" Scena,riusz: E. AirslZyllska, .J. Oleksy, oprawa plaSltyczna: E. ArszyIiska, 260 E+;:SpOnatów. EkspOlzycja: 13.12.86,-111.01.87. w Bibliotece Miejskiej w Taorminie. Ka~alog. Organizlatorr: Muzeum Eltnografiozne w Toruniu. ZSRR Brześć "Polska ludowa tkanina Scena,riuslZ i oprawa plaiSltyazma: A Mimniuk, - 30.11. W Muzeum w Brześciu. Organizator: laskiej. podlaska" 41 eksponatów. Ekspozycja: 19.06.Muzeum Okręgowe w Białej Pod- Kaliningrad "Współczesna sztuka ludowa i rękodzieło wo jewództwa ols:zJtyIiskiego" ScenariuSlz: J. \Vieoz,erzak-W'ołodŹJko, oprawa pla~tyczna: B. WIszelak, 305 eksp')na<tów. Ekspozycja: 15.07.- 1'8.08. w Okręgowym Muzeum Historii i Sztuki w KaLni.ngradzie. Orgalnizator: Muzeum Budowmiotw,a Ludowego w OlsZ/tynku. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/522ac17350390a24ffab829b5ecff388.pdf 2be6e6706b6e2d3c925e34a72e3adbe3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1958 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1818 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.231-280 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 IV. RECENZJE ]rena T u r n a u, Historia europejskiego włókiennictwa do XVIII w .. Ossolineum, Wrodaw 1987, 315 ss., 50 ryc. odzieżowego od XIII ::"iter-atura w języku polskim, dotycząca różnych dziedzin kultury euwpejs:kiej nie je.st zbyt obs·zema. Frzygo1;owanie ,tematy.cznych opr,acowań wymaga długoletnich studiów, poszukiwań i penet~acji zaróWll10 archiwalnych i muzealnych, jak bibliotecznych i terenowych. Wiele z interesujących publikacji w ogóle nie dociera do naszego kraju lub znanych jest z pojedynczych egzemplarzy pozYIskanych drogą indywidualny,ch kontakitów z autorami, alba z rzadka dostępnych na zas,adzie międzybibliotecznej wymiany. Dlatego badacz zajmujący się wybr,aną problematyką w szerszym, europejskim ~spekcie musi wykazać się niemałą operatywnością, praco.witością oraz zna,jomością i korntaktami z róimymi ośxodlkJami naukowymi w kraju i zagranicą. Irena Turnau, profesor IHKM PAN w Warszawie, autorka wielu opracowań z zakresu tekstyliów wykazuje się wszystkimi powyższymi cecham;. cz'ego dowodem jest fak.t, że nie po raz ,pjerw,s·zy publikuje rzecz o z'asięgu europej.skim. Historia europejskiego włókiennictwa odzieżowego od XIII do XVIII w. jest kolejnym tego dowodem. Oparta została na opracowaniach z ponad dwud:uiestu k'rajów naszego kontynentu oraz na źródłach archiwalnych, ikOlDografic.znych, na anaLizie zaby,t'ków muzealnych i opisów kJait.alogowych, z k.tórych autorka korzystała także w czasie licznych swoich wojaży zagranicznych, nawet poza Ocean. Zwięzle omówienLe literatury podaje ona we "Wprowadzeniu". Zwraca uwagę ,tylko na pewne iJchistoltne dla pracy aspekity, gdyż nie była w stanie W; ogromie zebranej literatury, liczącej ;Ponad 1200 pozycji, podać dokładnej, wartościującej analizy tych dzieł. Grupuje je jedynie według najważniejszych kryteriów, tj surowca i techniki. Zainteresowania technikami włókienniczymi 'liczą pon2d 200 lat, czego wyrazem są li·czne podręcznj!kj techniczne, encyiklopedie i slowniki, z których na plan pierwszy wysuwają się edycje francuskie. Drugi nurt badań uzewnętrzniający się w bogatej literaturze przedmiotu dotyczył artystycznego tkactwa i hafciarstwa. Autorkę interesują jednak tylko te ich przeja~, które wiążą się wyłącznie z odzieżą. Podstawę wspomnianych opracowań stanowiła historia włókiennictwa, a aurtorzy wywodzili się przede wszystkim z kręgu histo:'yków sztuki, w przeciwieństwie do dwu poprzednio wymienionych nurtów zainteresowań, obejmujących Itechnologów, praktyków, ll1l<3uczycieli itp. Do rozwoju zainteresow.ań histor,ią włó.kiennictwa przyczy.niH się równ-ież archcGiodzy. histo-:'ycy gospodarczy, historycy kultury ma,terial.nej, etnografowie umożliwiają'cy poznaniepo'wiązaó pomiędzy produkcją włókienniczą a jej użytkownikami na potrzeby odzieżowe. Okazuje się, że było one niezwykle szerokie, a dotyczyły zarówno tkactwa, jak pasamonictwa, hafciarstwa, koronkarstwa, dziewiarstwa i filcowni:ctwa. Charakterystyka tych właśnie technik stall10wi treść kolejnych rozdziałów książki, przy czym najwięcej miejsca poświęcono płóciennictwu, tkaninom jedw.abnym j bawełl1i'anym omówionym w czterech pierwszych ~ozdziałach książki. Następne rozdziały ~oświęcono pozostałym technikom. �232 RECENZJE Zebrane wiadomości na temat tkanin uwzględniają ich właściwości, rodzaje zm:czenie w kulturze, techniki wykonania i europejskie ośrodki ich proo",'.{c]i, organizację produkcji, możliwość~ zaopatrzenia i eksportu oraz ich użyUvJ',',0.n:c i powiązanie z oddz.iaływaniem mody, Moda bowiem przyczyniła się do rozwoju niektórych tcchnii~ i wynalezienia oraz vvprowaJzenia do produ;.;:cji odpow:c'dnich maszyn, Nie wszystkie jednak sposoby wytwórstwa' włókienniczego do XV:,:: 'N, wyszły poza rzemiosło i inne formy produkcji. Oprócz wytwórczo,~c; d;,,1:')Wf'j, która p:r-ze1 ..rV\:r2ła po czasy v/spółczesne, \vyróżni3 się jE'~~zcz:c w tym :,)krc:~;i(; p,rodukcję rzemieślnicz,i. objętą do pierwszej połowy XIX w, organizacj,) cechowa, nadto produkcję nakładczą, manufakturową i przemysłową idącą w parze z ('070wojem maszyn i fabryk włókienniczych. W obrębie wyhvórczości domowej iJ{)zostaVv'alc naj dłużej płóciennictwo, sli-k·iennictvvo vvraz z vv~yrobea1 illnych ·.:':<:~;lin T}.~ełnianyc1:. półwel~1:ianych, c1z,ie\~"ja;.st\"lO i -fih.:'O\vnicl:\NO, n~,~dtt) hafci;;łr::tvv:-j koronkarstwo i pasamonictwo. Równolegle z nią rozwijało się rękodzielnictwo rzemieś1nicze .- cechowe, obejmujące zwłaszcza niektóre gałęzie wytwórCZOŚCi Jak płóciennictwo, sukiennictwo, haIciarstwo. Natomlasi tkaniny jedwabne, ',-,yrlJb wstążek i tkanin bawełnianych, jak autorka podaje, "uprawiano w cechacb. i.Jtwu przechodząc do produkcji manufaktul"ow0,\'. Tymcz,;;sem z bduaic eLlDsr"Lcz.~,}ch wynika, że bawełna, znana pod nazwą panuk lub gran i podobnie, w postaci przewclżnie gotowego przl;dziwa, wprawdzie dopiero w XIX w. przenikała drogę :mportów także do kultury chłops.kiej różnych krajów, zwlaszcza ,irodkowej i ''''''d:odniej Europy {Słowacja, wsch. i pn. Polska, kraje bałtyckie) słuŻ'lC jako dodatkowy surowiec, to jednak w krajach południowych i południowo-w.-:chodnich (Grecja. A~bania, Jugosławia, Bułgaria, Rcununia, Ukraina), gdzie ją uprawiano, był<::.",'.'):;0wana przez lud jeszcze wcze~niej. Służyła jako równoległy ,;urowicc obok lnu. :'0nopi i wełny w tkactwie domowym do wyrobu odzieży oraz różnego rodzaju. pokryć, narzut, kap, obrusów, ręczników itp. Po dzień dzisiejszy z.reszt'l jest :.am stosowana w tkactwie domowym, w przeciwieństwie do włókna jedwabnego, które pomimo hodowli jedwabników w różnych n,jonach Europy, nie było WI kulturze ludowej wy,korzysty\vane bezpośrednio. Jedwabne 'tkaniny, gotowe ,:u~~ci odzieży, wstążki. paS;1l11ony i jedwabne nici przenikały do tcgo śro:lowiska z 7.'"'."nątrz .. Ksi;lżka, poza ogólnymi walorami ze wzgledu na zebranie dużej ilo~c materiału i literatury odnośnie tekstylnych środków produkcji i wyrobów, w badaniach nad różnymi surowcar.-1i włókienniczymi, ich przetworstwem i konsumpcją ma niemałe znaczenie. Znaczenie to podwyższa fakt, że dotyczy ona terenów europejskich i na\vet poz.aeuropejskich) -o ile ocJegrJ.:Y one ';NaL.n,~ ro~t; VvT roz°,\/oju tutejszego włókiennictwa odzież,owego. Podnm;i poza tym istotny mom(,nt intc"Jyscyplinarnych zainteresowań w tym kierunku. Barbara \"1. P. Z i n o w i e w, Mifotogiczcskie s~'biri, Nowosybirsk 1987, wyd. "Nauka", rasskazy ss. 400. russkogo nasidcnija Baziclici wostocwoj Walerij Piotrowicz Zino-wiew (1942 - 1983) należał do nielicznego grona badaczy folkloru narodów Wschodu, którzy potrafili harmonijnie połączyć empiryczne badania te:-er.owe z rozważaniami teO\l'etyeznymi. Wyrazem takiego stal1')- �233 HECENZJE wiska badawczego jest ornawiana tu książka. Pomysł jej napisania zrodził się jesz(.'ze przed złożeniem .1eko kandydackie.i dysertacji pt. ..Byliczka jako gatunek folkloru i jC'go wspólcZE'sne losy" w 1975 roku i żałować mileży tylko, iż na rynku łc,;1~gar.-;~d(J.1 pC.':tl 'l}/iia ~il1..~ dnpiero :teraz. l'racCJ Zinowicwa jest zbiorem kilkuset pOd,1l1wierzeniowych (stosuję tu po[s,'q terminolo,;ię tego g:ltunku folkloru) przedstawionych w formic zbliŻJnej do rwczywistej narracji (tj. minimalnie przetworzonej) i w:ystematyzowanych w sledmiu gruDach tCn1"tycznych. Autor dla określenia tych tekstów posługuje sic terminem ..b.vl1UKC1·'i ..bywals;:c;;yz.n:.'''' Należy tu odnotować, że przekazy te są bardzo blisko spokrewnione. Byliczka, czyli memorat wierzeniowy, może przechodzić w formę fabularnej fabulatu wierzeniowego, czyli "bywalszczyznę" 1, przy czym ta ostatnia nabiera już cech przekazu o treściach mających na celu "zainteresowanie opowiadaniem, a nie poinformowanie o czymś strasznym·'~. Zbieranie byLczek w folklorystyce rosyjskiej nic miało systcmatycznegcJ charakteru. Przed rewolucją na przeszkodzie stała cerkiew prawosławna, której przedstawiciele wyrażali wrogi stosunek do byliczek. Współcześnie zaś tradycja ich opowiadania zupełnie niemal zanikła. Dlatego też pracę irkuckiego badacza uznać Eale):y 2,1. dz.ieio nicz\N'.vki'::j v/agi dokulnCl1tacyjnej. W b."Jiczkach Zebr011ych przez Zinowiewa jawi sIę świat pełen realiów (j:'ś1j zestawić: to np. z światem bajki). Nie ma w nich sytuacji nienaturalnych, narntm'zy opowi,Jriaj<j o ludziach zn:mych okolicznej społeczności, a tok akcji lokalizu.H w m:ej;.:cacll, do których każdy ma coc1·'.ienny dostęp. Dlatego też treść byliczki "dzieje się' w wiadomym pałacu, chałupie, bani, na cmentarzu, pobliskim polu, na drodze, przy rzece itd. To właśnie ta codzienność narusza ową fantastyczn~\ wars,twę jCJK:lprzecLtawi narrator w kulminacyjnym momenci,E' opowladan\'1. IV omaw'anej prclcy przedstawil Zinowiew byliczki i bywalszczyny o duchach przYl"Jdy, do których zaliczy! leśnego, wodne~o i rusałkę (s. 10 - 56), o duchach domuwyc);: dom::wy. banniL i kikimora (s. 56 - 96), a żmiju, czarcie ; przckh;\ych (s. 96 - 127) i półdem(}J1C:ch' wied'źmie, kołdunie i pokojniku (s. 127 - 287). Daiej autor przytacza przekazy u skarbie (s.287 - 290), o przepowiadaczach losu (s. 290- 29:)\ wró,'b,lch (s. 294 - :304). W folkJc'ry,·tyce dla określenia gatunku przyjęto stosować kategorię ,.wiary·' badź "niewiary". W przedmowie autorstwa B. N. Put,iłowa czytamy: "w ostatecznym rachunku rzecz nie w tym czy narratorzy wierzeI bądź nie w to co opowiadają, ale ważne jest, że pryncypia wiarygodności organizują artystyczny porządek bez wewnętrznego artystycznego zorientowania na rzeczywisltość opowiadania .. " (s. 8). My,śl Putiłowa można by uznać za obowiązującą tylko w szczególnych oko;iCtu:,C;,;C'1. bowiem wydaje się. iż w przypadku podania wierzeniowego trudno mówić o walorach estetycznych przekazu. natomiast wówczas gdy w grę wchodzi memor"t wierzeniuwy ewcntualna funkcja artystyczna przestaje istnieć zupełnie. Autor - narrator relacjonuje wówczas to, co się zdarzyło w "jego" rzeczywistości, co sam do;iwiadczył i chce o tym powiadomić jak Inajszybciej bliskich. IV omawianej pracy znajdujem:,' mnóstwo tekstów ilustrujących takie właśnie stanowisko. ByliC/ka jako gatunek folklorystyczny zrodził się z jednej strony na bazie jednostkowegn "wydarzenin" doznanego przez narratora lub jego bliskich, z drugiej strony zaś na gruncie wiedzy o wierzeniach półdemonicznych, demonicznych i nie- l E. W. s. 22. ;; Tamże, Pomieranccwa, s. 25. Mifologiczeskije persnażi w russkom folktorie, Moskwa 1976,. �234 RECENZJE -demonicznych. Opowiadając takie przeżycia narrator posługuje się szeregiem środków uwiarygodniających taki tekst. Jawi się w byliczkach niezwykle rozległy garnitur demonów i półdemonów, z którymi ludz~e nawiązywa,li bezpośrednie kontakty, one zaś zsyłały na nkh pomyślność. UZlIJ:awano w Sybe.rii, że wszelkie niepowodzenia ·są efek,tem zakłócenia .poprawnych s,tosunków 'Z światem wierzeniowym, aczkolwiek dla ludu realnym. Wyrażają w końcu byliczki pragnienia i ma.rzenia tego ludu o równości, praworządności i har,monii życia codziorJJIlego. Książka została zam~l1Iięta efektownie <łDtykułem .2inow,iewa pt. "Byliczka kak żanr folkłora i jee sowrioemiennye sudby" ('s. 381 - 400). Jest to niezwykle interesujący tekst wnoszący sz·ereg nowych waI1tości do współczesnej foJ,klorystyki. Ponadto omaw,iana praca opatrZJona Ziostała bogatym komel1ltarzem i materiałem po;r6wnawczym, a teksty odniesione zostały do systematyki rosyjskiego podania wierzeniowego 3. Wojciech Łysiak Z zagadniei~ etnologii i religioznawstwa. Praca zbi'orowa pod red. H e n ryk a .Z i m o ni a SVD. Mater,iały i StudJ1a Ks.ięży Werbistów TIT 23, Wyd. Verbinum, Warszawa 1986, 8s.326. Najnowszy, dwudziesty trZieci tom Materiałów i Studiów Księży Werbistów l Z zagadn~eń etnologii i religioznawstwa posiada wszelkie cechy cZiasopisma naukowego. Byłoby dobrze, gdyby wydawnictwo to stanowiło zapowiedź czasopisma .lubelskiego środowiska naukowego związanego z KUL-owską Katedrą Historii i Etnologi.i Religii kierowaną .prZJezks. doc. Henryka Zimonia. Prezentowany tom otwiera słowo wstępne O. Alfonsa Labuddy, prowincjała Zgromadzenia Słowa Bożego (WerbiSl1:ów).Pozostała treść tomu skl·ada się z dwóch działów - al"tykułów i mat'er,iałów. Dział .a,rtykułów oŁwier,a opr,acowanie Władysława Kowalaka SVD, Umbandyzm. Nowa Teligia w BTazylii, w którym autor w sposób przejrzysty i kompetentny omawia afrykańskie, katolickie, indiańskie i spirytystyczne komponenty tej nowej religii synkretycznej. Następnie przedstawia jej obrzędy kultowe. Henryk Zimoń SVD, wybitny znawca szkoły kulturowo-historycznej, zamieścił w tym tomie dwa artykuły. Pierwszy z nich to Geneza etnologii kltltltrowohistorycznej, który wypełnia lukę w tym przedmiocie nie tylko na gruncie nauki pol.skiej. Za prekursora teorii dyfuzji zdaniem autora należy uznać J. F. Lafitau. H. Zimoń podkreśla również zasługi F. Graebnera, któremu niesłusznie, j·ako etnologowi-muzealnikowi, przypisywalW wyłącznie zainteresowania kulturą materialnl:!' Autor podkreśla jego zasługi ·dla poznania życia spoleczneg'o i duchowego ludów:Oceanii i Australii. W drugim ar,tykule Znaczenie Wilhelma Schmidta w historii etnologii i religioznawstwa M. Zimoń w sposób zwięzły przedS!tawia Schmidta jako organizatora 3 Ukazatie~ sjużetow russkich byliczek l bywalszczin o mifologiczeskich personażach, [w;) E. W. Pomlerancewa, op. cit. s. 162 - 182. 1 Warto tu szczególnie zwrócić uwagę na tom 17 Materialów i Sludiów Księży Werbi. stów ~ Dzialalność Instytutu "Anthropos" w dziedzinie lingwistyki, etnologH i religioznawstwa, Pienlę~no 1980 oraz na tom 22, H. Zimoń, Wilhelma Schmidta teoria monoteizmu . pierwotnego I jej krytyka w wiedeńskiej szkole etnologicznej. Warszawa 1984. �235 R,ECENZJE życia naukowego oraz jego teorię rozwoju kultury oraz rbeorię pierwotnego monale J ZJrru. K;'zysztor Gładkowski w artyikule Badania etnowgiczne i reLigioznawcze Stanislm.;;a Poniatowskiego, jak,o pierwszy w nauce połskiej przy9tąpił do całościowej analiz.y i rekon~trukcji metody oraz poglądów etnologkznych i religiozm,awczych tego najbardziej konsekwentnego przedstawiciela kie~unku kuliturowohiSltorycznego w naszej etnologii. Jego cenny do'robek jest mało znany, a w archiwum Po'lskiego TowarzY9twa Ludoznawczego we Wrocławiu nadal :na opublikowanie czeka spora jego "puśeiz'na naukowa. Artykuł jest, jak sam autor Zlaznacza, próbą częściowej oceny dorobku naukowego Poniatowskiego. Należy tylko żywić nadzieję, że Krzyszto~ Gl:a·dkowski w kolejnych swych publikacjach przybliży nam jeszcze bardziej dorobeiKtego etnologa i religioznawcy, dziś już nieeo Zlapomnianego. Andrzej Bronk SVD w artykule OgrC1J1!iczenia analitycznej filozofii religii prezentuje czytelnikom najnowszyanali.tycz:no-filozoficzny kierunek badań nad religią, reprezentowany przez Donalda A. Crosby'ego, a wyłożony w jego pracy Interpretative Theory of Religion~. W konJk:1uzji swego sprawozdawczego artykułu A. BTDr.1k. stwierdza, że "... teorię Croshy'ego można pDtrakJtować jako próbę stworzenia ~dealizującego, teoretyczmego (aczkolwi,ek również filoz.oficznie zubożonego) modelu religii. Poznawczy profil itakich ,studiów jestbez.sprreczny i w jego wyniku zysk t.: je się zwięksroną świadomość tego, czym mogłaby ;i powinna być teoria religij w świetle dotychczasowych osiągnięć blowfii religii i teorii nauki". Adam A. Szafrański w artykule Magiczno-religijny charakter instytucji ogrodnictwa n Trobriandczyków w świetle badań Bromislawa Malinowskiego przeprowaaza \""Ylikliwą analizę wybranej instytucji, stawiając sobie pytanie, jak i na ile uprawa ogrodów może kszta~t{)wać' i kSZltałtuje świat religijny i magiczny człowieka pierwotnego. Autor omawia więc funkcjonalne ujęcie ma'gii i religii, następnie magiczno-religijny WYmiar instytucji ogrodnictW,a oraz magię wzrostu jamu, aby na koniec przepl'Owadzić interesującą próbę oceny osiąg;nięć Malinowsk.iego dotyczących magii .i religii w świ!etle niektórych ustaleń antropologii społecznej. Przyzwyczailiśmy się· już do faktu, że pubHkacjepowSJtające w KUL-owskim ośrodku etnoreligioznawczym o~niskują się wokół problematyki teol'etycznej i pozaeuropejskiej. Dlatego cenny,m i godny·m podkreślenia novum jest to, że w "szkole" ks. doc. Zimonia powstają również prace poświęcone polskiej "pobożności ludowej" 3. Wyrazem tego są niezmiernie wal'toś'eiowe !brzy artykuły oparte na wnikliwych oadaniach terenowych. Są to: Antoniego Dudka Teh, Wigilia Bożego Narodzenia na Ziemi Pszczyńskiej, Józefa Węcł:awika SVD, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia bożonarodzeniow.e w parafii Skierbiszów oraz Grażyny Sambor-Szaf.mńskiej. \·V kręgn wspólczesnych zwyczajów i obrzędów wielkanocnych mieszkańców Rabki-SIane. J. Węcławik również w dziale "M-ater,iały" opublikował zebrane przez siebie Opowiadania ludowe z parafii Krasno bród. Dział "Materiały" otwiera tekst "Misja i ewangelizacja, Deklaracja ekumeniczna. Uchwala Komitetu Naczelnego Eknmenicznej Rady Kościołów. Genewa -' L. Górki SVD. N.a uwagę zasługują tu także dwie obszerne, bo kilkunastostronicowe recenzje sprawozdawcze Mariana Faliszka SVD ·.A.ntropologia funkcjonalna Bronisfawa Malirwwskiego poświęoona pralipiec 1982 ze wstępem i w tłumaczeniu , The Hague, Paris, J .Waardenburga, Rettgton New York 191H,ss. 335. (Mouton PuIisbers). Jest to 20 tom serii and Reason. Method and Theory in the Study and Interpretation of Religion. 'Autor artykułu opowiada się za stosowaniem terminu "pobożność ludowa" terminu "religijność ludowa" za papieżem Pawiem VI (Evangelii nuntiandi nr 48). w miejsce �236 RECENZJE cy K. J. Broziego tyc:::na teoria ligion. ł religii ZtLr A'ctnalitat W dziale Wuchtlem tytule oraz Andrzeja BL"Onka SVD Paradygmaomawiająca jego książkę Philosophic I.l' j f:c- der ReligionsjJhilosophie zamieszczono 5. zestawienie Zbigniewa Sobczak~l .--i,lCU o tematyce reltgwznawczej i etnologicznej. Jest io krótka charakterystyka ':.::' ; :lmów _oświatowych znajduj'łcych się w z.asobach Z.iednoczenii1 H')Zj.)owszcc·'-,t·.d't;a Filmów (dawny "Filmos"). Niestety, jest to rejestr niepełny i dość arbjt:·'1'<1~'. Wszystkie artykuły zamieszczone w prezentowanym tomi2 [J:>siadaj;ł si>:-':.',!.:'nia w języku angielskim bądź niemieckim oraz bardzo rozbudowane pr7.)·p;'iY. KOI1CZąC należy redakcji pogratulować tego zc wszech miar udanl,go -,',",G:':wnieiwa i wyrazić, jeszcze raz życzenie, aby można je byio trakblwać jClktJ za którym regularnie ukazywać się będą następne. Walerij ss. 176. tym o tym samym Kurta rów,nicż P. A l e k s i e j e w, Etnogieniez, wyd. "Wysszaja Szkoła", Moskwa 1986, vValerij Aleksiejew znany jest ze swoich baddI1 c1otycz;,;cych historii ;.t,::-,pcllogi i, genetyki populacyjnej i teoretycznych problemów antropologii. Dziedziną jego naukowych dociekali jest ·także etnogeneza. Problem etnogenezy jest wręcz o::lwieczny, zawsze Vi spolcc:znej świ<lC!i'i!'Wśc; istniało przeświadczenie, że narody S,j ze sob'l tak spokrewnione. jaK PO"l.l'7.('g",:ni ludzie mający wspólnego przodka. Przykładem tego jest chociażby biblijna TabEca Ludów (Gen 10, 1-32), znajduje się ona nieprzypadkowo w kc,l~dze z s~'i.",:ka nazY\Va~1ej Genezi~: - Dochodzenie. UŚ lięcona prz~"'1z tracl.ycjQ v/r~~z~ () .";:.'::ealogii; E'tnosow, znacząco wpływa na wszelkie próby naukuv,;cg() opraeowal,:;, tego zag2dnienia. Widać to róv,rnież w książce Aleksiejewa, gdzie na przykiaci ',viele naukO\Nych sformułowali, które poznamy za c:hwi](;, nawi'j7.uje jakby do P()~()"Z'lej wieJzy l'lnogenetyczn"j. Etnogeneza, według zawartej w ksi;jżce i\lekg,iejewa definicji, to.,caly 2c'.ipol zjawisk i jJroc0::óW hi'>torycznych, które mają miejsce p,J::!:.:zas [ormow21,;" siG danego ludu i przywodzą do ostatecznego ukształtowani.a jego etnicznego ,,')Ecza" (s. 3). Do badania tej skomplik,owanej rzeczywistości powalane są przecie ',':::zystkim nauki histo-ryczne, a ponadto <lntropoiog.ia i lingwistyka. W miarę ;!J t'a~tania materic:lu dos,tarczClinego przez te różne dyscypliny, problem cinogenezy :)!.'cizie wymagal bardz.icj kompleksowego pOJejścia, z tej koniecznośc:i powstanie u-obna nauka - etnogenezeologia. Nie dowiadujemy się jednak, ja'ki miałby być ".osunek -owej etnogenezeologii do tak zwanych studiów etnic:znych, które, będ,\c ''''ciaż dziedziną interdy;;cyplinarn-ą. pochodzeniem ludów również się intl'rc~ui'ł. W zakresie metodologii badaI1 procesu etnogenezy, Aleksiejew postuluje. aby problemy te ujmować całościowo. Co· prawda może się wydawać, że entogeneza to mnóstwo ,raczej niezależnych od siebie pr-ocesów ni'e tworzących 'konkretnege- zbioru. Lecz głęboka analiza Aleksiejewa wykazuje coś wprost przeciwnego. Po ;):<'1'wl , Lublin 193:Y.Wyduwnictwo Lubelskie, ss 250. • Bern und stuttgart 1982. Paul Haupt Verlag, ss. 202. �237 RECENZJE "ze, ::''''powtarzalnf)~{: dowoLnej etnicznej wspólnoty jako całości pozwała mn:emać, iz de,.: ')rocesu jej formowania, także charakterystyczna jest pewna całość, wysoi,; i s>'.:J;eI1 integracji. Po drugie, proces .ten w każdym przypadku musiał przecież być Ó"~~osowany do określonych ram cz.aso-przestrzermych, Po trzecie, etnogenez.a ~i1n:'.' ;'!C7yĆ. może takie zjawiska jak rozwój kultury, glottogeneza, tworzenie się typóx antropo.Jogicwych oraz psychiki zbiorowości, które obserwuje sie też poza etnuFCneZ'ł, lecz tylko w niej widać, jak przeksztalcają się one w jeden wieloLt,:v.':· proces, dz;qki któremu powstaje nowy lud, A:,"~siejew stara ~.ię dOSltarczyć teoretycznych podstaw do badań nad etnogE';lC;:',. dlate-go jeg:J wywody ch<trakteryzują się pewną ogóln:Jści~l, lecz mimo t.ego r():~''':"z~je już I)('v,'ne konkretne zagadnienia, Czyni on t:J przez wyróżnienie "wiązek ,",:',()gcn<'iycznvch" (..cinogieni·e-ticzeskije puczki"j, termin ten oznacza po prostu grup.:: ludów zwi<)z,lIlveh między sobCj wspóln<) genezą Wśród tych wiązek wyróżnia on etnogenetyczne "drzewa" i krzewy". Te pierwsze to grupy ludów złączone v;~pó]nnt<l pochodzenia, przy czym daje się wyróżnić bliższe i dalsze sobie ludy, d,;,;" "f; WH;CZ ~porzLldzić hierarchię etnicznej bliskości. Natomiast krzewy etnoge:·,c·:.'·c7.ne to nicu,trukturalizowClne oałości obejmuj<)cę grupy ludów wprawdzie = '<'lzano wspólnym pochodzeniem, ale nierozdzielClne na bliższe czy dalsze podC;l"Jpy. Tak; krzew tworze} na przykład tubylcy Australii. VI' etnogen'..'tycznych drzel'::'lCh dale.i wyróżnia się "gałę:de" i "pnie". Gałę,?ie to takie ich części, które są I"'~.):'::estrzenicnc Jlil określonym tc!'ytorium IV określonym czasie. Jeżeli badani);;' :'J~t':pn(' ::'1 do,tat,'cznie wczesne dzieje takich grup, to WÓWC7.8-S mcżna zn~kon,'.",·y"vat: 0lnogenE'tyczne pnie. Ale te mają charakter raczej hipotfltycz;ny, znacz:' '," konkr<'tnicjsz.C' sa elnogenetyczne gałęzie. Jest ich ponoć 49, n':' tere<n,ie Europ" znajduje się gałąź powołska, wschodnio-bałtycka, skandynawska, środkoWO-t'l.:l'(,pejska, pirenejsko-apenińska, bałkańska i dunajsko-dnieprzańska, Rzecz jasna w tak wszechogarniającej typologii nie sposób uniknąć komplikacji, czego przykłade:':', je~l ;;t".ius Basków na obszarze. gdzi,£, ży ja ludy gałęzi pirenejsko-apenil1Sk:f' C::,~aj'lc EtrWf}('1!("ę ,A.,1eks~ejewa przekrmujemy się, iż dla wyjaśnienia pochodzen;" danego ludu nielbędne jest uporządkowanie rozma,itego i nader często niepev::;·. go materi::iłu zawieraj<)cego inform.acje a pokrewieństwie między ludami. SystE-:·'·lcltyka zaproponowana przez Aleksiejewa wydaje się dog,odną pods,tawą dla bad"c·~·' zainler::,sowanych etnogenez<1, a wywodzących s.ię z różnych dyscyplin. Xicmoi,,; jednak trudno dziś stwierdzić, czy stanie sip, ona POCź'1tkiem et.n:Jgeneze:'.lr<: Grzegorz ,'. W. C z i s t () \', Na1'Odnllje wvd, ..';nuka". tracl-icii folklor, Oczerki teorii, Pełczyński Leningrad 1986, s, 304. PlCice Kiryła Wasilewicza Czistova doskonale znane są w Polsce wąskiemu gronu s,;::,:-cjali,tów. <l sarn autor cieszy się dużym poważani·em Z tym wiekszym zainteresfnvaniem sięgnąłaem do najnowszej książki tego folklorysty, której pojawien!e się na rynku księgarskim odnotować należy w kategoriach wydarzenia, D1atf.i;":O też poświęcę jej to szersze niż zwyk.łe omówienie. �238 RECENZJE Należy tu zacząć od sposobu formułowa.nta i określklll1Jia przedmiotu sN'oich zainteresowań. Kirył W. Czistov definiuje folklor jako "całokształt tekstów werbalnych (strukJtur) funkcjonujących obecnie lub w przeszłości w życiu jakiegokolwiek etnosu lub jego jakiejkolwiek lokalnej, wyznaniowej, zawodowej lub innej podstawowej grupy konta/ktowej" (s. 6). Przy czym przez "grupę kontaktową" rozumie grupę realizującą komun.ikację w swoim obrębie (f.ace to face). Jlak sugerowałby podty-tuł pracy, jest ona zarysem teoI'ii i problemY:E:oretyczne będą w niej dominujące. Ale niezupełnie. Oto bowiem okazuje się. że jest to książka w dużej mierze pośw,ięcona przeglądowi stanowisk zajmowanycr-. wobec etnografii i fo,lklorystyki. K. CzistoiV sy1tuuje swoje przemyślenia na ich~runcie. Znaczny rozdźwięk jaki zarysował się między tymi dwoma dys,cyplLnam~ 'N latach 50-tych i BO-tych próbuje łagodzić obecnie, choć trudru:> przewidzieć cz:: wysHek ten cokolwiek tu zmieni. Jawi się przy tym jeszcze jeden problem. Zapy'tuje bowiem Czistov o >J. jak rozumiany jes-t lub jak należy rozumieć wz,ajemny s,tosun,e,k folkloryS'tyk: : etn{)grafii. Odpowiedź na to pytanie rozw.ija szeroko w rozdziat.e pt. "Folklor ~ :kulturo etnosu" (s. 1'3 - 106). J'ytanie to może być postawione za,równo na pIaszczyź.nie historycznej i feru:>menologicznej. Nie mówi tu jednak autor o etno-grafii : folklorystyce w odniesieniu do bardzo odległych etapów rozwoju ludzkości. Wic.domo. że owe wczesne etapy mają nieocenione m1aczenie podczas badania genezy :,)Lkloru. Ale' nie może przy ,tym ulec zmi'anie ,pierwszoplanowa rola etnografii. ~tóra najczęściej j.3;ko taka była przedstawi,ana. Przyczyny tego należy upatrywać ;)rzede wszystkim w sy11ikretycZJl1JOści archaicznej kultury. Wszystk.ie teksty we['oalne, zdaniem autora. powstawały i fUll1kcjonowały na płaszczyźnie obyczajowej. Zaznacza też, że cały daLszy rozwój folkloru, aż do późnego feudalizmu (w Rosj: XIX- XX w. )o-dbywał się pod silnym wpływem archaicznej spuścizny. Folklo~ ::,ego okresu, który w więks2JOści krajów Europy spisywany był w XVIII - XIX -.v~C'ku. nie może być zrozumiany bez dokładneg,o zbadaroa substratu leżącego ujeg'; pods>tawy. Z drug~ej strony, sam folidor był waimiejszym komponentem trad:r~yjnej kultury, integrującym wszys,tkie sfery kultury duchowej i nie tylko ducho\\',";, ale i w ZJnacznej mierze materialnej, a szczególnie socjonormatywnej kultury .:gromnej większości etnosu. Hisi1;orycznie ujmując pgadnienia stosunku etnografii do folklorystyki odwrotnie, wyróżnia K. Czistov 'trzy pUll1'k,ty:1. folklorystyka - nauka filolog'.czna. 2. folklorystyka nauka etnograficzna, 3. folklorystyka nauka samodzielna. ZauważapTZY tym, że tymczasem jeszcze nie pojawili się folkloryści, którzy ,'wiadomie opowiedzieliby się za wyłącznością którejkołwiek z tych orientacji, ich prace na ogół niczego takiego nie mówią (s. 7), a to między innymi dlatego, że nie ma Im temu żadnej wiarygodnej, teoretycznej podstawy. Sam Czistov uznaje f()lklorystykę, z powodu badanego przez nią mater.iału, na naukę filologiczną i e::l·)gruficzną jednocześnie. To istotne nowum w przemyśleniach Czistova I dowodz' jak dalece ewoluuje j'eszcze jego folklO'fystyczma koncepcj.a. Uważa, iż ta właśnie 'J£obliwość folklo,rysty1ki winna być każdemu uświadomiona do końca. Teoretyczc,; uzasadnienie takiego punktu w,idzenia wy,daje się autorowi naturalne i e1cmc:"tarne, Kirył W. Czistov nie odcina się jednak od swoich wcześniejszych prac, K';~Glżka, o k,tórej mowa, związana jes't org'3nic~nie z całym dotychczasowym dorobkien: autora, powstał'a jako uogólnienie już ustalonych i zaistniałych wywodów, lY'wsta1 K. wyraźnie podważa W. Czistov. Folklor i etnografia, [w:J Folklor i etnografia, Leningrad 10970,.'. " opowiada się za folklorystyką jako nauką samodzielną. a samodzielności lej nie l broni. �RECENZJE 239 łych na gruncie konkretnych poszukiwań w różnych historycznych warstwach i gatunkach rosyjskiego folkloru (byliny, bajki, lamenty, podania, legendy, obrzędy i folkLor obrzędowy, współcze~me procesy folklorystyczne itp.). Koncentruje się przy tym autor na problemach, które jego zdaniem są szczególnie ważne dla dotychczasowego zbliżeni'a etnografii i folklorystylki. W pierwszych cZJterech artykułach, po krótkim, aczkolw,iek interesującym wyłożeniu współczesnej teorii etnosu, za który uznaje "historycznie uformowaną i okrzepłą wspólnotę społeczną, stworzoną przez ludzi w niej urodzonych" (s. 13) 2, przechodzi do wyczerpującej odpowiedzi na następujące pytania: miejsce i funkcja folkloru w systemie duchowej 'kulturyetnosu; "wtórne" formy kultury i ich rola w rozwoju współczesnych tradycJi - ten artykuł poświęcony, mówiąc ogólnie, folkloryzmowi. należy do najeiekawszych w oałej pracy. W czwartym artykule porusza Kirył Czistov niektóre prohlemy słowiańskiej folklory,styki w aspekcie etnicznym. Pierwsza część książki kończy się omówieniem osobliwości kOl1!kretnego mechanizmu świadomości bylin jako nieoddzielnego komponentu etnicznej' kultury Rosjan, i wyjątkowej roli w tym procesie jaką zajęli wykonawcy bylin w Petersburgu i innych miastach Rosji w drugiej połowie XIX wi'C1ku. Druga część omawianej pracy złoiJona jest z artykułów, w których porusz.ony jest problem tradycji, jej natury i mechanizmu w świet,le ogólnej teorii kultury, a odnoszących się do współczesnej folklorystyki. Zauważa przy tym Czistov dwie podstawowe własności tradycyjnej kultury - stabilność i wariantowość. W końcu wskazuje na ścisły związek wariantowoćsi z ogólną teorią teID~tu folklorystycznego (lub jego poetyk,i). Trzecia część omawianej pracy zatytuŁowana "Folklor i historia" (s. 177 - 246) jawi przed czytelnikiem najciekawsze pokłady folklorystycznych przemyśleń K. W. Czistova. Tej partii pracy radzieckiego fol:klorysty pmgnę poświęcić nieco więcej uwagi. Powtarzalność zjawisk folklorystycznych jest jednym z centralnych problemów folklorystyki. Zawsze niepokoił on badaczy twórczości ludowej. W zalezności od jego rozwiązywania powstawały i rozpadały się znane szkoły i kierunki .. Okresy aktywnego zbierania paralel i analogU przeplatane były okresami sceptycyzmu. Ogólnie można powiedzieć, iż w części tej został prz'edstawiony problem powtarzalności zjawisk folklorystycznych w różnych etnograf:icznych środowiskach, na tle etnokulturalnych stosunków różnych ludów. W tym celu autor wybrał dwa temały podstawowe: pierwszy z nich to krytyczny przegląd badań nad legendą o "ZbawiCIielu" w pracach wielkiego rosyjskiego folklorysty i literaturoznawcy XIX wieku, A. N. Wesełowskiego, oraz w pmcach tzw. wiedeńskiej szkoły etnograficznej lat ostatnich. Trzecią część zamyka felieton pt. "Legenda o Zeleźniaku", w którym na wybranym przykładzie przedstawiony został przekaz twórczości dwóch podstawowych etillosów - rosyjskie:go i ukraińskiego. Problem historyczności folkloru w nauce radzieckiej sięga odległych czasów. Nieco inaczej jest w Polsce, :gdzie poza pracą J. S. Bystronia 3 i współczesnych. opracowań J. Hajduk-Nijakowskiej ,I badań takich instytucjonalnie się nie prowadzi 'Teoria etn.osu K. W. Czistova jest zbliżona, jak sam przyznaje, do propozycji J. V. BromIeja. Etnos i etnoqrafia., Moskwa 1973; tenże, Oczerki teorii e!nosa, Moskwa 1983. , J. S. BystroII, HIStoria UJ pies ni ludu polskieqo, Kraków 1925. • J. Hajduk-Nijakowska, Temat śpiqcego wojska w folklorze polskim. Próba typologii,. Opole 1980; taż, Nie wszystko bajka. Polskie ludowe podania historyczne, Warszawa 192:). �240 RECENZJE Zestawienie treści folklorystycznych z danymi dobytymi z dokumentów hict,Jrycznych jest jednym z ważniejszych przykładów historycznego badania folkloru, dlatego też K. W. Czistov, formułuje pod adresem folklorystów llasiGPuJClce postulaty: a. wyróżn;enie "pierwotnych" faktów przejawiaj<lcych siG w bezpośrednim ouzwierciedleniu rzeczywistości, oraz faktów "wtórnych", które prz'c"ziy artystyczn<j obróbkę w tradycji spisanej i w poprzedzającej ją tradycji ustnej. b. wyprowadzenie łub udoskonalenie metodyki wyjaśniania !olklory"lycznych elementów, odzwierciedlonych w dokumentach historycZ',:1ych. \",. celu rekonstrukCji folklorystycznych ,tematów, gatunków, zasad styli,,,tycznych itp. Zestawienie: "dokument historyczny - folklor historyczny" wymaga pewnego sprecyzowania i uzasadniania. Otóż bowiem wiadomo, że równocześnie z folkiorystycznymi opowiadaniami o wydarz'eniach historycznych, które powinny korelować z dokumentami historycznymi (kroniki, latopisy, itp.) w tradycji w,tnej zaw'·:ze wy,:tE:powaly opowiadania o terażniejszości, które pow;;tawały Vi zg:.\dnośc; Z ·woistym kręgiem współczesnej, bieżqcej dokumentacji. Wypełniały one [,rz"de w:;zystkim funkcje aktualnej informacjl. Element artystyczny w tych OjJowi:ldaniach u teraźniejszości był nikły, natomiast wysllek narratora ,;ioerowany byi na prze,zazanic informacji w najlepszym świetle wyraź,nie. Czistow w omawic!lE:j [Jr:,cy wyróżnia dwie płaszczyzny bieżącej dokumentacji i opowiadań o teraźniejszości: a. lokalna lub bytowa: opowiadania związane z "niższą" mitologią lub lokalnymi chrze~cijar\skilni "cudarni"' b<!dź niez\vykłymi WycarLE'niarni, opOWiaUL:.l},li:';. () ~kcH'- bach, miejscowych roz.bójnikach i innych wypadkach. Analogiczne wydarzenia zapis al y się z zasady w lokalnej dokumentacji, lub w dokumentach s<;dowych. b spoleczna lub polityczna: opowiadc:nia o wojnach politycznych j dyrra::Lycznych lub walkach wewn~ltrz cerkiewnych, które: wyja,śniane !lyły w duchu chwp:kicL tęsknot za wolnością, legend o "zbawicieiach", dalekich .:,volnych krajach', :Illtyfeudalnych powstaniach, rozbójnikach, wydarzeniach, które przybraly społeczny charakter ,i w mniej łub bardziej szerokim zakresie o "cudach", kture osiągnęły ramy ogólnopahstwowe, społeczne łub polityczne. Wlasciwe im dokumenty to bieżące zapISy w paJl:sLwowych łub łokalnych kronikach (!alOpi.cacilj, dOflU:;y, dokumenty scjdowp, sprawozdania oLicjalnycll osobistOŚCI, z"graniczrrych posłów i podróżników, korespondencja itp. Podobne opowiadania (aktualne legendy, memoraty, pogłoski, gadki, wieści, nowinki itp.) otrzymywały wyraźnie szerokie a niekiedy nawet ogólnopaństwowe rozprzestrzenienie. Ich wykonawców prześladowano, przeciwstawiano im oficjalne relacje, zakazy, ukazy itp. Ważnym problemem podniesionym przez Czistova jest datowanie tekstów folklorystycznych. Dzieło folklorystyczne, które najczęściej .ies't nam znane w zapisie, jest nie tylko rezultatem kolektywnej artystycznej działalności nosicieli folkloru. Oto okazuje się, iż dzielo to wyrastając z tradycji, a przechudząc różne koleje łosu, odkładało w sobie i utwierdzało szereg innych, różnych od sytuacji wyjściowej, elementów. Dlatego też chcąc datować treści folklorystyczne, powinniśmy, zdaniem Czistova, idealnie odtworzyć całą historię tekstu, mając przy tym na względzie, jakie to, składające się nań elementy mogły powstać lub wpłynąć na budowę tego tekstu, Ten postulat Czistova wydaje się być utopijnCl mrzonką, bowiem dla zdecydowanej większości przekazów folklorystycznych realizujących treści historyczne nie posiadamy żadnych informacji o jego rozwoju, zaś wszelkie spekulacje w tym zakresie muszą okazać się chybione, Omawianą książkę zamyka część mająca jednocześnie historyczny i sumaryczny charak,ter. W dwóch artykułach: "Z historii radzieckiej etnografii 30-tych �241 RECENZJE - 80-tych lat XX wieku" (s. 247 - 273) i ,,0 niektórych problemach ogólnej teorii folklory,styki" (s. 274 - 294), K. W. Czisbov dokonuje przeglądu rozwoju tych nauk w ostatnich dziesięcioleciach, odnosząc je do zagadnień poruszonych w pierwszych częściach książki. Praca Kiryła W. Czistova z pewnością na trwałe przejdzie do historii folklorystyki. Wydaje się, iż jest to p:raca, która z pewnością zasługuje na opublikowanie jej w języku polskim, stanowiłaby wówczas ważną pomoc naukową w badaniach nad zastanym folklorem źródłowym, jak i współczesnym. Wojciech ~VI. B. K i e n i n - L o P s a n, Obrjadowaja praktika Nowosybirsk 1987, wyd. "Nauka", ss. 164. i folklor Łysiak tuwinskogo sza- Incwstwa, 'VIongusz Borahowicz Kienin-Lopsan od dwudziestu z górą lat zajmuje się badaniem syberyjskiego szamanizmu i ma w tym względzie znaczne osiągnięcia '. Najnowsza książka tego badacza rozpat,ruje tuwiński szamanizm z pozycj,i folklorysty. Podzielił ją na dwie części. W pierwszej omawia obrzędy i atrybuty tuwińskich szamanów, w drugiej - szamański folklor. Podział ben uzasadnia tym, iż \\" szamanizmie tuwińskim można wyróżnić takie ważne aspekty jak: światopogląd, prClktyka obrzędowa, atrybuty, tradycja folklorystyczna. Na osobną uwagę zasługuje, jak zauważa autor, społeczny status szamanów, lecz problematyki takiej nie podejmuje w tej pracy. Wiele miej'sca poświęca autor ludowemu wyobrażeniu o pochodzeniu szamanów. Zdaniem ludu szamani mogli pochodzić między innymi od s:zamanów przodków. Takich uważano za naj silniejszych i najprzedniejszych. Z reguły szamani znali swoich przodków do kcilku pokole!l i od ich- wymienienia oraz stwie:rdzenia takiego faktu zaczynali zwykle swoje błagalne modły. Uznawano także, że szamani pochodzą od duchów ziemi i wody. Zgodnie z ich mitolog.ią, jak pIsze au!tor omawianej pracy, wysoko w niebiosach żyli "azarłari". Niektórzy szaman'i świadomie wywodzili swoje pochodzenie właśnie od tych wyobrażeń. ,Q mitologicznym pochodzeniu szamanów mówi wiele tuwińskich legend (s. 16). Wśród Tuwijczyków byli też tacy szamani, którzy swoje pochodzenie wywodzili od złych duchów ,.ałbysów". I tu autor przytacza przekaz ilustrujący to przekonanie. Takich TuwijCZ}'cynazywali "uk czok hamnar" - czyli szaman bez rodu. Podobnie rzecz miała się ze złymi duchami "aza". W przekonaniu tamtejszego ludu "aza" może zabić człowieka i tylko szamanowi dane było widzieć ,;aza", kiedy przystępował do walki z nim, zwyciężał go w ciężkim boju i zabierał mu duszę chorego. Każdy młody szaman dążył do tego by mieć swój "własny" rodowód, swoje charakterystyczne "pismo", swoją muzykę, swoje teksty. Zrozumiałe 'jest przy tym, że swoistość ta mogła sIę wyrazić tylko w obszarze tradycji. Obok szeroko przedstawionych rytuałów (s. 21 - 34) Kienin-Lops.an przytacza legendy o nadprzyrodzonych zdolnościach tuwińskich szamanów (s. 35 - 43). W rozumieniu autora są to fantastyczne historie, których powstanie i rozpowszechnienie zawdZ1ięczać należy samym szamanom. Niektórzy szamani chwalili się tym, że 1 M. B. Kienin-Lopsan, K lvoprosu grafija", 1977, nr 4: The Funeral Rites 16 Lud, t. LXXII O kategorjach tuwinskich szamanow, "So\vietskaja Etnoof Tuva Shamans. Shamanism in Siberia, Budapest 1978. �242 RECENZJE w trakcie modłów mogą sprowadzić, nie wiadomo skąd, różnego rodzaju l)rzedmioty, np. tabakę, herba'tę lub dawno zagubiooe rzeczy jak arkan, krzesiw,". ,)icrścień. Autor przytacza szereg opowiadań utrzymanych w konwencji relacji! prz\Ożycia ilustrujących takie właśnie wydarzenia. Ponadto ~dnotować nal·c.ży w tym miejscu, że szamani, w rozumieniu Tuwijczyków, potrafili czytać cudze mYśLi wydobywając tą drogą największe sekrety. Niektórzy podczas transu mogli bo",) biegać po rozżarzonych węglach lub lizać rozpalone żelazo. W szamańskim fO'LKlorze znajdujemy szereg przekazów mówiących o szamanach zdobnych sprowadzać pióruny, o ich przeistoczeni.ach. Jednakże wszystkie te niezwykle cechy i "ciolnosci tracili w przypadku zapalenia tytoniu. Legendy o szamańskich cudach to :1!ez\\'yIe cenne źródło historyczno-etnograficzne. Pozwalają one wejrzeć i zrekonstruować tradycyjne myślenie i mitologię Tuwijczyków. W dalszym c,iągu pracy autor omawia rekwizyty szamal'lskic :lb:z·;dó·", (s. 43 - 77), bez Mórych jakakolwiek modlitwa, jaki,kolwiek magiczny zab:eg bylby nieskuteczny. Wiele miejsca pośw.ięca też ceremonii pogrzebu szamana (s. ,7 - 891. Dla poznania wczesnych wierzeó religijnych "Jiell<;ie znaczenie ma L:~l;',~:: "'01'czość ludowa i właśnie dlatego autor podejmuje się w drugiej c~ęści OIllH '.'.'i Ol'lej pracy zaprezentowania "szamańskiego folkloru Tuwijczyków" (s. 89 - I;') ~i. Szamański światopogląd znajdował wyraz nie tylko w rytuałach, ale i w folklorze. TUwińscy szamaJni podczas gorących modlitw "wędrowali" w świecie "I)l)Qziemnym", "niebiańskim" i "środkowym", czym z całą pewności'1 wyraża się tradycyjna trójdzielność kosmosu, o czym tak szeroko niedawno na podobnym p~~ykładzie pisał Nikolaj Aleksiejewicz Aleksiejew 2. O swoich wrażeniach i w~"L:::ynach szamani chętnie opowiadali zgromadzonym słuchaczom. M.ożna powiedzieć, ż: ·iJ'cowali .swój świat za pomocą słowa. Autor opracowania ubolewa jednak, że ,:.amat'lska poezja, jako część tuwińskiego folkloru, jeszcze nie stała się przedmiotem specjaLnych badaJ1. Zauważa też, że w zbiorowej pamięci zachowane ZOSLI; y nazwiJsika niektórych autorów szamańskich w.ierszy, jednak więkswść z nich .~;, już anonimowa. Zrozumiałym jest, że wśród szamanów byli wybitni mistrzo'.\'[C' poetyckiego słowa i naśladQwnictwa. Ponieważ jednak szamaJ1ski folklor n:e mógł si.ę rozwijać tylko w obrębie jednej, szamańskiej tradycji. przeja wy wyraż:,ej autorskiej indywidualności nie były koniecZJnym warunkiem twórczości. Llatego w sZlamańskim folklorze,. zapiisanym przez autora w różnym czasie i od ~óż.nych informatorów, pobrzmiewają przede wszystkim typowe, paralelne tematy i motywy. KSliążka, o której mówię jest niezwykle linter·esująca. Wszelkie proble!:iY. jakich podjął się autor, przedstawione !zostały tu bardzo czytelnie i komunikatywnie, co obok niewą:tpliwych walorów merytorycznych podnosi. wagę te; 9racy. Dennis B i n n s, A Gypsy D. Binns jeS't wykł·adowcą szkoleniowych, instruktażowych Bibliography, vol. 1: 1982, vol. 2: 1966, Manchester. w Traveller.s School i autorem licznych mat·e~lałów dla nauczycieli pracujących wśród koczow{u~~ów. : N. A. Aleksiejew, Szamanizm tjurkojazycznych wnitielnogo issledOWanija, Nowosibirsk 19'1ł. narodow Sibirii. Opyt ariealll~'Ic! .ro- �243 RECENZJE Efektem j~go pracy również i z cygańskimi koczownikami jest prezentowana bibliografia. Tom pierwszy zawierał bli,sko 1300 pozycji oraz -indeks rzecZ<Jwy i topograficzny, co naturalnie bardzo zw.iększa wartość i użytecz.ność bibliografii. W następnych latach B~nns wydawał corocznie suplementy do swej bibliografii (ukazało się ich 3), i o:>tabnio zdecydował wydać je w formie 2 tomu. Zawiera on 1046 pozycji, co w sum-ie daje już bibliografię o zawartości ~343 publikacji {wydana w 1914 r. bibliografia cygańska G. Blacka zawierała ponad 4000 publikacji). Niestety drugi tom nie zawiera już indeksów; kolejne pozycje są też nie numerowane co utrudnia posługiwan.ie się bibliografią, zwłaszcza w przypadku odwoływania się do niej. Bibliograf.i.a Bi-rrnsa obejmuje glóW1nie publikacje wydane w języku angielskim. Inne są wymi'eniunc tylko wówczas, jeśli znała zły się Vi kręgu z.ainteresowail autorów anglojęzycznych, były cytowane etc. Przy tym autor nie rezygnuje z załączenia do bibliografii publikacji drobnych, popularnych, chcąc ogarnąć możliwie szeroki zakr2s zainteresowali publi-kujących cygalnologów j popularyz.atorów. Autor zdając sob:e sprawę z trudności zebrania wyczerpującej bibliog.rafii odwołuje się we wstępie do cyganologów w innych krajach dochodząc do wniosku, że istnieje wi~ksza możliwoś6 tworzenia takich bibliografii w ramach poszczególnych krajó",.:. W przyszłości można by je zebra'; i w całości opublikować. Dotąd takie bibliografie u'kazaly się m. in. w ZSRR (A. W. German, 1930) w Czechoslowacji (M. Hiibschmannova, 1974), na Węgrzech (M. Vagh, 19~.), Holandii (P. Havens, 1982), RFN (R. Gwnemeyer, 1983), trwają prace nad bibliografiam.i cygallskimi w Finlandii, Japonii, Węgrzech, a także w Polsce. Adam Maciej Łuk nicza, Warszawa o w s k i, PoLski 1987. ss. 144. film etnograficzny, Ludowa Bartosz Spółdzielnia \\'ydaw- Prawie nie zauważany w genologii filmu dokumentalnego gatunek czy odmiana gatunkowa jak,im jest f.ilm etnograficzny, ma w osobie Macieja Łukows.kiego znakomitego popularyzatora. Zwracał on już nie raz uwagę na zainteresowani,a dokumentalistów kulturą ludową, a w 1984 roku prowadz;ił w telewizji cy,kl "Filmowy świat ctnogriJfii'·. Ostatnio zaś ukazala się jcgo książka pod tytułem Polski etnograficzny, będąca zarysem dziejów tego tak malo znanego gatunku. Na teoretyczne rozważania z tej dziedziny przyjdzie pewnie jeszcze poczekać, ale na razie omawiane tu opracowanie historyczne w pełni zadowala. Dzięki niemu można się dowiedzieć, jak fjlm etnograficzny wyodrębn.i,ał się z filmu krajoznawczego, jak jego twórcy zdobywali "etnograficzne" doświadczenie rozstrzygając ów podstawowy dylemat: rejestrować czy interpretować. Wiele do myślenia daje z.aproponowane w książce M. ŁukowSJk:iego ujęcie całego dorobku etnograficznego polskiej kinematografii w postaci pięciu modeli: "model technologii twor.zenia" to beznamiętne n.iemal przedstaWlienie ludowej działalności produkcyjnej (W. Zukowsk:iego Jarmark w Leżajsku, W garncarSkim rodzie i inne); "model obyczaju rekonstruowanego" służy reżyserom, którzy chcą zarejestrować obyczaj czy obrzęd już w tradycyjnej formie zanikly i który mo-żna tyłko zrekonst.ruować przy pomocy ludowych zespołów foJklorystycznych (J. Gabryels~iego Wesele białoruskie, K. Muchy Wesele w Krobi Starej, P. Sz.ulkina Dziewce z ciortem); "model reportażu etnograficznego" jest realizowany w filmach nm l'· �244 RECENZJE ukazujących wspólczesne wysilki zmier.zające do odtworzenia lub utrwalenia kultury ludowej (S. Gmbowskiego Melodie, które nie zginą, W. Zukowskiego Beskidzie, Beskidzie, kto po tobie idzie); "model dokumentacji etnograficznej reprezentują fUmy opisujące ludową technologię (T. Kallwejta Huta sprzed 100 lat, Hej bystra woda); ,i wreszcie "model tilmu krajoznawcLO-etnograficznego" obejmuje filmy popularnonauk'owe, w których treści etnograficzne sąsiadują z innymi. Powyższe modele nie są rzecz jasna wszystkim, czego w dziedzinie filmu o kulturze ludowej można dokonać, jak na raZiie jednak cala ta twórczość w Polsoe daje się zmieścić w ich ramach. Omawiana tu książka z pewnością zdobędzie uznanie środowisk interesujących się kulturą tradycyjną i szukających adekwatnych sposobów jej opisywania. Kultura ta, z natury swej przejaw,j'ająca się raczej hic et nunc, w miarę prawdziw:e może być oddana lącz;nie z próbą jej zrozumienia, właśnie na taśmie filmowej. Tę prawdziwość. ja'k wynika z książki ł.ukowskiego, osiąga s.ię nie tyll:o przez artyzm reżyser-ii, lec.z także, czy może przede wszystkim - przez naukowość etnografii. Wszakże kamera filmowa zgodnie z zalożeniami braci Lumiere miała być jedynie aparatem służącym do badań naukowych. Grzegorz Pelczyński nad polszczyzną kresową, redakcja: J a n u s z R i c g e r i W i a c z e s ł a 'W Wel'enicz, T. I, II, III, IV, Zakład Narodowy im Ossolińskich - Wydawnictw0 - WrocJaw 1982 (s. 260), 1983 (s. 150), 1984 ~s. 1183). 1986, (s. 122). Stttdia Do naj słabiej znanych zbiorowości polskich poza obecnymi granicami kraju należą Polacy w ZSRR. Wielowiekowe sąsied:~two z Rosją oraz spuścizna wojen i zaboru doprowadziły do sytuacji w 'której po 1921 L, a więc roku wstępnego ustalenia granicy pomiędzy oboma państwami, pozostało po jej wschodniej stronie co najmniej 790.000 Polaków. Zmiany w latach II wojny światowej (zajęcie wschodniej części terytorium II Rzeczypos'politej, deportacje, powstawanie polskich sił zbrojnych) i okres'ie powojennym (dwufazowa repatriacja z lat 1944 - 1950 i 1955 - 1959) zwiększyły liczbę Polaków mieszkających w ZSRR. Według oficjalnych danych było ich w roku 1959 1.380 tys. (spis radziecki), w roku 1962 1.430 tys. (Atlas narodow mira, Mo.S!kwa 1964), w 1970 --,-- 1.167 tys. (spis radziecki) i w 1979 1.151 tys. (jak wyżej). Dla porównania, naukowcy polscy na Zachodzie szacują dzisiaj liczbę Polaków w ZSRR na co najmniej 2.275 tys. osób. Badanoia naukowe tej zbiorowośc.i ograniczają się w zasadzie do trzech nur[ów: badań nad reemigrantami, szczególnie z drugi'ej połowy lat pięćdziesiqtych, studiów nad poli>kojęzyczną oświatą i badań językoznawczych. Te ostatnie, rozpoczęte w ZSRR w latach sześćdziesiątych ,zaowocowaly dwutomowym wydawnictwem Polskije. gowory w SSSR (Mińsk, 1973). Również i w Polsce, w ramach badań polonijnych podjęto ten temat (por. Z. Kurzowa, Język polski w ZSRR. Historia, stan obecny, potrzeby badawcze [w:] "Przegląd Polonijny" 1983, z. 1, s. 17- 38). Jednym z efektów badań prowadzonych po obu stronach granicy jest właśnie omawiane tu, czterotomowe dotychc.zas wydawnictwo. Studia nad polszczyzną kresową powstają w ramach wspólpracy Komitetu Językoznawstwa Polskiej Akademi Nauk i Instytutu Językoznawstwa Akademi Nauk Białoruskiej SRR. Wchodzą one w skład opracowywanej przez K.T PAN serii "Prace Językoznawcze" (t. 98, 106, 107, 110). Zawierają szereg tekstów z zakresu �RECENZJE 245 historii i wspólczesności języka pol,skiego poza wschodnimi granicami obecnej Polski, zarówno opracowań teoretycznych, jak i zapisów orygilnalnych, "Studia" publikują teksty w języku polskim (tom I - 47%, II - 480f0, III - 4BG/o, IV - 9,20/0), rosyjskim (tom I - 460/0, ILl - 390f0, III - 410/0, IV - 1%) oraz w ujednoliconej, z malymi wyjątkami, transkrypcji fonetycz)ilIej (tom I 70f0, II 130f0, III 110f0, IV - 70f0). Na ich lamach po-dejmowane są rozważania nad przemianami języka polskiego, funkcjonującego wspólcześnie w obcojęzycznym otoczeniu, szczególnie na terytorium Litewskiej SRR i Bialoruskiej SRR oraz pograniczu tych republik. Artykuly tej grupy zajmują się problemami morfologii, zapożyczeń, frazeologii, ogólnej charakterystyki języka oraz tak zwaną socjolingwistyką (I, 123 - 138; 139 - 150; 179- 191; 193 - 206; 225 - 231; 233 - 242; II, 25 - 29; 65 - 72; 73 - 84; 8,5 - 10,1; III, 7 - 22). Historii i wspólczesności języka polskiego tych obszarów dotyczą także dwa, trudno dostępne artykuly nieżyjącej już Haliny Tmskiej {I, 19 - 121 II, 15 - 23) oraz próbki tekstów oryginalnych z terenów Litewskiej SRR (l, 243 - 250; 251 - 255; II, 139 - 150) i Bialoruskiej S'RH (IV, 113 - 118). Kresową pols,zczyznę w Łotewskiej SRIl omawia z kolei Józefa M. Paruszta pisząca o skladni poszczególnych przypadków rzeczowniJka i językowych formach frazeologicznych (I, 207 - 224; IIiI, 133 - 145), a także prezentująca orygialny, polski tekst ze wsi Dagdy rejonu krasławskiego ŁSIlR (I, 257 - 259). Na,tomiast w tomach II, III i ,IV pojawiaj<l się artykuly o języku polskim w Ukraińskiej SIlR - jego przynależności dialektowej (II, 31 - 47), wymianie spólglosek (lIII, 127 - 131) i współczesnej postaci (teksty oryginalne ze wsi Nowos'ielica i Maókowce rejonu chmielnickiego USIlR III, 177 - 18,2; IV, 109 - 112 oraz Kazachskiej SSIl teksty o koniugacji czasowników (Ul, 91 - 126) i leksyce (II, 147 - 154) poprzedzone wstępem Romana Laskowskiego (III, 23 - 31). Pozostałe, 'nie wzmiankowane wyżej teksty poświęcone są ogólnej charakterystyce języka pols'kiego kresów poludniowo(II, 9 - 14) i pólnocno-wschodnich (I, 13 - 17), zapożyczeniom polskim w języku litewskim (I, 151 - 177) i ukraińskim w języku polskim (II, 49 - 63), wpływowi języ1ków wschodnich na polską hteraturę dokumentalną (redakcja polska III Statutu Wielkiego Księstwa Litewskiego II, 103 - 118) i piękną (listy króla Jana III Sobieskiego do żony, królowej Marii II, 119 - 125; III, 155 - 167 oraz elementy leksyki kresowej w powieściach ludowych J. 1. Kraszewskiego - n, 127 - 138), a także malo znanym pracom językoznawczym Jana Karlowicza wraz z tekstem Podręczmika czystej polszczyzny dla Litwinów i Petersburczan tegoż autora (III, 33 - 81; 821- 90). Analizę dorobku tego ostatniego przeds,tawia również artykul Zofii Sawaniewskiej-Mochowej (IV, 37 - 70). W tomie III ("Studiów" znalazły się także próbki tekstu gwarowego reemigrantów polskich z Litewskiej SIlR, którzy przybyli do Bartoszyc w województwie 01s'ztyńskim z byle go powiatu wileńsko-trook,iego II Rzeczypospolitej w latach 1945- 1946 i 19'56 - 1957 (s. 169 - 175), zaś w tomie IV szkic Barbary Dubickiej o odrębnościach slowotwórczych polszczyzny wileńskiej (s, 71 - 79). W tomie tym zamieszczono również ilustrowany mapkami artykul Feliksa Czyżewskiego na temat polsko-ukraińskich kontaktów językowych (s. 81 - 107) oraz teksty z nadgranicZlilej ws,i bialostockiej Niemirów, której najstarsi mieszkańcy pamiętają jeszcz:e gwarę ukraińSlką (s. H9 - 121). Trzy pierwsze tomy zawierają ponadto przedmowy określające krótko ich zawartość, w tomie I znajduje się szkic ,Janusza Riegera O potrzebie badań nad polszczyzną kresową (s. 9 - 12), natomiast w tomie IV artykuł Marii Karpluk "Stan badań nad polszczyzną kresową XVI wieku" (s. 7 - 35). �RECENZJE 246 "Studia nad polszczyzną kresową" wydają się być niezmiernie ważnym materiałem nie tylko dla językoznawców, ale i dla badaczy zagadnień e1JniczJilych. Ze względu na niemożność dokonywania badań etnograficznych i socjologicznych nad położeniem ludności polskiej w ZSRR szczególnie cenne s<) tu informacje O małych, dokładnie zlokalizowanych skupiskach ludności używającej języka polskiego, o s,topniu ich językowej asymilacji i położeniu materialnym. Często też wymieniane są nazwiska informatorów i autorów tekstów oryginalnych (przykładem jest tu zestaw 37 nazwisk Polaków -- mieszkailców Kazach5kiej SHE). Pomimo możliwości zakwestionowania wielu dokonanych na łamach "Studiów" uogólnień, przede wszystkim ze względu na niewielką reprezen'tatywność dobranych do badail prób, dotychczasowe oSIągnięcia tego wydawnictwa pozwalaj;j z cbżym zainteresowaniem oczekiwać na jego następne ,tomy. Mirosław Boruta Euzebiusz G i l, Wspólczesne ludowe kowalstwo Opolszczuzny, Opole 1982, ss. 93. Praca E. Gila jest efektem badań terenowych autora, prowadzonych w latach 1976 - 1979 w ramach prac badawczych Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach. Autor sięgnął również do materiałów archiwalnych i statystycznych. Badaniami objął kowali miejscowego pochodzenia, będących tym samym kontynuatorami lokalnych tradycji tego rzemiosła. Praca jest pierwszą syntezą kowalstwa na terenie Opolszczyzny. E. Gil nie ogranicza się jedynie do współczesności. Przy pomocy literatury i archiwaliów dokonuje próby rekon5trukcji funkcjonowania tego rzemiosła na Opolszczyżnie na przestrzeni ostatnich wieków. Kowalstwo jako samodzielne rzemiosło wyodrębniło się we wczesnym średniowieczu, wkrótce też nastąpił wyraźny podział na kowali miejskich i wiejskich. W 17187roku na terenie Opolszczyzny praoowało 901kowali, z tego w miastach 168 (18,6 Ojo). Dalszy rozwój kowalstwa wiązał się na tym terenie z wprowadzeniem w XIX wieku nowych kapitalistycznych form gospodarowania. Zaczęto wtedy w rolnictwie stosować szereg żelaznych narzędzi, jak pługi, brony itp., które w dużej części wytwarzane były w wiejskich kuźniach. Również wiele fabrycznych narzędzi rolniczych było w tych .warsztatach udoskonalanych, przystosowywanych do miejscowych warunków lub po prostu naprawianych. Rozwój techniki pozytywnie odbił się na wyposażeniu kuźni, do ,których zaczęto wówczas wprowadzać fabryczne narzędzia i maszyny. W 1900 roiku w Izbie Rzemieślniczej w Opolu zarejestrowanych było 1176 mistrzów kowalskich, 559 czeladników i 762 uczniów. W czasie I wojny światowej nastąpił ponowny wzrost znaczeni'a kuźni wiejskich, które, w przeciwieilstwie do przemysłu pracującego na potrzeby wojny, zaspokajały potrzeby wsi w maszyny i urządzenia rolnicze. W okresie nastania w Niemczech narodowego socjalizmu i nastawienia przemysłu na zbrojenie, wielu kowali rezygnowało z samodz,ielnej działalności przechodząc do pracy w zakładach przemysłu metalowego, które umożliwiały osiąganie wyższych dochodów. W wyniku działań wojennych podczas II wojny światowej, znaczna część rzemieślników, jako żołnierze, poległa na froncie lub też wyjechała do Niemiec. W'iele kuźni zostało zdewastowanych. Odbudowa tego rzemiosła trwała do 1948 roku. �247 R~CENZJE Lata 1949 - 1956 to złe czasy dla rzemiosła indywidualnego i w tym oczywiście kowalstwa. Wysokie domiary podatkowe i brak surowców spowodowały regres j rezygnacje wielu kowali z samodZiielnej działalności. Dopiero koniec roku 1956 przyniósł znaczącą pO.pr.awę i <trwający do 1960 roku dobry rozwój rzemiosła. Odnotowano wtedy istnienie największej liczby warsztatów (445). Od 1960 roku zaczyna się upadek tradycyjnych kuźni, spowodowany wieloma czynnikami: upowszechnianiem się nowych narzędzi pracy w wyniku elektryfikacji. rozwojem innych konkurencyjnych rzemiosł, m. in. związanych z obsługą wsi zakładów ślusarslkich, spadkiem. :z.apotrzebowania ws.i na podkuwanie koni i innymi, jak choćby istniejącymi przepisami prawnymi, które nie ułatwiały prowadzenia kuźni przez kowali emerytów. W dalszej części swojej pracy autor lozpatruje kowali jako grupę społeczno -zawodOWe}, (większość obecnych kowali jest również posiadaczami ziemi), rozważa kwestie związane z kształceniem i kwalifikJacjami. W pracy szczegółowo omówione zostały surowce kowalskie oraz warsztat pracy - najstarsza kuźnia pochodzi z 1726 roku z Ziemiełowic pod Namysłowem, a wiele innych z połowy XIX wieku. W dalozej części autor omawia kwes'tJie związane z wyposażeniem i narzędziami w kuŹl1:. z których wiele wykonywanych było rękami samych kowali. Dużo miejsca pDśw:~cDno technikom stos·owanym w pracy kowala i efekt{)m tej pracy w postaci wykonanych narzędzi rolniczych, takich jak pługi, Dadła, brony, kopaczki, dołownik.:. Innym zadaniem ·kowali było przede wszys'uk'im okuwanie i naprawa wozów, a także jedna z najważniejszych ról tradycyjnych 'kuźni - podkuwanie koni. Autor nie pominął również omówienia 7Jdobień i walorów plasltycznych wyrobów kowajstwa opolskiego, które wyrażało się w nadawaniu ozdobnych ksrztaltów wykonywanym przedmiotom, takim jak np. okucia i wykładki zamkowe oraz zdobieniu ich powierzchni wzorami najczęściej geometrycznymi lub roślinnymi. Jednak już w' okresie międzywojennym dało się zauważyć zmniejszone zapotrzebowanie klientów na tego rodzaju usługi, a po wojnie odbiorcom zależało na szybkości pracy i taniośei wytwarzanych w kuźni wyrobów, co w efekcie doprowadziło do zaniku ti'adycyjnego zdobnictwa w kowalstwie. Książka zaopatrzona został'a w zdjęcia i rysunki wyjaśniające omówione zagadnienia i dostarczające dod2.bkowych informacji. Publikacja ta zasługuje na duże uznanie ze względu na klarowność wywodu i przejrzystość ,treści. Pozycja ,to tym wartDściowsza, 7JC podejmuje probłematykę kowalstwa na ziemi,ach zachodnich, o przyspieszonym procesie zaniku tradycyjnego kowalstwa. Pomimo tego, że na temat ,kowalstwa napisano już "tosun.kowo dużo (nie sposób nie wspomnieć tu -o dziele R. Reinfussa Ludowe kowalstwo artystyczne w Polsce, Wrocław 1M.3), to należy pamiętać, że znajdują się jeszcze spore obszary kraju. zwłaszcza północne, na których o kow.alstwie wiejSikim wiemy bardzo mało. Warto na tych terenach podjąć badania, aby uzyskać materiały dotyczące kowalstwa z całego kraju. Jerzy J~rzy F i c o w Si k i Cyganie Kra;':c.w 1986, ss. 426, wyd. III. nie na polskich drogach, Kuniewski Wydawnictwo Literackie, Pierwsze wydanie opracowania histDr.ii i kultury Cyganów pod tytułem Cygapolscy opublikował J. Ficowski w 1953 r. Następne wydanie, znacznie r-ozsze- �248 RECENZJE rzone, uzupełnione o cale rozdziały, z rozbudowanym słownikiem trzech dialektów Cyganów polskich - ukazało się w 1965 r., już po ostatecznym ustawowym osiedleniu koczujących dotąd Cyganów. Obecnie, trzecie wydanie jest już tylko nieco uzupełnione w.ersją poprzedniego, natomiast w stosunku do tamtego znacznie uboższe graficznie. Wydane na podłej jakości papierze, jak większość obecnie drukowanych kSliążek, pozbawione jest, jakże licznych i wartościowych w poprzednim wydaniu, ilustracji. Bmk ten niewątpl'i wie wynagrodzi kolejna, znajdująca się już w druku pozycja ksiązkowa Ficowskiego. Będzie to wielobarwny album bogato ilustrowany, lttóry ukaże się niebawem nakładem lnterpressu. W obecnej wersji J. F1i.cowski zachował poprzedni układ rozdziałów (z niewielkimi zmłanami). W ramach tekstu dokonane zostały niewielkie uzupełnienia I tak w rozdziale :z,atytuł'owanym Królestwo c'ygańskie ... autor przytacza 2 kolejne odnalezione w Archiwum Głównym Akt Dawnych paszporty dla wójta cygańskiego Klimonta Florianowicza oraz przywilej na starszeństwo cygańskie (a więc nominacja na "króla cygańskiego") dla J'ana Nawrotyńskiego, wydany w kancelarii króla Jana Kazimierza (s. 36 - 39). W rozdziale o martyrologij Cyganów w czasie okupacji niemieckiej uzupełnia autor niektóre relacje ,m. in. dotyczące wymordowania Cyganów w Szczurowej. woj. tarnowsk.ie (s. 119 - 120). Rozdział o pożywieniu uzupełniony jest o kilka akc'pitów dotyczących lecznictwa ziołami (s. 172 - 173). Największym zmianom uległ rOlidział pt. Skalania i przysięgi, który jest zmienioną nieco wersją artykułu opublikowanego przez Ficowskiego w .,Miesięcznii;1.1 Literackim" w 1983 r., opracowanego zreslitą na bazie materiałów publikowanych w poprzednim wydaniu Cyganów Polskich. Został on znacznie uzupełniony o informacje dotyczące funkcji Śero Roma. l jest to jeden z dwu rozdziałów, który d(lproWla'Clzawiedzę na temat Cyganów do chwili obecnej. Drugim rozdziałem, w którym autor aktualizuje swą wiedzę jest Cyganologia w Polsce, gdzie Ficowski prezentuje grono najmłodszych cyganologów i ich osiągnięcia; również w bibliografii zasygnalizowane są niektóre najnowsze prace o Cyganach. Ta niewątpliwie war.tościowa książka, pods.tawowa lektura dla wszystkich zainteresowanych cyg.ańską kulturą, wiele traci ze względów ubós'twa edytorskiego. Brak .ilustracji i bodaj krótkiego streszczenia obcojęzyclinego (mogłaby to być niezwykle cenna praca dla badaczy kultury cygańskiej w całym świecie - jest jednak niedostępna ze względu na język, choć autor jest powszechnie znanym cyganologiem), znacznie' obniża jej war,tość nawet w stosunku do wydania poprzedniego. Są też w niej pewne bmki, które mOŻlllaprzypisać autorowi, a może zbyt długiemu cyklowi produkcji, podcZias którego to okresu traci się ochotę na uzupełnienia czy popDawRJi, choć czasu jest dość. Otóż ws'tęp książki jes't datowany na 1974, choć jest w całości przepisany z poprzedniego wydania sprzed 10 laty. Niektóre fragmenty w tekście pracy natomiast świadczą o tym, że autor nie dokonał korekty reszty tekstu i stąd miejscami odnosi się wrażenie, iż czyta się poprzednie wydanie. Razi to zwłaszcza w miejscach, gdzie autor odwołuje się do chwili obecnej, wówczas nie wiadomo czy chodlii o lata, gdy kończył pisać drugie wydanie, czy o czas w kilkanaście lat później. Np. na s. 103 pisze o śmierci Rudolfa Kwieka (zm. 1964) "Dopiero obecnie (... ) trzy lata po śmierci Rudolfa Kwieka ... " Jest takich miejsc więcej. Szczególnie uderza ten brak korekcji czasu w momentach, gdy mówi się o koczujących Cyganach w czasie teraźniejszym. A przecież mógłby autor bodaj krótko spróbować podsumować to, co z kulturą cygańską stało się w ostatnim czasie, po przymusowym ich osiedleniu. Przecież wiele zwyczajów musiało ulec zmianie, dostosowaniu się do wspólczesnych realiów �249 RECENZJE życiowych. Jednocześnie zaś w tym nowoczesnym świecie trwa zadziwiająco ,I'iele elementów najbardziej tradycyjnych, zadziwiająco żywotnych. Autor ma na te[1~ temat dostateczną wiedzę. We wstępie jednak powtórzył zastrzeżenię sprzed kilkunastu lat, iż pozostawia ten rozdział innym, sam swoje zainteresowanie Cyganam,i zamykając na roku. gdy zmuszeni zostali do zaprzestania koczowania, wyzbycia się jednej z zasadniczych cech świadczących a ich cygańskim człowieczeństwie - manuśiben. Adam Bartosz "Cyniczna uczta etnografa" czyli Jerzego Ficowskiego Demony cudzego strachu. Po przeszło dwudziestoletniej przerwie ukazała się kolejna książka Ficowskiego poświęcona Cyganom, której pełny tytuł brzmi Demony cudzego strachu. Wspominki cygańskie 1. Praca ta, na którą sikładają się w większości nie publiJkowane dotąd materiały i osobiste wspomnienia, jest dla autora Cyganów polskich '" i Cyganów na polskich drogach (ich nowe, rozszerzone wydanie u'"aza10 się w kilka miesięcy po Demonach .. .)' swoistym pożegnaniem z cy;::ańszczyzną, czyli, jak pisze, z epoką w jego życiu, która już dawno przeminęła 3. Jest czymś w rodzaju ostatecznego oczyszczenia szuflady z niewykorzystanych dotąd fragmentów materiałów i wspomnień, nie składających się na jedną, spójną całość. Zamieścił w niej Ficowski historie, które "zaw,ierają nowe, nieznane dotychczas wiadomości, odsłaniają - już na ogół nie w tematycznych układach, ale na przykładzie ludzkich losów dziedziny cygańszczyzny jeszcze nieschodzone przez nas. I relacje między obszarami egzotyki i rejonami codzienności, związki między n i m i a -n a m i ... '''. Jest więc niejako dopełnieniem poprzednich książek i naukowych artykułów':" interesującą ilustracj,+ do zawartego w nich "wykładu". Przynosi też, co prawda na marginesie, wiadomości o nas - naszym stosunku do Cyganów (niemal wszystkie rozdziały), kolorycie dawnych kresów wschodnich (rozdział Cygan honoris causa poświęcony obieżyświatowi i przyjacielowi Cyganów, Edwardowi Czarneckiemu) oraz o s,tm,szliwych warunkach panujących w czasie okupacji hitlerowskiej na Wołyniu (rozdział Przemytnicy życia). Nie mniejszym walorem Demonów '" jest ujawnienie przez autora metod swojej pracy badawczej. Dowiadujemy się jak wyglądało nawiązywanie pierwszych kontaktów z Cyganami, później przyjaźni, nauka języka, przełamywanie własnej niechęc.i do innego sposobu życia. Praca w wykJonaJniu Ficowskiego bez wątpienia pionierska i uwieńczona zamierzonym sukcesem - uczyniła zeń na długo najlepszego cyganologa w Polsce. Niestety, to właśnie obnażenie się Ficowskiego jako badacza, osobis,ty czę.sto charakter zawartych w książce wspomnień, sprawiły, że nie może ona przejść nie zauważona przez etnogr'afów. Niestety, bo jej treść zmusza do zastanowienia J. Ficowski, Demony cudzego strachu. Wspominki cygallskie, Warszaw-d 1986, ss. 262. 'Tenże, Cyganie polscy szkice historyczno-obyczajowe, Warszawa 1953; tenże, Cyga-o nie na polskich drogach, Kraków 1986. 1 • Tenże, Demony ••• , s. 6. 4 T'::llnże, s. 61. 'Pełny wykaz cyganologicznych drogach, Kraków 1986, s. 425 - 426. prac Flcowskiego zawarty jest w: Cyganie na polskich �RECENZJE nad etyką zawodową ,etnografa, a postawa F:icowSlkiego w tej materii budzi roz"{:zarowanie, szczególnie bolesne dla wielbicieli jego dokonań. Książka nie powstawia żadnych wątpliwości co do tego, że z pełną premedytacją pozyskawszy przyjaźń Cyganów, zatajając swe zamierzenia, wszedł ()in w posiadanie wiadomości o ich kulturze zazdrośnie strzeżonych przed obcymi. Poznał wiersze Papuszy przekazane mu jako przyjacielowi z kategorycznym zastrzeżeniem, by nie były publikowane. Opublikował jedno i drugie, Uzyskał sławę "odkrywcy" Papuszy i tłumacza jej poezji, najleps:>:ego cyganologa \, Polsc2. Znajomość języka wykorzystał jeszcze do napisania pmu "cyguńskich'" piosenek dla cygańskich piosenkarzy. I cygańszczyzna stała się w jego życiu "minion,! epoką" (do tego stopnia, że obecna wyprzedaż objęła ta·kże intymne szczegóły z życia kilku znanych, wymienianych z nazwiska i jeszcze żyjących reprezentallltów tego ludu). Tymczasem Cyganie poczuli się zdradzeni i stało s'ię tak, jak przewi. dywał Yicowski: "... nie miałem wątpliwości, że moja osoba, że autor mającej się ukazać książki, będzie wśród Cyganów p e r s o n a n o n g r a t a H". Cała kara, .nie mogąc dosięgnąć autora zdrady Polaka. spadła na Papuszę i jej rodzinę· Pierwsze wiadomości o poetce ukazały się w wywiadzie, jaki Tuwim przeprowadził z Ficowskim, właŚ!nie obok zdradzonych tajemnie;. W wywiadzie, ·który miał przy tym wydźwięk polityczny niekorzystny dla Cyganów (z,a co dziś zrzuca winę na swego nieżyjącego przyjaciela, Tuwima). Stąd też zapewne Cyganie posądz'ili Papuszę o zdr·adę. Jej c.ierpienia, przyplacone chorobą, wzmogły się jeszcze po opublikowaniu Cyganów polskich ... i wbrew temu, co twierdzi Ficowski. ,do dziś można spotkać złorzeczących poetyce rodaków. A jakie jes't dziś ,sŁanowislko Ficowskiego? "Z tych wszystkich przygód w cygańskim les,ie i w krainie fantazj,j wyciągnąłem jedną naukę, która mnie nie 'przyda się już na nic: mądrośc po szkodzie. Jeśli badusz obyczaje ludów, zwanych egzotycznymi, miej cierpliwość, nie ujawniaj nazbyt wcześnie swoich trofeów; pokaż je gdzieś daleko, na drugiej półkuli, a najlepiej po zakor'lczeniu ostatniej przygody, przemierzeniu ostatniej dróżki. Wtedy jeśli nawet pobiegną twoim śladem złowrogie historie nic już nie będą ci w stanie odebrać, w niczym przeszkodzić: zbiory będziesz już miał poza sobą 8" (!). Ficowski czuje się usprawiedliwiony działaniem dla dobra nauki CI.icwnie:lic cygańskich tajemnic) i kultury (utrwalenie poezji Papuszy). I choć przeprasza w ostatnich słowach ksiąŻJki cygańską poety,kę za jej cierpien.ia ("za te wszystkie b:edy, którymi cię k'iedyś obarczono" -- po-d:':rc~;">n:e W. O.'. r':,_ 'daje jednak natychmiast, że było to nieuniknione i niezawinione prze/ niego. Winny był, jak kilkakrotnie zaznaczał na wcześniejszych stronach ksią?ki p r ymit y w iz m C y,g a nów. Zrozumiałym jest, jak trudno ograniczyć wpływ własnego bagażu kulturowego na przebieg i -efekt badań obcych kultur. Niewątpliv.;ie też, jak zauważy! ZnanleckJ, najtrudniej to uczynić właśni'e w stosunku do grup etnicznych, z którymi konktakt f,jzyczny jest największy 10. Czyż jednak koniecznie, jak w satyrycznym wierszu Gałczyńskiego, Cyniczna uczta etnografów", musimy "zerwawszy • J. Ficowskl, 'Demony ... , 's. 250 - 251. 1 J. Tuwim, Cyganie (rozmowa z Jerzym Ficowskim), "Problemy", 1950 nr 10. s J. Ficowski, Demony ..• , s. 33. • Tamże, s. 262. 10 F. Znaniecki, Stud'ia nad antagonizmem do obcych, Poznań 1931. 11 K. l. Galczyń'sk,i, Cyniczna uczta etnografów, (w:) DZieta, Warszawa 1979, t. 3. Próby ..tea1tralne, s. 587 - 588. �251 RECENZJE z moralu1ym pionem", tmktować przedmiot badań aż tak cynicznie kosumpcyjnie? Nie grozi nam, co prawda, lot jaik,i zgotował "swoim" etnografom Gałczyński, ale p;'zccież utrata szacunku też jes·t swego rodzaju śmiercią. W ojciech Olszewski Zagadnienia z kultury Podhala, Spisza i OTawy, red. W. J o s t o w a, Pod halaóskic Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Nowym T,argu i Muzeum Tatrż·ańskje im, dl' Tytusa Chalubil1skiego w Zakopanem, Nowy Targ-Zakopane 1986, ss. 133, iI., mapy. Sll.sunkowo uboga literatura na temat kultury ludowej Spisza i Orawy, a także -- choć już w mniejszym stopniu - Podhala, wzbogaciła się o,statni,o w wyniku opublikowania tomu prac zredagowanych przez W, J.ostową i wydanych przez Podhalańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk i Muzeum Tatrzal1skie w Za:kopanem. Tom ukazał siG, jak głosi dedykacja na pierwszej stronie: "dla uczczenia pamięci Piusa Jabloóskiego i J.ana Plucit'lskiego - godnych synów Orawy i Spisza". Zgromadzono w nim teksty o różnej wafiwśai i a różnej przydatności dla poznania kultury południowych rubieży Polski; wszystkie jednak zasługują na wnikliwą uwag~, Zbiór otwiera fragment pamiętnika Jana Plucińskiego (1897 - 19E2) zatytułowany Dziedzictwo Spiszaka. J. Pluciński, jak wiadomo, urodził się "V' ,)Ul'gm,'ie i tu pobierał wstępne nauki w parafialnej szkole, Dzięki pomocy ,,5tud~nt6v/' z K~akowa (raczej akademików, bo w owych czasach studentami nazywano ucznió\>' szkół średnich) dostał się Pluciński w 1909 roku do Zakładu ks. Siem2.sz.ki dJ<l biednych i opuszcz,onych chłopców, pI'owadzonego przez Księży Misjonarzy '" Krakowie, gdz'ie miał mieszkanie, utrzymanie i opiekę pedagogiczną, Gimnaz.jalną edukację rozpoczął w Filii Gimnazj'Um św. J-ac·ka przy ulicy 8tarowiślnej, Nie miejsce tu na dalsze szczegóły biografii powszechnie znanego i szanowanego nauczyciela, badacza i miłośni~ Spiszu. Opublikowany fragment wspomnieó J. Plucińskiego dotyczy najwcześni'ejszych lat j·ego żyda, początków edukacji w trudnych czasach madz.iaryz.owania polskiich mieszkańców Orawy i 8pisza oraz pierwszych lat pobytu w Krakowie. Bogactwo szczegółów przy jasności narracji czynią wspomnienia J. Plucińskiego zarówno ważnym źródłem do dziejów Spisza, jak i ciekawą iekturą, mogącą stanąć w rzędzie najwV;)iHli,:-o:iszyci1jJ~'\skich osiągnięć pamiętnikarstwa. Podobne komplementy można skierować również pod adresem tekstu wspomnieniowego Z Orawy w świat, który jest z kolei fragmentem pamiętnika Piusa J,abłońskiego (1908 - 1979). Znajdziemy tu wiele ważnych a mało znanych szczegółów na temat podstawowego i średniego szkolnictwa na Orawie, gdyż autor - pocz.ątkowo w rodzinnej wsi Lipnica Wielka - później w gimnazjum w Trz.cianie, z. trudem, wśród wyrz.eczeil rodziny, torował sobie drogę ku wyższemu wykształceniu, które uzyskał potem w Uniwersytecie .Jagiellońskim, Nauka była trudna z.właszcza przez. fakt, iż Jabłoński - jak i inne dzieci s'pis,kie i orawskie - wstępne nauki pobi,erał w języku zupełnie sobie obcym _ węgiers'!<'im, potem w obcym, lecz z.rozumiałym - słow.ackim - by dopiero z czasem, już w KlasycZiI1ym Gimnazjum w Nowym Targu, odkryć literacką polszczyznę, której pozostał wierny do końca życia. Walory wspomnieó J. Plucińskiego i P, Jabłońskiego są oczywiste li ocz,ekiwać należy, że ich pamiętniki zostaną rychło opublikowane w całości, do czego w pełni upoważnia ich literacka i ,dokumenlalna ranga. �252 RECENZJE W. Jostowa przedstawiła w omawianym zbiorze artykuł Zwyczaje doroczl!(' Orawy. Artykuł jest częścią obszerniejszej \.1I'acy, a opar tv wstał na materiałach uzyskanych z badań w trzech wsiach: Piekielniku, Podszkh.l i Harkabuzie w latach 1963 - 64. Materiał sprzed lat ponad dwudziestu ma dziś wartość h~storyczną i powinien być skonfrontowany z danymi wspólczesnymi. Wątpliwości budzi także wybór wsi do badań; nie mogą być one w pełni reprezentatywne dla jakichkJolwiek badań kulturowych na Orawie, gdyż - co wiadomo już od dawna różnią się one bardzo od wsi podbabiogórskich. mniej poddanych wpływom podhalańskim. Mimo wszystko mate6ał daJnY przez W. Jostową jest godny uwagi, choć wnioski i uogólnienia, jakie autorlka z niego wyprowadza. rażą niekiedy ogólnikowośQią. H. Jost prezentuje al"'tykuł O oLejarniach na Podhalu, Spiszu i Orawie. AutOL' słusznie stwierdza, iż "olejarnie z terenów podtatrzaóskich wymagaj~l \\Tczerpującego opracowania", dodając, iż jego praca "nie ma pretensji do \\yczerpania zagadilienia", a jedynie "podaje zasadni ozy material", który może być pomocny badaczom. W ·istocie, artykul H. Jost-a to krótki wyklad techniki UZ~'skiwania oleju z siemienia lnianego przy pomocy stosunkowo prymitywnych, wręcz archaicznych metod i urządzeń, w nikłym, stopniu zachowanych do czasów obeonych. Autor zamieszcza wy:kaz ,olejarni w byłym powiecie naw otal"'Slki m, sporządzony na podstawie ankiet z lat 1959 - 1964. Ponieważ większość olejarni nie istniała już podczas przeprowadzania ankiet, informacje są stosunkowo lakoniczne. choć zapewne d1a zainteresowanych cenne, podobnie jak ccnny jest dolączony do opracowania słowniczek gwarowych wyrazów technicznych, używanych w olejarstwie na terenie Podhala, Spisza i OTawy. S. Walach, nadleśniczy z Zubr,zycy Górnej, wybitny znawca przyrody regionu babiogórskiego, omawia nazeWll1ictwo ludowe na południowo-wschodnich stokach Babiej Góry. Ma to duże znaczenie zarówno dla poznania dziejów osadn;ctwa tych terenów, jak i daje ciekawy materiał językowy. Podobne znaczenie ma obszerna praca J. Plucińs'kiego Przezwiska i przydomki w Jurgowie na Spisz li, efekt żmudnych badań i analiz. Powstawanie nazwisk i przezwisk ściśle wiąże się z his;torią regionu oraz panującymi tam zmiennynld z reguły, rzadziej trwałymi stosunkami demQgraHcznymi i gospodarczymi. Ogromną !'Olę odgrywają wpływy kulturowe, a zwłaszcza językowe. Spisz należy do terenów szczególnie interesujących dLa badacza kultury i języka. Materiały zebrane przez J. Plu-' cińskiego jeszcze raz potwierdzają takie przekonanie i są niezwykle cenne zarówno dla hi.storyka, etnografa, jak i a może przede wszystkim dla językoznawcy. Ostatni prezentowany w zbiorze tekst ma inny nil. pozostałe charakter. Jest to utwór sceniczny FrancisZJk,a Katta Wesele orawskie w dawnych czasach. napisany orawską gwarą i odznacz,ający się wiernością w stosunku do tradycji orawskiej, przez co ma nie tylko wartość literacką, ale także dokumentarną. Utwór F. Katta został napisany dla Orawskiego Zespołu Pieśni i Tańca, który pod kierownictwem S. Wałacha działał na Orawie w latach Hl59 - 1984. Dobrze się stało, że zosltał on wydrukowany, gdyż - jak dobrze wiemy - podobne materi.ały łatwo przepadają ku strapieniu badaczy. Wartość całego tomu podnoszą rysunki, zdjęcia i mapy, któl'e zostały starannie wykonane li stanowią dLa czytelnika dużą pomoc w przyswojeniu tekstów, podobnie, jak zamieszczone po niektórych artykułach słoWlT1iczktiwyrazów i okl'eśleń gwarowych spiskach i orawskich. ludności polskiej Ryszard Kantor �253 RECENZJE Wesele sIJiskie. Podał Jan PluciJiski, znawca co,-,'ala Kry s t y n a K w a ś n i e w i c z, Polskie 1007, s. 144, liczne zdjęcia. i miłośnik Wydawnictwo ziemi spiskiej. Muzyczne, Opr<1Kraków Tradycyjne wesele wiejskie od dawien dawna cieszy lo się wielkim zaintere<;cwaniem etnografów ,i muzyków. Obrzęd ten, którego społeczny sens sprowadza się do potwierdzenia przejścia pary młodych ze stanu ludzi wolnych do stanu malżeńskiego, posiadal wyraźne cechy widowis'kow,ości, napięcie dramaturg'iczne, dz.ięki któremu głęboko z.apadał w pamięci uczestników i obserwatorów. Wesele mialo w zasadzie, zarówno na terenie całej Polski, jak ,i właściwie całej Słowiańszczyzny, bardzo podobny przebieg, lecz jednocześnie ukształtowały się regionalne odmiany tego obrzędu. Mówimy o weselu kurpiowskim, krakowskim, czy podhalm'lskim by wymienić najbardziej znane odmiany - mając na E1.,·~1i;a1,t, ;~: w regionach tych wytworzyły się bogate i zróżnicowane obrzędy zgrupowane wok ó ł zasadniczego jądra obrzędu weselnego. Dokumentacja owych regionalnych odmian wesela ludowego s,tawała ~ię właśnie dokumentacją regionalnych odmiC:D kultury, gdyż kultura z wielką siłą właśnie w weselu się manifestowala. Dziś zwyczaje weselne miejskie i wiejskie niemal upodobniły się do siebie; powstało coś w rodzaju ogólnopolskiego obrzędu we:ielnego, niestety, w porównaniu z regionalnymi weselami ludowymi obrzęd ten jest znacznie zredukowany. Dawne tradycje pielęgnują Jeszcze zespoły folklorystyczne, uświadamiając nam. jak wiele piękna i powagi może tracić nasze życie, gdy pozbawione zostanie z lenistwa lub wstydu, bądż fałszywie pojętej nowoczesności - elementów dawnej barwnej i wymownej obrzędowości. Wśród odmian tradycyjnego wiejskiego wesela szczególnie, jak mi się 7,cl'l.ie. wyróżniaj'l się wesela góralskie. Nie tylko swoją barwnością, czy rozbudowaniem, lecz raczej głównie przez temperament i nastrój, przez połączenie godności obrzędowej z żywiolową zabawą. Pogląd taki zdaje się potwierdzać wydana ostatnio przez Polskie Wydawnictwa Muzyczne inscenizacja wesela spiskiego, autorstwa Jana Plucil1skicgo, znawcy i miłośnika Spisza, opracowana fachowo przez etnografa muzykologa i bogato ,iJustJ"1Ow,ana dobrymi zdjęciami . .,W domu gospodarzy Stanków w Łapszach Niżnych nastrój dziś szczególny .i uroczysty. Mają się odbyć "zrynkowiny" gazdowskiego syna Jędrusia z Halą Kowalczykówną". Tak zaczyna się opowieść-prezentacja widowiska weselnego na Spiszu, które jest ciągiem zabaw i śpiewów, ciągiem ważnych i wielkich chwil dla zainteresowanych, a przynosi radość i wrażenia uczestnikom, całej zbiOl'O\<:ości wiejskiej. Jest to spektakl napisany piękną spiską gwarą, jasny ,i klarowny, spektakloddający is,totę "typowego" spiskiego wesela, choć ,tylko zainscenizowany przez ze5pół "Spiszacy" z Łapsz Niżnich. Jest to rzecz do oglądania (bardzo dobre zdjęcia o walorach dokumentalnych!), do smakowania i do czytania; jest to także wartościowy dokument, zaopatrzony w 'etnograficzne posłowie i rz'Cczowy komentarz filologiczny, a także słownik wyrazów gwarowych. Przy okazji omaw,iania tej cennej pracy, należy przypomnieć postać autora, Jana PluciIlskiego, człowieka wielkiego wymiaru, niezwykłego. Urodzony w 1897 roku w Jurgowie na Spiszu doświadczył niemal typowych dla mieszkańca tego terenu losów: najpierw uczęszczał do s.zkoły z wykładowym językiem węgierskim, potem stopniowo uświadamiał sobie pols'kie pochodzenie, stopniowo dochodził do polskiej świadomości narodowej. PluciIlski, o czym sam pisze w publikowanym niestety tylko we fragmentach pamiętniku, stał się pasjonatem, jednym z coraz już rzadszych prawdziwych regionalistów, znawców i miłośników jakiegoś terenu. �254 RECENZJE Patriota i pedagog nade wszystko ukochał swoje rodzinne strony. Zakłada~ n~gionalne zespoły, pisał spis!ką gwarą utwory sceniczne o niebagatelnej warto~c artystycznej, prowadził cenne badania naukowe a charakterze językowym i historyczno-etnograficznym. Dzięki tam i ludziom jak on pogłębia się nasza wiedza o regionach, zwłaszcza peryferycvnych. Dvięki nim mieszkańcy takich regionów zy;:;;'iwali świadomo~ć samych siebie, zaczynali doceniać swoją kulturę, swoją trodycję, swój dorobek. To pierwszy, może najważni'ejszy krok ku mądremu patri,)tyzmowi; krok od miłości reg,ionu - owej ojczyzny prywatnej, a której pisal :j>lcjo!og St. Os.sowski - ku miłości Macierzy. Lud:z;iom pokroju Jana Plucińskiego czasem stawia si€; pomn"(i, na og0! jednak sami je sobie budują dziełami pisanymi milościCl, i pasją. Takim wla;~ll'", jak sądzę, pomnikiem jest Wesele spiskie, którego wydania autor już nie doczekał. , a które dzięki nader starannej szacie graficznej, a zwłaszcza dzięki swym dokumenbcyjnym i artystycznym walorom na stale znajdzie s'ię wśród naj\\'y'):tniejszych dZ'ie! etnografii regionalnej, Rys::.arll M. Kor n e c Je i, Gotyckie kościocy terackie. Kraków 1987, ss. 147. ii. 49. drewniClne na Podhaln, KCl'''.:'' Wydawnic' ..,' i_i- Marian Korneoki znany jest jako wybitny specjalista z zakresu probkmatyki konserwacji zabytków i ochrony szeroko pojmowanego krajobrazu kultui"owego. Kilka lat temu wraz z Tadeuszem Chrzanowskim wydał bardzo dobrze przy jętą przez krytykę pracę Sztuka ziemi krakowskiej. Szczególnym zainteresowaniem M. Korneckiego cieszy się drewniane budownictwo, zarówno mieszkalno-g'Jsp:ldarcze, jak i sakf'alne. Wieloletnie badania nad tymi zagadnieniami zaowocov:al\ licznymi artykułami w fachowych czasopismach oraz popularn<l prac,! tu wła.~11 ;.i' (;111<1wi.aną· Gotyckie kościocy drewniane na Podhalu łączą wybitną erudycję auto:'" z jego autentycznym umiłowaniem regionu, o którym pisze - Podhała. Popr;;.:z ap{)wieść a drewnianych kościołach, które są "w sposób wyjątkowo harmonijny zestrojone z otaczającym je górskim krajobrazem, a zarazem nieodłącznie z\\'i'IZane z kulturą i sztuką PolSJki", stara się powiedzieć jak najw.ięcej o swoistym c:;cnills loci Podhala, a także o owym nieuchwy,tnym czarze regionu. Czar ten poznał-: dobrze lic.zni artyści i badacze, w przeszłośoi i współcześnie. Ze znanych drewnianych kościolów Podhala, w większości pochodzącycr. z XV i XVI wieku, autor wybrał pięć: w Dębnie, Łopusznej, Harklowej. Gr,"',qldzie oraz kościół w Nowym "Dargu, najbardziej zresztą przez wieki pTzeksztalcol1\-, !Ccz dZliś jeszcze wykazujący ..istotne podobieńs,twa łączące go z pozostalymi. Ko.~ciGły te znane są dość dobrze, choć raczej tylko w kręgach fachowców. Autor słusznie założył, iż potrzebna jest popularna publikacja, nie będąca ani inwentarzem, ani rodzajem katalogu ,zabytków. Opracowanie - jak sam pisze - "winno \\' ~posób możliwie syntetyczny naświetlić problematykę historyczną i artystyczną znakomitych, a skromnych zarazem pomników dziedzictwa kulturowego jednego z Icajpiękniej szych zakątków Polski". Prezentację pięciu zabytkowych drewnianych podhalańskich kościołów ,JOprzedzają tnzy dość syntetyc':Mle rozdziały, dotyczące dziejów o·sadnictwa na P,)dhalu, staJll,u badań nad zabytkami drewnianego budownictwa w Polsce, ze szozegól- �255' RECENZJE nym uwzględnieniem Podhala oraz problematy~i architektury i wyposażenia wnętrz kościołów drewnianych na Podkarpaciu. Zdaniem autora możliwe jest określenie_,typowego" kościoła drewnianego dla tego, w sumie dość przecież zróżnicowanego regionu, gdyż był to teren stosunkowo zapóźniony w porównaniu z ,innymi ob~ szarami Polski i wytworzyły się tu lokalne konwencje rozwiązywania problemów architektonim:nych i dłuż-ej niż gdzie indziej przetrwały w swej "czystej" for~ mie. Jednel z cech sakralnego budownictwa drewnianego na Podkarpaciu jest harmonijne łączenie profesjonalizmu z twórczością ludową, zarówno jeśli chodzi o bryłę, jak i wyposa:ilC'TIiekościolów. Stąd też w kościołach tych "znaleźć można prymitywną rzeźbę o charakterze XIV -wiecznym, może wytwór lokalny na peryferii twórcw:ici cechowej, quasi-barokową ornamentykę sprlzętów, wytwór góralskiego samouka, aż po najczystSiZą sztukę ludową, któr'a znalazła swoje miejsce w drewnianych kości olach przede ws.zystkim dlatego, że były to świątynie tak silnie związane z miejscową społecznością". Opisy kościołów dane przez 1\1 Korneckiego zawierają poza linformacjami hi·storycznymi (na tenlat osadnictwa, eryg;owan1a parafii, budowy kościoła lub kościołów, jeśli opisywany nie był pierwszy w tej miejscovvości itp.) wyczerpuj,jcy zestaw wiadomości o konstrukcji kościoł::.t i jego wyposażeniu. Interesujące Sil z\Vłas'~cza analizy polichromii, tak charakterystycznych dla wnętrz kościołów podhalańskich oraz obrazów na deskach i póltnie, z których wiek jest mało zna-. nych, a odznaczaj'l się wybitnymi walorami artystycznymi. Przy okazji opisów kościołów czytelnik dowiedzieć się może wiele o dawnych sposobach konserwacji zabytków i różnych od dzisiejszych poglądów na ich wartość. Książka M. Korneckiego napisana jest przystępnym językiem: wywody, nic nie tracąc ze swych wartości naukowych, stanowią doskonały przyklad L:etf'lnei popularyzacji niełatwej przecież problematyki. Wydawnictwo Literackie tym razem stanęło na wysokości zadania wydając tę godną polecenia pracę w nakładzie 20 tys. egzemplarzy. Jest nadzieja, że trafi ona do rąk Hcznych miłośników Podhaia, milośników przeszłości i zabytków tego fascynującego regionu. Ryszard Kantor Zmagania pulonijne w Brazylii, t. 2 Pamiętniki brazylijskie. 'Wybral i Op:','COwał T a d e u s z D w o I' e c k i SVD, A.kademia Teologii Kaltolickiej, Warslzawa 1987, ss. 270. Tadeusz Dworecki opubli·kował pnzed kilku laty ·1nteresującą, choć nie pozbawioną słabszych stron, pracę na temat działalności werbistów w Brazylii, wsroo\ Polonii brazylijskiej 1. Obecnie, niejako kontynuując zainteresowania dziejami osadnictwa polskiego w Brazylii, przedstawia zbiór fragmentów pamiętników obra.zujących życie tej hoznej, lecz wciąż jeszcze w nauce polskiej słabo poznanej PoIO!1ii'. Pamiętniki wybrane pnez T. Dworeckiego były w znacznej części plonem konkursów na pamiętniki emigrantów organizowanych po II wojnie światowej przez Komisję Pamiętnikarską PAN, Towarzystwo Przyjaciół Pamiętnikarstwa I Zob. R. Kantor (rec.); T. Dworecki SDV, Zmagania polonijne werbiści 1900 - 1978, "Lud", t. 66:11*82, 5. 329 - 330. • Szczególnie słabo poznana jest kultura Polonii brazylijskiej. w Erazylii. t. 1. Polsc);· �256 RECENZJE i Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia". Znajdują się one w zbiorach Biblioteki Narodowej, w Bibliotece Ossolińskich ,i w Archiwum Akt Nowych w Warsza1Mie. PI1zeds,tawione pamiętniki jstaJnowią świadectwo ponad stuletniej już obecności polskiego żywiołu w Brazylii. Pierwsze fragmenty sięgają wczesnego okresu "gorączki brazylijskiej", 1j. lat osiemdziesiątych XIX wieku; inne ilustrują końcowy etap tego procesu, tj. procesu mas'owego osadnictwa chłopów polskich w Brazylii. czyli lata przed pierwszą wojną światową. Bog'ato prezentowane są także pamiętniki z okresu międzywojennego, a szczególną wartość mają te, które ukazują życie emigracji po II wojnie światowej, gdyż lata najnowsIze, wbrew pozorom, bynajmniej nie należą do najlepiej pozmanych, jeśli idzie o sytuację brazylijskie; Polonii. Pamiętniki wykorzystane przez T. Dworeckiego są bardzo zróżnicowane pod względem wartośei l1terackich, niektóre maj,] dość surowy charakter i nieporadny styl, inne zbliżają się do mistrzostwa i stanąć mogą w szeregu największych dokonań pamiętnikarstwa polskiego. Wszystkie jednak posiadają dużą wartość informacyjną i jako takie stalnowić mogą przedmiot zainteresowań badaczy polonijnych. Wydawca pamiętników starał się tak dobierać ich fragmenty, aby eksponować zagadnienia słabiej znane lub wręcz dotychczas pomijane. Stąd też niewiele znajdziemy w wyborze infoI1macji o trudnej doli pionierów, o ich uporczywej pracy. która zamieniła dziewiczą puszczę w uprawne pola, a więcej za to o lic,wych wypadkach opuszczania przez k,olonistów polskich już zagospodarowanych ziem i przenoszeni,a się ich na nowe tereny, "w bory". Wyraźnie uwzględniono w zamieszcwnych pamiętnikach takie zagadnienia, jak ,oświatę, s,zkolnictwo, życie teatmlne, powstawanie i d21iaIalność organizacji kulturalno-oświatowych i sportowych. Jak wiadomo, Polonia brazylijska była w swej masie chłopska, w stopniu większym niż jakakolwiek inna grupa polonijna i jej osiągnięcia na wyżej wymienionych polach mają szczególne znaczenie, gdyż dokonane zostały w rznacznym stopniu "własnymi siłami", przy nikłym udziale inteligencji, w bardzo trudnych warunkach bytowania i w otoczeniu niezbyt podobnyrr. dzialaniom przychylnym. Niezmiernie interesujące są te pamiętniki, czy ich fragmenty, któJ'ych autorzy nie ograniczają się do opisów środowiska polonijnego, lecz ukazuj,! egzystencję Polonii na tle i w zderzeniu z innymi nacjami: Niemcami, Ukraińcami, Włochami. a także z ludnością tubylczą, z kaboklami. Dopiel'o w kontakcie z innymi grupami znaczenia nabiera identyfikacja językowa, kulturowa, czy wręcz naroclowa. Reflekcje nad własną kulturą, jej wartościami i trwałością prowadzą zazwyczaj do intensyfikacji działań pielęgnacyjnych. Tak było również w przypadku Po'1onii brazylis,kiej, która niemal natychmiast po o:siedleniu znalazła się w sytuacji "konkurencyjnej", otoczona przez inne grupy etniczne musiała zabezpieczać własną kulturę i język przed wpływami obcymi. Za naj ciekawsze z punktu widzenia badacza kultury uznać należy lic:me fra;.;menty pamiętników traktuj'lce o zwyczajach dOl'Ocznych, rodzil~nych towurzyskich kultywowanych wśród polskich osadników w Brazylii. Wynika z nich jasno, że na terenie Brazylii tworzyła się kultura polonijna, na którą składały się - w rozmaitych proporcjach - eLemont y przenimione z kraju, elementy zaczerpnięte od innych grup et:niczych osi,adłych w Brazylii oraz elemenl;y wytworzone przez Polonię na miejscu i nie mające odpowiedników w "starym kraju", Pamiętniki dowodzą równieź istnienia i przełamywania różnic kulturowych grup �257 R,ECENZJE osadników wywodzących s'ię z posz,czególnych zaborów. Na terenie Brazylii chłopi .,spod Ruska" i chłopi z zaboru ipruskiego,a także "Galioejoki" odnajdywaii, nie bez trudu, płaszczyznę wzajemnego porozumienia, jaką była wspólna mowa, religia, a przede wszy.stkim miłość do !kraju, z któ.regQ musieli emrgr·ować. Integracja regionalnych grup ·poLiki·ch w Polonię brazylijską dokonywała si'ę właśnie w warunkach ..konkurencji" innych grup etni'cznych i była połączona z procesem unarodowienia chłopów polskich na emigracji. Pamiętniki opracowane i wydane przez T. Dworeckiego są istną kopalnią materiału dla badacza problematyki polonijnej. Są rÓWil1ie~nteresują'ce dla historyka. etnografa i -socjologa, g,dyż ukazują życie Polo'!l'ii brazylijskiej z różnych pu'nktów w.idzenia, w jego zlożoności ,i na przestrzeni długiego okresu. Dobrze się stało, że zostały wydane, szkoda tylko, że nie w całości, choć trudno mieć do wydawcy zastrzeżenia, co do zasa·dności dOIkonanego wyboru. Po pr,Oió!Juwydaje mi się, że wydawanie fr.agmentów pamiętni~ków, zamiast całości, jest zawsze 'złem koniecznym, które usprawiedliwić można jedynie znanymi trudno,ściami w przemyśle poligraficznym. Ryszard Kantor H. Z n <\ n i e c k a - Ł o p a t a, Polscy Amerykanie. Współzawodnictwo w 9rupie etnicznej, Ossolineum, Wrocław 1986, ss. 216. o pozycję społecznq Problematyka badań nad Polonią amerykaóską, jej przemianami kulturowymi, asymilacją i mobilno.ścią w ramach ,społec.zeÓl3twa USA, od wielu lat jest przedmiotem zainteresowaó przedstawicieli różny,ch dys'cy,plin naukowych. PodwaEny pod te badania położyli w pierwszym dwudziestoleciu XX w. W. Kruszk,a (Historya polgka w Ameryce. Początek, wzrost i rozwój dziejowy osad polskich 17 Lud, -- w Stanach t. LX/XII Zjednoczonych i Kanadzie, Milwaukee w Ame- oraz W. r. Thomas i F. Znaniec.ki (The Polish Peasant in Europe and America, Nowy Jork 1918 - 1920). Intensy,wny rozwój badań :nad problemem etniczności w Stanach Zjednoczonych, przypadający na latasiedemdziesi.ąte, pociągnął za sobą wzrost z,a,interes,owaó Polonią ameTykaóską wśró'd nauikowców amerykańsikich {np. N. C. Sandberg, A. E. Wood), polonijnych (m.in. J. A. Wytrwal, K. Wachtl, A. Janta, E. Kusielewicz) i pols.kich (H. Kubia-k, G. Ba1bińSlka, E. Morawska, A. P<l'sern-Zielińlski). Do tego gronu należy równ'ież zaliczyć Helenę Znaniecką-Łopatę. Jej praca Polish Americans. Status Competition in an Ethnic Community (New Jersey 1976), która została wydana w językm polslkim przez Os,s'olineum, stanowi ważny punklt na drodze do poznania przeobrażeó etnicznych kultur, mający,ch swój emigracyjny rodowód. ,'a po'czątku kts'iążki autorka przedstawia swe z,a-ło,żenia metodyczne, zgodnie z którymi rozpatrywana jest później społecznośĆ polonijna w USA. Rozdział drugi, obrazujący historię naszego kraju i jej wpływ na powsltaitl'ie "czwartej dzieLnicy" PoISlk; wraz z kształtowaniem się jej struktury wewnętrznej, podziałów itp. wymaga jednak zastanowienia. Analiza tekS'tu sprawia, iż trudno nie oprzeć się przypuszczeniu o takim doborze przykładów z dziejów Pols.ki, aby przez !ich pryzmalt wyjaśnić 1000yi elementy charakterystycz.neSJPołeczn·ości emigracyjnej. Powstają stąd pewryce 1,905 - 1908) �258 RECENZJE ne zniekształcenia i uproszczenia (np. skutkiem Liberum veto były rozbiory, czy też to, że "Przez w i e l e _~p()dkreślenie moje - LN.) lat po wojnie liczne r-odziny polskie ko'rzy,sltały niemal wyłącznie z żywno:ści i odzieży przesyłanej ze Stanów"). Można napotkać także periodyzację z nazwami i cezur,ami niest<JIso'wanymi w nauce polskiej oraz pomijanie przyczyn zacofania gospodarczego kraju. Kontrowersyjna jest teza o antyintelektualizmie chłopa polskiego. H. Znaniecka-Łopatka stara się uzasadnić, że postawa antyintelektualna stanowiła skuteczny hamulec przed przyspieszoną asymilacją przybywających do Stanów Zjednoczonych. W konsekwencji początkowe fale imigrantów w XIX i na początku XX wieku tworzyly dość zamknięte spolecznośc,i, ,skupione np. wokół własnych parafii, niechętnie nastawione do innych grup etni'cznych. Polscy wychodźcy, w przeważającej większości pochodzeia chlopskiego, oibejmo,wali naj,częściej stanowiska robotników niewykwalifikowanych. AnIty-uIl'telektuaEzm tej grupy przej.awia.ł się m. in. w tym. że pierwsze pokolenie emigrantów wywierało silną presję na potomków, aby również pracowali w tych samych, bądż po.dOlbnych, zawodach i na ana10gicznych stanowi-sokach. Zdaniem autOTki ,każdy, kto zamierzał siię k,ształcić wyżej, niż to bylo zwyczajowo ustalone, był traktowany j,ako oldszczepieniec. Taki sposób ujmowania problemu mo-że być przyjęty, jeśli uwzględnimy za auJto-rką, iż zn.a'czna liczba wyjeżdżających "za chlebem" pr,agnęła po jak najskuteczniejszym zgromadzeniu odpowiedniej ilo'ścii pieniędzy wrócić do kraju i tu podnieść swój prestiżspoleczny. W tym samym rOZJdzialeomówione z06rt.ały wzajemne 'S'tolSlUIlki Polski z Polonią amerykańską (wraz z genezą ukształtowania się po'jęcia "czwartej dziel'nicy") od cza'su ich powstania do lat siedemdziesiąitych XX wieku. Rozdział trzeci i -dalsze są po,święcone problemom "wewnątrzpolo:nij.nym": wyłonieniu i trwaniu wspólnoty etnicznej, wzajemnym stosunkom z resztą społeczeństwa amerykańlsk'iego, przemianami stylu żyda poszczególnych generacji emigrantÓV1 oraz krę.gom towarzyski'm i zawodorwym. H. Znanieok;a,-Lopata pomija bardziej szczegółowe opi'sy poszczególnych ŚTO!dowiSik polskich w USA i .l'ch specyfiJki" dzielą-e je genera1rui'Cna Ite, w których przeważa inteligencja i na te, złożone z potomków chłopów polskich. Ważność linii podzialu na poLskich Amerykanów - byłych chłopów li inteligentów - jest niejednokrO'tni-e ak,centow:ana w kontekście wytwarzania własnej kultury i j-ej roli w podnO'szeniu prestiżu Poloni'i w lSiPołeczeńsi;w.ieamerykańs'kim. Auto:rka uważa, iż dopiero późniejsze fale emigrantów politycznych doprowa'dziły do z.mian w stereotypie kulturowym, cechującym wychodźstwo o po:dlo'żu ekoll'omkznym i przej.awiającym się przeWlaŻJlie w zniekształconej obrzędowości dorocznej, odmienn<JIśc.lkulinarnej, muzycznej ,i tanecznej. Brak szers'zej wiedzy o swej kulturze narodowej i jej osiągnięciach, ~cechujący większość ludzi przynależących do emigracji zarobkowej, połąc'zony z niechęcią do ksz,takenia slię w zawodach wy,żej l51:o-jącychw hierarchii niż roboltnicze był, j.ak mo'żna wywlniOlsk:ow.ać,jedną z ,przyczyn pojia'wienia 'Się szeregu do!Wcipów ośmie'szających PQll,aków (polLsh joke's) oraz wielu negatywnych opinii o polskiej 'SiP,ołecznośeietnicznej w USA. "Pols'cy Amerykanie" są pozycją, której nile sposób pominąć przy podejmowaniu badań, lIlie tylko etnologi'CZnych lu'b lSocj.ologicznych, nad społeczno-ścią polonijną w Stanach Zjednoczonych. Książkę, dającą ogólny przekrój przez .óżne aspekty :istnienia przekształ'C€ń kulturowych, moi::r1a.śmiało traktow,ać jako poważne WIJrOlwadzenie do tej problematyki. Analiza zawarta w ksiąźce jest tym bardziej ciekawa, że przepr'owdz'iła ją osoba, żyjąca na gruncie Ikulturowym i "fizycznym'" amerykańskim już ponad czter:dzieśoi lat. Ponadto H. Zn.aniecka-Lo,pata nie utożsamiała się ni~dy �259 RECENZJE bez reszty z Polonią, co pozwala przypuszczać, że wypracowane wnioski nie były w ten czy inny sp01sób determinowane przez przedmiot badań - społeczność polonijną. Przydatność 'tej pracy została podkreślona m. in. ,wydaniem jej przez Prentice-Hall - wielkie wydawnictwo. cieszące się znaczny,m autO'rytetem na rynkuks-ięgarskim USA i na świecj,e.. ,Pols'cy Amerykanie" jedrnocześnie zostali umieszczeni w serii etnicznej, redagowanej przez Miltona M. GoDdona, co s,powO'dowało umieszczenie książki na liście obowiązkowych lektur dla wykła.dowców i studentów. Z,więks·zył·Q!to możliwość oddziaływania tej ks!iąŻiki m. in. na świadOlffio'ść społeczną Amerykanów - szczególnie młodych. Dlatego dobrze się stało, iż pojawiła się ona również w polskim przekładzie na naszym rynku, dając możliwość poznania dorobku H. Znanieckiej-Łopaty szerszemu gronu odbiorców polskich. Iwo Nowak N. W. S o b o l e wa, Tipo/agia i lokalna specifika NowosybirSlk 19,84, ss. 170, wyd. "Nauka". Tusskich satiriczeskich slcazok Sibirii, F1il{)IO'gicznaoTientacja w fo,lklory.styce, reprezentowana między innymi przez tzw. "szkołę fil1ską", dała jeszcze jeden plon, tym razem w pracy Niny Wasiłewnej Soibolewej. Mimo, iż opracow.anie, którego treść zamierzam przedlsi:,awić, powstało cztery lata temu, uważam, że na,leży je odnotować, a to ze względu na jego niecodzienne wartości. Trudno zrozumieć artysty,czny charakter bajek, a sa1tyry,cznych w szczególności, w oderwaniu od wielu aspektów kulturowych właściwego im ludu, a to wierzel1, obrzędów, obyczajów, kultlUry humorystycznej itp. Zwrot ku etnograficznym realiom pozwolił aUJlorce określić drogi i spofsoby bajkowej twórczości arty.stycznej. Historia występowania rosyjskich bajek satyrycznych na terytor.'ium Syberi'i związana jetSt nie tyłko z 'szczegóLnymi warunkami i geografią rozprzestrzeniania bajek, lecz także z przejmowaniem baje!k rosyjskich przez 'inne ludy regionu i z p<Jwstałym tą drogą problemem międzynamd<ywych związ.ków folkloTY,Sl:ycznych. Zagadnienie to w faJkIorze Syberii pOisiada dw,a obUcza. Po pierwsze, to współdziałanie na tym obszarze folklorystycznych systemów genetycznie pOIkrewnych etnosów (1'0syjsk'iego i uk.rait1$ki.e,gooraz białoruskiego), po 'drugie zaś wzajemny zlwiązek z folklOTem grup autocht.onicznych. F.a·kity wy,korzystywania przez Rosjan treści folklorystycznych narodów Syberii spotykamy .stosunkowo często w reJonach Pól:nocy .i Północnego Wschodu. Wyraża się to przyjmowaniem np. od Buriatów i Eweruków podal1 toponomastyczny,ch, legend o Bajkale, przekazów o stosurukach między tymi ludami J. Jednakże przenikande treści fo,j,klorY.':itycZfnych szło także w drugim kie.runku, tj. od ROlsjan do grup !'Odzimych. Tak np. 1. A. Chudjakow pisał, iż "jednocześnie z pojawieniem się Rosjan wśród Jakut6w przeszły do nich magiczne bajki o Ile Muromcu i inne; są one opowiadane przez Jakutów w podobnej formie ,iz jeszcze większą żarHwością niż przez rosyjskich gawędzia.rzy. Równocześnie z bajkJami ma,gic,znymi tra'fily do J E. w. Pomerancewa, Spec!fika ustnaj prozy w ssaw, "sowietskaja Etnografija" 19176,nr 2, s. 70 - 76. swe te izuczenija sowremennych proce- �260 HECENZJE Jakutów od Rosjan bajki satyryczne, w których wyśmiewaj,j się z magi'i i szamanizmu ... "". Jedna'kże autorka w swojej pracy o,dwołuje .sit; jedy,nie do folkloru Rosjan zamieszkujących 'region, pomijając inne grupy etniczne. Trudno ów chirurgiczny zabieg zaliczyć do naiszczęśliwszych, bowiem j.ak dowodzi w innych częściach pracy. Rosjanie na Syberii chol: w znacznym rozproszeniu. nie żyli w izola:.ach kuKurowych. )lajb2rdziej rozpowszechnione na Syberii, jej zdaniem, są bajki o popach, w tym tak rzadkie tematy jak "Pop w koziej skórze" (SUS T-834). Fakt ten podyktowany jest przede wszystkim, jak twierdzi autorka opracowania, spOłeCZTICj wiedzą o hula.szczym życiu l,y'beryjSl'"iego duchowieństwa, oraz brak,iem w regionie poddańshva. Niezwykle intere:suj,\Cym zjwiskiem odnotowanym przez Sobolewą jest fakt, iż po rewolucji w repertuarach narratorów zaszly zasadnicze zmi'<l'l1ywar::ości. Oto bowiem przed tym okres·em w 0'P0wiad.aniach ludowych dominowal kupiec-o,szust. zaś po rewolucji zastąpił go panicz, obswrnik, Flakt ów pody;ktow;any był przesiedleniem na Syberię Ukrait'1ców, a co za tym idzie, ich folkloru (l';, 17). W rezultac'ie porównawczo-ty,pologoicznej analizy ,saltyrycz:no-bytowych bajek Syberii dostrzega autorka opracowania prawidłowość, .iż najbardziej rozpowszechnione były .na Syberii te tematy, które podobną popularnością cieszyły sit; w europejskiej części Rosji (s. 19). Cały materiał źródlowy podzielila autor,ka na pięć grup tematycznych i \\' ich obrębie do·konała analizy pr:zek,azów: 1) ~ematy najszerzej reoprezent·ow.ane u Rosjan i in.'lych ludów wschodni,osłowiańskich, w tym talkże na Syberii; 2. tematy szeroko rozprzestrzenione u Rosjan, ale nie odnotowane na Syberii: 3. tematy ujęte w SUS tylko na Syberii; 4. tematy zapisane na Syberii, ale nie uwzgh;dnione w SUS: 5, tematy powstałe pod wpływem grup autochtonicznych. Rumur i satyra stawały się przedmiote'm wielu opracowań. Ich autorzy bardzo czę.sto informowali czytelnika o kryterilach wyodrębl1'ieuia gatunków reprezentujących -te zagadnienia. Kwestie geneł:ogiczne, w omawianej pracy, j.<l:kbyumknęły lIwadzea·utorkii Itrudno powiedzieć j.akie p.rzeslanki po,zwohły jej na zajt;cie się tymi, a nie inny.mi przekazami. Co prawda w jednym z akapitów wstt;PU mówi Sobolewa, iż "przedmiot naszych zai:nteresowail stanowią te bajkowe i anegdotyczne tematY,które w rosyjskiej USilnej tradycji pOl3'iactająoparcie w satyryczno-komicznej interpretacji :i w SUS zoIstały określone rozdzi!ałem anegdoty" (s. 9), PrawdopodobIllealutorKia anali.zuje jedynie te przekazy, które ją osobiś,cie ubawiły, bowiem w pracy znajdujemy dużą do;wolno·ść w dobOlrze materiału. Proponuje też swoistą systematykę humo.rystycznych opowiadań SybiI1a:ków (s. 132 - 158). Oto z już opracowanego katalogu tematów TO'syjskiej bajki ludowej 3 wybiera te, które jej zdaniem stanowią '0 humo~ze :i satyrze. W ten sposób dopatrzyła :sit; Sobo1ew<l ludowego humoru już w bajce zwierzęcej (T-254 **) i poprzez bajki magiczne, legendy, opowiadania nowelistyczne, dociera wTeszcie do arlegdot,które z całą pewnośc.ją o humorze stanowią. Tych jest rzeczywiście najwięcej. Ale nie na tym koniec. bawiem obok wspomnianego przeglądu tematów, pooaje autorka tematy i ich wersje, nie ujęte w SUS. Te pr.zedstawia w p<lorządku matematycznym wymieniając 62 pozycje (s. LiB - 166). Wojciech • Welikorusskie • Srawnitelnyj skazki w zapisach ukflzatel sjużetow. 1. A. ChudjakOwa, Wostoczno-slawjanskaja Leningrad 1971', s, 48. skazka, Leningra:" Ł?Jsiak 1979, �RECENZJE 261 Russkij narodnvj kostjum Russian fork dothing, ze zbiorów Pań:stwovvego Muzeum Etnograficznego Ludów ZSRR, tekst i wybór ilustr. Ljudmiła Nikołajewna M o ł o t o w a i Natalja Nikolajewna S o s i n a, Leningrad 1984, 223 ss. 242 i!. czarno-biale i kolorowe, twarda płócienna okładka. Książka -- album jest jednym z nielicznych interesujących opracowai1 poświęconych ludowym strojom i odzieży europejskiej części ZSRR oraz Syberii. Jej .,zata graficzna i wY3ori:i poziom edytm'ski oraz starannie przygotowany tekst i boga1ty w szczególy spis i.lustracji i duża ich plastyczność spmwiają, że pozycja tv ma nie tylko wartość artystyczną, ale także dokumentacyjną i źródolwą. Przedstawia ona zarówno cale komplety ,strojów i codZ1iennej odzieży, jak ich detale i elementy zdobnicze wpoznając z bogactwem ,i różnorodnością form funkcjonujących na terenie ROlsji od koi1ca XVIII w., aż po cz.asy współczesne. Są to najbardziej typowe i rozpowszechnione niegdyś przykłady pochodzące obecnie z unikalneJ kolekcji muzealnej, prezentowane w postaci oryginałów, starych fotografii i repro:lukcji malarstwa, uwzględniającego porusz,aną tematykę. Istnieje jednak znaczna dysp['oporcja w omawianym matel·iale. Niektóre bowiem stroje i wiadomości na ich temat dawno już znikły i tylko ocalałe relikty mogą odtworzyć niepełny ich obraz. Tak np. sporo kompletów i elementów pochodzi z pn. Rosji. rejonów archangielskiego. ołonieckiego, wołogodskiego, od dawna zaliczanych do rezerwatów kultu;'y. Natomiast o wiele słabiej zachowały się okazy z gub. wjaskiej i permskiej oraz nowgorodskiej i pskow5kiej, chociJŻ dobrze je ilustrują pochodzące stąd ['óźnc obrazy, daja,cc pojęcie o kroju, ,komtrukcji, ozdobach i innych detalach stroju. Najlwięcej jednak ich odmian pochodzi z centmlnych rejonów Rosji, tj. pn. Kaukazu i środkower,~o POi,vołża. nadto z Syberii onz obszarów zauralskich i dalekiego Wschodu. Warto przy tym podkreślić, że lepiej zachowały się stroje kobiece i dziewczęce, gO"u:j natomiast mę;kie. przede wszystkim te. które pos·iadały ceehy stroju narodowego. Tłumaczyć to można tym, iż na początku XVIII w. Piotr I wydał rozporządzenie zobowiązuj'lce wyż,;ze klasy społeczne Hosji do noszenia odzieży lU wzór cudzoziemski, co nie pozostało także bez wpływu na niektóre środowiska wiejskie. Oprócz jednak czynników historyczno-społecznych, geograficznych oraz gospodarczvc h niemale znaczenie w kształtowaniu się tute}izych strojów i odzieży odegrały l1a,tul'alne \,,;arunki zamkniętych obszarów, charakter obyczaJÓw i mic;jscowa tradycja poszczególnych grup etnograficznych. B2dacze wśród powtarzających się często kompletów kobiecych 'Nyróżniają cz':ery ich typy. Jest to ze:itaw: 1) koszula ze spódnicą w postaci prostokątnej tbll1iny ("po:ljewa") i rogatym nakryc:em głowy o nazwie ..soroka", 2) koszula z barafanem j na głowie z "kokosznikiem' '(stojącym człókiem), 3) koszula z zeszytą spódniq ..jubk'l-andarakiem'· i 4) suknia z rę'''owami. tzw. ..kubjelka". Po.szczególne typy wyróżniały się zatem zestawem części, kro.jem, zdopinami ,itp. Vi XX w, z wymienionych form najbardziej rozpowszechnicne były dwa: południowo-·rosyjski z ..ponjewa" i północno-rosyjiiki z "wra,ranem". Popularn::t była też spódnica "jubka" z kaftanem. Miały one niezliczoną ilość wariantów jeżeli chodzi o zestaw w Kompletach. Najstarsze zestiClwy południowo-rosyjskie skł.adały się z długiej płóciennej koszuli. nakl;órej przepasywano "ponjewę". Ich odmiany łączyiysię z b:w ... p jerjednikiem", "zanawjeską", "zaponą" czyli fartuchem lub zapaską o zróżnicowanym kroju. Dochodziło do tego jeszcze górne okrycie 13ję~ające poniżej pasa, a mające także rozmaite nazwy ("nasow", "nawjersznik", "szuszun", .,sukman" ... szuszpan"). Szyto je z samodziałowego płótna albo sukna a swoistych ozdobach, Dochodziło do �262 RECENZJE tego je.szcze o'krycie głowy - u kobiet skrywające włolsy {"głuchoj"), a u dzie'wcząt stroik. Dominowały tu tkaniny samod;:iałowe w przeciwieństwie do rejonów środkowej i północnej Rosjoi. Komplety z sarafanem, występujące nie tylko w pn. Rosji, ale także w rejonach centralnych, zachodnich oraz Powołża, Uralu i Syberii, .częściowo też, na południu (gub. Woroneżska, Ku:rska, Chiarkowsk1a) ~kładają siię z koszuli l długiego sarafanu oraz wierzchniego okrycia, tzw. "duszegreji" na ramiączkach. albo "szugaja" , dostolsowanego do talii, z rękaw,ami i <;ołnierzykiem. Do Itakiego Istr'Oju dziewczęta nosHy prze\Y'iąz,kę lub wieniec, a mężatki sztywne czółko - "kokosznik". Komplety składające się z koszuli i pasiastej "jubki-andaraka" (spódnicy) miały zasięg lokalny, głównie w okręgu wołogodskim, kursk,im, orłowskim, ri2Jz,aruskim, smoleńskim, podobnie jalk z suknią "kubjelką", które występowały wśród kozaków basenu donieckiego i w pn. K,a,uJkazie. Ich uzupeŁnienie stano!wiło nakryde głowy zwane "kołpakiem" w formie stożkowatej dz.i,anej lub SZY1:cjcz,apeczki oraz niekiedy s.podnie, jak to przyjęło się na wschodzie. Pewną odmianą tego lStroju była spó:inica z kaftanem. W polowie XX w. moda mieszczańska powodolw1ał,abowiem różne zmiany, których przy,kładem 'były także kos,zule z ,kJarczkiem, sarafany o nazwie "moskwicz" i szerOI'<;.iespódnice, zeszyte z kilku czę.ści i inne jeszcze elementy wykonane przeważnie już z tkanin fabrycznych. Przyjmowały się one głównie w przemysłowych rejonach cenl:ralnej Rosji, zwłalszcza wśród zamożn~f'i.s:zej luuności. Nie obejmowały natomi.ast stref odzieży, gdzie no,swno "ponjewy", za'ś stroje, w których skład wchodziły sarafany, ograniczyły się w końcu do zamkniętych rejonów w pn. Rosji i Syberii. Męska odzież i stroje były mniej ozdobne i zróżnicowane aniżeli kobiece. Ich podstawę stanowiła koszula, portki i pas. Szyto je z samodziałowego płótna lnianego, konopnego, tkani.ny wełnianej, a od drugiej połowy XIX w. częściej z tkanin produkcji fabrycznej. Jedynie Ina większe uroczystości pojawiały się na nich, przede wszystkim na koszuli, swoistego rodzaju ozdoby. Niezwykle zróżnicowane były czapki. Wykonywano je z sukna, filcu, futra, słomy. Jedne były uszate, inne z rondem (kapelusze) lub częśeiej bez ronda. Rozwój p.rzemYlslu w połowie XIX w . .sprawił, że męskie Sltroje i odzież zaczęłyszybciej zianikać niż kobiece. Zarzucano więc wierzchnie okrycia, które były pOldobne do kobiecych. Nazywały się niegdyś: "kaftany", "armjaki", "azjoamy", "zipuny", "ponitkoj", ".swity" w formie obszerne, wełniane lub sukienne, rzadziej z tkanin kup'nych. W zimie noszono głównie obszerne szuby, tołuby (,tulupy") i pół'S'zubki w ciemnym kolof!Ze. 1 ' Podstawowym krojem większości starszych części odzieży była tunik"" je:inolita, wygodna :i funkcjonalna, podobnie ja1k plecione ląpcie i griub-2onuce lub dziane slkc:rpfi~yczy pończochy. Talia w tradycyjnym stroju kobiecym nile byŁa podkreślona, lecz ukryta pod lużnym wierzchnim okryciem. Jego ważnym elementem bylo nakrycie gł,owy oraz. ozdoby w foorm.iehaftów, aplikacji i innyc,h detali, podkreślane często kontrastami koloró~, głównie w zestawieniu ,bieli i czerwieni. W kupnych tkanina'ch koloryt był inny, dlatego akcenlt 'kładzi'ono wówcza's na obszyciach ze złotych i srebrnych taśm, pereł i paciorków. Gama kolorystyczna wzbogaciłia się dopiero na początku XX w. pod wpły,wem stO'sowani,a farb anilinowych i towarów pochodzenia przemysłowego. Za najważniejszą i od dawna używaną część odzieży uważa się ,'wszulę. We wszy.stki,ch europejskich rejonach Rosji u kobiet i dziewcząl~ była ona długa, białego koloru, uszyta z płótna lnianego lub konopnego w ,calo1ści,albo z prostych kawałków. Proste szyto z 4 części i nos'iły je prz.eważniedziewczęt,a, zwł,aszcza w 1'e- �R'ECENZJE 263 jonach południowych, oraz gdzieniegdzie stare kobiety, albo używano ich jako śmiertelnice. Na pn. Rosji występo,wały rzadko. W XIX w. powszechne były koszule dwuczęściowe przeszyte w talii 'lub poniżej, w których górną .część wykonywano z cieńszego i lepszego jakO'ści·owo plótna,' a na północy ,(Uralu, Syber.ii)' także z drogich tkanin jedwabnych "z muS'zk,auni". Najbardziej r·ozpow.sz'echnione byly koszule o kroju przyramkowym. w którym ·przy.ramki wykraw.ano r,azem z rękawami, albo ja;';o oddzielne ,prQ"j'tokątne części. Oprócz nich występowaly Ileż k!Oszule tunikowate, tj. a kroju po.ncho, a w XIX w. także Z. k.a.rczkiem, przy czym różne było wykończenie rękawów, np, luźne, z mankietami, z "kistkami" czyli krezą - falbaną, z koronką itp. W niektórych ikoszulaoch rękawy miały ,dlugoś~ około 2 m :i zbierano ;e u.kładając w horyzontalnefatdki. Każdy rejon miał swój ulubiony sposób zdobienia k03zul, czym wyróżniał się od innych. W pd. i częściowo ,centralnych rejonach Ro.sji (np. gub.smoleń.skiej) obOWIązkową częścią odzieży zamężnej kobi:ety byla "ponjewa" przepasywana w pasie na koszuli. S;::yto ją przeważnie z 3 części samodziałowej tkaniny płóciennej lub wełnianej na ksztalt prQl)iokąia, Wyróżnia się dwa ich rodz.aje. z których zasadniczy występował w pd.-za.ch. dkolicach, a drugi, późniejszy, bJw. "ponjewa z pr,zy:szwą", czyli wstawioną czwartą częścią przeważnie z kupnej tkaniny, występowała w pd.-wsch. Rosji. Wyróżniały się one także rodzajem tkaniny oraz sposobami zdobienia i noszeni,a. Z czasem "ponjewa" tu i ówdzie zaczęla u,siępo'wać miejsca sarafanowi lub zeszytej kraciastej spódnicy. Była jedna:k przykła,dem wyraźnie ludowej, tradycyjnej formy odzieży. Na .pn. i w niektórych centralnych rejonach oraz na zach. i czę~ciowo pd., na Powolżu, Uralu i Syberii ważną ozęśoią kobiecej odzieży był sarafan bez rękawów. Nazw.a pochodzenia wschodniego ozna.czała pierwotnie okrycie od głowy do nóg i według dokumentów z XIV w. SItanowilo odzienie męskie, ks.iążęce. Jako część odzieży kobiecej sarafan znany jest od XVI w. ·i występował pod rozmaitymi nalZwami, zależnymi od !kroju i rodzaju tkaniny ("kostycz", "sukman", "kostał.an", "dolnik", ,:kli.nn.ik'. "sztv[nł,k", "kuma·czni'k", ..kitajnik" itp.). Wyróżnia się je.g{) 4 zasadnicze typy: skośnoklinowy, z wstawką lub szwem na przodzie, prosty ujęty w oszewkę na szelkach i z paskioem ora'z sarafan ze stanikiem. Znacznie rlOws'ZcOld sarafanów były spódnice o nazwie ,jubki", .szyte przeważnie z samodziałowych tkanin pasiastych lub kraciastych, albo 'w inne jeszcze wzory. nierzadko w kolorze ozerwonym czy bordowym. Występow.ały zwłalszcza w rejonie rjazanskim, tambowskim i innych. Inną częścią stroju kobiecego był tzw. ..pjerjednik" o zróżnicowanej formie i ozdobach, przez co wyróżnia się kilka jego typów. Jedne ubierano przez głowę i miały rękawy. jak w cenrtralnych i pd. rejona'ch ("zaI1lawje.s;ka", "zapan"), drug'ie uszyte były z karczkiem, je.szcze ,inne przewiąlzywano na koszu'1i pod piersiami, albo w pasie, bądż zawieszano na s'Zyi, c-o znane jest z rejonów centralnych, Powołża, Uralu, Syberii. Pełniły one funkcję dekoracyjną, mniej praktyczną, skutkiem czeg-o wyróżniały się krojem i elementami zdobniczymi. W skład kompletu s,troju kobiecego i dziewczęcego wchodziły ,też różne wierzchnie ,okryci;) naszone głównie w czasie jesienno-zimowych chłodów. M.iały one tunikowaty ,krój i szyte były z ciel1kiego sukna, płótna, wełny, niek'iedy bogato zdobione koronkami, ,ap1ikacjami, przetykaniem, wyszyciami, pasmanterią. Były krótsze od koszuli i wyróżniały się wykończeniem koło s.zyi, wyglądem rękawów, wstawieniem klinów, koiorem, tkaniną itd., przez co różnie się nazywały ("szuszpan", "szuszun", "nasow", "sugman", "korotaj", "żjeltik", "duszegreja", ,.nawjersznik", "jupoczka", "bastrog"). Białe ozdobne "szuszpany" znane są zwła- �264 RECENZJE szcw z gub. rjazanskiej. Noszono je luźne, bez pasa, a na pn. Rosji na szelKach, haftowane złotem, char.akterystyczne dla bogatszych wsi, ulegających wpływom miejskim. Okrycie w formie żakietu z rękawami szyto też na wacie ("szukaj"), Z drogich tkanin i obszyw.ane futrem sporządzano ,też "szubki". Charakterystycznym elementem były nakrycia głowy w formie przewiązek, denka, ozdobnej główki, stożka, czółka - "kokosznika", wianka, obręczy, przepaski, rogatej "soroki", czepca, korony, chustki etc. zdobione w rozmaity sposób. Oprócz tego noszono różne jeszcze inne ozdoby jako biżuterię, np. naszyjniki, korale, perły, bursztyny, paciorki. Uzupełni'cnie stroju stanowiły krajki i pasy, które 'Nys,tępowały .także w stroju męsk'im. Do kompletu stroju należało obuwie: plecione bądź ze skóry, jednakowe dla mężC'zy:zn i kobiet, różniąc Slię tylko rozmuarem i ozdobnością. Hozpowszechnione były łapcie różnego typu, np. jak "moskiewskie" z okrągłym przodem, wy:,oi<im zapiętkiem i grubymi wiązanioami. Odświętne pleciono w pięć, sześć, si'edem witek. Pleciono także inne obuwie o nazwie "bachiły", "SItupni", "chodaki", a z powrozów: "czuni", "szeptuny", Skórzane obuwie szyto z jednego lub dwu kawałków ,kfiry, a kobiece "sapogi" z jałowej skóry lub juchtu z doszytymi cholewami, nicl'/,'ldko zdobionymi w rozmaity sposób. Ubierano je na pończochy, skarpety, <:l na.iczę~ciej na onuce. Na północy używano też butów z wysoką cholew"l. tzw .. ,lo\\T,agi", wykonane domowym sposobem. W zimie używano wojłokowych "walenek" "katanek", które pojawiły się na począ'tku XIX w. Po rewolucji październikowej w wiejskiej odzieży zaszły wielkie zmiany. Ludność zaClzęła s,ię ubierać na miejs'ką modłę, w odzież przeważni,c przemysłowej produkcji. Wpływa to na zanik tradycyjnych form. Ale jeszcze w niektórych rejonach, np. kurskim, rjazanskim, woroneżskim, lipjeckim i .innych europejskich zaką,tkach oraz na Syberii zachowały Slię komplety ludowych strojów, o które troszczą się i dbają ich użytkownicy, zakładając je tylko na wesela ,i inne wielkie święta. Barbara Biblioteka Narodne Nosnje Hrvatske - Ku1turno-Prosvjetni Sabor Bazietici. Hrvcltić.c Zagreb. Kulturalno-Oświatowa Organizacja Chorwacji z siedzibą w Zagrzebiu od ;)aru lat, w ramach swojej działalności 'lIajmuje się także wydawan.iem popularnych serii z zakresu tańców i strojów ludowych. Noszą ,one nazwę Biblioteki, a icii zadaniem jest in~truktaż i pomoc ·za'inte[leoowanym grupom folklorystycznym ". kraju 'i za granicą w przygotowaniu repertuaru .j rekonstrukcji tmdycyjnych 5'trojów. Chodzi przy tym o zwrócenie uwagi na właściwą formę, krój i zdobnictwo strojów, zgodnie z autentycZil1ymi, jakie funkcjonowały niegdyś na określonym terenie. Tym samym Gl:olejne opracowania na ten temat mają za zadanie ulatwienie zabiegów o dbałość i odpowiedni ich wygląd, aby prLy rekonstrukcj: nie odbiegały olleod oryginałów. Bibliotekę ludowych strojów Chorw,acji stanowią zeszy,towe edycje z ba;'wnCj okładką i ilustracjami, odpowiednim tekstem i rysunkami oraz schematem krojów poszczególnych części odzieży i bibliografią. Znajdują się tu nadto tłumaczenia w języku angielskim, francusk,im i niemieckim. Do tej pory ukazało się 5 takich �RECENZJE 265 opracowań, z których N. Eckhel omawia stroje ludowe Prigorja, I. Sestan - stroje Slavonii, Katica Benc-Boskowić - stroje Zagorja, Podraviny i Konavia. W przygotowaniu są zeszyty strojów Baranii, Bratiny, Posaviny, miasta Splitu oraz Vrliki, Dubrownickiego Primorja i Istrii. Być może niektóre z nich ukazały się już w ostatnim czasie, gdyż nie jest to określony periodyk i jak widać z dotychczasowych przedsięwzięć, w ciclgu roku drukuje się nawet parę zeszytów o interesującej szacie graficznej. Schemat omawianych opracowań wyglą,da mniej więcej jednakowo, dZJięki czemu orientacja w treści, podobnie jak w Atlasie PoLskich Strojów Ludowych nie sprawia trudności i łatwo od razu znalaźć potrzebny passus. Podkreślić przy tym należy, że objętość tekstu nie jest rozbudowana - waha się od 20 - 35 stron, a resztę stanowią ilustracje i rysunki. Jest tutaj również mapa Chorwacji z zaznac.zeniem poszozególnych regionów oraz stref kulturowych i osobna mapka Jugosławii z poszczególnymi republikami Orientację w regionie, jego położeniu, historii i dzisiejszej sytuacji daje krótkie słowo wstępne. Następnie dwa kolejne rozdziały uwzględniają tekstylne rękodzieło, stanowiące podstawowy surowiec przy sporządzaniu odzieży, oraz jej ogólną charakterystykę. Opis męskiego stroju rozpoczyna wymienienie jego części składowych i ich szczegółowe omówienie. Korespondują one zarówno z ilustracjami, jak i rysunkami wykrojów. Podobnie rzecz przedstawia się ze strojami kobiecymi. Rozdziały te uzupełnia podanie sposobu i kolejności ubierania się oraz wskaZÓWki dotyczące samej rekonstrukcji strojów. Akcentują one mianowicie przy każdej części odzieży rodzaj i ilość potrzebnego surowca, sposób wykonania i zdobienia, tzn. rodzaj nici i pasmanterii, ściegi lub inne techniki i ornamentację. Końcową fazę stanowi omówienie kolejnych tablic przedstawiających kroje poszczególnych części strojów, ich proporcji i innych szczegółów technicznych. Ponadto w rozdziale dotyczącym kobiecego stroju znalazły miejsce jeszcze sposoby czesania się i ubioru głowy, przy czym wyodrębniono tutaj także elementy związane ze zdobieniem głowy i strojem dziewcząt, używane w lecie, oraz dodatkowo zimowe stroje kobiet. Osobny rozdział poświęcono sposobom konserwacji i przechowywania strojów i odzieży, a więc praniu, czyszczeniu, prasowaniu oraz składaniu na półkach i w szufladach i w specjalnie przeznaczonych do transportu opakowaniach, aby stroje się nie mięły i nie niszczyły. Na koniec zwraca się uwagę, że przy rekonstrukcji strojów ważną sprawą jest dobór stosownego materiału oraz przestrzeganie odpowiedniego, tradycją uświęconego kroju. Sporządzone komplety nie mogą jednak mieć charakteru jednolitego uniformu. Dlatego wskazane jest stosowanie różnych kombinacji zarówno w ,zestawieniu pojedynczych części, jak w doborze ozdób, czy sposobie nakrycia głowy. Okazuje się, że pomimo funkcjonowania strojów w wlielu jeszcze regionach is.tnieje duża społeczna potrzeba poradnictwa i pomocy, jak je pozyskać i zrekonstruować dla użytku różnych grup folklorystycznych. Problem ten jest istotny nie tylko w Polsce, ale także w wielu krajach Europy, zarówno skandynawskich, jaK krajach południowych, czego przykładem jest chociażby Jugosławia. Jedną z form pomocy są właśnie popularne wydawnictwa o różnym charakterze. Uwzględniają one albo maksimum wiadomości historyczmych i współczesnych na dany temat, jak np. Atlas Polskich Strojów Ludowych, albo orientują w sposobach sponządzania strojów, jak to widać w zeszytach BibLioteki strojów ludowych Chorwacji, albo podają szczegóły z zakresu przygotowanJia surowców i ich właściwego wykorzystania, jak to skrupulatnie li interesująco czynią edycje skandynawskie. Wydaje się zatem, że przedsięwzięcia takie są niezwykle pożyteczne. Im �RECENZJE 266 więcej zawierają szczl2gółów i praktyoznych wskazówek podanych w przystępny i zrozumiały sposób, tym efekty i osiągnięcie ostatecznego celu mogą zadowalać zarówno wyk,onawców i uzytkowników zrelmnstruowanych strojów, j'ak i tych, którzy je ocen:i,ają na różnych festiwalach i konkursach. Barbara Golub D O b r a s i n o v i Ć, Vuk Stefanović kola Nikolić", Kragujevac 1983, ss. 143. Karadzić, Zivot, delo, Bazielich lik. Wyd .. ,Ni- Golub Dobrasinović jest znanym serbskim badaczem odkrywcy oryginalnej, bog,atej twórczości ludowej Serbii, Czarnogóry, HercegowlLny i po części Chorwacji, Macedonii 'i Bułgadi, genialnego Vuka KaradZicia. Jest to druga jego obszerniejsza monografia o życiu, twórczości i postaci tego niezwykle ciekawego zbieracza. Pierws,z.ą pracę na ten temat wydał on w 1961 r. w Belg,radzie '. Co prawda omawiana praca nie odkrywa rewelacyjnych k'art z życtorysu i działalności Karadiicia, ale ,służy badaczom i miłośnikom serbskiej twórazości ludowej, by zapoznali się z barwną postacią tego samouka, którym zachwycali się slaviści i pisarze Rosji, Polski, Prus, Ausllr-ii i tnnych krajów europejskich. Duża była sila oddzia~ywania Karad2iicia na współczesnych mu sLawistów, z którymi się spotykał. Dobraśinović pisze o pochodzeniu przodków Vuka KaradiiCla, o jego latach dziecięcych, o t.radycjach ludowych, które żyły pełnym tętnem w rodzimej wS'i zbieracza (Trsić). Wieś ta, jak cały okręg, znajdowały się pod władzą paszy Bośni. Vuk Karadiić spędz.ił lata dziecięce 'i młodzieżowe, j'ak i jego rówieśnicy, jakI() pastuch owreci kóz. W odróżnieniu jednak od swoLch rówieśników, Kamdiić nauczył się czytać i pisać dzięki swemu pierwszemu nauczycielowi, Jevcie Saviciowi. Kiedy jego wspomniany nauczyciel J. Savić kupił elementarz rosyjski, wydany w Moskwie, to Karadiić wypędzał kozy do groty, która znajdowała się w lesie przy drodze Lożnica- Valjevo i ze swoimi kolegami pilnował, by spotkać jakiegoś popa czy mnicha albo podróżnego z miasta i prosić by powiedzieh jak brzmi dane słowo rosyjskie. Do prywatnej szkoły Grgura Grgurevicia Karadżić zaczął uczęszczać jako 8-letni chłopiec. Spędzał tam czas od rana do wieczora. Potem ojciec oddał g; do klasztoru Tronosza chcąc wykształcić go na popa lub handlowca. Tu jednak wychowankowie cały czas ,poświęcali pracy na roli, uprawiając ziemię klasztorną. Dlatego też uczniowie po czterech la!tach nie umieli czytać i pi,sać, z wyjątkiem KaradZicia, który nauczył się czytać k,sięgi religijne. Na wsi uchodził za najbardziej "piśmiennego człowieka". W 1'804 r., ,kiedy wybuchŁo powstan~e serbskie pnzeciwko Turkom, chata Karadiicia, który mtał wówazas 17 lat, zostałla prZJez najeźdźcę spalona i w następnym Doku przeniósł się do miasta Karlo'vici, gdzie rozpoczął naukę w "duchowmej szkole", a gdy chciał kontynuować edukację w gimnazjum. nie pozwolono mu. W 1808 r. przeniósł się do Belgradu, ale musiał przerwać naukę, gdyż odnowiła mu sIię choroba - ostry reumatyzm. Stracił nogę i do końca życia miał protezę. Parę miesięcy w 1810- 1811 roku szkolnym był nauczycielem szkoły podstawowej, a potem pojechał do miast Negotyn, a po dwóch latach udał się do Wiednia. Tu zaczęła się jego świetna kariera dzięki pomocy jaką okazał mu entuzjasta twórczości ludowej, cenzor austriacki, Słoweniec, Jernej Bartlomej Kopitar. Rok 181i3 jest ważną oezurą w życiu niestrudzonego miłośnika folkloru l G. Dobra~inović, Vuk Stet. Karad~ić, Źivot i rad, Beograd 1961. �267 RECENZJE rodz.imego, Vuka Karadżicia. DZJięk.ipomocy Kopitara w Wiedniu w 1814 r. wydal pierwszy swój zbiór 100 ludowych pileśni lirycznych li 8 epickich. Przygotował tu także w tym samym roku do druku swoją gramatykę języka serbskiego. Z Wiednia wrócił do kraju i zaczął intensywnie spisywać pieśni ludowe i inne materiały etnograficzne. Ze swoimi cennymi rękopisami znów wrócił do Wiednia. Przekazał do druku drugi zbiór pt. Narodna srpska pjesnarica. W 1817 r. otrzymuje smutną wiadomość o śmierci ojca, ale także dochodzi do niego i przyjemna nowina, że w Pradzie ukazały się przekłady serbskich pieśni iudowych z jego l'zbiorów. 28 stycznia 1818 r. odbył się jego ślub z Austriaczką Anną, a pod koniec tegoż roku ukazał s,ię jego słownik językla serbskiego. Reformator pis'owni i języka serbskJiego stał się dla licznych zwolenników per:;oną nr l, ale jednocześnie ściągnął na siebie i zagorzałych wrogów, którzy atakowali go do końca }ego życia. Słowni'k ten, jak pisze Golub Dobrasinović, "stał się pewnego rodzaju naszą encyklopedią" 2. Dalej autor omawianej książki pisze 'O podróży Karadżicia do Rosji, o jego kontaktach ze znanymi slawisltami i pisarzami rosyjs.)"imi 3, wspomina o jego problemach, jakie miał :z wydawaniem następnych zbiorów oraz o jego sukcesach w Halle, Kassel, Getyndze, Weimarze i Jenie, gdzie dzięki Jacobowi Grimmowi i Goethemu uzyskał światową sławę. W Jenie nadano mu tytuł dra filozofii w 1823 L, a w tym samym roku przyjęty został na członka Petersburskiego i Krakowskiego Tow. Naukowego. Lata 1823 -1824, jak pisze Dobrasinović, są wyjątkowej wagi dla Kamdżicia. Zwracają nań uwagę wybitni uczeni Rosjli, Polski, Czech, Prus i Au"tnii. Następnie autor omawianej k,siążki informuje o biedzie z jaką borykał się Karadźić, o jego konfliktach IZ władc<1 SerbiJi - księciem Nli~losem Obrenoviciem, o tułaczce po krajach Austro-Węgier i Piu&,.a-ch,o jego podróży do Czarnogóry. Z życiorysu zbieracza Dobrasinovic wyłuskał naj ciekawsze fakty. W części drugiej autor omawia bogatą dz,1ałalność Kar,adzicia jako autara, zbieracza i badacza twór·czości ludowej, etnogmfii i historii narodu serbskiego i czarnogórskiego, zatrzymując się na wydaniach lipskich jego zbiorów z lat 1823- 1824 i 1833 oraz wi,edeńskich z lat 1841 - 1845, 1,846 i 1862. Wlaśnie te zbiory przyniosły Karadżciowi niesłabnącą sławę. Dobrasinowić pisze o barów pozytywnych odgło.sach tych zbiorów na łamach pism naukowych różnych krajów Europy. Dobrasinović podkreśla zaslugi Karadżicia dla rozwoju serbskiego języka literackiego i pisowni, uwypukla jego znaczenie j'ako autora słownika języka serbSikiego, Izawierającego 26270 hasel (I wydanie z 1815, drugie z 1852 r. wzbogacone o 21157 słów). Zwnaoa także uwagę na życiorysy postaci hi'3torycznych, pisarzy i pieśniarzy ludowych które napisał Kradżić. Wiele z tych osób to jego współcześni i gdyby Karadzić nie pisał o nich, późniejsi badaoze nie mieliby pełnych danych biograficznych i faktQgraficzinych. Dobrasinović podkreśla wyjątkowe Izasługi Vuka Karadzicia, który zapoznał ówczesnych uczonych Europy z bogatą twórczością ludu serbskiego. Pisze on także o korespondencji tego zbiemoza, obejmująoej lata 1814 - 1'864, wspominając, że rocznic pisał około 100 listów. Korespondował z naj wybitniejszymi osobistościami ówczesnego świata. Jego korespondencja jest kopalnią w:iadorności o jego kontaktach ze znanymi uczonymi, dostojnikami politycznymi i duchownymi oraz literatami. , G. Dobraśinović, Ibid., s. :lO - 3·2 . • Ibiel., s. 7 - 67. J Vuk SteJ. Karad.zić. Źivot, Deto, Lik, Beograd 1983, s. 29. �268 RECENZJE Na końcu Golub Dobrasinović pisze o ocenie osobowości Vuka Karadzicia przez uczonych - współcZJcsnych mu i późniejszych, o jego ubionze, char;ckterze i usposobieniu, Był skromnym, małomównym, ale w polemice nieustępEwym, Według Dobrasinovicia, Karadźić zapisał i opublikował 2015 pieśni ludowych (150042 wersetów), setki bajek, kilka tysięcy przysłów, Ponadto zostawił prace historyczne, etnograficzne, geograficzne, krytyczne i okolo 5 tysięcy listów. Wiele cennych informacji biograficznych o Karadźiciu zostawiła jego c,irka. M,ina. Omawiana książka, mimo że nie odkrywa nowych kart życiorysu i c:."'.łalności Karadźicia, jest dowodem ciągłego zainteresowania jego rodaków dorobkiem tego wybitnego ludoznawcy. Makedonski nclrodni humoristiczno-satiriczni Skopje 1982, ss. 220. pesni, Wyd . .,Makedonska E,<lga'. Pod redakcją Lazo Karowskiego ukazał się zbiór macedoilskich humorysl:.'~zno-satyrycznych pieśni ludowych .. Oprawę muzyczną przygotował Trpko Bi,'"wski. utwory te, w liczbie 192, zapisali w latach powojennych pracownicy lk >~owi z Instytutu Folklorystycznego Macedonii i terenowi współpracownicy. Wstęp pióra L. Karowskiego daje ogólną charakterystykę tych utworć.': ludowych. Omawia on ich genezę, cytuje poglądy folklorystów na ten temc;~ '"I;ysuWaJąc wniosek, że pieśni te pochodzą z obrzędowych, a więc są od nich n'j,\'sze. Karowski podaje, że wątki humorystyczno-satyryczne l'cprczentowar,'; Sil we wszystkich wydanych dotąd zbiorach macedońskich pieśni ludowych. Następnie dokonuje on krótkiego przeglądu tych utworów. Analizuje niektóre r:l'Jt'i\,;y o leniwych kobietach i mt;żczyznach, o starym dziadku, który żeni się z ",lodą dziewczyną, a jego związek małżellski powoduje powszechny śmicch. KaI0wski podaje, że te ostatnic wątki służą jako rozrywkowe wywołując wcsoły "..\Strój i kpiny. Pieśni humorystyczne i s'atyryczme demaskują wady charakteru o,Jcewanych bohaterów służąc jako materiał wychowawczy. W licznych utworaci' '..powiada się o żiaJ:łoczmych niewiastach. W pieśniach tych dominuje hiperbola. gdyż anonimowy autor pragnie uwypuklić potępiane przez lud negatywne cechy, które hamują postęp, rujnują życie rodZJinne, przy:noszą głód i nędzę cz: ''1:;om rodz]ny. Żarłoczność jest szczególnie ulubionym tematem picsniarzy lud."·c/ych. Jeden z zawartych w omawianym zbiorze wątków przedstawia menu takie.' żarłocznej kobiety, która w ciągu tygodnia wypiŁa "siedcm beczek wina". ~j,,,dła "sz,eść wielbłądów, pięć krów-jałówek, cZJtery barany, dwa golębie oraz ;edncl kuropatwę" i jeszczc ma poczucie głodu. Częstym motywem jest symulowanie różnych chorób, by unikn;lć pracy .. ·.i polu czy w domu. Taka "chora" osoba ma zazwyczaj niesamowite życzeni" chcc dostać "świeży bochen chleba, przygotowany przez młodą niewiastę", ,,:JlCCZOnego kurczaka", "arbuza ze Strumicy", "rybę z jeziora Ochrydzkiego", "t~:yjetniego wina", Poeta ludowy znalazł jednak i lekarstwo dla takich ChOl'ych. VI pieśni nr 170 "namawiana jest taka osoba, by poszła rąbać drzewo derenia i d;-i e.,v ip, c: uder7Jcń s,iekierą w .to twarde drzewo liczyć jako jedno uderzenie", Nie zostało pominięte pijaństwo, jakkolwiek u Słow,ian południowych 0.>;:ohol nie ma licznych zwolenników. Jednak i o tym nielicznym gronie pijaków mc;'a ludowa nie zapomniała. Komizm tych pieśni przeradza się w sarkazm. Anonimowy �269 RECENZJE autor :'ozprawia się z ,szyderczą zajadłością z taką osobą, któr·a często zagląda do kielicha. Plastycznie jest przedstawiona sytuacja w takim domu, gdzie "wino stało się p,'zycrzyną, że po,zbyto :się wolu, konia, welny li pola uprawnego". Spora cześć utworów ośmiesza popów - szczególnie ich żony. Pop w pojęciu ludu, '.0 osoba, która żyje :z ,pr·acy chłopa. :\~,c zabrakło wątków, w których lud kpi z króla s'erbskiego Piotra Karadjo,'djcvicia, który w otoczeniu swoich starych ministrów i generałów żeni się w L~:1dyni·e. '1'; zbiorze tym, jak i w podobnych 'tego typu powstałych Słowian, zawarto cieka·.·..e wątki o wadach ludzkich, o słabych charaikterach. Lud jest najlepszym i obiektywnym sędzią oszustów, kombinatorów, darmozj'adów, brakorobów, amoralnych, leniwych, pijaków, awanturników i innych ciemnych charakterów. Oko pieŚnl:lrca ludowego rejestruje WJszystko Co s'ię dzieje w otoczeniu i zawsze O'braz ten przekazuje przesadnie, dążąc do wyeliminowania z życia złych cbyczajów i pc·,;iępowań. Taki jest cel ludowych pieśni humorys'tyozno-sa.tyrycznych. Poza roją c.abawową na pewno utwory te oddz1aływują wychowawcw. Garść informacji podaje autor wstępu o poetyoetych pieśni. Szkoda, że zabrakło porównania z odpowiednikami ościennych narodów słowiańskich, gdzie SpOI'Omotywów o podobnej tematyce bytuje w ich poezji ludowej. Często daje się Z,,'\,-Iważycpowrót do tego samego 'tematu. e charakterystyce muzykologicznej pisze krótlro i rzeczowo Trpko Bicewski (s. 25 - 30). Podaje on specyfikę melodii ludowej tych pieśni - od solowych do wykOl.ań grupowych. l\:a str. 179- 214 są indeksy informatorów, okręgów i wiosek skąd pochodzą zawarte tu pieśni, zbieraczy (w liczbie 51), miejscowości skąd oni pochodzą, imion bohaterów pieśni humorystycznych i satyrycznych oraz indeks alfabetyczny ut\':orów. :]',kmkamentem zbioru jest to. że redaktor nie ułożył pieśni tematycznie, a dla b"dacza stwarza to dodatkową trudność, gdyż musi sam szuk,ać wariantów poszczególnych motywów. Kole Simiczijew Na tenka srma niżani. Narodni umotworbi od Pi.,-inska Makedon·ia. Wyd. "Stu- deniski zbor", Skopje 1982, ss. 333. Zbiór pr.zygotował do druku współczesmy folklorysta Tome Sazdow. W krótkim wst.ępie podaje, skąd pochodzą zawarte w tym zbiorze utwory podkreślając bogate tradycje ludowe części Macedonii wchodzącej w skI-ad Bułgarii. Pierwsza t~go typu antologia ukazała się w Skopje w 1950 r. pod redakcją Kruma TOSJzewa i Radmiły Ugrinowej l. Sporo zawartych w omawianej książce utworów wzięto z tego wł"śnie ,zbioru, a ponadto ze zbiorów Vuka Karadzicia 2, Atanasa llijewa", braci Molerowych >I i serii "Sbarnik za Narodni Umotworenija" 5. , Noroun; umowworbi no·.•.·", Skopje J950. au Pirinska Makedonia. Redaktirale 'V.Karadzić, Dodatak k Sanktpietierburgskim sravnite!jnim Tecija s osobitim og!edima bugarskog jezika, li Wijeni 1922. , Sbornik ot narodni umotworenia, obiczai i dr. Nareżda. rodni pesni, kniga l, Sofia 194~. • "Sbornik I "Sbornik na Bylgarskata Akademija za Narodni umotworenija". na Naukite". Sofia Krum Toszew rjecnicima Atanas 1949, T. i Radmila svoju llijew, jezika I otdel Ugrii naNa- �RECENZJE 270 W omawianym zbiorze zawarto 110 pieśni ludowych, w tym 58 lirycznych, 24 epickie oraz 19 bajek i 4 legendy ludowe. Wśród pieśni ludowych znalazły się także ballady (nr 30, 31, 38, 40, 42, 43, 47, 48, 52, 61, 63, 64, 6'5, 66, 71, 77, 78, li 90). SaZJdow nie wyłączył tych ballad ,z pozostałych grup. W pieśniach lirycznych znalazły się mityczne, obrzędowe, weselne, obyczajowe, historyczne, a więc niesklasyfikowane w osobne grupy. Do utworów liryczno-epickich włączono wątki o istotach nadprzyrodzonych (nr 69 - 70). Do grupy epickich o postaciach historycznych średniowiecza (wojewoda Momczil, królewicz Marko, Lutyca Bogdan) zaliczono utwory historyczne nowszych czasów (nr 96, 97, 98, 102, 103, 104, 105, 107), hajduckie (nr 106) oraz rewolucyjne i partyzanckie (nr 108, 109, 110). Saz,dow nlile nawiązuje do pozostałych dwóch części Macedonii greckiej i jugosłowiańs,kiej, tzw. Egejskiej i Wardarskiej, gdzie wiele z zawar,tych w omawianym zbiorze wątków posiada odpowiedniki. Nie wspomina nic ;0 podobieństwach z fołklorem sąsiednich narodów słowiańskich - Bułgarów i Serbów [np. o zabójstwie Momczila, nr 87), o królewiczu Marku i Dziecku Dukatincze (nr 91), o królewiczu Marku i Gilnie Arnautynie (nr 92), o wyzwoleniu pfJZez królewicza Marka trzech łańcuchów niewolników (nr 93), o Lutyce Bogdanie (nr 99»), ani też o ogólnobałkańskich motywach, chociażby wspomnieć o balladziie o kalzirod",twie (nr 40, 77, 90). Są oczywiście i utwory samorodne, bytujące w danym tylko regionie. Większość jednak pieśni ludowych ma piętno ogólnonarodowe. Spotkać można ich wa,r,ia1nty rozsriane po ,całym kraju. Do tego problemu Sazdow nie nawiązuje. Ciekawe są lZawarte w tym z;biorze bajki ludowe. Są wśród nich fantastyczne (nr 11 - 114) obyczajowe nr 115 - 129). Interesujące są legendy związane wyłącznie z toponimią Macedonii Pirinskiej - z jelzaorami i szczytami gór Pirinu oraz dwie legendy o tym, jak powstały niedźwiedzie oraz myszki i koty. 18 Liryczno-epickich, Kole D. S a u k a, Litowskij jol klar, Wilnjus 1986, wyd. Vaga, Simiczijew ss. 317. TIak bUski nam f'olklor Litwy znal,azł 'szerokie omówienie w pracy profesora Uniwersytetu Wileńskiego, dr Donatiasa Sauka, a wydanej w 1982 roku. Jej rosyjskti przekład d:)tarł na polSIki rynek księgaDslk,iw cZltery lata później. ITirzeba już na wstępi,e zaznaczyć, iż autor opowiada się za lingwistyczną or.ientacją folklorYistyki i oczywiście stanowisko to wYDaźnie rzutuje na metody badawcze. Siam 'zaś fOILklorokreśla jako ustną twórczość ludową. Omaw]ana praca jest maTl:ograiiezlrlym opDaoowaniem dawnego, lZ,astanego zrodlowo folkloru, jak też zmian zachodzących w nim współcześnie. Autor już w podrozdziale "Nstępu pt. "W,ieś, kultura ludowa, folklor" omawia między innymi minione i obecne sy,tuacje folklorystyczne kreujące przedmiot jego zainteresowań. Genemlnie cały folklor dzieLi n.a pieśni li pows,t'ałe przejawy ustlnej twórc1zośc,i, której transmisji lnie towar.zySlzy muzyka. O ile ,S'tanowisko to wydaje się być zasadne i nie wymagające ~omentaI'za, to, z pewnością, na większą uwagę za,sługuje podz~ał samych pieśni i ich chamkterystyka. O zasadności kwalifikacji na potrzeby tegoż opracowania wspomilna autor w rozdziale pl. "Gatunki ludowej liryki" (s. 23 - 26). Zatem dJZileliDonatas Sauka pieśni ludowe na: wykonywane przy pracy, weselne, wojenno-historyczne, obrzędowe, satyryczne i pogrzebowe. Dalej zaś dzieli je na mrowie drobiazgowych grup, dając przy tym ich obszerną i niezwykle cellną charakterystykę. Analiza przeprowadzona została w oparciu o pieśni �RECENZ.l'E 211 ze zbiorów wydanych w przeszłości, ale także ze współczesnych katalogów sporządz.onych w Oddzi'ale Folkloru Instytutu Języka Litewsk~ego i Liter,atury. ImJormacje o bogaotwie wartantów poszozególnych pieśnli również pochodzą z tychże k,atalogów. Analiza pieśni, jak i szeregu .innych afltystyczych wypowiedzi ludu, w omawianej pracy przeprowadzona została dwukierunkowo, tj. od formy do treści i od treści do formy. Wyjaśnia ponadto 'autor wieloobrazowość li wielopla,slzczyznowość tej warstwy folkLoru. Pierwszą część omawi,anej pracy zamyka niezwykLe interesujący rozdział pt. "Inne gaJtunki pieśni" (,s. 150 - 16,6). Obejmuje ona analizę tego obs!ZJaruludowej poezji, która już oddzieliŁa się od tradycyjnej. W poprzednich rozdzii,ałach 'autor badał korzenie pieśni ludowej, tu na'tomias,t podej,muje się odnotowani'a wa,rurtków funkcjonowaniia pieśni w nowszych ozasach, ,ich zupełnie nową funkcję, a częściowo zmieniającą się formę. W drugiej części k,siążkt Donat'as Sauka przechodzi do omówienia prozatorsk,iego folkloru Litwy. AinaliJz,iepoddaje: "sikaz,aJnia", bajki magkz,ne, zwieI'zęce, podani,a historyczne, toponomas'ty'czne, ajtiJologiczne, legendy, a także małe formy, do których zaliclza przysłowia, porzek,adła i zagadki. Badacza tworzących się obecnie zjawisk kulturowych na ws.! zainteresuje rozdział pt. "Współczesna ustna twórc:wść ,ludowa" (:s. 251 - 28'5). Rozd:oiał ten z,asługuje na szozególną uwagę ze względu na doniosłość wielu spostl1zeżeń, a także stawianych pytań, na które [l,ie za,wsze autor znajduj'e odpowiedź. Gener,alna myśl, jaką można dost,rzec w ,tym fmgmenoie opmeowania, stanowi o tym, iż autor zauważa i,sltnienie współcZJesnego folkloru na ws.! litewskiej, mimo iż jego sytuacja kI'ieacyjna daleko odbiegała od standaI'idoiWej, tzn. takiej do jakiej pnywykliśmy. Autor idzie tu między innymi tym badawczym torem, jakim ostatnio porus,zała się Teresa Smolińsk,a 1, a który, niestety, pr,zez znakomitą większość folklorys'tów i tych, który za takich chcą się uważać, jest pomijanym lub niedostrzeganym. W swojej pracy Donatas Sak'Ua ;ropytuje między innym:i o granice profesjonalnej i nieprofesjonalnej 'twórc:wśoi, pyta o kry,terila poz,walające wyodrębnić foLklor współczesny, ezy np. ząp.!sywać słowa znanego współczesnego poety, do których ktoś ułożył melodię? Postuluje przy tym kształcenie folklorystów w nieco innym duchu, w duchu naSltaw,iornymna pr,z,emiany, bowilem jeg,o zdaniem "folklorysta-praktyk winien wiedz,ieć, jak ma się odnieść do prób człowieka niewykształconego w układaniu wierszy, do prozatorskich, pamiętnikarskich opowiadań ... " (s. 251). W końcu autor omawianej pracy dochodzi do prz'Eikonania, że we współczesnych warunkach nie kaŻldy prz)ejaw twórcz,ości ludowej można uznać z,a przedłużenie dawnych tn::lctycji. Tmdycyjna ,i nowa IUs'tna forma twórczośc,i ludowej żyła, żyje w specyf,ioznym środowtsku. Dlatego też ogólnie przyjęte kwalif.ikatory tej twórczości, takie jak: anonimowość, wari1antowość, komunikacja ustna, są względne, mimo iż w pew:nych wypadkach mogą być uznane za O'bowliązujące. WypoWiiada się też Donatas Sauka z,a folklO'rysty,ką realizującą swoje zadooliia samodz,ietnie, aczkolwiek niekiedy wra,z IZ socjologią, etnografią ,i psychologią. Niewątpliwą zaletą omawianej pracy jest .dostrzeżenie i odnotowanie zjawiska kulturowego j'alkim j'est folkloryzm. Autor I'iozumie przezeń "wszelkie procesy adaptacji folkloru, wskrzes'zaiIia :i transformacji w inne pI'zej1awy kultury" (,s. 2&1). l por.: T. Smolińska, .Ja wóm trocha połosprowiom na Ślqsku, Opole 1986; Taż, Z wybranych problemów wiadania, Opole 1987. '" Współcześni gawędziarze ludowi dawnej i współczesnej sztuki opo_ ( �272 RECENZJE Praca Donat'as'a Sauka, mimo materialistyczlno-klasycznej maniery, z pewnością należy do naj doskonalszych monograf,icznych opDacowań region1alnego folkloru, jakie pojawiły się w ostatnich latach. Sięgnąć do niej winien każdy folklorysta zajmujący się 1radycyjnym oraz współczesnym folklorem, a to ze względu na metody badawcze i ich rezultaty zawarte w tej pracy. Omawiana książka jest też ważnym studium porównawczym i stwarza możliwość odniesienia do niej innych spostrzeżeń poczynronych na guncie folkloru rodzimego. Wojciech Shelagh Wei 1', Qat in Yemen. 1985, Briti5h Museum Publications NAEKOTYK Consumption and Social Change, ł_ysiak Dorchester Limited. CZY KATALIZA'J.10E STOSUNKOW SPOŁECZNYCH? Kat, liściasty, wiecznie zielony krzew tropikalny jest od dawna przedmiotem dyskusji lekarzy, biologów, ekonomistów, antropologów społecZll1ych i slOcjologów. Dziś uprawiany jest głównie na krańcach południowo-.zachodniej Arabii, a więc w górach północnego i południowego Jemenu, ale także w Arabii Saudyjskiej, w prowincji Asir. W Afryce jego uprawy znajdziemy przede wszystkim w Etiopii, w prowincji Harar, nadto w Kenii w prowincji Meru, w części Somalii. Stosunkowo niedawno dotarł do Madagaskaru. Ponadto jednak znany jest w Ewandzie, Burundi, Tanzanii, Zairze, Zambii, Ugandzie, Mozambiku i w RPA. Niewielkie ilości katu uprawia się w Izraelu na potrzeby żydowskich imigrantów z Jemenu, a w głębi Azji wiemy, że roślinę tę spotkać można w Turkiestanie i Afganistanie jako dziko rosn<lcą· Kat (Catha edulis, For,sskiil) najlepiej się czuje w tropikalnym i subtropikalnym środowisku górskim, obfitującym w opady. Niezbyt wymagająca, przY intensywnym nawadnianiu daje w ciągu roku kilkakrotnie plon w postaci młodych liści i pędów. Najczęściej przypomina wyglądem i rozmiarami krzewy herbaciane, lecz w pewnych warunkach dochodz.i do rozmiarów 5 - 10 metrowych, smukłych drzeweik. K'at jest łagodnie podniecającym i odurz.ającym narkotykiem. Jego młode listki i pędy żuje się na surowo, w s!tanie możliwie jak najświeższym. Ta forma konsumowania katu jest najpowszechniejsza w Arabii i Afryce Wschodniej, choć bynajmniej nie jedyna. Od wieków znano na kontynencie afrykańskim rodzaj herbaty z suchych IJstków katu, a także przyrządzano papkę ze zmiażdżonych liści. Dla międzynarodowej służby Zjdrowia oraz agencji rozwojowych działających w krajach Trzeciego Swiata kiap1talne znaczenie ma konieczność ustalenia czy i na 'ile masowa konsumpcja katu zagraża zdrowiu milionów ludzi uprawiających ten obyczaj regularnie i codziennie. Ekonomiści zastanawają się nad konsekwencjami gospodarczymi przeznaczania od 1/4 do nawet 1/3 zarobków przeciętnego Jemeńczy.ka na zakup coraz to kosz.towniejszego katu. AgDOnomowie wskazują na coraiZ pows'zechniejsze zj;awisko w tym regionie Afryki i A,zji polegające na obracaniu dotychczasowych pól prosa li innych roślin żywieniowych w planta.cje katu. Z niepokojem spoglądają na to również władze zainteresowanych krajów arab'skich, znajdując się równocześnie jednak pod presją wpływowych i bogatych plantatorów. �273 RECENZJE Etnografowie, antropolodzy społecmi i socjolodzy interesują się katem jako elementem miejscowej kultury o l1iiebywałej żywotności i dynam1ce. Utarło się mniemanie, że używki i związ.ane z nimi nałogowe zażyw,anie nar,kotyków idą w parze z niedorozwojem gospodarczym, poczuciem braku przyszłości, że są formą ucieczki od bez,nadziejności dnia codiziBl1ll'lego.tNie bez racji zwraca ·s.ię obecnie uwagę 'na rodzaj ofensywy na I"komani i tradycyjnej w wielu krajach Az.jii Południowowschodniej, gdzie chemiczne stymulanty podawane są i propagowane Ul drobnych wars7Jtatach i fabryczkach wśród pracujących tam robotników. Problem popularności katu jeSit jednak o wiele bard:z,iej skompLiKo.wany. Jego konsumpcja gwałtownie wzrosła w Jemenie Północnym w latach 70-tych, gdy społeczności tego dotąd zacofanego i ubogiego kraju arab9kiego z,aczęły szybko bog;:c:ć się podejmując praoe w sąsiedniej Arabii Saudyjl9Kiej., pnzeżywająeej naftową prosperity. Przewrót po1ityczny, który w Itym mniej więcej czasie przeżył Jemen Północny wzmocnił aspiracje westernizacyjne w życiu codziennym kraju. Społeczeństwo ,zetknęło się z mnóstwem dóbr konsumpcyjnych, poczynając od europejskiego pochodzenia mebli i U1'ządzeń gospodarstwa domowego, poprzez modni! odzież, radia, telewizory, sprzęt, wideo, motocykle i samochody. Zaczęto prześcigać się w ostentacyjnym luksusie a konsumpcja katu nieoczekiwanie dla uczonych stała się elementem tego prestiżowego wyśc.igu. Rola katu w kullurach południowej Arabii i Afryki Wschodniej była niejednokrotn:e pnzedmiotem badań etnograficz.nych. Jej między 1nnymi poświęcił uwagę szwedzki antropolog społeczny, Tomas Gerholm w swojej ainalizie miasbecz.ka jemeńskiego Manakha, recenzowanej zresztą na łamach "Etnografii Polskiej" '. Shelagh Wcir traktuje ten problem jednlak bardziej kompleksowo, zwraoając uwagc; na konsumpcję tej rośhny w sytuacji intensywnej zmiany kulturowej. Autorka omawianej tu książki jes.t kustoszem Museum 'of MankJiJnd w Londynie, placówki będLjccj częścią słynnego Muzeum Brytyjskiego. Odpowi,ada za dział Bliskiego Wschodu i na swoim koncie ma hadania terenowe prowa.dzone w Palestyn:(' i Jordanii. Pisala ·na temat tkactwa Arabów pa:lestyńskich, a także dała ogólny szkic kultury mateI1ialnej beduinów jordańskich. Jej 14'-miesięczne badania terenowc w górach Jemenu Północnego w latach 1979- 1980 zaowiocowały między innymi ninicjszym studium. We wstępie autor·ka przyznaje, że powSitało ono lliiejako na marginesie jej pierwotnych zainteresowań zasadniczymi dziedzinami gospodarki Jemeńczyków, to jest rolnictwem ii handlem. Z czasem jednak zauważyła. że kat i jego konsumpcja jest poniekąd kluczem do LZl'07.umieniamechanizmu działania i przemian życia tych społeczeństw. Książka jest napisana niesłychanie Soumiennie, a jej konstrukcja jasna i precyzyjna pozwala czytelnikowi szybko wejść w zdawałoby się gąszcz bardzo odległych problemów. Weir wykorzystała nadspodZJiewanie bog,ate piśmi'ciilniotwo przedmiotu. a jej lista bibliograficzna pnzekracza 200 pozycji. W efekci,e badall. terenowych i studiów litcratury powstało syntetyczne, liczące zaledwie 191 stronic dZliełko. kóre' wydaje s,iq nieodz.owną lekturą dla każdego, kto powaŻ!tlie interesuje się kulturami pogranicm arabsko-afrykańskiego, bardzo z,resztą mało znan'ego etnografom polskim. A wypadnie tu zauważyć, że tamtejsze realia kulturowe i poniek<)d także ekologiczne bardzo odbiegają od stereotypów jakie na temat świata islamu 7:aczerpnęliśmy z krajów Lewantu, Mezopotamii, z Anatolii czy Azji Środ- 'Leszek Dzięgiel, recenzja: Tomas Gel'holm, Market, equality in a Yemeni Town, Stockholm 1977, Stockholm "Etnografia Polska", t. XXIX: 1965, z, 2, s. 290 - 294. 18 Lud, t. I.1XXIl Mosque Studies and in Mafraj Social Social InAnthropology, �274 RECENZJE kowej. Stąd książki ,traktujące o etnografii współczesnej krańców połudnriowej A,rabii jak tu omawiana, jak wspomniarne srtudium Gerholma, czy dokonane w sąsiednim Omanie badani,a Bartha i Wi~kan miałyby duże znaczenie dla ulepszenria procesu dydaktycznego na naszych uniwersytetach 2. Na przeszkodzie stoi naturalruie brak dewiz na zakup tych dz:ieł. Nieduże, chorCilażluksusowo wydane studium Weir Qat in Yemen kosztuje na terenie W. Brytanii 15 funtów. Wywód swój na temat katu w Jemenie Północnym zaczyna autorka od ,zwięz,!ego /:>zkicuekorlorgioznego, po którym następuje opis stosunków religijnych i politycznych z uwzględnieniem najrnowsrzych wydar,zeń. Wraz z ana1<iząprzemian ekonomiczmych autorka da)e Inam wgląd w syntetycznie pojęte zmiany społeczne i ideologiczne omawianego kraju. Biologia opisywanej rośliny, jej geograficzny zasięg, uprawa na terell]ie Jemenu Półnoonego, syst'em sprzedaży i najnowsza ekspansja plantacji katu to tematyka rozdziału następnego. Z kolei autorka zajmuje s'ię f,izjologicznymi skiutkami żucia liści katu, jakie zaobserwować można w trakcie owych narkotycznych posiadów codziennych, ale także tym, jak je widzą Jemeńczycy. Na koniec czytelnik ,zostaj'e 2lapoznany z badaniami europejskimi i amerykańskimi nad katem. Tu pojawiają się akcenty polemiczne wobec autorów, uzrnających kat Im narkotyk niebezpiJeczny dla zdrowia, gdyż autoTka opowiada się raczej za odmiennym werdyktem względem tej egzotycznej rośliny. Z kolei otrzymujemy zestraw relacji na temat konsumpcj,i k'atu, pO.wlstawionych pnzez róż;uych podróżników i badaczy tego obs'zaru, łącznie z opiniami samych tubylców. Koresponduje z tymi wywodami ,rozdz'i'ał następny zajmujący się hirS'tor,iąIwnsumpeji katu w Jemenie. W nim znaj.d!uj,e,my jednak także rozważania na tem<llt relae}i katu i kawy, drugiej rośliny towarowej, jaka przez wieki ,ikształtowala gospodarkę kraju. Autorkla wy,siuwa hiipotezę, że prestiżowa konsumpcjra katu rozwijała się niejako w wyniku prosperity gospodarczej wynikającej ze sprzedaży kawy. Analizuje dalej kat w aspekcie prestiżu społecznego i podziałów klasowych dawnego społeczeńst,wa jemeńs'kiego. Ustos'unkowuje się w perspekityw:ie d<iejowej do skali kos'ztów 'spożywania katu. Ekonomice konsumpcji ro.śliny pl1zed przełomem gospodarczym z lat 70-tych i po przełomie poświęca Shelagh Weir rozdział kolejny. Następnie zatrzymuje się na ważności społecznej wspólnego konsumowania katu, gdyż jest to element zasadniczy w całym 'tym zj,awi'sku. Opisuje zatem modelowe przyjęcia w specjalnie przeznaczonych do tego ,izbach, wyróŻlllia uroozyste, fundow,ane przez gospodarza spotkania i codzienne, popularne posiiady, w czasie których każdy pr,zychiodzi z pękami rośliny pod pachą li termosem z wodą. Bada przy tej okazj;i mechanizm ilIJJt€gracj,i społecznej i twol1zenie się nowych związków międzyludzkich. Nje poprzestając na tym, autoI1kia w !kolejnym rozdziaLe podejmuje temat znaczenia rytua1<nego tych spotkań codzi<ennych, organizowanych na wSlZylstkich szczeblach społeClzeństwa współczei>Il!ego Jemenu. Pts,ze o rozmieszczeniu prze:s'trzennym gośoi w izbie li związanym z tym i>tatusie społecznym. Zwraca uwagę na dwolistość rytuału, ~tóry IZ jednej .strony obejmuje wszystkich, 'z drug:iej jednak podkreśla UJstanowioną obyczajem hierarch,ię społeczną. Wreszcie na John 'Fredrik Hopkins Barth, Sa har. Culture University Press. Unni Wikan, Museum-University Behind the of Oslo. Veil and in Society Arabia. in an Women Omani in Oman, Town, Oslo Baltimore 198:1. The 1978, Etlmographical A chociażby także i najnowsza praca wIedeńskiego etnografa W. Dostala, który od lat bada Jemen. Walter Dostal, Egalitiit und Klassengesellschaft in Siidarabien. Anthropologische Untersuchen zur sozialen Evolution, Horn Wien 198~, Verlag Ferdinand Berger und Sohne. �275 RElCENZJE licznych przykładach presji s>połec,Zillejwywieranej na jednostki,' które nie chcą konsumować katu autork.a demon:stl"uje, iż zespół prezentowanych problemów to coś znac.znie więcej lIliż Jlałóg :z. egzotycznego regionu świaJta. D.z.iJeWlią,ty i ostatni rozdział tospraw.a roli katu jako symbolu społeoznej interakcji, a zarazem pocmeia wspólnoty, zaang,ażow.ania i kooCormizmu. Tu :unajdziemy wreszcie' analizę roLi katu jako symbolu s>połeez,nej .irr:1terakeji, a zar'azem poczucia wspólnoty, zaangażowania ii konformizmu. Tu iZnajd2.iemy wresz.cie analizę roli katu jako daru, jako pnzej'awów ostentacyjnie wystawnego żyoia, nazywanego niemal "potlac'zem pieniężnym" i wres,zcie jako areny rywalizacji społecznej. Calość k'siążki kończy krótkie podsumowanie, wykaz termiJnów arabskich oraz indeks, Dz,ielko zilusitrowano 30 CotogroaCiami,z których więkSiZJOŚĆ wykonała w teren~e autorka, mapą Jemenu północ.nego, wykresami i l'eprodukrcjami karykatur z czasopism jemeliskich wyśmiewających obyczaj żucia katu. Niezależnie od bardzo bogatej treści inColimacyjnej książka Shelagh Weir dostarcza czytelnikowi dużo satysfakcji w częściach dyskusyjnych, omawiających m. in. problem ewentualnej szkodliwości żucia katu, a także sprawę uznania tego obyczaju za narkomanię. Prezerntowan€ pr.zez Weir stanowisko, iż mamy .tu do czynienia .z ,rodzajem popularno·ści charakterys1tycZ'rlej np. dla XVII-wieclZnego Londynu, gdzie tłum wypełniał kawiarnię, racząc się smolistym napojem może budZlić wątpliwości. Zwłaszcza w świetle nie powoływaneg<J prlJeIZ autorkę artykułu Petera Kalixa, który dość jednoznacznie ocenia efekty tej rośliny przebadarnej przez grupę francuskich specjalistów 3. Zauważa, iż skutki te łag<JdLi tylko fakt, że żujący kat nie są w stanie fizycznie ~konsumować większych jego ilości mogących okazać ffię fatalnymi. , Nie znajdujemy w książce Weir ustosunkowanJia się do ewentualnych skutków katu dla !Zdr<Jwiakobiety, chociaż autorka wielokrotnie wspomina, iż co najmniej od lat 70-tych konsumują tę .roślinę również codziennie Licwe gl'Upy Jemerrek. Ani słowem nigdzie nie wspomniano o ewentualnych efektach· tego narkO'ty,ku na życ·ie płodu, na l'ozwój niemowląt karmionych piersią, czy nawet na nastolatków w wieku dojrzewania. Wiemy skądinąd, że praktyki z katem zaczynają młodzi mieszkań'cy Jemenu już w wieku 12 - 14 lat. Skoro koosumpcja katu I10śnie w miarę bogaoe:nia się mieszkańców Jemenu, jako pochodna prosperity naftowej sąsiedniej Arabii. należ;ałoby się zastanowić nadewentual:nymi ·skJutkami :bego zjawiska na przyszłość. W kraju, który swój rozwój gospodarczy zawdzięcza efeme·rycznemu iZjawiJs,ku wZlbogacenia się na naCc,ie najbliższych sąsiadówpow,inien budZlić niepokój szerzący się obyczaj prestiżowego ,brwonienia pieniędzy na konsumpcję rośLiny narkotycznej. Dodajmy kO/nsumpcję, na którą do ,niedawna mogli sobie pozwolić tylko ludzie najbogatsi i to bynajmniej JlIie oodziennie. Gdy na domiar .złego zaniedbuje się uprawy TiOślin żywieniowych, a żywność zaczyna masowo importować z Zachodu to wypadnie zas~anowićs,ię, jak ,długo ta dziwna euforia będzie trwala? Przecież o wi·ele potężniejSiZe i b<Jgatsze od Jemenu sąsiedlllie kraje ,naftowe od lat liczą s;ię z możliwościami wyczerpywania się swoich roponośnych pól, lub też załamania koniunktury. Ciekawe, iż tego rodzaju rozważania nie znalazły się ani w analizach autorki ani też żadnego z przytaczanych badaczy. Obawy władz jemeńskich kwitowane były dość zdawkowo. Być może samo zjawisko społeczne zafascynowało autorkę książki tak mocno, że na refleksje tego typu, bynajmniej nie nowe już dziś wpiśmiennictwie naukowym, nie starczyło miejsca. • Peter - 1451. li· Kalix, Une drogue nomm~e khat, La Recherche, nr 1Q2, XII, 1985, vol. 16, p. 1444- �276 RECENZJE Czytając doskonałą stylistycznie i konstrukcyjnie pracę Shelagh Weir trudno jednak nie odłożyć jej z uczuciem zawodu. Oto bowiem doświadczona kobieta-etnogr«f prowadziła badania w muzułma!'1skim społeczeilstwie jemeńskim, tradycyjnie izolującym wobec .obcych śWiiat mężczyzn i kobiet. Z książki i fotografii wynika, że autorka przełamała tabu męskich posiadów katowych i brała w nich udział. Z pewnością jednak mogła brać udział także i w podobnych spotkaniach kobiet. Poza zdawkowymi uwagami i paroma dl"Obnymi zupełnie szczegółami nie zaprezentowała nam ich specyfiki. Jak dotąd szansa na tak istotne uzupełnienie obrazu zjawiska została niewykorzystana. Ja~I:1Y i precyzyjny styl książki, lekkość podania materiału przy naukowej rzetelności, !słownictwo proste i bezpretensjonalne budzą szacunek dla autorl,i. Już, chociażby z tego powodu polecałbym lekturę dziełka Weir tym spośród etnografów, którzy usiłują raczej zbić z tropu czytełnika za pomoC<) nieznJZumialej terminologi i. pretensjonalnej stylistyki i zawiłego wykladu. Pl"Zystępność stylu poł'lczona z precyzją naukową, a także uzupełnianie refleksji teoretycznej konkretami kulturowymi z pewnością nie obniżyły rangi recenzowanej tu pracy Shelagh Weir. Frzeciwnie, stawiają ją w rzędzie solidnych i ciekawych studiów, tak charakterystycznych dla etnografii brytyjskiej obszarów zamorskich. Leszek Torild o f wan d e r, Die soziaW7wnomischen Verhiiltnisse cler biiuerlichen der Republik Mali. Ergebnisse einer Feldforschung im Arrondisement Sanankoroba, Region Bamako, Akademie-Verlag. Bel'lin 19B:~. Bevolkerung L Dzięgiel in .-\utorką tego studium terenowego jest Norweżka. która n';llisala cwoją dysertację w Instytucie Etnografii im. Juliusa Lipsa na Uniwersytecie w Lipsku. PracG wydano w serii publikacji lipskiego Museum fill' Viilkerkunde. Torild Liifwander spędziła w roku 1973 siedem miesięcy w trzech wsiach w prowincji Bamalw, w okręgu Sanankoroba. Tytuł książki zapowiada zbyt wiele w ~lO~uliku do tre~ci. Nie jest to jakaś synteza stosunków społeczno-gospodarczych rolniczej ludności calej republiki Mali. Tym niemniej navlet s'olidne obserwacje z jednego regis'lu są dla etnografa-afrykanisty nader pożyteczne i interesujqce. Auturka sumiennie przedstawila realia swojej pracy w tereni.e i zastosowaną mcl-udt;. Celem pracy było przedstawiEnie życia i gospodark;i badanych wsi widzianych z perspc'ctywy rodzinnej zagrody. Norweżka miała ambicjQ nas'zkicowania wspólcze'inych przemian malijskiego wieśniaka i jego otoc.zenia, wynikaj'lcych z polityki wspólczesnego państwa afrykańskiego wo·bec wsi. W części poświęconej s-losunkom społecznym i gospodarczym najpierw otrzymujemy krótki zarys dziejów badanych wiosek. Następnie autorka daje przegląd ro:~lin uprawianych w tym okrQgu, pisze o pracach polowych i klasyf,ikuje typy pole~ek wokół zag.ród. Dalej prezentuje zagadnienia demograficzne. pi",z.)c o wielkości, poszczególnych, wybranych rodzin, omawiając status glowy rodziny i problemy poligyni i. Studium ZRwiera bardzo sumienny przegląd struktury badanych ]'0dzin, poparty tabelami. Uifwander dość szczegółowo omawia podzial obowi'Vków między płcie w rodzinie i specyficzne układy wynika,iqce z wielożeńst,va u gospodarzy-poJ igamistów. W grupie zagadnień 1'Odzinnych znajdują się takie momenty życia jak ciąża, poród, a także podział spoleoZiIlości doroslych i młodzieży na klasy wieku. Z tym niejako wiąże się temat następny: tajne stowarzysz'enia, tak częste w kulturach Czarnej Afryki. Odrębnym ze·społem spraw będą natomiast trzy ostatnie rozdziały, �277 RECENZJE kończące czę,ść zasadnicze! książki, dotyczącą stosunków społeczino-gospodarozych. Omaw,ia w nich autorka rolę chałupnictwa i uprawianego dodatkowo rękodzieła w życiu badanych rodzin wliejskich. Następnie pisze o zjawisku wędrownej pracy sezonowo podejmowanej i wreszcie o handlu oraz r01i targu. Zagadnienia bardziej ogólne i zaralzem wynikające ze zmian, jakim ulega współczesna wieś malijska. zawarto w części omawiającej działanie administracji, szkoły, nowych organizacji społecznych i instytucji usługowych. Znajdzie się tu zatem zwięzła analiza tak zwanych ośrodków społeoznych: "Centre S8cial" oraz "Federation Groupment Rurale". Ale zarazlem pisze autorka o tak zdawałoby się prozaicznych instytucjach jak izby porodowe i lokalne ośrodkli zdrowia. Całość oprócz tabel i wykresów uzupełniają rzuty pOiziome zagród z charakterystyczne! zabudową wieloczłonową. Załączona na koilcu bibliografia obejmuje IG pozycji, w tym także dzida Marksa i Lenina. Szkoda natomiast, że autorka nie załączyła indeksu rzeczowego. ch8ciaż podział pracy na rozdziały i podrozdziały ułatwia orientację w całości. Dziełko ukazalo się w roku 1983, a więc po upływie 10 lat od ukoilczenia badail terenowych w AJ'ryce. Ksi'lżka To,rild Lbfwander, niezależnie od swoich walorów naukowych dla afrykanisty, moglaby stanowić pożyteczną lekturę dla naszych studentów etnografii, gdyby znajomość języka niemieckiego była wśród młodych adeptów tej dyscypliny bardziej popularna. Leszek Contribncioncs a los estudios de los Andes Tokio 1984, ss. 405, ilustracji 11, map 5. Centrales, Dzięgiel red. Shozo Masuda, Peru jen tym pailstwem Ameryki Południowej, które po dzień dzisiejszy tworzy interesuj'lce pole dla badaczy terenowych. Kiedy w roku 1980 ukazał się tom zatytułowany Estud:os etnograficos deI Peru meridional, nie mieliśmy innych Z,01miarów jak przedstawienie nowych mater,iałów z zakresu etnografii andyjskiej będących rezultatem badail terenowych pisze we wstępie do omawianej tu książki jej redaktor i współautor Shozo Masuda z Uniwersytetu Tokijskiego. "Ksić!żka ta zatytułowana Wkład do studiów nad Andami Centralnymi, ma ce,l zbieżny z poprzednią i zawiera cztery opracowania z zakresu etnografii i historiografii andyjskiej". Otwiera jel studium S. lVIasudy zatytułowane Informaciones acerca de la Coca Rejeridas en las Cronicas (Informacje na temat Koki w świetle starych kronik) poprzedzone informacją na temat komputel'Owej analizy tych kronik, prowadzonej w Muzeum Etnologicznym w Osaka przy współpraey profesorów Tatsuhiko Fuji, Hiroyasu Tomoe,da i Norio Yamamoto. Już na wstępie stwierdza autor. że dotychczasowe anal~zy starych kronik prowadzone były jednostronnie i wybierano z nich 'tylko te fakty, które potrzebne były do oświetlenia danego rz,agadnienia. Różne były kryteria selek,cji materiału i różne proporcje badań. Generalnie były to prace mogące dać wyłącznie szc.zątkowy obraz zawartości wszystkich ,kronik. Zgoła inaczej podeszli do tego badacze japońs1cy, którzy przez pięć lat pracowaJi nad analiizą teks,tów kronik andyjskich z XVI ,j XVII w. celem sformułowania balzowych danych do ewentualnego wykor,zystania przez wszystkich badaczy, któr.zy w p.rzyszłości zajmować się będą tym zagadnieniem. Kompuiterowy bank informacji pozwala na usta'lenie wielu zależności faktograficznych, jest s,e- �RECENZJE 278 lekrtyW'l1Yi dokładny. Pozwala on na wprowadzenie do. komputera różnych danych, poddając je wielomkim korelacjom. Wyniki tych korelacji uSlZczegółoWliają analizowany mater.iał, dają .obraz różnych współzakiności wys;tępujących w obrębie kultury materialnej, społeclznej czy duchowej. S. Masuda stwierdza, że w 18 kronikach andyjskich, dotychczas wczytanych w komputer, ujaw.nia silę bogaotwo mai-er1ału - {)/braz konkwisty, opisy geograficzne, władcy państwa Inków, obrzędy, zwyczaje i obyczaje, gatunki uprawi.anych rośbri, pożywienie itp. Odpowiedn.io zaprogramowane tablice .pozwalają na wlZajemne sprawdzanie danych odnoszących się do różnych elementów tradycyjnej kultury andyjskiej. W ~sumie jest to nowato'rska metoda analizowania żródeł historycznych, przekomywująca azyte~nika, iż sto1sując ją oszczędza się czas i uzyskuje precyzyjność w badanych faktach. Rozważania te pokazują nam, że komputerowa analiza danych kUllturowych stała się faktem, a 'zarazem rodzi się refleksja kliedy nasza humanistyka czy rrLauki historyczne będą na co dzień korzystać z !bcj formy wspomagania? Autorami drugiej rozprawy zamieszczonej w tym tumie są Jorge A. Flores Ochoa i Percy Pa,z Florez. Jej tytuł El Cultiwo en Qocha en la Puna Sur Andina (System uprawy "qocha" na obszar:ach Puna Sur Andina). Porusza ona temat, który do dnia dzisiejszego nie został jeszcze opracowany, tj. specjalny sposób wykorzystywania wód deszczowych w rolnictwie andyjskim. W roku 1962 s·tudenci Wydziału Antropologi.i Narodowego Uniwersytetu w Cuzoo (Chile) prowadzili badaJllia terenowe, których celem było dokładne poznanie procesu wy twar.zania ·specjaLnej ceramikJi .zwanej "Torito" rz Pucara. W ich obserwacjach terenowych znajdują się pi.erwsze wzmianki o '"qocha", tj .. szerok:ich 2. - 4 metrowych rowach, w których gromadzono wodę do wykorzystania w uprawach. (Qocha oznacza jeziora, stawy, laguny, generalnie wszelkie zbiorniki wodne o wodach stałych lub czasowych). Zainteresowano się więc szczegółowo tym tematem, starając się wyjaśnić lzasady funkcjonowania teg·o sw.oisiego systemu nawadniania gruntów. Polegał on na czasowym gromadzeniu wody deSlZczowej, której zasoby wykorzystywano w okresie suszy do nawadniania pól, jak również w hodowli i zajęciach go·spodarczych. N-iektórzy są zdaJll!ia,iż jest to system sięgający zbyt odległych czasów, w każdym razie, zdaniem autorów, należał on do nieznanych w dotychC!Zasowej historii kultury agrarnej tego te,renu. Tak to po wielu wiekach zapomnienia, przybył jeszcze jeden temat do oświetlenia w mrocznych dziejach prekolumbijskich kultur. Nie jestem zwolennikiem drobiazgowych streszczeń czynionych przy okazj.i omawiania danej ·k&iążki, zatem anonsuję tu jedynie ów nowy temat podjęty w przedmiotowym artykule. Kompleksowe badania antr·opolog.iczn1e i etnog.raficzne na terenie Centralnych Andów ujęte są w tzw. P1'Ogramie Cobija, a jego zakres problemowy prezentuje w omawianej książce BeII1te Hittmann w artykule zatytułowanym: El Programa Cobi;a: Investigaciones Andina: Notas scyplinarne na Antropologico-multidisciplinaris en la Costa Centro Sur Etnohistoricas (Program Cobija: badania antropologiczno-multidywybrzeżu Centralnym A>ndów: notatki etnohistoryczne). Glównym celem tak sformułowanych badań jest optymalne wykorzystanie wszystkich możliw06ci w procesie naukowego poznania his,torii społeczeństw tego obszaru .i ich bytu. Jest to pierwsze tak szerokie ujęcie tematyki badawczej będące próbą calo~iciowego naświetlenia terytorialnych uwarunkowań mających wpływ na oblicze kulturowe regń'onu. Autor kreśLi miejs.ce i rolę tego programu we współczesnej antropologii kulturowej omawanych obszarów oraz formułuje ogólne zasady jego funkcjonowania. P 1'lzedstawia podstawowe zagadnienia bada:wcze, charakteryzuje stan organizacyjny, techniki i metody badań, ocenia wstępne wyniki. Celem bai �279 RECENZJE dawnym programu jest w miarę optymaJ1ne określenie oblicza kulturowego ludów za9iedlających tem obszar sprzed okresu ze,tkruięcia się ich z przy:byszami z Europy. W tym celu zakłada się dokonanie dokładnych analiz starych źródeł pisanych, w których zalega ogrom interesującego materiału kulturowego. Zamierzenia bada·wcZ€ rzespoIu idą w kierunku odtworzenia obrazu siarych kultur tzw .. ,uros", "proanches", "changos" i "camanchacos" na podstawie w miarę pełnego wykorzystania różnych dokumentów pisanych, sięgających nieraz X,VI stulecia. a iakże badań archeologicznych i antropologicznych. W sumie jeslt to interesująca próba powiązania wielkiej ilości liter,atury, relacji, dokumentów ;i innych źródeł podporządkowanych celowi natury kulturowo-historycznej. Pew:ne wyobrażenie o zakresie tematy,cznym starych archiwaliów pI1Zedstawia ostatni a:rtytuł zawarty w książce pióra FraRklina Pease G. Y. zatytułowany Indices Notaria/es de Moquegua siglo XVI. Una Introduccion omawiający zawartość dokumentów notarialnych, zestawionych przez Pedro Manuela Guibovicha. Zawierają one wiele danych history·cznych i etnograficznych, których ważność podkreśla się w książce określeniem, iż stanowią one "wspaniały klucz dla naszych s~udiÓw". Tevesa Falkowska M. S. P o l i n s k o j, Mity, predanija i skazki zapadnoj Polinezji. Moskwa 1986, wyd. "Naukia", ss. 35·2. Ostrowa Samoa, Tonga, Niue i Rotume, To już czterdziesta pozycja znanej ,i niezwykle interesującej seTii radzieckiej pt. Skazki i mity narodow w'9stoka wydawanej przez Główną Redakcję Literatury W,schodu. Praca, o której mowa przygotowana została ruiezwykle starannie. Opatrzenie j·ej bog.atym marteriałem porównawczym, międzynarodową systematyką. a także ciekawym omówieni-em folkloru Zachodniej PoliJnezji, dowodz'i nie tylko łatwości poruszania się autora w gąSlZCz,uproblemów współczesnej folklorystyki, ale także dobrego przygotowania metodologicznego. Folklor mieszkańców wysp Oceanu Spokojnego był już przedmiotem zainteresowania wspomnianej oficyny 1. Także w Polsce mogliśmy już zapoznać &ię z folklorem tego regionu, by wymienić tu pracę A. God-Iewskiego pt. Drogi synów słońca 2. Folklor mieszkańców czterech wysp Polinezji, choć wewnętrznie zróżnicowany, wykazuj'e wiele cech wspólnych, a niekiedy rodowód niektórych gatunków sięga samego źródla. Autor omawianej pracy wiele miejsca poświęcił analogiom poszczególnych gatunków i .z go·dną podziwu wnikliwością po'szukuje praźródła, orientując swoją metodę badawczą na fińską sz,kołę folklorystyczną. Prawie na każdej wyspie funkcjonowały podania opowiadające o pochodzeniu roślin i zwierząt. Do jednych z najpopulamiejslzych n.ależą tu przekazy a pochodzeniu dzikiego pieprzu, z którego przygotowywano rytualny napiwek Polinezyjczyków. Wiele podań wyjaśnia pochodzenie trzciny cukrowej i morwy.. Opuszczenie na wodę nowej łodzi, wyposażenie jej w wiosła i żagiel związane były ze złożonymi, nicz,rozumiałymi dla niewtajemniczonego, rytuałami, zaklinaniem morza, błaganiem o przychylność wiatru i dobrą pogodę. Odglosy tych rytuałów zachowały się w Slzeregu opowiadaniach. Narody, których folk1or został 1 E. M. Meletinskij, Powestwowatelnyj Moskwa 1970. , A. L. Godlewski, Drogi synów Slońca, folklor Wrocław narodow 196:1. Okeanii. Skazki i mify Okeanii, �280 RECENZJE pmeds;tawiony w omawianej pracy, odbywały dalekie podróże. Mieszkallcy prawie każdej nawet niewielkiej wyspy podejmowali u siebie gości z odległych str'on, stąd też prawdopodobnie żegluga w opow,iadaniach tych narodów ujmowana jest w kategorię wyczynu i ,to nadzwycz,ajnego. O wyprawach mieszkańców T:Jnga i Samoa na inne wyspy mówiq nie tylko podania, ale także realne ślady ich Lam bytno.ści. Najwięks'zą sławą nieustraszonyoh i najlepiej obezHaI!1ych z morską sztuką żeglowania cieszyli się mieszkallcy wyspy Rotuma. Zrozumiałym jest. iż w folklo~ze Zachodniej Polinezji morskie podróże stanowią jeden z g!ównych tematów. W·iele IZ podań omawianego regionu sławi czyny władców Tonga,. Fidżi, Samoa i innych większych wysp. Niejednokrotnie wspomina się w nich () J'Ozmial'ach władzy owych władców, ·0 ,tym z jakich krajów zwożono im dary, mieszkańcy jakich wysp składali im daniny, w jakich kamieniołomach dobywano material na ich grobowce i pomniki, skąd ~prowadzano dla nich znachorów . . Folklol" mieszkańców Niue i Roturna zbieżny jest z tym, jaki spotykamy na Tonga i Samoa, Fakt ów zdaniem autora książki podyktowany jest żeglarska pasją wyspiarzy i powstałą tel drogą wspólnotą kulturową M. S. Polirrskoj (Zwraca uwagę na h.istoryczny aspekt folkloru. Oto bowiem okazuje siC;, że podania mieszkańców Tonga zawierają szereg epizodów z tongijskiej przeszłości w tym historię zdobycia wyspy Samoa w kOtlcu Xlf \\';eku (nr 92, 94, 99). Opowiada się również na Tonga o niszczycielskim najeździe z Samoa (nr 41). Według legend z Samoa, najwcześniej w całej Polinezji powstały wyspy Manua i jako pierwsze zostały zasiedlone. J'cśli wierzyć folklorystycznej tradycji mieszkańcy Manua żyli na swoich wyspach zawsze i znikąd nie przybyli. Przekonanie to jest powszechne. Weszło też do mitologii, w której sami mies.zkaJicy tych wyspy określają się "ludźmi znikąd". Ale oczywiście na różnych wyspach różnie interpretuje ,się to zagadnienie. Np. podania mieszkaJiców .Niue wyjaśniajcI. że pierws'i ludzie przybyli na tę wyspę ;z daleka, rz obcych krajów. Mityczną pr<lojczyzną mieszkańców tej wyspy jest Tulia (nr 104), którą trudno zlokalizovjac na mapie Oceanii. W dalszym ciągu pracy przedstawia autor inne tradycyjne dzieje ludó\\, Zachodniej Polinezji wnosząc, iż folklor w niektóqch wypadkach może stanowić źródło historyczne, z czym w pełni s'ię Izgadzam. Wiele miejsca pośw;ęcił też omówieniu demonologii tych ludów, w której prym wiodą wszelkiego autoramentu duchy, ludoj.ady, olbrzymy. Zabrakło natomiast w Zlbionze pieśni, zagadek i innych gatunków ustnego folkloru, co nie umniejsza wal'to'ści tej ciekawej pracy, Wojciech Łysiak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/047f902ccfcc2ce35549f4dc0e517127.pdf e70ad22c045ae8e2c7c55398bc03e02a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:620 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:569 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.508-566 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E PIESKI nio C ŚWIAT E (Mondo Climati i Benito N Z Cane), Scenariusz: Fratteri, J E G u a l t i e r o J a c o p e t t i , zdjęcia: muzyka: Nino Oliviero Anto­ i Riz O r t o l a n i , komentarz. G. J a c o p e t t i , p r o d u k c j a C i n c r i z ( W ł o c h y 1962) Film jest niewątpliwie tacji. Umożliwia nych własności r z e c z y , n i e w y ł ą c z a j ą c Niemniej dokumentacja filmowa rzeczywistości na najsugestywniejszą kulturowej w tle porównawczym. rozciągniętych Ograniczenia z możliwych o b i e k t y w n e , n i e budzące w ą t p l i w o ś c i , w Wynika dłuższych ich ruchu, miejsca ogranicza, pełniejszym to z zapisie ograniczenia zostaną niejszym przekazem dzinnego kazane seansu zostają pokonane, procesie swobody czasowych przekonujemy świat" jest filmem jednak przekazanie w treści i czasie. i przeobrażeń penetrowania wymiarach piśmiennym. j e s t stopień p o k o n a n i a t y c h ogra­ Jeśli o w e się jednocześnie, j a k z n a c z n i e pełnometrażowym, sposób piśmienny t a k obszernych czy sytuacji przestrzennych. j e s t f i ) m w p o r ó w n a n i u ze s ł o w e m p i s a n y m . W („Pieski określo­ przestrzeni się o t y m w zetknięciu z f i l m e m G. J a c o p e t t i e g o . treści, k t ó r y c h w y ł o ż e n i e książki. Z a r a z e m w f i l m o w y m aniżeli t r a d y c y j n y m W y d a j e się, iż m i a r ą w a r t o ś c i z a p i s u f i l m o w e g o niczeń. P r z e k o n u j e m y dokumen­ chociaż n i e w y k l u c z a , u k a z y w a n i e n p . kontekście, w ograniczeń interwałach t e są w i ę k s z e w dziś f o r m utrwalenie obrazu ciągu noś- dwugo­ barwnym) wyciągałoby skróconym prze­ sporej sposobem f i l m o w y m b u d z i u o d b i o r c y swoistą r e a k c j ę ogłuszenia, s z o k u . U ś w i a d a m i a m y sobie w ó w c z a s , j a k nikłe j e s t jeszcze d o ś w i a d c z e n i e n a s z e w k o m u n i k o w a n i u się w opar­ ciu o f i l m . ] „Pieski świat" kumentalnego jest t o f i l m , poznanie niektóre szym mało ma poświęconego ukazujący faktów dzieła związków kulturom wybraną rozwinięciem wzajemnym J . Flaherty'ego. orientacji kina p r o c e s ó w p r z e n i k a n i a się k u l t u r wcześniejszymi i kierunkami społeczeństw „Pieski powiązaniu. świat" flahertowskiego. filmu pierwotnych. społeczność i j e j k u l t u r ę — f i l m k u l t u r o w y c h we Roberta z ludowym Nie skierowany na Takimi filmami nie jest do­ również Nie poznajemy w były najbliż­ t y m filmie o o d m i e n n y c h systemach. „Pieski świat" nie jest w r e s z c i e p r z y k ł a d e m , , c i n é m a - v é r i t é " . A l e też n i e j e s t p r z y p a d k o w y m nagromadze- T y l k o t y m tłumaczyć można n i e z w y k l e k r y t y c z n e przyjęcie f i l m u przez o f i c j a l n y c h r e c e n z e n t ó w p r a s o w y c h . P o r . J . P ł a ż e w s k i , Stulecie czyraków czy czyraki stulecia?, „ F i l m " , R. 2 1 : " l 9 6 6 , n r 15 (905); S. M o r a w s k i , K . K ą k o l e w ­ s k i , Dialog o „Pieskim świecie", t a m ż e , n r 23 (913); Z . K a ł u ż y ń s k i , W gabine­ cie obrzydliwości, „ P o l i t y k a " , R. 10: 1966, n r 17 (477); R. M a r s z a ł e k , Łamanie kołem, „ W s p ó ł c z e s n o ś ć ' R. 1 1 : 1966, n r 9 (211): J . A . S z c z e p a ń s k i , Na psa urok, „ T r y b u n a L u d u " , R. 19: 1966, n r 141 (6250); J . F u k s i e w i c z, Naturalna dzikość i chora cywilizacja, „ K u l t u r a " , R. 4: 1966, n r 24 (157); A . J a c k i e w i c z , Pieski świat?, „ Ż y c i e L i t e r a c k i e " , R. 16: 1966, n r 27 (753). 1 �509 RECENZJE n i e m „zbijających" się i n f o r m a c j i o życiu l u d z i w r ó ż n y c h częściach świata . J e s t 2 dziełem odrębnym. Wszystkie nym mają n a ogół o człowieku, jego filmu kierunki filmu dokumentalnego kulturze. z ewolucjonizmem, Na pewno historyzmem etnologicz- można filmu dokumentalnego. etnograf-filmowiec Wydaje mówić o związkach znajduje Współtwórcą też, meto­ odbicie w najnowszych osiąg­ ,,cinéma-vérité" J e a n R o u c h , stały p r a c o w n i k p a r y s k i e g o się, iż „ P i e s k i strukturalistycznym w świat" w tego g a t u n k u czy f u n k c j o n a l i z m e m . P o d o b n i e d y k a badań n a u k o w y c h ( n p . a n k i e t o w y c h ) nięciach o charakterze jakieś p o w i ą z a n i e z ó w c z e s n y m i t e n d e n c j a m i t e o r e t y c z n y m i w n a u k a c h ostatecznej h u m a n i s t y c e . Można był, j a k Musé de wymowie bliski wiadomo, l'Homme. jest tendencjom przypuszczać, iż J a c o p e t t i n i e s t u d i u ­ jąc n a w e t C l a u d e L é v i - S t r a u s s a m i a ł o k a z j ę zetknięcia się z p o g l ą d a m i t e g o n e g o . Zresztą, w i a d o m o j e s t , iż p e w n e np. postępu, r o z u m i a n e g o w linii na kryzysie prostej, pojęcia wznoszącej) mają ogólne k i e r u n k i m y ś l o w e właściwości jako kształtowanie niezależnego teoretyków, n p . etnologii, j a k również na profesje uczo­ (ujawniające się się w a r t o ś c i po oddziaływania, reprezentowane zarówno przez twórcę filmu. F a k t , iż J a c o p e t t i w s w y m f i l m i e s p o r o m i e j s c a p o ś w i ę c i ł życiu s e k s u a l n e m u n a Triobriandach, skiego. Poza wydaje tym film się wskazywać ujawnia na znajomość korzystanie z prac Bronisława doświadczeń autorów Malinow­ osławionych filmów e t n o l o g i c z n y c h o s t a t n i c h l a t ( m a m n a myśli włoski f i l m „Imperium Słońca" oraz f i l m s z w e d z k i „Ostatni ludożercy"). Warto zatorów stów. na koniec (2 l a t a Przedstawienie jest ewenementem Na przeszło ludowych został z powiedzieć, pracy t a k obszernej 35 o d r ę b n y c h pochodzący Triobriandt, Nowej Portugalii. Do Jacopetti listy scen z Gwinei, kontrastujących Wybrzeże, Sydney, Obrazy neracja pojęcie filmu scalają organiczna, (używane kilkuosobowej ekipy z k o n s u l t a c j i przeszło wielu nazwisk filmu 2/3 o d n o s i plemiennych. Stosunkowo samych Atolu Włoch. W Bismarcka, zestawień, współczesną, posłużyły m . i n . t a k i e z n a n e zurowe oprócz korzystał reali­ 20 s p e c j a l i ­ współczesnych badaczy w historii f i l m u dokumentalnego. l u b społeczeństw materiał że nad filmem) się d o k u l t u r tradycyjnych najobszerniej potraktowany filmie zgromadzono Malajów, mających Nepalu, reprezentować reprodukcja często w takich gatunku, oraz cywilizację centra k u l t u r o w e , j a k Los Angeles, L a ­ Strasburg, Hamburg, Tokio i Nowy się w o k ó ł materiał Afryki problemów życia śmierć. W s z y s t k i e komentarzu filmu) sposobów p o s z u k i w a n i a t e j pełni. D o g ł ó w n e j „pełni życia", York. człowieka, j a k r e g e ­ one składają czy też się n a na postulat p r o b l e m a t y k i w ł ą c z o n e zostały rów­ nież o b r a z y o „ m ę s t w i e " i „ s i l e " człowieka. Teza filmu -Straussem, jest jako przekonująca, poszukiwanie w k l a r o w n a . Można kulturach ją ująć, o zasadniczo zgodnie odmiennych z C. Lévi- systemach P o r . M o r a w s k i , o p . cit., „...film J a c o p e t t i e g o d a w a ł szansę, b y u j a w n i ć k u l ­ turę uładzoną, z m e c h a n i z o w a n ą i infantylną, k u l t u r ę ultraracjonalną, w i e r z ą c ą , że w s z y s t k o można osiągnąć, w s z y s t k i e g o można się nauczyć, i jednocześnie m i ­ tyczną, z a f a s c y n o w a n ą f e t y s z a m i . J a c o p e t t i j e d n a k k o n t r a p u n k t u j e poszczególne sceny amerykańskie z i n n y m i . I z a b i j a jedne i d r u g i e [podkreślenie m o j e J . O . ] . K i r i w i a n k i p o r y w a j ą c e c h ł o p c ó w można z r o z u m i e ć n a t l e k u l t u r y t r i o b r i a n d z k i e j . N i e m a t o n i c w s p ó l n e g o z napaścią f a n a t y c z n y c h w i e l b i c i e l e k B r a z z i e go. T o s a m o z t u c z e n i e m żon k a c y k a m u r z y ń s k i e g o i o d c h u d z a n i e m się s t a r y c h A m e r y k a n e k . P i e r w s z e z j a w i s k o z w i ą z a n e j e s t z k u l t e m płodności i p r e s t i ż e m w ł a s n o ś c i o w y m , d r u g i e — z nieujarzmioną żądzą młodości i przerażającą w i a r ą , że młodość można u t r z y m a ć n a z a w s z e " . 2 �510 RECENZJE jakości stałych, l e c z n i e n i e z m i e n n y c h . A l b o , u ż y w a j ą c określenia K a r l a Jaspersa, czegoś n i e s a m o w i c i e stałego m i m o zmienności z j a w i s k . „Mondo Cane" przekonywającą wotnych s t a n o w i d l a realizatorów f i l m o w e j lekcję w i ą z a n i a treści t r a d y c y j n e j z właściwymi treściami n a s z e j k t ó r z y p o d j ę l i tę zasadę. N i e m n i e j ostatecznie ukształtowane formy dokumentacji kultury epoki. A u t o r z y umieli w etnograficznej ludowej filmu i ludów n i e są pier­ pierwszymi, sposób n o w a t o r s k i o d k r y ć i z e s t a w i ć d w u odrębnych krańców rozwoju kulturowego c z ł o w i e k a . D z i ę k i w ł a ś c i w e j s e l e k c j i m a t e r i a ł u — d o b o r u treści p o r ó w n y w a l n y c h — film ten pobudza d o szerszej r e f l e k s j i n a d istotą zachowań l u d z k i c h . 3 Jacek Olędzki S O W I E T S K A J A E T N O G R A F I J A , 1965 Podsumowanie naukowego Antropologicznych i o jego przebiegu dorobku Etnograficznych to praca VII oraz wymagająca poważnego d z i w n e g o z a t e m , że p r o b l e m a t y k a K o n g r e s u nego czasopisma dawnictw licznego w dużo m i e j s c a . pokongresowych i poważnego jest „SE" w Wśród o m a w i a n y m roczniku na pierwszym zawierający badaniom l miasta i wiedzy pozycji omówienie osady wysiłku. n a łamach przemysłowej . 2 ukazanie o obradach „kongresowych" uzupełnienie cześnie z przebiegu dyskusyjne obrad 17 s y m p o z j ó w , problemy etnografii i które jakże zawartych wstępny, zagad­ rozpatrzyły oraz opublikowanej w n r . 6 „ S E " z r o k u 1964 i n f o r m a c j i o p r a c a c h s e k c j i k o n g r e s o w y c h wozdanie się w y ­ tego, a mianowicie teorii rasy Ważne Nic recenzowa­ poświęcono w y b r a n y m w programie kongresowym, Nauk informacji m i e j s c u wymienić należy artykuł ocenę K o n g r e s u . O d d z i e l n e nieniom, eksponowanym i długotrwałego poprzedzającym źródłem Kongresu szczegółowych nadal zajmuje okresie głównym zgromadzenia. Międzynarodowego dostarczenie stanowi spra­ węzłowe, a antropologii, wymagające jedno­ koordynacji badań w m i ę d z y n a r o d o w y m z a k r e s i e . 3 Kontynuując koncentrowała kultury grafii riały l i n i ę ustaloną swoją w poprzednich l a t a c h „ S E " również uwagę p r z e d e w s z y s t k i m n a współczesnych i życia l u d ó w Z S R R . D o t e j d y n a m i c z n i e r o z w i j a j ą c e j radzieckiej i badania należy z etnografii (w ramach podstawowego i antropologii ZSRR) w wej . 4 r o k u 1965 się d z i e d z i n y czasopiśmie działu: etno­ Mate­ 9 a r t y k u ł ó w w ś r ó d 20 z a m i e s z ­ c z o n y c h , a t a k ż e a r t y k u ł y w i n n y c h działach d w u m i e s i ę c z n i k a . G o d n y zainteresowania w przeobrażeniach szczególnego jest artykuł L . A . A n o c h i n y , W . J . K r u p j a n s k i e j i M . N . S z m i e l e - J e s t t o r e t r o s p e k t y w n y p r z e g l ą d , a jednocześnie próba p o d s u m o w a n i a prze- B r a k m i e j s c a n i e p o z w o l i ł n a pełniejsze o m ó w i e n i e f i l m u . P o r . r ó w n i e ż m o j e 0 n i m u w a g i p t : Mondo Cane — film etnologiczny, „ W s p ó ł c z e s n o ś ć " , R. 1 1 : 1966, n r 13 (215). K itogam raboty VII Mieżdunarodnogo kongressa antropołogiczeskich i etnograficzeskich nauk, „ S E " , 1965 n r 3, s. 3 — 1 1 . W . P. A 1 e k s i e j e w , Teorija rasowiedienija na VII Mieżdunarodnom kongressie antropołogiczeskich i etnograficzeskich nauk, „ S E " , 1965 n r 2, s. 3 — 1 6 ; Sz. A . B o g i n a, J . W . K r u p j a n s k a j a , K woprosu ob etnograficzeskom iznczenii goroda i promyszlennogo posjelka. (Po matieriałam simpozjuma na VII Mieżdunarodnom kongriessie antropołogiczeskich i etnograficzeskich nauk), „SE", 1965 n r 3, s. 110—117. W. K. Sokołowa, Rabota simpozjumow na VII Mieżdunarodnom kongressie antropołogiczeskich i etnograficzeskich nauk, „ S E " , 1965 n r 1, s. 1 4 3 — 151. L . A. A n o c h i n a , W. J . K r u p j a n s k a j a , M . N . S z m i e l e w a , Byt 1 jego prieobrazowanije w pieriod postrojenija socjalizma, „ S E " , 1965 n r 4, s. 1 6 — 31. 3 1 2 3 4 �511 RECENZJE mian, które dokonały się w warunkach n i c t w a s o c j a l i z m u , umożliwiając w procesie b u d o w n i c t w a etnograficznej mantyczne ności w literatury radzieckiej, ustaleniu zakresu jako ludności ZSRR w okresie budow­ w życiu i k u l t u r z e l u d ó w k o m u n i z m u . Interesujące, m . i n . d l a p o l s k i e g o są z a j m u j ą c e rozważania n a d r o z u m i e n i e m zaproponowali lany życia dalsze p r z e m i a n y sporo miejsca w ZSRR czytelnika artykule pojęcia „ b y t " . A u t o r z y , podkreślając t e g o pojęcia, t a k s z e r o k o i różnoznacznie se­ trud­ stosowanego, następujące o k r e ś l e n i e : „ W s z e r o k i m z n a c z e n i u b y t m o ż e być o k r e ś ­ obraz c o d z i e n n e g o życia n y c h s t o s u n k a c h międzyludzkich ludzi, opartego na nawykach, i innych zjawiskach społecznej ( w t y m i p r o d u k c y j n e j ) tradycji, ustalo­ ukształtowanych w działalności l u d z i , w i c h r o d z i n n y c h i procesie domowych sprawach" . 5 W ś r ó d pozostałych a r t y k u ł ó w dujemy, nież obok prac opracowania przemiany niono z badań czasopisma są o p r a c o w a n i a wykształconą o potrzebie e t n i c z n y m i na naszych i rozwoju w poziomem budzą rów­ 6 zainteresowanie czytelnika k u l t u r o w e j i językowej etnograficznych badań ziemiach. Nieliczne polskiego baza źródłowa. oraz danych z m . i n . urzędów 3 nad badań będzie winna współczesnymi przemianami socjologiczne p r o b l e m a t y k i , ale p r z e c i w n i e , stwarzają spisów w obok w republikach interesujący roczniku. Nader materiałów ludności i o współczes­ nadbałtyckich. spośród i n n y c h różnorodna z wywiadów innych ( z a g s ) , także materiały J0 procesy w y n i k u t a k i c h właśnie b a ­ i L. N. Terentiewej etnicznych on najbardziej A u t o r k i wykorzystały, W dawna towarzyszyć w P o l s c e , j a k dotąd, p r a c e zespołowych zamieszczonych stanu cywilnego charaktery­ k u l t u r o w y c h j e j aspektów. Współczesne i przemianach państwowych etnicznych , i n t e g r a c j i oraz od Ich lekturze został a r t y k u ł O. A . G a n c k i e j etnicznej, procesów b a d a n i a c h r a d z i e c k i c h . G o d n e szczególnego za­ narodową. etnicznego wymagają tematyce współczesnych świadomością strukturze narodowej Dla odnaj­ kołchozowego z badań t e r e n ó w o g r u p a c h e t n i c z n y c h , na opracowanie dań p r z y g o t o w a n y nej z terenu ZSRR Nadal 7 demograficzne nie t y l k o nie wyczerpują zapotrzebowanie o robotniczą . problematykę zresztą p o d e j m o w a n ą zujących się w y s o k i m refleksja n a d klasą współczesnej k u l t u r z e chłopstwa 8 interesowania ogół w o b y c z a j o w e i ś w i a t o p o g l ą d o w e . W s z e r s z y m niż dotąd s t o p n i u u w z g l ę d ­ n a łamach od dawna na o tematyce o przeobrażeniach jest prac jego i literatury zespołów archiwalnych, uzyskane dzięki ankie- Ibidem, s. 16. E. E. S e l i t r i e n n i k , Niekotoryje woprosy kołchoznogo stroitielstwa w Czuk o t s k o m nacjonalnom okrugie, „ S E " , 1965 n r 1, s. 1 3 — 2 7 ; A . W . S m o 1 j a k , Jużnyje oroki, t a m ż e , s. 2 8 — 4 2 ; N . A . K i s l j a k o w , Sajrobskije tadżiki, „ S E " , 1965 n r 2, s. 1 7 — 2 7 ; W . A . T u g o ł u k o w , I zmienieni ja w chozjajstwie i bytije ewenkow w Irkutskoj obłasti za półtora wieka, „ S E " , 1965 n r 3, s. 12—26. I . P. T r u f a n o w , O jormirowanii i sowriemiennom sostawie raboczich kad­ rów leningradskogo zawoda „Elektrosiła" im. S. M. Kirowa, „ S E " , 1965 n r 1, s. 9 5 — 103; B o g i ń a, K r u p j a n s k a j a , op. cit. W . K a 1 i t s, Izuczenije nowych siemiejnych obriadow w Estońskoj SRR, „ S E " , 1965 n r 4, s. 3 2 — 4 2 ; I . W . G a g a r i n , Izżiwanije rieligioznych tradicij i formirowanije nowych prazdnicznych obyczajew w Korni ASSR, tamże, s. 148—159. N . G. W o ł k o w a, Izmienienija w nacjonalnom sostawie gorodskogo nasielenija siewiernego Kawkaza za gody Soioietskoj własti, „ S E " , 1965 n r 2, s. 4 0 — 5 6 ; O. A . G a n c k a j a , L. N. T e r e n t i e w a , Etnograjiczeskije issledowanija nacjonalnych processow w Pribałtikie, „ S E " , 1965 n r 5, s. 3 — 1 9 ; L . F . Monogarowa, Sowriemiennyje etniczeskije processy na Zapadnom Pamirie, „ S E " , 1965 n r 6, s. 2 3 — 33; M . M . I c h i ł o w , K woprosu o nacjonalnoj konsolidacji narodów Dagestana, t a m ż e , s. 9 2 — 1 0 1 . O włączeniu materiałów „zapisów aktów grażdanskogo s o s t o j a n i j a " do za­ s o b u ź r ó d ł o w e g o u ż y t k o w a n e g o p r z e z e t n o g r a f ó w i n f o r m u j e r ó w n i e ż A . G. T r o f i ­ rn o w a, Matieriały otdiełow zags o brakach kak etnograficzeskij istocznik, „SE", 1965, n r 5, s. 1 1 4 — 1 2 1 . 5 6 7 8 9 10 �512 RECENZJE co stanowi nowość również tom, ludność polską w radzieckich zamieszkałą pracach w z r o k u 1959 w y k a z a ł , że n a t e r e n i e L i t e w s k i e j których 29,8°/o żyje w miastach, w etnograficznych. Badania r e p u b l i k a c h nadbałtyckich. Spis objęły ludności S R R l i c z y o n a 230 107 osób, spośród Łotewskiej SRR 59 774 osób, w t y m 63,6°/o już w z w m i a s t a c h o r a z 2256 w E s t o n i i . Ożywienie badań f o l k l o r y s t y c z n y c h nich roczników „SE". żona działalność Rocznik naukowa o p a r t y m na szerokiej Wśród w s z y s t k i m obszerny etnograficzne w stanowisku, walor że folklorze Zagadnieniem Pozostałe dowej i w Atreusza zakresie porównawcze jest dopiero bajek folklorystyczne fantastycznych omawiają u poszczególnych l u d ó w Z S R R 1 4 Nie brak E. M . M e l e t i n s k i e g o zbliżonych 13 zajęła stoi na wówczas uzyskają konieczność odróż­ się między genetycznie, życia ich których twórców. E. A . Tudorowska . twórczości l u ­ wystąpienia o pochodzeniu wątki autor g a t u n k i ustnej , a także informują również przede i pokrewne w y n i k u kontaktów warunków niektóre badaczy. zasługuje metodologii p o d o b n y c h , nie powiązanych wytworem wzmo­ trwałym, szerszej k a d r z e b a d a n i a c h t y c h będzie u w z g l ę d n i o n a klasyfikacji folklorystycznych . książką W 11 poprzed­ że zjawiskiem 1965 n a w y r ó ż n i e n i e literaturze . badania recenzji dowodów, radzieckiej n a u k o w y c h i coraz rocznika o wątkach bliskość prace folklorystyce dostarcza o wątkach p o k r e w n y c h , powstałych w l u d a m i , od utworów typologiczna pozycji folklorystyczne utworów w obecnie a r t y k u ł W . M . Ż i r m u n s k i e g o , Uczta naukowy, kiedy niania jest sieci i n s t y t u c j i folklorystycznych sygnalizowano omawiany 1 2 o badaniach i zbiorach polemicznego i wczesnych formach wywołanego eposu bohater- ekiego . 15 Tematykę pozaradziecką reprezentują artykuły dotyczące Azji (4), Ameryki (2), A f r y k i (2) o r a z E u r o p y (2). J e d n y m z d w ó c h o s t a t n i c h j e s t a r t y k u ł O. A . Ganc- k i e j , p o ś w i ę c o n y b a d a n i o m n a d l u d o w ą t w ó r c z o ś c i ą artystyczną w P o l s c e . A u t o r ­ l s k a s k o n c e n t r o w a ł a się n a j e d n e j szernie informując o dyskusji t y l k o dziedzinie jaśnieniem j e j g e n e z y i h i s t o r y c z n e g o skiego, W. Dynowskiego, kiewicza, K. Piwockiego, zamieszczane pojęcia sztuki ludowej, ob­ wy­ r o z w o j u o r a z m i e j s c a w życiu w s p ó ł c z e s n y m . J a k o p o d s t a w ę ź r ó d ł o w ą O. A . G a n c k a kuły, p r z e d e w s z y s t k i m tego obszernego zagadnienia, nad zdefiniowaniem wykorzystała w „Polskiej J . Grabowskiego, S. P i o t r o w s k i e g o , p u b l i k a c j e książkowe i a r t y ­ Sztuce Ludowej", A. Jackowskiego, R. R e i n f u s s a , A. Błachow- J . Orynżyny, K. J . Seweryna i W. Piet­ Tela- W . M . Ż i r m u n s k i j , „ P i r Atreja" i rodstwiennyje etnograficzeskije sjużety w folklorie i literaturie, „ S E " , 1965 n r 6, s. 3—22. E. A . T u d o r o w s k a j a, O klassifikacji wolszebnych skazok, „ S E " , 1965 n r 2, s. 57—66. P. W . L i n t u r , Zakarpatskije narodnyje skazanija o Korolewicze Marko, „ S E " , 1965 n r 1, s. 4 3 — 5 0 ; A . J . A n n i s t , Estonskaja epiczeskaja tradicija i epos „Kalewipoeg", t a m ż e , s. 51—59. S. W . Z u c h b a, Doriewolucjonnyje zapisy abchaskich narodnych skazok w Leningradskom archiwie, t a m ż e , s. 104—106; S. A . G a l i n , O sowriemiennom sostojanii sobiranija i izuczenija ustno-poeticzeskogo tworczestwa baszkirskogo naroda, „ S E " , 1965 n r 4, s. 1 6 0 — 1 6 1 ; E. P i e t r o s j a n , Ż. C h a c z a t r j a n , Sobiranije proizwiedienij armianskogo tancewalnogo i tieatralnogo folklora, „ S E " , 1965 n r 1, s. 155—158. U. B. D a ł g a t , N. W. K i d a j s z - P o k r o w s k a j a , I . W. P u c h ó w , W plenu priedwziatoj schemy. (O' knigie E. M. „Mieletinskogo Proischożdienije gieroiczeskogo eposa. R a u u i j e formy i archaiczeskije pamiatniki Moskwa 1963), „ S E " , 1965 n r 5, s. 94—113. O. A . G a n c k a j a, Narodnoje chudożestwiennoje tworczestwo w socjalisticzeskoj Polsze. (Problemy razwitija), t a m ż e , s. 33—44. W a r t y k u l e a u t o r k a p o m y ł ­ k o w o uznała za a u t o r a t e k s t u a l b u m u Polska sztuka ludowa ( K r a k ó w 1960) o b o k R. R e i n f u s s a r ó w n i e ż J . S w i d e r s k i e g o . 1 1 1 2 1 3 14 1 5 1 6 �513 RECENZJE k o w s k i e j , d r u k o w a n e w l a t a c h 1947—1965, a t a k ż e a r t y k u ł y p o l s k i c h b a d a c z y w czasopiśmie „ D e k o r a t i w n o j e i s k u s s t w o S S S R " . P o l s k i e d y s k u s j e n a d sztuką l u ­ d o w ą uznała O. A . G a n c k a za p o w a ż n y w k ł a d w r o z w ó j t e o r i i i u s t a l e n i e s t a n o ­ w i s k p r a k t y c z n y c h w s t o s u n k u do l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j w e wszyst­ k i c h k r a j a c h socjalistycznych. P o z o s t a ł e „ p o l o n i c a " r o c z n i k a 1965 t o a r t y k u ł y z z a k r e s u h i s t o r i i e t n o g r a f i i , a mianowicie omówienie etnograficznej wartości pamiętnika A d a m a Dłużyka-Kamieńskiego z p o b y t u na S y b e r i i w X V I I w . oraz etnograficznych i a n t r o p o l o ­ g i c z n y c h badań F e l i k s a K o n a . Diariusz A. K a m i e ń s k i e g o , p i e r w s z y z n a n y p o l s k i o p i s S y b e r i i , w y d a n y z z a g i n i o n e g o dziś XVIII-wiecznego odpisu pod koniec X I X w . , u z n a n y został za j e d n o z n a j c e n n i e j s z y c h X V I I - w i e c z n y c h ź r ó d e ł w i e d z y 17 1 8 0 l u d a c h S y b e r i i i i c h k u l t u r z e . A u t o r d o n i e s i e n i a o n a s z y m p o d r ó ż n i k u B . P. P o ­ l e w o j s t w i e r d z a , że p a m i ę t n i k A . K a m i e ń s k i e g o z a w i e r a i n f o r m a c j e , k t ó r y c h n i e m a w żadnym i n n y m X V I I - w i e c z n y m źródle. W t y m świetle należy z r e w i d o w a ć spotykaną w n a s z e j l i t e r a t u r z e ocenę Diariusza, o k r e ś l a n e g o j a k o „ k r ó t k i , skąpy w dane f a k t y c z n e " i podjąć p o s z u k i w a n i a choćby k o p i i , z k t ó r e j został o p u b l i k o ­ w a n y . P r a c a o F e l i k s i e K o n i e t o n i e t y l k o i n f o r m a c j a s z c z e g ó ł o w o ukazująca j e g o s y b e r y j s k i e b a d a n i a . A u t o r artykułu, doskonały z n a w c a e t n o g r a f i i l u d ó w p o ł u d ­ n i o w e j S y b e r i i S. I . W a j n s z t e j n , p o d d a ł m a t e r i a ł y i w n i o s k i F . K o n a g r u n t o w n e j a n a l i z i e i w y k a z a ł , że d o d n i a d z i s i e j s z e g o j e g o d o r o b e k p o s i a d a p o w a ż n ą w a r t o ś ć d l a badań s y b e r y j s k i c h . N a l e ż y podkreślić, że w s w y c h p o s z u k i w a n i a c h dotarł S. I . W a j n s z t e j n d o n i e w y k o r z y s t a n y c h dotąd r ę k o p i s ó w F. K o n a w r o z m a i t y c h a r c h i w a c h , w t y m także do a r c h i w u m r o d z i n n e g o . S t u d i u m o F. K o n i e byłoby jeszcze cenniejsze, g d y b y zaopatrzone było w w y k a z jego p u b l i k a c j i zawierają­ c y c h m a t e r i a ł y e t n o g r a f i c z n e . „ P o l s k i e " p o z y c j e r o c z n i k a 1965 kończy r e c e n z j a p r a ­ c y M . M a ł o w i s t a Wielkie państwa Sudanu Zachodniego w późnym średniowieczu, która uzyskała w y s o k ą ocenę r a d z i e c k i e g o h i s t o r y k a . 19 20 W ś r ó d i n n y c h interesujących p o z y c j i , składających się n a zawartość o m a w i a ­ nego r o c z n i k a , godna o d n o t o w a n i a jest d y s k u s j a między amerykańskim e t n o g r a ­ f e m S. D a n n e m a u c z o n y m i r a d z i e c k i m i : J . P. A w i e r k i j e w ą . S. N . A r t a n o w s k i m o r a z E. L . N i t o b u r g i e m na m a r g i n e s i e r a d z i e c k i e j p u b l i k a c j i o współczesnej a m e ­ rykańskiej e t n o g r a f i i . W t r a k c i e p o l e m i k i poruszono istotne m e t o d o l o g i c z n e p r o ­ b l e m y e t n o g r a f i i , m . i n . „kulturowego r e l a t y w i z m u " i „względności k u l t u r o w e j " , a m e r y k a ń s k i c h badań e t n o p s y c h o l o g i c z n y c h oraz a k u l t u r a c y j n y c h . W roczniku r ó w n i e ż znalazła k o n t y n u a c j ę p o l e m i k a n a t e m a t r o d u m a c i e r z y s t e g o i j e g o m i e j ­ sca w h i s t o r i i społeczeństwa, w k t ó r e j s t r o n a m i b y l i N . A . B u t i n o w o r a z A . J . P e r szic, L . A . F a j n b e r g i N . N . C z e b o k s a r o w . 2 1 2 2 23 B . P. P o l e w o j , Zabytyj istocznik swiedienij po etnografii Sibirii XVII wieka. (O soczinienii Adama Kamienskogo-Dłużika) t a m ż e , s. 122—129; S. I . W a j n s z t e j n , Antropołogiczeskije i etnograficzeskije issledowanija Feliksa Jakowlewicza Kona, „ S E " , 1965 n r 4, s. 116—128. A. Kamieński-Dłużyk, Diariusz więzienia moskiewskiego, miast 1 miejsc, [ w : ] W a r t a , P o z n a ń 1874, s. 378—388. Z rękopisu w y d a ł k s . A . M a r i a ń s k i . A. Kamieński-Dłużyk, Polski słownik biograficzny, t. 5, K r a k ó w 1939—1946, s. 200. L . K u b b e 1, [ r e c ] Marian Małowist; Wielkie państwa Sudanu Zachodniego w późniejszym średniowieczu. Warszawa 1964, „ S E " , 1965 n r 3, 175—179. S. D a n n , Niekotoryje priedioaritielnyje l u o p r o s y w mieżdunarodnoj etno­ grafii, „ S E " , 1965 n r 6, s. 7 6 — 8 2 ; J . P. A w i e r k i j e w ą , S. N . A r t a n o w s k i j , E . L . N i t o b u r g, Otwiet St. Dannu, t a m ż e , s. 8 3 — 9 1 . Sowriemiennaja amierikanskaja etnografija, p r a c a zbiór, p o d r e d . A . W . J e f i m o w a i J . P. A w i e r k i j e w e j , M o s k w a 1963. N . A . B u t i n o w , Pismo w redakcju, „ S E " , 1965 n r 3, s. 180—185; A . I . Pierszic, L. A. Fajnberg, N. N. C z e b o k s a r o w , P o powodu pisiem N. A. Butinowa i W. R. K a b o , t a m ż e , s. 186—190. 1 7 t 1 8 19 2 0 2 1 22 2 3 33 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I �514 RECENZJE W g r u p i e artykułów o w y b i t n y c h r a d z i e c k i c h etnografach • o m ó w i e n i e n a u k o w e j działalności W . G. B o g o r a z a 2 4 na uwagę zasługuje o r a z zasłużonego w s p ó ł c z e s n e g o u c z o n e g o S. A . T o k a r i e w a , k i e r o w n i k a K a t e d r y E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u i m . Ł o m o ­ nosowa w Moskwie, również w Polsce 25 D z i a ł Krytyka graficznych autora w i e l u prac n a u k o w y c h , szeroko znanych zawiera, i bibliografia o b o k interesujących i historycznych, przede w s z y s t k i m pozaradzieckiej, r e c e n z j e książek s o c j o l o g i c z n y c h g r a f i i n a r o d ó w n a d b a ł t y c k i c h za o k r e s p o w o j e n n y Komitet liczył w Redakcyjny l a t a c h układ c z a s o p i s m a rokiego „SE", pracujący pod z badań cenionych 26 omówień prac na terenie 27 na swych etno­ i Azji . przewodnictwem S. P. w dalszym łamach w y n i k ó w Tołstowa, poprzednich u t r z y m a n o n a d a l . R ó w n i e ż nakład w y k a z y w a ł o d 1850 d o 1900 egz. „ S E " w prezentowania ZSRR , a także c e n n e b i b l i o g r a f i e e t n o ­ 1965 r . 9 osób i w j e g o składzie n i e b y ł o z m i a n . P r z y j ę t y lizację i w y n o s i ł i . dużą s t a b i ­ ciągu z m i e r z a j ą c badań w s z y s t k i c h d o sze­ specjalności w r a m a c h e t n o g r a f i i , a t a k ż e d y s c y p l i n p o k r e w n y c h , jednocześnie p r o t e g u j e ty i ujęcia n o w a t o r s k i e , mając t y m s a m y m poważny udział w rozwoju tema­ etnografii radzieckiej. Zbigniew STANISŁAW KAŁUŻYŃSKI, Mongolia, Państwowe Jasiewicz Wydawnictwo Naukowe, W a r s z a w a 1965, s. 158, r y c i n 49, m a p a 1 Mongolia, d r u g i po Związku Radzieckim k r a j socjalistyczny w historii, a trzeci p o Chińskiej R e p u b l i c e L u d o w e j p o d w z g l ę d e m w i e l k o ś c i , w y m a g a ł u n a s o d d a w n a pełniejszej i n f o r m a c j i , o b e j m u j ą c e j całość z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z ż y c i e m p a ń s t w o w y m i j e g o d z i e j a m i . L u k ę tę w y p e ł n i a książka Stanisława K a ł u ż y ń s k i e g o . M o n g o l i o . J e s t t o z w i ę z ł y zbiór p o d s t a w o w y c h w i a d o m o ś c i o w a r u n k a c h g e o g r a ­ f i c z n y c h i d e m o g r a f i c z n y c h k r a j u , j e g o składzie n a r o d o w o ś c i o w y m , h i s t o r i i , w t y m . również języka i k u l t u r y , n i e wyłączając najszerszych m a s a r a c k i c h . Książka z a ­ w i e r a p o n a d t o dane o współczesnej s y t u a c j i p o l i t y c z n e j , gospodarczej i k u l t u r a l ­ nej k r a j u . Autor na zgodnie przedstawienie mongolskiego dobniej przygotowaniem h i s t o r y c z n y c h etapów jego k u l t u r y posłużyły miotu, jakimi W z zawodowym filologa kształtowania i języka. D o p r z e d s t a w i e n i a stosunkowo położył tej wiedzy l i c z n e , a z a r a z e m najpełniejsze poszczycić się m o ż e n a u k a r o s y j s k a i główny się w s p ó ł c z e s n e g o nacisk narodu najprawdopo­ opracowania przed­ radziecka. książce K a ł u ż y ń s k i e g o d l a z a i n t e r e s o w a ń e t n o l o g i c z n y c h n a j w a ż n i e j s z e c z e n i e mają oprócz r o z d z i a ł u z a t y t u ł o w a n e g o Kultura, a w n i m podrozdział zna­ „Tra­ d y c j e k u l t u r a l n e d a w n e j M o n g o l i i " , r ó w n i e ż i n n e p a r t i e , w k t ó r y c h odnaleźć m o ż n a niezbędne wiadomości d l a ogólnej orientacji w złożonym przedmiocie. Taką np. I . S. W d o w i n , W . G. Bogoraz — Issledowatiel jazykow i kultury narodów siewiero-wostoka Sibirii ( K stoletiju so dnia rożdienija), tamże, s. 70—78. M. J. S a l m a n o w i c z , Sergiej Aleksandrowicz Tokariew ( K 65-letiju so dnia rożdienija), t a m ż e , s. 152—153. P o r . r e c : I S. K o n , Pozitiwizm w sociologii, Leningrad 1964, o r a z A. G. Charczew, Brak i siemja w SSSR, opyt sociołogiczeskogo issledowanija, „ S E " , 1965 n r 5, s. 144—149. W . M i 1 j u s, Bibliografija litowskoj etnografii za 1947—1964, „ S E " , 1965 n r 5, s. 166—174; A . G e r m a n i s , Z . S z a k a r e , Bibliografija łatwijskoj antropo­ logii i etnografii za 1960—1964, „ S E " , 1965 s. 157—165; L . F e o k t i s t o w a , Biblio­ grafija estonskoj etnografii za 1961—1965, t a m ż e , s. 165—168. 2 4 2 5 2 6 2 7 �515 RECENZJE r o l ę pełni obok części pierwszej zatytułowanej p t . Ludność, a także r o z d z i a ł y Dzieje dziale odnajdujemy Ludność dawnej Kraj drugi podrozdziały w i Zycie Mongolii kolejności rozdział W gospodarcze. zatytułowane, j a k w pracach roz­ etnogra­ f i c z n y c h : „ J u r t a " , „ P o ż y w i e n i e , strój, o b y c z a j e " . Wyjątkowo Mongolią Dane np. i t r u d n e zadanie jej dziejami etnograficzne w ogarnięcia Kałużyński całości rozwiązał w t e j książce p o d w z g l ę d e m historycznym, politycznym i gospodarczym. spraw związanych sposób budzący ilościowym Warto z dzisiejszą pełne bliżej zapoznać i naukowych zastanowień, określone m i e j s c e Autor wanych w wskazuje zwierząt pasterstwie a w przyszłości w teorii rozwoju kultury n p . na znane i stosunkowo mongolskim. skądinąd wysoko uzyskać zjawisko mówi, iż z w i e r z ą t , j a k i m i są o c h r o n a p r z e d wym. Jakie były przyczyny wieka na w organizowaniu to istotne stawy pytanie nie potrafiono opartego oczekiwać danych wewnętrznych, hodo­ eksploatacji w tym problemów kraju hodowli chłodem i b r a k a m i pożywienia w o k r e s i e pasterstwa o nieosiadły t r y b życia? ze strony porównawczych k u l t u r a c h pasterskich i zarazem ników ich zimo­ t e j niekompletności czy jednostronności w y s i ł k u należy wykorzystania interpretację rozmaitości sposobów p r z e d r e w o l u c j ą socjalistyczną r o z w i ą z a ć t a k i c h p o d s t a w o w y c h nie­ za p r z e d ­ ludowych. wielkiej rozwiniętych Jednocześnie właściwą szerokich w a r s t w innym, się z k t ó r y m i spośród t y c h d a n y c h . M o g ą o n e posłużyć w p r a c a c h b a d a w c z y c h miot uznanie. n i e ustępują o etnologii, innych, r ó w n i e pełne p o d s t a w y warunkujących taką właśnie czło­ Odpowiedzi mającej pełne zasadniczo pod­ odmiennych, wniknięcia w splot postać pasterstwa czyn­ dawnej Mongolii. Podobnie rzecz p r z e d s t a w i a bytowania w stepie, gospodarki domowej. Wyliczone urządzenia i sprzęty. A u t o r niane. Uzasadnia Istnieją rozmaitych, bogato przyczyny pasterskiej wskazaniach jurty zostają zwraca i Kałużyńskiego organizowania rozmaite jednak liczne rozwiniętych zdecydowały doby nowszej. w tym uwagę n a b r a k wyposażenia przykłady form o t e j swoistości u ludów ceramicznej. rowa z krajów na tereny Mongolii Chin, Indii, różnorodne j a k też wyroby metalowe, wędrownych się, iż gospodarki odpowied­ wymiana Bliskiego w gli­ sposobu Wydaje k u l t u r o w e j mongolskiej t y c h czasach docierały naczynia B y ć m o ż e , iż p e w n e z n a c z e n i e m i a ł o u b ó s t w o sąsiednimi. Z naszej gospodarstwie w n i e g o s u r o w c a , a jednocześnie s z e r o k o rozwinięta w z krajami swoistości do koczowniczego występowania wytwórczości na odpowiednika używane t o i c h kruchością, n i e p r z y s t o s o w a n i e m bytowania. inne się w e użytkowania towa­ Wschodu t y m również n a ­ c z y n i a . P o z a t y m istniały r ó w n i e ż n a m i e j s c u ośrodki r z e m i e ś l n i c z e o w y s o k o roz­ winiętej t e c h n i c e obróbki m e t a l i . M ó w i ą c o w ł a ś c i w o ś c i a c h życia r o d z i n n e g o żyński t r a d y c y j n e ją w znacznie Uzasadnia znaczenie wyróżniającej wyższą pozycję ski jako „głównego r o l ę miała kobieta kobiety jej kobiety. rolą w życiu tej gospodarce. Tylko jednak na pewno, szczegółowe Kału­ Uznaje Wschodu. gospodarczym. g o s p o d a r c e p a s t e r s k i e j l u d ó w m o n g o l s k i c h określa pracownika". Nie wiemy w społecznej aniżeli u i n n y c h l u d ó w p a s t e r s k i c h , n p . B l i s k i e g o mongolskiej kobiety w tradycyjnej l u d ó w m o n g o l s k i c h podkreśla się p o z y c j i Miejsce Kałużyń­ czy i s t o t n i e badania nad taką podziałem zajęć w r o d z i n i e , p r z e d e w s z y s t k i m h o d o w l a n y c h , a następnie w s z y s t k i c h pozosta­ łych, m o g ą dostarczyć m i a r o d a j n y c h w t y m w z g l ę d z i e d a n y c h . O i l e w i a d o m o , d a ­ n y c h t a k i c h n i k t dotąd n i e z g r o m a d z i ł . Odrębnym są c e c h y niejsze zupełnie narodowe wymienia tematem, któremu ludności m o n g o l s k i e j , w kolejności: w poświęca sporo t y m głównie dobroduszność, ciekawość miejsca pasterzy. oraz Kałużyński, Jako gościnność. najważ­ Warto �516 RECENZJE też p r z y t o c z y ć trafną u w a g ę a u t o r a charakteryzującą kraj i jego l u d z i : w ę d r o w i e c , czy t o k o b i e t a , czy t o m ę ż c z y z n a , j e s t n a s t e p a c h M o n g o l i i szy niż n a u l i c a c h w i e l k i c h m i a s t e u r o p e j s k i c h " . W jeden z ważniejszych uzasadnionej sprawom poświęcona Ze sławniejszych nazwisk dziejach t y m wyraża Kałużyńskiego. Jest się nim ton p o d z i w u d l a n a r o d u , który b u d z i u nas jest ostatnia stosunkami tymi Polaków, którzy M o n g o l i i . Oprócz część książki zapoznajemy zatytułowana się poprzez n a t r w a ł e z a p i s a l i się w osławionego p r z y p o m i n a Kałużyński n a z w i s k a badaczy łowy X X porównaniu Stanisława zainteresowanie. polsko-mongolskie. szych książki w pełni s y m p a t i i i w i e l k i e g o od d a w n a szerokie Tym walorów „Samotny bezpieczniej­ w świecie Stosunki przypomnienie dawnych i Benedykta z now­ Wrocławia p o l s k i c h z o k r e s u o d końca X V I I I d o p o ­ w . N a l e ż ą d o n i c h J a n P o t o c k i , Józef K o w a l e w s k i oraz Władysław Ko­ twicz i Marian Lewicki. Stanisława Mongolia dodatkowo pogłębienia i Kałużyńskiego jest jeszcze podkreślać. N i e u l e g a również i rozszerzenia wielorakich n a u k o w y c h , które piero w najnowszej książką, której wartości nie trzeba k w e s t i i , iż p r z y c z y n i się o n a z n a c z n i e stosunków ukształtowane gospodarczych, zostały w sposób do kulturalnych zorganizowany do­ rzeczywistości naszego k r a j u . Jacek Olędzki A N D R A S R Ó N A - T A S , Mongolia. Siadami nomadów; z węgierskiego przełożył Eugeniusz Mroszko, opracowanie graficzne i typograficzne Janina H a m m e r , Pań­ s t w o w e W y d a w n i c t w o W i e d z a P o w s z e c h n a , W a r s z a w a 1965, ss. 352, 1 m a p a . A n d r a s Róna-Tas węgierski m o n g o l i s t a i t y b e t y s t a jest młodym p r a c o w n i ­ k i e m n a u k i , w y c h o w a n k i e m znanego badacza dalekiego w s c h o d u , Lajosa Ligetiego. S w o j ą p i e r w s z ą 3-miesięczną p o d r ó ż d o M o n g o l i i o d b y ł w 1957 r . T o w a r z y s z y ł o m u wówczas d w o j e mongolistów: K a t a l i n U . K o h a l m i i G y o r g y K a r a . W następnym r o k u T a s p r z e b y w a ł w M o n g o l i i j e d e n miesiąc . 1 jest rodzajem Mongolia i C z o u k o u t i e n (miejsca pamiętnika z t y c h d w u podróży oraz o d w i e d z i n sławnych znalezisk szczątków k o s t n y c h człowieka n e g o ) . W i a d o m o ś c i z C h i n dzielą r e l a c j ę z p i e r w s z e j Właściwy tytuł k s i ą ż k i : Nomadok maczeniu otrzymał szemmel ze strony Mongólidban zarówno staw przeinaczenia że, iż w p o d o b n y daje miejsce został Nyomaban podtytułu. całkowicie Wydawnictwa, i d r u g i e j podróży do M o n g o l i i . {Siadami Natomiast tłumacza sposób w p r o w a d z o n e przekładu Brak p o l s k i m tłu­ oryginału jącą pod­ c h a r a k t e r książki. B y ć m o ­ do najlepszych. Jedno Natomiast strona wrażenie. P r z e d e w s z y s t k i m j e d n a k podnieść n a l e ż y w i e l k ą zasługę W y d a w n i c t w a w notatki zrozumieć zostały d o n i e j i n n e jeszcze z m i a n y . n i e należy graficzna i typograficzna pozostawia j a k najlepsze Powszechnej, Etnogrdfus jakiejkolwiek nie pozwala tytułu, k t ó r y w y r a ź n i e s y g n a l i z u j e się ustalić, iż j ę z y k w nomadów) podtytuł opuszczony. jak i Pekinu pierwot­ Wiedzy iż udostępniło p o l s k i e m u c z y t e l n i k o w i tę w a ż n ą p o z y c j ę p o p u l a r y z u ­ najnowsze badania o s t a t n i c h czasach kultury ludów ukazało się k i l k a Mongolii. książek Warto bowiem poświęconych wspomnieć, k u l t u r z e tego iż wiel- T r a s a p i e r w s z e j p o d r ó ż y p r o w a d z i ł a w k i e r u n k u z a c h o d n i m d o następujących a j m a k ó w : bułgańskiego, chubsugułskiego, północnochangajskiego, d z a w c h a ń s k i e g o , u b s u n u r s k i e g o , k o b d y j s k i e g o , gobi-ałtajskiego oraz południowochangajskiego. N a ­ t o m i a s t t r a s a d r u g i e j p o d r ó ż y s k i e r o w a n a była n a o b s z a r y p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e ajmaków: c h e n t i j s k i e g o , suchebatorskiego, w s c h o d n i o - i środkowogobijskiego. 1 �517 RECENZJE kiego k r a j u . Dotychczas j e d n a k t y l k o książka A n d r â s R ó n a - T a s została p r z e t ł u m a ­ 2 czona n a j ę z y k p o l s k i . M i m o s t o s u n k o w o p o k a ź n e g o d o r o b k u n a s z y c h dorobku związanego z historią p i e r w s z e j , najpełniejszej i kulturą i zarazem M o n g o l i i , książka Tasa wydawnictw, zajmuje miejsce najbardziej kompetentnej informacji o kulturze ludów m o n g o l s k i c h . 3 Wielka we pasja badawcza przenikają z językoznawczych jak też a u t o r potrafił podróży parcia czołowych Korzystał w autora i zarazem 350-stronicowej zainteresowań swych czen całej przygotowywał węgierskich również rozszerzyć podróżniczych z pomocy czasie przygotowań na sowanych obok właściwych program życia poszukiwań naukowych, Mongolii. z k o n s u l t a c j i i bezpośredniego Gyuli Ortutaya pierwszej i Istvâna Talasiego. przebywał języka dłuższy mongolskiego. i s k a n d y n a w s k i e j należy w Europie b a d a w c z e t y c h n a u k k s z t a ł t o w a ł y się n a j a s n o zainteresowań etnogenetycznych. Do po­ B. Rinczena. R i n - podróży p t . Gramatyka radzieckiej nauko­ zainteresowań współczesnej historyka mongolskiego, autora do swej węgierska podstawach swój etnografów: czas n a W ę g r z e c h , b r o n i ą c t a m r o z p r a w y Mongolistyka Mimo całość się korzystając znanego do najsławniejszych. T r a d y c j e jego staranne przygotowanie pracy. Przyświecało im zary­ poznanie h i s t o r i i i k u l t u r y l u d ó w z a l i c z a n y c h d o t z w . n o m a d ó w . M i a ł y o n e , j a k w i a d o m o , dać początek W i zdeterminować późniejszy rozwój takich n p . narodów, jak Węgrzy. n a u c e w ę g i e r s k i e j o k . p o ł o w y X I X w . p o j a w i ł się p r o b l e m „ p o s z u k i w a n i a p r a - ojczyzny". Kierował on do Azji Centralnej licznych węgierskich podróżników i n a u k o w c ó w . W ś r ó d n i c h n a c z o ł o w y s u w a się K o r ó s i C s o m a . R ó w n i e ż recenzowa­ n a książka powstała w dużej m i e r z e w s k u t e k t e n d e n c j i n a w i ą z a n i a d o p o s z u k i w a ń p r a o j c z y z n y . A u t o r o w i n i e były j e d n a k obojętne współczesne przeobrażenia we n a obszarze M o n g o l i i . P r z e c i w n i e , książce, l e c z r ó w n i e ż w programie starał się dać i m w y r a z prowadzonej ekspedycji . 4 kulturo­ nie t y l k o w Niemniej swej zaintereso­ w a n i a t r a d y c y j n y m i właściwościami k u l t u r y ludów m o n g o l s k i c h były a u t o r o w i bliż­ sze. I o n e też s t a n o w i ł y p o d s t a w ę s f o r m u ł o w a n i a zadań b a d a w c z y c h skiej. Przedstawione zostały o n e n a p o c z ą t k u książki. „ W n y c h równinach stepów A z j i ekipy sercu A z j i na C e n t r a l n e j m u s i być jakaś »praojczyzna« węgier­ bezkres­ l u d ó w . Coś t a m m u s i b y ć t a k i e g o , co m o ż e m y p r z y j ą ć za p u n k t z a p a l n y h i s t o r i i p e w n e j części ludzkości. S f o r m u ł u j ę z a g a d n i e n i e : i n t e r e s o w a ł y m n i e n a r o d y k o c z o w n i c z e g o f e u d a lizmu [...] interesowała mnie specyfika, charakterystyczne cechy kultury noma­ dów" . 5 W myśl przemierzyli podróży tych naczelnych ogromne obszary przeprowadzono postulatów badawczych Mongolii . W pracowite 6 autor i jego czasie t a k p i e r w s z e j , i skrupulatne badania towarzystwo jak i nad wielu k u l t u r y m o n o g o l s k i c h p a s t e r z y . O i l e można się d o b r z e z o r i e n t o w a ć , w a r u n k i podróży (ograniczony wadzenie drugiej dziedzinami samej czas p o b y t u , trudności k o m u n i k a c y j n e ) n i e p o z w a l a ł y n a p r o ­ w każdym z odwiedzanych miejsc jednakowo s k r u p u l a t n y c h badań t y c h samych dziedzin k u l t u r y . P o r . I . M o n t a g u , Land of Blue Sky, a Portrait oj Modern Mongolia, Lon­ d o n 1956; C. A r t h a u d , F . H é b e r t - S t e v e n s , M o n g o l i e , P a r i s 1958; L . J i s 1, M o n g o ï e i , K u n s t und Tradition, P r a h a 1960. P o r . r e c e n z j a z p o l s k i c h książek o M o n g o l i i z a m i e s z c z o n a o b o k . W czasie p o b y t u e k s p e d y c j i węgierskiej w M o n g o l i i j e j członkowie w y s t ę p o ­ w a l i w r o z m a i t y c h p r o g r a m a c h o r g a n i z o w a n y c h wówczas wyborów. Ponadto zorga­ n i z o w a l i o n i w U ł a n B a t o r specjalną w y s t a w ę p o ś w i ę c o n ą k u l t u r z e W ę g i e r i p r z y ­ jaźni w ę g i e r s k o - m o n g o l s k i e j . P o r . R ó n a - T a s , Mongolia..., s. 20. Prawdopodobnie spośród p o w o j e n n y c h e k s p e d y c j i n a u k o w y c h d o M o n g o l i i w ę g i e r s k a objęła n a j b a r d z i e j r o z l e g ł y o b s z a r t e g o k r a j u . 2 3 4 5 6 �518 RECENZJE Przedstawione węgierskich w pamiętnikarskiej naukowców postaci r e z u l t a t y poszukiwań n i e ułatwiają o n a w dużej m i e r z e w z o r o w a n a badaczowi korzystania i z tej spostrzeżeń książki. n a p r z e s t a r z a ł e j już f o r m i e l i t e r a t u r y czy p o p u l a r n o n a u k o w e j , która w dosłownej p r z y g o d z i e (nie n a u k o w e j czy i n t e l e k ­ t u a l n e j ) , j a k też z a g a d k o w o ś c i ujęć s t a r a się odnaleźć o d b i o r c ę w s z e r s z y c h czytelników. Nie znaczy to jednak, aby w tej pracy nie było Jest podróżniczej relacji kręgach najlepszej próby, z g o d n y c h z p o s t u l a t a m i b a d a w c z y m i , j a k i e przyświecały n a u k o w c o m w ę g i e r ­ skim. I t a k wciągnięci w problematykę d a w n y c h sławetnych dziejów M o n g o l i i przy­ p o m n i e n i e m w e w s t ę p n e j części p o s t a c i C z y n g i s - c h a n a p o z n a j e m y następnie z m n i e j ­ szą pasterzy. l u b większą dokładnością różne przejawy swoistej kultury Kolejne składniki układające się w z a m k n i ę t ą całość określonej s f e r y f a k t ó w i z j a w i s k t u r o w y c h są n i e r a z r o z p r o s z o n e d o w a ł się w pewne kowi niej indeks rzeczowy, wówczas t a k a właśnie uzasadnienie. Skoro samemu próbować zostało p o w i e d z i a n e — kul­ w n i e o c z e k i w a n y c h m i e j s c a c h książki. G d y b y postać r e l a c j i miałaby j e d n a k z a b r a k ł o t e j i s t o t n e j części, p o z o s t a j e scalenia materiału. Jest w i e l o s t r o n n y , iż z a d a n i e on na tyle czytelni­ obfity takie nie wydaje się znaj­ i — jak pozbawione celu. Podstawy gospodarcze ludów zaliczanych przez naświetlenie z j e d n e j s t r o n y w systematycznie ze stanem obecnym, odwiedzanych o ilości samonach i badawczych autora rodzaju prowadzenia nabiera uzyskują zgodnych hodowanych oraz 7 0 rozmaitych zagadnieniach w i ajmakach , a u t o r a do nomadów podawanych informacjach, pierwszorzędnego ile ustalenie, w n y c h o t y m systemie w w poszczególnych rozproszonych tej pasterskiej gospodarki. W znaczenia r o z m a i t e , rzucające się E u r o p e j c z y k o w i n a p i e r w s z e mongolskiego, zwierząt z drugiej sposób w y z w a l a j ą c y gospodarki. Wiadomo, wniknięcie wejrzenie nie cechy pewną refleksję j a k istotną r o l ę w uwagach świetle tez naukową, d a ­ dziejach podbojów p r o w a d z o n y c h przez l u d y m o n g o l s k i e odegrały posiadane przez n i e swoiste k o n i , znajomość sposobów p r z e m i e r z a n i a n i a postojów, w r e s z c i e prowadzenia ogromnych obszarów, zasad zaprzęgi organizowa­ g o s p o d a r k i , którą m o g l i b y ś m y n a z w a ć w w a r u n k a c h o g r a n i c z o n y c h możliwości b y t o w y c h . D o w i a d u j e m y tylko pasterstwa domową się o w i e l u i s t o t ­ n y c h s t r o n a c h tego złożonego p r o b l e m u . B r a k jest j e d n a k równocześnie niektórych n i e z w y k l e w a ż n y c h ustaleń. T a k j e s t n p . w w y p a d k u p o z n a w a n i a p r z e z a u t o r a m o ż ­ liwości jeździeckich pasterzy m o n g o l s k i c h . N i e wystarczają t u t a j oczywiście stwier­ dzenia o bardzo wcześnie p o b i e r a n y c h n a u k a c h j a z d y n a k o n i u przez dzieci. Ocze­ k i w a ł o b y się z a s t a n o w i e ń n a d w y t r z y m a ł o ś c i ą nia, jakiego najczęściej używają do dziś również z i s t o t n y m i m o m e n t a m i jazdy nia, trzymania Podobnie się jeźdźca nie odnajdujemy hodowanym tynentalnego zwierzętom klimatu 1 pielęgnowania czy ochrony Mongolii, stad. N i e k i e d y na koniu — manewrów właściwej i analizy przed nie i w i e l u jeszcze i n n y m i c e c h a m i k o ­ miejscowe jednak sposobów trafia zapoznajemy ujeżdżania, pokonywania udziału c z ł o w i e k a w różnymi mówiąc ludy. Nie sposobami o klęskami, samych przestrzeni. organizowaniu wynikającymi sposobach do czytelnika się siodła­ z kon­ rozmnażania informacja o wiedzy p a s t e r z y m o n g o l s k i c h , która w s k a z u j e , iż m i m o a r c h a i z m u s a m e g o s y s t e m u h o d o w l i wykształcona została w t e j części świata niebywała zupełnie dokładność i szero­ k i z a k r e s znajomości z w i e r z ę c i a . 3 Dociekliwsze panych 7 8 i pełniejsze z hodowli. Wiadomo są n a t o m i a s t p r z e m y ś l e n i a bowiem, iż w bezdrzewnej na t e m a t pożytków na ogromnych czer­ obszarach P o r . d a n e o a j m a k u G o b i - a ł t a j s k i m , s. 118—119, Chubsuguł, s. 198, i P o r . R ó n a - T a s , Monogolia..., s. 304. nast. �519 RECENZJE Mongolii — kraju nie miało z w i e l o k r o t n i o n e mającym o d sposobów znalezienia odzieży Przedstawia tradycji rolniczych rozmaitych sposobu sprzętów m a k u kobdyjskiego o t y m , j a k został w y k o r z y s t a n y wojłok przystosowanych d o nieosiadłego W i n n e j części M o n g o l i i o d k r y w a n a j p r o s t s z e Nie kultury mniejszą dycyjnych obrzędów ponadto bytowania. się n a r z ę d z i a m i konstrukcję weselnych i Na temat terenie tematach czy u życia s p o ł e c z n e g o n a czoło w y s u w a j ą Jeśli 1 2 się Można 14 było tra­ weźmie pod jednak ustnej. Niestety książce telnika od dów ne 16 w węgierskich wykorzystaniu 15 z tego pełniej jako reprezentantów materiału zakresu. Autor do przedstawienia zasad s y s t e m u są p o s z u k i w a n i a składania badaczy wiadomości wykorzystał n p . j a k t a n i e c cam pasterskich przede zainteresowań językoznawczych i f i l o l o g i c z n y c h , i swobody europejskiego wartościowe oraz niektórych w y b i t n i e poza s k r o m n y m i przykładami piosenek obfitszych przygotowanie towarzyskich . oczekiwać dociekliwości Tasa 13 wszystkim specjalistycznych szej oraz się o p i s y p r z e d m i o t u czegoś zupełnie n o w e g o . Interesujące są n a ­ t o m i a s t opowieści o obyczajach grach i zabawach . omłotowymi . rodziny, pogrzebowych . 10 ziar­ u w a g ę w c z e ś n i e j s z e p r a c e z t e g o z a k r e s u , t o n a l e ż y s t w i e r d z i ć , iż i n f o r m a c j e n i e wnoszą do p o z n a n i a aj- składające się z d w u k a ­ rolnictwa — zdobywania żniwiarskimi tych pierwszych roz­ budowania podczas z m i a n y miejsca w y p a s u formy uwagę poświęcił a u t o r s p r a w o m duchowej. W do 9 n a t r a f i ł a u t o r n a żarna bez o b u d o w y , bez p o s ł u g i w a n i a zakresu, sporządzania j e j u ż y t k o w a n i a . C e n n e są w i a d o m o ś c i T a s a n a m i e n i . Jest t o narzędzie w y g o d n e do przenoszenia na pasterstwo o s t a t n i e m u poświęca a u t o r obszerne i szczegółowe dane t y p o w e g o d l a tej g r u p y ludów pomieszczenia — j u r t y . O m a w i a o r a z właściwości — szerokiego zastępczych s u r o w c ó w o p a ł o w y c h p o z a s a d y i mieszkań. T e m u poznanie. utrwalonych f u n k c j e . Wchodziły t a m w grę potrzeby religijnego tłumaczenia w tradycyjnej i opowieści b r a k jest w t e j swoje właściwe interesujących lamaizmie. wierzeń zawodowe zawsze Szczególnie zamarłych obrzędów n a ogół w c z e ś n i e j s z y c h takich na temat aniżeli czy­ jednak religijnych, . W i e l e też spostrzeżeń z a w d z i ę c z a m y T a s o w i darów i ofiar, więk­ twórczości obrzę­ lamaistycz- . P o z a analizą w a r t o ś c i a r c h i t e k t o n i c z n y c h k o m p l e k s u k l a s z t o r n e g o oraz u w a g na temat zestawu teresowania barw w w Erdeni-dzu deliach b r a k jest dowodów większego zain­ a u t o r a a r t y s t y c z n ą t w ó r c z o ś c i ą plastyczną. Wszystko t o , co poznaliśmy, nie znajduje w książce k o n k l u z j i , w a ł y b y wysunięte n a wstępie tezy badawcze. Jest t o niewątpliwie n i e d o c i ą g n i ę c i e t e j interesującej i ważnej szernym wiadomości materiałem wrażeń i książki. C z y t e l n i k o charakterze jaką sugero­ najpoważniejsze pozostaje więc z ob­ opisowym. Musi sam próbować n i e t y l k o scalenia t e j w i e d z y , lecz również j e j n a z w a n i a . N a w e t d l a mało d o ś w i a d c z o n e g o b a d a c z a k u l t u r y l u d ó w m o n g o l s k i c h w i e d z a t a kształtuje się w c a ­ łość p r a w i e organiczną. k u l t u r y przeważającej krawszymi Pozwala to mówić o strukturze tej kultury, czy raczej większości l u d ó w m o n g o l s k i c h j a k o o w y r ó w n a n e j , z n a j j a s - znamionami braków i dobrodziejstw Ibidem, s. 104, 152—162, 175. Ibidem, s. 145. Ibidem, s. 221—222. Ibidem, s. 314—330. P o r . K . W . W i a t k i n a , Mongoły Mongolsko] Instituía E t n o g r a f i i " , t . 6 0 : 1960, s. 232—256. P o r . R ó n a - T a s , Mongolia..., s. 310. Ibidem, s. 245—247. Ibidem, s. 111, 142, 144, 167, 2 2 1 , 246. bytowania w stepie w oparciu 9 10 11 12 1 3 1 4 15 16 Narodnoj Respubliki, „Trudy �520 o RECENZJE wędrowne staci pasterstwo wielu rodzajów zwierząt, nie wspierane żadną u p r a w y z i e m i . D l a k o n c e p c j i s t r u k t u r a l i s t y c z n y c h w e współczesnej jest to sytuacja w y b i t n i e modelowa. zwierząt promieniują l u b odzywają Uzależnienia człowieka od stad z po­ etnologii hodowanych się e c h e m w każdej n i e m a l s f e r z e j e g o zacho­ wań, pragnień oraz a s p i r a c j i przyszłościowych. Jacek JERZY Iskry, nia, Z I E L E Ń S K I , Sześciu Warszawa Iskry, Warszawa 1963, ss. 219 ( r o z d z . : KOWSKI, W Warszawa 1964, ss. 162. lakierkach Znajomość mędrców przez M o n g o l i i jest postać w i a d o m o ś c i z „Bogatego 1961, ss. 166; J E R Z Y Świat P U T R A M E N T , Cztery Mongolskie zdjęcia Gobi, Szczęścia". prac n a u k o w y c h pozwala lacjami d z i e n n i k a r z y na t e m a t M o n g o l i i od s t r o n y rozszerzenia domości, j a k też s p r e c y z o w a n i a znaczenia NOWA­ i Wiedza, iż każda zainteresowanie obecny zmie­ świata, WIESŁAW pastorałki); budzi uzasadnione zajmować się strony J a n K o s i d o w s k i , Książka u n a s jeszcze n a t y l e o g r a n i c z o n a , o tym kraju Olędzki niemal badacza. niezbędnych znacznie ciwą reakcję ujmowania nad samą przy stopniu pozycje tego gatunku piśmienniczego p r z e d m i o t u . Stąd też w do celów t y m w s p o m n i e ć , że w tradycji omówieniu t y m o g r a n i c z ę się d o badań e t n o l o g i c z n y c h m i a r y , co L u d w i k K r z y w i c k i czy K a z i m i e r z nych poszukiwań terenowych mniej­ budzić n a u k o w y c h w y m i e n i o n y c h wyżej n a l e ż y k o r z y s t a n i e z t e g o r o d z a j u źródeł. N a n a s z y m tej mogą k r y t y c z n ą , s k i e r o w a n ą n p . n a ocenę zasadności spostrzeżeń, przydatnością wia­ p r o b l e m ó w b a d a w c z y c h , szczególnie jeśli chodzi o współczesne przeobrażenia k u l t u r o w e n a t y m odległym obszarze. W szym Stan się m a t e r i a ł a m i p u b l i c y s t y c z n y m i , r e ­ zastanowień prac. do częstych Warto wypadków gruncie n a u k o w y m Moszyński, niezależnie lub archiwalnych korzystali z właś­ sposobu badacze od włas­ niespecjalistycznych m a t e r i a ł ó w . K r z y w i c k i umiał w y k o r z y s t y w a ć n a w e t s k r o m n e k o m u n i k a t y p r a s o w e . M o s z y ń s k i n i e k t ó r e ze s w y c h dociekań n a t e m a t s p o ł e c z e ń s t w p l e m i e n n y c h oparł, j a k w i a d o m o , n a r e l a c j a c h o c h a r a k t e r z e podróżniczym l u b pamiętnikarskim K Pośród r e c e n z o w a n y c h p o z y c j i książka J e r z e g o Z i e l e ń s k i e g o Sześciu ukazała się n a j w c z e ś n i e j . W okresie p o w o j e n n y m 2 obszerniejszego przedstawienia d a n y c h o współczesnych g o l i i . Zieliński podróżował po t y m k r a j u około 7 t y s . k m , n i e wliczając Zieleński jakie obudował o państwie swoje przez przeobrażeniach 2 miesiące w reporterskie relacje nawiązaniami Mon­ trasę i powrotu. do wiadomości, Benedykt P o l a k . J e s t t o n i e t y l k o zręczna i p o m y s ł o w a , lecz t a k ż e n i e p o z b a w i o n a głębszych przez pryzmat dążność a u t o r a d o u k a z a n i a teraźniejszości m o n g o l s k i e j osławionych się p o n a d t o w ą t e k 1246 r . m n i c h próbą z Wrocławia, wartości p o z n a w c z y c h zebrał w w 1958 r . P r z e b y ł d r o g i d o Ułan B a t o r z W a r s z a w y Czyngis-chana mędrców... jest ona u nas pierwszą powiązań dziejów dawnego współczesności imperium. W książce z bliższą z n a c z n i e tej po­ znajduje^ przeszłością, którą na n a s z y m terenie spopularyzował F. A . O s s e n d o w s k i . 3 P o r . L . K r z y w i c k i , Rozwój kultury materialnej, więzi społecznej i po­ glądu na świat, [ w : ] Świat i człowiek, t . 3, W a r s z a w a 1912, s. 1—36 n . ; K . M o ­ s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Biblioteka Etno­ g r a f i i P o l s k i e j , n r 3, W r o c ł a w — K r a k ó w — W a r s z a w a 1958, s. 487, p r z y p . 53 n . P o r . p r a c e w c z e ś n i e j s z e Ł. H i r b a, Nowa Mongolia, W a r s z a w a 1953; J . J a ster, J . C h u d z i k o w s k a , Ludzie wielkiej przygodny, W a r s z a w a 1955. P o r . F . A . O s s e n d o w s k i , Przez kraj ludzi, zwierząt i bogów, Warszawa 1925. 1 2 3 �521 RECENZJE Dążność w i d z e n i a ś l a d ó w przeszłości w d n i u d z i s i e j s z y m , p o s z u k i w a n i e dawnej świetności, j a k i sukcesów w najnowszej, tajemnic b u r z l i w i e rozwijającej się rze­ czywistości t o w a r z y s z ą o d p i e r w s z y c h d o o s t a t n i c h k a r t t e j ż y w o p i s a n e j , o dużych w a l o r a c h l i t e r a c k i c h r e l a c j i podróżniczej. Z d ą ż e n i e m t y m zazębiają się z a s t a n o w i e n i a nad znaczeniem socjalistycznych p r z e m i a n w t y m niegdyś j e d n y m z n a j b a r d z i e j opóźnionych w g o s p o d a r c z y m i kul­ t u r a l n y m r o z w o j u rejonów o do­ brodziejstwach kraju Azji. na drodze rewolucji Nie świata. Z a s t a n o w i e n i a socjalistycznej uzyskujemy jednak we te prowadzą wszelkich świadectwa zujących, dokonywania wyłącznie mieć zastrzeżenia ilustrujących do niektórych ostateczne n a j m n i e j s z y m s t o p n i u ulega owej wspomnianymi już dążeniami Przyjrzyjmy tych historycznej, w jest odwieczny k u l t u r różnych i i przemian. najobfitszymi częściach Mongolii, obojętny państw, — pisze które Zieleński wybuchały — i wreszcie [podkreślenia moje iż t a „ n i e z m i e n i o n a dowody może zasadnicze J. O.]" . 4 przez I wszystkie przeobrażenia. swego przygotowania te bowiem wiadomoś­ Sześciu dopiero Zieleński — jest wielką mogiłą jak w reakcji rodzi i umiera najnowsze do wywoływania daje w głębszych ukazaniu znikały, t u się w s z y s t k o epoki" forma po w sprawy najistotniej­ j e d n o w s t e p i e pozostało n i e z m i e n i o n e p r z e z w s z y s t k i e e p o k i : przejść Uwagi stosunkowo rewolucją. łańcuchowej; jest światem s a m d l a siebie koczują trud­ schematy- Po u r o k l i w y m o p i s a n i u właściwości s t e p u i jego Szczęścia". krajobrazowych „Step mają, przemian się j e d n a k bliżej k r a i n i e s p r a w i r z e c z y p r e z e n t o w a n y c h w z „Bogatego dziesiątka Ale się t y c h p o z y c j i . Zieleński s p o t y k a n y c h dziś l i c z n i e s y m b o l i n o w e g o c z a s u w k r a c z a m y sze: wielkiego deklaratywności r e l a c j i . W z b o g a c a ją do r e f l e k s j i c i a m i o s t a n i e M o n g o l i i p r z e d socjalistyczną odmian życia ujęć w y r a ź n i e rezultaty odnieść m o ż n a zresztą d o w s z y s t k i c h r e c e n z o w a n y c h mędrcach sferach zawiłych n i e r a z konfliktów, p o k o n y w a n i a w i e l o r a k i c h uprzedzeń i ności. Stąd t e ż m o ż n a w do k o n k l u z j i czasy życia [...] M o n g o ł o w i e wskazywać ludności t y m miejscu refleksji arackiej najlepsze historycznych, kulturowych. P r o c e s o s i e d l a n i a się n a stałe w n o w o b u d o w a n y c h o s a d a c h ludności od w i e k ó w do wędrowania n i e przebiega Od Zieleńskiego przejawach dowiadujemy uprzedzeń się do n o w e j o pewnych formy przywykłej bez w i e l u r o z m a i t y c h o p o r ó w i trudności. tylko i życia. A u t o r skrótowo przytacza potraktowanych np. dwie na t e n t e m a t w y p o w i e d z i miejscowych pasterzy . 5 Kolejny r o z d z i a ł książki t o o p o w i e ś ć z d r o g i d o p a s t e r s k i e g o zjednoczenia Ba­ j a n D z a r g a ł a n t — „ B o g a t e g o S z c z ę ś c i a " w C h a n g a j u u podnóża O t c h o n T e n g r i n a d przełomem polu r z e k i Czułut. A u t o r p o w i ą z a ł i n f o r m a c j e wprowadzenia miejscowych nowoczesnej 6 Wiadomości o sukcesach paszowo-rolnej tradycji kulturowych. Dowiadujemy nia, p o w i t a n i a i pożegnania , pasterskiej. gospodarki się np. o p o t r a w a c h z produktów t e mają zabarwienie z zjednoczenia licznymi obyczajach pochodzących wybitnie etnograficzne, z na opisami goszcze­ gospodarki nie pozba­ w i o n e d o b r e j znajomości p r z e d m i o t u . 7 Sześciu mędrców było powiedziane, chów, a z a r a z e m Zieleńskiego, 4 5 6 7 to postaci Bogate mieszkańców Bajan Dzargałant, Szczęście. S y l w e t k i s t a r c ó w p a s t e r z y , co znaczy, u c z o n y c h i a r t y s t ó w . T a k i m i są o w i m ę d r c y , n a s z k i c o w a n i z oznaczeniem Z i e l e ń s k i , Sześciu Ibidem, s. 25. Ibidem, s. 27, 36. Ibidem, s. 34. najważniejszych mędrców..., s. 22. t y l k o i c h rysów, jak myśliwych, k o m u ­ rysów przez osobowości �522 RECENZJE mało l u b p r a w i e całkowicie n i e z n a n y c h w e u r o p e j s k i c h s t o s u n k a c h w i e j s k i c h „ p r o s t y c h l u d z i " . M ę d r c y z D z a r g a ł a n t p r z e d s t a w i a j ą się k o l e j n o j a k o pełni n i e ­ zwykłości i t a j e m n i c właściwych d l a k r a j u dalekiego W s c h o d u . A u t o r z wielką umiejętnością p o t r a f i ł w t y c h często s p o t y k a n y c h n i e z w y k ł y c h p o s t a c i a c h p a s t e r z y w y r a z i ć p o e t y k ę i istotę odrębności k u l t u r o w y c h w i e l k i c h społeczności p a s t e r s k i c h z t e j części świata. „ T a k t o w „ B o g a t y m S z c z ę ś c i u " z a j r z a ł e m z n i e n a c k a w t w a r z s t a r e j M o n g o l i i . T e j , która w s t e p i e , g d z i e d o c i e r a j u ż t r a k t o r i m o t o c y k l , ciągle jeszcze r e c y t u j e przy o g n i s k u s t a r e e p o s y i księgi f i l o z o f i c z n e , improwizuje pieśni, s n u j e baśni, b a w i się t w o r z e n i e m k s z t a ł t ó w z w i e r z ą t i b a r w n y c h h i e r o ­ g l i f ó w — o r n a m e n t ó w . Ż a d e n z sześciu m ę d r c ó w „ B o g a t e g o S z c z ę ś c i a " n i e j e s t p r o f e s j o n a l n y m artystą czy n a u k o w c e m . P o p r o s t u w s t e p i e o g n i s k a palą się powoli i j e s t c i ą g l e d o ś ć c z a s u n a r o z m y ś l a n i a , m a r z e n i a , stu­ d i o w a n i e mądrości d l a niej samej i u p r a w i a n i e s z t u k i d l a własnego z a d o w o l e n i a [podkreślenia m o j e J . O . ] " . Dopełnieniem t e j n a j ­ c e n n i e j s z e j w książce części r o z m y ś l a ń a u t o r a j e s t p r z e d s t a w i o n y o p i s t r a d y c y j n y c h umiejętności w dużej m i e r z e o p a r t y c h o d o ś w i a d c z e n i e l u d o w e l e c z e n i a wielu najcięższych chorób, m . i n . d ż u m y i g r u ź l i c y . Z i e l e ń s k i k o r z y s t a ł ze źródła t a k c e n n e g o , j a k i m j e s t sławna księga Z i u c z i . 8 P o z o s t a ł e p a r t i e książki w m n i e j s z y m s t o p n i u m o g ą i n t e r e s o w a ć b a d a c z a k u l ­ t u r y l u d o w e j . W opisie postaci twórcy r e w o l u c j i m o n g o l s k i e j — Suche Batora p r z e d s t a w i o n a została n a j n o w s z a h i s t o r i a p o l i t y c z n a k r a j u . A l e r ó w n i e ż i w t y m m i e j s c u a u t o r uzupełnia p o w s z e c h n i e dostępne i n f o r m a c j e w ł a s n y m i o b s e r w a c j a m i r o z m a i t y c h p r z e j a w ó w k s z t a ł t o w a n i a się n o w e g o o b l i c z a k u l t u r o w e g o społeczeń­ s t w a m o n g o l s k i e g o . Cenną p o z y c j ę w t y m o p i s i e z a j m u j e r e l a c j a z o d w i e d z i n d w ó c h ośrodków k u l t o w y c h . Należą do n i c h c z y n n y k l a s z t o r w Ułan B a t o r — G a n d a n , oraz ośrodek m u z e a l n y E r d e n i - d z u w K a r a k o r u m . K s i ą ż k ę z a m y k a r o z d z i a ł z a t y t u ł o w a n y S t o l i c a przestała koczować. Zieleński n i e d a j e się j e d n a k uwieść konieczności o f i c j a l n e g o t o n u w t y m e p i l o g u . W i a ­ domości o U ł a n B a t o r — mieście n o w o c z e s n y m , o w i e l u cechach europejskich s t o l i c — łączy z i n t e r e s u j ą c y m , b a r w n i e p r z e p r o w a d z o n y m opisem niedzieli, t r a ­ d y c y j n e g o d n i a zakupów, zarówno w m i e j s c o w y m Centralnym Domu Towaro­ w y m — g m a c h u w i e l o p i ę t r o w y m w y b u d o w a n y m p r z e z Czechosłowację, j a k też w s k r o m n y c h s k l e p i k a c h i s t r a g a n a c h osławionego b a z a r u . Cztery Finlandii, Mongolskie strony Indii świata oraz t o opowieść Mongolii. Część Jerzego P u t r a m e n t a poświęcona z podróży Mongolii do Algerii, zatytułowana została pastorałki. P u t r a m e n t p r z e b y w a ł w M o n g o l i i 3 t y g o d n i e i w czasie t y m z w i e d z i ł p o z a stolicą a j m a k centralny i dotarł d o ł o w i s k r y b n y c h p ó ł n o c n e g o a j - m a k u bułgańskiego . 9 W o p o w i a d a n i a c h m o n g o l s k i c h odnaleźć można k l i m a t z n a n y c h d o b r z e c z y ­ t e l n i k o w i zainteresowań a u t o r a u r o k a m i p r z y r o d y . I i m też poświęcił a u t o r znacz­ ną część s w o j e j r e l a c j i . C e c h u j e ją w i e l k a w p r a w a u k a z y w a n i a n i e p o w t a r z a l n o ś c i pejzażu o k r e ś l o n e j z i e m i . M i a ł zaś P u t r a m e n t o k a z j ę z w i e d z e n i a 50 i n n y c h jeszcze z a k ą t k ó w i k r a j ó w świata. Ibidem, s. 58. J . P u t r a m e n t p r z e b y w a ł w następujących m i e j s c a c h a j m a k , O r c h o n , Dzargałant, C h u t o g , C h u d z i r i t — somony, lendze, Orchonie, C h a n u j u , Eginie i T a r b a g a t a j u . 8 3 w M o n g o l i i : Bułgan — łowił r y b y w Tole, Se- �523 RECENZJE O d opisów pejzażowych z i e m i m o n g o l s k i e j 0 współczesnej g o l i i dwóch t y p ó w nowoczesnych darstw rolnej w państwowych. w Mówi zjednoczeniu zmianie dostrzega „Przeszkoda numer o osiągnięciach Orchon autor we jeden Wskazuje organizmów w struktury tradycyjnej wo-rolnej przechodzi gospodarce h o d o w l a n o - r o l n e j . w gospodarczych: zjednoczeń na polu upowszechnienia ajamaku bułgańskim . pasterskiej właściwościach Mon­ i gospo­ gospodarki Zasadnicze 10 gospodarki mongolskim Putrament do informacji p r z y t y m n a rolę w trudności w kierunku nowej środowiska naturalnego r o l n i c t w i e : krótki okres paszo- tego kraju. wegetacyjny" . 1 1 P u t r a m e n t n i e o m i j a p r a w i e żadnej s t r o n y życia w s p ó ł c z e s n e j M o n g o l i i . W o b e c w i e l u z n i c h można znaleźć w j e g o r e l a c j i ujęcia n a c e c h o w a n e znajomością miotu, znajomością aktywnie w powstałą wielu z podpatrywania zjawiskach rozmaitych współczesnych dążeń kultur i przed­ uczestniczenia cywilizacyjnych. Putrament p o l i t y k , d y p l o m a t a , l i t e r a t j e s t także z a w o ł a n y m automobilistą. Stąd n p . w y k a z u j e swoiste wyczulenie natomiast dzących n a c h a r a k t e r dróg w M o n g o l i i . G a n i n p . d r o g i g r u n t o w e , c h w a l i bezdroża szlaków s t e p u : „[...] t a k a d r o g a rzuconych w poprzek — to kilka rudziejącego, zbiegających jesiennego się i t ę d y z szybkością 50, 60 k i l o m e t r ó w n a godzinę. N a d r o d z e g r u n t o w e j kilometrów — t o sukces [...] te drogi rozdymają, rozcho­ stepu. Jedzie wyolbrzymiają się w y c i ą g n ą ć 35 przestrzeń tego k r a j u " i2. Tymi wstępnymi Dowiadujemy spostrzeżeniami otwiera się z n i e g o o n a j w a ż n i e j s z y c h Autor wnikliwy wydarzeniach opis Ułan w dziejach l i c y k r a j u , a b y następnie znaleźć się w gąszczu p r o b l e m ó w życia t e g o organizmu miejskiego Putrament nie zapomina lamaistycznego (budownictwo, na Gandanie. Ułan Bator. Obok Klasztor barwnego chów i p r o w a d z o n y c h są znajomości Putrament, że t e n przyciąga z n i m i rozmów buddyzm odnajdujemy przedmiotu, obszerniejszą z tej się w cenne u w a g i — pratreści, kulturalne). klasztoru w jakim przeciwieństwie żywiołowo do mni­ autora na temat stąd j e g o u w a g i n i e p o z b a ­ są r e l i g i e na przykład Dalekiego Wschodu. sobie, pisze do wczesnego juda­ n i e h o d o w c ó w bydła. T o n i e j a g n i ą t k a o f i e r z e , a l e z i a r n o . Stąd i z a k a z z a b i j a n i a rolniczej i z odwiedzin część t e k s t u . „ U ś w i a d a m i a m i z m u — jest typową religią l u d u rolniczego, składa socjalne uwagę każdego przybysza zna C h i n y , I n d i e i Tybet, złożonego P o z w a l a m sobie przytoczyć sprawy wrażeniami sto­ największego o p i s u samej świątyni, j e j zaplecza k l a s z t o r n e g o , istoty lamaizmu. Putrament wione przemysł, podzielić się r ó w n i e ż Bator. obecnej żyjących przeciwstawiającej się stworzeń, niższej stąd, kulturze no­ madów". „ P a r a d o k s e m b u d d y z m u j e s t — k o n t y n u u j e P u t r a m e n t — że w y s z e d ł s z y z r o l n i ­ czego k r a j u Gangesu, n a j s i l n i e j się w r a z i ł w dusze ultranomadów T y b e t u g o l i i . K o n i e c z n o ś c i ż y c i o w e odrzuciły t o , co w sze, s z a c u n e k dla wszystkich przerastające w z religiami, w 1 bierze odwet pożywienia, Mongołów żywych u zderzeniu w (szczególnie w paru n a d Tołą, wobec tych Orchonem, zewnętrzne, transcedent Chanujem ze — miejscach uprzedzeniem strony świata..., Mongolskich napotykanych g d z i e ze będzie spinningiem zastanowie­ Autor do r y b z treściami wierzeń s. 170—172. bywa na bok dla r y b jako strony pastorałek. Mon­ formalne, odpełza zainteresowania stworzeń i najwznioślej­ ryby. Jak zwykle część s w e j p o d r ó ż y ) , w y w o ł y w a ć jeszcze P u t r a m e n t , Cztery n Ibidem, s. 172. 12 Ibidem, s. 175. " Ibidem, s. 186. i ekonomiki, drobiazgów"Brak obrzydzenie będzie stosunek n a c e c h o w a n y 1 0 stworzeń, pozostawiły transcedentu zakazywaniu a nawet autora było może przesądy, z a k a z y n a p r z y k ł a d n i e j e d z e n i a P u t r a m e n t spędził n a j w i ę k s z ą nia buddyzmie wiązać lamaistycz- �524 RECENZJE nych. Nie bierze niewątpliwie j e d n a k p o d uwagę późnego r o d o w o d u t y c h wierzeń, i c h pochodzenia, aniżeli rozpatrywane zjawisko. się połączyć t e g o f a k t u o c h a r a k t e r z e j a k n a j b a r d z i e j g o s p o d a r c z y m i najbliższą oprawą w jów, wartościowszych wszędzie w wyjątkowej rodzajów zupełnie mięsa M o n g o l i i występuje aniżeli Putramenta nie najlepiej możliwości zafrapowania w rzyszy ogromnym łością i trafnością spokojnemu ment myśleniu w okazję rozważań pogłębić własnymi służy dochodzi liczne Putrament w rodza­ dodać, iż n i e w Wydaje Wydaje uogólnień łowieniu a miejscami na schwytanie spostrzeżenia. próbie j e g o dziełu. Z b y t n i a przygodami r e l a c j i podróżniczej. czasie o c z e k i w a n i a swoje innych zresztą do r y b . N a d w i e l k i m i j e z i o r a m i p a r t i o m t e j skądinąd z a j m u j ą c e j , spostrzeżeń z właściwą m u powszechnie. rybołówcza autora też n i e s t a r a t y m kraju ryby. Warto owo uprzedzenie z a c h o d n i e j części k r a j u r y b y ł o w i o n e są Pasja obfitości w późniejszego Stąd ufność ryb towa­ ujmującej się j e d n a k , się r y b y , m i a ł się, iż do różnic d z i e l ą c y c h śmia­ iż dzięki Putra­ celniejszych pasterski od r o l n i c z e g o sposobu b y t o w a n i a . T r u d n o i w t y m m i e j s c u odmówić sobie p o d a n i a szer­ szego t e k s t u z M o n g o l s k i c h pastorałek. „[...] t y l k o n a w s i p r a w d z i w e j , rolniczej w s i , zawód pastucha t r a k t o w a n y jest ironicznie jako coś na dla naszej starców, dzieci l u b n i e n o r m a l n y c h " . „Nietrudno zgadnąć — stwierdza Putrament — czemu w pamięci ludzkości p a s t e r s t w o k o j a r z y się ze szczęściem. W p o r ó w n a n i u d o t e g o , co b y ł o p r z e d t e m , d o myślistwa wieniu i zbieractwa, pasterstwo oznacza pewność j u t r a , stabilizację. W z t y m , co p r z y s z ł o p ó ź n i e j , z r o l n i c t w e m [ o c z y w i ś c i e nie w zesta­ każdej części świata — J . O . ] , p a s t e r s t w o z d a j e się r a j e m , bo... Po p r o s t u , b o dużo m n i e j z siewem, W uciążliwe. R o l n i k ż n i w a m i , a już zwłaszcza t y m l e ż y trudność przejścia od koczownictwa n i c t w o skazuje człowieka na n i e w y g o d y , ne, p o z b a w i a haruje z orką, p a s t e r s t w o j a k wół. W d o życia zabawką. osiadłego. K o c z o w - n a życie n i e z w y k l e s k r o m n e , n i e h i g i e n i c z ­ go w i e l u rzeczy, które n a m t u , w E u r o p i e , wydają i s t n i e n i a . A l e jednocześnie p o z o s t a w i a porównaniu jest prawdziwą się n i e z b ę d n e o n o t y l e w o l n e g o c z a s u ! Zresztą, cały do czas j e s t n a p ó ł w o l n y , p i e s p i l n u j e s t a d a , k o n i k t r u c h t a p o p a g ó r k a c h , można co d r u g i dzień skoczyć w g ó r y n a p o l o w a n k o , można i co dzień k r ę c i ć się m i ę d z y c h w a s t a m i , czyhając n a t a r b a g a n y , l i s y , a n t y l o p y " Nie ulega najmniejszej wyrazić dialektyczną w nomadycznym niektórych Putramenta . istotę p o w i ą z a ń n i e d o s t a t k ó w systemie sformułowań, docierają 14 w ą t p l i w o ś c i , iż P u t r a m e n t w gospodarki pasterskiej. Dlatego braku oparcia do p o d s t a w o w y c h o t y m rozważaniu i dobrodziejstw właściwą problemów, też m i m o dokumentację j a k i e oczekują potrafił występujących dyskusyjności spostrzeżenia badacza kul­ t u r y ludów m o n g o l s k i c h . Wiesław N o w a k o w s k i tografikiem Janem jest dziennikarzem, podróżował po M o n g o l i i razem z f o ­ Kosidowskim. I c h podróż prawdopodobnie aniżeli J . Z i e l e ń s k i e g o . A u t o r z y W lakierkach przez miejsc, do niemniej u s t o s u n k o w a l i się również Gobi wielu n i e trwała dłużej, d o t a r l i do i n n y c h jeszcze spraw znanych nam już z p o p r z e d n i c h opisów podróży . W s t o s u n k u do p r a c y J . Zieleńskiego jest t o n i e c o l s Ibidem, s. 192. W a r t o dodać, że w l a t a c h 1962—1964 ukazała się duża ilość i n t e r e s u j ą c y c h relacji dziennikarskich z Mongolii w rozmaitych dziennikach i tygodnikach społ e c z n o - k u l t u r a l n y c h . P o r . M . W a r n e ń s k a , P o l s k a ścieżka p r z e z M o n g o l i ę , „ T r y ­ b u n a L u d u " , R. 17: 1964 n r 293 (5581), s. 4, t e j ż e a r t y k u ł y w „ S z t a n d a r z e M ł o d y c h " ; 14 1 5 �525 RECENZJE różna w założeniach r e l a c j a ułatwione kraju. zadanie Były z pobytu w Mongolii. W. Nowakowski poruszania one bowiem się się a u t o r o m W poznawania przedmiotem cystów i reporterów wcześniej poruszanie i zastanowień przybyłych lakierkach współczesnych znacznie tego dziennikarzy, publi­ do odległego k r a j u . U ł a t w i ł o to bardzo przez wielu miał problemów p o niedostępnym Gobi i tajemniczym k r a j u . Stąd i t y t u ł t e j książki m ó g ł b y ć n a t y l e o p t y m i s t y c z n y . Z t a k i m też n a s t a ­ w i e n i e m a u t o r z y podchodzą d o r o z m a i t y c h d z i e d z i n m o n g o l s k i e j r z e c z y w i s t o ś c i . W y ­ c z u w a się też dużą s w o b o d ę , n i e k i e d y n a w e t o d w a g ę w w y z n a c z a n i u sobie n o w y c h źródeł i i sposobów poznania spraw, które zaprzątały aktywność d z i e n n i k a r z a i f o t o r e p o r t e r a — wyraziła szego, się w zgromadzeniu obfitującego w poprzedników . lakierkach materiału obserwacyjnego ciekawe spostrzeżenia Ruchliwość 1 6 autorów W tyczące przez Gobi niejednokrotnie najdrobniejszych spraw d z i e n n e g o życia n i e t y l k o w ośrodkach m i e j s k i c h , l e c z r ó w n i e ż w o d l e g ł y c h nach w stepie. odnaleźć w Jest t o największy niej liczne punkty walor do b a d a n i a różnych co­ samo- t e j książki. D z i ę k i n i e m u e t n o l o g zaczepienia — wnikliw­ dziedzin może kultury Mongolii. Nowakowski podróży. Po s w o i m spostrzeżeniom nadał p r z e b i e g wstępnym wprowadzeniu, n y c h n a gorąco z p i e r w s z e j w Ułan Bator), autor literaturze opisuje najpełniejsze w podróży przedstawienie tego wielkiego A z j i . Oczywiście tematy te wymagałyby rzystanie właściwego a p a r a t u dowodzenia rzeczy ludowych. Przedstawienie u k a z a n i a niektórych zarysowuje s w o i s t y c h cech się c i e k a w e z a g a d n i e n i e święta narodo­ przez z zakresu l u d ó w zamieszkujących stepy oparciu o z B. Rinczenem, w i a d o m o — m o n g o l s k i m znawcą starożytności s w e g o k r a j u , do rodzimej przeprowadzony realizacji w się to w wyko­ naukowego. Następny rozdział poświęcony j e s t r o z m o w o m ryzatorem prowadzo­ tematów badawczych t r w a n i a i p r z e o b r a ż e ń d a w n y c h treści w i e r z e n i o w y c h Centralnej Jest Naadam. o p i s Naadamu s t a n o w i okazję d o s f o r m u ł o w a n i a dziennikowi notatek do M o n g o l i i , zadomowienie rozdziale kultury ludowej odpowiadający rozwinięciem (dotarcie osobnym dotychczas wego M o n g o l i i . D l a badacza Nowakowskiego fazy będącym rozmów kultury z ludów wielkim — jak miłośnikiem i p o p u l a ­ B. Rinczenem Mongolii. W jest okazją t y m miejscu w i e l k i e j ż y w o t n o ś c i d o dziś w t w ó r c z o ś c i u s t n e j a r a t ó w p o s t a c i i c z y n ó w C z y n g i s - c h a n a . D l a z n a w c y stosunków p o l s k i c h , czy n a w e t słowiańskich, jest to fakt uderzający kulturach ludowych bowiem ogólną wymową. b r a k jest odpowiednich swoją dowodów sowań d l a postaci h i s t o r y c z n y c h , żyjących w odległych czasach tych ostatnich trwałości W zaintere­ średniowiecza. D a l s z y r o z d z i a ł z a m y k a j ą r a m y podróży d o d o l i n y O r c h o n u , d o m i e j s c a s t o l i c y państwa m o n g o l s k i e g o . N i e u n i k n i o n e powtórzenia w o p u b l i k o w a n y c h r e l a c j i J . Zieleńskiego widoczne. wienia Złożyło się n a t o r ó w n i e ż współczesnego obrazu Karakorum z wysłannicy z E u r o p y do państwa Przedostatni obserwacyjny, bliski 1 7 są t u t a j za Z i e l e ń s k i m tym, jaki najbardziej koncepcji zesta­ dostarczyli średniowieczni zatytułowany został t a k , j a k Czyngis-chana. r o z d z i a ł książki W . N o w a k o w s k i e g o całość. W t y m n a j o b s z e r n i e j s z y m teriał czy M . W a r n e ń s k i e j powtórzenie dawnej s t o s u n k u do wcześniej rozdziale bardzo a u t o r z g r o m a d z i ł szczególnie o b f i t y m a ­ zainteresowaniom właściwościami tradycyjnej Z b . K., Dawniej kraj jurt i koczowników dziś — b u d o w n i c z y c h socjalizmu, „Słowo P o w s z e c h n e " , R. 17: 1964 n r 256; S. Ż ó ł k i e w s k i , O Mongolii inaczej, „Tygodnik K u l t u r a l n y " , n r 32 (374), R. 8: 1964. w p r z y k ł a d e m m o ż e być o d w a ż n e p r z e d s i ę w z i ę c i e W . N o w a k o w s k i e g o i J . K o s i d o w s k i e g o d o t a r c i a w niedostępne r e j o n y A ł t a j u w p o s z u k i w a n i u ś l a d ó w ałmasa. P o r . Z i e 1 e ń s k i , op. cit., s. 125—135. P o r . N o w a k o w s k i , W lakierkach przez Gobi, s. 124, 129. 1 7 1 8 �526 RECENZJE kultury ranów aratów. N a pierwsze i 1 8 towarzyszące składania ofiar znaczenia duchom poprzez miejsce wysuwają t y m procederom domowego przeprowadzone się o p i s y z w y c z a j ó w ceremonie ogniska . o Relacja 1 9 zabijania ba­ charakterze ta kultowym nabiera — dodatkowego p o r ó w n a n i e z w y c z a j ó w m o n g o l s k i c h ze z n a n y m i z a u t o p s j i N o w a k o w s k i e m u i c h odpowiedników z K i r g i z j i . Ponadto w rozdziale t y m mamy przykłady jących dawniejszych podróżnych w i czasie nowszych zwyczajów pokonywania magicznych, trudniejszych miejsc zabezpiecza­ na stepowych s z l a k a c h 20. Wspomnieć również w y p a d a o trosce nikowi polskiemu nieznanych nazw właściwości w krajobrazie W. Nowakowskiego przybliżenia czytel­ często w y s t ę p u j ą c y c h n a o z n a c z e n i e p o d o b n y c h naturalnym ziemi mongolskiej . Te 2 1 toponomastyczne i n f o r m a c j e w i ą ż ą się z c e n n y m d o p e ł n i e n i e m n a końcu książki, j a k i m j e s t 8 s t r o ­ n i c o w y s ł o w n i k n a z w i określeń o c h a r a k t e r z e Na osobną uwagę w recenzowanej którego a u t o r e m jest J a n K o s i d o w s k i . W nych w M o n g o l s k i c h pastorałkach, większymi strony życia współczesnej ilustracji, Mongolii. przy oraz materiały wiele Nadaje to czas r e j o n e m M o n g o l i i pozostają Dotarcie do a niebezpieczne. nawet właściwych z recenzowanych połaci obszary pustyni Dlatego też książek p o z o s t a j e wschodnie, Gobi wielce jest drobnych bezpretensjo­ podróżniczej. północnych i z a c h o d n i c h r e j o n ó w Najmniej naj­ różne c z e r p a l i g ł ó w n i e , jeśli n i e M o n g o l i i . Jest t o niewątpliwie r e z u l t a t e m przede w s z y s t k i m sposobu organizowania r e n w s z e l k i c h e k i p przez władze miejscowe. zamieszczo­ J. Putramenta z t y m dostrzec pasterzy. się r e l a c j i w s z y s t k i c h t r z e c h książek s w o j e wyłącznie, z centralnego fotograficzny, j a k J . Zieleński, przedstawił kraju i s z c z e r y t o n całości t e j w y r ó ż n i a j ą c e j Autorzy materiał k t ó r e ukazują Potrafił t e g o n o w e g o życia zasługuje przeciwieństwie do i l u s t r a c j i r y b a m i życia K o s i d o w s k i , p o d o b n i e znaków i przejawów nalny encyklopedycznym. książce wyjazdów w te­ zatym rozpoznanym szczególnie nadal dotych­ zaś południowe. szczególnie utrudnione, optymistyczne ujęcie t y l k o częściowo uzasadnione. tytułu ostatniej N a ogół bowiem poznawania rzeczy­ e k i p y docierają t y l k o d o p r z e d m u r z a g r o ź n e g o t e r e n u p u s t y n i G o b i . P o d o b n e u w a g i o jednostronności, a t a k ż e p o w t a r z a l n o ś c i wistości m o n g o l s k i e j , n a l e ż y odnieść d o s f e r y podstawowych zainteresowań o c h a ­ r a k t e r z e d z i e n n i k a r s k i m czy p u b l i c y s t y c z n y m . P o z a J . Z i e l e ń s k i m w s z y s t k i m i n n y m a u t o r o m uchodzą pełniejszej się n a n i e , j a k w i a d o m o , u w a g i p o d s t a w y t r a d y c y j n e j k u l t u r y aratów. sposoby wypasania stad i techniczne zasady Składają czerpania z n i c h określonych pożytków. Z a r ó w n o uwagę J . Zieleńskiego, j a k i W . Nowakow­ skiego twórczości przyciągają ustnej, doroczne przede święta wszystkim narodowe. właściwości Pomaga to obyczaju, oczywiście przejawy upoetyzowaniu relacji p o d r ó ż n i c z y c h . Z r e s z t ą n i e można m i e ć p r e t e n s j i d o a u t o r ó w , iż s t a r a l i się p r z e d ­ stawić s w o j e materiały w d u c h u t r a d y c j i r e l a c j i podróżniczych i pamiętnikarskich. Niezaprzeczalnym strzeżeń j e s t w i d o c z n e kraju i w dziejach aktywność wym kraju wyraźnym lub w 20 21 rewolucji 3 opowiadaczy swoich wrażeń socjalistycznej. poszukiwaniu i realizacji Ibidem, Ibidem, Ibidem, stopniu Wskazania odpowiadających społeczno-gospodarczych n a m już akcentuje dobrze s. 1 3 1 . s. 107. s. 9 9 — 1 0 1 , 105 i d o p e n e t r a c j i odrębności r o z w o j o w e j i na wielką kulturalnych jest każdy z autorów poszukiwaczy recenzowanych właściwości życia spo­ innego inicjatywę swoistościom z n a m i e n i e m , którego właściwą podbudowę faktograficzną znanych 19 wszystkich przygotowanie rozwiązań większym tym, walorem kulturo­ niewątpliwie w mniejszym pozycji. nowej Poza Mongolii �527 RECENZJE cechuje nymi śmiałe, niekiedy im z kraju celuje odważne porównywanie tradycjami kulturowymi J . P u t r a m e n t , mający największą s t a w a t a służyć m o ż e za najlepszą pogłębione r e f l e k s j e Wydaje tradycji mongolskich obszaru europejskiego. W za sobą liczbę z w i e d z o n y c h zachętą do prac b a d a w c z y c h ze krajów. się s z c z e g ó ł o w e z każdą z o s o b n a książką o Mon­ g o l i i p o l s k i c h d z i e n n i k a r z y i publicystów może znacznie ułatwić o d p o w i e d n i e łożenie Dzięki badawczego naszych w i e l u p r o b l e m ó w życia w s p ó ł c z e s n e j stało się interesujące lekcji wszechstronne doświadczeń naukowych. badawczym specjalistów. żywotności, Zobowiązuje r e j o n y współczesnych nastawieniem. Tylko dalekiego kraju. Albowiem chodzi tutaj ono b o w i e m o mądrość odrębne światy k u l t u r y naszej i STANISŁAW Wiedza KAŁUŻYŃSKI, Turków Powszechna, rozumienia mongolskiej. S e r i a t a zyskała już s o b i e ców. P o d o b n i e robek jurty. i przełożył z zagadki oryginałów], Edwarda wschodniej s e r i i Myśli S r e b r n y c h i Złotych. dużą poczytność i u z n a n i e n a j w y b r e d n i e j s z y c h j a k wcześniejsze z t e j s e r i i pozycje. filologiczny opouńeści, Przysłowia, [wybrał 1960, ss. 202. są siódmą pozycją z jurty z i Tunguzów Olędzki Myśli S r e b r n e i Złote (seria w s c h o d n i a p o d redakcją Tryjarskiego), Warszawa Głosy Głosy syberyjskich po­ przyjęcie Jacek Mongołów, to przeobra­ naświetlenie może zagwarantować właściwe a k c e p t a c j i s t o s u n k u różnicującego roz­ spopularyzowaniu M o n g o l i i n a b r a ł o o n o pełniejszej powrotu w omawiane żeń k u l t u r o w y c h z w ł a ś c i w y m i ekip n i e t y l k o d l a wąskiego kręgu i c h oczywiście do k o l e j n e g o przez pewne, Po­ skierowanych na porównawcze. się, iż z a p o z n a n i e wysiłku zna­ dążeniu t y m udostępniony szerszemu Głosy ogółowi m a ł o z n a n y c h j ę z y k ó w w s c h o d n i c h . Głosy... poprzez wybitnego oprócz t e j r o l i odbior­ reprezentują z jurty spełniają do­ specjalistę również wa­ r u n e k starannego opracowania, w którym z n a j d u j e m y i n f o r m a c j e o w y k o r z y s t a n y c h źródłach oraz Katedry tytule określenie i w e wstępie granice wszystko, Nie bliższe co się wszystkie w niej bowiem pie terytorium, z jakiego z ludów, jest „głosem których pochodzi z jurty" twórczość w kierownik — określa w pod­ m a t e r i a ł książki. — można postaci przedstawienia dorobku zagadek, przysłów które się i s t o t n y w o b e c u j a w n i o n e j w e twórczości ustnej ludów Czy dyskutować. jest w z b i o r k u , zwykła bytować w pomieszczeniu, się jurtą. Spór j e d n a k n i e w y d a j e tendencji książki — Uniwersytetu Warszawskiego znajduje, i opowieści r e p r e z e n t o w a n a nazywa samego p r z e d m i o t u . A u t o r F i l o l o g i i A z j i Środkowej wstę­ „koczowniczych", pochodzących z p e w n y c h o d l e g ł y c h r e j o n ó w A z j i . Autorowi, dorobku j a k stwierdza myślowego we wstępie, właściwego chodziło doświadczeniom o zgromadzenie życiowym jednorodnego ludności nieosiadłej. Stanisław Kałużyński c h a r a k t e r y z u j e d o r o b e k myślowy t e j k a t e g o r i i ludów w sób n a s t ę p u j ą c y : daleko i w najazdy, głąb „Dzieje historii, ciągłe niezmiernie kulturalnych zmiany ważnych polityczne ale i kulturalne warunki miejsca czynników, •— n i e s p r z y j a ł y koczowników ich bytowania pobytu, brak nie t y l k o gromadzeniu ale 1 P o r . S. K a ł u ż y ń s k i , Głosy z jurty, s. 7. życia i spo­ wprawdzie się wojny osiadłego, tych kontynuacji tradycji d o r o b k u myśli świadczenia ż y c i o w e c z ł o w i e k a w f o r m i e dzieł p i s a n y c h . 1 n i e kończące ośrodków rozwoju, się — sięgają uogólniającej do­ �528 RECENZJE Blisko zajmują 4 / 5 t e k s t u z b i o r k u poświęcone j e s t twórczości M o n g o ł ó w . W t y m połowę teksty buriackie, z samej ordoskie powiedzenia, i M o n g o l i i . Drugą dagurskie. Teksty sentencje; połowę reprezentują z Mongolii 2) o p o w i a d a n i a , b a j k i dzielą i anegdoty się oraz teksty kałmuckie, n a : 1) przysłowia, 3) z a g a d k i . Pozo­ stała część t e k s t u p o c h o d z i o d T u r k ó w s y b e r y j s k i c h o r a z T u n g u z ó w . K a ż d a z o k r e ­ ślonych g r u p narodowościowych stronicowym prezentowanych tekstów poprzedzona jest paro- wprowadzeniem. W e w p r o w a d z e n i u d o t e k s t ó w m o n g o l s k i c h a u t o r s z k i c u j e historię t y c h ludów, a następnie i n f o r m u j e o swoistościach b u d o w y s a m y c h u t w o r ó w . W s k a z u j e na ich ścisłe powiązanie przyjmuje czytelnika lekkość, z nieraz życiem postać właściwym t a k ścisłą, kulturze iż o innej kulturze. Opatrzenie obrazowość aforyzmu. „koczowników". niemożliwe jest Powiązanie zrozumienie tekstu to przez k o m e n t a r z e m t y c h tekstów zatarło b y i c h Dlatego też autor zmuszony był zrezygnować z p r z e d s t a w i e n i a niektórych utworów. Wskazówka Stanisława K a ł u ż y ń s k i e g o , iż k r y t e r i u m w y b o r u tekstów była i c h przynależność d o l u d ó w n i e r e p r e z e n t u j ą c y c h w ł a s n e g o , u t r w a l o n e g o d o r o b k u myśli uogólniającej w p o s t a c i p i s a n e j , m o ż e s u g e r o w a ć , iż jakość m y ś l i pochodzącej z t r a ­ dycji ustnej jest jakiegoś innego rakteru z podobną stwierdzić, iż pochodzenia ogromna rzędu. N i e kusząc się o p o r ó w n y w a n i e europejskiego większość utworów ze środowisk ludów jej chłopskich nieośiadłych cha­ wypada wyraża swymi t r e ś c i a m i w y s o k ą r a n g ę społeczną i i d e o w ą , t o z n ó w w s k a z u j e n a szczególne z u p e ł ­ nie możliwości wszystkim i c h twórców rozbudowane d o ujęć powiedzenia, p o s t ę p o w a ń społecznych, w a b s t r a k c y j n y c h . T a k i sąd podnoszące z n a c z e n i e w nasuwają ideałach przede człowieka grupie — nigdy samotnie . 2 Jeśli zaś m ó w i ć o zdolnościach d o a b s t r a k c j i w t e j t w ó r c z o ś c i u s t n e j , o s w o i ­ stym ale b a w i e n i u się m y ś l e n i e m , t o z w r a c a r ó w n i e ż większość brany przez opowieści Stanisława uwagę nie t y l k o bogaty Kałużyńskiego dobitnie wskazuje chciał d o p o w i e d z i e ć , iż o b o k n i e s p r z y j a j ą c y c h niającej u ludów pomyślne nieośiadłych d l a kształcenia zasób i b a j e k . Stąd też, j a k się w y d a j e , istniały umiejętności n a t o , czego warunków d l a r o z w o j u myśli również pewne okoliczności s n u c i a opowieści do s y t u a c j i życia społecznego grup i tworzenia pasterskie w M o n g o l i i reprezentowały zdecydowanie z b i o r o w y c h . Istniały k u t e m u sprzyjające zie szczególnego związku niedostatków chłopskich w uogól­ zdecydowanie baśni, p o w i e d z e ń n a j d o j r z a l s z y m d o ś w i a d c z e n i e m życia s p o ł e c z n e g o w w i e l k i e j porównaniu wy­ autor nie dania zagadek — b u d o w a n i a zawiłych nieraz f i g u r myślowych, nasycenia W zagadek, materiał ukła­ przysłów, gromadzie. Europie, większe doświadczenie ludy działań o k a z j e , p o w s t a ł e — j a k sądzę — n a b a ­ i dobrodziejstw wypływających z mono­ k u l t u r y t r a d y c y j n e j g o s p o d a r k i ludów s t e p o w y c h i i n . zaliczanych do koczowników. D l a t e g o t e ż m o g ł y znaleźć o d b i c i e w t w ó r c z o ś c i u s t n e j t y c h l u d ó w s u r o w e , a z a r a ­ zem j a k n a j b a r d z i e j h u m a n i s t y c z n e n o r m y postępowania społecznego. P o d o b n i e p r z e d s t a w i a ł się p r o b l e m w o l n e g o c z a s u i o g ó l n e j elementów w organizujących ustalonych postaciach warunki przekazu d l a kształcenia ustnego. Dystans myśli swobody życia i spożytkowywania wobec rozmaitych — jej obciążeń, P o r . następujące p o w i e d z e n i a : „ Z g o d n e s r o k i pokonują t y g r y s a " (s. 18). „ P o ­ j e d y n c z a g ł o w n i a n i e s t a n o w i jeszcze o g n i a . P o j e d y n c z y c z ł o w i e k n i e j e s t jeszcze c z ł o w i e k i e m " (s. 18). T e n , k t o m a p r z y j a c i ó ł , j e s t j a k s t e p r o z l e g ł y , k t o i c h n i e m a , j e s t j a k dłoń m a ł y " (s. 18). „ K i e d y zbiorą się c h m u r y , b ę d z i e deszcz. K i e d y zbiorą się l u d z i e , b ę d z i e s i ł a " (s. 19). „ R y b a i s t n i e j e dzięki w o d z i e , c z ł o w i e k — dzięki c z ł o w i e k o w i " (s. 19). „ N a w e t m ą d r e m u p o t r z e b n y j e s t p r z y j a c i e l , a n a w e t s i l n e m u o p a r c i e " (s. 18). 2 �529 RECENZJE ograniczeń czasu wolnego, wynikających z gospodarki rolniczo-hodowlanej, w s z e l k i m i k o n s e k w e n c j a m i nieruchliwości g r u p chłopskich, polepszał istotne okoliczności u nomadów zdobywania i przetwarzania w ze zdecydowanie postać literacką doświadczeń życiowych . 3 Jacek THE MUSIC H e d i n . On the Specimens of on of Ancient Mongolian Mongolian golia, OF THE MONGOLS, Trail Music collected cz. I : E a s t e r n M o n g o l i a . Mongol Olędzki t r a n s l a t e d b y K . G r a n b e c h . Preliminary Poetry b y E r n s t E m s h e i m e r . Music and Instruments of Dr. Sven Omawiana publikacja pochodzi zaryzykować n a d a l najważniejszym teriał e t n o m u z y c z n y sposobu sprzed d w u d z i e s t u p a r u l a t , materiały żadnym razie twierdzenie, źródłem do poznania wzorowy gromadzenia i że The Music of w the m u z y k i mongolskiej Warunkowe sformułowanie częstym p a r a d o k s e m przedaw­ jest Mongols i że j e s t t o m a ­ ostatniego przy recenzowaniu c j a l i s t y c z n y c h , ale w t y m w y p a d k u szczególnie j a s k r a w y m — t e n t n y m recenzentem do n i e j n i e jest ona p o d w i e l o m a w z g l ę d a m i , w t y m także p o d w z g l ę d e m wydania. p o c h o d z i stąd — co j e s t n a d e r Emsheimer 1943, 4°, 1 z g r o m a d z o n e jeszcze d a w n i e j , a l e w niona. Można n a w e t Mon­ „Re­ of C h i n a u n ­ H e d i n " , t . 8, E t h n o g r a p h y , S t o c k h o l m ss. 100 + 97 n u t , m a p a , i l u s t r a c j e zostały Remarks noted d o w n b y Ernst Emsheimer. by H. Haslund-Christensen the Leadership Sven of Eastern ports f r o m the Scientific E x p e d i t i o n to the N o r t h - W e s t e r n Provinces der by Preface by Henning Haslund-Christensen. Tunes że w zdania prac pełni spe­ kompe­ tej p r a c y mógłby być t y l k o j e j główny autor, Szwed E r n s t ( u r . 1904), jako uznany autorytet w zakresie etnomuzykologu Azji, szczególności M o n g o l i i i także i n s t r u m e n t o l o g i i . Najdawniejsze, ułamkowe h i s t o r i a Mongołów informacje o muzyce (z 1240 r . ) . P i e r w s z e z a p i s y mongolskiej przynosi m e l o d i i m o n g o l s k i c h są o pięćset l a t późniejsze, a l e i t a k t r z e b a j e uznać za z a d z i w i a j ą c o porównać działalnością np. i c h czas p o w s t a n i a polskiej z muzyki ludowej, celową którą datuje się wczesne, źródłotwórczą n a początek XIX w w. ręki uczonego syberyjskiej Nauk. daty z Tübingen, ekspedycji Później ukazania zorganizowanej mongolską się Johanna prac) muzykę Georga przez nowo kolekcjonowali m . i n . C. Stumpf Gmelina, powstałą l u b ją (1887), A. r o k u 1740 uczestnika pierwszej Rosyjską Akademię opisywali D. jeśli zakresie Pierwszych pięć u t r w a l o n y c h w n u t a c h m e l o d i i m o n g o l s k i c h C b u r i a c k i c h ) w y s z ł o w spod Tajno wprawdzie (w Rudniew nawiasach (1906—1909), P. J . v a n O o s t (1908—1932), I . K r o h n (1920), W . J . A . W ł a d i m i r c o w (1923), P. B e r linskij (1931—1934), B. Baszkujew k e d a (1952), L . P i c k e n wano w ZSRR mieszkują golskiej szereg prac Związek Radziecki Republice s k i c h (znana (1935), M. Humbert-Sauvageot (1957), P r z e d i p o u k a z a n i u . s i ę o m a w i a n e g o Ludowej i artykułów o muzyce (1937), g r u p m o n g o l s k i c h , które ( B u r i a c i , K a ł m u c y ) . M o ż n a przypuszczać, że w i w C h i n a c h ukazała się p e w n a ilość m e l o d i i j e s t m i n p . a n t o l o g i a pieśni mniejszości n a r o d o w y c h w dana w Pekinie Łączną liczbę w 1965 r., która z a w i e r a wydanych Ch. Ta- tomu opubliko­ melodii za­ Mon­ mongol­ Chinach w y ­ osiem m e l o d i i z M o n g o l i i Wewnętrznej). mongolskich szacując na kilkaset. Obok nich P o r . następujące p o w i e d z e n i a : „ Z a m i a s t siedzieć milcząc, siedź r o z m a w i a j ą c " (s. 44). „ G ł u p i e c , k t ó r y b y ł m i ę d z y ludźmi, j e s t l e p s z y o d m ę d r c a , k t ó r y siedział w d o m u " (s. 25). „ P r a c ę w y k o n u j e się n a j l e p i e j dzięki umiejętności; trudności n a j l e p i e j p o k o n u j e się j e d n o ś c i ą " (s. 44). „ K o r z y ś ć o s o b i s t a j e s t j a k cień t r a w y ; korzyść ogółu j e s t j a k w y s o k i e n i e b o " (s. 44). 3 34 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I �530 RECENZJE istnieje szereg nagrań archiwalnych, by archiwów wiedeńskiego i wymienić tylko z dawniejszych zasoby leningradzkiego. D z i ę k i s t a r a n i o m H e n n i n g a H a s l u n d a - C h r i s t e n s e n a , duńskiego w s p ó ł p r a c o w n i k a Svena Hedina, powstały w latach 1928—1939 kolejno trzy serie nagrań muzyki z t e r e n u M o n g o l i i Zewnętrznej i Wewnętrznej. Najwcześniejszy zbiór b y ł u t r w a l o ­ ny Pierwsza na wałkach pochodzi od 1936—1937) fonograficznych, Torgutów została w r e s z c i e została i na terenie z nagrana zebrana środkowej aż d o w i e l k i e g o w w następne i z północnej środkowej części chińskiego w n u t o w e nagrań Ponieważ uzasadniony jest powstawania dane o Emsheimer Mongolii obszerny i Mongolii. kolekcja Druga Wewnętrznej. (m. i n . w okolicach (z lat Ostatnia okolicach Ułan Bator) Pekinu. d r u g i e j k o l e k c j i oraz n i e brał wstęp zbioru, infomacje ludach podkreślić płytach. Mongolii r z e składają się n a treść p i e r w s z e g o i d o t y c h c z a s Mongols. na Wewnętrznej części M o n g o l i i W e w n ę t r z n e j , zbiór t e n sięga n a południu muru Transkrypcje dwa zachodniej udziału lub w H a s l u n d a , który ogólnohistoryczne i n f o r m a t o r a c h , u których profesjonalny i towarzyszące i m komenta­ j e d y n e g o t o m u T h e M u s i e of n a g r y w a n i u in zawiera których półprofesjonalny wiadomości o Mongołach, a w muzykę charakter the kolekcji, situ o historii szczególności nagrywał. kultywowania Warto tradycji muzycznej w Mongolii. Artykuł Emsheimera w publikacji muzyczne. tykanych punkt podejmuje materiału Oceniając The modeli widzenia na zadania zasady sprawie Emsheimer o f the Musie wydawania przyjęte dyskusję etnomuzycznego zbiorów z podstawowymi oraz k w e s t i a m i podania mongolskie folkloru muzycznego technikę do celów że s t o s u j e klasyczny spo­ naukowych, t r a n s k r y p c j i muzycznej układu, c z y l i k l a s y f i k a c j i m a t e r i a ł u i i c h r e a l i z a c j a . wyjaśnia, instrumenty trzeba wyróżnić d w a aspekty Mongols i zastosowaną opisuje system W oraz pierwszej znaków t r a n s k r y p c y j - n y c h O. A b r a h a m a i E . M . v o n H o r n b o s t e l a , k t ó r e j e d n a k musiał uzupełnić pewną ilością n o w y c h z n a k ó w d i a k r y t y c z n y c h i d e k l a r u j e się j a k o z w o l e n n i k t r a n s k r y p c j i „ f o n e t y c z n i e " ścisłej, z p r o t o k o l a r n i e u j ę t y m i w s z y s t k i m i s z c z e g ó ł a m i i z w r o t k a m i w y k o n a n i a , co p o z w a l a g o zaliczyć — stosując r o z r ó ż n i e n i e E . W . G i p p i u s a — kierunku empirycznego jako ryczność" transkrypcji Emsheimera gdyż wydaje doszukać się, się w że przeciwstawnego w przekonującej niechęci do k i e r u n k o w i analitycznemu. żadnym razie motywacji uprzedzania, a pośrednio e t a p ó w badań p o p r z e z p r z e d w c z e s n e uogólnienie Zresztą párantele naukowe Emsheimera w nie jest takiego wadą stanowiska do „Empi- opracowania, można uniemożliwiania łatwo dalszych obrazu transkrybowanej melodii. t y m zakresie są znakomite, w ten s a m sposób postępuje się m . i n . w t z w . s z k o l e w ę g i e r s k i e j z B . B a r t o k i e m i Z . K o dályem n a czele. W a r t o celowy sposób w y d a w a n i a zwrócić uwagę melodii w na — układzie przejęty za v o n H o r n b o s t e l e m synoptycznym, p o r ó w n a w c z e i określenie r o d z a j u w a r i a b i l n o ś c i s p o t y k a n e j oraz na transpozycję do wspólnej zaznaczeniem a b s o l u t n e j wysokości pozycji wszystkich co ułatwia w muzyce melodii dźwięku początkowego z — badania mongolskiej jednoczesnym wykonania. J a k się w y d a j e , t a k ż e d r u g i a s p e k t s p o s o b u w y d a n i a ź r ó d ł o w e g o m e l o d i i został rozwiązany w sposób n i e nasuwający materiału jest w p r a w d z i e dostatecznie uzasadnia . Melodie 1 wątpliwości. Pierwsze kryterium n i e m u z y c z n e , a l e n i e w i e l k a ilość m e l o d i i (91) i t ę są p o d z i e l o n e podziału decyzję n a g r u p y w g ludów, u k t ó r y c h je N a w e t w w i ę k s z y c h z b i o r a c h e t n o m u z y c z n y c h b a r d z o często p i e r w s z y j e s t p o d z i a ł g e o g r a f i c z n y , p o r . n p . r e g i o n a l n e s e r i e O. K o l b e r g a . O s t a t n i o w 1964 r . g e o g r a f i c z n ą zasadę p o r z ą d k o w a n i a w y b r a l i D . i E . S t o c k m a n n o w i e w d o s k o n a l e p r z y g o t o w a n y m i w y d a n y m t o m i e m u z y k i albańskiej. 1 �531 RECENZJE nagrano, kolejno: Buriaci, Chipchin , Daghur, ölet, 2 Jalait, Khorchin, K h o r c h i n Jasaktu, Gorlos, T u m e t , B a r i n , K h a r c h i n , Chakhar. Ciekawa zasada podziału, która polega na przeciwstawieniu jest natomiast d r u g a stylów śpiewania, pierwszego przy użyciu głosu n a t u r a l n e g o , o w y r a ź n i e ustabilizowanej artykulacji metrorytmicznej i periodycznej drugiego, budowie melodii dwóch oraz który swobodnym, i r r a c j o n a l n y m pod względem m e t r o r y t m i c z n y m , bogatym tykę, z d u s z o n y m głosem j e d n a k łatwo zabiegom wprawdzie śpiewania. P r a k t y k a m u z y c z n a wydanego do daguulai, Emsheimer oprócz pieśni t a k ż e l i c z n e m i e s z a n e konania kolekcji stępstwa, jako t o regułą z określonymi nie poddaje derywaty z s t a n o w i ą pieśni l u d o w e , d u u u l u b dwoma zaledwie wyjątkami zalicza wokalno-instrumentalne i instrumentalne w y ­ melodii charakteryzującą wokalnych. melodie Jeśli mongolskie pominąć jest o k a z j a m i , o b r z ę d a m i , g r u p a m i w i e k u i płci. W rzadkie i obserwacja rozległych w wskazuje, że jest krokach melodycznych to typ pentatoniki o spotykany raczej w Azji, związku większości muzyka przede ambitus wszystkim chętnie posługuje m e t r y c z n y m przeważają melo­ d i e p a r z y s t o t a k t o w e (a w i ę c t a k j a k w chińskiej m u z y c e ) i w o l n o m e t r y c z n e , rzadko s p o t y k a się h e t e r o m e t r i ę . Pieśni m o n g o l s k i e m a j ą z r e g u ł y c z t e r o w i e r s z o w ą zwrotkową. J a k się w y d a j e , jedyną poważną czym szerokim C h i n a c h , podczas g d y p e n t a t o n i k a a n h e m i t o n i c z n a e u r o p e j s k a się m a ł y m i k r o k a m i m e l o d y c z n y m i . P o d w z g l ę d e m wadą The od­ ich brak m o n g o l s k a o p i e r a się n a b e z p ó ł t o n o w e j p e n t a t o n i c e l u b j e j p o c h o d n y c h , p r z y pobieżna się niewielką normatywnie. materiału m u z y c z n e g o których na melizma- k l a s y f i k a c y j n y m , w o b e c czego g r u p ę m e l o d i i — — t r z e b a było sklasyfikować Większość arat-un sposobie polega w Musie of budowę the Mongols j e s t o d d z i e l e n i e w p u b l i k a c j i t e k s t u s ł o w n e g o n a g r a n y c h pieśni o d o d p o w i a d a j ą c y c h i m melodii. M i m o wysokiego możliwe ze odsłuchanie względu na K. Gronbech p o z i o m u jakości t e c h n i c z n e j i szczegółowa liczne interjekcje deformujące reprodukowane) były Instrumentarium cztery poczynione muzyczne główne dwustrunny z -khuur, l u b khur, khil sokim z dyktatu alternatywnie typu l u b khor. lub za (rzadziej kryty pomocą informatorów jest plektronów skromne okrągłym) heksagonalnym się w uważa, iż o lub wy­ podtypy, jeden rezonansowym, khil- p r z e k r o j u , lecz w y ­ oktagonalnym korpusie khorae, khuur, d o śpiewu, r z a d z i e j gra solowa. Drugi typ (jatag, jataga, l u b jitag). itag — przypominający palcami typ nieco t r a p e z o i d a l n y m stanowią kształtem — o o w a l n y m pudle rezo­ poprzeczny flet. Rzadko spo­ f l e t ó w . W p r z e c i w i e ń s t w i e d o m e l o d i i , co d o k t ó r y c h E m s h e i ­ formułowanie jakichkolwiek instrumentach mongolskich na liczne Trzeci pozamongolskie do wniosków podaje nich szereg paralele, porównawczych interesujących u Kałmuków, N a z w y m o n g o l s k i c h ludów, instrumentów i i n . podaję przeważnie w z a s t o s o w a n e j w w y d a w n i c t w i e The Musie of the Mongols. 2 wielu Emsheimer dwa dörwen-chikhe-khuur, n a n s o w y m . O s t a t n i m t y p e m i n s t r u m e n t ó w j e s t limba, wskazuje różnią iiczebnie. pudłem d o m b r a — o t r ó j k ą t n y m i shandzc t y k a się i n n e r o d z a j e i i i n s t r u m e n t y mają skórą, jest towarzyszenie k o r p u s u khil-khuur, przedwczesne, m. in. sytuacji cytry, strojonej w pentatonice anhemitonicznej i zarywanej i n s t r u m e n t y s z a r p a n e , tobshuur mer tej n a a n g i e l s k i z a p i s ó w pieśni, k t ó r e i drugi czterostrunny o niewielkim w jest pieśni I n s t r u m e n t y t e są s t r o j o n e w k w i n t a c h . G ł ó w n ą rolą p i e r w s z e g o instrumentów jest rodzajem Mongolii walcowatym, który W dokładne. Smyczkowe trapezoidalnym rezonansowym, khuuchir typy. słownych zasadniczy. jeszcze w t r a k c i e badań t e r e n o w y c h . Z a p i s y t e ( n b . szczegółach o d n a g r a ń i n i e są z b y t różnia tekst o g r a n i c z y ł się d o p r z e t ł u m a c z e n i a poczynili przygodni pomocnicy n a g r a ń o k a z a ł o się n i e ­ t r a n s k r y p c j a tekstów jest uwag Buriatów pisowni �532 i RECENZJE przede wszystkim mentów m a swoje u Chińczyków, u których każdy z opisanych typów instru­ odpowiedniki. B a d a n i a n a d m o n o g o l s k ą m u z y k ą są z p e w n o ś c i ą d a l e k i e o d ukończenia, choć The o f the Musie nienia wymaga posunęły j e w y d a t n i e n a p r z ó d . W y d a j e Mongols n i u I I k o l e k c j i n a s t a w i a ł się n a u t r w a l e n i e r e l i k t ó w . N a s u w a należałoby do p r o g r a m u p o l s k i c h ekspedycji publice Ludowej muzykologa w włączyć badaniach? Wprawdzie słynne powstało w drodze gromadzenia prawy ogólnoetnograficzne, zoologiczne, a bardziej nowoczesny, na podobne nie podlegać zminiaturyzowany kolekcjonowanie w archiwum sprzęt i berlińskie i n . ze udziału f a c h o w c a , zakonserwowanego von magnetofonowy który głosu n a g r a ń P R O K O P C Z U K , Historia Już s a m tytuł o m a w i a n e j wy­ zakątków pozwoliłby współcześnie tym n i e może czy a n a l i z y Afryki pozycji się i uwarunkowań w y ­ się ograniczać papierowych d o odsłu­ zapisów. Staszewski W a r s z a w a 1964 w zarysie, zwraca się odbywających Jan JERZY Horn- m a t e r i a ł ó w e t n o m u z y c z n y c h , lecz w y d a j e d y s k u s j i , że w n i k l i w e o b s e r w o w a n i e bezpośredniego chiwania Re­ udziału przez liczne wszystkich przemian w zakresie p r a k t y k i muzycznej, badanie jej f u n k c j i maga Mongolskiej i przewidzieć nagrań f o n o g r a f i c z n y c h handlowe nagrywa­ się p y t a n i e , c z y n i e etnograficznych problematyki etnomuzykologicznej bostela świata, się, że u z u p e ł ­ jeszcze p o d s t a w a ź r ó d ł o w a , t y m b a r d z i e j że H a s l u n d p r z y szczególną u w a g ę k a ż d e g o a f r y k a n i - sty. N i e t r z e b a c h y b a udowadniać n a t y m m i e j s c u , j a k wielką w a g ę do p r o b l e m ó w historii Afryki przywiązują wszyscy etnografowie e t n i c z n y m i tego k o n t y n e n t u . N i c więc dziwnego, c o w e j książki j e s t z a j ę c i e m szczególnie świata. oczekiwano Jednakże brak zagadnieniami już o d d a w n a . J e g o już o d p i e r w s z y c h l a t z a i n t e r e s o w a n i a stycznych, j a k również się interesującym. P o l s k i e g o podręcznika h i s t o r i i A f r y k i była o c z y w i s t a zajmujący że l e k t u r a t e j p r a w i e 3 0 0 - s t r o n i - poważniejszych tradycji polskich w niezbyt rozwinięte jeszcze potrzeba się n a u k i p o l s k i e j tą częścią badaniach k o n t a k t y naszych afrykani- uczonych ze ś w i a t e m n a u k o w y m C z a r n e g o L ą d u czyniły z a d a n i e n a p i s a n i a t a k i e j h i s t o r i i szcze­ gólnie t r u d n y m . Toteż próby p r e z e n t o w a n e j z t y m większym szacunkiem należy podejść do pierwszej n a m przez Jerzego Prokopczuka. A u t o r z a r y s u , h i s t o r y k z w y k s z t a ł c e n i a , znający p r o b l e m y e k o n o m i c z n e tyczne A f r y k i p o północnej m i a ł o k a z j ę osobiście poznać część A f r y k i i zachodniej t y m , że o m a w i a n a dnie rozeznanie rycznego i czasie s w o i c h części t e g o k o n t y n e n t u . W s z y s t k o p r a c a n a p i s a n a została p r z e z dziedzinie odtwarzania poszczególnych społecznych Afryki. poznanej Dzięki literatury szerokiemu wachlarzowi naukowej otrzymaliśmy lecz i p r ó b i c h i n t e r p r e t a c j i , m a j ą c y c h ginalności, a w i ę c s t a n o w i ą c y c h w już p o l s k i w k ł a d R o z p a t r u j ą c poszczególne r o z d z i a ł y Historii t o p r z e m a w i a w i ę c za etapów i pełną wielu wypadkach analogii z opublikowaną przez 1 de t. I: tylko znamię ory­ Afryki. n i e t r u d n o ustalić, że h i s t o r i a Afryki R. C o r n e v i n a l'Afrique, bogatemu nie d o badań n a d historią Historią s z c z e g ó l n y m i s y n t e z a m i d o t y c z ą c y m i różnych r e g i o n ó w A f r y k i R. C o r n e v i n , Histoire P a r i s 1962. histo­ gospodarczych zainteresowań książkę odpowie­ rozwoju t e g o k o n t y n e n t u n i e została p o t r a k t o w a n a k o n w e n c j o n a l n i e . N i e m o ż n a szukać i poli­ podróży u c z o n e g o posiadającego A f r y k i , j a k również w dziedzinie współczesnych stosunków zasobowi faktów, w w Des Origines Afryki t a m więc i czy (jak np. w au XVle z po­ pracach Siècle, �533 RECENZJE Suret-Canala czy J u l i e n a ) . O m a w i a n y 2 w n i o s k u doprowadzić nika, jakimi państwa wieniu drogami afrykańskie zują. P r z y takich historii i osiągnęły Afryki poświęcono systemowi metropolie w lektura jakim swoją założeniach p r a c y do t y n e n c i e afrykańskim w Afryki musi dzięki niepodległość lepsze z r o z u m i e n i e omówieniu procesu rozdziałów i j a k tę niepodległość została form na części p r a c y podporządkowania sie w y z w a l a n i a w się p a ń s t w t e n etap jest Jednakże jakie jarzma podległości świadczy p r a s y . Całą książkę z a m y k a afrykańskiej. choćby przyszłości Że sądząc po autora cieszą proporcjach się Lądu związane z procesami k u l t u r y , wreszcie miały formowania — tę okre­ ucisku kolonialnego. Oczy­ wiadomości perspektywę tak bliskie etnografowi, będą w czasach, zaczerpniętych ogromne w widzi bardzo którym znaczenie tradycyjnych struktur nie­ realnie, m ó w i , że przemiany „Dla społeczne się g r u p i k l a s społecznych, r o z w o j e m z rozkładem pro­ w rozdział poświęcony p e r s p e k t y w o m Prokopczuk jego zdanie, Czarnego partii zastosowały c z y t e l n i k o w i , b o zaistniał k t ó r y c h m ó g ł go już śledzić osobiście n a p o d s t a w i e z codziennej i spod polskiemu kon­ najwięcej poszczególnych wyzysku, zainteresowaniem afrykańskich najbliższy omó­ potraktowana b l e m y z k r ę g u p r z e m i a n s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y c h zachodzących w A f r y c e wiście reali­ część k s i ą ż k i poświęcona pozostałej afrykańskich. czytel­ współczesne p r z e m i a n , j a k i e zachodziły analizie największym (bo do t a ­ zorientować historycznym europejskiej okresie k o l o n i a l n y m . W k o l o n i a l n e m u oraz m a za z a d a n i e Prokopczuka) wydarzeniom kolonizacji s t o s u n k u do k o l o n i i poszczególnych zarys pracy cała p i e r w s z a okresu j a k o wstęp umożliwiający miejsca bowiem 3 kiego oświaty rodowo-szczepowych" *. W ł a ś n i e t e n r o z k ł a d t r a d y c y j n y c h s y s t e m ó w społecznych, k t ó r y r o z p o c z ą ł się u p r o ­ g u k o l o n i z a c j i e u r o p e j s k i e j , a który bliższych dziesięcioleciach on zajmie w przyszłej historii procesu jest sejsmografem najdrobniejsze chociażby t r w a n i e u s t a n n i e d o dziś, z a d e c y d u j e o tempie rozwoju świata. E t n o g r a f historii w zmiany się podanej ostatnio przez termin: w i socjolog s t r u k t u r z e społecznej antropologia Prokopczuka naj­ badając przebieg tego t r a k c i e j e j s t a w a n i a się, i t o w y c z u l e n i e czyni jego i b a d a n i a d z i e ł e m o szczególnej w a r t o ś c i u ż y t k o w e j . N i e n a d a r m o w i ę c nia w całego k o n t y n e n t u i o m i e j s c u , j a k i e historii stosowana. Dlatego gospodarczej i sądzę, że politycznej na obserwacje upowszech­ uzupełnienie Afryki historią p r z e m i a n k u l t u r y tego k o n t y n e n t u byłoby dziełem naprawdę w a r t y m wysiłku, gdyż w t e n sposób m o g ł a b y p o w s t a ć j e d y n a w s w o i m r o d z a j u i n t e g r a l n a h i s t o r i a C z a r ­ nego Lądu. Elementy takiego p o t r a k t o w a n i a zagadnienia i A n g o l i znaleźć m o ż n a już w książce B . D a v i d s o n a Afryka w stosunku do Konga s i ę , którą a u t o r budzi 5 w s p o m i n a , a l e w zupełnie i n n y m kontekście. Biorąc jednak p o d u w a g ę , że a u t o r j e s t p r z e d e g a d n i e n i a czysto etnograficzne wszystkim historykiem i n i e leżą w k r ę g u j e g o b e z p o ś r e d n i c h m u s i m y zdać s o b i e s p r a w ę z t e g o , że n a s z p o s t u l a t j e s t s k i e r o w a n y r a c z e j nę przyszłych badaczy przeszłości k o n t y n e n t u afrykańskiego, którzy muszą w y w o d z i ć się ze ś r o d o w i s k a h i s t o r y k ó w . W i e l e d o p o w i e d z e n i a nawet przy obecnym stanie n a u k i , m i e l i b y również archeologowie, gnalizowanie 2 p a r a g r a f u poświęconego pewnych spraw, i t y m problemom, to — Por. np. J . S u r e t - C a n a l e , powiedzmy Afrique Noire, znajdujemy sobie szczerze Occidentale 1958. 3 4 5 C. A . J u 1 i e n , Histoire S t r o n a 280 o m a w i a n e j W a r s z a w a 1957. de l'Afrique książki. du Nord, P a r i s 1956. w nie stro­ zawsze na ten temat, a jest t o t y m w i ę k s z ą p o t r z e b ą c h w i l i , że w o m a w i a n y m z a r y s i e P r o k o p c z u k a , m i m o specjalnego za­ zainteresowań,, wydzielenia zaledwie — zasy­ bynajmniej et Centrale, Paris �534 RECENZJE n i e najważniejszych. N i e od rzeczy będzie więc z a s t a n o w i e n i e nasza wiedza o archeologii p r a c y B . D a v i d s o n a , Stara tłumaczenia w polskiej książki tego Afryka Henri k o n t y n e n t u jest na nowo Lhote'a o odkryta 6 W zasadzie, malowidłach skalnych Sahary nie sztuki najdawniejszych pierwotnych , społeczeństw a t o ze w z g l ę d u szawskiego czyn N a t u r a l n i e najbogatszą coraz wiadomo, na wieloletnie więcej że pisze się prace (W. C h m i e l e w s k i ) oraz w archeologiczną badawcze Misji Afryki starożytny Uniwersytetu War­ przy­ s prowadzone Afryce posiada Michałowskiego . Z t y c h s a m y c h u nas o w y k o p a l i s k a c h w od p e w n e g o czasu „Etnografii niektóre p r o b l e m y a r c h e o l o g i i literaturę pod k i e r o w n i c t w e m Kazimierza Anto­ poświęco­ 7 ne sztuce n a j d a w n i e j s z y c h mieszkańców A f r y k i . Poza t y m w V I I t o m i e P o l s k i e j " znaleźć m o ż n a a r t y k u ł o m a w i a j ą c y Egipt, mamy na ten temat. C h l u b ­ w t e j r e g u l e są j e d y n i e r o z d z i a ł y w s k r y p c i e W ł o d z i m i e r z a n i e w i c z a , p t . Historia Południowej. oprócz , oraz ostatnio o p u b l i k o w a n e g o literaturze popularnej a n i jednego opracowania n y m wyjątkiem się, d l a c z e g o d o dziś t a k słaba. są p r a c e Zachodniej Nubii. Z drugiej wykopaliskowe w (S. F i l i p o w i a k ) . B i o r ą c strony Sudanie jednocześnie p o d u w a g ę f a k t , że w p o s z c z e g ó l n y c h b i b l i o t e k a c h k a t e d r a r c h e o l o g i i znajdują najważniejsze obce publikacje z zakresu archeologii Afryki oraz zdając się sobie s p r a w ę z t e g o , że n a s z y c h a r c h e o l o g ó w w i ą ż ą l i c z n e k o n t a k t y n a u k o w e z a r c h e o l o ­ gami z a c h o d n i o e u r o p e j s k i m i interesującymi rzec, że w najbliższych syntezy prehistorii historia Prokopczuka, z a g a d n i e n i a m i , śmiało można c z a s a c h w a r t o b y pokusić się o n a p i s a n i e p i e r w s z e j próby Afryki, a mogłyby wówczas posiadać się t y m i podobne wstęp zarysy znacznie historii kontynentu, godniejszy i głębiej jak się­ g a j ą c y w istotę z a g a d n i e n i a . Znacznie w bardziej skomplikowanie przedstawia d z i e d z i n ę p o z n a n i a przeszłości A f r y k i . W się s p r a w a w k ł a d u zasadzie, pomijając n y c h p r a c , k t ó r e ze z r o z u m i a ł y c h w z g l ę d ó w n i e m o g ą woczesnych historii XIX-wiecz­ stanowić p o d s t a w y uogólnień w t y m z a k r e s i e , w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e n a u k o w e j etnicznej ponieważ etnografów kilka Czarnego pozostali Lądu afrykaniści liczą polscy się jedynie zajmują się prace Jana przede Czekanowskiego, wszystkim w s p ó ł c z e s n y c h p r z e m i a n społecznych n a t y m k o n t y n e n c i e . T a k w i ę c w w którym poproszono b y etnografów o naszkicowanie do n o ­ dotyczącej sprawami momencie, przeszłości e t n i c z n e j Afryki w c e l u w k o m p o n o w a n i a j e j w r a m y ogólnej h i s t o r i i t e g o k o n t y n e n t u , m u s i e l i b y ś m y poprosić o dłuższą z w ł o k ę w w y k o n a n i u t e g o z a d a n i a , o z w ł o k ę sięgającą co naj­ m n i e j k i l k u l a t . J e s t t o n a j l e p s z y d o w ó d t e g o , że p e w n e p r z e m i l c z e n i a P r o k o p c z u k a są j a k n a j b a r d z i e j u z a s a d n i o n e . M u s i m y b o w i e m zdać s o b i e s p r a w ę z o b i e k t y w n y c h trudności, j a k i e p i ę t r z y ł y Afryki. N i e oznacza niedomówień l u b zgoła 167—170 P r o k o p c z u k drogą w y l i c z e n i a się p r z e d autorem pierwszego w t o b y n a j m n i e j , byśmy m i e l i rzeczowych przedstawia historii autora z wszystkich błędów. P r z e d e w s z y s t k i m s k o r o n a s t r o n a c h czytelnikowi (i to niezbyt k o m p l e t n e g o ) wościowych A f r y k i Polsce z a r y s u rozgrzeszyć problem zróżnicowania opierając się n a s t a t y s t y c e i n a N a r o d a c h Afriki , 9 cza, b y w t e n sposób n a j w a ż n i e j s z y etnicznego większych g r u p e t n i c z n y c h i n a r o d o ­ to nie ozna­ e f e k t został już osiągnięty. O c z y w i s t y wydaje się f a k t , że p r o b l e m t e n został p o r u s z o n y w sposób b a r d z o p o w i e r z c h o w n y , a w i ę c w wysokim stopniu niezadowalająco. Zróżnicowanie etniczne Afryki to nie t y l k o różnice w n a z w a c h l u d ó w i p l e m i o n , t o p r z e d e w s z y s t k i m różnice w t r a d y c j i i k u l W a r s z a w a 1961. W a r s z a w a 1957. S z e r s z e o m ó w i e n i e osiągnięć a r c h e o l o g ó w p o l s k i c h w A f r y c e znaleźć można w a r t y k u l e W. A. D a s z e w s k i e g o , P o l s k i e badania archeologiczne na terenie północno-wschodniej Afryki, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 7: 1963, s. 464—473. Narody Afriki, p o d r e d . D . A . O l d e r o g g e i I . I . P o t e c h i n a , M o s k w a 1954. 6 7 8 9 �535 RECENZJE t u r z e , a zwłaszcza w s p o s o b i e kazanie życia. C z y n i e w a ż n i e j s z e j a k w i e l k i dystans w Południowej i Centralnej rozwoju (Buszmeni d l a c z y t e l n i k a byłoby w y ­ d z i e l i n p . l u d y zbieracko-łowieckie i Pigmeje) o d ludów pasterskich Afryki (reprezen­ tujących zresztą b a r d z o r ó ż n y stopień r o z w o j u k u l t u r o w e g o — w y s t a r c z y wymienić chociażby H o t e n t o t ó w , T u a r e g ó w , W a t u s s i , F u l b e j ó w ) czy k o p i e n i a c z y c h (cały k o m ­ p l e k s ludów A f r y k i Zachodniej, bardzo zaawansowanych zróżnicowania bokiej Wschodniej i Południowej). G d y d o d a m y k u l t u r o w e g o będzie znacznie prawdzie historycznej wątpliwości potrzeba do tego w r o z w o j u r o l n i c z y m mieszkańców A f r y k i Północnej niż s u c h e bardziej zestawienie uzupełnienia t y c h b r a k ó w w obraz s k o m p l i k o w a n y i bliższy liczb i nazw. N i e ulega przyszłych w y d a n i a c h głę­ więc omawia­ n e j książki. Z etnograficznego niczne. Przyczyn autor d o usunięcia w rozdziały, w we wczesnych widzenia nieścisłe są również s t a n u r z e c z y szukać n a l e ż y zaczerpnął w i a d o m o ś c i biazgi łatwe niają punktu takiego których w dotyczące poszczególnych przyszłości. W i e l e Prokopczuk niektóre doborze pewne która dotrze zdezorientować do szerokich najważniejsze kręgów czytelników. z nich. Wedłu społeczeństwa odbiorców, Pozwolę nieścisłości i b ł ę d y więc sobie autora podstawową masę tutaj Afryki Północnej z tego zakresu uwagę tubylczej oczywisty na Afryki jest fakt, z dziś j e s z c z e z a m i e s z k u j ą c y c h t e t e r e n y t u b y l c ó w , a l e przybyli ze wschodu, i to najprawdopodobniej z terenów A z j i . I n n a s p r a w a , że c h r o n o l o g i a t e g o z a s a d n i c z e g o p r z e m i e s z c z e n i a dziś n i e j e s t j e s z c z e zupełnie p e w n a . dzeniem, w dro­ przyczy­ afrykańskie zwrócić ludności Północnej s t a n o w i l i zawsze B e r b e r o w i e . D l a każdego e t n o g r a f a że są o n i n a j d a w n i e j s z y m i Przedniej kłopotów o k r e s a c h h i s t o r y c z n y c h . Z e w z g l ę d u n a zasięg i w a g ę t e j p u b l i k a c j i , mogą do et­ jakich l u d ó w . Są t o j e d n a k poważniejszych opisuje nazwy źródeł, z że w niektórych Poza t y m , któż m o ż e zgodzić się ze k r a j a c h a r a b s k i c h panował t e o k r a t y c z n y z t y c h państw władca nawet potomkiem Mahometa b y ł jednocześnie (szeryfem), n i e oznacza, system do stwier­ rządów. F a k t , i naczelnym że kapłanem l u b b y ustrój t e g o p a ń s t w a miał być t e o k r a t y c z n y . Z k o l e i n a s t r o n i e 43 z n a j d u j e m y chrześcijaństwa na Czarny z d a n i e , w k t ó r y m m ó w i się, że jając o d r o d z e n i u a n i m i s t y c z n y c h w i e r z e ń r e l i g i j n y c h w ś r ó d ludności Nie sądzę, b y w wpływ XVII chrześcijaństwa w., bo o t y m okresie i o Afryce i stanowił stwierdzenie, jaki z najsilniejszych że chrześcijaństwo nalne. T o raczej w jeden słabość chrześcijaństwa s k u t e c z n i e , t a k potężnej p o z y c j i sprawę odpowiedzi jest tę n a l e ż y odrodzeniu sprzyjała organizacyjnych. a n i m i z m u , jest przeciwstawiać i s l a m u na t y c h terenach? tak, by czytelnik n a t o p y t a n i e . Chrześcijaństwa Tak dość samo orygi­ t e m u o d r o d z e n i u , ale wówczas, k u l t u r o w y mógłby wyświetlić mowa, powstrzymać A f r y k i już o k i l k a w i e k ó w w c z e ­ czynników sprzyjało sposób t e n słaby e l e m e n t wości, że afrykańskiej". Zachodniej b y ł już n a t y c h t e r e n a c h t a k s i l n y , b y m ó c ekspansję i s l a m u , k t ó r y p o j a w i ł się n a z a c h o d z i e śniej „Przenikanie K o n t y n e n t z a h a m o w a ł o dalszą ekspansję i s l a m u s p r z y ­ Nie ulega się, i t o t a k więc n i e musiał i jego r o l i dotyczy wątpli­ s a m szukać r ó w n i e ż i następne zastrzeżenie. P r o k o p c z u k pisząc o o k r e s i e u p a d k u k r ó l e s t w a k o n g i j s k i e g o w X V I w . w s p o m i n a , że „ C z y n n i k w i ą ż ą c y — mowana przez różne szczepy — ideologia zbyt chrześcijańska, swoiście zresztą b y ł słaby, a b y u t r z y m a ć więzy poj­ międzyple- m i e n n e " . S k ł o n n y j e s t e m t w i e r d z i ć , że chrześcijanizm w K o n g u n i g d y c z y n n i k i e m I 0 w i ę z i p o n a d p l e m i e n n e j w sensie p a ń s t w o w o t w ó r c z y m n i e był. P o w t ó r e w momen­ cie p o j a w i e n i a się w K o n g u p i e r w s z y c h P o r t u g a l c z y k ó w k r ó l e s t w o t o z n a j d o w a ł o się 1 0 S t r o n a 45. �536 w RECENZJE rozkwicie stosunków i znane było z dobrze panujących w zorganizowanej administracji j e g o g r a n i c a c h . Już w t e d y musiała i z więc pokojowych istnieć pewna w i ę ź p o n a d p l e m i e n n a , która później m o g ł a być d o d a t k o w o w z m o c n i o n a p r z e z p r z y ­ jęcie chrztu przez d z a n i a . N i e można czy innym instytucja gatywną wszystkich notabli jednak w działaniem instytucji w historii i regionalnego upadku chrześcijaństwa. p o l i t y c z n a średniowiecznej rolę centralnego t e j s y t u a c j i wiązać Inna i nowożytnej n i e t y l k o królestwa sprawa, Europy Konga, aparatu tego królestwa że odegrał ale również zarzą­ z takim kościół jako wyraźnie ne­ i w wypadku w i e l u i n n y c h organizmów państwowych A f r y k i . T r u d n o na t y m m i e j s c u wymienić wszystkie tego rodzaju wątpliwe stwierdzenia autora. Niech wyżej wspomniane służą j e d y n i e za p r z y k ł a d , że n a w e t p r z y p i s a n i u h i s t o r i i A f r y k i n i e sposób o m i n ą ć k o n s u l t a c j i e t n o g r a f i c z n e j , k t ó r e j w Zarysie p i s a n y m przez P r o k o p c z u k a najwyraź­ n i e j zabrakło. P o d s u m o w u j ą c t e k r y t y c z n e u w a g i c h c i a ł b y m j e d n a k r a z j e s z c z e podkreślić, ż e omawiana książka jest pierwszą tego rodzaju próbą dokonaną w Polsce i jako t a k i e j należą się szczególne w z g l ę d y . Część słabych p u n k t ó w o d z w i e r c i e d l a jedynie obiektywne trudności, z jednak w y n i k i e m zbyt jest przed jakimi staje pośpiesznego p o z w a l a m i e ć nadzieję, że w n a j b l i ż s z y m zania nowej jednak redakcji tej pracy czasu możemy wierającym każdy syntezy część tej nich historii, co czasie można b ę d z i e s p o d z i e w a ć się u k a ­ odpowiednio posługiwać historyk Afryki, opracowywania poprawionej się książką i uzupełnionej. D o t e g o Prokopczuka j a k o k o m p e n d i u m za­ s z e r e g w a r t o ś c i o w y c h w i a d o m o ś c i i uogólnień, p o d w a r u n k i e m w s z a k ­ że z a c h o w a n i a terpretacje. krytycznego Dla spojrzenia etnografa-afrykanisty na podawane Historia przez a u t o r a f a k t y i i c h i n ­ Afryki j e s t książką, która w i n n a spełniać r o l ę r o z d z i a ł u w w Prokopczuka zarysie podręcznej e n c y k l o p e d i i a f r y - kanistycznej. Krzysztof Makulski N O M A D E S E T N O M A D I S M E A U S A H A R A , P a r i s 1963 Geografia dziej głodu p o k r y w a się w lub mniej przychylnych zasadzie z geografią człowiekowi. Niekiedy stref ekologicznych na przestrzeni bar­ kilkunastu w i e k ó w z m i a n y k l i m a t y c z n e p o t r a f i ą przekształcić życiodajną k i e d y ś k r a i n ę w w y ­ s u s z o n y s t e p l u b zgoła w pustynię, która n i e j e s t j u ż w s t a n i e w y ż y w i ć kującą j e j t e r e n y populację. P o z o s t a j e w ó w c z a s j e d n o t y l k o w y j ś c i e — Lecz przy obecnym tempie przyrostu naturalnego emigracja cza zawsze gorszenia zagęszczenie ludności się s y t u a c j i w w innej strefie r e j o n i e , który przyjął przestała b y ć r a c j o n a l n y m r o z w i ą z a n i e m w wieniowymi ludzkości. wykorzystania Ta właśnie dziedzinie refleksja legła niekorzystnych stref ekologicznych z jednej strefy doprowadzając emigrantów. u zamiesz­ emigracja. ozna­ do nagłego T a k więc gospodarki zasobami podstaw j a k o bazy po­ emigracja wyży­ poszukiwań dróg dla mniejszych grup ludnościowych, k t ó r e p o p r z e z m a k s y m a l n ą r a c j o n a l i z a c j ę g o s p o d a r k i m o g ł y b y u t r z y ­ mać s w ó j d o t y c h c z a s o w y Przykładem p o z i o m życia, a n a w e t w p o s z u k i w a n i a t a k i c h możliwości wijane, badania nad strefami suchymi. K i l k a agenda badawcza za sobą p o w a ż n y przy UNESCO dorobek zajmująca naukowy w p e w n y m s t o p n i u go są, o s t a t n i o b a r d z o l a t t e m u powstała się t y m i polepszyć. intensywnie nawet zagadnieniami. M a postaci dwudziestu p a r u publikacji l i s t y c z n y c h poświęconych w y b r a n y m z a g a d n i e n i o m roz­ specjalna ona już specja­ hydrografii, klimatologii i bio- �537 RECENZJE logii regionów punktu i półpustynnych widzenia koczownikom pozycją Sahary, faktograficznym, jaki i pustynnych . Ale w której wartość sobą przynosi, ze najciekawszą 1 jest w y d a n a 1963 r . p r a c a polega lecz z etnograficznego poświęcona koczownictwu nie tylko na bogatym również materiale i na pewnych założeniach metodologicznych bliskich naszemu p u n k t o w i widzenia. Nomades nych et nomadisme i zredagowanych specjalistów i jest w au Sahara wywodzących Maroka . Zasadniczym się z celem 2 różnych i możliwości Takie właśnie który podzielono cyjne oraz rozwoju założenie artykułów naukowych swoje Francji, m i a r ę pełna a n a l i z a układach znaleźć a świat jest w z uwzględnieniem nowych podstawowe Koczownictwo t a i l l o n a zawierający w musiało na dwie ośrodków tej pozycji n y c h warunków pasterstwa n a Saharze nych zasadzie z b i o r e m ułożo­ p r z e z C. B a t a i l l o n a , a n a p i s a n y c h p r z e z zespół w y b i t n y c h jego t r a d y c j i historycz­ politycznych odbicie Algierii współczes­ w i ekonomicznych. układzie całego tomu, części z a t y t u ł o w a n e : Koczownictwo Całość współczesny. poprzedza ogólną c h a r a k t e r y s t y k ę k o c z o w n i c t w a trady­ wstęp saharyjskiego C. B a ­ oraz opis t r a d y c y j n y świat pas­ środowiska p u s t y n n e g o S a h a r y . Zagłębiając terski Sahary się w lekturę p i e r w s z e j części o m a w i a j ą c e j ł a t w o zdać n a m s o b i e s p r a w ę ze s p e c y f i k i t e g o ś w i a t a ukształtowa­ n e g o n a p r z e s t r z e n i o s t a t n i c h k i l k u n a s t u w i e k ó w w w a r u n k a c h d a l e k o idącej izo­ l a c j i mającej c h a r a k t e r j a k n a j b a r d z i e j d o b r o w o l n y , a związany z z a w i s t n y m s t r z e ­ żeniem własnych przywilejów w dziedzinie handlu transsaharyjskiego oraz ho­ d o w l i w i e l b ł ą d ó w . O w a h e r m e t y c z n o ś ć społeczna m i e s z k a ń c ó w S a h a r y , która u c h r o ­ niła i c h p r z e d w i e l o m a nocnej czy k a t a k l i z m a m i , j a k i e n a w i e d z i ł y społeczeństwa A f r y k i Zachodniej, w s p ó ł c z e s n e j , którą stała można się jednocześnie przeżyć jedynie przyczyną i c h słabości Pół­ w p o d w a r u n k i e m umiejętnego epoce przysto­ s o w a n i a się d o n a g ł y c h z m i a n e k o n o m i c z n y c h i p o l i t y c z n y c h . T a k w i ę c t o , co s t a ­ n o w i ł o g ł ó w n ą siłę k i l k a w i e k ó w t e m u , w t e j c h w i l i działa n a n i e k o r z y ś ć pasterzy s a h a r y j s k i c h stawiając i c h z g ó r y w b a r d z o n i e p o m y ś l n y m położeniu. Jeśli s y t u a c j a ta nie ulegnie niku ł e g o obniżania Z żemy W z m i a n i e , szereg p l e m i o n s a h a r y j s k i c h ulec może zagładzie, w stale pogarszających się s t o p y rolą p o s z c z e g ó l n y c h życiowej z mieszkańców nich Sahary społeczno-politycznej teryzuje uwagę wartości i Tuaregów postawy na zagadnienia towania się w więzi znajomości czasie. W społecznych jako osobnym łączących rozwój charakterystyką podstawową (C. B a t a i l l o n ) . W świata na taki wy­ i sta­ naturalnego. sytuacji m o ­ p o s z c z e g ó l n y c h r o z d z i a ł ó w t e j części. krótką plemię a co za t y m i d z i e do z a n i k u przyrostu wpływających analizie poprzedzonym omówiono ekologicznych, prowadzącej czynników zapoznać się dzięki d o k ł a d n e j pierwszym cyfiki się w a r u n k ó w etnicznego organizacji drugim, ten sam autor, charak­ koczowniczego przestrzeni składu jednostkę Sahary geograficznej zwracając i p u n k c i e C. B a t a i l l o n r o z p a t r u j e nomadów Sahary, pisząc szczególną umiejętność orien­ problem między innymi, spe­ że O t o t y t u ł y n i e k t ó r y c h z n i c h : C o m p t e r e n d u des recherches relatives à l'hydrologie de la zone aride; Human and animal ecology. Reviews of research Ecologie humaine et animale. Compte rendu de recherches; Guide des travaux de recherches s u r l a mise en valeur des régions arides; Climatologie. Compte rendu de recherches; Hydrologie des régions arides. Progrès récents; Les plantes médicurales des régions arides; Histoire de l'utilisation des terres des régions arides; Les problèmes de la zone aride. Actes du colloque de Paris i i n . Wśród współautorów o m a w i a n e j p u b l i k a c j i widnieją n a z w i s k a : Claude B a ­ t a i l l o n (Casablanca), Jean Bisson (Alger), R o b e r t C a p o t - R e y (Alger), André C a u n e i l l e (Caudiès-de-Fenouillèdes, P i r e n e j e W s c h o d n i e ) , Renée H e y u m (Paryż), P i e r r e Rognon (Alger), Madeleine Rovillois-Brigol (Paryż—Alger), Benno Sarel-Sternberg (Tunis—Paryż), Charles Toupet (Dakar) i C h r i s t i a n Verlaque (Alger). 1 2 �538 RECENZJE „Rozrzucenie ludzi na w i e l k i c h przestrzeniach, niebezpieczeństwa ze s t r o n y g i e j p r z y r o d y , która g r o z i śmiercią z p o w o d u głodu l u b p r a g n i e n i a , w r e s z c i e z w i ą z a n e z n i e p e w n o ś c i ą i s t a n e m stałej w o j n y mi wymagały stemu zarazem ostrożności w poszanowania praw między poszczególnymi daleko idącej stosunku do obcego" . Trzeci plemiona­ gościnności, jak i rozdział poświęcono 3 wro­ ryzyko sy­ zagadnie­ n i o m kontaktów zewnętrznych, głównie w sferze h a n d l u , r e l i g i i i ruchów a n t y f r a n ­ cuskich. I c h znaczenie polegało przede wszystkim m e n t ó w k u l t u r y z z e w n ą t r z , co z n a l a z ł o p e w n e jowego oraz małymi monografiami pasterstwa hary. t a k J . Bisson pisze I rozwoju i s l a m u n a Saharze. o problemach a M a u r e t a n i i Sahelijskiej W Tuaregów części d r u g i e j koczowniczych artykule C. między oraz poświęconym z podniesienia (C. B a t a i l l o n ) i N e f z a o u a terze monograficznym pasterskich problemy (Benno książki i w y s z ł y zwracające pasterzy oaz szkic form pół- o półkoczowniSufu Następne nych społecznych, k t ó r e artykuły o studium t u więc poprzedniej o artykuł Nomadyzm ple­ omawiają już części Opór, czyli a ekonomia współ­ uwagę na to, j a k poważnym u t r u d n i e n i e m włą­ współczesnej się d o p r a c y w po wynikającemu O s t a t n i m rozdziałem o c h a r a k ­ artykułów z a w a r t y c h w j a k również między i n n y m i do u Tubów. t r a d y c y j n y m . T a k więc znajdujemy Ouargla. z analizy przystosowania prawideł higieny Rognon a następnie s t u d i a o p ó ł k o c z o w n i k a c h s p o d pióra C. B a t a i l l o n a . C h o d z i czesna P. są Sa­ koczownictwa, demograficznemu Sarel-Sternberg). grupy nomadyzmu, czenia ewolucji o koczownictwie pasterstwie części j e s t szkic M . R o v i l l o i s - B r i g o l dotyczący s e d e n t a r y z a c j i wokół ogólne w y n i k a j ą c e schylkowość w poziomu tej L'Gouacem, o ele­ zwycza­ mieszkańców wszystkim na zagadnieniach rozrostowi (A. Cauneille), rozdziały grup u Reguibat Ch. Toupet R. C a p o t - R e y kierunkach zmian kach L i b i i Zachodniej mion o koczownictwie Ahaggaryjskich i wreszcie ostatnie podstawowych s k u p i o n o się p r z e d e Bataillona innymi Cztery u kilku na przenikaniu pewnych odbicie w ewolucji p r a w a gospodarki algierskiej przemyśle. W y p ł y w a zabraniają jest ich to przede członkom nieumiejętność wszystkim z pew­ szlacheckiej zaj­ warstwy m o w a n i a się pracą, a z w ł a s z c z a f i z y c z n ą . W t e n sposób doszło d o c h a r a k t e r y s t y c z ­ n e g o p a r a d o k s u społecznego, p o n i e w a ż obecny układ s y t u a c j i p o z w a l a na szybkie w z b o g a c e n i e się w a s a l o m , k t ó r z y n i e m a j ą żadnych ograniczeń s o c j a l n y c h w mowaniu pracy w przedsiębiorstwach naftowych. Ze podej­ zrozumiałych w z g l ę d ó w n a ­ r u s z a t o w p o w a ż n y m s t o p n i u d o t y c h c z a s o w ą r ó w n o w a g ę sił p o l i t y c z n y c h w społeczeństw nie s a h a r y j s k i c h powodując pogłębianie się i c h s y t u a c j i m a t e r i a l n e j . Całość modernizacji koczownictwa legać, zdaniem wiednich możliwości pojenia zamykają pasterskiego technicznych zabezpieczenia i pogarsza­ u w a g i C. B a t a i l l o n a dotyczące Modernizacja pasterstwa poprzez ekonomicznych. funkcjonowania bydła, j a k r ó w n i e ż większej Tak ilości lepszego g o s p o d a r o w a n i a ta powinna po­ zastosowanie więc istnieją studni informować również łoby o rozwinięcie n a zwiększenie jeszcze traktowane pozbywają. To strefach przyszłych świadomości komercjalizacji jako z kolei źródło łączy opadów. ekonomicznej bydła, k t ó r e prestiżu, się Poważnym niezbędnych d l a przez z potrzebą dotąd w co Sahary, co byłoby wpłynę­ wielu wypadkach właściciele skolaryzacji, dobrego która b y m o ­ osiągnięciem mieszkańców odpo­ poważne pastwiskami. Wiele m o ż e t u zdziałać r o z w i n i ę c i e gęstszej s i e c i służby m e t e o r o l o g i c z n e j , gła niechętnie ponieważ go będzie k w e s t i a p e w n e j działu s o c j a l n e g o 3 Nomades n a feudałów et nomadisme „rewolucji" społecznej polegającej i w a s a l i . Współczesne b o w i e m au Sahara, P a r i s 1963, s. 40. jest się podniesienie o ś w i a t y p o z w o l i ł o b y n a szybszą e w o l u c j ę społeczną. N a d a l j e d n a k p o w a ż n y m blemem łonie i na Saharze. autora, na racjonalizacji rozwiązań się i z o l a c j i p a s t e r z y pro­ na r e w i z j i po­ warunki wymagają �539 RECENZJE demokratyzacji stosunków społecznych opartych na hodowli P o z a t y m i posunięciami s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y m i pewne i eksploatacji polepszenie bydła. s y t u a c j i może przynieść o s i e d l e n i e się p o w a ż n y c h o d ł a m ó w p l e m i o n i i c h przejście n a r o l n i c z y t y p g o s p o d a r k i . Z r e s z t ą p r o c e s t e n i s t n i e j e już o d d a w n a , a o s t a t n i o n a w e t z n a c z n i e w z m a g a . W s z y s t k o t o w s k a z y w a ł o b y n a poważne możliwości zapobieżenia gospodarczemu, jaki charakteryzuje Jednakże w p r o w a d z e n i e obecnie tych zamierzonych tradycyjną ekonomikę zmian, zdaniem saharyjską. C. B a t a i l l o n a , n i e b ę ­ d z i e rzeczą ł a t w ą i w y m a g a ć będzie w i e l u w y s i ł k ó w , i t o n i e t y l k o ze s t r o n y jów bezpośrednio mów zainteresowanych, lecz również ze się regresowi strony większych kra­ organiz­ międzynarodowych. Cennym uzupełnieniem Nomades p a s t e r s k i c h , o k t ó r y c h była m o w a statystycznych ostatnie grafię i z charakterystyką strony omawianej wybraną et pozycji najważniejszych nomadisme au typu gospodarki, zawierają opracowań jest Sahara w książce z p o d a n i e m jaką zestawioną spis plemion najważniejszych danych uprawiają. Wreszcie p r z e z R. H e y u m saharystycznych biblio­ z krótkim omówie­ n i e m treści p o s z c z e g ó l n y c h książek c z y a r t y k u ł ó w . Podstawowym madisme wnioskiem, jaki wyciągnąć można j e s t p r z e k o n a n i e , że p r o c e s au Sahara, z lektury Nomades skiego jest procesem n i e u c h r o n n y m , ponieważ pasterstwo to w swojej formie n i e m a szans na przetrwanie w regionu t a k specyficznego, wszystkie plemiona świecie współczesnym j a k Sahara. pasterskie Jednakże przeszły na et modernizacji pasterstwa mało osiadły tradycyjnej nawet w wypadku prawdopodobne tryb życia, no­ saharyj- jest, zresztą by zjawisko to miałoby poważne s k u t k i gospodarcze również i o n e g a t y w n y m charakterze. T a k więc najprawdopodobniej cyjnym sposobie życia, część plemion akceptując nie pozwolą i m trwać w już p a ń s t w układy dotychczasowej d ó w społecznych i g o s p o d a r c z y c h istniejących p a s t e r s k i c h zostanie nowe społeczne izolacji, włączając przy i swoim trady­ gospodarcze, o p a r t y c h n a dążności d o k o n s o l i d a c j i w niezależnych, w które je do szerszych g r a n i c a c h których znajdują się ukła­ ramach poszcze­ gólne t e r y t o r i a s a h a r y j s k i e . Trudno ulega stawienia kich w jednak tej chwili wątpliwości. procesów określić Jest analizy polityki ich w świata. badawczemu próba jakim życia t o życie Dzięki dla bogatej bazie et nomadisme tych, którzy materiałowej poszczególnych uległo w się przyszłością wy­ zbliża krajach doświadczeniu jest w c h w i l i obecnej au Sahara interesują wszyst­ przeprowadzenia i n d u s t r i a l i z a c j i , co i poważnemu nie przed­ saharyjskim we od autorów warunków wpływów, nowatorstwo s t o p n i u d o n a s z e g o m o d e l u badań z m i a n społecznych w Nomades przewodnikiem której obszerniejsza pasterstwie wymagał j a k i społecznej prześledzenia pozycji, pierwsza k o l o n i a l n e j , a ostatnio również i i m p a k t u znacznym trzeciego ten problem ekonomicznej, p l e m i o n s a h a r y j s k i c h oraz niku tej z m i a n w e współczesnym i c h aspektach. Złożony zarówno wartość to bowiem ludów najlepszym pasterskich ż y j ą c y c h w s t r e f a c h p u s t y n n y c h i półpustynnych. Krzysztof MakuJski E M I L I A H O R V A T H O V A , C i p a n i n a SEouensku, B r a t i s l a w a 1964 Pośród artykułów i p u b l i k a c j i dotyczących Cyganów, które p o w o j n i e się w C z e c h o s ł o w a c j i , n a c z o ł o w ą p o z y c j ę w y b i j a . s i ę p r a c a s ł o w a c k i e g o ukazały cyganologa E. H o r v a t h o v e j . Emilia Horvathova kiej Akademii Nauk w jest p r a c o w n i k i e m n a u k o w y m Zakładu E t n o g r a f i i Bratysławie, a z a g a d n i e n i a m i cygańskimi zajmuje Słowac­ się o d �540 RECENZJE d a w n a ; od szeregu kowała l a t p r o w a d z i własne b a d a n i a t e r e n o w e szereg artykułów, lecz w y m i e n i o n a pozycja nad Cyganami. Opubli­ książkowa jest najpoważniej­ s z y m j e j osiągnięciem. Myślą nów przewodnią na Słowacji. bardzo książki Wziąwszy jest pokazanie d a w n o , a g r u p y i c h przychodziły nienia tego omawiać w z i c h sposobem słowackich, życia ale i sposobu p o d u w a g ę , że C y g a n i e sięgnąć d o m a t e r i a ł ó w europejskich. Sytuacja się C y g a n i e w Cyganów Indii. Dlatego Słowacji, sposób jeszcze t r a d y c j i w y n i e s i o n e j pracy na jakiej korzeniami przez Cyganów z i c h p r a o j - jesteśmy zasadnicze świadkami trzy przeszłości n i s k i e g o p o z i o m u życia i k u l t u r y C y g a n ó w , działy: historyczna, I I . część znaj­ jakiego u części z n i c h " . Stąd t e ż w y p ł y w a I . część I I I . c y g a ń s k i p r o b l e m u n a s ( w S ł o w a c j i — L . M.) o b e c n i e . cowana i c h życia a u t o r k a postawiła s o b i e za c e l n a j p i e r w p r z e a n a l i z o w a ć m a ­ k l u c z do wyświetlenia jeszcze i dzisiaj zagad­ związanej lecz i s y t u a c j i , w t e r i a ł h i s t o r y c z n y i a r c h i w a l n y , g d y ż •— j a k p i s z e — „ j e d y n i e w dziemy Cyga­ Słowacji historycznych, i to nie t y l k o w różnych k r a j a c h n i m p r z y b y l i do Słowacji, zaś sięga p r a w d o p o d o b n i e czyzny życia całość p r o b l e m a t y k i są w y n i k i e m działania n i e t y l k o w a r u n k ó w m i e j s c o w y c h , znajdowali warunków t u jeszcze p o 1945 r . , n i e m o ż n a o d e r w a n i u ; a b y zrozumieć należy i p r z y b y l i na teren podział etnograficzna, Część p i e r w s z a opra­ j e s t w o p a r c i u o d a n e h i s t o r y c z n e i sporą ilość p r a c w c z e ś n i e j s z y c h doty­ czących Cyganów. Największą chyba jednak oparta głównie n a badaniach t e r e n o w y c h wartość przedstawia i wzbogacona część d l a porównania druga, informa­ c j a m i dotyczącymi Cyganów z i n n y c h krajów. Najdawniejsze średniowiecza, wiadomości początkowo o Cyganach rzadkie w Europie i niejasne, pochodzą stopniowo już z w c z e s n e g o stają się coraz dokład­ n i e j s z e . W k r o n i k a c h z a c z ę ł y się p o j a w i a ć o p i s y i c h s p o s o b u życia, k t ó r y o d d a w n a zwrócił n a siebie potezy uwagę, powstawały dotyczące i c h pochodzenia. k o z n a w s t w o , p r z y j e g o też p o m o c y wiodącą z Indii vathova swoją przez Persję Nie wiadomo podobne, że doszli dosyć w a ż n ą cyganologii i A r m e n i ę . O d t y c h zagadnień trwających następnie do omówienia aż d o zakończenia dokładnie, k i e d y w a c j i , ale na p e w n o niejednokrotnie fantastyczne h i ­ rozpoczyna zarządzeń I I wojny p o j a w i l i się C y g a n i e tutaj światowej. już w XIV otrzymali w w . Słowacja odegrała 1423 r . p i e r w s z y w Z upływem Cyganów; balizm, trwają krajami l a t pogarsza oskarżani coraz — są częściej o dogodne się poprawie. Potem i okupacji; ogromne jednak kradzieże, zdarzają warunki do egzystencji i c h położenie rozbój, się p r o c e s y przeciw światowej monet, nim i Cyganów cesarza również chronili Zachodniej. — w po­ i osiedlania i narasta fałszowanie Sło­ od s y t u a c j a ówczesnej Słowacji stworzyła C y g a n o m aż d o X I X w . P o I w o j n i e większej towej z innymi w prawdo­ dziejach list przewodni uciekając p r z e d r e p r e s j a m i i p r z e ś l a d o w a n i a m i w E u r o p i e Polityczno-ekonomiczna równaniu E. H o r - p r z e s z l i p r z e z p o ł u d n i o w ą j e j część w 1417 r., a j e s t rolę. T u t a j języ­ antycygań- po raz pierwszy Z y g m u n t a , który ułatwił i m p r z e n i k a n i e d o i n n y c h krajów, t u t a j się m a s o w o dało można było w y k r y ć drogę C y g a n ó w d o E u r o p y pracę, p r z e c h o d z ą c s k i c h i prześladowań przeróżne L e c z początek n a u k o w e j ilość a nawet z różnym się. skarg na kani­ nasileniem położenie i c h w Słowacji n i e uległo nadszedł t r a g i c z n y d l a C y g a n ó w ilości w y m o r d o w a l i Niemcy, okres I I wojny część —• zwłaszcza świa­ mło­ dzież — zbiegła w g ó r y d o p a r t y z a n t k i . D o p i e r o p o w s t a n i e s ł o w a c k i e i zakończenie wojny, a następnie systematycznego działalność powojenna władz państwowych rozpoczęły okres polepszania i c h d o l i w Słowacji. W s u m i e w sześciu r o z d z i a ł a c h p r z e d s t a w i ł a E . H o r v a t h o v a dosyć wyczerpująco historię C y g a n ó w w E u r o p i e , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m S ł o w a c j i i tą częścią �541 RECENZJE książki jako mniej znaną i n i e występującą w innych opracowaniach zajęliśmy się t u t a j dłużej. Najciekawszą i najwięcej n o w e g o wnoszącą druga pracy — etnograficzna. kolejno omawia się i z a w o d ó w wacji i analizuje. Rozpoczyna cygańskich. W ś r ó d na głównym miejscu do poznania Cyganów jest część A u t o r k a wydzieliła t u k i l k a g r u p t e m a t y c z n y c h od przedstawienia zawodów sposobów u p r a w i a n y c h przez należy w y m i e n i ć muzykanctwo Cyganów i taniec, w dalej Pod wali Sło­ kowal­ s t w o i h a n d e l k o ń m i , z w ł a s z c z a z t y m o s t a t n i m z w i ą z a n y b y ł cały s z e r e g — oszukańczych — i te utrzymania często umiejętności. koniec XIX w . zaczęli o n i z Bałkanów pojawiać się w i Polski, z Bałkanów Słowacji niedźwiednicy, p r z y b y w a l i także C y g a n i e przyby­ z tresowa­ n y m i małpami. Dosyć szeroko — wśród pewne g r u p y Cyganów zawodów zajmowały — reprezentowana była n i a k i , i n n e p r o d u k o w a ł y p r z e d m i o t y ze słomy. W Z a c h o d n i e j wsiach Cyganki sprzedające które g r u p y zajmowały niewypalanych glinę, k t ó r e j i zajmują cegieł. Wśród obróbka się k o s z y k a r s t w e m , w y r a b i a j ą c używano się d o d z i s i a j zawodów uprawianych ziem­ S ł o w a c j i chodziły p o do leczenia produkcją drewna, kosze na reumatyzmu. Nie­ i sprzedażą surowych, Cyganów, zwłaszcza przez koczowników, ważną rolę odgrywała magia, lecznictwo, wróżba i żebractwo. W l a ­ tach powojennych tami, z szabru, wiele a g r u p Cyganów nawet spekulacji utrzymywało kartkami się z h a n d l u z ł o m e m , żywnościowymi. Możliwe, k t ó r e z w y m i e n i o n y c h zajęć zostały p r z e z C y g a n ó w p r z y n i e s i o n e jak taniec, m u z y k a , k o w a l s t w o — lecz wykształcenie szma­ że nie­ jeszcze z I n d i i wielu nowych dokonało — się na p e w n o p o d w p ł y w e m warunków europejskich. W b e z p o ś r e d n i e j zależności o d s p o s o b u g o s p o d a r k i i o d k r a j u , w k t ó r y m bywają, pozostaje domowych E. Ulubioną potrawą Cyganów jest mięso prze­ zwierząt l u b d z i k i c h — j a k susły, j e ż e — łapanych w e w n y k i l u b pułapki. Horvathova bóta", pożywienie. podaje „hurdipe" (z sposoby przyrządzania wnętrzności zabitych potraw z mięsa zwierząt), placków — „goja", — „bokoli", Dalej „gomklu­ sek — „ p h a r a d e " i t d . , następnie o m a w i a cygańską odzież. Jednym Wędrowny mostwa z zasadniczych charakter był łatwy wskaźników życia Cyganów do przenoszenia n i c h namiotów s p o t y k a m y poziomu kultury spowodował, że jest sposób powszechnym namiot. Pierwsze w z m i a n k i mieszkania. typem o używniu już w X V w . N a m i o t y r ó ż n e j w i e l k o ś c i i kształtu prze­ n o s z o n e b y ł y n a k o n i a c h , osłach, mułach, bądź n a w ł a s n y c h p l e c a c h . Już w i X I X w . zaczęli C y g a n i e r o l ę mieszkań. W kupować Słowacji o d r o l n i k ó w w o z y , spełniające Cyganie używali często do­ przez XVIII również lekkich drabiniastych wozów dosto­ s o w a n y c h d o t r u d n e g o t e r e n u . N a n i c h p r z e w o ż o n o cały d o b y t e k , n a m i o t y i s p r z ę t y gospodarskie. I n n y m t y p e m mieszkań z w i ą z a n y m z p r z e c h o d z e n i e m z o s i a d ł y m t r y b e m życia b y ł y k o l i b y b u d o w a n e t e n t y p u ż y w a n y b y ł jeszcze d o n i e d a w n a . Z i e m i a n e k koczownicze, Według w p r z e z cały danych spisu r o k mieszkała z ziemiankach. Zniknęły t y l k o z r z a d k a używają zarobku. Przejściowy półziemianki, których XIX w. Vs w nich Cyganów używały w zimie g r u p y znaczna część C y g a n ó w osiadłych one j a k o trwałe m i e s z k a n i a w Słowacji dach ziemiankami wsparty był a domem na podmurówce, mieszkała zaś stanowią wgłębione n a 40—60 c m w z i e m i ę . D a c h k r y t y b y ł często d e s k a m i , b o k i z k a m i e n i a , n y c h cegieł l u b d r e w n a , całość w y m a z a n a się d r z w i i o k i e n k o . jeszcze poszukiwaniu jednoizbowym wnętrze pół- osiadłych. po ostatniej w o j n i e , i c h r o d z i n y , k t ó r e w l e c i e idą d o m i a s t a w t y p między n a osiadły l u b z gałęzi n a w z ó r k o l i b p a s t e r s k i c h ; niepalo- gliną i p o b i e l o n a . W s z c z y c i e z n a j d o w a ł y �542 RECENZJE Dalszym typem rozwojowym, do k t ó r e g o p r z e s z l i C y g a n i e z i e m i a n e k , był d o m j e d n o i z b o w y nych z drzewa od ziemianek b u d o w a n y w zależności o d w a r u n k ó w l u b gliny w g w z o r u miejscowego. i pół- geograficz­ D o k r y c i a dachu używali desek l u b słomy. W y p o s a ż e n i e w n ę t r z a s t a n o w i ł żelazny p i e c y k , c z a s a m i d r e w n i a n e cze d o s p a n i a , r z a d z i e j s k r z y n i a n a odzież, s t o l i k i ł a w k i . T y p d o s k o n a l s z y wiły domy dwuizbowe. Powstawały mieszczenia przedsionka, potem puje obecnie Cyganów one p r z e z d o b u d o w a n i e do d o m u jednoizbowego, w przekształciło się w największej domy pomieszczenie izbowe drugiego węższego p o ­ to początkowo spełniało kuchnię. T y p d o m u d w u i z b o w e g o ilości w a r i a n t ó w . t r z y i więcej pry­ stano­ rolę wystę­ Coraz częściej zdarzają n i e odbiegające wzorem od domów się nie-Cy- wśród lecznictwo ludowe ganów. W dalszej części pracy E. H o r v a t h o v a omawia higienę w ś r ó d C y g a n ó w , p o d a j e też s z e r e g p r z y k ł a d ó w i sposobów Znacznie trudniejsza do badania od k u l t u r y m a t e r i a l n e j jest k u l t u r a Ż y c i e r o d z i n n e i społeczne, p r a w o uchwytne wpływ i leczenia. i bardziej otoczenia, intymne. I lecz p o z a zwyczajowe, w tej obrzędy — dziedzinie t y m pozostało w i e l e życia duchowa. to zagadnienia Cyganów trudno zaznaczył s w o i s t y c h c e c h , zwłaszcza się u ko­ czowników. Na czele grupy Cyganów stał wewnętrznych i reprezentujący była dożywotnia, stara matka — „vajda" decydujący grupę n a zewnątrz. W ale nie dziedziczna. jedna z najstarszych Drugą we wszystkich ważną osobą i najmądrzejszych była kobiet „phuri w dalszej zawierania grzebem części autorka mówi małżeństw, z w y c z a j e o m a g i i miłosnej, weselne, zwyczaje omawia zasady sposoby związane z n a r o d z i n a m i i p o ­ i związane z n i m i w i e r z e n i a . Następnie m ó w i o d e m o n a c h w diabła i d o b r e i leśnych w i ­ c z a r o d z i e j k i . P r z e j ś c i e n a osiadły t r y b życia wody, wywołało z m i a n y i w k u l t u r z e d u c h o w e j Cyganów. W p i e r w s z y m rzędzie zanikły f o r m y łecznej o r g a n i z a c j i , upadła r o l a „ v a j d y " , a d a l e j nastąpiły z m i a n y w n y m i w ogólnym poziomie W Słowacji którego w obecnie. W CSR znajdowało pracy przedstawia E. H o r v a t h o v a 1947 r . p r z e p r o w a d z o n o się 101 200 C y g a n ó w , w w sytuację stąpiło Cyganów, automatycznie, Akcję wśród uświadomienie osiedlania nich akcji potrzeba i t y m 5000 k o c z o w n i k ó w sobie praw i obowiązków było wiele wysiłku, p r o d u k t y w i z a c j i Cyganów uświadamiającej, zwrócono (przy­ aby tego od dokonać. przeprowadzenia na podniesienie stanu zdro­ w o t n o ś c i i h i g i e n y , u m o ż l i w i o n o i n a k a z a n o posyłanie d z i e c i d o szkół. O r g a n a nowe otrzymały wytyczne, n i u się. P r z e p r o w a d z o n y a b y pomagać C y g a n o m niczy żywot. Oprócz poziom republiki — rozrzuconych koczowników osadach najbardziej tysięcy Cyganów cygańskich osad wiedzie o p i e r a l i się w p ł y w o m i koczow­ najniższy z a m i e s z k a l i w l i c z n i e — zwłaszcza w cygańskich (w 1955 r . w Słowacji osad, a ż y ł o w n i c h 95 092 C y g a n ó w ) . W z w i ą z k u z t y m w o likwidacji tere­ osiedle­ życia C y g a n ó w w c i ą ż jeszcze n i s k i ; p o z a t y m jeszcze k i l k a stopień życia r e p r e z e n t o w a l i C y g a n i e cji znalezieniu pracy i n a p r z e ł o m i e 1952/1953 r . k o l e j n y s p i s pokazał, że s y t u a c j a n a d a l n i e j e s t zadowalająca, w y k a z a ł , że n a t e r e n i e w my­ obywatelskich nie na­ rozpoczęto uwagę Cy­ całej r e p u b l i c e s p i s , w g b y ł y c h p o części już p o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j ) . Z m i a n y w s p o s o b i e ślenia spo­ życiu r o d z i n ­ kultury. o s t a t n i e j części o m a w i a n e j ganów w — która naradach. i łach, o w a m p i r a c h , s t r z y g a c h ssących ze śpiącego k r e w , o d u c h a c h z i e m i i o wierze ta daj" grupie, znała się n a l e c z e n i u i m a g i i , pomagała p r z y p o r o d a c h , uczestniczyła w W sprawach większości g r u p f u n k c j a i przydzieleniu Cyganom było 1956 r . zapadła działek Słowa­ 1305 t a k i c h uchwała budowlanych lub �543 RECENZJE mieszkań w m i a s t a c h i pomiędzy ludnością niecygańską. W n a k a z o s i e d l e n i a się d l a r e s z t y k o c z u j ą c y c h 1958 r . wprowadzono Cyganów. O d o s t a t n i e j w o j n y , a z w ł a s z c z a o d 1958 r., p o z i o m życia C y g a n ó w podniósł się bardzo wyraźnie, w o d z i , że w coraz aktywniej uczestniczą oni w C S R S d o k o n a ł się t r w a ł y postęp w życiu drodze całego kraju, do rozwiązania co d o ­ problemu cygańskiego. W Naukowe zainteresowania 1930 r . w Koszycach k u l t u r n e povznesenie Cyganami w powstała L i g a Ciganov), Słowacji datują się o d dosyć Kulturalnego Rozwoju Cyganów ukazało się s z e r e g p u b l i k a c j i d o t y c z ą c y c h Cyganów, jest o m a w i a n a mieścić analizującej wyżej również i c h sytuację. książka E . H o r v a t h o v e j . rozdział omawiający okazało się j e d n a k , że z a g a d n i e n i e nego opracowania. najcenniejsze ewolucji jest Pierwszą W w części Początkowo twórczość tego planowała poetycką i dokładniej rodzaju n i m wprowadzenie zwraca pewnej uwagę muzyczną Cyganów, rozdział systematyzacji, pracą a u t o r k a za­ t o , ze w z g l ę d u n a obszerność, w y m a g a etnograficznej cygańskich m i e s z k a ń chyba odręb­ Mieszkania; pokazanie od n a j p r o s t s z y c h , łatwo przenośnych pre Cyganów, i c h j ę z y k a i s p o s o b u życia, l e c z n i e b y ł o w ś r ó d n i c h o m a w i a j ą c e j s z e r z e j , życie dawna. (Liga form drogi do dzi­ ale już siejszego d o m u m i e j s k i e g o . Ciekawe, co prezentowana i przyniesie książka dalsza praca stanowi bardzo E. H o r v a t h o v e j cenną t o n i e t y l k o słowackiej, lecz i światowej. L i t e r a t u r a j e s t dosyć b o g a t a , co r o k u p r z y b y w a j ą nowe nad Cyganami, i potrzebną pozycję w cyganologii, cyganologiczna p u b l i k a c j e , najczęściej na świecie j e d n a k są t o k r ó t k i e o p r a c o w a n i a w ą s k i c h t e m a t y c z n i e zagadnień. P r a c t e g o t y p u j a k „ C i g a n i n a S l o v e n s k u " , t a k interesująco p r z e d s t a w i o n y c h i t a k b o g a t y c h m a t e r i a ł o w o , n i e j e s t w i e l e , i t y m cenniejsze j e s t dzieło E . H o r v a t h o v e j . Lech. MUVELTSEG ES HAGYOMANY (Kultura i Tradycja), Studia H u n g a r i a e e t C e n t r a l i s ac O r i e n t a l i s E u r o p a e . R o c z n i k i I n s t y t u t u Mróz Ethnologica Etnograficznego U n i w e r s y t e t u L . K o s s u t h a w D e b r e c z y n i e , t . 7: 1965. N a j n o w s z y t o m „ K u l t u r y i T r a d y c j i " z a w i e r a t y l k o jedną pozycję, a m i a n o w i c i e monografię pasterstwa u w s c h o d n i c h P a l o c ó w opracowaną przez Attilę P a l a d i - K o v a c s , w y w o d z ą c e g o się z k r ę g u m ł o d y c h w s p ó ł p r a c o w n i k ó w z n a k o m i t e g o p r o ­ fesora B. G u n d y . A u t o r przeprowadzał p o s z u k i w a n i a terenowe i kwerendę a r c h i ­ w a l n ą ( E g e r i M i s k o l c ) w ciągu 4 l a t , t j . o d 1961 d o 1964 r., p r z y w y d a t n e j p o m o c y W ę g i e r s k i e j A k a d e m i i N a u k . Z a g a d n i e n i e p a s t e r s t w a u P a l o c ó w s t a n o w i ł o część składową ogólnego p r o g r a m u b a d a w c z e g o I n s t y t u t u E t n o g r a f i c z n e g o U n i w e r s y t e t u Lajosa Kossutha w Debreczynie. 1 Pasterstwo węgierskie od d a w n a stanowiło fascynujący temat dla rodzimych i o b c y c h e t n o l o g ó w , toteż i s t n i e j e s z e r e g c e n n y c h p u b l i k a c j i z t e g o z a k r e s u , z a r ó w ­ no materiałowych i opisowych, j a k również studiów analityczno-porównawczych o r a z ujęć s y n t e t y c z n y c h . P r a c e t e dotyczą b ą d ź całego o b s z a r u e t n i c z n e g o bądź poszczególnych kała się z n a c z n e j pasterstwem regionów liczby Paloców, ficznej. Monografia i krain, opracowań. D o t e j p o r y niezwykle Paladi-Kovacsa ciekawej, mocno zwłaszcza W i e l k a jednakże nikt Palócok tradycjonalnej pdsztorkoddsa, Węgier, Nizina docze­ nie zajmował grupy n i e w ą t p l i w i e zapełni t ę d o t k l i w ą A. P a l a d i - K o v a c s , A keleti g l o m a n y " , t . 7: 1965, ss. 7—214, n l b . 6. 1 z których się etnogra­ lukę. „ M u v e l t s e g es H a - �544 RECENZJE Grupa Paloców zamieszkuje Cserhńt, M a t r a i B i i k k ) g ó r z y s t y o b s z a r północnych W ę g i e r ( g ó r y B ó r z s ó n y , zamknięty w granicach administracyjnych k i l k u komita­ t ó w . A u t o r z a w ę z i ł t e r e n s w y c h badań d o w s c h o d n i e j części k r a j u P a l o c ó w , k t ó r e j 2 zachodnią granicę stanowi rzeka Tarna, wschodnią rzeka Sajó, południową góry B i i k k , a północną p a ń s t w o w a g r a n i c a z Czechosłowacją. P a l ś . d i - K o v a c s w z i ą ł za c e l p r z e d s t a w i e n i e r ó ż n y c h t y p ó w h o d o w l i i p a s t e r s t w a o w i e c w h i s t o r y c z n y m r o z w o j u , określenie m i e j s c a i z n a c z e n i a łeczno-gospodarczym pomiędzy życiu ludności pastersko-hodowlaną palockiej, gospodarką a następnie omawianego owczarstwa wyważenie regionu w w spo­ proporcji stosunku do całokształtu w ę g i e r s k i e j h o d o w l i . R e c e n z o w a n a p r a c a składa się •— łącznie z w p r o w a d z e n i e m i podsumowaniem — z 8 rozdziałów, poświęconych poszczególnym t e m a t o m z z a k r e s u h o d o w l i i p a s t e r ­ s t w a . Każdy t e m a t autor rozważa p o d w i e l o m a a s p e k t a m i . N a t y l e , n a i l e materiał źródłowy, autor związków, przyczyn przeprowadza i uwarunkowań z w r o t n e w i c h procesie retrospektywną analizę pozwala zjawisk, szuka i c h przeobrażeń oraz w y p u n k t o w u j e m o m e n t y rozwojowym. Palśdi-Kovacs stale m a n a uwadze zróżnico­ w a n i e społeczne, m a j ą t k o w e i z a w o d o w e w y s t ę p u j ą c e w j e d n o l i t e j e t n i c z n i e grupie P a l o c ó w , śledzi r ó w n i e ż p r z e g r u p o w a n i a m i ę d z y w a r s t w o w e w y s t ę p u j ą c e w p o s z c z e ­ gólnych okresach politycznych, dziejowych prowadzące w wyniku również do zmian sytuacji ekonomicznych przeobrażeń w zakresie i układów narzędzi, środków i stosunków p r o d u k c j i . A u t o r s t a r a się p r z e p r o w a d z a ć a n a l o g i e p o m i ę d z y o w c z a r s t w e m terenu wschod­ n i c h Paloców a hodowlą i p a s t e r s t w e m o w i e c i n n y c h regionów W ę g i e r i obszarów sąsiednich. U d a j e dobrać tychczasowych i m u się t o w o g ó l n y c h z a r y s a c h , w szczegółach n i e z a w s z e odpowiednie jego komponenty. opracowań oraz poprzedników, Ze niewyczerpanie nie wszystkie elementy porównywalne. Starannie gromadzony niał braki w materiale autor Wprowadzeniu bowiem n a różnorodność może ujęć do­ t e m a t u , zarówno przez autora, j a k w zakresie pasterstwa mogą być m a t e r i a ł l e k s y k a l n y n i e j e d n o k r o t n i e uzupeł­ etnograficznym, i d o d a t k o w o naświetlać b a d a n e We względu pozwalał również pełniej interpretować zjawiska. kreśli dzieje historyczne i gospodarcze omawianego r e g i o n u . Z całą p e w n o ś c i ą m o ż n a s t w i e r d z i ć , że w ę g i e r s k i e o s a d n i c t w o n a t y m t e ­ renie wywodzi z XIII się z X i X I w . Szereg miejscowości stulecia. Począwszy o d średniowiecza, posiada ludność dyplomy poszczególnych n i e m a l w y ł ą c z n i e w ę g i e r s k a . D o 1848 r . część ludności w c h o d z i ł a w lokacyjne gmin skład była podda­ n y c h w i e l k i e j własności ś w i e c k i e j i d u c h o w n e j , część zaś, p r z e w a ż n i e d r o b n a chta zagrodowa, zajmowała ności się p r a c a m i r o l n y m i i h o d o w l ą . P o m i ę d z y o b y d w i e m a istniała osadnictwa b y ł a w o l n a — i n a ogół niezamożna, w i ę c bez p o m o c y duża dyferencjacja, i charakterze przejawiająca zabudowań się oraz systemie przede kategoriami wszystkim gospodarowania. j ę c i e m ludności b y ł o r o l n i c t w o i h o d o w l a b y d ł a . Jeszcze w X I X w . systemem dodatkowe niały roli była trójpolówka, przy czym każdorazowy głównie Ugory zlikwidowano z i e m n i a k i , kukurydzę dopiero z początkiem i rośliny pastewne. w. dokonano komasacji nadmiernie rozproszonych lud­ w typie Głównym za­ powszechnym ugór służył p a s t w i s k o d l a h o d o w a n y c h z w i e r z ą t , k t ó r e spasając r ó w n o c z e ś n i e go n a w o z e m . Uprawiano XIX uprawy szla­ najemnej za użyź­ obecnego stulecia. W drugiej połowie g r u n t ó w chłopskich. Mimo t o w r o l n i c t w i e n i e nastąpiła z b y t w i e l k a p o p r a w a ze w z g l ę d u n a złą jakość g l e b y . P r o d u k c j a r o l n a z a l e d w i e zaspokajała Jest t o obszar dość r o z l e g ł y . 2 m n i e j więcej k o n s u m p c j ę lokalną. W i ę k s z e k o r z y ś c i równy k i l k u naszym regionom przy- górskim, a więc �545 RECENZJE nosiła w natomiast hodowla w i e l k i c h majątkach, poczesne m i e j s c e zwierząt, t j . owiec, nierogacizny jak i w zajmowały gospodarstwach i bydła, i t o chłopskich. W zarówno hodowli zwierząt o w c e i dziś jeszcze p o d t y m w z g l ę d e m k r a j Paloców m a ogromne znaczenie w skali k r a j o w e j . Z kolei autor przechodzi do bardziej szczegółowych rozważań. W rozdziale rozróżnia 3 t y p y h o d o w l i o w i e c : h o d o w l ę chłopską, d w o r s k ą i pasterską, p r z y każdy z wymienionych typów ulega w s i a c h p a l o c k i c h najpoważniejszą wielka r o d z i n a , która dokonanych w kich w wewnętrznym stanie szczątkowym przetrwała Józefa ilości r o d z i n , w chałupniczej nianie się odsetek d o dziś. W e d ł u g I I stosunek i m a ł y c h r o d z i n układał się r ó ż n i e : w e w s i a c h dził d o 45°/o, n a j m n i e j s z y podziałom. i b a r d z o specyficzną jednostką produkcyjną l a t a c h 1784—1787 z p o l e c e n i a p r z e k r a c z a ł 40°/o ogólnej w dodatkowo pańszczyźnianych spisów był wśród docho­ bezrolnej, ludności. I m p a k t k a p i t a l i z m u n a w i e ś s p o w o d o w a ł s t o p n i o w e więzi społecznej i gospodarczej ciągu X I X w . d o p r o w a d z i ł o wielkiej do j e j a t r o f i i . rodziny, co w Charakterystyczny hodowanych i owiec zajmowali w gospodarstwach rozluź­ konsekwencji dla wielkiej d z i n y b y ł w y r a ź n y podział zajęć n a r o l n i c z e i h o d o w l a n e . W y p a s a n i e m k o n i , nierogacizny wiel­ niejednokrotnie zamożniejszych wielkich rodzin notowany We była procentowy szlacheckich II czym ro­ s t a d bydła, się nieżonaci c z ł o n k o w i e r o d z i n y . Ilość o w i e c w i e l k i c h r o d z i n zależnie o d w s i i o k r e s u wynosiła o d 50—250 s z t u k . We wsiach pańszczyźnianych początek indywidualnej gospodarce chłopskiej d a ł o uwłaszczenie w 1848 r . Z n i e s i e n i e poddaństwa n i e w y r ó w n a ł o j e d n a k c y c h już o d d a w n a istnieją­ różnic m a j ą t k o w y c h , k t ó r e z postępującą kapitalizacją w s i c o r a z b a r d z i e j się pogłębiały. Nieliczna w a r s t w a bogaczy w i e j s k i c h w i ę k s z ą część areału r o l n e g o , skupiała w s w y m ręku p o d c z a s g d y ubożejące c h ł o p s t w o g o s p o d a r o w a ł o z a ­ l e d w i e n a p a r u m o r g a c h z i e m i . Z a m o ż n i g o s p o d a r z e p o s i a d a l i s t a d a liczące 100—200 sztuk owiec wypasanych przez najemnych pasterzy. W biednych gospodarstwach hodowano od k i l k u do k i l k u n a s t u owiec. Zazwyczaj k i l k u gospodarzy owce wspólne we koszty budowy Rozmiar stado, letnich hodowli wspólnie schronów w n a w e t najzamożniejszych opłacało pasterza, dla wypasanego wielkiej własności nieporównanie przewyższał zajmowało wypasanych owiec oraz hodowlę gospodarzy. I t a k n p . d w o r s k i e stada o w i e c liczyły z i m ą 26—27 t y s . o w i e c . W y p a s e m procent łączyło s w o j e pastwiska inwentarza. 1000 s z t u k , a w m a j ą t k u h r . K a r o l y i G y o r g i w y p a s a n o Niewielki dzierżawę ponad w 1868 r . l a t e m 31—32 t y s . , się 10 b a c ó w i 80 juhasów. należał do pasterzy, P a s t e r z e r e k r u t u j ą c y się p r z e w a ż n i e z ludności b e z r o l n e j głównie n i e posiadającej baców. pastwisk w y p a s a l i s w o j e o w c e łącznie z p o w i e r z o n y m i i m s t a d a m i . Z a l e ż n i e o d o k r e s u i t e r e ­ nu przepisy wyraźnie regulowały proporcje pomiędzy ilością o w i e c o d d a n y c h pa­ s t e r z o w i w opiekę, a j e g o w ł a s n y m i . W I I I rozdziale zostały o m ó w i o n e r o d z a j e -własnościowego. P r z e d s t a w i o n y rozróżniono: 3) w s p ó l n e chłopów 1) pastwiska pastwiska wielkiej dawnej pańszczyźnianych; 5) pastwisk z punktu widzenia został s t a n s p r z e d własności; szlachty: 2) I wojny oddzielne 4) w s p ó l n e wspólne pastwiska 6) p a s t w i s k a chłopskie pochodzące z r e f o r m y pastwiska pastwiska dawnych prawno- światowej, w którym dworskie; urbarialne bogaczy byłych wiejskich; r o l n e j ; 7) p a s t w i s k a z a k u p i o n e przez pasterzy. Na wspólnych pastwiskach każdy z udziałowców p r o p o r c j o n a l n ą d o w i e l k o ś c i udziału ( p o s i a d a n e j mógł wypasać ilość owiec ziemi). P o d w z g l ę d e m jakości p a s t w i s k a k l a s y f i k o w a ł y się następująco: 1) l a s y : d ę b o w e , bukowe i akacjowe; 2) p o r ę b y 35 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I leśne, k a r c z o w i s k a i dawne pola orne ponownie �546 RECENZJE zalesiane; gotne 3) u g o r y ; 4) ścierniska; 5) łąki n a s t o k a c h i g r z b i e t a c h w z g ó r z ; 6) w i l ­ łąki w omawianego sowy. i d o l i n a c h r z e k i p o t o k ó w . L a s porastający obszaru O w c e znajdowały liście d r z e w w posiadał oczywiście największe w i ę k s z ą część p o w i e r z c h n i znaczenie jako teren wypa­ t a m u r o z m a i c o n e p o ż y w i e n i e : trawę, młode pędy, i krzewów, a jesienią grzyby, gałązki żołędzie, buczynę. W y p a s a n i e owiec l a s a c h p r a k t y c z n i e t r w a ł o cały r o k , b o o d l u t e g o d o g r u d n i a . N a łąkach owce p r z e b y w a ł y o d 24 I V d o 15 X I , o d s t y c z n i a d o m a r c a spasały o z i m i n y , o d 20 s i e r p n i a do grudnia — jarzyny, przez sierpień, w r z e s i e ń i październik ścierniska, a n a u g o r a c h p a s i o n o o d 24 I V d o 20 V I I I ( s y s t e m e m Przedmiotem rozważań z a w a r t y c h w I V rozdziale wyganiano je na koszarowania). są stałe i o k r e s o w e schrony d l a o w i e c i p a s t e r z y . W X I X w . z d a r z a ł y się w y p a d k i t r z y m a n i a z w i e r z ą t w jaski­ n i a c h . P r z e w a ż n i e j e d n a k w m i e j s c a c h stałego l u b dłuższego p o b y t u k o n s t r u o w a n o pomieszczenia dla owiec, zwane i s c h r o n d l a p a s t e r z y , t z w . kolyiba. szallas, Były t o b a r d z o p r y m i t y w n e b u d o w l e , p r z y c z y m o w c z a r n i e n i e posiadały d a c h u , a k o l i b y p a s t e r s k i e często b y ł y p ó ł z i e m i a n k a m i z n a d z i e m n y m d a c h e m , l u b też cały s c h r o n pasterza stanowił d w u s p a d o w y Na o m a w i a n y m terenie strukcja w d a c h n a s o c h a c h i półsoszkach, bez osłony ściennej. b u d o w n i c t w i e p a s t e r s k i m występowała wyłącznie kon­ słupowa ścian. Ściany b y ł y bądź z p r z e p l a t a n y c h gałęzi l u b żerdzi, bądź z faszyny. Dach o konstrukcji slegowej d w o r s k i e czy k a p i t u l n e o w c z a r n i e kryto słomą, trawą, gałęziami. i k o l i b y były solidniej budowane, Jedynie obszerniejsze, szczególnie t e , w k t ó r y c h i n w e n t a r z z i m o w a ł , a l e k o n s t r u k c j a w z a s a d z i e b y ł a t a k a sama, j a k w p r y m i t y w n y c h pomieszczeniach s t a w i a n y c h przez pasterzy chłopskiego dobytku. W obrębie w s i o w c z a r n i e znajdowały się j e d y n i e w b o g a t y c h gospodarstwach. B i e d n i e j s i w m i n i o n y c h o k r e s a c h t r z y m a l i o w c e w i z b i e , a l e już o d końca u b i e g ł e g o s t u l e c i a u m i e s z c z a n o j e w w y d z i e l o n y m kącie stodoły l u b s t a j n i . V rozdział t r a k t u j e o h o d o w a n y c h zwierzętach i związanym z n i m c y k l u r o c z n y c h . D o końca X V I I I w . w e w s i a c h w s c h o d n i c h P a l o c ó w h o d o w a n o prac wyłącznie o w c e r a s y w ę g i e r s k i e j . O w c e t e j r a s y b y ł y b a r d z o w y t r z y m a ł e , dzięki c z e m u m o g ł y przebywać na terenach w y p a s o w y c h n i e m a l przez pasterstwo miało XIX na omawianym terenie okrągły r o k , w związku z charakter ekstensywny. w . w w i e l k i c h m a j ą t k a c h zaczęto h o d o w a ć s p r o w a d z o n e m e r y n o s y , a z b i e g i e m c z a s u zaczęły się o n e p o j a w i a ć i w d o p i e r o w połowie naszego stulecia w y e l i m i n o w a ł y ską. N o w a , delikatniejsza rasa owiec Z czym początkiem z Europy zachodniej chłopskiej h o d o w l i , a l e c a ł k o w i c i e d a w n ą rasę w ę g i e r ­ spowodowała z m i a n y w gospodarce paszowej. Merynosy wymagały p r z e z i m o w a n i a w o w c z a r n i a c h i d o k a r m i a n i a . Niedobór włas­ nej paszy hodowcy uzupełniali n a d r o d z e z a k u p u , n i e r z a d k o zza g r a n i c y (z d o l i n y r z e k i R i m a i Sajó n a S ł o w a c j i ) . Cykl rocznych zajęć p a s t e r s k i c h zaczynał się 24 k w i e t n i a , n a W t y m d n i u s t a d a spędzano n a l e t n i e t e r e n y w y p a s o w e . w asyście psa. Jest gospodarzy rzeczą znamienną, że w stadach wielkiej czy wspólnych stadach b i e d o t y w i e j s k i e j św. Jerzego. Stado prowadził rodziny, pasterz bogatych łączono o s o b n i k i bez płci i w i e k u . J e d y n i e w d w o r s k i m p a s t e r s t w i e p r z e s t r z e g a n o różnicy izolacji i nie dopusz­ czano, a b y w j e d n y m s t a d z i e z n a j d o w a ł y się o w c e , jagnięta i t r y k i . Pasterze paloccy posiadali spory zasób racjonalnej wiedzy weterynaryjnej i umiejętność p r z e p r o w a d z a n i a n i e k t ó r y c h z a b i e g ó w c h i r u r g i c z n y c h o r a z w l e c z n i c t w i e ziół. Jeśli u ż y w a n o z a b i e g ó w m a g i c z n y c h , t o j e d y n i e w filaktycznych. W m o m e n t y i r r a c j o n a l n e o b f i t o w a ł zwłaszcza p i e r w s z y dzania stad (przechodzenie stosowania celach dzień p r z e z o s t r z e s i e k i e r y , żelazny łańcuch i t p . , k t ó r y c h strzeganie miało n a celu zarówno odstraszenie demonów, j a k i z a p e w n i e n i e pro­ wypę­ prze­ inwen- �547 RECENZJE t a r z o w i z d r o w i a , a t a k ż e płodności. P o w r ó t s t a d z l e t n i c h p a s t w i s k w d n i u Św. D e m e t r i u s z a l u b n a św. M i c h a ł a o b y w a ł się bez p r a k t y k m a g i c z n y c h . Autor przytacza bogaty materiał gwarowy dotyczący nazw zwierząt płci i w i e k u , i m i o n i p r z e z w i s k , z a w o ł a ń i odpędzań i t p . P o d a j e b a r d z o przebieg i wypasania pojenie pełny zestaw czynia stad n a różnych zwierząt, z n a k o w a n i e , terenach leczenie, p a s t e r s k i c h akcesoriów, wypasowych, opisuje dokarmianie k a s t r o w a n i e i reprodukcję. D a j e j a k dzwonki, laski, kije, i t p . , łącznie z n a z e w n i c t w e m według szczegółowo i spełnianą funkcją, również batogi, torby, n a ­ materiałem i sposobem wykonania. Produktom hodowli ranów wskazuje poświęcono rozdział n a t o , że g ł ó w n y m celem V I . Ogromna gospodarki ilość hodowanych ba­ pastersko-hodowlanej było mięso i w e ł n a . W l a t a c h p o p r z e d z a j ą c y c h I w o j n ę ś w i a t o w ą n a d r z e k a m i i p o t o k a m i k o n s t r u o w a n o specjalne kąpieliska, w k t ó r y c h odpłatnie, m y t o o w c e p r z e d strzyże­ n i e m , spędzane n i e r a z z d a l e k i c h o k o l i c . M n i e j s i h o d o w c y s a m i s t r z y g l i s w o j e w w i e l k i c h posiadłościach z a j m o w a l i się t y m n a j e m n i p r a c o w n i c y . I s t n i e l i dworscy specjaliści rozcinania od w y p r a w i a n i a skór, k t ó r e t r z e b a j e j n a b r z u c h u , za p o m o c ą p o w i e t r z a a mięso. B a r a n i n ę s p o ż y w a n o p r z y r z ą d z a n ą n a r ó ż n e Ludność Wielkiej i vice palocka wykazywała dużą w z owcy pomiędzy handlową. bez skórę Zakupywane przygranicznych wsiach zwierzęta k u p o w a n e na Słowacji o d p r z e d a w a n o versa, ściągać sposoby. aktywność N i z i n i e bydło i owce sprzedawano było wdmuchiwanego owce, również na słowackich w k r a j u l u b włączano do własnej h o d o w l i . W chłopskim mlecznej. wypasane W pasterstwie Owce dojono razem z nie przywiązywano matkami ssały je, dworskiej hodowli 6-tygodniowe dwa do trzech razy z pastwiska mleko zajmowała wielkiej nieregularnie, i to zwykle dziennie. W co wpływało na jagnięta o d s t a w i a n o wielkiej wagi do gospodarki r a z n a dzień. Z r e s z t ą rodzinie mierny jagnięta rezultat udoju. od matek, a owce dojono codziennie (w d r e w n i a n y m n a c z y n i u na plecach), kto inny którego się n a j s t a r s z a k o b i e t a . B i e d n i chłopi, m a j ą c y s w o j e przynosił przetwórstwem owce w e wspólnych s t a d a c h , o t r z y m y w a l i m l e k o w ilości p r o p o r c j o n a l n e j d o p o s i a d a n y c h o w i e c , według u s t a l o n e j kolejności. Z a r ó w n o p a s t e r z e d w o r s c y , p a s t e r z e n a j m o w a n i p r z e z b o g a t y c h chłopów, powierzali w jak niektórych Żętyca i swoim przez dworach bywała biedotę żonom, k t ó r e istniały do wspólnego zajmowały specjalne n i e k i e d y spożywana stada, przetwórstwo się n i m w e pomieszczenia przez pasterzy, własnej przeznaczone przeważnie mleczne kuchni. Jedynie na t e n cel. jednak pojono t r z o d ę chlewną. S e r o w c z y najchętniej j a d a n o ś w i e ż y l u b w p o s t a c i b r y n d z y . nią Rzadko k i e d y r o b i o n o sery t w a r d e , wędzone. Dodatkową korzyść gruntu. Zwykle z hodowanych na noc stawiano koszar owiec otrzymywano na ugorze przez koszarowanie l u b ściernisku i pozostawiano w n i m owce, których nawóz użyźniał ziemię. W V I I rozdziale autor zajmuje się pochodzeniem społecznym i narodowym p a s t e r z y , i c h m i e j s c e m w społeczności w i e j s k i e j , odrębnością f o l k l o r u , s t r o j u , czości a r t y s t y c z n e j i p o ż y w i e n i a Zarówno wskazują wacka, dane historyczne, j a k i samo na węgierskie która emigrowała pochodzenie z Gemeru, brzmienie znakomitej miejscową a urządzenia Karpat. pasterstwo o sposoby i nazwisk pasterzy i c h większości. n i e zasymilowała n a d a l s w o j e g o języka i wzbogacając lokalne twór­ pasterskiego. się całkowicie, terminologię o n a z w y właściwe palockich Mniejszość pasterstwu sło­ używając słowiańskie, północnych �548 RECENZJE U oraz wschodnich Paloców znajomość t e r m i n o l o g i a dotycząca o b u zajęć siadającym z i e m i ę i z a j m u j ą c y m wielkiej pasterstwa inna i korzyści jest w płynących społeczeństwie się g ł ó w n i e r o l n i c t w e m , i n n a u p a s t e r z y , własności c z y w s p ó l n o t o m r o d z i n n y m albo ficzny pasterzy sposób ze społeczności życia, ubiór, wiejskiej, zwyczaje, to małżeństwo wierzenia, a nadto już się autor zastrzegł n a początku pomiędzy p a s t e r s t w e m badanego — zasadnicze wyodrębnia­ endogamiczne, poczucie p r z e j a w i a n e w pieśniach i tańcach, w y r a ż a n e w b o g a t e j t w ó r c z o ś c i Jak hodowli służących wiejskim, tak, jak są różnice dzielące w y m i e n i o n e w a r s t w y społeczne. G ł ó w n y m i c e c h a m i jącymi z chłopskim, p o ­ specy­ niezależności, plastycznej. przeprowadzenie pełnej analogii o b s z a r u a sąsiednimi t e r e n a m i w ę g i e r s k i m i i o b ­ c y m i j e s t b a r d z o t r u d n e , jeśli brać p o d u w a g ę w s z y s t k i e a s p e k t y b a d a n i a t e j g a ł ę z i gospodarki. I t a k n p . jeśli i d z i e o s y s t e m p a s t e r s t w a r o d o w e g o w ł a ś c i w e g o w i e l k i e j n i e , s p o t y k a się j e t y l k o n a s ł o w a c k i e j D e t y e poza zaś w o r g a n i z a c j i w y p a s u z e s p o ł o w e g o w i d o c z n e k r a j e m Paloców. rodzi­ Podobieństwa są r ó w n i e ż w p a s t e r s t w i e słowac­ k i m , a n a d t o p o l s k i m i rumuńskim. N a o m a w i a n y m t e r e n i e g ł ó w n e k o r z y ś c i p ł y n ą c e z o w c z a r s t w a , t o mięso, w e ł n a i przychówek, gierskiej wieku, co o d p o w i a d a kierunkowi hodowli (puszta). Także n a z e w n i c t w o cech zewnętrznych jest owiec na Wielkiej Nizinie Wę­ dotyczące h o d o w a n y c h z w i e r z ą t w e d ł u g płci, identyczne, jak w pasterstwie nizinnym. Bliskie z w i ą z k i łączą g ó r s k i e — p a l o c k i e , z n i z i n n y m b u d o w n i c t w e m p a s t e r s k i m . T a k n p . w palockim owczarstwie i pomieszczenia wypasający w i sery t a k i e same, j a k n a puszcie. Pasterze dworscy, s t a d a z d a l e k a o d f o l w a r k u mieszkają, p o d o b n i e j a k p a s t e r z e z puszty, jednodworczych mieszkają d w o r s k i m s p o t y k a się s t a j n i e i s z o p y , s c h r o n y d l a p a s t e r z y na mleczywo razem osiedlach, zwanych z rodzinami, przy Bacowie, tanya. czym przeważnie żona z a j m u j e ludzie żonaci, się p r z e t w ó r s t w e m mlecz­ n y m , a s y n o w i e p o m a g a j ą w w y p a s i e . J e d y n i e j u h a s i , z w a n i b o j t a r o k , są bezżenni, w c z y m upodobniają się m . i n . d o j u h a s ó w p o l s k i c h . Słowaccy pasterze w n i e ś l i d o p a s t e r s t w a w i e l e n o w y c h e l e m e n t ó w , które przy­ j ę ł y się w r a z z n a z w ą i funkcją. W y m i e n i ć t u m o ż n a jedną z d o d a t k o w y c h k o r z y ś c i płynących z h o d o w l i owiec, a mianowicie koszarowanie stosowane w w zresztą głównie wielkiej rodzinie gospodarce dworskiej, i i n d y w i d u a l n e j gospodarce (także s t a w i a n i e a sporadycznie bogatych pod wpływem drewnianych o nazwach słowackich pasterzy. Wprowadzili słowiańskich i w o ł o s k i c h o r a z j u ż k o s a r , k o m o r n i k a k o i , kolyiba, szallds, geletd, dezsd, hodowli chłopów. R ó w n i e ż t w ó r s t w o m l e c z n e , t r a k t o w a n e u P a l o c ó w m a r g i n a l n i e , r o z w i n ę ł o się w dworskiej koszara), w oni prze­ gospodarce szereg naczyń urządzeń, j a k w y m i e n i o n y putyina, gomolya, zsengice i szereg i n n y c h . Zestawiwszy specyficzną wszystkie postaci, zachowała się w pasterstwa rodowego Paladi-Kovacs wielkiej przesłanek rysunków d o w n i o s k u , że rodzinie, a jest r e l i k t e m dawnego szczątkowej węgierskiego (plemiennego). materiał t e r e n o w y i pomiarów przeprowadzał i a r c h i w a l n y , przejrzał impo­ 200 p o z y c j i , l i t e r a t u r ę p r z e d m i o t u , sporządził s z e r e g z e ­ s t a t y s t y c z n y c h , dysponował fotografii, i różnice a u t o r d o c h o d z i u P a l o c ó w j e s t t a , która, co p r a w d a w zebrał b o g a t y nującą, b o przekraczającą stawień podobieństwa formą p a s t e r s t w a staranną dobrym materiałem ilustracyjnym w architektonicznych. Na i poprawną analizę g ó l n y c h z j a w i s k . N i e czuł się j e d n a k ż e d o s t a t e c z n i e podstawie i interpretację przygotowany postaci posiadanych poszcze­ do w y s n u w a n i a o s t a t e c z n y c h w n i o s k ó w — a taką r o z w a g ę się c h w a l i — bez p r z e p r o w a d z e n i a d z i e j w n i k l i w y c h i w s z e c h s t r o n n y c h studiów. * bar­ �549 RECENZJE Z e w z g l ę d u n a duże z a i n t e r e s o w a n i e p o l s k i c h etnografów problematyką ską, i t o szczególnie w K a r p a t a c h , s t u d i u m P a l a d i - K o v a c s a kraju Paloców, leżącego ukazało w którymś piękny, dla polskich w łuku z bardziej Karpat, znanych czytelników jest byłoby cennym języków. Język raczej f r a n c u s k i e n i e z a d o w o l i i c h w pełni. W y d a j e datność o m a w i a n e j spotkałoby paster­ poświęcone p a s t e r s t w u nabytkiem, gdyby węgierski, niedostępny. choć Obszerne się bardzo streszczenie się, że ze w z g l ę d u n a w a r t o ś ć i p r z y ­ p r a c y n a l e ż a ł o b y ją p r z e d r u k o w a ć w „ A c t a E t h n o g r a p h i c a " , co się z u z n a n i e m i w d z i ę c z n o ś c i ą zainteresowanych obcych czytelników. Zrena REVISTA DE ETNOGRAFIE Nizińska S I F O L C L O R , B u c u r e s t i , t . 9: 1964 n r 2, 3, t . 1 0 : 1965 n r 1—6 „ R e v i s t a de E t n o g r a f i e s i F o l c l o r " , o r g a n I n s t y t u t u E t n o g r a f i i i F o l k l o r u A k a ­ d e m i i R L R ( I n s t i t u t u l de E t n o g r a f i e s i F o l c l o r A c a d e m i e i R P R ) , w y c h o d z i o d 1964 r . j a k o d a l s z y ciąg c z a s o p i s m a „ R e v i s t a de F o l c l o r " . J e s t t o d w u m i e s i ę c z n i k posiadający następujący układ treści: „ S t u d i i " ( „ S t u d i a " ) , „ M a t e r i a l e " ( „ M a t e r i a ł y " ) , i „ N o t e si r e c e n z i i " („Komunikaty i recenzje"). A r t y k u ł y zamieszczane w „Studiach" posiadają s t r e s z c z e n i a w j ę z y k u a n g i e l s k i m . P r o b l e m a t y k a „ R e v i s t y de E t n o g r a f i i c i F o l c l o r " d o t y c z y nych, f o l k l o r u literackiego, muzycznego blematyce etnograficznej A . F o c h i , Dimitrie i folklorysta) . W ] styczne zawarte zamieszczonych Cantemir w etnograf w pracach C a n t e m i r a . Materiały następujące: I I (Dymitr materiały etnograficz­ D o opracowań o p r o ­ „ S t u d i a c h " należą ęi folclorist, artykule t y m autor omawia mołdawskich oraz zwyczajów zagadnień i choreograficznego. Cantemir etnograficzne etnograficzne etnograf i folklory­ dotyczą zwyczajów t u r e c k i c h , a r a b s k i c h , p e r s k i c h i t a t a r s k i c h . Materiały odnoszące się d o z w y c z a j ó w m o ł d a w s k i c h a u t o r d z i e l i n a c z t e r y g r u p y : 1. z w i ą z a n e z ż y c i e m c z ł o w i e k a , 2. Z w y c z a j e tyki magiczne i przesądy, 4. Z w y c z a j e Zwyczaje z w i ą z a n e z r o k i e m o b r z ę d o w y m , 3. P r a k ­ społeczne. Najbogatsze z nich, związane z ż y c i e m c z ł o w i e k a , zwłaszcza z w y c z a j e w e s e l n e i p o g r z e b o w e , zostały p r z e z a u t o r a artykułu dokładnie omówione. O d d z i e l n y rozdział poświęcony został m i t o l o g i i r u ­ m u ń s k i e j , z a w a r t e j w p r a c a c h C a n t e m i r a i próbach w i ą z a n i a j e j p r z e z n i e g o z m i ­ tologią grecko-rzymską. W przez oraz Cantemira dążenie latach swej zakończeniu a u t o r s t w i e r d z a , że m a t e r i a ł y cechuje wielka do stworzenia skrupulatność obserwacji s y s t e m u . Dzięki t y m z a l e t o m i zgromadzone precyzyjność opisu n i e straciły o n e p o 250 w a r t o ś c i a C a n t e m i r m o ż e być u w a ż a n y za o j c a e t n o g r a f i i i f o l k l o r y ­ s t y k i rumuńskiej, a n a w e t o r i e n t a l n e j . I. w Vladutiu, pasterstwie Nofiunea „mocan" de rumuńskim) . Autor 2 i językowe r o z p a t r u j e znaczenie pasterzy mocan. wędrownych jako na dwie swej ín i rozpowszechnienie romlnesc (Nazwa terenowe, „mocan" archiwalne t e r m i n ó w służących za najwięcej zarówno zalicza na terenach tych, stałych g r a n i c a m i stałych 1 2 osiedli, a na i c h terenie T . 9: 1964, s. 119—142. T . 9: 1964, s. 143—157. słowu pasterzy którzy używają terminu siedzib, j a k na terenach s w o i c h w ę d r ó w e k , d o d r u g i e j zaś t y c h , k t ó r z y określają się t e r m i n e m mocan poza nazwy u w a g i poświęcając w j a k i m jest ono używane, d z i e l i autor grupy. Do pierwszej nazwy, pástoritul o p a r c i u o materiały transhumanti), Ze względu n a znaczenie, wędrownych mocan (pastoril w używają nazwy tylko odpowiadającej �550 RECENZJE swej etnicznej przynależności. j a k i m s ł o w o mocan stępowania Z W dalszej części p o d l e g a ł o i s t w i e r d z a , że w miało ono znaczenie etniczne, artykułu etnograficzne, i n n y c h n a z w , służących n a określenie p a s t e r z y , cioban, i sibian, pacurar uwzględniając autor omawia zmiany, zależności o d o k r e s u i t e r e n u w y ­ z a w o d o w e l u b społeczne. autor omawia słowa: ungurean, i c h ewolucję i rozprzestrzenienie. Artykuł uzupełniają d w i e m a p k i p r z e d s t a w i a j ą c e w y s t ę p o w a n i e o m a w i a n y c h t e r m i n ó w m a p k a w ę d r ó w e k p a s t e r s k i c h z z a z n a c z e n i e m i c h s z l a k ó w w czasach oraz dawniejszych i w X X w. R. V u l c f i n e s c u , Figurarea nie ręki w rumuńskiej archeologicznych wśród Na się m o t y w ó w nich in ornamentica populara, Praca ludowej) . 3 romind opiera dominującą wstępie autor omawia przyczyny, antropomorficznych i stwierdza, rolę. T a k i e znaczenie w jakie ornamentyce ręka zajmuje ręka, w społeczeństwach pojawia pierwotnych z n e o l i t u , ręka się d w u k i e r u n k o w o ś ć rolnika w miał charakter (ręka okresie k l a s i e panującej sposób a b s t r a k c y j n y j a k o r ę k a „ b o g a " , w ręka łowcy, niewolnictwa p r z e d s t a w i a n i u tego m o t y w u , związana n i e m a n t a g o n i s t y c z n y c h k l a s społecznych. W wiąże ornament wystę­ magiczny z o k r e s u brązu). W zda­ narzędzie, będące c z u c i a , c h w y t a n i a , a t a k u i o b r o n y . Sposób u j m o w a n i a m o t y w u r ę k i hodowcy jest w ręki zdobyła a u t o r z panującym w d a n y m okresie światopoglądem. N a j s t a r s z y pujący materiałach spowodowały że m o t y w n i e m a u t o r a , dzięki t e m u , że w y k s z t a ł c i ł a się j a k o w s z e c h s t r o n n e organem (Występowa­ się n a i e t n o g r a f i c z n y c h , pochodzących z t e r e n u R u m u n i i oraz z o b s z a r u karpacko-bałkańskiego. pojawienie miinii ornamentyce z istnie­ przedstawiana klasie niewolników przedstawia się j ą w sposób k o n k r e t n y , r e a l i s t y c z n y . U j m o w a n i e m o t y w u r ę k i w sposób a b s t r a k ­ c y j n y i r e a l i s t y c z n y r o z w i j a się n a d a l w s z t u c e f e u d a l n e j i mieszczańskiej p o d r ó ż ­ nymi postaciami, dopiero w o j u i występuje w sztuce socjalistycznej zanika o n w niej wyłącznie j a k o m o t y w dwukierunkowość oparty na wzorach roz­ realistycz­ n y c h . Po t y c h t e o r e t y c z n y c h rozważaniach a u t o r przechodzi do omówienia m a t e r i a ­ łu archeologicznego pierwszej rolnictwo), trzeciej z terenu Rumunii. Dzieli go o n n a 3 części, zaliczając o r n a m e n t ręki występujący w powiązaniu z zajęciem ( p o l o w a n i e , do drugiej ornament ręki w getycko-dackim o r n a m e n t ręki j a k o g e t y c k o - r z y m s k i do hodowla, kulcie rolniczym, a symbol medycyny. do Załączając szereg i l u s t r a c j i p r z e d s t a w i a j ą c y c h o m a w i a n y o r n a m e n t a u t o r w y s u w a następujące wnios­ k i : 1) w o b e c w y s t ę p o w a n i a o r n a m e n t u r ę k i n a t e r e n i e R u m u n i i o d c z a s ó w n a l e ż y przyjąć, że j e s t t o m o t y w m i e j s c o w y , najdawniejszych a n i e i m p o r t o w a n y ; 2) o r n a ­ m e n t t e n p o s i a d a c e c h y w s p ó l n e d l a całego o b s z a r u k a r p a c k o - b a ł k a ń s k i e g o ; 3) p r z e ­ szedł e w o l u c j ę o d spełniania r o l i m a g i c z n e j do r o l i a r t y s t y c z n e j . Następny a u t o r poświęca omówieniu o r n a m e n t u ręki w rumuńskiej m a t e r i a ł f o l k l o r y s t y c z n y dotyczący ręki, u w z g l ę d n i a j ą c m e d y c y n ę l u d o w ą , prawne itp., a względem autor następnie dzieli z n a r z ę d z i e m , 2) r ę k a symbol narzędzia. W przechodzi ornament ręki przedstawiona ostatniej do analizy artystycznej na 3 grupy: jako części p r a c y 1) ręka n e g o ujęcia o r n a m e n t u r ę k i i t e c h n i k a w y k o n a n i a . W i s t n i e n i e k o r e l a c j i między materiałem a r c h e o l o g i c z n y m motywu. Pod t y m P. autochtonizmu H . S t a h l , Din (Historyczny przegląd narodu historicul badań T . 9: 1964, s. 213—256. • T . 9: 1964, s. 275—290. 3 rumuńskiego cercetdrilor rumuńskiego de na jako zostały s p o s o b y artystycz­ zakończeniu a u t o r stwierdza i etnograficznym, uważając zajmowanym architecturd budownictwa razem przedstawiona t o za d o w ó d ciągłości t e g o m o t y w u o d n e o l i t u , a t y m s a m y m za n a u k o w ą mentację on zwyczaje przedstawiona narzędzie, 3) ręka omówione rozdział etnografii. Analizuje obecnie populara ludowego)«. doku­ terenie. romaneascd Artykuł po- �551 RECENZJE święcony jest p r a c o m dotyczącym rumuńskiego b u d o w n i c t w a ludowego, p u b l i k o w a ­ n y m w d r u g i e j p o ł o w i e X I X w . i n a początku X X w . p r z e z l e k a r z y , g e o g r a f ó w , a r ­ chitektów, etnografów, w tych pracach i historyków stwierdza, że i socjologów. A u t o r o m a w i a posiadają one szereg w y k a z u j ą duże b r a k i p o d w z g l ę d e m ujęcia h i s t o r y c z n e g o H . H . Stahl, C o m e n t a r i i etnografice mentarz do zagadnienia polegający s. A u t o r Pluguęorului na r e c y t o w a n i u przez pe tema dzieci omawia zawarte i n f o r m a c j i , ale i naukowej dokumentacji. Plugusorului i młodzież materiały ciekawych (Etnograficzny zwyczaj zwany wigilię Nowego w Ko­ Plugoęorul, Roku po- winszowań, mających wpłynąć pomyślnie n a urodzaje. Analizując wygłaszane w i e r - ' sze w y k a z u j e , że z a w i e r a j ą o n e o p i s w s z y s t k i c h czynności z w i ą z a n y c h z r o l n i c t w e m , począwszy od orki, i stanowią cenne źródło informacji, dotyczących rolnictwa w ubiegłych w i e k a c h . R. Vulcànescu, Toponimie wia nazewnictwo profesionalâ pasterskie zachodniej z osiadłego życia p a s t e r s k i e g o zawodowe) . (Nazewnictwo Autor 6 Oltenii i wykazuje, że n a z w y z w i ą z a n e g o z r o l n i c t w e m są n a t y m t e r e n i e częstsze i s t a r s z e niż n a z w y n a w i ą z u j ą c e d o p a s t e r s t w a z w i ą z a n e g o z w ę d r ó w k a m i tul (pâstori- transhumant). I . R. M i r c e a , Zâvoare klasyfikuje w oma- pochodzące drewniane ęi broaste de lemn z a m k i , występujące zależności o d t e g o , c z y p r z e d s t a w i a j ą i zamki drewniane) . A u t o r (Zasuwy w 7 Rumunii, formę dzieląc je n a k i l k a prostszą czy b a r d z i e j grup złożoną (za­ s u w y ze sprężyną, z a s u w y p o r u s z a n e ręką i z a s u w y z k l u c z a m i , k t ó r e z k o l e i d z i e l i n a k i l k a g r u p w zależności o d s p o s o b u u m i e s z c z e n i a zamków i wiązała koniecznością się zdaniem zabezpieczenia autora G. Moraru-Popa, antice (Dane nych.) . A u t o r k a 8 w starożytności archeologicznych, Date etnografice bogactw. referitoare życiu Artykuł gospodarczym zawiera wydobywanie i la prelucrarea 10 r y c i n , metalelor o b r ó b k i m e t a l i w źródłach dotyczące n a t e r y t o r i u m dzisiejszej n a źródłach klucza). Ewolucja d r e w n i a n y c h zmianami w zamków. etnograficzne omawia ze gromadzonych przedstawiających różne rodzaje izvoare ściśle obróbkę złota, s r e b r a , Rumunii. p i s a n y c h oraz Opierając na materiale miedzi się n a în starożyt­ i żelaza materiałach etnograficznym wyka­ z u j e ciągłość t y c h p r o c e s ó w n a t e r e n i e R u m u n i i o d czasów starożytnych. P r a c a za­ w i e r a 8 i l u s t r a c j i i 4 p l a n s z e p r z e d s t a w i a j ą c e narzędzia p r a c y , p r z e k r o j e p i e c ó w d o w y t a p i a n i a żelaza o r a z p r a c ę w k o p a l n i a c h w r ó ż n y c h o k r e s a c h . P. H . S t a h l , A s e z a r e a c a s e l o r (Rozmieszczenie budynków w Mołdawii) . çi acareturilor mieszkalnych i pe valea gospodarczych Bistritei w moldovenesti dolinie Bystrzycy N a w s t ę p i e a u t o r o m a w i a l i t e r a t u r ę dotyczącą o s a d n i c t w a w 9 Rumunii i w y k a z u j e , że z a w i e r a o n a t y l k o t w i e r d z e n i a o c h a r a k t e r z e o g ó l n y m . W ł a s n ą p r a c ę o p i e r a a u t o r n a m a t e r i a l e s t a t y s t y c z n y m d o t y c z ą c y m 328 g o s p o d a r s t w . w nich budownictwo mieszkalne i stajnię (grajdul). (focaria) procentowych oraz zabudowania Opracowane d a n y c h : 1) w y s t ę p o w a n i e układ b u d y n k ó w gospodarczych w Uwzględnia g o s p o d a r c z e , t j . kuchnię letnią zostały następujące z a g a d n i e n i a z p o d a n i e m budynków gospodarczych s t o s u n k u do b u d y n k u w zagrodzie, mieszkalnego, 3) 2) usytu­ o w a n i e b u d y n k ó w w s t o s u n k u d o słońca, 4) u s y t u o w a n i e b u d y n k ó w w s t o s u n k u d o d r o g i , 5) u s y t u o w a n i e b u d y n k ó w m i e s z k a l n y c h w s t o s u n k u d o d r o g i z u w z g l ę d n i e ­ n i e m i c h u s y t u o w a n i a w s t o s u n k u d o słońca, 6) odległość b u d y n k ó w 5 6 7 8 9 T. T. T. T. T. 10: 10: 10: 10: 10: 1965, s. 151—159. 1965, s. 251—267. 1965, s. 3 4 7 — 3 6 1 . 1965, s. 453—475. 1965, s. 5 9 4 — 6 1 1 . mieszkalnych �552 RECENZJE od d r o g i . A u t o r r o z p a t r u j e powyższe zagadnienia z uwzględnieniem okresu wystę­ p o w a n i a ( d o 1890 r . i o d 1891 r.) i uzupełnia d a n e m o t y w a m i p o d a n y m i p r z e z u ż y t ­ kowników. W wyniku zgromadzonych materiałów zarysowują się zaszły w u s y t u o w a n i u b u d y n k ó w m i e s z k a l n y c h i g o s p o d a r c z y c h zmiany w dolinie jakie Bystrzy­ c y ; najważniejsze z n i c h t o z m i a n y w położeniu i c h w s t o s u n k u d o słońca i w sunku Przesunięcie w do drogi. punktu ciężkości na korzystne usytuowanie s t o s u n k u d o d r o g i w i ą ż e a u t o r ze z m i a n a m i , j a k i e zaszły n a w s i w gospodarczej, co p o t w i e r d z a j ą różnice w y s t ę p u j ą c e dziedzinie pod t y m względem obecnie w s i a c h położonych n a d g ł ó w n y m i s z l a k a m i k o m u n i k a c y j n y m i i n a d d r o g a m i nymi. Artykuł nych zawiera tabele przedstawiające zagadnień, s c h e m a t y c z n e kacyjnym i przy drodze rysunki bocznej oraz sto­ domu procentowe dane dla opracowywa­ zabudowań p r z y głównym fotografie zagród: d a w n e j dwóch we bocz­ szlaku k o m u n i ­ i współ­ czesnej. R. V u l c a n e s c u , we) 10 . Autor grzebowych „Gogiu", omawia oraz un spectacol pojawienie opisuje się i analizuje funerar („Gogiu", elementów materiały widowisko teatralnych w pogrzebo­ ceremoniach dotyczące c z u w a n i a przy znajdujące się w p u b l i k a c j a c h rumuńskich. P o d o k ł a d n y m o p i s i e w i d o w i s k a zamieszczona jest analiza z a w a r t e g o w n i m materiału p o d kątem f o l k l o r y s t y k i i teatralności. W nie t y l k o elementy zakończeniu a u t o r s t w i e r d z a , starych zwyczajów „Gogiu" językoznawstwa, że w i d o w i s k o rumuńskich, a l e w y k a z u j e po­ zmarłym, zawiera również związki z obrzędowością pogrzebową i n n y c h ludów e u r o p e j s k i c h . W d z i a l e „ M a t e r i a ł y " z a m i e s z c z o n e są następujące a r t y k u ł y : R. O. M a i e r , z&rile de cdlive la aromini din Albania (Osiedla „calive" A u t o r o p i s u j e szałas p a s t e r s k i A r u m u n ó w w A l b a n i i z w a n y cdlive, i urządzenie w n ę t r z a i s t w i e r d z a , (coliba) istnieje A r u m u n ó w i colibá cdlive A . V i c o l , Un Muscel) . pasterzy constructor Artykuł 12 że m i ę d z y artykule fotografie rumuńskich przedstawiają krótki de finiere życiorys (Konstruktor wiejskiego fujarek z aspekt pasterstwa tychczasowej stwo etnografice w pld. ale pastoritului in Moldava z terenami 13 górskimi, terenach nizinnych. Tematem de sud pomijając prawie uwagę głównie n a paster­ całkowicie a r t y k u ł u są w ł a ś n i e p a s t e r z e dami a n a l i z u j e j e j części s k ł a d o w e i w y k a z u j e pasterzy wędrownych przez te tereny. Artykuł (pastoritul 4 fotografie populare de obtinere na sta­ z a g r o d ę pasterską p o d o b i e ń s t w a m i ę d z y nią i z a g r o ­ których transhumanfi), zawiera pasterstwo z t a k i c h terenów, n o w i ą c y nieliczną g r u p ę w ś r ó d ludności r o l n i c z e j . A u t o r o m a w i a (tirla), (Etnogra­ A u t o r z a z n a c z a n a w s t ę p i e , że w d o ­ Mołdawii) . l i t e r a t u r z e dotyczącej p a s t e r s t w a z w r a c a n o związane oraz narzędzia pracy. I . V l a d u ^ i u , Aspecte ficzny regionu konstruktora fujarek opis s p o s o b u i c h w y r a b i a n i a , i l u s t r o w a n y f o t o g r a f i a m i , p r z e d s t a w i a j ą c y m i i poszczególne e t a p y . rumuńskich. muscelean zawiera n j e g o konstrukcję; n i m i szałasem p a s t e r z y ścisły z w i ą z e k . Z a m i e s z c z o n e w Aęe- w Albanii) u Arumunów szlaki przedstawiające przechodziły zagrody pasterskie z płd. M o ł d a w i i . R. O. M a i e r , Procedee wy sposób otrzymywania biania oraz wapna, drogi w a p n a w regionie jego w y d o b y w a n i e , transportu. Artykuł 14 wypalanie, zawiera 1 1 1 2 13 1 4 T. T. T. T. T. 10: 1965, s. 613—624. 9: 1964, s. 183—189. 9: 1964, s. 293—307. 10: 1965, s. 81—88. 10: 1965, s. 1 7 1 — 1 8 1 . in zona Bicazului Autor omawia narzędzia ryciny piece do w y p a l a n i a w a p n a i jego t r a n s p o r t . 1 0 a varului Bicaz) . pracy, przedstawiające sposób (Ludo­ wyra­ organizację pracy narzędzia pracy,, �553 RECENZJE E. w Pavel, Sumanele moldoveneeti mołdawskie) . (Sukmany Autorka 15 a r t y k u l e część l u d o w e g o s t r o j u m o ł d a w s k i e g o , z w a n ą suman omawia (sukmana), mającą szerokie zastosowanie zarówno w s t r o j u męskim, j a k k o b i e c y m . P o d o b n y jest spo­ sób p r z y g o t o w y w a n i a Opis przędzy i t k a n i n y , krój s u k m a n oraz i c h o r n a m e n t y k a . uzupełniają r y s u n k i k r o j u i z d o b i e n i a o r a z f o t o g r a f i e s u k m a n z różnych o k o l i c M o ł ­ dawii. I . Drâgoescu, Un graficzny z 1789 r.) znajdujący się w 16 „chestionar Autor Muzeum w wskazówki metodologiczne, w akumulacyjnym) 17 S i b i u , dotyczący łowie „fintlni eu bazin si frecvenfa (Rozpowszechnienie wieku) . XX go poszczególnych Trzeci opis tablica zawiera i wierzeń. Z a w i e r a (Typ studni s t u d n i , połączonej in cea de-a on ze zbiornikiem ze z b i o r n i k i e m , służą­ i dwie dotyczące g ł ó w n i e wiadomości mapki podają jumdtate tartaków dane dotyczące Midi ilości tartaków z nimi gremplarnie, olejarnie itp. z kongresów, vivant. po­ w Rumunii. zatytułowany „Note si r e c e n z i i " z dziedziny secolului oraz związanych folkloru, krótkie Peuple („Komu­ komunikaty oraz publikowanych w Rumunii. Maria BRANDON-ALB1NI, a w drugiej dotyczące t a r t a k ó w ich typów (młyny, folusze, sprawozdania prac doua występowanie dział o m a w i a n e g o c z a s o p i s m a , MARIA etno­ folklorystycznych. okręgach z uwzględnieniem i recenzje") zawiera recenzje i jogdritului i n n y c h urządzeń p r z e m y s ł o w y c h nikaty przesądów de acumulare" i ilościowe Artykuł 18 Uzupełniająca 1789 (Kwestionariusz ułożony p r z e z M . B r u k e n t h a l a , w o d y deszczowej z r e g i o n u Arges. I . Drâgoescu, Aria XX-lea anul k t ó r e rzucają ś w i a t ł o n a t o , w j a k i sposób p o d c h o d z o n o . Artykuł zawiera c y m do g r o m a d z e n i a w din kwestionariusz t y m czasie d o zagadnień e t n o g r a f i c z n y c h R. O. M a i e r , Tipul al etnografie" omawia et culture Misińska en Italie du Sud, P a r i s 1964, Presses U n i v e r s i t a i r e s de F r a n c e O I t a l i i Południowej od artykułów W a l e r i i Marrené w „Wiśle" 1 nie p u b l i k o ­ w a n o w P o l s c e p r a w i e n i c , a e d y c j e o b c e dotyczące t e g o t e m a t u najczęściej d o n a s n i e docierały. C h o c i a ż b y w i ę c z t e g o t y l k o w z g l ę d u p r a c a głaby wzbudzać z a i n t e r e s o w a n i e . Jednakże w a l o r y głęboko w podłoże p r o b l e m a t y k i znanej miczno-politycznych, stawiają A u t o r k a , z pochodzenia podjęła się t r u d n e g o ją w n a m jedynie rzędzie p o z y c j i Włoszka, przebywająca zadania ukazania M. Brandon-Albini mo­ t e j książki, p o z w a l a j ą c e literatury naukowej. od trzydziestu i wytłumaczenia lat we 2 Midi vivant Francji, charakteru zjawisk łecznych i k u l t u r o w y c h I t a l i i . Opublikowała więc szereg p r a c o S y c y l i i i Królestwie N e a p o l u . sięgnąć pobieżnie z p u b l i k a c j i e k o n o - spo­ dawnym j e s t kolejną, ostatnią z n i c h , lecz p i e r w s z ą do­ stępną p o l s k i e m u c z y t e l n i k o w i . T . 10: 1965, s. 415—422. T . 10: 1965, s. 537—540. T . 10: 1965, s. 641—644. T . 10: 1965, s. 645—649. W . M a r r e n é , Rzeczy ludowe włoskie. Z powodu dzieła Pitrè'go: Usi e costumi, credenze e pregiudizi di Sicilia, „ W i s ł a " , t . 3: 1889, s. 793—844; tenże, Wystawa etnograficzna sycylijska, „ W i s ł a " , t . 7: 1893, s. 4 2 8 — 4 3 9 ; J . P i t r e , P i e ś n i ludu sycylijskiego (streściła W . M a r r e n é ) , „ W i s ł a " , t . 6: 1892, s. 593—614. M . B r a n d o n - A l b i n i , Culture italienne, P a r i s 1950; t e n ż e , Calabre pour l'ethnologie avec traduction en France des poems traditionnels calabrais, P a r i s 1957; t e n ż e , Sicile secrète, P a r i s 1960; t e n ż e , Naples et son univers, P a r i s 1962. 15 1 6 1 7 1 8 1 2 �554 RECENZJE Po I I w o j n i e światowej, w r a z z u p a d k i e m f a s z y z m u i budową n o w e g o państwa w ł o s k i e g o , u j a w n i ł y się o g r o m n e d y s p r o p o r c j e , p r z e d e w s z y s t k i m w r o z w o j u e k o ­ n o m i c z n y m , p o m i ę d z y częścią północną i centralną I t a l i i a P o ł u d n i e m . Z m u s i ł o t o d o rozpoczęcia badań n a d p r z y c z y n a m i t e g o z j a w i s k a . O k a z a ł o się, że s t a n z a c o ­ f a n i a e k o n o m i c z n e g o , n i s k a s t o p a ż y c i o w a ludności, k o n s e r w a t y z m w d z i e d z i n i e k u l ­ t u r y , ż y w a t r a d y c j a m a f i i , n i e z m i e n i ł y się p r a w i e zupełnie o d c z a s ó w badań S o n n i n o i F r a n c h e t t i ' e g o p r o w a d z o n y c h n a t y c h t e r e n a c h w końcu u b i e g ł e g o s t u l e c i a . W i ę c e j : zacofanie t o p o z w a l a porównać Italię Południową z i n n y m i gospodarczo słabo r o z w i n i ę t y m i k r a j a m i A z j i c z y A f r y k i o i g n o r o w a n y c h , b o n i e u j a w n i o n y c h dotąd, siłach społecznych. W i d z ą c tę sytuację a u t o r k a p r ó b u j e p o s t a w i ć s z e r e g p y t a ń , k t ó r e d o t a r ł y b y d o s e d n a p r o b l e m u . D l a c z e g o m o ż l i w a była s t a g n a c j a g o s p o d a r c z a , społeczna i k u l t u r o ­ w a k r a j u posiadającego starą i bogatą t r a d y c j ę k u l t u r o w ą ? D l a c z e g o w o k r e s i e o d z j e d n o c z e n i a W ł o c h d o końca I I w o j n y ś w i a t o w e j n i e zdołały się w y z w o l i ć d y n a ­ m i c z n e siły postępu e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n e g o ? D l a c z e g o n i e zaistniały l u b n i e zostały u m y ś l n i e w y t w o r z o n e w a r u n k i u m o ż l i w i a j ą c e w y j ś c i e z t e g o k i l k u w i e k o wego impasu? Południe — t o k r a i n y A b r u z z a , M o l i z a , K a m p a n i a , A p u l i a , K a l a b r i a , L u k a n i a i w r e s z c i e S y c y l i a . B a d a j ą c z r ó ż n i c o w a n i e p o m i ę d z y Północą, C e n t r u m a P o ł u d n i e m i j e g o p r z y c z y n y n i e n a l e ż y i c h szukać w e l e m e n c i e l u d z k i m , r a s o w y m t y c h t e r e ­ nów, j a k t o czyniło w i e l u badaczy. Rasa jest j e d y n i e w y n i k i e m , n i e przyczyną p r o c e s u h i s t o r i i . P r z y c z y n y z r ó ż n i c o w a n i a muszą w i ę c leżeć w ł a ś n i e w s a m e j h i s ­ torii. I t a l i a Północna i Ś r o d k o w a w ciągu X I I i X I I I w . p r o k l a m o w a ł y r e p u b l i k i , f e u d a l i z m b o w i e m został t a m w c z e ś n i e o b a l o n y i istniały m o ż l i w o ś c i s w o b o d n e g o r o z w o j u burżuazji, która m o g ł a stać się p o d s t a w o w ą klasą społeczną p r ą d ó w h u m a ­ n i z m u i r e n e s a n s u , klasą prężną i t w ó r c z ą , w a l c z ą c ą o swą p o z y c j ę z a r ó w n o w d z i e ­ d z i n i e e k o n o m i k i , p o l i t y k i , j a k n a u k i i s z t u k i . P o u t r a c i e niepodległości w X V i X V I w . postęp w d z i e d z i n i e k u l t u r y n i e został z a h a m o w a n y w ł a ś n i e z t e g o względu. I t a l i a P o ł u d n i o w a p o s i a d a historię zupełnie odmienną. T e r y t o r i u m z a s i e d l o n e początkowo przez przybyszów z A f r y k i , L e w a n t u i G r e c j i po raz p i e r w s z y z u n i ­ f i k o w a ł p o d s w y m p a n o w a n i e m R z y m . N a j a z d y b a r b a r z y ń c ó w i A r a b ó w r o z b i ł y tę pozorną jedność, p o t o b y z j e d n o c z y ł o j e C e s a r s t w o B i z a n t y j s k i e . F e u d a l i z m , p r z e ­ j ę t y o d p a ń s t w północnych, zapuścił m o c n e k o r z e n i e . S i l n a w a r s t w a s z l a c h e c k a , b a r o n o w i e , p o s i a d a l i p r a w i e nieograniczoną władzę i a u t o r y t e t . O d baronów również z a l e ż n e b y ł y m i a s t a Południa. B y ł a t o zależność m u n i c y p a l n a i e k o n o m i c z n a . T y l k o n i e l i c z n e z m i a s t , n p . B a r i c z y T r a n i , w y w a l c z y ł y s o b i e niezależność. B r a k p o l i t y c z ­ nego zaangażowania d r o b n e j s z l a c h t y i kupców skazywały gospodarkę i politykę n a stabilizację, co w p r o c e s i e h i s t o r i i stało się r e g r e s e m . N a t o m i a s t b a r o n o w i e u m a c n i a l i swą w ł a d z ę p o p r z e z zacieśnianie z w i ą z k ó w z k o ś c i o ł e m w k i e r u n k u o g r a n i c z a n i a s w o b ó d p o d d a n y c h p o m i m o r e a k c j i ze s t r o n y króla. W p r a k t y c e w y ­ stąpienia k r ó l a b y ł y a k t a m i p r z e c i w j e d n o s t k o m , a n i e s a m e j i n s t y t u c j i b a r o n a t u . P o s i a d a c z a m i z i e m i b y l i b a r o n o w i e . Z a r z ą d z a l i nią p o p r z e z s w o i c h p e ł n o m o c n i ­ k ó w , gabellotti, t w o r z ą c y c h osobną klasę społeczną, specyficzną d l a układu s t o ­ s u n k ó w Południa, pasożytującą i okradającą z a r ó w n o b a r o n ó w , j a k i c h ł o p ó w . C h ł o p i b y l i j e d y n i e u ż y t k o w n i k a m i z i e m i n a z a s a d z i e zależności pańszczyźnianej l u b dzierżawy. Niepewność j u t r a związana z krótkimi o k r e s a m i n a j m u z i e m i prowadziła do tymczasowości poczynań gospodarczych, p o s z u k i w a n i a możliwości i n n y c h docho­ dów i wreszcie — j a k o n i e u n i k n i o n y w t y m w y p a d k u rezultat — powstania b a n d g r a b i ą c y c h i napadających. �555 RECENZJE Bandytyzm coraz będący — Fuori-bando oznaką c h o r e g o wywłaszczeni silniejszą organizację społeczeństwa chłopi, pasterze rabunkową, wywłaszczeniom chłopów. przed rewoltą chłopów W i coraz się szersze bez poparciem kręgi. pracy ludu. tworzą W okresie o r g a n i z u j ą r e w o l t y , chcąc z a p o b i e c takiej sytuacji przeprowadzony 1861 r . p r z y n o s z ą c y z w y c i ę s t w o d y n a s t i i s a b a u d z k i e j posiadaczy zatacza rzemieślnicy ciesząc w ł o s k i e g o R i s o r g i m e n t a b a n d y fuori-bando częstszym i jej był j e d y n i e w y r a z e m konsekwencjami. Klasa, coraz plebiscyt strachu która mogłaby objąć p r z e w o d n i c t w o w t e j s y t u a c j i , burżuazja, j e s t n a P o ł u d n i u z b y t słaba, l a b i l n a i nierozwinięta, n i e z d o l n a do wypełnienia t e j r o l i . P r z y c z y n również i dopatrywać przemysłu rezerwy w w działalności baronów, m i a s t a c h , gdzie rzemieślnicy i tego zjawiska hamujących kupcy rozwój oddawali w pomiędzy b a r o n a m i i chłopami, k l a s y burżuazji Europy T a k więc w dzajem praktyce kolonii motorem postępu momencie i rewolucji zjednoczenia p r z e m y s ł o w e j , będącej w innych państwa w ł o s k i e g o P o ł u d n i e s t a j e się r o ­ d l a uprzemysłowionych inwestycyjnych, Południa rejonów niewiele zapewniających się z m i e n i a . centralnych i i m rozwój Sprzedaż dysponują szarnicy odpowiednimi powiększają swe przemysłowej. prefektów przy środkami północnych, żywym współudziale ności z o r g a n i z o w a n e j przede wszystkim sadzie nic w rządem Południem i Sytuacja klasztorów, baronowie możliwości przy bandytyzmu i korupcji drobną kleru pomocy i czy camorry burżuazję. nowi i posiadaczy nie gwaranto­ będących p r z e j a w a m i działal­ skupiających neapolitańskiej, Italia bur­ funkcjonariuszy, wykonawczej Zjednoczona ob­ rozwoju się g ł ó w n i e n a k l a s i e f e u d a ł ó w sycylijskiej mafii sposób P o ł u d n i e w r a z Jedynie n i e istnieją p o l i c j i . T a k i układ w ł a d z y wał ostatecznego zwalczenia teraz zarządza i zarządców, opierających przemysłu. dóbr które oszczęd­ szans n a b y c i a z i e m i chłopom, g d y ż c i n i e finansowymi. latyfundia. Nadal Państwo własnego na licytacjach wywłaszczonych przez państwo, n i e daje żuazji swe burżuazyjnych. t e n sposób u z y s k i w a ł y r y n e k z b y t u , tanią siłę roboczą o r a z m o ż l i w o ś c i ności należy rzemiosła d o d y s p o z y c j i b a r o n o m . N i e b y ł o m o ż l i w o ś c i d o p o w s t a n i a k l a s y pośredniej krajach w się przejmuje w ten ze schedą f e u d a l i z m u p o p r z e d n i c h s t u l e c i , n i e robiąc w kierunku zmian t e j części k r a j u jest w układzie gospodarczo-społecznym. n a d a l m a f i a , początkowo zrodzona za­ Faktycznym jako organizacja samosądów, k t ó r e j c e l e m była o b r o n a p r a w ludności p o z a o f i c j a l n y m i i n s t y t u c j a m i państwowymi. ziemskich akty Szybko jednak narzędziem przemocy. Do zmieniła swój do u t r z y m y w a n i a w tej pory c h a r a k t e r , stając uległości np. na S y c y l i i mafia się poddanych sprawuje dla właścicieli poprzez brutalne rzeczywiste rządy. S k u p i a w s w y c h k r ę g a c h całą ludność, n a j e j czele stoją n o t a b l e z a r ó w n o w s i , j a k i miast. strony całą Obowiązujące, uniemożliwia prawie niepisane jakąkolwiek ludność i pozwala prawo walkę Południa z mafią, n a bezkarną „milczenie z drugiej działalność. i honor" wciąga W w z jej układzie jednej szeregi stosunków społecznych P o ł u d n i a przynależność d o m a f i i o c e n i a n a j e s t j a k o c h w a l e b n a . P o k r ó t k i m o m ó w i e n i u s y t u a c j i g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n e j P o ł u d n i a j a s n e się s t a j e , że p r o b l e m z m i a n w t e j części k r a j u b y ł w i e l o a s p e k t o w y i bardzo w i ą z a n i a . P o I I w o j n i e ś w i a t o w e j doszły p o n a d t o e l e m e n t y ne w s k u t k a c h , j a k i e I t a l i i pozostawiły rządy Usiłowano jowe. Niemniej przeprowadzić silne. Nie sprzyja Mussoliniego. r e f o r m ę rolną, w y b u d o w a ć jednak wyraźne ich likwidacji ślady t r u d n y do r o z ­ destruktywne i tragicz­ drogi, mosty, linie d a w n y c h s t o s u n k ó w społecznych są również a d m i n i s t r a c j a znajdująca się w kole­ bardzo rękach n i e z b y t i n t e l i g e n t n e j g r u p y w i e j s k i c h bogaczy. P o k u t u j e również d a w n a mentalność: zapatrzenie dach się n a w z o r y państwowych k l a s wyższych i o d r a z a do b i e d n y c h . Rzadkością w są m ł o d z i inteligentni ludzie o sprecyzowanych, urzę­ postępowych �556 RECENZJE poglądach. Inną siłą, z d e c y d o w a n i e kolwiek reformie. rolnych, Wykorzystując uzależniają wzbogaceni i c h zdobywając o doświadczenia zorganizować elementów wsteczną, są n a d a l b a r o n o w i e , p r z e c i w n i nadmiar długofalową rokujących w siły t e n sposób k l a s y pracującej walką o swoje postąp w roboczej, Związany z historią autorytet. Natomiast p r a w a . Jest t o j e d e n przyszłości: obudzona gospodarczo-społeczną jakiej­ robotników całego świata, potrafią rolnego i jego powiązanie z r u c h e m r o b o t n i c z y m XIX zatrudniając z chłopi, w tej chwili najważniejszych świadomość proletariatu Północy. Południa pojawia sią p r z y końcu w . w l i t e r a t u r z e n o w y k i e r u n e k , k t ó r y z a z w y c z a j określa sią m i a n e m meridionalistów". dających Skupia upust s w y m socjologii. Przeważają pomagającą jednak do obudzenia Południa i n n e dzielnice Do on w swoich szeregach przekonaniom w esejach utwory przede wszystkim z dziedziny literackie. Prąd świadomości mieszkańców „ruchu ludzi pióra, p o l i t y k i , e k o n o m i i czy ten wytwarza atmosferę i zainteresowania problemem Italii. X I X w . właściwie nie mówi się o l i t e r a t u r z e Południa, pomimo tego, właśnie t a m jest k o l e b k a w i e l k i c h i n d y w i d u a l n y c h k o n c e p c j i f i l o z o f i c z n y c h sza z A k w i n u , Giordana B r u n a , Telesia, Campanelli pozostałe części W ł o c h dały E u r o p i e p r z e d e krytyki, analizy, najdywały pomiędzy historii, grunt dopiero dwoma inteligencję polityki. Lecz na Północy podczas wszystkim ludzi nauki, wielkie oryginalne i czy Vaniniego, w myśli rewolucyjne, C e n t r u m , przyszły samotnych o bardzo w a n i a . Jest t o przykład ograniczonych na potwierdzenie które możliwościach h i p o t e z y , że c y w i l i z a c j a gdy szkoły z Południa. k l a s a m i społecznymi, b r a k k l a s y p o ś r e d n i e j , w y t w o r z y ł y jednostek że Toma­ od­ Luka wielką oddziały­ zacofana a ar­ c h a i c z n a , posiadająca w y s o k ą i w i e l k ą kulturę n a s w o i m s p o ł e c z n y m s z c z y c i e , j e s t w stanie wydać t y l k o filozofów się p i e r w s z y i myślicieli . T a k więc dopiero w X I X w . zaczyna 3 r u c h świadomie postępowy związany z określonym k i e r u n k i e m w l i ­ t e r a t u r z e , p o r u s z a j ą c y m palące p r o b l e m y a k t u a l n e j s y t u a c j i P o ł u d n i a . Maria B r a n d o n - A l b i n i , chcąc ukazać problem i dociec stosunków g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n y c h , a n a l i z u j e w s w o j e j listów, traktując W ją j a k o o d b i c i e literaturze zrozumiały jedynie należy wyróżnić p o prześledzeniu historycznych, gospodarczych łeczeństwa a u t o r k a d z i e l i literaturę na d w a n u r t y : różniące się m i ę d z y sobą. P i e r w s z y od Abruzzy Pozwala nurty. do krańców chłopskiego, t o n a śledzenie Podział poprzednio i społecznych. A n a l o g i c z n i e przez więc elitarny i ludowy, uzupełnienia oraz spo­ zasadniczo S y c y l i i wykazują zróżnicowanie, dwoma j a k Rocco Scotellaro, w nurtach obydwu d i a l e k t y n a obszarze są jednak n u r t a m i są p i s a r z e bądź pewnych tylko piszący wątków wariantami i poeci, w i form d l a lepszego wytłumaczenia szeregu zjawisk bądź dialekcie. na t e r y t o r i u m Południa. N i e z b ę d n e d o t e g o c e l u b y ł o r ó w n i e ż o m ó w i e n i e w rze do ten nas z nich — to u t w o r y pisane l i t e r a c k i m językiem u t w o r y pisane dialektem. W p r a w d z i e j e d n e g o języka. Łącznikiem między t y m i pochodzenia dwa omówionych warunków włoskim, d r u g i zawiera istniejących rzeczywistości. południowowłoskiej się s t a j e przyczyn p r a c y literaturę m e r i d i o n a ­ całym charakte­ nawiązujących d o f o l k l o r u , e t n o l o g i i i s o c j o l o g i i , będących często j e d y n y m k l u c z e m d o z r o z u m i e n i a i oceny cenną wsi n i e k t ó r y c h treści i f o r m l i t e r a t u r y . O t r z y m a l i ś m y w t e n sposób partię i miast książki, Południa, zawierającą trybu życia materiały etnograficzne mieszkańców, dotyczące organizacji niezwykle charakteru społecznej, sytuacji P r z y k ł a d e m społeczeństwa o o g r o m n y c h d y s p r o p o r c j a c h k u l t u r y p o s z c z e g ó l ­ n y c h w a r s t w , k t ó r e w y t w o r z y ł o w s p a n i a ł ą f i l o z o f i ę , a jednocześnie p o s i a d a n a j ­ uboższy c h y b a n a ś w i e c i e p r o l e t a r i a t , j e s t I n d i a . 3 �557 RECENZJE k o b i e t y i p o z y c j i mężczyzny w t y m społeczeństwie i w r e s z c i e materiały dotyczące z w y c z a j ó w i świąt. Postawione i n a początku p y t a n i a znajdują tłumaczenie ficznym. j e j materiałem Wyłania się obraz historycznie wytworzony ność i r e z y g n a c j a , Praca Marii spojrzeniem kraju, ludzi n i e szukające wyjścia B r a n d o n - A l b i n i jest poza poprzez i i c h działań oschły esej analizę l i t e r a t u r y społecznym i etnogra­ zdeterminowanych i pogłębiany rozdział między d w o m a n a los m i e s z k a ń c ó w wykraczająca odpowiedzi historycznym, gospodarczym, klasami, przez beznadziej­ z t e g o układu. przede wszystkim Południowej naukowy. Italii, Materiał głęboko w humanistycznym r o z u m i e n i u człowieka zgromadzono pod k ą t e m , t o też p r z e z całą książkę p r z e w i j a się j a s n a m y ś l d o w o d u i o d p o w i e d z i postawione naleźć wstępnie można Południa pytania. Na ogromne jako stronach tej w bogactwo jednego myśli, z dręczących faktów D o d a t k o w ą zaletą książki zasługującą prosty i jasny język, stawiające tę zasadzie n i e w i e l k i e j podkreślających problemów współczesnych — określonym na pracy wagę od­ problemu Włoch. n a podkreślenie j e s t j e j f o r m a l i t e r a c k a , pracę w rzędzie literatury może nie tylko naukowej. Anna Zadrożyńska-Barącz O B J E T S E T M O N D E S , L a r e v u e d u M u s é e de l ' H o m m e , 1961—1963 ,,Objets et M o n d e s " wydawnictwo muzealne — niezmiernie — jest z u j ą c y m się o d r o k u 1961 w interesujące periodykiem Musée czterech zeszytach i n a ogół m a ł o de l ' H o m m e u nas w znane Paryżu, uka­ k w a r t a l n y c h , z których każdy za­ w i e r a 64 s t r o n y t e k s t u w z b o g a c o n e l i c z n y m i f o t o g r a f i a m i i r y c i n a m i . Pismo Mondes" t o spełnia d w o j a k ą r o l ę : z j e d n e j stwarza możliwość zwłaszcza p o z a e u r o p e j s k i e j , pogłębienia s t r o n y poprzez i poszarzenia i t o w szerokim aspekcie swój p r o f i l „Objets et wiadomości z etnografii, antropologiczno-archeologicz- n y m , z d r u g i e j zaś s t r o n y spełnia b a r d z o w a ż n ą r o i ę p o p u l a r y z a c j i e t n o g r a f i i i d z i a ­ łalności n a u k o w e j M u z e u m Człowieka. „Objets et M o n d e s " n i e t y l k o d l a w ą s k i e g o k r ę g u specjalistów, interesujących archeologią, się takimi etnografią dziedzinami czy problematyka etnograficzna 50 p o ś w i ę c o n y c h również wiele jest wiedzy antropologią. o Choć jest więc d l a szerszego ogółu przeznaczone osób człowieku w i stosunku jego kulturze, ogólnym w poszczególnych artykułów informujących k w a r t a l n i k a c h znaleźć o podejmowanych można przez l e k t y w n a u k o w y M u s é e de l ' H o m m e n a j n o w s z y c h b a d a n i a c h a r c h e o l o g i c z n y c h tropologicznych. Wszystkie każdy z nich zdania zawiera z działalności wydawnictw. Poza jak dominuje ( n a 75 a r t y k u ł ó w o p u b l i k o w a n y c h w l a l a c h 1961—1963 etnografii), ciekawych ale również zeszyty kilka posiadają artykułów poszczególnych spisem treści szytu ostatni k w a r t a l n i k zawiera t e n s a m układ treści i stałe podstawowych, działów działy; kronikę m u z e u m , naukowych umieszczonym i recenzje na pierwszej ko­ i an­ sprawo­ najnowszych s t r o n i e każdego ze­ spis treści całego r o c z n i k a o r a z i n d e k s z a w a r t o ś c i r o c z n i k a w e d ł u g d y s c y p l i n , z p o d z i a ł e m n a a n t r o p o l o g i e fizyczną, e t n o g r a f i ę i p r e ­ historię. Pierwszy rzut oka na artykuły nasuwa c z y t e l n i k o w i przypuszczenie, bardzo s i l n i e związana zamieszczone w z muzealnictwem. s z u k a się a r t y k u ł u w p r o w a d z a j ą c e g o pisma i celach, j a k i e przed I tomie „Objets et Mondes" że t e m a t y k a t e g o i następnych t o m ó w Na próżno w i równocześnie będzie zeszycie i n a u g u r a c y j n y m informującego o założeniach sobą s t a w i a r e d a k c j a . N i e można w i ę c z t e g o punktu �558 RECENZJE widzenia stopniu analizować kolejnych realizowane umieszczona numerów pisma, n i e można są p o s t u l a t y r e d a k c j i . T y l k o na odwrocie krótka też ocenić, w i bardzo się zresztą w poszczegól­ n y c h z e s z y t a c h , i n f o r m u j e c z y t e l n i k a o objętości z e s z y t u i j e g o u k ł a d z i e rzeczowym. Rocznik tyka s t r o n y tytułowej, powtarzająca jakim ogólna n o t a t k a 1961, w odróżnieniu o d pozostałych, c e c h u j e muzealna, omawiający którą w zeszycie współczesny pozycji muzealnej inauguracyjnym otwiera ubiór M a j ó w . artykuł A r t y k u ł t e n nawiązuje 1 problema­ H. Lehmanna do a k t u a l n e j eks­ p o d t y m s a m y m t y t u ł e m i uzupełniony j e s t s z c z e g ó ł o w y m k a t a ­ l o g i e m eksponatów u m i e s z c z o n y c h W s z e r o k o pojęta tomie t y m najbardziej na wspomnianej rozbudowany wystawie . 2 j e s t dział i n f o r m u j ą c y o życiu i orga­ n i z a c j i M u s é e de l ' H o m m e ( L a v i e d u M u s é e ) , w k t ó r y m oprócz b a r d z i e j l u b m n i e j szczegółowych sprawozdań z działalności poszczególnych m i e j s c a p o ś w i ę c o n o o m ó w i e n i u znajdujących ryki, Afryki i Oceanii. Ponadto w Muzeum wiele się t a m z b i o r ó w z o b s z a r u A z j i , Ame­ t y m samym działów tomie znajdujemy informacje o działalności z w i ą z a n y c h z M u z e u m t o w a r z y s t w n a u k o w y c h , t a k i c h j a k Société des A f r i c a n i s t e s , Société des A m é r i c a n i s t e s , Société des Océanistes i i n . W pozostałych mniej miejsca, dwóch ustępując tomach problematyka różnego rodzaju muzealna artykułom zajmuje już l u b większym 0 c h a r a k t e r z e p r o b l e m o w y m , z k t ó r y c h większość d o t y c z y zagadnień s z t u k i u róż­ n y c h l u d ó w bądź t o w p o s t a c i r z e ź b y , bądź też w p o s t a c i z d o b n i c t w a k u l t o w y c h , t k a c t w a czy s z t u k i j u b i l e r s k i e j , p r z y artykułów są p r z e d e w s z y s t k i m e k s p o n a t y czym znacznie omówieniom przedmiotów bazą m a t e r i a ł o w ą d l a t y c h muzealne. Niewiele artykułów z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z kulturą społeczną, n a t o m i a s t k u l t u r a m a t e r i a l n a t o w a n a jest W łów) najsłabiej. recenzowanych i azjanistyczna Oceanii, słuszną r o c z n i k a c h przeważa (15 natomiast 1 Ameryki dotyczy reprezen­ na artykułów). omówienie tematyka afrykanistyczna Najmniej zagadnień przeznaczono p o 9 artykułów. omówienie problematyki Z „Objets (bo artyku­ 7) artykułów dotyczy związanych z etnografią Europy t e g o też w z g l ę d u et (27 tylko Mondes" w wydaje się rzeczą układzie tematycznym Paulme prezentujący według w y m i e n i o n y c h kontynentów. Tematykę zbiór w afrykanistyczna przedmiotów zapoczątkowuje magicznych z p o s i a d a n i u M u s é e de l ' H o m m e . 3 Wybrzeża artykuł Kości D. Słoniowej, znajdujących Choć w z a s a d z i e a u t o r k a z a j m u j e łowo j e d n y m t y l k o e k s p o n a t e m pochodzącym z p r o w i n c j i M a n w zachodniej Wybrzeża Kości Słoniowej, równocześnie zostałe e k s p o n a t y , pochodzące w p r a w d z i e jednak stara się grupy wiany przedmiotów przedmiot związanych magiczny z określonymi spotykany jest w zabiegami różnych po­ Zachodniej, ale dające się z a l i c z y ć p o d w z g l ę d e m c e c h f o r m a l n y c h i spełnianej f u n k c j i mej części usystematyzować z i n n y c h rejonów A f r y k i się się s z c z e g ó ­ do t e j sa­ magicznymi. odmianach na Oma­ znacznym o b s z a r z e W y b r z e ż a K o ś c i S ł o n i o w e j , L i b e r i i i G w i n e i p o d n a z w ą gle, ge, gue l u b — bardziej na wschodzie stożkowaty w — pom kształcie blok W e w s z y s t k i c h p r z y p a d k a c h jest t o warna. sporządzony z niewypalonej 60 c m , z m n i e j l u b b a r d z i e j w y r a ź n i e z a z n a c z o n y m i czony w górnej nie ogranicza natu m u z e u m , ale — H. L e h m a n n , 1 do samego przedstawienia na podstawie Exposition zebranych des costumes 2 3 D. P a u l m e , Sur un objet magique artykułu de Côte ok. j e s t t o , że a u t o r k a tego p r z e d m i o t u j a k o materiałów — M o n d e s " (skrót „ O M " ) , 1961, n r 1, s. 3 — 1 6 . H . L e h m a n n , Catalogue des objets exposés, prawie wysokości r y s a m i t w a r z y l u d z k i e j , uwień­ części ozdobą z p t a s i c h piór. Z a l e t ą się j e d y n i e gliny, Maya podaje d'aujourd'hui. „Objets t a m ż e , s. 17—32. d'Ivoir, ekspo­ interesujący t a m ż e , s. 3 3 — 4 0 . et �559 RECENZJE o p i s sporządzania gle i o b o w i ą z k ó w , j a k i e ciążą n a osobie, która chce go wykonać t a k , a b y p r z e d m i o t t e n posiadał pożądaną m o c magiczną. P o n a d t o d o w i a d u j e m y r ó w n i e ż o z a s t o s o w a n i u i z a d a n i u , j a k i e p r z e d m i o t t e n spełnia. Gle pełni n i e j a k o funkcję fetysza. Z jednej l u b pom s t r o n y posiada o n moc destrukcyjnego o d ­ d z i a ł y w a n i a n a c z a r o w n i k ó w p r a k t y k u j ą c y c h czarną m a g i ę , w s k a z u j e o s o b y dzające śmierć, c h o r o b y lub w inny się warna sposób działające szkodliwie sprowa­ n a poszczególne j e d n o s t k i c z y też w i ę k s z e g r u p y społeczne. Z d r u g i e j s t r o n y p r z e z o s o b i s t y k o n t a k t z gle i odpowiednie przepowiadającym białą magię: formuły magiczne właściciel przeszłość, teraźniejszość powodować obfite zbiory, jest równocześnie wróżbitą i przyszłość. M o ż e o n t a k ż e uprawiać gle do zdrowia, szczęśliwy poród i t p . Doskonałe zdjęcia o m a w i a n y c h p r z e d m i o t ó w b a r d z o w y d a t n i e pomyślny powrót uzupełnia­ j ą całość i podnoszą w a l o r y a r t y k u ł u . Do wspomnianego artykułu nawiązuje tematycznie J . Delange przedstawiając p r z e d m i o t k u l t o w y Y o r u b a pochodzący z p r o w i n c j i N a g o w D a h o m e j u . Przedmiot 4 ten, nazywany tologia Oshe Yoruba jednym jest e m b l e m a t e m shango, określa jako z najważniejszych uroczystości k u czci proszą b ó s t w o Shango, króla Yoruba. podczas o łaski i p o m o c . jako przedmiocie shango czwartego bóstw boga piorunów Shango, którego m i ­ Oyo Oshe której i p o d tą nazwą używany shango Shango jest w i e r n i wprowadzając A u t o r k a k o n c e n t r u j e się g ł ó w n i e w się jest czasie w trans n a opisie s z t u k i Y o r u b a ilustrując całość f o t o g r a f i a m i oshe omawianych przedmiotów. Muzeologów zainteresuje z pewnością skiemu Muzeum Narodowemu artykułu tam do szereg Artykuł jednego tylko, najbardziej t y m cenniejszy, k u l t u r y l u d o w e j , przede reprezentacyjnego ogólny pogląd iż z w r a c a muzeum, znajdujemy na stan muzealnictwa uwagę n a organizację nigeryj- problematykę 5 i n f o r m a c j i dających jest artykuł J . M i l l o t a poświęcony w L a g o s . M i m o tytułu z a w ę ż a j ą c e g o w ochrony Nigerii. zabytków w s z y s t k i m s z t u k i , w państwie, które od n i e d a w n a dopiero uzyskało swą niepodległość. N i g e r i a — j a k t w i e r d z i a u t o r — j e s t j e d n y m z p a ń s t w afrykańskich docenia się Świadczy pielęgnującym wartość bardzo silnie tradycje etnograficznych i o t y m l i c z b a dziesięciu c z y n n y c h etnograficznych i archeologicznych, narodowe, archeologicznych z obecnie których w w którym ekspozycji w N i g e r i i większych najważniejsze — muzeów poza Muzeum w L a g o s — t o założone w 1952 r . M u z e u m w Jos p r e z e n t u j ą c e o g ó l n y d o r o b e k archeologicznych od dotyczących zwłaszcza 900 r . p.n.e. d o 200 r . n.e., o r a z Yoruba. Samo muzeum w chronologiczno-rzeczowym lach w y s t a w o w y c h najdawniejszych centrowanie tłumaczyć przedstawione doliny należy faktem, D o ciekawszych 7 w są r z e ź b y I f e poświęcone w roku 1957 e k s p o n u j e rejonów badań na całości w okres sztuce układzie N i g e r i i . Stąd też w od najprymitywniejszych, większości muzeów że ludów oryginalnych w Czadu ; założone w Nok, datowanej sa­ sięgających o k r e s ó w a r c h e o l o g i c z n y c h , p o dzisiejszą r z e ź b ę nowoczesną. S k o n ­ S z t u k a afrykańska z a w i e r a miejsca. Muzeum rzeźbę poszczególnych zainteresowań z najbardziej Lagos okresu kultury pełni muzealnych. sztuka w na uchodzi obiektach obecnie za sztuki jedną Afryce . 6 w ogólnej p r o b l e m a t y c e zaliczyć n a l e ż y opracowany nigeryjskich Nigerii wyniku afrykanistycznej artykuły: J . Delange poszukiwań badawczych najwięcej omawiający H. Lotha sztukę artykuł J . D e l a n g e , Sur un Oshe Shango, „ O M " , 1963, n r 3, s. 205—210. J . M i 11 o t , Le Nigerian Museum de Lagos, „ O M " , 1961, n r 2, s. 3—16. W s p r a w i e działalności m u z e ó w a f r y k a ń s k i c h p a t r z — r e c . J . B u j a k a , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 10: 1966. ' J . D e l a n g e , Les arts de la piain du Tschad, „ O M " , 1962, n r 3, s. 135—148. 4 5 6 �560 RECENZJE poświęcony posążków prehistorycznej kamiennych w C. T r a d i t s , o m a w i a j ą c y u ludów B a m u n w sztuce Afryce mierze literaturą przedmiotu, Guy 8 czy 9 de Beanchene wreszcie Kamerunie n a bezpośrednich której I0 . Wszystkie bibliograficzny artykuł mieszkalnych te artykuły oparte w badaniach terenowych wykaz dotyczący interesujący sztukę z d o b i e n i a f r o n t o w y c h ścian b u d y n k ó w środkowym cydującej saharyjskiej ; Wschodniej , poszerzone dołączony jest de­ są znacznie do każdego z nich. Oddzielne miejsce który w w omawianej „Objets et M o n d e s " dotychczas wydzielony problematyce zajmuje Madagaskar, j e s t z zespołu a f r y k a ń s k i e g o . W y d a j e j e d n a k , że słuszne b ę d z i e z a t r z y m a ć się n a d p r o b l e m a t y k ą t e g o r e g i o n u w średnim sąsiedztwie malgaskich i Y. L a p l z e . drewna, się Lampy I I z tematyki znajdującą afrykanistycznej. w zbiorach te, zwane w k a m i e n i a , żelaza Tak Musée dialekcie de więc już w z m i a n k a na ten temat pochodzi który w 1638 z w r a c a lamp J. Millot wykonane przyciągały kiego roku kolekcję prezentują m e r i n a fanaovan-jiro, lub terakoty. Od dawna podróżników, a pierwsza François C o u c h e ' a , bogatą l'Homme się bezpo­ one o d żeglarza są uwagę normandz- u w a g ę n a różnorodność form i smak artystyczny i c h twórców. fanaovan-jiro Z a r ó w n o f o r m a , j a k i o r n a m e n t y k a t y c h l a m p , n a które zwrócono w a r t y k u l e szczególną artykułu uwagę, wiążą nawiązują bardzo i c h pochodzenie wyraźnie z podróżami do stylu kupców orientalnego. muzułmańskich Autorzy docierają­ c y c h do północno-wschodnich i północno-zachodnich w y b r z e ż y M a d a g a s k a r u w I t y ­ siącleciu n.e. J. Millot i Y. Laplaze są malgaskie, czyli powszechnie również noszone w z m u s z l i C a n u s . P o c z ą t k o w o felana t e n sposób s w o j ą omawiającego felana Madagaskaru ozdoby noszone I2 jących w a u t o r a m i artykułu niektórych r e j o n a c h były t y l k o przez wodzów p o z y c j ę społeczną. O d X V I I w . stały się podkreśla­ emblematem w o j o w n i k ó w , k t ó r z y o z d a b i a l i się n i m i w czasie w a l k . Z chwilą, k i e d y francuska wprowadziła noszoną o b e c n i e zakaz na znacznym walk p l e m i e n n y c h , felana obszarze zachodniego nie t y l k o przez mężczyzn, ale również Taisaka, Tandory, pominają Makafaly, kształtem dysk Vezo, przez Bara, o średnicy i dzieci Sakalava 4 — 8 c m i grubości zawsze w białym, n a t u r a l n y m k o l o r z e kolonizacja się z w y k ł ą i południowego kobiety Bestileo, stały ozdobą Madagaskaru (plemiona: Tanosy, i i n . ) . Felana przy­ 1—2 m m . U t r z y m a n e m u s z l i C a n u s . M a l g a s z e noszą j e w w i s i o r k ó w n a s z y i , rękach l u b też n a czole. O p r ó c z f u n k c j i czysto ozdobnej są postaci felana pełnią p o n a d t o f u n k c j ę magiczną, z a p e w n i a j ą c o p i e k ę sił n a d p r z y r o d z o n y c h i w z a ­ leżności nazwy, o d sił, k t ó r e warunkują n p . felana-alohosty p i o r u n o m , ody-felana — Ozdoby złym działanie przybierają d u c h o m , felana-balafosty różnorodne — przeciw — p r z e c i w u g o d z e n i u strzały i t p . P o z a t y m spełniają znaczną rolę w p r a k t y k a c h m a g i c z n y c h w czasie z a b i e g u ich magiczne przeciw c z a r o w n i k ó w o r a z w obrzędach i n i c j a c j i , zwłaszcza obrzezania. t e mają swój odpowiednik na z n a c z n y m obszarze A f r y k i Wschodniej H . L h o t e, L'art préhistorique saharien, „ O M " , 1962, n r 4, s. 201—214. G . de B e â n c h e n e , Une statuette en pierre ouest-africaine, „ O M " , 1963, n r 4, s. 2 6 7 — 2 7 1 . C. T r a d i t s , Panneaux sculpté bamoun, „ O M " , 1962, n r 4, s. 249—260. J . M i l l o t , Y. L a p l a z e , L e s Lampes malgaches (fanaovan-jiro), „OM", 1961, n r 3 — 4 , s. 3—20. Z i l u s t r a c j i z a m i e s z c z o n y c h w a r t y k u l e w y n i k a , że c h o d z i o l a m p y t y p u kaganków oświetlających pomieszczenie p r z e z s p a l a n i e się p ł y n u w l e w a n e g o d o m i s e c z e k u m i e s z c z o n y c h w g ó r n e j części l a m p y . J . M i l l o t , Y . L a p l a z e , L e s felana malgache, „ O M " , 1962, n r 3, s. 1 6 5 — 172. 8 9 1 0 11 1 2 �561 RECENZJE (Mozambik, gijskie) i Tanganika, Kenia, Uganda), Południowej (Angola), Środkowej przy czym (Rwanda, utrzymuje się Burundi, Kongo Bel­ przekonanie, roz­ że p r z e s t r z e n i ł y się o n e n a t y m o b s z a r z e z T a n g a n i k i , g d z i e p o w i ą z a n e b y ł y z s i l n y m i wpływami arabskimi. Problematyczne Madagaskaru. Analizując p a d k u felana W jest j e d n a k pochodzenie archeologiczne tomach jest bardziej „Objets et M o n d e s " na zagadnienia zeum z tomach terenu l'Homme autorka jest w przy­ azjatycka ukie­ przedstawia sprawozdań częściach tego dziale również proces „satra", w y k o n y w a n y c h z liści p a l m y i Musée . de Pierwszym Człowieka . artystycznych, zatrzymując kambodżańskiej c u k r o w e j , oraz Poza l s wartości ich produkcji, dla k u l t u r y 1 4 19 m a n u s k r y p t ó w k a m - Muzeum i c h treści techniczny z badań kontynentu dotyczący azjatyckim manuskryptów, charakterystycznych wy­ dwóch ogólnych i n f o r m a c j i o z b i o r a c h m u ­ ogólnych a r t y k u ł S. T h i e r r y w problematyka s z t u k i schodzą n a p l a n d a l s z y . W ta dotyczy równie różnych się omówieniem na dwóch albo w znajdujących szczegółowym pi" l u b też 1 3 omówieniem bodżańskich dłużej problematyka Azji podejmowanych większym odrzucają w i e r z e ń i stosunków społecznych, w n i k u czego d o m i n u j ą c e o g ó l n i e z a g a d n i e n i a pierwszych na obszarze felana i inne autorzy m a l g a s k i c h możliwości w p ł y w ó w a r a b s k i c h . recenzowanych runkowana źródła typach: się „kam- „crang" — z kory drzewnej. . Interesującym materiałem d o k u m e n t a l n y m d y s p o n u j e swój w udział w odległości pielgrzymce J . Chelhod do K a d z i m a i n — świętego miejsca 15 k m n a p o ł u d n i o w y opisuje ciekawą c e r e m o n i ę religijną, tzw. „Ta'ziya", o d p r a w i a n ą 27 R a d ż a b k a ż d e g o r o k u dla ucz­ czenia śmierci wielkich męczeńskiej -Kadzima i jego wnuka w Kadzimain. ,,Ta'ziya" gotowości oddania poprzedza pielgrzymka zachód dwóch Muhamad od B a g d a d u . relacjonujący I s l a m u , położonego l s świętych al-Djawâda, muzułmańskich: których zwłoki dla obrony ściągająca sprawy świętych do K a d z i m a i n sunek zadawane świętych Kadzim poprzez męczenników. n i e t y l k o podczas p i e l g r z y m k i ale również d o słynnego w sobie tortury, Ten sam autor zajmuje Kadzimain podczas t r w a n i a poszczególnych których p u n k t e m k u l m i n a c y j n y m jest c e r e m o n i a się r ó w n i e ż męki koczowniczy tryb życia i n a k a z przejścia lone tradycją na terenach d o osiadłego t r y b u zwyczaje, pustyni sto­ nie­ przez J . Chel- obrzędów religijnych, ,,Ta'ziya". kwestią przez władze Izraela i sanktuarium m u ­ przemian współczesnych dzących w s t r u k t u r z e społecznej p a s t e r s k i c h B e d i u n ó w p r o w a d z ą c y c h d o Beduinów spowodowane Iraku, o n i swój f a n a t y c z n y r z a d k o śmierć. W a r t o ś ć artykułu podnoszą l i c z n e zdjęcia w y k o n a n e zułmańskiego, al- zostały Ceremonię tysiące w i e r n y c h z całego demonstrują hoda Musa złożone m a n a c e l u w y r a ż e n i e boleści w i e r n y c h i p o d k r e ś l e n i e i c h życia a częściowo także z I r a n u , w czasie której do w i a r y Autor Negueb Rozbicie administracyjne p o zakończeniu I I w o j n y życia w y w a r ł y b a r d z o s t o s u n k i społeczno-prawne zacho­ niedawna światowej silny wpływ na usta­ i na wierzenia. Celem badań P. L e S c o u r , O b j e t s nouveaux du Département d ' A s i e , „ O M " , 1961, n r 1, s. 3 3 — 3 6 ; t e n ż e , Une donation de la Republique de Corée, t a m ż e , s. 3 7 — 4 0 ; t e n ż e , Une donation nouvelle coréenne, „ O M " , 1962, n r 1, s. 25—28. C. F a y e i n , M i s s i o n a u K a z c k h s t a n e t en U z b e k i s t a n , „ O M " , 1962, n r 1, s. 2 9 — 3 2 ; C. J e s t , Mission au Népal, „ O M " , 1962, n r 2, s. 107—130. S. T h i e r r y , Manuscrits cambodgiens du Département d'Asie, , , O M " , 1962, n r 1, s. 13—24. J . C h e l h o d , Pèlerinage à Kadzimain, lieu saint de l'Islam, „ O M " , 1963, n r 4, s. 253—260. J . C h e l h o d , Une enquête chez les nomades du Négueb, „ O M " , 1963, n r 1, s. 59—69. 13 1 4 15 16 1 7 36 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �562 J. RECENZJE Chelhoda podjętych w roku 1962 b y ł o zarejestrowanie zmian zachodzących współcześnie w k u l t u r z e t y c h ludów i prześledzenie p r o c e s u a d a p t a c j i k u l t u r y pasterskiej do n o w y c h warunków W problematyce amerykanistycznej n a szczególną n i a n y już a r t y k u ł H . L e h m a n n a o m a w i a j ą c y kuł H . L e i h l e n a na podstawie dawny w ubiór okresie z kultem uwagę Majów rodzaju oraz źródeł techniki ikonograficznych bogini I x e l u Majów domenę przy 18 . W zawsze kobiet. produkcji t k a n i n a u t o r s t w i e r d z a , że p o z o s t a l i na obszarze Analizując dzisiejszy mniejszym w jaskrawych i kontrastowych kolorach. Zestawienie c j a poszczególnych Majów. Uogólnienie i antropomorficzne) części o d z i e ż y pozostają Wierność to Lehmann tradycji rozszerza duże w p ł y w y europejskie. Ponodto Mezoameryki Majów przede w (głównie barwy odniesieniu do techniki wyjątkowo geometryczne, utrzymane i ornamenta­ okresie wszystkim tkactwo i tkanin jak w tkactwa czemu kolorystyczne t a k i e same, dotyczy również W k o ń c o w e j części a r t y k u ł u o k a z u j e oraz klasycznej mody kobiecej. odzieży męskiej. się j e d n a k , że odzież męska w y k a z u j e pod wpływem kontaktów nich, odtworzyć oni pod t y m względem w kultury dzięki ubiór w i e r n i t r a d y c j i , zwłaszcza jeżeli c h o d z i o m o t y w y zdobnicze s t o p n i u zoo — próbuje arty­ z t y m n a silne powiązania i Xichiquetzal u Azteków, stanowiło wspom­ oraz pierwszym autor t k a c t w a stosowane przedkolumbijskim. Wskazuje zasługują: w s p ó ł c z e s n y ubiór M a j ó w d o t y c z ą c y p e r u w i a ń s k i c h o z d ó b ze złota różnego elementów egzystencji. bardzo z osadnikami oraz z w i ą z a n e j z t y m i n t e g r a c j i k u l t u r o w e j odzież męska u l e g a b a r d z o s i l n y m w p ł y w o m aktualnej mody. W nieznacznym stopniu — a tego oczekuje czytelnik — zajął się k w e s t i ą w p ł y w ó w p r z e m y s ł u o d z i e ż o w e g o , p r o d u k c j i t k a n i n autor fabrycznych, z m i a n w odzieży p o d w p ł y w e m k o n t a k t ó w e u r o p e j s k i c h i t p . T y l k o k r ó t k a w z m i a n ­ ka o powołaniu w Meksyku i Gwatemali specjalnych n a u k o w y c h instytutów d l a o d z i e ż y M a j ó w ś w i a d c z y , że postęp w d z i e d z i n i e p r z e m y s ł u o d z i e ż o w e g o przyśpiesza t e m p o z a n i k u t r a d y c y j n e j odzieży. Przedstawiając koncentruje się muzealną głównie (północne wybrzeże zwłaszcza zaś złota Peru). groby w odznaczających kolekcję na ozdobach Badania Tucume, wyrobów złotniczych uszu pochodzących archeologiczne dostarczyły się w y s o k i m p o z i o m e m Poza wymienionymi informacje artykułami dotyczące amerykanistycznych 1 9 niowej natomiast Ameryki artykuł Amazonki W 2 1 2 0 , i prac H . R e k hiena w Leihlen tym podobnych rejonie, ozdób artystycznym. Prezentowane ze ozdoby się p o d s i l n y m w p ł y w e m cywi­ tematyce z wyjazdów poszczególne znajdujących się wykopaliskowych zagadnień omawiający tomy w de prowadzonych związanych rzeźbę ,,Objets Musée w et na terenie bezpośrednio drzewie Mondes" l'Homme ze Połud­ sztuką n a obszarze za­ zbiorów do­ Wyżyny . europejskiej wspólnych. Jest o n a raczej ,,Objets et M o n d e s " przypadkowa n i e można uchwycić i ogranicza pracowników M u z e u m . Między i n n y m i H . R e i h 1 e n , U n b i j o u d ' o r de Lambeque, 1 8 ilości H. Lambayeque Tiahuanaco. wierają tyczy Peru prowadzone dużej a u t o r d a t u j e n a o s t a t n i o k r e s M o c h i c a znajdujący lizacji z z rejonu się d o o g ó l n y c h w tematyce Pérou, problemów sprawozdań t e j n a u w a g ę za-t „ O M " , 1962, n r 2, s. 7 7 — 84. 1 9 H . L e h m a n n , Enrichissement du Département d'Amérique, de 1946 a 1960, 1961, n r 3 — 4 , s. 39—52. A. L a m i n g - E m p e r a i r e , Traveaux archéologiques en Amérique du „ O M " 1962, n r 3, s. 149—164. H . R e i c h 1 e n , O b j e t s e n b o i s d u Bas-Amazone, „ O M " , 1961, n r 2, s. 1 7 — „OM", 2 0 Sud, 2 1 30. �563 RECENZJE sługują dwa Pierwszy artykuły z nich, M. Roussel poświęcony de Fontanès wycinankom dotyczące etnografii polskiej . 2 2 p o l s k i m ( k u r p i o w s k i e , łowickie, s k i e , opoczyńskie, k r a k o w s k i e i i n . ) , j e s t w y n i k i e m e k s p o z y c j i wycinanek nizowanej 1962 r . W p r z e z M u s é e de l ' H o m m e artykule autorka graficznym w relacjonuje Drohiczynie w swój d n i a c h o d 1 I I d o 15 V pobyt oceniając na Międzyuczelnianym bardzo pozytywnie raw­ zorga­ drugim Obozie inicjatywę Etno­ organizacji o b o z ó w i podając z a r y s h i s t o r y c z n y D r o h i c z y n a i j e g o o k o l i c y . Barbara JAMES versity of F. D O W N E S , Animal Husbandry California. Publications Walendowska-Zapędowska in Navajo Society i n Anthropology. Uni­ and Culture, V o l . 1, U n i v e r s i t y of Cali­ f o r n i a P r e s s , B e r k e l e y i L o s A n g e l e s 1964, ss. 104, 9 r y c i n i 1 m a p a . P u b l i k a c j a t a o c h a r a k t e r z e m o n o g r a f i i jest r e z u l t a t e m 7 miesięcy badań t e r e ­ n o w y c h , podczas których vajo w Piñón, w nym i obrzędowym także rozprawą pracy życiu ze swą rodziną i funkcji autora. James możliwie nieco wszystkich tutaj pochodzące z Półwyspu faktów Świecie. A u t o r próbuje Navajo. asymilacji Przy z zakresu tej także wykazać okazji społecznej oraz dokonuje (acculturation, social t a była za c e l w hodowli oraz wydzieleniu zaadaptowali hodowli w ustalenia assimilation) oraz anglo- metody w procesie definicji tej ich elementów a tylko zmodyfikowane znaczenie próby społecz­ młodszych, z o k r e s u należy, że N a v a j o Iberyjskiego, Indian Na­ postaci praca postawił sobie j a k o części k u l t u r y p r z y j e d n o c z e s n y m -amerykańskiego. Przypomnieć u innej F. Downes starszych, z o k r e s u hiszpańsko-meksykańskiego, dowlane mieszkał wśród udział w e k o n o m i c z n y m , t e j społeczności. W doktorską przedstawienie znaczenia autor wraz s t a n i e A r i z o n a , biorąc c z y n n y ho­ Nowym akulturacji akulturacji określa oraz swój sto­ s u n e k d o t y c h d w u pojęć. J. F. Downes proponuje definicję akulturacji jako zjawiska w e g o , n a t o m i a s t a s y m i l a c j ę społeczną u w a ż a za z j a w i s k o terminu wanie akulturacji zwyczajów używa oraz określając przyswajanie l a c j a a u t o r t e n u ż y w a określając w zinstytucjonalizowanej W krótkim, ją obcego idei oraz wartości, pochodzenia. swej naślado­ Terminu asymi­ stopień udziału j e d n o s t e k j e d n e g o społeczeństwa zgodnie lecz z w i ę z ł y m od cech kulturo­ działalności d r u g i e g o . T a k i e określenia, j a k k u l t u r a społeczeństwo, a u t o r u ż y w a zapożyczyli przeniesienie czysto społeczne. W p r a c y z ogólnie z n a n y m i d e f i n i c j a m i zarysie meksykańskich dziejów Hiszpanów hodowli w autor podaje, okresie między oraz Krebera. że Navajo 1650 a 1700 r . Do tego m o m e n t u podstawą g o s p o d a r k i było łowiectwo oraz z b i e r a c t w o . W X I X w . Navajo ponieśli 90 t y s . g ł ó w , wprowadzenia ciężkie s t r a t y w żyjąc z powodu badania terenowe w zarysie którym dziejów starciach z Białymi: rezerwacie. n a szeroką dzeniem Po w skalę W 2 ijołowie uprawy niesprzyjających rolę odgrywa m. i n . skupem inwentarza hodowanego Piñón obecną Mercantile przez Navajo. o n i ok. 8 5 — się o n e l u b Piñón, w M. R o u s s e l d e F o n t a n é s , Une exposition nais, „ O M " , 1962, n r 3, s. 183—196; t a z, Séjour 1961, n r 3 — 4 , s. 81—86. 2 2 liczą w. przeprowadzono środowiska. A u t o r Black Mesa tego t e r y t o r i u m autor opisuje m . i n . ważną obecnie z i e m i , ale zakończyły warunków na obszarze z w a n y m XIX prowadził stanie sytuację w Company, W 1958 r . obszar de Papiers d'étude en próby niepowo­ swe Arizona. rezerwacie, zajmując Black découpés Pologne, się Mesa polo­ „OM", �564 RECENZJE 0 p o w i e r z c h n i 1372 m i l i 2 z a m i e s z k i w a ł o 4401 I n d i a n N a v a j o . Trudne w a r u n k i byto­ w a n i a są t u t a j p r z e d e w s z y s t k i m w y n i k i e m o s t r e g o d e f i c y t u w o d y . Opis warunków omawianej deszczu i śniegu. znajdujemy autor u naturalnych Black Mesa p r a c y . Szczególną u w a g ę z w r a c a zajmuje Navajo. Obok tutaj się Trzon bydło rogate wykresów. opisu także ukształtowania charakterystykę właściwą stanowią i konie. Dynamikę w przeciętne stado gospodarki u Navajo tarz tej gospodarki lub nawet hodowlany mniej Navajo owiec Black jest dochodu grupy: trzecim rozdziale terytorium rozdziale czwartym, hodowlanego znaczenie i Mesa liczy około oraz mała, n p . w bez za kozy, pomocą 100 s z t u k ograniczona tych uprawa 1955 r. dała o n a około t e j społeczności. A u t o r inwentarz hodowli odgrywają autor przedstawia hodowla jest raczej ogólnego na trzy w W inwentarza pogłowiu Obecnie w i poziomego regionu. owce: mniejsze zwierząt. Podstawą połowy się pionowego flory charakterystyką inwentarza ziemi. Efektywność znajduje t u t a j a u t o r n a o b l i c z e n i a ilości o p a d ó w znaczenia dzieli 1 inwen­ ekonomicznego ( k o t y , szczenięta), i n w e n t a r z u ż y t k o w y (koń, pies) o r a z i n w e n t a r z o z n a c z e n i u ryn­ k o w y m i nadający się d o k o n s u m p c j i ( o w c a , świnia, k o z a , b y d ł o r o g a t e i k u r y ) . J e d ­ nocześnie z n a j d u j e m y tunków w ciągu narzędzi używanych obszernie omawia jest 1 też w szczegółowy roku. przy W opis techniki hodowli t y m samym hodowli przez rozdziale Navajo. W poszczególnych znajduje następnej się także łowiectwa, końcu które rozdziału obecnie autor posiada wyłącznie charakteryzuje ga­ opis kolejności s t o s u n k i w ł a s n o ś c i o w e n a t l e h o d o w l i . W z w i ę z ł y sposób znaczenie wreszcie tutaj całego autor opisane charakter sportu. metodę uczenia młodzieży Navajo technik hodowlanych. W vajo piątym rozdziale zamieszkującej Najmniejszą jeszcze omawianej p u b l i k a c j i znajduje się opis społeczności k o m ó r k ą społeczną są t a m r o d z i n y , z k t ó r y c h składa się ród. I s t n i e j e także jednostka większa od rodziny, połączona więzami pokrewieństwa o r a z p r o w a d z ą c a w s p ó l n ą działalność, gospodarczą n a z w a r t y m o b s z a r z e group). W rozdziale w jest, zbiornika wody i kukurydzy poletka własnością że oraz jednej oraz o d n i e s i e n i u d o t e r e n u . N i e g d y ś duża, a o b e c n i e już w i e l k a ruchliwość o s a d n i c t w a N a v a j o j e s t łatwa d o u c h w y c e n i a Regułą (homestead szóstym a u t o r o p i s u j e ruchliwość i l o k a l i z a c j ę o s a d n i c t w a s t o s u n k i własnościowe łowym. Na­ B l a c k M e s a . C h a r a k t e r y s t y c z n ą j e j cechą j e s t m a t r y l i n e a r y z m . wybór obecność oraz rodziny. miejsca drzew. określony W n a założenie Zarówno teren ze t y m samym osady żywy w materiale warunkuje nie­ źród­ położenie inwentarz hodowlany, jak zbiornikami wody i t p . są n a ogół rozdziale i n s t y t u c j i społeczno-politycznych u N a v a j o na szczeblu autor zajmuje się opisem plemienia. O d b i c i e m u d o m o w i e n i a z w i e r z ą t w t r a d y c j i o r a z obrzędowościach N a v a j o a u t o r krótko zajmuje się w rozdziale siódmym. W rozdziale następnym autor zajmuje się s t o s u n k i e m N a v a j o d o z w i e r z ą t . S t o s u n e k t e n j e s t t u t a j w y r a ź n i e różny w o d ­ niesieniu wszystkim do udomowionych w odpowiednim oraz do dzikich znakowaniu emocjonalnym s t o s u n k u do n i c h , w i d o c z n y m z posiadanym przez nią s t a d e m oraz S z c z e g ó l n i e interesujący w y d a j e zwierząt. zwierząt np. w w okresie krytyczną jęcie się oraz on wobec spowodowało głębokie w i e l u aspektach k u l t u r y , j a k i w u Navajo może dostarczyć głęboko rodziny j a k swego Navajo bliskiego. się rozdział d z i e w i ą t y , w k t ó r y m a u t o r próbuje dotychczasowych w przede w i p r z e m i a n społecznych u N a ­ o d początku k o n t a k t u z kulturą Białych, n a t l e h o d o w l i . postawę hodowli utożsamianiu t r a k t o w a n i u np. owcy wydobyć mechanikę oraz s k u t k i procesu a k u l t u r a c j i vajo Przejawia udomowionych poglądów przeobrażenia stopniu rozwoju stosunkowo duże autor u Navajo, Zajmując stwierdza, że widoczne społecznego. H o d o w l a nadwyżki produkcyjne, przy­ zarówno w owiec przeci- �565 RECENZJE wieństwie wianej W n p . do mało społeczności ostatnich latach jest efektywnej można zauważyć zajęć ziemi. Obecnie, nawet można w y n i k i e m o g ó l n e g o postępu pierwszoplanowych uprawy dostrzec także oznaki autora, w p o p u l a c j i , co między innymi niegdyś n p . łowiectwa, zmieniła się r a d y k a l n i e , stanowiąc obecnie j e d y n i e rodzaj s p o r t u u p r a w i a n e g o d l a przyjemności. publikację zamyka obszerna oma­ klasowego. g o s p o d a r c z e g o t e j społeczności. F u n k c j a gospodarczych, wzrost wg rozwarstwienia b i b l i o g r a f i a dotycząca kultury Navajo, Omawianą ze szczegól­ n y m uwzględnieniem zagadnienia h o d o w l i . Podsumowywując wiera nasze omówienie s z e r e g interesujących autora oraz wnosi nowe należy stwierdzić, spostrzeżeń p o c z y n i o n y c h w uogólnienia dotyczące że p u b l i k a c j a ta czasie b a d a ń kultury Indian Navajo. Lech WÖRTERBUCH DER VÖLKERKUNDE IN VERBINDUNG FACHWISSENSCHAFTEN, Herausgegeben von Walter za­ terenowych Krzyżaniak MIT ZAHLREICHEN Hirschberg Alfred Kroner V e r l a g , S t u t t g a r t 1965 wydany Słownik sytecie przez Waltera Wiedeńskim, przeznaczony Hirschberga, profesora etnologii na jest głównie d l a szerokich kręgów Uniwer­ specjalistów d z i e d z i n p o k r e w n y c h e t n o l o g i i , posługujących się literaturą w p r z e w a ż a j ą c e j w mierze języku a n g i e l s k i m i n i e m i e c k i m . Z n a j d u j e m y w n i m zwięzłe i przejrzyste nicje fachowe, liczne syntetyczne artykuły na temat podstawowych defi­ zagadnień n a u k i o kulturze i historii etnologii (etnografii). Artykuły zredagowane do r e f e r o w a n e g o są w sposób p r z y s t ę p n y , podają p o d s t a w o w ą w n i c h z a g a d n i e n i a , dzięki t e m u u m o ż l i w i a j ą w a n y m pogłębienie i rozszerzenie Dobór w haseł oparciu o czysto do rzeczowych. słach n a z w Słownika kryteria zaintereso­ wiedzy na dany temat. dokonany maksymalnie Wydawca bibliografię osobom został zgodnie obiektywne, świadomie stąd zrezygnował l u d ó w i szczepów, ze w z g l ę d u n a b r a k w z intencjami widoczna np. z wydawcy przewaga umieszczania haseł w pełni o b i e k t y w n y c h ha­ kryte­ riów i c h doboru. Opracowane są jedynie w mniej hasła Słowniku l u b więcej n i e pretendują pełnym do sformułowań odzwierciedleniem obecnego arbitralnych, stanu wiedzy dziedziny rozpa­ w danej dziedzinie etnologii. Sposób opracowywania haseł dotyczących jednej wybranej t r z y m y przykładowo n a z a g a d n i e n i a c h dotyczących g o s p o d a r k i . jest problem f o r m g o s p o d a r k i (s. 494). R ó ż n o r o d n e f o r m y życia, c z y l i określone s t o p n i e W pewnym kultury, mają specyficzne stąd według sensie wprowadzeniem d l a siebie f o r m y Hirschberga w dziedzinę tych zagadnień gospodarki i odmienne posiadają podstawowe problemy znaczenie dla ekonomiczne, klasyfikacji po­ szczególnych k u l t u r . Obraz tury kultury ludów ludów z b i e r a c k i c h i myśliwskich jest o d m i e n n y od o b r a z u uprawiających ludów myśliwsko-zbierackich ziemię, czy hodujących bydło. Podobieństwa czy r o l n i c z y c h , ż y j ą c y c h w r a m a c h własnych kul­ różnych kultur, wynikają z j e d n a k o w y c h t e n d e n c j i k u l t u r o w y c h . Bardzo cenne jest zamieszczenie w Słowniku opracowań dotyczących historii poszczególnych f o r m g o s p o d a r k i ( n p . z b i e r a c t w a — s. 490, h o d o w l i — s. 467 i u p r a - �566 wy RECENZJE z i e m i — s. 52—53) nięcia archeologii, na w s z y s t k i c h k o n t y n e n t a c h w głównie w dziedzinie uściślenia oparciu o najnowsze chronologii wraz z osiąg­ podaniem r ó ż n o r o d n y c h h i p o t e z z w e r y f i k o w a n y c h p r z e z najświeższe o d k r y c i a . Hasła d o p o s z c z e g ó l n y c h zagadnień z d z i e d z i n y niejednokrotnie niku problemów i sposób zagadnień hasła z d z i e d z i n y ważniejszych i w zakresu pełny, danej gospodarki dający dziedziny. gospodarki zbieracko-myśliwskiej rysach stosowanych z możliwie w tej jej gospodarki obrębie (braku różnych Np. podziałach wybrane informują zapasów dobierano w wszechstronny i Słow­ przegląd do Słownika nas zarówno o braku naj­ specjalizacji), na zbieractwo niższe i jak wyższe, n i e z r ó ż n i c o w a n e i z r ó ż n i c o w a n e , p i e r w o t n e i w t ó r n e ; o sprzęcie i t e c h n i k a c h ł o w ó w , o rytuałach rackich, i kultach polowaniach, w y c h i zwyczajach Szybkie z mieszczonych syłacze p r z y W Słowniku. poszczególnych w sposób zawiera jedynie posiada natomiast Próbę utrudnione brakiem sensie i W. A. R. H . R. zbie­ myśli­ kierunków za­ od­ i H . Spencer, były (s. opra­ 467—469) zwierząt: świni, l a m y , psa i t p . , n i e b y d ł o , p o d c z a s g d y hasło m y ­ (Wildbeuter). etnologii podjęto haśle t y m w y o d r ę b n i o n o j a k o k i e r u n k i (Arbets- (F. K r a u s e , Radcliff-Brown, Rivers, haseł wyrównać hodowla metod współczesnej kolejno: kierunek antropogeograficzny strukturalno-funkcjonalny mann, i przez indeksu t e n mogłyby N p . hasło d o l u d ó w hodujących (s. 470—475). W richtungen, Arbeitsweise) brak wyczerpujący. d o poszczególnych odsyłaczy uporządkowania haśle e t n o l o g i a używanych hasłach d o z a g a d n i e ń p o k r e w n y c h , g d y b y jednolity odsyłacze jest pewnym ślistwo (s. 201) odsyła d o l u d ó w z b i e r a c k i c h w o l u d a c h myśliwskich maskach d o t a r c i e d o w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h haseł w i ą ż ą c y c h się zbieracko-myśliwską w łowów, myśliwskich, myśliwskich. i poprawne gospodarką cowywane zwierząt, o r g a n i z a c j i pułapkach R. H . Lowie, (Passarge, Ratzel), B. M a l i n o w s k i , W. Mühl­ 1 R. Thurnwald), etnosocjologiczny R. T h u r n w a l d , C. W i s s l e r (W. i inni), Mühlmann, psychologiczny (C. G. J u n g , K . K e r e n y i , L . L e v y Brühl, R. T h u r n w a l d , W . W u n d t ) ; j a k o o s t a t n i — kierunek s t y l ó w k u l t u r o w y c h ( B . A i t k e n , R. B e n e d i c t , lennicy uwzględniania krutują się w e d ł u g historycznych Hirschberga obszarze k u l t u r o w y m . Zalicza J. Haekla, siebie samego, aspektów faktów głównie z etnologów M. Mead, Trimborn). i zjawisk kulturowych re­ działających na niemieckim do n i c h : H . B a u m a n n a , K. D i t t m e r a , L . t j . W. Hirschberga, A. Jensena, S c h m i d t a , C. S c h m i t z a , H . T r i m b o r n a i i n n y c h m n i e j W. Zwo­ Frobeniusa, Koppersa, P. znanych. W y m i e n i e n i W. wyżej różnią się m e t o d a m i p r a c y . Do odmiennych kulturowych, metod prowincji h i s t o r i i ze s t o s o w a n i e m zalicza Hirschberg k u l t u r o w y c h , bądź posługiwanie posługiwanie k r y t y k i źródeł i p r z e s t r z e g a n i e m się koncepcją się ścisłymi kręgów metodami ścisłego następstwa ź r ó d e ł (są t o e t n o h i s t o r y c y , d o k t ó r y c h H i r s c h b e r g z a l i c z a s i e b i e s a m e g o ) . P o n a d t o istnieją próby (Haekel, łączenia kierunku funkcjonalno-strukturalnego z historycznym S c h l e s i e r ) . W o m a w i a n y m haśle u w z g l ę d n i o n o r ó w n i e ż historię e t n o l o g i i i o m ó w i o n o pierwsze t e o r i e i pojęcia cierzystego, Pomimo etnologiczne, j a k n p . t e o r i ę m i g r a c j i , pojęcie p r a w a m a ­ pierwotnego monoteizmu, fetyszyzmu i t d . wspomnianych usterek Słownik spełni p o r a d n i k a d l a osób interesujących się z a g a d n i e n i a m i niewątpliwie Jadwiga Nazwisko Malinowskiego podano poprawnie s. 139 i 369 z błędem w p i s o w n i : M a l i n o w s k y . 1 pożyteczną rolę etnologii i etnografii. jedynie Kucharska n a s. 267, n a t o m i a s t n a � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35dbf9c9ae2ed0ab3b578d905ad62740.pdf ef6fa78f1f98b9db1d5ee4430dcc0e77 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:619 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:568 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.447-507 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I AMERYKAN ISTYKA K A RADZIECKA W OSTATNIM Amerykanistyka zdobyła wiązać sobie w jako odrębna naszym z wzrastającym rzeczowe i naukowe kraju DZIESIĘCIOLECIU dziedzina prawo etnografii powszechnej obywatelstwa. J e j rozwój zainteresowaniem opracowania nych i d z i s i e j s z y c h ludów poza działalnością i zapotrzebowaniem od obu A m e r y k . ściśle naukową Realizacją tego p r o g r a m u , na obejmującego także informacyjno-popularyzatorską, a m e r y k a n i s t y c z n y m j e s t śledzenie n a u k o w e j zajął się p r z e z doc. d r M a r i ę Frankowską . 1 J e d n y m z ważkich zadań stojących p r z e d n o w o powstałym p o l s k i m myśli w tejże ośrodkiem d y s c y p l i n i e poza gra­ k r a j u , i to zarówno w państwach k o n t y n e n t u amerykańskiego, j a k i u n a s z y c h sąsiadów. B a d a n i a pozwolą chyba społeczeństwa w i e l u problemów k u l t u r o w y c h , dotyczących d a w ­ poznański ośrodek a m e r y k a n i s t y c z n y k i e r o w a n y n i c a m i naszego niedawna należy zorientować się w t a k i e mogą mieć duże z n a c z e n i e p r a k t y c z n e , panujących aktualnie tendencjach gdyż rozwojowych ame- r y k a n i s t y k i światowej, a t y m s a m y m być może umożliwią określenie zadań i p l a ­ n ó w n a przyszłość a m e r y k a n i s t y k i n a g r u n c i e p o l s k i m . Na terenie krajów Europy Wschodniej a w tym i amerykanistyka, rozwija i Niemieckiej badania w Republice się w Demokratycznej. i Środkowej zasadzie Powinniśmy tychże k r a j a c h , gdyż i c h s p e c y f i k a , wości badań t e r e n o w y c h , etnografia tylko w Związku zatem a mianowicie zbliżona jest do s y t u a c j i e t n o g r a f i i powszechna, Radzieckim zwrócić uwagę ograniczone na możli­ powszechnej w Pol­ sce. W n i n i e j s z y m przeglądzie d o r o b k u a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j skupiliśmy gę n a o k r e s i e o s t a t n i c h dziesięciu lat. T a k i e c h r o n o l o g i c z n e wane zostało przede wszystkim zmianami, jakie zaszły w ograniczenie naukach uwa­ podykto­ społecznych i h i s t o r y c z n y c h po X X Zjeździe K P Z R . W tychże o s t a t n i c h dziesięciu l a t a c h doszło także do radzieckiej, pewnego wykrystalizowania co p o z w o l i problematyki badawczej amerykanistyki n a m n a prześledzenie z a s a d n i c z y c h kierunków zaintereso­ w a ń n a s z y c h w s c h o d n i c h sąsiadów. Umożliwi n a m to także ocenę d o r o b k u kanistyki radzieckiej i jej wkładu w dalsze poznanie przeszłości i teraźniejszości łalności będzie p o s t a w i l i sobie także kontynentu pomocna przy skomplikowanych amerykańskiego. A n a l i z a odpowiedzi na naukowej dzia­ czy zadania, które i j a k i e mogą być dalsze pytania: amerykaniści r a d z i e c c y , zostały w y k o n a n e amery­ zagadnień t e n d e n c j e r o z w o j o w e tej d z i e d z i n y badań. Podstawowym są p u b l i k a c j e źródłem do zamieszczane w poznania kluczowych centralnym periodyku problemów amerykanistyki etnografów r a d z i e c k i c h (,,So- Zakład E t n o g r a f i i P o w s z e c h n e j p r z y K a t e d r z e E t n o g r a f i i U A M , S e k c j a A m e rykanistyczna przy P T L , Pracownia Etnograficzna I H K M P A N . 1 �448 KRONIKA wietskaja Etnografija"), ník Muzeja stanowiących gólnych z wydawnictwach Antropologii i Etnografii), monografie całej zjazdów c z y też w r e s z c i e Ameryki, wybranych zagadnień. Uzupełniających różnorodnych ciągłych ( T r u d y Instituía E t n o g r a f i i , S b o r ­ danych i konferencji w oddzielnych państw, dostarczają ludów pracach, lub poszcze­ sprawozdawcze etnograficznych w ZSRR materiały l u b ze zjazdów 0 c h a r a k t e r z e międzynarodowym, w których b r a l i udział i amerykaniści r a d z i e c c y . Problematyką amerykanistyczną zajmują się w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m n a u k o w c y , głównie etnografowie, skupieni N. N. M i k ł u c h o - M a k ł a j a w AN w Sektorze Ameryki Z S R R , z siedzibą w Instytutu Moskwie. Etnografii z a s a d z i e p u n k t k o o r d y n a c j i w s z e l k i c h badań a m e r y k a n i s t y c z n y c h dziś w ZSRR. specjalnego Tutaj prowadzi się ożywioną naukową, zajmującą prowadzonych wydawniczą, p e r i o d y k u poświęconego wyłącznie p r o b l e m o m tychczas nie m a . Sektor A m e r y k i znajduje instytucją działalność im. Ośrodek t e n s t a n o w i mimo że a m e r y k a n i s t y c z n y m do­ się w dość ścisłym k o n t a k c i e z drugą się również z a g a d n i e n i a m i amerykanistycznymi — z I n s t y t u t e m A m e r y k i Łacińskiej. O b i e te placówki wspólnie wydają s z e r e g a k t u a l ­ nych monografii, Obok tych poświęconych dwóch r y k a n i s t y c z n y m i zajmują Instytutu Etnografii zbiorach znajdują oddzielnym moskiewskich państwom instytutów Ameryki naukowych się także niektórzy p r a c o w n i c y i tamtejszego się k o l e k c j e Muzeum pochodzące Południowej. zagadnieniami leningradzkiego Antropologii i Etnografii, z obu A m e r y k , w a zebrane ame­ oddziału którego przeważnie p r z e z r o s y j s k i c h b a d a c z y , podróżników i żeglarzy. Takie skupienie amerykanistyki w gradzkim — to r z e c z b a r d z o zagadnieniami ręką" z dziedziny podstawowe dwóch ośrodkach — m o s k i e w s k i m i l e n i n - charakterystyczna. Naukowcy etnografii materiały powszechnej źródłowe — zajmujący muszą zbiory mieć muzealne, Podział t e r y t o r i a l n y a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j znalazł s w o j e matyce badawczej. W Moskwie amerykaniści skupiają się archiwa, odbicie się bowiem dosłownie nad „pod biblioteki. i w proble­ zagadnieniami związanymi ze współczesnymi przeobrażeniami zachodzącymi w k r a j a c h amerykań­ skich. W minowała Leningradzie kierunek natomiast najprawdopodobniej badań t a m t e j s z y c h etnografów, muzealna którzy atmosfera poświęcili się zdeter­ głównie s t u d i o m n a d starożytnymi k u l t u r a m i Środkowej A m e r y k i . W e współczesnej a m e r y k a n i s t y c e , t a k j a k i w całej e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j , w o s t a t n i c h dziesięciu l a t a c h zaszedł z d e c y d o w a n y zwrot. O d badań n a d a r c h a i c z ­ n y m i f o r m a m i k u l t u r y i przeżytkami wspólnoty p i e r w o t n e j przeszła e t n o g r a f i a do badań n a d współczesnością, i to n a d współczesnością narodów Z w i ą z k u R a d z i e c ­ kiego, a także narodów i n n y c h kontynentów — A z j i , A u s t r a l i i , O c e a n i i i A m e r y k i . W t y c h b a d a n i a c h stosują e t n o g r a f o w i e r a d z i e c c y p o d s t a w o w e z a s a d y s w e j s z k o ­ ły — k o n s e k w e n t n y h i s t o r y z m i metodę d i a l e k t y c z n e g o oraz h i s t o r y c z n e g o m a t e r i a ­ l i z m u . P o d s t a w o w e etapy r o z w o j u e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j określone zostały p r z e z k o l e j n e Z j a z d y K P Z R ( X X , X X I , X X I I ) , które kreśląc p l a n b u d o w y k o m u n i z m u sprecyzowały także z a d a n i a stojące p r z e d n a u k a m i społecznymi i h i s t o r y c z n y m i . G ł ó w n e z n i c h , a dotyczące etnografii, to „wnikliwe b a d a n i e p r a w wyznaczają­ c y c h przejście od s o c j a l i z m u do k o m u n i z m u " , „rozpracowywanie n o w y c h p r o b l e ­ m ó w mających z n a c z e n i e praktyczne", „analizowanie procesów zachodzących w świecie k a p i t a l i s t y c z n y m " i „demaskowanie ideologii b u r ż u a z y j n e j " . 2 Kierując się też głównie tymi 1 przyjął w r o k u 1959 s i e d m i o l e t n i także d a l s z y rozwój a m e r y k a n i s t y k i . postulatami plan prac Etnografii opracował naukowo-badawczych, Instytut określając C y t . za O. G a n e k a j " a, Z działalności Instytutu Etnografii im. N.N. kłucho-Makłaja AN ZSRR w r. 1959, „Etnografia P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 404. 2 Mi­ �449 KRONIKA Problematyka procesów nowo badawcza formowania powstających radzieckich etnosów posiadają narodów i dróg aktualne a s p e k c i e z wyjaśnieniem żoności ruchów a m e r y k a n i s t y k i skupiła się n a śledzeniu współczesnych się różnych znaczenie, podstawowych społecznych i walki posiadają społeczeństwa. Studia rozkład rodowego, przejście dostarczają grafami argumentów radzieckimi a gdyż związane także b a d a n i a bowiem w jak poświęcone ideologicznej najszerszym i całej toczonej przede zło­ ame­ problematyce problemami, do p a t r i a r c h a t u dyskusji zachodnioeuropejskimi tych etnografów na kontynencie nad takimi od m a t r i a r c h a t u do kultury te w g są narodowowyzwoleńczej przedklasowego nych, badaniu Zagadnienia reguł h i s t o r i i oraz z u k a z a n i e m rykańskim. P o d o b n e z n a c z e n i e ustroju obu A m e r y k , i c h rozwoju. j a k np. i wiele i n ­ między wszystkim etno­ amerykań­ skimi. To przeniesienie współczesny nym — do centrum nie zmniejsza odnoszących okresu również amerykanistyki radzieckiej znaczenia się do s t a r y c h k u l t u r konkwisty zasadniczy zainteresowań bynajmniej i późniejszej postulat nauk prac o charakterze przedkolumbijskiej kolonizacji. Takie Ameryki, bowiem historycznych, a mianowicie Za najważniejszy obejmujących dorobek a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j szeregu publikacji częściowo n a w e t w całości z a r y s e t n o g r a f i i autorom Umożliwiło z punktu na określenie to zwrócenie widzenia stopnia uwagi etnografów w są w zasadzie uznać należy zaawansowania dalszych na zagadnienia ujmowane, poglądów są n a te, Te publika­ uczonych radzieckich amerykanistyczne. Pierwszą z n i c h stanowiła w y d a n a w r o k u 1955 p r a c a Indiejcy Arnieriki . plemion, typowych t y c h , które uważa n y c h rodzajów g o s p o d a r k i publikacji lub znalazły swój wyraz radzieckie koncepcje gospo- które z a s a d n i c z o przejęte zostały z z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e j i ame­ i przystosowane O b o k z a s a d n i c z y c h rysów g o s p o d a r k i obszaru określo­ o charakterze i strefy antropogeografii historyczno-etnograficznego indiańskich przedstawicieli i k u l t u r y . W t e n sposób w tej p i e r w s z e j amerykanistycznej historyczno-kulturowego darczo-kulturowej, się z a n a j b a r d z i e j Pu­ 3 niektórych w y b r a n y c h rykańskiej które oraz całkowicie z b a d a n e . wykładnikiem Prace pozwo­ amerykanistycznych. n a te p r o b l e m y , b l i k a c j a t a poświęcona była h i s t o r i i i etnografii ogólnym opracowa­ podręcznikowym, powszechnej, badań studiach r a d z i e c k i c h niewłaściwie najważniejszym pra­ społeczeństwa. ludów k o n t y n e n t u amerykańskiego. które d o t y c h c z a s n i e były dostatecznie l u b n a w e t cje spełniają wykrywanie o charakterze te, poza t y m że zapełniły dużą lukę w r a d z i e c k i e j etnografii liły grunt c z y też badania widłowości procesów h i s t o r y c z n y c h n a w s z y s t k i c h s t a d i a c h r o z w o j u nie i w y d a n i e na historycz­ do potrzeb nauki i kultury wybranych marksistowskiej . 4 plemion, takich j a k I r o k e z i , I n d i a n i e P r e r i i c z y I n d i a n i e K e c z u a , b a r d z o dużo m i e j s c a poświęcili auto­ rzy które w n a omówienie sposób Walka okresu dominujący kolonizacyjnego, spowodowały narodowowyzwoleńcza uwypuklając upadek te jego p r z e j a w y , starożytnych indiańskich p l e m i o n przeciwko kultur obu Ameryk.- europejskiemu kolo­ n i z a t o r o w i o r a z s y t u a c j a społeczno-ekonomiczna d z i s i e j s z e j ludności a u t o c h t o n i c z n e j znalazły swój wyraz w szeregu wionego przez amerykanistów metodologiczna etnografii w rozdziałów. W Indiejcach r a d z i e c k i e j , ujmującej w postaci h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n e j ujęciu Arnieriki całego materiału zaznacza przedsta­ się wyraźna linia historię k u l t u r y określonego ludu monografii. Indiejcy Arnieriki. Etnograficzeskij sbornik, t. 25: 1955. J . L u t y ń s k i , Ewolucjonizm. w etnologii ka, bódź 1956, s. 271. s „Trudy Instituía E t n o g r a f i i ' , N. S., 4 anglosaskiej 29 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I a etnografia radziec­ �450 KRONIKA T a p i e r w s z a poświęcona I n d i a n o m p r a c a , m i m o s w y c h l i c z n y c h b r a k ó w i u s t e ­ rek, stanowiła początkowy etap amerykanistycznych badań prowadzonych S e k t o r A m e r y k i I n s t y t u t u E t n o g r a f i i , zmierzający do w s z e c h s t r o n n e g o przez opracowania h i s t o r i i i etnografii d a w n e j i współczesnej ludności N o w e g o Świata. Następnym k r o k i e m w k i e r u n k u r e a l i z a c j i t y c h planów było w y d a n i e 1957 p r a c y pt. Oczerki obszczej w roku, e t n o g r a f i i , w której j e d e n z rozdziałów poświęcony 5 został l u d o m Północnej i Południowej A m e r y k i . W t y m stosunkowo krótkim opra­ c o w a n i u znaleźć można już p e w n e n o w e s p o j r z e n i a , s p o t y k a n e c o r a z częściej w d a l ­ szych pracach Instytutu Etnografii. t y c h k u l t u r Środkowej tubylczej ludności w Obok i Południowej światową omówienia Ameryki starych i wysoko rozwinię­ dużo u w a g i poświęcono wkładowi kulturę, podkreślając ctwa, architektury i sztuki. W t y m przeznaczonym ręczniku etnografii po r a z p i e r w s z y j e j dorobek n a polu zwrócono uwagę n a kształtowanie się g r u p e t n i c z n y c h n a t e r e n i e o b u A m e r y k . N i e d a n o t u co p r a w d a pełnego ficznego obrazu takich lecz p r z e d s t a w i o n o narodowości Te w w jak Amerykanie, 1959 w omówione serii Kanadyjczycy prace d z i s i e j s z y c h państw pozwoliły wydawniczej Narody się radzieckim dwutomowe dzieło ludności Północnej i Południowej A m e r y k i . P r a c a t a stanowiła w y n i k szeregu obejmujące ryki opracowane Instytutu Etnografii. widzenia meto­ wstęp­ a n a l i z a językowa i h i s t o ­ składały się poszczególne m o n o g r a f i e l u d ó w w r a ­ historyczno-etnograficznych rejonów monografii wydzielonych dotyczących S. A. oparta j e s t n a i d e n t y c z n y m s c h e m a c i e wewnętrznym, obejmującym następnie kultury przez z tych wstęp, tomy Ame­ marksistowsko-leninowskiej Każda graficzno-historyczny Dwa ludów została n a d w i e części, z których p i e r w s z a ogólne, t a k i e j a k etnogeneza, r y c z n a . N a drugą część p r a c y małych Ameryki zagadnień h i s t o r i i i etnografii pod kątem Całość p r a c y podzielona n a obejmowała z a g a d n i e n i a mach Sektora całokształt p o d s t a w o w y c h zostały dologii. pracowników wydać poświęcone wieloletnich 6 studiów nowych amerykańskich. amerykanistom Mira nowych etnogra­ czy B r a z y l i j c z y c y , charakterystykę procesów f o r m o w a n i a politycznych granicach d w i e wyżej roku grup, historyczną rolni­ w z a s a d z i e d l a studentów p o d ­ szeroko ludności omówioną Tokariewa. autochtonicznej najpierw kulturę geo- materialną i w r e s z c i e w o w i e l e m n i e j s z y m s t o p n i u społeczną i duchową. W i e l e u w a g i poświę­ cili a u t o r z y u k a z a n i u k u l t u r y t u b y l c z e j żu ludności r e j o n u A m e r y k i Środkowej i W y ­ Andyjskiego. W przeciwieństwie grafia etnograficzna do w i e l u poświęcona ludności a u t o c h t o n i c z n e j prac o podobnym Ameryce zawiera także o p r a c o w a n i e charakterze obok radziecka charakterystyki historii formowania się n o w y c h dowości, które wytworzyły się n a terenie N o w e g o Świata w w y n i k u i afrykańskiej kolonizacji. charakterystyki" Autorzy współczesnych stawiając wielkich sobie narodów tle społeczno-ekonomicznych kolonialnym, głównie w wieku za c e l d a n i e „etnograficznej kontynentu amerykańskiego narodów i p o l i t y c z n y c h z m i a n , j a k i e zachodziły w X I X i początkach naro­ europejskiej s k i e r o w a l i głównie u w a g ę n a analizę procesów kształtowania się n o w y c h na mono­ kultury XX. W badaniach okresie tych, jak przyznają s a m i autorzy, e t n o g r a f o w i e w y p r z e d z i l i historyków i ekonomistów, którzy dotychczas mach. nie poruszali historii kontynentu T e n brak micznych wianej oparcia spowodował p r a c y zawierają n a ogólniejszych amerykańskiego w t a k s z e r o k i c h r a ­ opracowaniach najprawdopodobniej, historycznych i że n o w a t o r s k i e zbyt dużo uogólnień i d a l e k o rozdziały ekono­ wyżej idących uproszczeń. W oma­ roz­ działach poświęconych współczesnej c h a r a k t e r y s t y c e w i e l k i c h narodów o b u A m e r y k 5 rika, 6 Oczerki obszczej etnografii. Obszcze Afrika, M o s k w a 1957. Narody Amieriki. Etnograficzeskije swiedienija. oczerki, [w:] Awstralia Narody i Okieania, mira, Amie- M o s k w a 1959. �461 KRONIKA a u t o r z y s t a r a l i się przedstawić „etnograficzną charakterystykę" t a k i c h g r u p e t n i c z ­ nych, j a k Kanadyjczycy czy Amerykanie. tłoczona zbyt dużym materiałem w rezultacie tylko jednym W niektórych rozdziałach C h a r a k t e r y s t y k a t a j e d n a k została poświęconym ekonomice i polityce, z elementów społeczno-gospodarczej proporcje między przy­ stając monografii tłem społeczno-gospodarczym t y c z n y m a charakterystyką etnograficzną zostały n a w e t do tego s t o p n i a się kraju. i poli­ zachwiane, że ta o s t a t n i a n i e m a l w ogóle n i e występuje. Mimo jednak wielu zastrzeżeń, o współczesnych n a r o d a c h , które są w y s u w a n e pod a d r e s e m rozdziałów p r a c a t a umożliwiła e t n o g r a f o m r a d z i e c k i m w n o w a t o r s k i sposób n a różnorodne p r o b l e m y patrywać n i e t y l k o k u l t u r y przedkolumbijskie c z y współczesne c j i indiańskich plemion, l e c z także i w i e l k i e n i e d a w n o bez których znajomości n i e może być m o w y amerykanistyki. W została procesy akultura- powstałe l u b dopiero jące się n a r o d y , t y m też k i e r u n k u spojrzenie a m e r y k a n i s t y c z n e . Pozwoliło to r o z ­ skierowana formu­ o uwspółcześnieniu dalsza działalność I n ­ s t y t u t u E t n o g r a f i i , który kontynuując b a d a n i a n a d f o r m o w a n i e m się współczesnych narodów w poświęconych dzielnym przez Ameryce narodom etnografów, przystąpił Ameryki do p u b l i k a c j i Łacińskiej. ale i specjalistów czysto historycznego innych i etnograficznego szczególnym z a g a d n i e n i o m serii monografii Publikacje te o p r a c o w a n e dziedzin, także s z e r e g zawierają artykułów od­ już nie tylko obok materiału poświęconych po­ e k o n o m i k i , p o l i t y k i i k u l t u r y t y c h młodych południowo­ amerykańskich państw. Z p r a c d o t y c h c z a s w y d a n y c h najwięcej materiału etnograficznego na w pozycjach straciły pendium poświęconych całkowicie wiedzy charakter Kubie i Ekwadorowi . 7 etnograficzno-historyczny, o sytuacji ekonomicznej i politycznej Inne znaleźć moż-' natomiast zamieniając z tej s e r i i się w kom­ t a k i c h państw, j a k C h i l e , Brazylii czy Wenezueli . 8 Szczególne Amieriki . 9 miejsce Radzieccy geografowie w tej serii wydawniczej badacze i ekonomiści — — w szeregu swą u w a g ę n a p r o c e s i e f o r m o w a n i a Nacii Latinskoj socjologowie, lingwiści, zajmuje historycy, etnografowie, praca zamieszczonych w się i r o z w o j u niej artykułów narodów, kontynuując m y m s t u d i a rozpoczęte z o k a z j i p r a c n a d Narodami Amieriki. skupili tym sa­ M i m o że książka ta n o s i c h a r a k t e r luźno ze sobą powiązanych rozdziałów, to j e d n a k łatwo można z a ­ uważyć, iż n a c i s k p o s t a w i o n y został n a z a g a d n i e n i a związane z konsolidacją róż­ n y c h elementów e t n i c z n y c h w j e d e n naród. O b o k tej wyżej p r z e d s t a w i o n e j Etnografii w zasadniczej działalności w y d a w n i c z e j Instytutu o s t a t n i c h dziesięciu l a t a c h ukazało się także s p o r o o d d z i e l n y c h n a ogół n i e związanych t e m a t y c z n i e z sobą, l e c z będących także p l o n e m działalności r a d z i e c k i c h amerykanistów. D w i e z t y c h p r a c nograficzny wa zagadnienia ujmują w sposób m o ­ związane z rozkładem wspólnoty r o d o w e j . J . P. A w i e r k i e - n a przykładzie I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża i L . F a i n b e r g ciu o plemiona nego rodu Eskimosów i A l e u t ó w wykazują ku nowym prac, naukowej formom stosunków proces przejścia społeczno-ekonomicznych, wspólnota sąsiedzka c z y społeczeństwo k l a s o w e 10 w opar­ od m a t r i a r c h a l takich jak . K u b a . Istoriko-etnograficzeskie oczerki, M o s k w a 1961; Ekwador. Istoriko-etno­ graficzeskie oczerki, M o s k w a 1963. Brazilia. Ekonomika. Politika. Kultura, M o s k w a 1963; Czili. Politika. Ekono­ mika. Kultura, M o s k w a 1965; W i e n i e s u e l a segodnja. Ekonomika. Politika. Kultura, M o s k w a 1966. Nacii latinskoj Amieriki, M o s k w a 1964. L . A. F a i n b e r g , Obszczestwiennyj stroj eskimosow i aleutow. Ot matierinskogo roda к sosiedskoj obszczine, M o s k w a 1964; J . P . A w i e г к i e w a, R a z i o 7 8 9 10 �452 KRONIKA Z i n n y c h p r a c , które w o s t a t n i m dziesięcioleciu zostały w y d a n e w Z S R R , n a ­ leży p r z e d e w s z y s t k i m omówić s t u d i u m J . W. K n o r o z o w a i R. W. Kinżalowa o sztuce p r z e d k o l u r n b i j s k i e j n uwagę n a t r z y „sborniki" a m e r y k a n i s t y c z n e . P i e r w s z y prac Instytutu Etnografii, zawiera poświęcone p i s m u Ameryki . omówienie z nich, wydany h i s t o r i i społecznego d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża i b a s e n u A m a z o n k i dzisiejszej s y t u a c j i ludności indiańskiej w M e k s y k u Indiejcew, i przedstawia eskimoskiej etnografii runków, w ludności sposób w s z e c h s t r o n n y do k u l t u r y amerykańskiej światowej podejmuje ,,szkół" i t e n d e n c j i 13 krytyczną panujących Należy także I2 w ramach ustroju oraz artykuł u In­ poświęcony Kultura . D r u g i , zatytułowany problematykę w k ł a d u . Majów zwrócić Ostatni poświęcony analizę s z e r e g u dziś głównie wśród indiańskiej współczesnej teoretycznych kie­ naukowców Stanów Zjednoczonych i Meksyku 4 Szereg artykułów o r g a n u etnografii kułów n i e odbiega moskiewskim. „Sowietskaja zasadniczo Dlatego zmian kulturowych sytuacją amerykanistycznych radzieckiej też od k i e r u n k u dotyczą można Ameryce czy wreszcie na łamach głównego Problematyka tych nadanego amerykanistyce one najczęściej zachodzących w tego k o n t y n e n t u , znaleźć Etnografija". współczesnej Łacińskiej w w sytuacji związku arty­ ośrodku Indian, z polityczną k r y t y k i metodologii e t n o g r a f i i amerykań­ skiej. O b o k dosyć n i e r e g u l a r n i e conych się różnorakim artykuły publikowanych, zagadnieniom informacyjne, przeważnie s t o s u n k o w o posiadające podsumowujące charakter w artykułów poświę­ periodyku tym ukazują polityczno-reportażowy. Są to krótkie r e l a c j e , czy n a w e t wręcz n o t a t k i p u b l i k o w a n e n p . z o k a z j i u z y s k a n i a niepodległości p r z e z lub ściśle n a u k o w y c h amerykanistycznym, pewien byłe kolonie (Jamajka, T r y n i d a d , Tobago) etap ruchów społecznych, mających wpływ n a układ wydarzeń p o l i t y c z n y c h n a k o n t y n e n c i e amerykańskim ( K u b a ) . I 5 Ważnym naukowa przejawem działalności amerykanistyki w c z a n e n a łamach „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " . radzieckie prace Radzieckim Recenzowane f i c z n a , d o t y c z y problemów i s t o t n y c h dla b a d a c z a recenzje są oczywiście a m e r y k a n i s t y c z n e oraz t a k i e , których t e m a t y k a , choć tego też obok r e c e n z j i poświęconych p r a c o m także Związku k r y t y k a i p o l e m i k a , której r e z u l t a t e m są b a r d z o l i c z n e r e c e n z j e prac socjologicznych, jest zamiesz­ wszystkie nieetnogra- ludów i k u l t u r obu A m e r y k . Dla­ t y p o w o h i s t o r y c z n y m znaleźć można politycznych, ekonomicznych czy wreszcie religioznawczych. Najwięcej glosaskich jednak prac, m i e j s c a w t y m dziale zajmują których tematyka dotyczy słusznie r e c e n z j e s z e r e g u a n ­ h i s t o r i i etnicznego kształtowania się żenię rodowoj obszcziny i formirowanie rannieklassowych otnoszenij w obszczestwie m d i e j e i e u ; siewiero-zapadnogo pobierieżja Siewiernoj Arnieriki, „Trudy Instituía E t n o g r a f i i " , N. S., t. 70: 1961. J . W. К n o r o z o w, Pismiennost indiejciew Maija, Leningrad—Moskwa 1963; R . W. К i n ż a 1 o w, Iskusstwo driewniej Arnieriki, M o s k w a 1962. Amierikanskij etnograficzeskij sborník I, „Trudy I n s t i i u t a E t n o g r a f i i " , N. S., t. 58: 1960. Kultura indiejciew. W k ł a d koriennogo nasielienija Arnieriki w mirowuju kulturu, M o s k w a 1963. Souiriemiennaja amierikanskaja etnografija. Tieorieticzeskie naprawlenija i tendiencii, M o s k w a 1963. n r 3, L . A . F a i n b e r g , ÍVouJaja stoíiea Brazílii, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1960 s. 188; A . D. D r i d z o, N a s i e l e n i e K u b y , „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1960 n r 2, s. 122—135; t e n ż e , Nasielenie J a m a j k i , „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1962 n r 5, s. 100—110; L . A . F a i n b e r g , Nasielenie Trinidada i Tobago, „Sowietskaja E t n o ­ g r a f i j a " , 1962 n r 6, s. 119—123. 11 12 13 14 �453 KRONIKA d z i s i e j s z y c h w i e l k i c h krajów nady. szej I n n a dosyć z w a r t a Ameryki Północnej — g r u p a r e c e n z j i dotyczy s y t u a c j i ludności a u t o c h t o n i c z n e j Stanów Z j e d n o c z o n y c h publikacji poświęconych a r k t y c z n y c h rejonów Kanady i Ka­ dzisiej­ i Alaski. T e ­ r e n y te znajdują się do dziś w kręgu zainteresowań etnografów r a d z i e c k i c h , g ł ó w ­ n i e ze względu n a dużą ilość źródeł pochodzących z o k r e s u t z w . r o s y j s k i e j ryki. Drugim najprawdopodobniej j a k i e zaszły w powodem jest możliwość Ame­ konfrontacji c z a s a c h współczesnych wśród ludności t u b y l c z e j Alaski zmian, i ludności o zbliżonym t y p i e k u l t u r o w y m zamieszkującej o b s z a r y S y b e r i i . Wśród szeregu recenzji o charakterze częściej i t a k i e , które podejmują nia metodologicznego, amerykańskich jak świadczą, znajomości aktualnych Można zaryzykować by dwóch p r z e j a w a c h i iż sprawozdawczym faktograficznego. amerykaniści prądów spotyka się i tendencji twierdzenie, że Recenzje radzieccy panujących skupiają działalności etnografii najnowszych przywiązują w zagranicznej oni swoje zainteresowanie amerykańskiej. Siedzą rozwój amerykańskich k u p o z y c j o m na wszelkie przejawy h i s t o r y z m u l u b przejścia wagę do etnografii. na teoretycz­ szkół, które znajdują się n a całkowicie p r z e c i w s t a w n y c h p o z y c j a c h m e t o d o l o g i c z n y c h . zaś s t r o n y szczególną u w a g ę zwracają widze­ publikacji dużą n y c h poglądów i p i s a n y c h w o p a r c i u o n i e p r a c t y c h e t n o g r a f i c z n y c h dologii coraz rzeczową krytykę, i to zarówno z p u n k t u nawrotu Z drugiej etnografów i c h n i e m a l n a grunt meto­ marksistowskiej . I 6 Zastanawia jedynie szczupła r y k i Łacińskiej, która z n a j d u j e ilość r e c e n z j i p r a c przedstawicieli się przecież głównie w sferze państw Ame­ zainteresowań a m e - rykanistów r a d z i e c k i c h . Jednym z przejawów jest u c z e s t n i c z e n i e w naukowopopularyzatorskiej pracach prowadzonych działalności amerykanistów przez radzieckie w y d a w n i c t w a ency­ k l o p e d y c z n e . W w i e l u t o m a c h różnorakich e n c y k l o p e d i i i słowników spotkać można hasła dotyczące s t a r y c h i n o w y c h k u l t u r k o n t y n e n t u amerykańskiego, opracowane przez w y b i t n y c h r a d z i e c k i c h specjalistów . 17 Szersza roku działalność 1957, k i e d y Związku nych Antropologów wyjeżdżało badań amerykanistów to r a d z i e c c y i Etnografów. do A m e r y k i amerykanistycznych, w na polu etnografowie międzynarodowym weszli w skład się od O d tego też c z a s u k i l k u r a d z i e c k i c h c e l u bliższego z a p o z n a n i a zebrania datuje Międzynarodowego interesującego się z ogólnym i c h materiału i uczo­ stanem nawiązania bliższych kontaktów n a u k o w y c h . W r o k u 1957 z n a n y r a d z i e c k i antropolog przeprowadził b a d a n i a osady Ipiutak I. Zolotariewskaja, A. (Alaska). nad osteologicznym W G. F . Debec materiałem przebywał w U S A , gdzie ze z n a n e j staroeskimoskiej następnym r o k u w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h która zbierała łożenia I n d i a n s t a n u O k l a h o m a t a m materiał i udziału I n d i a n w dotyczący wojnie przebywała współczesnego Północy po­ z Południem. S z e r e g r a d z i e c k i c h naukowców wyjeżdżało w o s t a t n i c h l a t a c h n a Kubę. Wzięli oni udział w nym międzynarodowej n a terenie pologiczne prowincji ekspedycji Oriente. ostatnich przedstawicieli o charakterze Przeprowadzono szkoleniowo-penetracyj- t a m wstępne b a d a n i a kubańskich I n d i a n . Z b a d a n o także Jukateków — I n d i a n pochodzących z M e k s y k u , a p r z e w i e z i o n y c h n a K u b ę w głym s t u l e c i u . Z a p o z n a n i e antro­ potomków się z pracą i działalnością ośrodków n a u k o w y c h ubie­ Kuby, I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a , Nowyj amierikanskij etnograficzęskij żurnal, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1961 n r 5, s. 162—167; J . P. A w i e г к i e w a, Marksistskij trud po istorii Kanady, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1961 n r 6, s. 149—152. Zob. Sowietskaja Istoriczeskaja Enciklopiedija, t. 1—8, M o s k w a 1961—1965; Iskusstwo stran i narodów mira. Kratkaja chudożestwiennaja enciklopiedija, t. 1—2, M o s k w a 1962—1965. 16 17 �454 KRONIKA osobiste uczestnictwo w terenowych n i s t o m n a sformułowanie i etnograficznych nej, kulturowej szeregu na Kubie. i rasowej Najważniejsze niwelacji resztkami tamtejszych Indian Na szeregu referatami, 18 obok kolegów amerykanistyki pozwoliło r a d z i e c k i m przyszłych badań z n i c h to śledzenie współczesnej procesów ludności K u b y zjazdów i kongresów z i n n y c h d z i e d z i n etnografii, to z a p o z n a n i e radzieckiej ameryka- antropologicznych oraz etnicz­ studia n a d . międzynarodowych kaniści. Umożliwiło ekspedycjach postulatów oraz się specjalistów pozwoliło ze swoimi także i r a d z i e c c y występowali amery­ z całego świata n a wymianę z doświadczeń dorobkiem i rzeczową, naukową polemikę. I t a k np. w roku Międzynarodowego specjalista od 1956 w Kongresu czasie trwającego Amer^kanistów starożytnych kultur wówczas wygłosili w Kopenhadze referaty: mezoamerykańskich J . W. przedstawił n o w e dane dotyczące p r o b l e m u o d c z y t a n i a p i s m a lotariewskaja, która omówiła naukową wartość znany XXXII radziecki Knorozow, Majów, etnograficznych który i I. A . Z o - zbiorów amery- k a n i s t y c z n y c h znajdujących się w m u z e a c h Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o . 1 9 Za największe wystąpienie r a d z i e c k i c h amerykanistów należy uznać i c h udział w V I I Międzynarodowym w Moskwie w Ameryk lecie Kongresie aż 11 referatów, genetycznych związków I n d i a n Północnej Antropologów 1964 r. P r z e d s t a w i l i poruszając Czukczów Ameryki i i Etnografów, który odbył się oni ogółem n a p o s i e d z e n i a c h najróżnorodniejsze Eskimosów do zagadnienia historii s e k c j i obu — od społecznego i do badań n a d współczesnym składem etno­ ustroju narodowościo­ w y m U S A . R e f e r a t y r a d z i e c k i c h u c z o n y c h wygłoszone w c z a s i e o b r a d s e k c j i P o ł u d ­ niowej jak i Centralnej i najnowszych Ameryki dotyczyły także h i s t o r i i o k r e s u tendencji rozwojowych przedkolumbijskiego, dzisiejszych kultur indiańskich. W miarę dalszej a k t y w i z a c j i a m e r y k a n i s t y c z n y c h badań n a p e w n o c o r a z częś­ ciej spotkać wych polu będzie można radzieckie uczynił J . W. K n o r o z o w , Przejawem dzieckiej wzrastającego są c o r a z dzielą się 20 w zagranicznych, stosunkowo ściśle najwięcej facho­ na tym s z e r s z y ogół ze s w o i m do­ . zainteresowania częstsze o d w i e d z i n y oni s w y m i Dotychczas zapoznając t y m s a m y m robkiem nad odczytaniem pisma Majów wizyt publikacje amerykanistycznych periodykach. osiągnięciami naukowców naukowymi amerykanistyki zagranicznych. W doświadczeniami oraz mają ra­ czasie t y c h możliwość zaznajomić się ze s t a n e m i organizacją badań w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m . W i e l u w y b i t n y c h archeologów, etnografów i antropologów ze Stanów Z j e d n o ­ c z o n y c h , M e k s y k u , K u b y i A u s t r i i było w ubiegłych l a t a c h gośćmi I n s t y t u t u E t n o ­ g r a f i i i m . N. N. Mikłucho-Makłaja. Wystąpili oni z s z e r e g i e m w y k ł a d ó w n a p o ­ s i e d z e n i a c h N a u k o w e j R a d y I n s t y t u t u , zapoznając r a d z i e c k i c h etnografów z w y ­ n i k a m i p r o w a d z o n y c h p r z e z siebie e k s p e d y c j i , z n a j n o w s z y m i b a d a n i a m i n a d z a ­ l u d n i a n i e m N o w e g o Świata, ze współczesnymi p r o b l e m a m i amerykańskiej a r c h e o ­ logii 21. W. W. G i n z b u r g , Pojezdka na Kubu, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 6, s. 132—137. I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a , A . P. O k l a d n i k o w , XXXII Mieżdunarodnyj K o n g r i e s s Amierikanistow, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1957 n r 1, s. 157—159. Zob. J . W. K n o r o z o w , New Data on the Study of Written Maya language. Proceedings of the International Congress of Americanists, Kopenhaga; tenże, The Problem of the Study of the Maya Hierogliphic Writing, „American A n t i q u i t y " , t. 23: 0000 n r 3. I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a , Rabota Instituta Etnografii AN SSSR w 1957 д., „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1958 n r 2, s. 129—133; J . I . Ż u r a w l i e w , Naucznyje swjazi Instituta Etnografii AN SSSR s zarubieżnymi stranami, „Sowietskaja E t n o ­ g r a f i j a " , 1961 n r 4, s. 187—189. 18 1 9 20 2 1 �455 KRONIKA Przejawem nymi współpracy innych przeszłości krajów międzynarodowej jest wydany i teraźniejszości Kuby w 2 2 . amerykanistów roku 1 9 6 1 zbiór Książka ta jest w y n i k i e m u c z o n y c h kubańskich i r a d z i e c k i c h . R e d a k c j a o r g a n u Etnografija" z całego świata. W uczonych amerykańskich, europejskich 23 czasopiśmie boliwijskich, pracy szereg brazylijskich, chilijskich i problematyki z a r y s a c h cele i z a d a n i a a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j , o s t a t n i c h dziesięciu analizie podstawowej badawczej. latach t r z e c h działach. N a b a d a n i a c h nej amery­ artykułów amerykanistów działalność i dorobek, można dopiero dokonać przeglądu i o c e n y W kolektywu „Sowietskaja wielu wybitnych t y m znaleźć możemy uczo­ . Znając w najogólniejszych jej z poświęconych etnograficznego chętnie udostępnia s w o j e łamy p u b l i k a c j o m kanistów radzieckich artykułów współczesnej amerykaniści s k u p i l i się p r z e d e starych i nowych amerykańskiej wszystkim na kultur obu Ameryk, etnografii i wreszcie na na krytycz­ historiografii amerykanistyki. W problematyce nich latach zwrot p i e r w s z e g o działu, j a k już mówiliśmy, zaznaczył się w k u współczesności, k u b a d a n i o m najnowszych, niemal gających n a n a s z y c h o c z a c h procesów e t n i c z n y c h . N i e wpłynęło to j e d n a k sób zasadniczy lumbijskim kierunki n a zahamowanie studiów etnograficznych nad okresem w etnogeneza autochtonicznej ludności Ameryki spo­ przedko- i k o l o n i a l n y m . Jeśli chodzi o t e n p i e r w s z y , to wyróżnić można zainteresowań: ostat­ przebie­ — cztery Indian i Eskimosów, s z t u k a i a r c h i t e k t u r a starożytnych c y w i l i z a c j i Środkowej i Południo­ wej Ameryki, językoznawcze problemy związane z pismem Majów i historia p i e r w o t n e g o społeczeństwa. Radzieckie badania archeologiczne i antropologiczne n a terenie wschodniej S y b e r i i , choć nie dotyczą bezpośrednio k o n t y n e n t u amerykańskiego, to j e d n a k ( i c h wyniki) wiem tych są k o n k r e t n y m wkładem analizować p r o c e s y terenów, do s w e j z których archeologiczne Beringa uzupełniają i amerykańskich badań p r o w a d z o n y c h na dalekim uzyskane W Świata północnym w mogą ziemi stanowiska Instytutu Etnografii nieodzownej M. G. L e w i n a 2 2 s. 24 Morza poszukiwań n a t u współpracy materiały. są p i e r w s z e archeologicznych przeprowadziła b a d a n i a l a n d i i rzucić mogą n o w e światło n a z a g a d n i e n i e cej r e j o n y M o r z a B e r i n g a n a wybrzeżu k u l t u r y tzw. staroberingowej. mosów; w y n i k i z e s t a w i o n e z r e z u l t a t a m i p o d o b n y c h wyruszyli się n a k o n t y n e n c i e a z j a t y c k i m . archeologicznych C z u k o c k i m poszukiwań znajomości i Eskimosów one dać r e w e l a c y j n e pod p r z e w o d n i c t w e m n a Półwyspie bez gruntownej Indian wschodzie, wyniku przyszłości p r z y naukowców na azjatyckiej wadzonych pedycja dzisiejszych dane terenie A l a s k i i K a n a d y . odkryte Nowego przodkowie n o w e j o j c z y z n y , a te przecież znajdowały Badania kich do studiów a m e r y k a n i s t y c z n y c h . N i e sposób b o ­ zasiedlania radziec­ Plonem dotychczas Obok pro­ radziecka eks­ g r u p k r w i Czukczów i E s k i ­ badań z terenów A l a s k i i G r e n ­ etnogenezy ludności zamieszkują­ . M . R i v e r o de l a K a l l e , Koriennoje nasielenie Kuby, [w:] K u b a , op. cit., 159—191. Z o b . M . V i n a s de Q u e i r o s , К woprosu o proroczeskich widienijach ( m i e s s i a n s t w i e ) s r i e d i TUJCUTIOID, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 6 5 n r 1 , s. 7 2 — 8 0 ; A . A . L i p s h u t z, C h r a m z nastiennoj żiwopisju w driewnuczem lesu. Iz istorii driewnich Maija, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 5 6 n r 1, s. 5 7 — 7 1 ; D . E . I b a r r a - G r a s s o, Niżnyj paleolit w Amierikie, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 5 8 n r 1, 23 s. 58—74. M . G . L e w i n , Driewnieeskimoskij mogilnik w Helenie, „Sowietskaja E t n o ­ g r a f i j a " , 1 9 6 0 n r 1, s. 1 3 9 — 1 4 8 ; t e n ż e , Gruppy krowi u Czukczej i Eskimosów, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 5 8 n r 5 , s. 1 1 3 — 1 1 6 . 24 �456 KRONIKA Wspominaliśmy "już, że L e n i n g r a d j e s t ośrodkiem a m e r y k a n i s t y k i „tradycyjnej", której low — przedmiotem studiów leningradzki etnograf kulturami, głównie monografie są terenów poświęcone dawne przedkolumbijskie i historyk sztuki — Ameryki sztuce Środkowej. najważniejszych i bada Kinżalow w chronologicznych Wynikiem ramach R. V . studia nad jego najbardziej cywilizacyjnych M e k s y k u — obszaru plemion grupy Maja te k u l t u r y kultury. prowadzi Kinża- dawnymi prac są znanych dwie ośrodków i plemion Nahua . Obie 25 najbardziej typowych dla o k r e s u i c h r o z k w i t u : M a j ó w w t z w . k l a s y c z n y m okresie, tj. między I I I a I X w . n.e., Nahua, a więc i w t y m także Azteków, między w i e k i e m X I V a o k r e s e m która spowodowała jącej silne jego bardzo gwałtowny tendencje szczególnych liczne upadek rozwojowe. artykuły zabytków miejscowej Trzecią zasadniczą poświęcone znajdujących analizie się w We w s z y s t k i c h jego p r a c a c h zaznacza pracą formalnej zbiorach h i s t o r i i s z t u k i c y w i l i z a c y j n y c h ośrodków Środkowej konkwisty, sztuki i architektury, pomijając i funkcjonalnej radzieckich, jest i Południowej się t e n d e n c j a wykazu­ Kinżalowa, jego Ameryki ukazania sztuki po­ zarys 2 6 . i archi­ t e k t u r y N o w e g o Świata w a s p e k c i e w i e l o s t r o n n y c h powiązań z życiem społecznym, z rozwojem i kształtowaniem się n o w y c h żytnych k u l t u r . Stąd też w y p r o w a d z a przedkolumbijskiej, stosunków społecznych n a t e r e n i e Kinżalow specyfikę s z t u k i j e j związek z symboliką religijną, ludów staro­ Ameryki j e j charakterystyczną cen­ tralną tematykę, którą w g niego stanowił obraz człowieka, ale człowieka p o z b a w i o ­ nego c e c h i n d y w i d u a l n y c h . W L e n i n g r a d z i e p r o w a d z i także działalność naukową J . W. K n o r o z o w , z n a n y p o w s z e c h n i e b a d a c z n i e o d c z y t a n e g o do dziś p i s m a Majów. Posunął on te s t u d i a daleko naprzód, gdyż d o t y c h c z a s nie udawało się z a s a d n i c z o ustalić fonetycznego z n a c z e n i a poszczególnych znaków. U p o d s t a w p r a c K n o r o z o w a n a d o d c z y t a n i e m p i s m a M a j ó w znajdowały się z a c h o w a n e do dziś materiały językowe. N a tej p o d ­ s t a w i e ustalił on, iż p i s m o to było z a s a d n i c z o s y s t e m e m s y l a b o w y m l u b ściślej morfemo-sylabowym. W t e n sposób zaprzeczył on t r a d y c y j n e m u u z n a n i u p i s m a M a j ó w z a ideograficzne. Zapoczątkował więc n o w y etap w p r a c a c h n a d o d c z y t a n i e m p i s m a twórców słynnej k u l t u r y J u k a t a n u . W o p a r c i u o jego założenia m e t o d o l o ­ giczne w l a t a c h 1960—1961 o d c z y t a n i e m p i s m a M a j ó w zajął się I n s t y t u t M a t e m a t y ­ k i S y b e r y j s k i e g o Oddziału A N Z S R R . D o badań t y c h z a s t o s o w a n o elektroniczne m a s z y n y s z y b k o liczące, p r z y p o m o c y których w i e d z a o t y m n i e z n a n y m w całości do dziś piśmie o g r o m n i e wzrosła . 2 1 28 W ogólności stwierdzić można, że b a d a n i a podjęte w tej d z i e d z i n i e p r z e z uczo­ n y c h r a d z i e c k i c h wykazały, iż odczytując p i s m a będące spuścizną t a k i c h c y w i l i z a c j i , które pozostawiły źródła etnograficzne Słuszny szych j e s t więc sobie niewiele R. W. śladów, należy maksymalnie wykorzystać oraz stosować m e t o d y zaczerpnięte z tej d y s c y p l i n y postulat amerykanistów specjalnych, kompleksowych Jednym 25 po z najważniejszych Kinżalow, badań problemów Iskusstwo r a d z i e c k i c h dotyczących o charakterze badawczych Maija naukowej. podjęcia dal­ etnofilologicznym. wydają klassiczeskogo się być perioda. wyjaśnie- III—IX w. n.e., [w:] K u l t u r a i n d i e j c i e w , s. 33—158; t e n ż e , Iskusstwo plemien nachua na mieksikanskom ploskogorie w XIV—XVI ww., „Sbornik M u z i e j a A n t r o p o l o g i i i E t ­ n o g r a f i i " , t. 21: 1963, s. 185—251. R. W. K i n ż a l o w , Iskusstwo driewniej Arnieriki, M o s k w a 1962. J . W . K n o r o z o w , Sisíietíw pisma Maija, M o s k w a 1955; t e n ż e , Pismien26 27 nost indiejciew Maija, M o s k w a — L e n i n g r a d 1963. E . W. E w r i e i n o w, J . G . К o s a r i e w, W. A . U s t i n o w, Primienienie elektronnych wyczislitielnyćh maszin w issledowanii pismiennosti driewnich Maija, 28 N o w o s i b i r s k 1961. �457 KRONIKA nia w jak najszerszym aspekcie podstawowych regularności p i e r w o t n e g o społeczeństwa. B a d a n i a b o w i e m n a d r o z p a d e m historii ustroju na wego, n a d p r o c e s e m kształtowania się stosunków k l a s o w y c h ważne są d l a rozwoju marksistowskiej wśród za od t y c h zagadnień, J . P. A w i e r k i e w a dróg r o z p a d u t a k i c h ludów, dowód dalszego teorii społeczeństwa. R a d z i e c c y specjaliści zajęli się b a d a n i e m etapie pierwotno-rodo- które w i przejścia teoriach od u s t r o j u amerykańskich i L . A. r o d o w e g o do pluralistów i s t n i e n i a różnych dróg h i s t o r y c z n e g o r o z w o j u . Fainberg, klasowego uważane Awierkiewa były n a przykła­ dzie I n d i a n Północno-Zachodniego W y b r z e ż a , analizując i c h specyfikę warunków ekonomicznych w X V I I I — X I X społeczeń­ 25 w., dochodzi do w n i o s k u , że p o w s t a n i e s t w a k l a s o w e g o u w y s o k o w y s p e c j a l i z o w a n y c h r y b a k ó w n i e znających ani hodowli jest przejawem jednego z możliwych s a l n e j d r o g i przejścia od s t a d i u m m a t r i a r c h a l n o - r o d o w e g o snoklasowego. na cztery Specyficzne etapy własności p r y w a t n e j , ewolucyjnym. która mogła pojawić jających i n d y w i d u a l n e m u Drugi d l a t y c h terenów z j a w i s k o pod względem bogaceniu potlacz za formę dzieli rozwoju specyficznych warunkach sprzy­ się. a m e r y k a n i s t a r a d z i e c k i , F a i n b e r g , s p e c j a l i s t a od k u l t u r y ludów a r k t y c z - nych, na podstawie bogatego materiału f a k t o g r a f i c z n e g o cierzystego rodu u Eskimosów i A l e u t ó w . niektórych eskimoskich k u nowej wotnej uniwer­ u s t r o j u do u s t r o j u w c z e - potlaczu A w i e r k i e w a Uważa się w kopieniactwa l o k a l n y c h wariantów 3 0 grup wspólnocie sąsiedzkiej" m a c z y on w a r u n k a m i wariantów formie z pominięciem udowadnia od u s t r o j u społecznej fazy istnienie m a ­ matriarchalnego organizacji, ustroju ku t y m więc w y p a d k u uniwersalnej uformowaniu należy proces drogi r o z w o j u odrębnych ojcow­ z możliwych ludzkiego. a c z a s a m i współczesnymi w h i s t o r i i A m e ­ r y k i wyróżniamy okres k o n k w i s t y i dalszej nastąpiło zetknięcie dwóch tłu­ rozkład się w t y m czasie r o d u t e n uważać za j e d e n społeczeństwa Między o k r e s e m p r z e d k o l u m b i j s k i m „pier­ patriarchalnego, środowiskowymi i e k o n o m i c z n y m i , które umożliwiły r o d u m a c i e r z y s t e g o , l e c z n i e sprzyjały skiego. I w Przejście k o l o n i z a c j i — okres, w całkowicie sobie c z a s i e którego n i e z n a n y c h światów. Z e ­ tknięcie to n i e t y l k o spowodowało zagładę wspaniałych k u l t u r W y ż u Andyjskiego, równin i płaskowzgórzy M e k s y k u , lecz także przyczyniło się do z a s a d n i c z y c h z m i a n w życiu indiańskiego społeczeństwa i j e d n o s t k i . Badania tego okresu polityczne. Wykazują mają się do z n i s z c z e n i a r o d z i m e j mogą także w n a u k o w e j uważając wg etnografów r a d z i e c k i c h także k u l t u r y . S t u d i a n a d tą stroną e p o k i k o l o n i a l n e j służyć d y s k u s j i z t y m i , którzy z b y t idealizują w p ł y w k o l o n i a l i z m u z problemów będących n a w a r s z t a c i e n a u k o w y m radzieckich kanistów jest z a g a d n i e n i e w k ł a d u k u l t u r y indiańskiej d c n a r o d o w y c h państw A m e r y k i Łacińskiej i k u l t u r y Stanów Amieriki, jest obalenie się n a r o d o w y c h Ameryki Celem tych lub Naro­ tezy o pasywności k u l t u r y indiańskiej w długim k o ­ lonialnym okresie. Ważnym zadaniem formowania amery­ współczesnych Zjednoczonych. badań, których t e n d e n c j e zauważyć można było już w Indiejach dach znaczenie go za e l e m e n t postępu i c y w i l i z a c j i . Jednym kultur duże one b o w i e m te c e c h y o k r e s u k o l o n i a l i z m u , które przyczyniły w tych dociekaniach jest ustalenie procesu k u l t u r państw A m e r y k i Łacińskiej, w których istotną Awierkiewa, Razlożenie...; t e n ż e , К istorii obszczestwiennogo stroją u indiejciew siewiero-zapadnogo pobierieżja Siewiernoj Amieriki (Rod i potlacz u tlinkitow, chaida i cimszijan), [w:] Amierikanskij etnograjiczeskij sbornik I, s. 5—126. F a i n b e r g, Obszczestwiennyj stroj...; tenże, К woprosu o rodowom stroie u eskimosow, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1955 n r 2, s. 82—99. 29 30 �458 KRONIKA rolę grają odrodzone po w i e k a c h e l e m e n t y plastyki, muzyki i architektury autoch­ tonicznej ludności indiańskiej. S t u d i a amerykanistów r a d z i e c k i c h poświęcone scu tych indiańskich elementów w dzisiejszej współczesnych narodów znajdują się w zbiorze Indiejcew 3ł gospodarce i życiu Kultura artykułów zatytułowanych . T a m właśnie, n a przykładzie r o l n i c t w a , a r c h i t e k t u r y , s z t u k i , m e d y c y n y i w i e l u i n n y c h dziedzin, a u t o r z y pokazują, co dała a u t o c h t o n i c z n a ludność współczesnemu światu, jaka jest j a k i e są możliwości i c h dalszej dzących miej­ kulturalnym z odległych interesujące epok wartość adaptacji. ukazane światło n a dalsze i znaczenie Ameryki elementów Są to więc b a d a n i a n a tle d n i a tendencje tych kultury, elementów dzisiejszego, które pocho­ mogą r o z w o j o w e rodzących się k u l t u r rzucić narodo­ wych. W planach problematyka prac naukowo-badawczych walki narodów Jeśli c h o d z i o k o n t y n e n t szane n a marginesach nikowym 32 Instytutu Etnografii kolonialnych przeciwko amerykański, z a g a d n i e n i e znajduje wszelkim ucisku. to, chociaż b a r d z o często i n n y c h p r a c czy też w p u b l i k a c j a c h o charakterze indiańsko-hiszpańskim w o k r e s i e zbrojnym P r e r i i i argentyńskiej powstaniom uwagi, Indian jeśli chodzi o problematykę byłyby konkwisty, c z y też pampy. europejskiej kolonizacji Ameryki, poświęcają e t n o g r a f o w i e r a d z i e c c y t z w . r o s y j s k i e j A m e r y c e , c z y l i t e r e n o m jącym do o k r e s u i c h przejścia w p o s i a d a n i e i kolonię R o s s w K a l i f o r n i i . S t u d i a i n a d miejscową źródłowej Stanów Z j e d n o c z o n y c h , nad osadnictwem ludnością autochtoniczną znajdującej się w a r c h i w a c h rosyjskim śledzenie odgrywają procesów badania etnogenezy formowania Brazylijeżyków i w i e l u Związku się i k o n s o l i d a c j i n a związek i tworzeniem walk Aleuty na tych terenach bazie Radzieckiego . 3 3 studiach n a d współ­ narodów Amerykanów, obu Ameryk, Kanadyjczyków, te, oparte głównie n a m a t e ­ p r z e b i e g t y c h procesów n a s z e r o k i m tle w a r u n k ó w p o l i t y c z n y c h , społeczno-gospodarczych gę dzisiejszych i n n y c h narodowości. B a d a n i a r i a l e h i s t o r y c z n y m , rozpatrują obejmu­ Alaskę, oparte są oczywiście n a bogatej i muzeach J a k już mówiliśmy wyżej, dominującą rolę w n a u k o w y c h czesnością poru­ podręcz­ , n i e zostało j e s z c z e szczegółowo o p r a c o w a n e . W y j ą t k o w o c i e k a w e t u s t u d i a poświęcone w a l k o m Dużo się także formom i kulturowych. o niepodległość i ruchów świadomości n a r o d o w e j , n a p r o c e s y r o w e g o indiańskich autochtonów, e u r o p e j s k i c h Zwraca społecznych się szczególną z formowaniem uwa­ się m i e s z a n i a się r a s o w e g o i k u l t u ­ kolonistów, potomków murzyńskich niewolników i przybyszów z krajów a z j a t y c k i c h . B a d a n i a te, choć w dużej m i e r z e 34 historyczne, krajach posiadają kontynentu kończone. również aspekt amerykańskiego Świadectwem tego stanu socjologiczny. procesy rzeczy etniczne są liczne Nie we wszystkich formowania jeszcze diańskiej, które p o m i m o s i l n y c h procesów a k u l t u r a c y j n y c h bowiem się zostały z a ­ grupy zachowują ludności i n ­ w dalszym Kultura indiejciew (zob. r e c . W. D y n o w s k i , Kultura indiejciew, „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 363—369). Z o b . Indiejcy Arnieriki, s. 27—66, 149—166; Narody Arnieriki, t. I , s. 81—104. R . G . L j a p u n o w a, Muziejnyje matierialy po aleutam. Orudija ochoty aleutow po matierialam MAE, „ S b o m i k M u z i e j a A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i " , t. 2 1 : 1960, s. 149—171; Atlas gieograjiczeskich otkrytij w Sibírii i w Siewiero-Zapadnoj Amierikie. XVII—XVIII ww., M o s k w a 1964; B . A . L i p s z i с, O kollekcjiach Muzieja Antropologii i Etnografii, sobranych russkimi putieszestwiennikami i isstedowatieljami na Aljaskie i w Kalifornii, „Sbornik M u z i e j a A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i " , t. 16: 1955, s. 358—369. I. F . С h o r o s z a j e w a, N a s i e l e n i e Centralnej Arnieriki w kolonialnej pieriod, [w:] Nacii..., s. 282—305; I . A . Z o l o t a r i e w s k a j a , Mieksikancy SSzA, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1958 n r 6, s. 26—37; M . I . M o c h n a c z e w , К woprosu ob obrazowanii kubinskoj nacii, [w:] Ktíba..., s. 203—233. 31 3 2 33 3 4 �459 KRONIKA ciągu swoją odrębność rasową, językową i etniczną. D l a t e g o też ważną rzeczą j e s t badanie współczesnej częściowo s y t u a c j i , i to n i e t y l k o izolowanych kulturowej, mniejszościowych. Problem tych zwartych, ten w jedynie głównej mierze o p r a c o w y w a n y j e s t p r z e z I . A . Zolotariewską i I. F . Choroszajewą, które zajmują się w a r u n k a m i grup życia indiańskiej ludności Stanów Z j e d n o c z o n y c h i Meksyku . 3 5 Uzupełnieniem t y c h długofalowych badań są p r a c e p r o w a d z o n e p r z e z d e m o g r a ­ fów i kartografów Instytutu Etnografii. Opracowując rakterystykę e t n i c z n y c h składów w r a m a c h gęstość zaludnienia i rozmieszczenie współczesnych święcili oni oczywiście i ludności o b u A m e r y k Równolegle do badań n a d d a w n y m i lumbijskiego skim i współczesnymi rozpoczęli r a d z i e c c y mapy e t n i c z n e , ogólną 36 narodów wiele etnicznymi etnografowie, miejsca po­ . k u l t u r a m i indiańskimi zmianami cha­ poszczególnych krajów i kontynentów, na razie w na z okresu przedko- kontynencie amerykań­ dość s k r o m n y c h rozmiarach, s t u d i a n a d historią a m e r y k a n i s t y k i . W y r a z e m t y c h zainteresowań j e s t k i l k a arty­ kułów poświęconych prze­ bywali w Ameryce dawnym naukowcom i pozostawili cenne i podróżnikom rosyjskim, którzy dziś źródła, c z y to i k o n o g r a f i c z n e , o c h a r a k t e r z e pamiętnikarskim. Z w r a c a j ą c uwagę n a historię, l u b n a w e t rię r a d z i e c k i e j a m e r y k a n i s t y k i , e t n o g r a f o w i e w szczególności ukazują dowe badaczy skiej związki 37 rosyjskich z szeregiem uczonych krajów międzynaro­ Ameryki Ważną rolę spełniają i na pewno spełniać będą w przyszłości s k i m i . I c h autorzy, oprócz tego, że przedstawiają d o t y c h c z a s o w y także dokonują pomocne jego oceny, d l a właściwego Bardzo dyskusyjne wysuwają u w a g i i postulaty, ukierunkowania jest oczywiście dalszych historycznie analizy kierunków turowej", istniejących współcześnie amerykań­ dorobek naukowy, które mogą być bardzo badań . 38 zaliczenie o charakterze teoretycznym i metodologicznym. do amerykanistyki studiów Jeśli j e d n a k dotyczą one k r y t y c z n e j w amerykańskiej „antropologii kul­ jeśli s t u d i a ' te oparte są n i e t y l k o n a p r a c a c h t e o r e t y c z n y c h , lecz także n a pisanych w oparciu o nie monografiach, Tak Łaciń­ . ujęte, k r y t y c z n e przeglądy s t a n u badań n a d poszczególnymi k u l t u r a m i się c z y też prahisto­ zakwalifikować również do badań to uznać c h y b a należy, iż dział t e n p o w i n n o etnograficznych się również składa, że amerykańscy autorzy typu szeregu amerykanistycznego. tych teoretycznych z a ­ łożeń i k o n c e p c j i , j a k i i c h r a d z i e c c y k r y t y c y są w z a s a d z i e a m e r y k a n i s t a m i . c z e n i e t y c h badań j e s t współcześnie b a r d z o duże. Spełniają rolę w d i a l o g u t o c z o n y m n a płaszczyźnie ideologicznej n y m i światopoglądami — one b o w i e m między d w o m a materialistycznym, marksistowskim Zna­ poważną przeciwstaw­ a idealistycznym. I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a , Sowriemiennoje położenie indiejciew i eskimosow Siewiernoj Amieriki, [w:] Narody Amieriki, t. I , s. 306—350; t e n ż e , M i e s t o indiejciew w obszczestwiennoj i kulturnoj żizni SSzA, [w:] Kultura indiejciew, s. 288—327; I . F . C h o r o s z a j e w ą , Sowriemiennoje indiejskoje nasielenie Mieksiki, [w:] Amierikanskij etrnograficzeskij sbornik I, s. 156—202. Z o b . rozdział o A m e r y c e Czislennost i rassielenie narodów mira, [w:] Narody mira, M o s k w a 1962; zob. m a p y e t n i c z n e obu A m e r y k w : Atlas narodów mira, M o ­ s k w a 1964. B . W. L u k i n , Chuan Ambrosetti i ego swjazi s russkimi etnografami. К stoletiju so dnja rożdienija, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 4, s. 129—138; t e n ż e , Etnograficzeskije swiedienija o Peru sieriediny XIX wieka w dniewnikie L. I. Szrienka, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 1, s. 124—134. Z o b . S . S o z i n a, Izuczenie ciwilizacii czibcza-muiskow w zarubieżnoj Utieraturie, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 1, s. 159—165; R . W. Kinżalow, Sowriemiennoje sostojanie olmiekskoj problemy, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1962 n r 2, s. 72—81. 35 36 37 3 8 �460 KRONIKA Na gruncie już ściśle e t n o g r a f i c z n y m nych tendencji kanistom panujących dziś w krytyczne ustosunkowanie aktualnie w najnowszej one n a w y k r y w a n i e etnografii. się do s z e r e g u ujęć aktual­ Umożliwiają i koncepcji amery- spotykanych l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , a także prowadzą często do s f o r m u ­ łowania, jeśli chodzi o z a g a d n i e n i a udokumentowaniem pozwalają amerykańskiej w szczegółowe, p r z e c i w s t a w n y c h oparciu o odmienny hipotez, których od amerykańskiego w a r s z t a t naukowy zajmują się amerykaniści r a d z i e c c y . Problemy te znalazły swój w y r a z w l i c z n y c h artykułach i r e c e n z j a c h szczonych w radzieckich periodykach historycznych o charakterze „sborników". łącznie etnografii amerykańskiej behawioryzm, uwagę na „antropologii", genezę i jak podstawowe oni p r z e d e charakter często np. kulturowy czy ewolucjonizm tezy 1963, poświęcony relatywizm, jest podkreślają zwracają przedstawicieli głównie poszczególnych ich idealistyczny i pozbawiony związek tych kierunków z histo­ aktualną Dużą w a g ę przywiązują r a d z i e c c y e t n o g r a f o w i e do wewnętrznych sprzeczności w r a m a c h poszczególnych teorii, p r z y dla wy­ etnopsychologizm, multilinearny, czołowych wszystkim oraz polityką Stanów Z j e d n o c z o n y c h . wykazania roku zamie­ publikacjach 40 funkcjonalizm ujęcia w oraz w o s o b n y c h a m e r y k a ń s k i e j . R a d z i e c c y k r y t y c y śledząc t e o r e t y c z n e k i e r u n k i kierunków. Ukazują rycznego Ostatni, wydany 38 i c h lepszego zobrazowania przedstawiają także i krytyczne czym poglądy u c z o n y c h amerykańskich. T r z e b a też podkreślić, że e t n o g r a f o w i e w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m z b a r d z o dużym zainteresowaniem na pozycje śledzą w s z e l k i e p r z e j a w y przechodzenia u c z o n y c h amerykańskich h i s t o r y z m u , poświęcając a n a l i z i e tego z j a w i s k a s z e r e g artykułów . 41 Prześledziliśmy w z a s a d z i e w w i e l k i m skrócie w s z y s t k i e główne k i e r u n k i z a i n ­ teresowań współczesnej a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j . J e j dorobek w o s t a t n i c h d z i e ­ sięciu latach wzrósł ogromnie. Można w Z S R R poświęconych p r o b l e m a t y c e stosunkowo w jednej okresie. W y s p e c j a l i z o w a n a instytucji naukowej, najprawdopodobniej powiedzieć, iż większość już f a c h o w a k a d r a amerykanistów, s k u p i o n a do j e s z c z e większego r o z w o j u badań, p o z w o l i DZIAŁALNOŚĆ swego czasu NAUKOWA górskie tereny W Posern-Zieliński TADŻYKISTANIE współczesnej d o p i e r o w 2 połowie X I X w . stały się c e l e m w y p r a w b a d a w c z y c h , k i m geograficznych, o kulturze w w y n i k u których z e b r a n o zamieszkałych zasłużyli się zbierając kon­ o nowe, do­ dziedziny. ETNOGRAFICZNA dostępne nie tylko problematyki Aleksander Trudno wydanych j e s t dziś tą siłą, która w przyszłości p r z y c z y n i się tynuować zaczęte już s t u d i a , lecz umożliwi p o s z e r z e n i e tychczas nie poruszane prac a m e r y k a n i s t y c z n e j ukazała się w t y m krótkim t a m ludów. materiały Wśród etnograficzne, Tadżyckiej przede SRR wszyst­ również pewną sumę wiadomości podróżników takich jak tego A. okresu, A. którzy Sjemionow, Zob. J . P. A w i e r k i e w a , Problem sobstwiennosti w sowriemiennoj amierikanskoj etnografii, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1961 n r 4, s. 200-213; t e j ż e , Etnofrejdizm w SSzA, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1962 n r 4, s. 3—15. Sowriemiennaja amierikanskaja...; p i e r w s z y tego t y p u zbiór artykułów w y ­ d a n y został w r o k u 1951; Anglo-amierikanskaja etnografija na służbie impierializma, „Trudy Instituía E t n o g r a f i i ' , N. S., t. 12: 1951. Zob. S. N. A r t a n o w s k i j , Marksistskoje uczenie ob obszczestwięnnom progriessie i „ewoljucija kultury" L. Uajta, [w:] SowriemÁennaja amierikanskaja..., s. 50—63. 39 40 41 �461 KRONIKA A. A. Bobrinski i i n . , godne m i e j s c e zajmuje Bronisław Grąbczewski . Wartość 1 p r z e k a z a n y c h p r z e z niego i n f o r m a c j i polega n a t y m , że B . Grąbczewski należał do t y c h n i e l i c z n y c h wówczas b a d a c z y , którzy p r z e b y w a l i nie miejscowe Azji Środkowej i opanowali rozszerzyło jego możliwości W p r z e z dłuższy c z a s n a t e r e ­ języki, co oczywiście niesłychanie obserwacji. p i e r w s z y c h dziesięcioleciach X X w. zwiększa się ilość b a d a c z y , którzy t a r l i n a t e r e n współczesnego Tadżykistanu i i n t e r e s o w a l i się kulturą ludów. w Przede kraje programem Azji wszystkim w Oddziału Bogate Przedniej Muzułmańskich) w kolekcje Muzeum ośrodka etnograficznego, Bezpośrednio po 1921 większa znajduje dwu się we „basmaczy". kolejnych etnograficzne Azji Antropologii i nazwa Etnografii badawczą Środkowej I. I. Zarubina (dawna w — w roku kiej rewolucji władzy następuje emira kraj, Już jednakże w stanu Pamirze AN współpracuje sarczyk przerwa bucharskiego. okres po r o k u w walki badaniach ZSRR. szereg i O. A . również P o ' wypędzeniu doliny Z kilkakrotne badania innymi Leningrad gradzkim szych miejscowego emira Do Buchara", rozpoczyna bandami etnograficzne tzw. zostają w d a l s z y m ciągu u c z e s t ­ Chuf. M. S. A n d r i e j e w e m etnografów Suchariewa. w zaprzestają W swych latach kultury Instytutu Etnografi etnografii i N. A . K i s l j a k o w ) , i n . do do s k u t k u nad posiada badań Tadżyc­ Tadżykami n a terenie Z S R R , kierowana przede Tadżyki­ tutaj w s z y s t k i m n a d strukturą podejmuje N. A. wszystkim bogate z b i o r y w lenin- najznakomit­ E . M. etnograficzne, rodzi­ Kisljakow. t y m ośrodkiem, który g r u p u j e (przede badania p r z e z I . I. Z a ­ i m . N. N. Mikłucho-Makłaja Tadżykistanu a ponadto badaniach 1926—1927 p r o w a d z i społecznej, do d z i s i a j j e s t obok D u s z a n b e oddziale dochodzi już dzięki środkom jego owym m. t a s z k i e n c k i c h , m. i n . E . M . P i e s z c z e r i e w a , A . P i ­ Nie Ekspedycja Etnologiczna A N zagadnieniami związany w badawcze, Ostatnia z tych w y p r a w uczeni leningradzcy. znawców ekspedycje t r u d n y m okresie wojny, rubina, a w latach trzydziestych badania, i po­ terenowych. z kontrrewolucyjnymi 1924 t e r e n o w e organizuje nadzwyczaj Srodkowoazjatycka ny Na i od tej c h w i l i r e j e s t r u j e m y i c h n i e p r z e r w a n y rozwój. 1943, w Filii pod­ Ludów Tadżyki­ część współczesnego Tadżykistanu, t z w . „Wschodnia Taszkientem, zagubionej Oddział dzisiejszego niczą j e d y n i e u c z e n i spoza Tadżykistanu. P r o f . M . S . A n d r i e j e w , z Wschodniej dla r o z w o j u W b a d a n i a c h t e r e n o w y c h w o k r e s i e międzywojennym czasie i stały się Leningradzie. n a terenie niesłychanie zasłużony wyprawach etnograficznym a także N. G . M a l i c k i . k i l k u l e t n i , rujnujący wznowione o d e l e g o w a n e g o już z ściśle działalność s t a n u również M . S . A n d r i e j e w , się wspomnieć i Środkowej czątku X X w. r o z p o c z y n a roku tu badań p r z e z R o s y j s k i K o m i t e t d l a Z b a d a n i a Petersburgu. stawą należy przypamirskie I. I. Zarubina, do­ miejscowych Pieszczeriewa zebrane głów­ nie p r z e z e k s p e d y c j e , działające pod k i e r o w n i c t w e m I. I. Z a r u b i n a . Przełomowym rok d l a działalności 1945, k i e d y to w ZSRR zatrudniono uzyskała badacza gabinet grafa pierwszego etnografia Duszanbe etnografa. w Tadżykistanie prof. M . S . A n d r i e j e w a , k u l t u r y i języków etnografii etnograficznej w Tadżykistanie można I n s t y t u c i e H i s t o r i i , Języka i L i t e r a t u r y Tadżyckiej dopiero Rzeczywiste w roku Środkowej. Z AN AN rozwojowe przejścia ZSRR, jego i n i c j a t y w y i archeologii, w którym obok p i e r w s z e g o B. C h . K a r m y s z e w e j szanse 1947, z chwilą członka-korespondenta ludów A z j i duże nazwać Filii do zasłużonego utworzono tadżykistańskiego r o z p o c z y n a w r o k u 1948 pracę A . P i s a r c z y k . W etno­ owym Spośród l i c z n y c h p r a c B . Grąbczewslciego d l a etnografa interesującego się Tadżykistanem n a j b a r d z i e j c e n n y j e s t t. 3 Podróży generala В. Grąbczewslciego — W pustyniach Raskemu i Tybetu, W a r s z a w a b.d., w z n o w i o n y w o k r e s i e p o w o j e n ­ n y m w książce Podróże po Azji Środkowej, W a r s z a w a 1958. 1 �462 KRONIKA też c z a s i e podjęto p i e r w s z e k r o k i n a drodze przyjmując w kształcenia etnografów — c h a r a k t e r z e „aspirantów" N. C h . N u r d ż a n o w a Działalność naukowego ośrodka w Duszanbe nabiera Tadżyków, i M. R. Rachimowa. szczególnie szerokiego r o z m a c h u po u t w o r z e n i u w r o k u 1951 A k a d e m i i N a u k Tadżyckiej S R R , w której w Instytucie Historii, Archeologii jący do d z i s i a j Dział ( S e k t o r ) ramach i E t n o g r a f i i rozpoczął swą pracę i s t n i e ­ Etnografii, zorganizowany i kierowany przez A. P i ­ s a r c z y k , autorkę s z e r e g u c e n n y c h p r a c n a u k o w y c h , od w i e l u l a t związaną z bada­ n i a m i e t n o g r a f i c z n y m i n a t e r e n i e Tadżykistanu i U z b e k i s t a n u . Po k i l k u n a s t u latach swojej pracy Dział E t n o g r a f i i placówka n a u k o w a , mogąca poszczycić się w i e l o m a znalazły wyraz w Dorobek naukowy kogokolwiek, dziesiątkach publikacji w Duszanbe to poważna w y b i t n y m i osiągnięciami, które i pracach przygotowanych do druku. ośrodka w D u s z a n b e n i e może zostać d z i s i a j już pominięty p r z e z kto zajmuje się l u d a m i A z j i Środkowej, posługującymi się językami irańskimi. Dział E t n o g r a f i i w Duszanbe pod k o n i e c 1963 r. zatrudniał 14 pracowników, spośród których 2 to t z w . „starsi" p r a c o w n i c y n a u k i ze s t o p n i e m k a n d y d a t a 6 „młodszych" pracowników n a u k i oraz 1 „aspirant" i p r a c o w n i c y niczni. Podobnie przeobrażeń j a k na terenie Rewolucji innych miejscowych nowią najliczniejszą koro Rosjan, P o l k a — organizatorka także z Działu władają uzbeckim słychanie i językami ułatwia wykształcenia kistańskich zasłużonego dla rozwoju azjatyckich. uczelni w filologowie etnografii z terenu badań. Młodzi Państwowego Duszanbe: n a obszarze Działu Uniwersytetu — kil­ naukowi co oczywiście pracujący do starszego A . P i s a r c z y k i N. N. J e r s z o w pracownicy sta­ Pers I r a n u , a ponadto Tadżyków", Etnografowie i h i s t o r y c y . Należący etnograficznych Tadżycy t a m Uzbek, językami, i to n i e t y l k o tadżyckim, a l e w są a b s o l w e n t a m i w n i m M. S. Wydziału Andriejewa) wychowankowie i I n s t y t u t u Pedagogicznego. to tadży- Taszkiencie, radzieckich republik to przeważnie nie­ Duszanbe pokolenia Uniwersytetu (przede w s z y s t k i m dzięki działalności w badań ficzną z d o b y w a l i dziale w i k i e r o w n i c z k a Działu i i n . W s z y s c y t z w . „Przypamirskich Środkowoazjatyckiego tak W wychodźców miejscowymi prowadzenie etnografów Wschodniego ludów. zaistniały grupę z a t r u d n i o n y c h , obok n i c h p r a c u j e do t z w . „Irani", - d a w n y c h pracownicy które świadectwem Tadżyków należący społecznych, dobitnym Październikowej, j e s t wykształcenie k a d r y młodych etnografów spośród przedstawicieli i Uzbekistanu, tak i tutaj wyniku i kulturowych nauk, naukowo-tech­ środkowowyższych Wiedzę etnogra­ oni w c z a s i e „aspirantury" w D z i a l e E t n o g r a f i i w D u s z a n b e lub w Leningradzie. G ł ó w n y m z a m i e r z e n i e m b a d a w c z y m Działu E t n o g r a f i i w D u s z a n b e , określa­ jącym jego p r o f i l n a u k o w y , j e s t s y s t e m a t y c z n e e t n o g r a f i c z n e z b a d a n i e Tadży­ k i s t a n u . C e l e m owego zakreślonego n a szeroką skalę przedsięwzięcia j e s t u z y s k a ­ n i e materiałów d l a e t n o g r a f i c z n e j c h a r a k t e r y s t y k i Tadżyków i n a r o d o w y c h m n i e j ­ szości R e p u b l i k i i wykreślenie g r a n i c regionów e t n o g r a f i c z n y c h , a także z d o b y c i e d a n y c h pozwalających formułować w n i o s k i e t n o g e n e t y c z n e . U w a g a b a d a c z y z w r ó ­ cona j e s t przede w s z y s t k i m n a dokumentację zanikającej gwałtownie k u l t u r y t r a d y c y j n e j , p r z y c z y m jednakże s z e r o k o uwzględnia się również n o w e z j a w i s k a w k u l t u r z e i życiu społecznym. Program s y s t e m a t y c z n e g o etnograficznego został jeszcze Chuft to n a j w s z e c h s t r o n n i e j s z a , 2 czyk. przez T . 1, D u s z a n b e M. S. Andriejewa. j a k dotąd, 1953, t. 2, D u s z a n b e z b a d a n i a Tadżykistanu Jego dwutomowe monografia dzieło zainicjowany Tadżiki niewielkiej grupy doliny etno- 1958, w y d a n y z rękopisów p r z e z A . P i s a r ­ �463 KRONIKA graficznej dla n a terenie radzieckich republik etnografów kultury tadżykistańskich tradycyjnej etnografii. związane środkowoazjatyckich. przywiązywanie jest dużej z niesłychaną Charakterystyczne wagi do atrakcyjnością W i e l e elementów k u l t u r y U z b e k ó w c z y równinnych n y c h , bo przetrwałych t y l k o w jaśnionych p r z y pomocy R y c . 1. F r a g m e n t postaci z d e k o m p l e t o w a n y c h materiałów zebranych e k s p o z y c j i wnętrza w domostwa w y p i e k u chleba. M u z e u m dokumentacji tej kultury Tadżyków, reliktów, zostało w y ­ górach Tadżykistanu. Tadżyków. Republikańskie. dla niejas­ Docenie- „Tanur" — piec do Duszanbe Pot. Z. Jasiewicz nie ważności dycyjnej i dokumentacji było Etnografii bodźcem gwałtownie do i m . M. S. A n d r i e j e w a przy g r a f i i A N Tadżyckiej S R R . M u z e u m ponatów e t n o g r a f i c z n y c h dycji badawczych obecnie zorganizowania przeobrażającej w roku się k u l t u r y 1949 M u z e u m tra­ Archeologii Instytucie Historii, Archeologii i Etno­ to zgromadziło już k i l k a tysięcy c e n n y c h e k s ­ i stale zwiększa swój stan posiadania pracowników Działu E t n o g r a f i i . M u z e u m j e s t jedną z lepiej z o r g a n i z o w a n y c h i przystosowanych w wyniku im. M. S. ekspe­ Andriejewa do potrzeb p r a c y naukowej placówek m u z e a l n y c h r a d z i e c k i e j A z j i Środkowej. Program systematycznego dzisiaj w szereg ekspedycji, w latach znacznej mierze z etnograficznego wykonany. których pierwsza, 1948—1949 n a t e r e n i e kierowana obwodu kulabskiego, d a n i a w r o k u 1952 w o b w o d z i e g a r m s k i m , kogórskie r e g i o n y teriałów w dolinie zbadania tzw. Karategina przez W a obecnie A. nader jest w Pisarczyk, a następna obejmującym i Darwaza. rzeki Zerawszan, Tadżykistanu D l a jego r e a l i z a c j i z o r g a n i z o w a n o działała prowadziła interesujące już Dziale ba­ wyso­ r o k u 1961 zakończono zbiór m a ­ etnografowie tadżykistańscy k o n - �464 KRONIKA centrują s w e wysiłki n a b a d a n i a c h wych prac terenowych tym bardziej, danych uzyskanych ried jejna Chingan ży Tadżyków do oblasti w Tadżyków pod red. N. pieriod publikację N. Tadżikskoj (isforiko N. J e r SSR narodnyj Ziemliedielie Kara- pie- tieatr. Po tadżikow bass- etnograficzeskij — do d r u k u d a l s z y c h p r a c , m . i n . Tradycyjnej Jerszowa i Z. A . Szirokowej odzie­ Sztuki oraz ludowej A. Pisarczyk. oraz 7 rozdziału i Kazachstana wanie druku wymienić rajona i M . R. R a c h i m o w a 5 doriewoljucjonnyj N. trzeba Tadżikskij Nurdżanowa ocenić i c h udział w n a p i s a n i u p r a c y Kultura Azji podstawie umożliwiły również których J a k o poważne osiągnięcie pracowników Działu E t n o g r a f i i janstwa cennych badawczego. Na Leninabadskogo N. a także p r z y g o t o w a n i e ludowej dotychczaso­ materiałów, przygotowano terenowe spośród tadżikow 4 kuljabskoj rieki garmskim badania riewoljucijej , matieriałam 6 zgromadzonych jednego programu tematycznych, chozjajstwo Oktjabrskoj oczierk) , obwodzie Wymienione 3 monografii s z o w a Sielskoje według ilości i A . P i s a r c z y k obszerną monografię regionalną: Tadżycy i Darwaza . szeregu w w Kotlinie Hisarskiej. Wynikiem ogromne że z e b r a n y c h N. A . K i s l j a k o w a tegina są Tadżyki, zamieszczonego w s e r i i Narody Działu E t n o g r a f i i obrażeń k u l t u r o w y c h w również zagadnieniami i społecznych n a t e r e n i e R e p u b l i k i . kriestSriedniej Narodowi akcentują 8 należy kolchoznogo 1 tomie m i r a . Obie prace w Duszanbe w Duszanbe i byt tadżikskogo duże zaintereso­ współczesnych Nader prze­ interesującą po­ zycją dotyczącą przeobrażeń współczesnych będzie p r a c a M . Chamidżanowej Prze­ miany pro­ w materialnej kulturze górali c e s e m przeobrażeń k u l t u r o w y c h z okolic Matczy. Badaczka u grup przesiedlonych zajęła się z wysokogórskich n i e mogących wyżywić zamieszkałej t a m ludności n a n o w o n a w o d n i o n e terenów i zagospo­ d a r o w a n e z i e m i e tadżyckiej części t z w . Głodnego S t e p u . W W Dziale materiałów i podejmowane Leninabadzie dla początków X X (dawny są także p r a c e Chodżent) opracowania w., a w dotyczące k u l t u r y ludności przeprowadza się b a d a n i a historyczno-etnograficznej Duszanbe zbiera się d a n e monografii przede i XIX życie dziedzinie językoznawstwa. pokolenia tadżyki- znawcą języków, Uznanym w s z y s t k i m Tadżyków t z w . P r z y p a m i r s k i c h , j e s t A . P i s a r c z y k , która m . i n . współdziałała i w miasta Kultura do t e m a t u W a r t o j e s z c z e wspomnieć o poważnych zasługach starszego etnografów dostarczyć jedwabniczego. robotników — Tadżyków k o m b i n a t u stańskich miejskiej. mające w przygotowaniu J . M. Pieszczeriewej Jagnobskie do druku tieksty . 9 olbrzymiej pracy Wybitnym znawcą M. S. Andriejewa języków występu­ jących n a t e r e n i e Tadżykistanu jest również N. N. J e r s z o w . Miejscowym czasopismem publikującym m. in. artykuły etnograficzne są „Izwiestia O t d i e l e n i j a O b s z c z e s t w i e n n y c h N a u k " A N Tadżyckiej S R R . Problematyka j e s z c z e placówki nowicie w Dziale etnograficzna zajmuje poważne Instytutu Historii, Archeologii (Sektorze) Historii Sztuki. W miejsce i Etnografii Dziale w w badaniach Duszanbe, t y m , w ścisłej innej a mia­ współpracy Tytuły p r a c o d d a n y c h lub p r z y g o t o w y w a n y c h do d r u k u podaję w tłuma­ czeniu. „Trudy A N Tadżikskoj S S R " , t. 28, 1960. M o s k w a 1956. „Trudy Instituía i s t o r i i , a r c h e o l o g i i i e t n o g r a f i i A N Tadżikskoj S R R , t. 4 3 : 1957. A u t o r z y : N. N. J e r s z o w , N. A . K i s l j a k o w , J . M . P i e s z c z e r i e w a i S . P. R u s j a j k i n a , „Trudy I n s t i i u f a e i n o g r a f i i A N S S S R " , t. 24: 1954. M o s k w a 1962. Moskwa—Leningrad 1957. 3 4 5 6 7 8 9 �465 KRONIKA z etnografami, prowadzi się m . i n . p r a c e n a d ludową sztuką plastyczną i muzyką Tadżykistanu. Pracownicy śród godna których roda 10 mogą jest poszczycić zbiorowa się s z e r e g i e m publikacji, Iskusstwo tadżikskogo praca . O s t a t n i o oddano do d r u k u interesującą monografię Rzeźbione charze nad Działu wzmianki z XIX ludowym i początków teatrem XX wieku. tadżyckim rozpoczął w c z a s i e s w e j Nader intensywnie N. Nurdżanow, który drzwi prowadzi w swe pracę n a d t y m spo­ na-' Bli­ badania tematem pracy w Dziale Etnografii. R y c . 2. M u z e u m H i s t o r y c z n o - K r a j o z n a w c z e w Pendżykiencie F o t . Z. J a s i e w i c z Niektóre p r o b l e m y Uniwersytetu w uniwersytetach w D. E . Chajtun etnograficzne Duszanbe, w podejmowane którym zresztą radzieckich republikach znany jest dzięki swym są również p r z e z n i e m a , podobnie środkowoazjatyckich, l i c z n y m artykułom pracowników jak i w katedr n a temat innych etnografii. totemizmu, a J . A . S z i b a j e w a z a j m u j e się m. i n . K i r g i z a m i z t e r e n u P a m i r u . Godne wane zainteresowania Ministerstwu Republikańskie M u z e u m wolucyjnego, etnografa Kultury w są Republiki. Duszanbe, kierowanym przez Т. ( r y c . 1) w z b o g a c i stawowe tradycyjne muzea 10 regionalne. D u s z a n b e 1960. 30 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I zbiory, muzealne rozbudowane dziale cenne przede etnograficzne nich, przedre­ kolekcje Etnograficzną obecnie stała w y s t a w a Kolekcje podporządko­ spośród historii okresu nader M. S. A n d r i e j e w a . Tadżyków. Interesujące w I. F u r m o w i c z , przygotowywana zajęcia placówki gromadzi g r a f i c z n e , m . i n . z badań t e r e n o w y c h Muzeum także Najbardziej etno­ ekspozycję obrazująca posiadają pod­ również wszystkim z zakresu tkactwa oraz �466 KRONIKA artystycznej obróbki madziło M u z e u m gu p r z e c h o w u j e miedzi z terenu Wytrwałość planu leży Muzeum doliny etnografów systematycznego dziś do n a j l e p i e j dzieckiej części A z j i publikacje z terenu północnego w Leninabadzie. Muzeum Tadżykistanu, Krajoznawcze w zgro­ Choro- bogate k o l e k c j e związane z t z w . Tadżykami P r z y p a m i r s k i m i , a H i s - toryczno-Krajoznawcze graficzne i drewna Krajoznawcze ocaliły w Pendżykiencie ( r y c . 2) z b i e r a eksponaty etno­ Zerawszanu tadżykistańskich w przebadania zbadanych Środkowej. r e a l i z a c j i zakreślonego p r z e d Tadżykistanu pod względem Wieloletnie sprawiła, że R e p u b l i k a etnograficznym badania od niepamięci o b r a z t r a d y c y j n e j terenowe laty ta n a ­ na terenie i oparte ra­ na k u l t u r y tego n a d e r nich interesu­ jącego d l a etnografów r e g i o n u i umożliwiają włączanie wartościowych j e j e l e m e n ­ tów do kultury narodowej. Zbigniew ETNOGRAFICZNE O rozwoju OŚRODKI nauki w Uzbeckiej W UZBEKISTANIE Jasiewicz 1 S R R , która w r o k u 1964 obchodziła swój leusz z okazji 40-lecia proklamowania, mówi m . i n . ożywiona działalność jubi­ republi­ kańskich placówek e t n o g r a f i c z n y c h . T r a d y c y j n y m c e n t r u m życia n a u k o w e g o w U z ­ bekistanie j e s t T a s z k i e n t . T a m też działa najpoważniejsza instytucja naukowa w kraju etnograficzna — Dział E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i i A r c h e o l o g i i Akademii N a u k U z b e c k i e j S R R i s z e r e g i n n y c h placówek podejmujących problematykę e t n o ­ graficzną. Dział E t n o g r a f i i (Sektor Etnografii) rozpoczął swoją działalność w r o k u 1943 w r a m a c h u t w o r z o n e g o wówczas w s p o m n i a n e g o już I n s t y t u t u H i s t o r i i i A r c h e o l o ­ gii. Pracami żyjący Działu prof. w pierwszym M. S . A n d r i e j e w , okresie uczony jego i s t n i e n i a kierował i organizator o wybitnych dziś już nie­ zasługach dla r o z w o j u e t n o g r a f i i obszarów r a d z i e c k i c h r e p u b l i k środkowoazjatyckich. J e g o w s p ó ł ­ pracownikami kowie M. byli inni znakomici znawcy S. A n d r i e j e w a Srodkowoazjatyckiego z Wschodniego etnografii Wydziału Azji Środkowej, Państwowego wychowan­ Uniwersytetu w T a s z k i e n c i e ( S A G U ) , N. G . M a l i c k i , A . P i s a r c z y k i O. A . Suchariewa. R o z r o s t Działu nastąpił grafii przede w s z y s t k i m po r o k u to r o z b u d o w a n y ośrodek dysponujący 1958. D z i s i a j 12 p r a c o w n i k a m i 5 t z w . „starszych" pracowników n a u k i ze s t o p n i a m i d o k t o r a Dział naukowymi Etno­ (w t y m i kandydatów nauk), 2 p r a c o w n i k a m i n a u k o w o - t e c h n i c z n y m i oraz 6 a s p i r a n t a m i (spośród n i c h 1 z a o c z n y ) . Placówką znawczyni kieruje kultury O. A . S u c h a r i e w a , Uzbeków i wieloletnia badaczka terenowa i doskonała Tadżyków. B e z p r z e s a d y można stwierdzić, że Dział E t n o g r a f i i , prowadzący b a d a n i a m . i n . n a d przeobrażeniami w k u l t u r z e współczesnej, s a m byłby interesującym obiektem A u t o r powyższej i n f o r m a c j i zaznajomił się w c z a s i e s w e g o p o b y t u w T a d ż y ­ k i s t a n i e w 1963 r. z p r a c a m i n a u k o w y m i i z b i o r a m i m u z e a l n y m i w D u s z a n b e i P e n ­ dżykiencie. A u t o r i n f o r m a c j i o działalności e t n o g r a f i c z n e j n a t e r e n i e U z b e k i s t a n u p r z e ­ b y w a ł w r o k u 1963 n a s t y p e n d i u m n a u k o w y m w Z S R R , m . i n . w U z b e k i s t a n i e . W U z b e c k i e j S R R materiały u z y s k a n o n a drodze bezpośredniego z a p o z n a n i a się z p r a c a m i ośrodków n a u k o w y c h i m u z e a m i w T a s z k i e n c i e , S a m a r k a n d z i e , B u c h a r z e , F e r g a n i e i K o k a n d z i e . Wiadomości o pozostałych m u z e a c h zaczerpnięto z p r a c y J . I . G 1 a s s a, L . M . L a n d y , Muzjej Uzbekistana, T a s z k i e n t 1961. 11 1 �467 KRONIKA dla b a d a c z a , teligencji. i płeć zajmującego Pochodzenie się z a g a d n i e n i e m społeczne są w y r a z i s t y m tworzenia się i r o z w o j u jego pracowników, zwierciadłem owych uzbeckiej i n ­ i c h przynależność przemian społecznych narodowa i kulturalnych, j a k i e dokonały się w k r a j u po R e w o l u c j i . Z a t r u d n i e n i w D z i a l e to w większości młodzi robotniczego. Uzbecy, wszystkim pochodzenia olbrzymiej chłopskiego, a także O j c i e c j e d n e g o z n i c h był n i e w o l n i k i e m w Choreżmie i wolność u z y ­ skał dopiero w r o k u wych przede jest k i l k a 1920, po o b a l e n i u Uzbeczek. t a m c h a n a t u . W ś r ó d pracowników I c h społeczny i kulturalny awans można nauko­ przyrównać w jego r a d y k a l i z m i e do p r z e m i a n w życiu s y n a n i e w o l n i k a . Narodziny rozwoju kadry uzbeckich pracy naukowej k a m i i doskonale stwarzają niewątpliwie znający miejscową specyfikę kulturową, mają nia w prowadzeniu grafów etnografów duże szanse ośrodka. Młodzi n a u k o w c y , władający m i e j s c o w y m i języ­ ogromne ułatwie­ badań t e r e n o w y c h . Wykształcenie owej k a d r y u z b e c k i c h e t n o ­ j e s t w dużej m i e r z e zasługą Działu i jego k i e r o w n i c z k i . N a b ó r k ó w o d b y w a ł się p r z e d e w s z y s t k i m spośród historyków, absolwentów pracowni­ miejscowego u n i w e r s y t e t u i I n s t y t u t u P e d a g o g i c z n e g o . Część z n i c h dokształcała się poza ośrod­ k i e m , n a a s p i r a n t u r a c h w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i i m . N. N. Mikłucho-Makłaja w M o ­ skwie i Leningradzie. wersyteckie Łomonosowa w W ciekania w pracowników Działu uzyskał Katedrze Etnografii Działu wyróżnić można ludności m i a s t ; 2) b a d a n i a kultury kierunków 3 jej zasadnicze k i e r u n k i : k u l t u r y ludności w i e j s k i e j ; 3) d o ­ miejskiej uzyskały zainteresowań. obecnie Przyczyn w Uzbekistanie takiego stanu priorytet rzeczy należy wśród szukać, dużej r o l i m i a s t n a t y m t e r e n i e zarówno d z i s i a j ( w r o k u 1959 l u d ­ zamieszkała w miastach stanowiła 33,6°/o ogółu ludności i w przeszłości, k i e d y to m i e j s k i e ośrodki: S a m a r k a n d a , z n a n e były d a l e k o za g r a n i c a m i Środkowej miejską uni­ Uniwersytetu im. etnogenetycznc. j a k sądzę, w ność działalności kultury Badania innych z obecnych etnograficzne Moskwie. naukowej 1) b a d a n i a T y l k o jeden wykształcenie Azji. W Uzbekistanu), z a k r e s i e studiów n a d kulturą uwzględnione są w p r a c a c h Działu d w a a s p e k t y tej p r o b l e m a t y k i : nia etnograficzne współczesnymi jak Buchara, Taszkient i in. bada­ n a d historią m i a s t w X I X i n a początku X X w. oraz b a d a n i a n a d przeobrażeniami w życiu ludności m i e j s k i e j . P i e r w s z y s i a d a doniosłe z n a c z e n i e w w a r u n k a c h z nich ubóstwa źródeł p i s a n y c h n a t e r e n i e po­ Uzbe­ k i s t a n u . W i e l e z a s a d n i c z y c h zagadnień z h i s t o r i i m i a s t X I X i początków X X w., takich j a k ilość ludności i gęstość zaludnienia, granice, . administracja i sądo­ w n i c t w o , przemysł i h a n d e l , n i e mówiąc już o t a k interesujących p r o b l e m a c h , j a k życie „machalla" — dzielnic miejskich lub s y t u a c j i mogą być rozwiązane p r z e d e terenowych. W rozwijaniu przedstawionej cia m a O. A . S u c h a r i e w a . P o s i a d a cenne historyczno-etnograficzne i Pozdniefieodalnyj gorod promyszliennost . w również: końcu XIX przygotowująca Taszkientu 2 3 kultu problematyki dorobku istorii końca XIX religijnego, wielkie naukowym gorodow XX w. I. Dżabbarow, którego praca kandydacka i na początku X X w i e k u z n a j d u j e monografię w końcu XIX T a s z k i e n t 1958. T a s z k i e n t 1962. jednej z dzielnic się w osiągnię­ ćhanstwa 2 Riemiesliennaja Rzemiosła podej­ Chorezmu d r u k u , oraz M . R u z i j e w a T a s z k i e n t u Sziejchantaurska i na początku X X wieku. tej badań, m. in. nader Bucharskogo — naczała w etnograficznych B a d a n i a h i s t o r i i poszczególnych d z i e d z i n życia m i e j s k i e g o 3 mują powyżej ona w s w y m studia: К Buchara organizacji w s z y s t k i m n a drodze Niemniej część ważna i interesująca �468 KRONIKA jest problematyka ukończył klasy cie robotniczej i współczesnych pracę, m . i n . opartą Uzbekistanu, kultura przeobrażeń w o materiały R. K u r b a n g a l i j e w a robotników-Uzbeków a A . Hodżajew pisze o Kulturze Drugi kultura kompleks wsi. I terenowych, przemysłu interesujących obserwujemy podział Tworzenie się Ży­ z b i e r a materiały do t e m a t u włókienniczego i życiu robotników-Uzbeków zagadnień tutaj życiu ludności m i a s t . F . A r i p o w z badań w zespół etnografów na Margelanie, Taszkientu. problematykę t a s z k i e n c k i c h to historyczną, doty­ czącą X I X i początków X X w., i współczesną. W z a k r e s i e tej p i e r w s z e j I. D ż a b b a Rolnictwo row opracowuje południowego Chorezmu. B a d a n i a n a d wsią współczesną znalazły w y r a z w p u b l i k a c j a c h : A . O. S u c h a r i e w e j i nastojaszczije sielenija Uzbekistana . i 4 Współczesną 5 mowa Ajkyran problematyką przygotowująca pracę Nowe wełnianych brygadach Problematyka resujący z różnorodnych kołchozów etnogenezy kierunek prac stanowi zajmuje pracy Proszłoje i M . A . Bikżanowej Bikżanowej wiejską i stosunki Siemja w kołchozach się również M. Kasi- międzyludzkie w ba­ taszkienckiego. wydzielony Etnografowie dotyczących nakże n a o k r e s a c h najbliższych, A. warunki obwodu Działu. materiałów M. i trzeba przyznać nader t a s z k i e n c c y korzystając odległej przeszłości, koncentrują dostępnych b a d a n i o m metodami inte­ oczywiście się jed­ etnograficznymi. P r z e d m i o t e m i c h z a i n t e r e s o w a n i a j e s t p r z e d e w s z y s t k i m proces i d e n t y f i k a c j i z n a ­ rodem u z b e c k i m grup, które dotąd n i e utraciły świadomości s w e j rębności. Monografię Uzbecy-Karlucy cował dzie K. Szanijazow, uzbeckiego się on p r o c e s a m i z ogromnym a narodu. południowego T. Fajzijew ukończył i zachodniego pracę plemiennej Chorezmu od­ opra­ Uzbecy-Karamińcy w skła­ N i e c o inną problematykę podjął B . A m i n ó w . Zainteresował etnicznymi mającymi miejsce na zagospodarowanym obecnie r o z m a c h e m i z a l u d n i a n y m t z w . Głodnym S t e p i e n a p o g r a n i c z u kistanu, Kazachstanu i Uzbe­ Tadżykistanu. Dzięki interesującym w y n i k o m długoletnich badań Dział zdobył poważny a u t o ­ r y t e t n a u k o w y . Dużym osiągnięciem Działu j e s t a u t o r s t w o rozdziału Uzbeki m i e Narodów badawcze monografia Sriedniej Działu Azji i Kazachstana zaprezentuje Uzbecy. oddana 6 . W bardziej do d r u k u obszerna, dwutomowa, szczególnych gałęzi g o s p o d a r k i : r o l n i c t w a , h o d o w l i , przemysłu, a ponadto rozdziałów dających charakterystykę n a terenie U z b e k i s t a n u i analizujących ności, p r z e d s t a w i t o m y Uzbeków wybrane zagadnienia transpor­ miasta i materialne warunki osiedla życia k u l t u r y społecznej. Z a s y g n a l i z o w a n e lud­ dwa będą n a d e r r e p r e z e n t a t y w n e dla p r o f i l u n a u k o w e g o ośrodka. P r o f i l t e n określa p r z e d e w s z y s t k i m n a d e r s z e r o k i e p o j m o w a n i e nadto dążność do p o d e j m o w a n i a jednoczesnych zbiorowa T o m 1 zawierać będzie omówienie zagadnień etnogenezy i p o ­ tu, n a t o m i a s t 2 t o m , obok wiejskiego w 1 to­ pełnej p o s t a c i osiągnięcia dużych z a k r e s u etnografii, a p o ­ n a szeroką skalę p r o b l e m a t y k i współczesnej osiągnięciach w zakresie studiów przy historyczno-etnograficz- n y c h , z ukłonem w k i e r u n k u b a d a n i a h i s t o r i i k u l t u r y m i a s t . Rozprawy naukowe przygotowane w Dziale m i e j s c o w e c z a s o p i s m o „Izwiestia A N U z b e k s k o j publikuje w pierwszym S S R " , seria nauk rzędzie społecznych. P r o b l e m a t y k a e t n o g r a f i c z n a znalazła s w e m i e j s c e również w b a d a n i a c h i n n y c h i n s t y t u c j i n a u k o w y c h n a t e r e n i e T a s z k i e n t u . S t u d i a n a d literaturą ludową dzone są p r z e d e w s z y s t k i m w I n s t y t u c i e Języka i L i t e r a t u r y A N p r a c e n a d ludową sztuką plastyczną w N a u k o w o - b a d a w c z y m 4 5 6 T a s z k i e n t 1955. T a s z k i e n t 1959. W p r a c y Narody mira, M o s k w a 1962. prowa­ Uzbeckiej S R R , Instytucie Sztuki M i - �469 KRONIKA Ryc. 1. O z d o b n a alabastrowa nisza, typowa z X I X i pocz. X X w i e k u , wypełniona Muzeum dla bogatych ceramiką Sztuki Stosowanej wnętrz u z b e c k i c h współcześnie produkowaną. Uzbekistanu. Taszkient F o t . Z. J a s i e w i c z �470 KRONIKA nisterstwa K u l t u r y Uzbeckiej Konserwatorium S R R , a m u z y k a ludowa badana jest w 1 Wydzieloną grupę i n s t y t u c j i spełniających poważne z a d a n i a jak i popularyzacyjne etnograficzne w zakresie etnografii Historii Ludów zarówno naukowe stanowią m u z e a . W T a s z k i e n c i e z b i o r y przechowują i eksponują c z t e r y placówki Muzeum Państwowym w Taszkiencie. Uzbekistanu muzealne: (ul. K u j b y s z e w a 6) to n a j s t a r s z a pla­ cówka m u z e a l n a n a t e r e n i e r a d z i e c k i e j A z j i Środkowej. Zalążkiem j e j było Muzeum T a s z k i e n c k i e założone w Muzeum niejednokrotnie ulegało roku 1876. W reorganizacji ciągu s w o j e j i zmieniało wieloletniej swoją Muzeum związane było z A k a d e m i ą N a u k R e p u b l i k i , obecnie sterstwo Kultury. Muzeum r u j e M . Sułtanów. Z b i o r y posiada przeszło 90 k o l e k c j i obejmujących m. i n . materiały związane wydzielony działu są n a d e r zebrane w z rzemiosłem, p r z e d e wnętrz i stale okazale „Trudy Muzeum Muzjeja Muzeum publikowane AN były Uzbekskoj S z t u k i Stosowanej tkactwem we cowa, znanego których miejscowi miłośnika obecnie dywa­ swój własnym stan mistrzowie rzeźby w gipsie wszystkim z pierwowzorów cji. K o l e k c j e m u z e a l n e wyrobów Muzeum opracowaniu Katedry Etnografii Państwowe w i oddziale drewnie, zbiorów i malarze. Uniwersytetu Muzeum sztuki Sztuk ludowej tomy . 8 7) powstało w W wyposażeniu Muzeum jest wnętrz, ściśle powiązane w wyproduko­ przeobrażeń w etnografka — zakresu 16) posiada w gipsie oraz hafciarstwa, m. in. eksponuje również a r t y s t y c z n e w y r o b y chińskie, japońskie oraz i n d y j s k i e . Duże zasługi d l a w z b o g a c e n i a Muzeum, W a także jego a r c h i w u m l a t a c h 1936—1937 kierował chary, C h i w y i Margelanu. rękopisów i fotografii, ludową utrzymały się w M u z e u m opublikowano ostatnio położył M . S . on wielomiesięcznymi e k s p e d y c j a m i Tradycje pracy naukowej interesujący do d z i s i a j . W album nauko­ absolwentka c e r a m i k i , rzeźby i tkactwa Muzeum do arty­ Moskwie. S R R (ul. P r o l i e t a r s k a j a z przede produk­ k i e r u j e A . I. S i d o r i e n k o , a w a r t y s t y c z n y c h rzemiosł m e t a l o w y c h b u c h a r s k i e t k a n i n y s z y t e złotem i d y w a n y . do j e d y n i e nawiązujących procesu Sokołowa, i m . Łomonosowa zbiory roku ( r y c . 1), u c z e s t n i c z y l i n a j l e p s i s t r o n y z przedmiotów d l a śledzenia Uzbeckiej bogate trzy artystycznych wprowadzanych uczestniczy A. pra­ wydawnictwie R e p u b l i k i , a jego z b i o r y składają się s t y c z n e j wytwórczości U z b e k i s t a n u . M u z e u m wym m. in. pod k o n i e c X I X w. p r z e z A . A . P o ł o w - składające się z j e d n e j źródłem posiadania się dotąd w a n y c h ściśle w e d ł u g w z o r ó w t r a d y c y j n y c h , a z drugiej t y c h wzorów, są k a p i t a l n y m odzieżą, w y ­ przygotowane przez periodycznym środkowoazjatyckiej. się e k s p o z y c j a są (przebogate k o l e k c j e U z b e k i s t a n u (ul. S z p i l k o w s k a j a z Zarządem Przemysłu A r t y s t y c z n e g o kie­ zbiory S S R " , którego ukazały sztuki mieści prezentują a także r o l n i c t w e m , uzupełnia 1937 i mieści się w pałacyku w y s t a w i o n y m w którym się drogą c o r o c z n y c h e k s p e d y c j i t e r e n o w y c h . P r a c e n a u k o w e cowników 1963 mu Mini­ 10 tys. przedmiotów, wśród których wszystkim in. Muzeum roku patronuje Dział E t n o g r a f i c z n y , Szczególnie n ó w ) i a r t y s t y c z n y m i rzemiosłami m e t a l o w y m i , posażeniem Do bogate i interesujące. Składa się n a n i e ponad X I X w. historii nazwę. kolekcji Andriejew m . i n . do B u - w z a k r e s i e badań n a d sztuką ramach wydawnictw B. Sjergiejewa Cziekanka muzealnych po miedi . 9 M . i n . o p u b l i k o w a n e p r z y g o t o w a n e wspólnie z Działem E t n o g r a f i i obszerne Narodnoje dekoratiwnoje iskusstwo sowietskogo Uzbekistana. Tiekstil, Taszkient 1954, oraz a l b u m y : P. Z a c h i d o w a , Fierganskaja rospis, T a s z k i e n t 1960; A . M o różowej, Maszinnaja diekoratiwnaja wysziwka Uzbekistana, T a s z k i e n t 1960; I. M . P r i с y, Taszkientskaja riezba po ganczu, T a s z k i e n t 1960, oraz G . L . С z i e p i e l i e w i e c k i e j , Suzani Uzbekistana, T a s z k i e n t 1961. T a s z k i e n t 1951—1956. T a s z k i e n t 1960. 7 8 9 �471 KRONIKA Interesujące d l a e t n o g r a f a Szerzenia Wiedzy materiały e k s p o n u j e Naukowej religii i ateizmu. W także Republikańskie (ul. B i e s z a g a c z s k a j a Muzeum zgromadzono 5), posiadające m. Muzeum i n . oddział n i e c o zabytków i materiałów fotogra­ f i c z n y c h dotyczących m i e j s c o w y c h wierzeń i r e l i g i i . Jedynym naukowym jest N u k u s , kałpacka Filia etnografów, ośrodkiem e t n o g r a f i c z n y m stolica Autonomicznej Akademii przede Nauk Uzbeckiej wszystkim w Moskwie. Badaniami w granicach Karakałpakii, interesujące i c h g r u p y w R e p u b l i c e poza T a s z k i e n t e m R e p u b l i k i Karakałpackiej, gdzie S R R . Działa absolwentów placówki w Karagrupa Katedry Nukusie ale również pracuje tam kilkuosobowa objęci Etnografii są nie tylko na innych terenach w K o t l i n i e Fergańskiej Uniwersytetu Karakałpacy Uzbekistanu, m. i n . i w obwodach chorezmijskim i b u - charskim. Niesłychanie gęsta j e s t n a t o m i a s t sieć r e g i o n a l n y c h muzeów, w których z r e ­ guły p r z e c h o w y w a n e są c e n n e materiały etnograficzne, odzwierciedlające specyfikę r e g i o n u . N i e s t e t y w żadnym z t y c h muzeów n i e m a j e s z c z e etnografów. Najbardziej publikańskie M u z e u m Nader bogate rozbudowane muzeów pozastołecznych Historii K u l t u r y i Sztuki Uzbeckiej etnograficzne zbiory mieślnicze, odzież, a p r z e d e Obwodowe Muzeum spośród Muzeum obejmują SRR w przyrodniczy regionalne i Rewolucji i porewolucyjny. przy czym ten ostatni Materiały e t n o g r a f i c z n e i e k s p o z y c j i działu s p r z e d R e w o l u c j i . W czości rzemieślniczej, miedzianych, szczególnie jubilerstwo, odlewnictwo obronnym dwa zasadnicze podzielono na oddziały: okres znaleźć można w reprezentowana z brązu i jest żeliwa, rze­ Podobnie j a k i po­ a sprzed magazynach B u c h a r z e , z n a k o m i t y m ośrodku bogato i Bucharze mieści się w „ A r k u " — placówka w B u c h a r z e p o s i a d a historyczny, rolnicze artystyczne. W z a m k u , stanowiącym do 1920 r. siedzibę e m i r a b u c h a r s k i e g o . zostałe m u z e a jest R e ­ Samarkandzie. narzędzia wszystkim ludowe wyroby Historyczno-Krajoznawcze kulturową zawodowych wytwór­ produkcja przede naczyń wszystkim t k a c t w o i haft złotą nicią. E t n o g r a f n i e może jednakże, zarówno w B u c h a r z e j a k i gdzie i n d z i e j , pominąć działów h i s t o r i i o k r e s u po R e w o l u c j i , zawierających kiedy nader interesujące materiały mówiące o drogach i społecznych w U z b e k i s t a n i e ; p r z e p r o w a d z a n i u wizacji wsi, walce filię — Dział Twórczości emira. W o nadanie bogatych Ludowej, kobiecie reformy mieszczący się w się w swoim na Uzbekistanu C h i w i e n o s i nazwę C h o r e z m i j s k i e g o nego. Dział przedrewolucyjny mieści się w do Muzeum byłym poszerza pałacu pałacu rzemiosła a r t y s t y c z ­ e m i r a i jego docieramy muzealna w kolekty­ Bucharze byłym p o d m i e j s k i m wytwory czasie n a potrzeby północ w nie­ kulturowych rolnej i wodnej, itp. M u z e u m s a l a c h pałacowych z g r o m a d z o n o nego, w y p r o d u k o w a n e Przesuwając praw przeobrażeń dworu. Chorezmu. Placówka Historyczno-Rewolucyjchiwijskich władców. U w a g ę zwracają: k o l e k c j a narzędzi r o l n i c z y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla c h o r e z m i j skich Uzbeków kałpakii oraz Nukusie odtworzone działa przedrewolucyjnej Muzeum graficznych. Eksponuje rzemieślnicze, wyroby W odzież miejscowe Karakałpackie oparty jest wnętrza m i e s z k a l n e . W Muzeum przede Krajoznawcze. wszystkim stolicy K a r a - Oddział się karakałpackie narzędzia r o l n i c z e i r y b a c k i e , oraz wytwory sztuki ludowej: historii n a materiałach rzeźby w etno­ narzędzia drewnie, hafty, j u b i l e r s k i e , d y w a n y , zdobioną uprzęż końską i t d . najbardziej zgromadzono w na południe Obwodowym wysuniętym Muzeum krańcu Uzbekistanu, Historyczno-Krajoznawczym natów dotyczących rzemiosł z końca X I X i X X w., a także kolekcję narzędzi rolniczych. W podwórzu muzeum u z b e c k i e g o z końca X I X — początkó\v X X w . pokazano wnętrze w Termezie, szereg ekspo­ miejscowych domostwa chłopa �472 KRONIKA R y c . 2. „ U r d a " — były pałac chanów w K o k a n d z i e , obecnie M i e j s k i e Muzeum K r a j o z n a w c z e . F r o n t o n z 2 poł. X I X w. Fot. Z. Jasiewicz �473 KRONIKA S z e r e g muzeów z o r g a n i z o w a n o n a t e r e n i e K o t l i n y Fergańskiej, w regionie gęsto zaludnionym Margelan), pracuje rają i o poważnym gdzie Obwodowe Muzeum materiały kiem znaczeniu gospodarczym. pod k o n i e c X I X w. przede mieszkał Krajoznawcze. W przez Zbiory Ferganie kilka (dawny lat B. etnograficzne Nowy Grąbczewski, Muzeum zawie­ w s z y s t k i m z z a k r e s u t k a c t w a , którego z n a k o m i t y m był p o b l i s k i M a r g e l a n . W ośrod­ K o k a n d z i e , do r o k u 1876 s t o l i c y C h a n a t u K o k a n - dzkiego, M i e j s k i e M u z e u m K r a j o z n a w c z e mieści się w byłym pałacu c h a n a C h u d o jara, t z w . „ U r d z i e " ( r y c . 2). B o g a t e materiały e t n o g r a f i c z n e równo w dziale historii okresu naukową p r z e d s t a w i a z których terenie słynął Kokand. Kotliny wodowe przede Pozostałe w muzea granicach Krajoznawcze w posiadające i Miejskie tam za­ Dużą wartość naczyń m i e d z i a n y c h , zbiory przynależnych Andiżanie znajdujemy j a k i sztuki. w s z y s t k i m kolekcja zdobionych Fergańskiej, Muzeum przedrewolucyjnego etnograficzne Uzbekistanowi, Muzeum na to Ob­ Krajoznawcze w Namanganie. Prężne ośrodki n a u k o w e szego r o z w o j u pracowany etnografii i gęsta sieć placówek m u z e a l n y c h są gwarancją w U z b e k i s t a n i e . Rękojmię r o z w o j u i r e a l i z o w a n y w ośrodku t a s z k i e n c k i m n a d e r interesujący p r o g r a m b a ­ dań e t n o g r a f i c z n y c h , zwróconych z j e d n e j s t r o n y k u przeszłości, p r z y c z y m e t n o ­ g r a f o w i e rozwiązują n i e k i e d y w ę z ł o w e p r o b l e m y a dal­ s t a n o w i również w y ­ z drugiej nastawionych na szerokie h i s t o r i i X I X i początków X X w., analizowanie współczesnych przeobrażeń kulturowych. Zbigniew Jasiewicz DZIAŁALNOŚĆ B A D A W C Z A N I E M I E C K I E G O I N S T Y T U T U E T N O G R A F I C Z N E G O P R Z Y N I E M I E C K I E J A K A D E M I I N A U K W B E R L I N I E W L A T A C H 1955—1965 W grafii Niemieckiej Republice p r o w a d z o n e są p r z e d e Demokratycznej i w Instytucie Ludoznawstwa badawczy powstał z w badawcze Dreźnie Etnograficznego i Oddziału (im. Wossidly). Wyższej na nowo jako Instytut S z t u k i L u d o w e j nalną. W Rudolf go w ośrodek b a d a w c z y 1962 r. po przejściu Weinhold. regionalnej Również Szkoły wiejskiego etnograf, Richard sposobu Wossidlo, czasie swoich z zamieszek badawczemu — drezdeński Adolf Spamer założonego utworzył go się głównie problematyką n a emeryturę k i e r o w n i c t w o regio­ ośrodka objął r o s t o c k i z a główny c e l s t a w i a sobie o p r a c o w a n i e Podwaliną tego ośrodka j e s t A r c h i w u m i m . W o s s i d l y , życia z wojennych, i rodzajów własnych podróży B e c k m a n n , były współpracownik zbiór Ośrodek Technicznej, około 2 000 000 ss. materiałów rękopiśmiennych i rysunków tyczących 1885—1939 w etno­ i E t n o g r a f i i , a następnie F r i e d r i c h S i e b e r zajmujący Siebera ośrodek k u l t u r y ludowej. zbiór zawierający zakresie w B e r l i n i e do I n s t y t u t u należy od 1954 r. Rostocku w 1919 r. p r z e z K a r o l a R e u s c h e l a . P o o s t a t n i e j w o j n i e rozbudował w Łużyckiego N i e m i e c k i e j A k a d e m i i N a u k >. Oprócz głównej placówki b a d a w c z e j ośrodek prace wszystkim w Niemieckim Instytucie Etnograficznym pracy materiałów badawczych Wossidly, przechował już pod k i e r o w n i c t w e m (zajęć). Archiwum gromadzonych po m e k l e m b u r s k i m w go, a następnie K a r l a Baumgartena przekazał — latach kraju. uratował ten j e d y n y w s w o i m do­ założył Paul rodzaju ośrodkowi do celów nauko­ wych. O p o w s t a n i u I n s t y t u t u i p i e r w s z y c h l a t a c h jego działalności pisała D. m a n n, Z działalności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Nauk w Berlinie, „Etnografia P o l s k a " , t. 4 : 1961, s. 385—391. 1 Stock­ Akademii �474 KRONIKA I n s t y t u t posiada działów kultury bogate a r c h i w u m materiałów i i l u s t r a c j i dotyczących ludowej, centralną bieżąco s z e r e g o b s z e r n y c h bibliotekę etnograficzną, różnych opracowuje też na bibliografii. P r a c e b a d a w c z e I n s t y t u t u koncentrują się wokół następujących zagadnień: p o ­ ezja i muzyka ludowa; praca i narzędzia r u n k i życia (szczególnie p r o b l e m a t y k a należałoby wymienić prace redakcyjne czasopismami i wydawnictwami 1 tak w do n i e d a w n a tradycji zakresie dom i z a g r o d a związane z wydawanymi poezji o wielu pracowników opracowuje tematykę ludowych demokratyczno-wolnośeiowych 1954 r. W o l f g a n g S t e i n i t z charakterze i rewolucyjnymi Instytut odbicie w pieśni i o p o w i a d a n i a c h 3 i rewolucyjnych. w k i l k u podstawowych Kierunek w 1962 г., w któ­ dokumentację i analizę pieśni l u d o w y c h (116 t y p ó w ) . Są to 4 demokratycznym wydarzeniami pieśni l u d o w e n i e m i e c k i e g o i opozycyjnym, związane z politycznymi z o k r e s u 1815—1933. G ł ó w n ą część z b i o r u rewolucyjnego r u c h u robotniczego stanowią z 1933 r. T o m t e n poprzedziło k i l k a artykułów , w j e d n y m zaś z n i c h S t e i n i t z wyciąga w n i o s k i 5 retyczne z przeprowadzonych Strobach s t o s u n k i społeczne ( l a m e n t y ) . W gruntownie teo­ badań n a d współczesną pieśnią robotniczą i ludową (chłopską). P o n a d t o H e r m a n n klagen, ten dziełach. P r a c e te k o n t y n u u j e w d a l s z y m ciągu, czego r e z u l t a t e m j e s t t o m w y d a n y pieśni przez wa­ Ponadto 2 ludowej r y m autor przedstawia (osiedle); ciągłymi . nietkniętą, a m i a n o w i c i e ruchów wytyczył w pracy, X I X i X X stulecia), dokumentacja. opracowywał pieśni chłopskie krytykujące 1964 r. ukazała się j e g o m o n o g r a f i a p o d b u d o w a n a źródłową dokumentacją . A u t o r 6 Bauern- pt. t e n opublikował także s z e r e g artykułów analizujących poszczególne pieśni. Po zakończeniu tradycje ujęcia pieśni stanowiło Strobach badań demokratyczne ludowej opracowanie n a d n i e m i e c k i m i pieśniami i opozycyjne, w aspekcie ludowymi, przekazującymi przystąpiono do o p r a c o w a n i a h i s t o r y c z n y m . Podstawę a r c h i w a l n y c h źródeł, którego i B r i g i t t e E m m r i c h . Ogólną syntezę mają syntetycznego d l a tego dokonali zamierzenia wspólnie l o n y c h okresów h i s t o r y c z n y c h o r a z poszczególnych g r u p pieśni. D o tego badania Hermann poprzedzić m o n o g r a f i e B . E m m r i c h n a d niemiecką pieśnią rzemieślniczą. J a k o dalsze okreś­ zmierzają przewidzia­ n e są m o n o g r a f i e n i e m i e c k i c h pieśni żołnierskich i l u d o w y c h z X V I I w. C e n t r a l n y m zagadnieniem t e o r i i pieśni l u d o w e j i jej w a r i a c j i zajmuje się H . S t r o b a c h , który opublikował już k i l k a artykułów n a t e n t e m a t . 7 I n s t y t u t w y d a j e następujące p u b l i k a c j e n a u k o w e : „Veróffentlichungen des Instituís für d e u t s c h e V o l k s k u n d e " , B e r l i n , A k a d e m i e - V e r l a g ( w skrócie: „Veróff. d. I n s i . f. d i . V k . " ) ; (od 1950 r. ukazało się 40 m o n o g r a f i i ) . „Deufsches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " . H e r a u s g e g e b e n v o m Insíiíuí für deuísche V o l k s k u n d e , B e r l i n , A k a d e m i e - V e r l a g , 1955 i dalsze. ( W skrócie: D J b f V K ) ; „Demos". Eíhnographische u n d folklorisíische Informaíionen. H e r a u s g e g e b e n v o m I n s t i t u t für d e u t s c h e V o l k s ­ k u n d e , B e r l i n , A k a d e m i e - V e r l a g , 1960 i dalsze. Zob. S t о с к m a n n, op. cit., s. 388. Deutsche Volkslieder demokratischen Charakters aus sechs Jahrhunderten, t. 1, „Veroff. d. Insí. f. dí. V k . " , i . 4: 1954. Z o b . S í o c k m a n n , op. cit., s. 389; W. S í e i n i t z , Arbęiterlied und Volkslied, „Sitzungsberichíe d e r D e u t s c h e A k a d e m i e d e r W i s s e n s c h a f t e n z u B e r l i n , K l a s s e für S p r a c h e n , L i t e r a t u r u n d K u n s t " , z. 8: 1965, o r a z D J b f V k , t. 12: 1966, s. 1—14; t e n ż e , Das Lied von Robert Blum, D J b f V k , t. 7: 1961. H . S t r o b a c h , Bauernklagen. Vntersuchungen zum sozialkritischen deutschen Volkslied, „Veroff. d. Insí. 1 dí. V k . " , t. 3 3 : 1964. H . S t r o b a c h , Varíabilitdt und V a r i a t i o n a i s Kategorien der Volkslíedtradition, [w:] VII International KongrejS jur Anthropologie und Ethnologie. Wissen­ schaften, M o s k w a 1964; t e n ż e , Variierungstendenzen im deutschen Arbeitervolkslied, D J b f V k , t. 11: 1965, s. 183—191; i e n ż e, Volksliedvariabilitát, Gesetzmafrigkeiten und Bedingungen, „Jahrbuch für V o l k s l i e d f o r s c h u n g " , t. 11; 1966. 2 3 4 5 6 7 �475 KRONIKA Doris częte i Erich przed wyniki badań stuleciu, Stockmann, muzykolodzy laty badania nad D. naszego opracowywania ludowym opublikowała materiałów i śpiewem Stockmann w I n s t y t u t u , kontynuują pieśni i Altmark w 1962 r . (Stara W 9 muzyki około 1000 zapisów, w Marchia) rozpo­ Nowsze 8 wymienionej z e b r a n y c h w e wcześniejszym o k r e s i e znajdują w y c h z 1955 г., g r o m a d z o n y c h ludowej . w ostatnim pracy się z b i o r y z a pomocą nagrań m a g n e t o f o n o w y c h . oprócz pieśni Całość ludo­ zawiera c z y m 625 t r a n s k r y p c j i z taśmy, a d o d a t k o w o j e s z c z e 2000 incipiów (początków) pieśni sygnalizujących r e p e r t u a r z A l t m a r k . Specjalnym ludową, zadaniem naszego które od l a t p r o w a d z i Wilfriedem Fiedlerem . 1 0 Ukazał k i l k a wartościowych artykułów Głównym skich polem ludowych 12 są badania nad wspólnie paischen naukowej E . Stockmanna m u z y c z n y c h , które jest b a d a n i e prowadzi wspólnie dalsze prace poświęciła się b a d a n i u Autorka 1 4 nad wydaniem zbioru tej s a m e j widziane z regionów opracowania tomu przygotowywanie der opowiadań i podań und Herr podań zawierających nego . Poszczególne t o m y są europej­ Knecht wych ze s t a r s z y c h , t r u d n o poszukiwań powstało krytykę u s t r o j u środkowych i południowych opracowań, w podstawie których także wstępne w y n i k i badań n a d p o d a n i a m i zawierającymi wyjaśniła (powstawania), i kwestie lokalizacji dotyczące pochodzenia historycznych podań regionów N i e m i e c społecz­ s e r i i będą się ukazywać s u k c e s y w n i e . dostępnych zbiorów. N a szereg zawie­ podjęła 1 5 1 7 ukaże się większa Po zgromadzeniu praca autorka dotychczaso­ przedstawiła rozprzestrzeniania typologię We a także krytykę społeczną materiałów rozpatrująca Prze­ Niemiec. w s z y s t k i c h t o m a c h przeważać będzie materiał do tej p o r y n i e p u b l i k o w a n y , pochodzący euro- 4 demokratyczne . 16 ponadto z Ernstem o c h a r a k t e r z e międzynarodowym, pt. Handbuch Gisela Burde-Schneidewind tradycje a n Volksmusikinstrumente rających muzyką lingwistą się już t o m 1 z e b r a n e g o m a t e r i a ł u , E m s h e i m e r e m (Muzeum historii m u z y k i w Sztokholmie), a teraz większego w y d a w n i c t w a albańską z naszym . działalności instrumentów Instytutu D. i E . S t o c k m a n n oraz się ze w s z y s t k i c h podań. S t o c k m a n n , op. cit., s. 389. D. S t o c k m a n n , Volksgesang in der Altmark von der Mitte des 19. bis zur Mitte des 20. Jahrhunderts, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V i c " , t. 29: 1962. Zob. D. S t o c k m a n n , Z działalności..., s. 389. D . S t o c k m a n n , W. F i e d l e r , E . S t o c k m a n n , Albanisćhe Volksmusik. Band I, Gesange der Camen, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 36: 1965. M. i n . E . S t o c k m a n n , Volkskundliche Bibliographie Albaniens von 3945—1956, D J b f V k , t. 4: 1958, s. 203—216; t e n ż e , Forschungsbericht Uber die Sammlung und Untersuchung albanischer Volksmusik, „Acta M u s i c o l o g i c a " , t. 32: 1960. Zob. D . S t o c k m a n n , Z działalności..., 389 n. (W bieżącym r o k u ukaże się następująca p u b l i k a c j a tego w y d a w n i c t w a : B . S á г o s i , Die Volksmusikinstrumente Ungarns). P o z a t y m : E . S t o c k m a n , Die europaischen Volksmusikinstrumente, Moglichkeiten und Probléme ihrer Darstellung in einem Handbuch, D J b f V k , t. 10: 1964, s. 238—253; t e n ż e , Towards a History of E u r o p e a n F o l k M u s i c I n s t r u m e n t s „Journal of t h e I n t e r n a t i o n a l F o l k M u s i c C o u n c i l " , t. 17: 1965 cz. I I ; t e n ż e , Volksmusikinstrumente und Arbeit, D F b f V k , t. 11: 1965, s. 245—259. Zob. D. S t o c k m a n n , Z działalności..., s. 388. G . B u r d e — S c h n e i d e w i n d , H e r r u n d K n e c h t , „Veroff. d. I n s t , f. dt. V k . " , t. 2 2 : 1960 (Dt. S a g e n d e m o k r a t . C h a r a k t e r s , t. 1). G. B u r d e - S c h n e i d e w i n d , Zwischen Elbe und Niederrhein, (Deutsche S a g e n d e m o k r a t . C h a r a k t e r s , t. 2, w d r u k u ) . G. B u r d e - S c h w e i d e w i n d , D e r S a g e n k r e i s um den mecklenburg. Gutsherrn Georg Haberland, D J b f V k , t. 5: 1959, s. 8 — 4 3 ; t e n ż e , Z u einigen 8 9 10 11 12 13 1 4 15 16 1 7 �476 KRONIKA Z badań nad opracowania Katalog podaniami zawierającymi t e n m a być w y d a n y wspólnie krytykę społeczną zrodził się g r u p y „podań h i s t o r y c z n y c h " w r a m a c h n i e m i e c k i e g o k a t a l o g u z Instytutem przez Badania Niemiecki Kultury Instytut Etnograficzny Ludowej Europy w Środkowej z Rostocku żył ze z b i o r u do r e c e n z j i i dyskusji podania część opracowanych Z a r ó w n o układ s y s t e m a t y c z n y , j a k i w y k a z stał p r z e d o d d a n i e m do d r u k u p r z e d y s k u t o w a n y zbiór opracowywany. bem Wossidly Wspomnieć bajek . jest tradycji, mach w oraz j a k i jej Henssena, Siegfried Neumann opracował naszego wydawnictwa . obraz Aneks 1 9 w formie poświęcając swej do prócz tego przebadał współczesnych publikowane Wyniki pracy sukcesywnie zajął zbiór uwagę w artykułów, w p r z y g o t o w a n i u ukazał 10 000 haseł Dotychczasowe znajduje ustnej- kilku to­ a b y n a tej p o d s t a w i e wiejskich. zaso­ odbicie w n i c h zarówno opracowania Wossidly się rękopiśmienny, opublikował powyższego ze zbiorów opowiadań l u d o w y c h , gawędziarzy i który i c h podział r z e c z o w y , społeczną, przekazicielom. 800 zapisów d o l n o n i e m i e c k i c h sobie uwzględniając ich wymowę 1966 r. N e u m a n n Istoty wariantów z o ­ przeszukiwany Gotfrieda liczący 4000 f a c e c j i l u d o w y c h , rzeczywistości Wossidly, i uzupełniony. systematycznie tu trzeba Równocześnie 1 8 Uni­ przedło­ o śmierci, wchodzące w skład dużej g r u p y n a z w a n e j i siły nadprzyrodzone. Ogromny materiałów Berlinie przy w e r s y t e c i e w M a r b u r g u . W w y n i k u tej współpracy I. M u l l e r a mianowicie plan podań. się oraz wyrobić wyniki były się pełniejsze opra­ cowanie. Grupa zadanie, badań robocza obok i przygotowywania dostępnych G. zajmująca opracowywania ze Burde-Schneidewind prace utworzył rektora) z wydawnictwami pod redakcją bardziej serię ludową zbiorów, prac T a k więc autorów o tej obcych ukazały szwedzkich wydawniczą, związaną I n s t y t u t u , zawierającą G. Burde-Schneidewind. sobie i jako dalsze podstawowych folklorystów się już pod węgierskich . (przez trudno redakcją Wolfgang 20 pośrednio tomy osobę poświęcone różnym Wymieniona edycja należy do dy­ naro­ naj­ z n a n y c h p u b l i k a c j i I n s t y t u t u . D o g r o n a w y d a w c ó w tej s e r i i należy J u l i a n Krzyżanowski ( W a r s z a w a ) , G y u l a O r t u t a y ( B u d a p e s z t ) Do postawiła przeprowadzania wydawanie językowych. Steinitz dom, literaturą antologii, względów nową się własnych pory biednych ukazały i się bogaczach , 22 Ludowe Ludowe D o d r u k u p r z y g o t o w a n o Ludowe bajki bajki bajki węgierskie , 2I czeskie białoruskie 23 i Wolfgang Steinitz (Berlin). Ludowe bajki niemieckie i Ludowe bajki rosyjskie . £4 . 2S N a k o n i e c należałoby j e s z c z e wspomnieć o t r a d y c y j n y m przedsięwzięciu I n s t y ­ t u t u , rozpoczętym n a początku naszego s t u l e c i a i s t a l e k o n t y n u o w a n y m , a m i a ­ n o w i c i e w i e l k i m dziele n a z w a n y m Corpus der deutschen Segen und Beschworungsformeln . 2e antijeudalen Sagentypen, D J b f V k , t. 8: 1962, s. 159—165; t e n ż e , Der Bauer in der deutschen V o l s s a g e , D J b f V k , t. 11: 1965, s. 35—45. Zob. D . S t o c k m a n n, Z działalności..., ss. 389. S . N e u m a n n , Volksschwanke aus Mecklenburg, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 30: 1963 ( p r z e d r u k 1964); t e n ż e , Der mecklemburgische Volksschumnk, Sein sozialer Gehalt und seine soziale Funkiion, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , 35: 1964. W. L i u n g m a n s , Varifrán kommer vara sagor (Die schwedische Volksmárchen. Herkunft und Gesćhichte), „Veroff. d. I n s t . d. dt. V k . " , t. 20: 1961; L . D é g h , M a r c h e n , Erzáhler u n d Erzahlgemeinschaft, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 23: 1962. G . O r t u t a y , Ungarische Volksmarchen, B e r l i n 1957, 3 w y d . W. W o e 11 e r, Deutsche V o l k s m a r c h e n von arm und reich, B e r l i n 1959. J . J e c h , Tschechische Volksmarchen, B e r l i n 1961. E. P o m e r a n c e w a , Russische Volksmarchen, B e r l i n 1964 (2 w y d . 1965.) L . G . В a r a g, Belorusische Volksmarchen (w druku). Zob. D. S t o c k m a n n, Z działalności..., s. 390. 18 19 20 21 2 2 23 2 4 25 2 6 �477 KRONIKA W tych d z i a l e p r a c y i narzędzi p r a c y w 1962 r. I n s t y t u t zakończył ostatnich . Zebrany materiał 2 7 udostępniony został i l u s t r a c j i , uporządkowanym według o d p o w i e d n i e j f i c z n e j , obejmując p o n a d tacją historyczną i 15 000 fotografii. tematycznie w inwentaryzację naukowym i geogra­ Materiał t e n j e s t uzupełniany dokumen­ związanymi badaniami terenowymi, o o d p o w i e d n i k w e s t i o n a r i u s z i siatkę około 700 ekspertów. Z e b r a n y materiał bliższych buraków wykorzystano latach w formie przewidziana monografii jest archiwum systematyki rzeczowej zbiorowa i większych praca c u k r o w y c h n a kulturę ludową o b s z a r u z opartymi w t e n sposób publikacji . zakresu W 2 a wpływu Magdeburger Borde naj­ uprawy i jej współ­ c z e s n y c h przeobrażeń. W ośrodku b a d a w c z y m kanie swej zdobyczy periodyzuje wiejskiej im. Wossidly w Rostocku Ulrich Bentzien bada przeni­ t e c h n i k i do życia m e k l e m b u r s k i e j on historię r e g i o n a l n e j n a nowoczesne zdobycze ludności w i e j s k i e j t e c h n i k i , przedstawiając świata 29 . W reakcję pracy ludności t e c h n i k i . Szczególnie interesujące etno­ g r a f a okazało się językowe o p a n o w a n i e z j a w i s k t e c h n i c z n y c h i odbicie i c h w nych dziedzinach folkloru. Pracę tę poszerzą badania n a d historią uprawy róż­ roli w północnych N i e m c z e c h , p r z y c z y m szczególną u w a g ę poświęci się pługom i h a ­ k o m , i c h typologii, f u n k c j i i n o m e n k l a t u r z e W zakresie międzynarodowej badań nad 30 narzędziami . pracy Instytut współpracy, co do której zrobiono Współpracę w z a k r e s i e międzynarodowej bibliografii zmierza do poszerzenia już pewną ilość propozycji . 1 1 pługa podjął U . B e n t z i e n . T e m a t u h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h badań n a d niemiecką u p r a w ą w i n n e j rośli d o t y c z y k i l k a r o z p r a w etnografii rozpoczęto w Rudolfa 1956 r. — Weinholda . 3 2 pod P o d kątem w i d z e n i a kierunkiem Reinharda lato­ regionalnej Peescha i przy współpracy W o l f g a n g a R u d o l p h a — inwentaryzację narzędzi r y b a c k i c h , łodzi i środ­ ków transportu Przeprowadzone n a wybrzeżu badania Bałtyku równo w artykułach, j a k i większej p r a c y B a d a n i a ergologiczne i przyległych, nie n a d m o r s k i c h terenach. przyniosły bogaty materiał, który został zużytkowany z a ­ 33 . s k i e r o w a n e są p r z e d e w s z y s t k i m n a p r o b l e m regionalnego P o r . D. S t o c k m a n n , Z działalności..., s. 386. W. J a c o b e i t — R . Q u i e t z s c h , F o r s c h u n g e n zur bauerlichen Arbeit und Wirtschaft im Institut für deutsche Volkskunde Berlin. Stand und Aufgaben, D J b f V k , t. 11: 1965 s. 59—91; W. J a c o b e i t , D a s bauerliche Arbeitsgerat in den Museen der DDR, „Neue M u s e u m s k u n d e " , t. 6: 1963; t e n ż e , Schafhaítung u n d Schafer in Zentraleuropa bis zum Beginn des 20. Jahrhunderts, „Veroff. d. I n s t , f. dt. V k . " , t. 25: 1961; t e n ż e , Bauerliche Arbeit und Wirtschaft. Ein Beitrag zur Wissenschaftsgeschichte der deutschen Volkskunde, „Veroff. d. I n s t , f dt V k . " , t. 39: 1965. U . B e n t z i e n , Das Eindringen der Technik in die Lebenswelt der mecklenburgischen Landbevólkerung, B e r l i n 1961. U . B e n t z i e n , Der Pflug auf der Insel Rugen, „Greifswald-Stralsunder J a h r b u c h " , R. 3: 1963; t e n ż e , Der Haker, D J b f V k , R . 11: 1965, s. 16—34. W. J a c o b e i t , Intensification of International Cooperation in the Field of European Ethnography, „Current A n t h r o p o l o g y " , R . 5: 1964. R. W e i n h о 1 d, Stand und Aufgaben der Erforschung des Weinbaus im Saale—Unstrut—Gebiet, „Forschungen u n d F o r t s c h r i t t e " , t. 37: 1963; t e n ż e , Die ethnographische Erforschung des Weinbaus zwischen Saale und Elbe, „Acta E t h n o g r a p h i c a " , t. 12: 1963; „Ethnographia", t. 74: 1963; t e n ż e , Gemeinsamkeiten und Wechselbeziehungen zwischen der ungarischen und deutschen Weinkultur, [w:l Europa et Hungaria, B u d a p e s t 1965. R. P e e s с h, D i e Fischerkommünen auf Rugen und Hiddensee, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 28: 1961; W. R u d o l p h , D i e U b e r g a n g s f o r m e n zwischen Einbaum und Plankenboot an der südlichen Ostseeküste, B e r l i n 1965; t e n ż e , Handbuch der volkstümlichen Boote im óstlichen Niederdeutschland „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 4 1 : 1966. 2 7 2 8 29 30 3 1 3 2 33 �478 KRONIKA zróżnicowania między niemiecką a starosłowiańską kulturą między wybrzeżem Bałtyku, Ł a b ą Teoretycznej gadnieniem przenikania zjawisk i Dolną O d r ą . 3 4 do k u l t u r y m a t e r i a l n e j P e e s c h , który dał n a d t o p o p u l a r n o n a u k o w e 35 blemów W w punkcie styku po­ dyskusji nad z a ­ poświęcił u w a g ę R e i n h a r d w p r o w a d z e n i e do p o d s t a w o w y c h pro­ ergologii . 3G drezdeńskim ośrodku b a d a w c z y m F r i e d r i c h Sieber górniczą, prowadząc szczegółowe b a d a n i a , pracę metodologiczną . T e j samej 37 na podstawie problematyce K u b e g o . Tematyką górniczą z a j m u j e zajmował poświęcone się również H e l m u t 3 8 się tematyką których stworzył są s t u d i a poważną Siegfrieda W i l s d o r f , ogłaszając od 1959 г., przeważnie w górniczych, s p e c j a l i s t y c z n y c h w y d a w n i c t w a c h , ponad 3 9 dwa­ dzieścia h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h artykułów. W s z y s t k i e te s t u d i a z z a k r e s u c o r a z bardziej stały r o z b u d o w y w u j ącego zebrane przez czej . N a d t o H . W i l s d o r f w 40 nakreślił przedmiot się międzynarodowo H . Wilsdorfa i i U. Uhlricha dwóch podstawowych, tegoż działu zakres górnictwa interesował się również К. nie z M. B a c h m a n n e m i F . S i e b e r e m Tematem w zakresie szczególnych r e g i o n a c h terenowych etnografii bibliografii domu metodologicznych etnografii . 41 Problematyką przeprowadził nych i gospodarczych artykułach z zakresu 4 43 sztuki ludowej . prowadzone Meklemburgii inwentaryzację w ponad zo­ górni­ E . F r i t z s c h , ogłaszając także artykuły w s p ó l ­ chłopskiego kraju. W górniczej etnografii z z a k r e s u rzemiosła ze szczególnym uwzględnieniem zajmował się R . W e i n h o l d i F . S i e b e r Badania działu w są p r z e z K a r l Baumgarten architektoniczną Instytut w podczas budynków po­ badań mieszkal­ 500 w s i a c h . J a k o r e z u l t a t t y c h badań ogłosił k i l k a R . P e e s c h , Ein altslawisches Relikt der materiellen Kultur im Gebiet zwischen Elbe und Oder, D J b f V k , t. 11: 1965 cz. 1, s. 137—155; W. Rudolph, Altere Entwicklungsstufen der Arbeitsgesellung auf kleinen Fischerbooten, DJbfVk, t. 11: 1965, s. 229—244. R . P e e s c h , D a s Geriit in der Arbeitswelt des Fischers, D J b f V k , t. 12: 1966, s. 26—36. R . P e e s c h , Holzgerat in seinen Urformen., „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 42: 1966. F . S i e b e r , Die bergmannische Lebenswelt ais Forschungsgegenstand der Volkskunde, D J b f V k , t. 5: 1959, s. 237—242. S . K u b e , Bergmannisches Familienleben in Genrebildern des 19. Jahrhunderts, D J b f V k , t. 4: 1958, s. 327—365; t e n ż e , Hausen, Wohnen und Siedeln der Bergleute im sachsischen Erzgebirge und seinem Vorland, D J b f V k , t. 5: 1959, s. 307—332; t e n ż e , Bergmannssage und Bilderbogen, D J b f V k , t. 8: 1962, s. 122—134; t e n ż e , Bergmannskostiim und Bergmannschmuck des sachsischen Kurfilrsten von 1678 ais Reprasentationsmittel des Bergmannischen, [w:] H . Winkelmann, Der Bergmannsschmuck Johann Georg II. von Sachsen, B o c h u m 1961. „Anschnitt", „Bergakademie", „Freib. F o r s c h . H e f t e " , „Stahleisen", „Indus t r i e l l e O r g a n i s a t i o n " , „Jahrbuch des S t a a t l . M u s . f. M i n . u. G e o l . D r e s d e n " . Montanethnographische Bibliographie 1945—1964, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 40: 1966. H . W i l s d o r f , Alte bergmannische Gebrauchsgraphik in ihrer volkskundlichen Aussage, D J b f V k , t. 11: 1965, s. 206—218, o r a z artykuł d r u k o w a n y w „Fests c h r i f t des S t a a t l . M u s . f. V k . " . K. E. F r i t z s c h , M . B a c h m a n n , Deutsches Spielzeug, B e r l i n 1965; ponadto zob. p u b l i k a c j e c y t o w a n e p r z e z D. S t o c k m a n n a , Z działalności..., s. 387. R . W e i n h o l d , Die „Zittauer-Schilsseln" im Staatlichen Museum für Volkskunst, „Letopis", S e r i a С, n r 6/7: 1963/1964 [1964], s. 124—137; t e n ż e , Zweck und Form, „Jahrbuch des Instituís für a n g e w a n d t K u n s í " , 1962, a nadío cyí. D . S t o c k m a n n , Z działalności s. 387; F . S i e b e r , Begriff und W e s e n d e r V o l k s k u n s t in der Volkskunstforschung, „Wissenschaftliche A n n a l e n " , t. 4 : 1955. T u t a j należy wymienić także a l b u m y W. L u с к i n g a, zob. S t o c k m a n n, Z działalności s. 391. 34 35 3 6 3 7 38 39 40 41 4 2 4 3 �479 KRONIKA publikacji . 4 4 Wspólnie z U . B e n t z i e n e m przeprowadził retrospektywną 1620 r. wyposażenia m e k l e m b u r s k i e j spodarki . W przygotowaniu 45 analizę od zagrody z p u n k t u widzenia budownictwa i go­ z n a j d u j e się a l b u m dotyczący m e k l e m b u r s k i e g o domu halowego. W Brandenburgii inwentaryzację sporządzając rozpoczęto w 1959 r. — pod k i e r u n k i e m W e r n e r a tradycyjnego inwentaryzację budownictwa architektoniczną bytków dawnego budownictwa. wił Radig 1965 r . W. w 4 6 wiejskiego. W Wyniki Przebadano i fotograficzną powyższych badaniach prac prowadzonych w Radiga około wielu typowych badawczych ośrodku zwrócono również uwagę n a b u d o w n i c t w o m i e s z k a l n e i gospodarcze — 180 w s i za­ przedsta­ drezdeńskim S a k s o n i i , któ­ r e m u s z e r e g p u b l i k a c j i poświęcił A l f r e d F i e d l e r . 47 D o b r ą orientację w s t a n i e badań n a d d o m e m chłopskim, p r o w a d z o n y c h mieckiej i Republice Demokratycznej, 1966 r. w y d a w n i c t w a dzący b a d a n i a opublikowane „kieszonkowe" K . B a u m g a r t e n a stępne, A . F i e d l e r , Saksonia, czasie. W s z y s c y dały badacze terenowe się problematyką Instytucie w Nie­ w 1965 i W. R a d i g a , 4 8 a dwa n a ­ ukażą się w najbliższym O. S c h m o l i t z k y , Turyngia, zajmujący w domu chłopskiego i p r o w a ­ na terenie Niemieckiej R e p u b l i k i Demokratycznej zgrupo­ w a n i są w s p e c j a l n e j K o m i s j i , działającej w r a m a c h I n s t y t u t u . N a d o r o c z n y c h s e s j a c h informują się w z a j e m n i e Powyższe b a d a n i a o prowadzonych badaniach i wymieniają doświadczenia. poszerzone są o problematykę urządzenia wnętrza i k u l t u r y m i e s z k a n i o w e j , do której należą p u b l i k a c j e F . S i e b e r a i S . N e u m a n n a 4Э , а К. Baum- garten przygotowuje syntetyczne opracowanie z z a k r e s u dawnej kultury mieszkanio­ wej na wsi. F . Sieber poszerza problematykę badawczą o zagadnienie zwyczajów i w a r u n k ó w życia . W a r t o j e d n a k zaznaczyć, że p u n k t ciężkości a k t u a l n i e p r o w a ­ 50 dzonych w tej d z i e d z i n i e badań s p o c z y w a n a k w e s t i i współczesnych kulturowych, przy c z y m n a plan pierwszy w y s u w a się z a g a d n i e n i e przeobrażeń analizy warun­ ków m i e s z k a n i o w y c h n a w s i . Pracą tą k i e r u j e P a v o l Nedo. W zakresie bibliografia prac bibliograficznych rejestrująca, której celem od 1958 r. p r o w a d z o n a jest wszechstronna jest etnograficzna informacja wszystkich K. B a u m g a r t e n , Wesen und Aufgabe der Gefiigeforschung, „Letopis", S e r i a C , n r 6/7: 1963/1964 [1964], s. 256—260; t e n ż e , Zimmermannswerk in Mecklen­ burg: Die Scheune, „Veroff. d. I n s t . f. V k . " , t. 26: 1961. K. B a u m g a r t e n , U . B e n t z i e n , Hoj und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 31: 1936. W. R a d i g , Gefiigestudien in Brandenburg, D J b f V k , t. 11: 1965, s. 156—172; t e n ż e , Stand und Aufgaben der Bauernhausforschung in Thüringen, Sachsen und Brandenburg, D J b f V k , t. 10: 1964, s. 147—162. A . F i e d l e r , D i e Hocheinfahrt. Zum Formenwendel sachsischer Scheunen in neuerer Zeit, „Letopis", S e r i a С, n r 6/7: 1963/1964 [1964], s. 261—271; t e n ż e , Die Abschaffung der mit Holz gejertigten Schornsteine in Sachsen, „Letopis", S e r i a C , n r 8: 1965, s. 7 4 — 9 8 ; t e n ż e , Kur sachsische Landsverordnungen des 16. bis 18. Jahrhunderts und ihre Einwirkung auf die landliche Bauweise, D J b V k , t. 11: 1965, cz. 1, s. 4 6 — 5 8 ; t e n ż e , Privates und kommunales Backen in Dórfern, „Abh a n d l u n g e n u n d B e r i c h t e des Staałlichen M u s e u m s für V o l k e r k u n d e i n D r e s d e n " t. 22: 1963; t e n ż e , Vo?i D a c h u n d Fach, „Sachsische H e i m a t b l a t t e r " , t. 6: 1960; t e n ż e , H o c h e i n f a h r t b e i S t a l l e n , „Sachsische H e i m a t b l a t t e r " , t. 8: 1962. K . B a u m g a r t e n , D a s B a u e r n h a u s i n Mecklenburg, B e r l i n 1965; W. R a ­ d i g , Das Bauernhaus in Brandenburg und im Mittelelbegębiet, B e r l i n 1966. S . N e u m a n n , L a d e u n d Koffer im b a u e r l i c h e n Mobiliár Westmecklenburgs, D J b f V k , t. 11: 1965 cz. 1, s. 123—136; p r a c e F . S i e b e r a c y t u j e S t o c k m a n n , Z działalności s. 387. F. S i e b e r , Aspekte der Brauchforschung, „Wiss. A n n a l e n " , t. 5: 1956; t e n ż e , Voire u n d volkstiimliche Moťiuiřc i m Festwerk des B a r o c k s a n h a r d von Dresdener Bildąuellen, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 21: 1960. 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 �480 KRONIKA placówek Z badawczych materiału für Instytutu uporządkowanego Volkskunde" publikuje o zamierzeniach według podziału przegląd i wynikach prac badawczych. rzeczowego „Deutsches w poszczególnych literatury obrębie Jahrbuch łów, odnoszących się bądź do t e m a t y k i danego t o m u , bądź do a k t u a l n y c h badawczych. Ponadto w zakresie bibliografii prowadzona jest n a u k o w e g o o stanie badań e t n o g r a f i c z n y c h w N i e m i e c k i e j nej, którą to akcją kieruje informacja Republice H . U h l r i c h . D o tego c e l u służy — międzynarodową Wildhabera (Bazylea) oprócz (Budapeszt) Dla Bibliographia uzupełnienia kowane dokumentacją. archiwum Wynikiem jej jest w y d a w a n a I n t e r n a t i o n a l e V o l k s k u n d l i c h e Bibliographie Historiae Rerum Rusticarum, etnograficznej, będące i liczące obecnie p o n a d 3000 zdjęć f o t o g r a f i c z n y c h P r z y g o t o w a n o do d r u k u w Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N w Z niem. tlum. 51 przez Gunsta opieką C. Kreuzberga . Krakowie Reinhard INSTYTUTU Roberta i Petera 1958 r. zostało zapocząt­ pod I. Nizińska DZIAŁALNOŚĆ publikacji współpraca Jnternationalis. źródeł a r c h i w a l n y c h i l i t e r a t u r y w ikonografii świata Demokratycz­ w dziale przeglądu l i t e r a t u r y „Deutsches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " — nad dzia­ planów IM. J U L I U S Z A L I P S A W Z A K R E S I E Peesch ETNOGRAFII GOSPODARCZEJ Prace z zakresu anglosaskich, Świadczą publikacje etnografii gospodarczej darzone zarówno E u r o p y , j a k i A m e r y k i , o t y m kongresy z okresu międzynarodowe, lat o s t a t n i c h W są współcześnie coraz większym sympozja, październiku sesje roku naukowe ubiegłego J u l i u s z a L i p s a zorganizował sesję naukową poświęconą etnografii sesji tej p r a c o w n i c y problematykę naukowi Instytutu badawczą, założenia przedstawili teoretyczne d u k c j i różnych działów g o s p o d a r k i oraz osiągnięcia j e d n e g o z działów etnografii Instytutu w chlarz zagadnień, między etnologii i n n y m i : kulturotwórczą bie określonego t y p u g o s p o d a r c z o - k u l t u r o w e g o , ludzkich o uprawianych gospodarki roślinach, f u n k c j e strefy t r o p i k a l n e j , np. w c d y oraz obejmuje rolę roślin Na dyskusji procesu pro­ etnobotaniki . 2 szeroki i zwierząt w poglądy i wiedzę określonych określonego pożywienia w wa­ obrę­ grup całokształcie i o w a d ó w w A u s t r a l i i . Współczesne 3 liczne zasygnalizowali gospodarczej: gospodarczej oraz Instytut im. i w sposoby a n a l i z y Problematyka krajach gospodarczej. referatach społeczeństw p i e r w o t n y c h najważniejsze zakresie w w zainteresowaniem. prace Zob. S t o c k m a n n , Z działalności s. 388. Między i n n y m i V I I Międzynarodowy K o n g r e s Botaników w 1954 r. w Paryżu powołał do życia specjalną sekcję etnobotaniczną; X X X I V Międzynarodowy K o n ­ gres Amerykanistów obradujący w W i e d n i u w 1960 r. wyodrębnił w specjalną grupę r e f e r a t y z z a k r e s u p r o b l e m a t y k i roślin u p r a w n y c h i zwierząt domowych, S e s j a Berlińska N i e m i e c k i e j A k a d e m i i N a u k z 1955 r. poświęcona była wyłącznie e t n o g r a f i i a g r a r n e j . P o r . A . K o w a l s k a - L e w i c k a , E t n o b o t a n i k a , „Etnografia P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 207—214. Beitrage zur Wirtschailsethnographie zum 50 Jahrigen Jubilaum des Julius Lips Instituís für Ethnologie und vergleichende Rechtssoziologie, „Sonderdruck aus W i s s e n s c h a f t l i c h e Z e i t s c h r i f t d e r Кяг1 M a r k s U n i v . " , L e i p z i g , z. 2: 1964. E . L i p s , Formen der religiósen Verehrung des Maises bei indianischen Bodenbauern, „Wissenschaftliche Z e i t s c h r i f t der K a r l M a r k s U n i v . " , L e i p z i g . R . 9: 1959/1960 ( G e s e l l s c h a f t s u n d S p r a c h w i s s e n s c h a f t l i c h e R e i h e , z. 2); E . L i p s , Ethno51 1 2 3 �481 KRONIKA prowadzone w I n s t y t u c i e J . L i p s a eksponują w b a d a n i a c h g o s p o d a r k i różnych ludów o d m i e n n y c h s t r e f k l i m a t y c z n y c h n i e t y l k o p r z e b i e g p r o c e s u p r o d u k c j i i jego w s z e c h ­ stronne uwarunkowanie, lecz społeczności. E t n o l o g o w i e cesu produkcji, grupy j a k i końcowy e t n i c z n e j . Znajomość z r o z u m i e n i a w i e l u faktów gospodarcze także według efektywne l i p s c y wyrażają j e j efekt gospodarki wyniki gospodarki pogląd, że zarówno określają właściwy w badanej pro­ stan rozwoju danej danego l u d u c z y s z c z e p u jest k l u c z e m do z d z i e d z i n y k u l t u r y społecznej E . Lips dla s a m przebieg społecznościach i duchowej. przedklasowych są Kompleksy równocześnie kompleksami kulturowymi. Wytyczne w oparciu do zamieszkującej Dane 0 analizy o znajomość dorzecze gospodarki stosunków rzeki Columbii językowe, a r c h e o l o g i c z n e związkach która zdobywanie 1 konsumpcję o m a w i a m a r g i n e s o w o . odżywczej tych dłuższy Północnej. terenów okres Treide indiańskiej świadczą dzieliła D. Treide wybiera wspólne jeden z domi­ pożywienia. Rozdział żywności, wymianę w którego obrębie odbywa kolejno się żywności, narzędzia p r a c y , organizację p r a c y , a w części działalności gospodarczej. i możliwości ności n a b a d a n y m D. ludności A n a l i z a składa się z 2 części, o b e j m u j e W ocenie d l a p r o d u k c j i żywności T r e i d e u s t a l a r o d z a j e tości opracował części A m e r y k i dotyczące przez środowisko geograficzne, proces z d o b y w a n i a wyniki zachodniej analizy ekonomicznej nujących działów g o s p o d a r k i : części p i e r w s z e j w i etnograficzne g e n e t y c z n y c h tej g r u p y , losy h i s t o r y c z n e . D o s w e j w myśliwsko-rybackiej gospodarczo-społecznych obszarze, bądź w małych ilościach, b a d a narzędzi środowiska naturalnego żywności z uwzględnieniem i c h w a r ­ konserwowania, okresy, w Analiza zawiera przydatności przestrzenne których rozmieszczenie żywność występuje zmienność podaży żywności w ocenę i c h e k o n o m i c z n e j w Akcja kolektywy produkcyjne żyw­ nadmiarze różnych wydajności. sezonach. zdobywania pożywienia u I n d i a n z d o r z e c z a C o l u m b i i m a c h a r a k t e r z o r g a n i z o w a n y . l o n y c h s e z o n a c h tworzą się s p e c j a l n e cały drugiej W okreś­ i wyłania się t e c h ­ n i c z n e k i e r o w n i c t w o . E f e k t końcowy p r o d u k c j i żywności i l u s t r u j e T r e i d e n i e t y l k o d a n y m i l i c z b o w y m i , l e c z także f a k t a m i ilustrującymi t r y b życia I n d i a n , stopę ży­ ciową, sposoby w y r ó w n y w a n i a w s z e l k i c h kryzysów żywnościowych, z b y t nadwyżek produkcyjnych o r a z związany z t y m p r o b l e m Gospodarkę Liedtke. W rolniczą strefy swej analizie a organizacją materialnych dąży tropikalnej do w y k r y c i a społeczną. zróżnicowania opracował związku Rozważania społecznego. analitycznie pomiędzy metodyczne dwóch g r u p zagadnień: p r z e d m i o t u p r o d u k c j i oraz samego odnosi przebiegu tym bowiem związanych określenie p r z e d e wiąże z a g a d n i e n i a w s z y s t k i m wielkości pola natury uprawy. społecznej, i n t e r e s u j e z k a r c z u n k i e m , dzięki którym otrzymuje dóbr autor procesu d u k c j i łącznie z j e j e f e k t a m i e k o n o m i c z n y m i . W obrębie p i e r w s z e j g r u p y autor p o s t u l u j e Wolfgang produkcją Z zagadnień ustaleniem go n p . z a k r e s się pole u p r a w n e do pro­ w prac strefie t r o p i k a l n e j , gęstość z a l u d n i e n i a , t j . k o n c e n t r a c j a ludności n a określonych o b s z a r a c h . B a d a rozłożenie w k ł a d u p r a c y potrzebnego n a u p r a w ę d a n e j rośliny w ciągu całego r o k u . Zagęszczenie l u b równomierne rozłożenie w c z a s i e punktów k u l m i n a c y j n y c h w cyklu prac produkcyjnych wpływa n a wielkość i ilość a w dalszej k o n s e k w e n c j i n a t w o r z e n i e się g r u p z a w o d o w y c h ny cykl prac produkcyjnych może decydować grup produkcyjnych, i osadniczych. R o c z ­ o podejmowaniu sezonowych prac Zogrie und Kulturpflanzforschung, [w:] Berichte und Mitteilungen Aus dem Institut für Kulturpjlanzforschung, A k a d e m i e - V e r l a g , B e r l i n 1962; H . R e i m, Die Insektenndhrung der A t i s t r a l i s c h e n Ureinwohner, Eine Studie zur Frühgeschichte menschlicher Wirtschaft und Ernahrung, A k a d e m i e - V e r l a g , B e r l i n 1962. 31 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I �482 KRONIKA dodatkowych n a t e r e n a c h sąsiednich, o w y p r a w a c h wojennych i handlowych albo możliwości t a k i c h zupełnie n i e daje. A n a l i z o w a n a j e s t także p r z e z L i e d t k e g o długo­ trwałość okresu wegetacji uprawianych roślin, jakość gleby, trwałość produktu, która może decydować o r o b i e n i u zapasów i w p ł y w a ć n a stabilizację życiową d a n e j społeczności o r a z t w o r z e n i e się w i e l k i c h osiedli. Odstęp c z a s u pomiędzy k o l e j n y m i żniwami w r o c z n y m c y k l u u p r a w y d e c y d u j e o wartości danego p r o d u k t u , a w d a l ­ szej k o n s e k w e n c j i w p ł y w a na powstanie odrobków. w znikomy. w Udział Np. Ameryce sprzętu stosunkowo Środkowej rozwoju prymitywne umożliwiły j e d n o s t r o n n y c h zależności produkcji rolniczej narzędzia duże strefy stosowane zagęszczenie przy ludności, i n n y c h t e r e n a c h możliwe j e s t w e d ł u g L i e d t k e g o dopiero gospodarczych tropikalnej uprawie które jest roślin na wielu przy w y s o k i m stanie roz­ w o j u społecznego. Specyficzne cechy określonych roślin mogą wywierać wpływ na społeczną strukturę o r g a n i z a c j i określonych g r u p l u d z k i c h . Np. rośliny zbożowe można bez trudu przechowywać; w okres jako najbardziej stencji jest uprawa szą formą pracy przymusu pracy, rocznym cyklu uprawy pracochłonny. W zbóż, w jeden egzy­ obcej produkcyjnego poddana jest przez roślin pracochłonnych siły dalszych konsekwencjach w d a n y m społeczeństwie u s t r o j u feudalnego. ona b o w i e m tych okresach najbardziej jest w y k o r z y s t y w a n i e co w z a z n a c z a się społecznościach, w których podstawą roboczej, prowadzi a najrentowniej- nawet stosowanie do wykształcenia się P r a c a w y k o n y w a n a w okresie szczytu Liedtkego specjalnie wnikliwej analizie, m a b a r d z o wysoką wartość: umożliwia powiększenie t e r e n u u p r a w y bądź osiągnięcie nadwyżek p r o d u k c y j n y c h . W y t y c z n e do a n a l i z y g o s p o d a r k i nomadów n a o b s z a r z e s u c h y c h stepów i pół- pustyń w A f r y c e o p r a c o w a l i H . G . S c h i n k e l i W . L i e d t k e . W b a d a n i a c h gospodarki nomadów afrykańskich w i n n o się w e d ł u g autorów uwzględniać również historię go l u d u , s z c z e p u c z y grupy, dzi, np. N a n d i specyficznych w Kenii, Hasnar w Kordofanie, sytuacji, jak rabunku, noma­ stają się r o l n i k a m i pod w p ł y w e m karnych ekspedycji kolonizatorów, powstań itp. Gospodarkę nomadów afrykańskich hamują i ograniczają g e o g r a f i c z n i e : tse, b r a k ise fizjologiczne pastwisk, dane­ z n a n e są b o w i e m z t e r e n u A f r y k i f a k t y , że d a w n i brak soli, s p e c y f i c z n a roślinność u zwierząt, b u d o w a geologiczna wywołująca podłoża. W i e l k i e mucha zaburzenia straty w hodowli powodują e p i d e m i e i c h o r o b y bydła, s i l n e w i a t r y niszczące roślinność. S a m a g o s p o ­ darka nomadów denudację zawiera gleb, plagę w sobie much, a w szereg elementów dziedzinie destrukcyjnych, stosunków społecznych zakłócenia w y w o ł a n e l i c z n y m i kradzieżami i r a b u n k a m i bydła. P a s t e r z w dążeniu do z a b e z p i e c z e n i a się p r z e d wszystkimi wymienionymi powoduje wprowadza afrykański stratami stara się posiadać s t a l e j a k n a j l i c z n i e j s z e s t a d a , p o m i m o iż n i e w y k o r z y s t u j e i c h w s z e c h ­ s t r o n n i e . G o s p o d a r k a nomadów w y m a g a wania s t a d . Społeczną konsekwencją z n a c z n e j ilości rąk r o b o c z y c h do p i l n o w a - tego f a k t u jest pozostawanie d z i n a c h , występowanie w i e l k i c h r o d z i n , p r z y j m o w a n i e pasterskiej (np. rolnicy sajów), k u p o w a n i e Kikuju przyjmowani narzeczonej, wpływające do społeczności dodatnio synów w pasterskiej n a stabilizację Mas- małżeństwa. Odnośnie do p r a c e t n o b o t a n i c z n y c h etnologowie l i p s c y w y s u w a j ą własne d e r a t y . Uważają, że p r a c e te w i n n y ro­ o b c y c h g r u p do społeczności dawać odpowiedź n a p y t a n i e , w j a k i dezy­ sposób występowanie określonych gatunków roślin może kształtować życie d u c h o w e i m a ­ t e r i a l n e określonej społeczności. G r u p y d a r c z y c h rozwijają staw gospodarczych Wprowadzenie ludności o o d m i e n n y c h p o d s t a w a c h się w sposób o d m i e n n y może nowych być jako grupy uwarunkowana roślin do u p r a w y gospo­ e t n i c z n e . Odmienność rodzajem uprawianych p r z y c z y n i a się do z m i a n w pod­ roślin. gospodarce �483 KRONIKA i światopoglądzie danej grupy ludzkiej. Odmienność problemów wymagających rozwiązania w t r a k c i e p r o c e s u p r o d u k c j i s p r a w i a , że powoływane są do życia o d ­ m i e n n e reguły i n o r m y p r a w a zwyczajowego*. Jadwiga WĘGIERSKIE MUZEA Etnographisćhe Wydawnictwo Kucharska ETNOGRAFICZNE Sammlungen der Museen in Ungarn wydane w 1964 r. z a w i e r a materiały dotyczące węgierskich muzeów e t n o g r a f i c z n y c h i o m a ­ wia główne k i e r u n k i i c h działalności. O b o k liczebnego podana s p i s u zbiorów muzealnych j e s t s p e c y f i k a każdego z n i c h . C e l e m n i n i e j s z e g o artykułu j e s t czytelników z problematyką naukową zagadnieniem wystaw zapoznanie związaną ze z b i o r a m i e t n o g r a f i c z n y m i etnograficznych w oraz salach ekspozycyjnych i na wolnym po­ wietrzu. Poznanie łości organizacji zagadnienia. muzeów Wszystkie Oświaty i Szkolnictwa Muzeum Krajowe, zajmuje węgierskich muzea Wyższego. n a lepsze podlegają Budapeszteńskie zrozumienie c a ­ Ministerstwu Muzeum Kultury, Etnograficzne, się z b i e r a n i e m materiałów w całym k r a j u , a podlega M i n i s t e r s t w u . M u z e a prowincjonalne Wojewódzkie R a d y N a r o d o w e . Z b i o r y jowym pozwoli węgierskie i wojewódzkie są u t r z y m y w a n e etnograficzne znajdują przez się w M u z e u m Kra­ o r a z w 45 i n n y c h m u z e a c h — wojewódzkich i p r o w i n c j o n a l n y c h . W m u z e a c h Węgier p r a c u j e łącznie 65 etnografów, w t y m 30 w M u z e u m jowym wej. w B u d a p e s z c i e . Należało znaleźć sposób s k o o r d y n o w a n i a Ministerstwo Krajowemu kraju. w tzw. finansowo K u l t u r y , Oświaty i S z k o l n i c t w a Wyższego kierownictwo Muzeum to zakresie badań się wyłącznie ich pracy powierzyło Muzeurn, badań e t n o g r a f i c z n y c h z z a k r e s u m u z e a l n i c t w a w swoją działalność n a d kulturą zbieraniem koordynacyjną materialną, obiektów rozwija ponieważ przede większość całym wszystkim muzeów zajmuje z tej d z i e d z i n y . Działalność t a polega n a u s t a l e n i u z a k r e s u ważniejszych p r a c b a d a w c z y c h Kra­ nauko­ m. in. i kolekcjonerskich oraz uzga­ d n i a n i u planów badań n a zwoływanych w t y m c e l u k o n f e r e n c j a c h . Etnografowie postawili prace węgierscy w ostatnich latach jako zagadnienie badawcze zbieranie i narzędzi rolniczych. przyniosły w s i s z y b k i e przekształcanie się g o s p o d a r k i pierwszoplanowe Współczesne czasy r o l n e j , należy więc j a k n a j ­ prędzej zinwentaryzować i zebrać istniejące j e s z c z e t r a d y c y j n e narzędzia r o l n i c z e . Zbieranie t r a d y c y j n y c h narzędzi pozwoliło n a k i l k a k r o t n e zwiększenie dotyczących tego p r o b l e m u w Budapeszteńskim n y c h większych e t n o g r a f i c z n y c h S z y b k i e tempo r o z w o j u nych materiałów Etnograficznym i 40 i n ­ prowincjonalnych. r o l n i c t w a , m e c h a n i z a c j a i z a n i k a n i e narzędzi t r a d y c y j ­ przyczyniło się do tego, że p r z e d s t a w i c i e l e się b a d a n i e m temat zbiorach Muzeum różnych dziedzin zainteresowali narzędzi r o l n i c z y c h . E k s p o n a t y , zdjęcia, n o t a t k i i l i t e r a t u r a n a t e n znalazły się dzięki odnaleźć t y c h materiałów, temu w badacz różnych i n s t y t u c j a c h . Często n i e był w n i e można s t a n i e zebrać, opracować, było porównać w s z y s t k i c h istniejących d a n y c h dotyczących tego t e m a t u i mógł się opierać t y l k o na pewnej powstało i c h części. W Węgierskie c e l u umożliwienia Archiwum Narzędzi Zgromadzono t a m wszystkie zebrane rozwiązania Rolniczych tego p r o b l e m u przy Muzeum w 1962 r. Rolniczym. opisy i fotografie narzędzi r o l n i c z y c h . S u k c e - P o t w i e r d z e n i e m tego są w y n i k i p r a c p r o w a d z o n y c h w Zakładzie E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Łódzkiego n a d rybołówstwem zespołowym w e w s i a c h r y b a c k i c h Pół. H e l s k i e g o i w s i a c h r y b a c k o - r o l n i c z y c h z a p l e c z a Półwyspu. 4 �484 KRONIKA s e m tego a r c h i w u m j e s t k a r t o t e k a k i l k u tysięcy p o z y c j i , która j e s t do d y s p o z y c j i badaczy. Większość ta w y k o n a n a zebranych materiałów jest owocem pracy etnografów. po r a z p i e r w s z y w n a s z y m k r a j u w y w o ł a ł a poważne Praca zainteresowanie w całej E u r o p i e . W kwietniu dyskutowano 1964 r. odbyła się k o n f e r e n c j a na której w s z y s c y p r z e d s t a w i c i e l e krajów biorą­ p o s t a n o w i l i rozpocząć podobne p r a c e u siebie w kraju. nad t y m problemem, c y c h udział w k o n f e r e n c j i i prawie O d b y w a j ą c y się w s i e r p n i u 1964 r. w M o s k w i e pologiczny zajmował się również p r o b l e m e m etnografów 10 krajów, V I I Kongres Etnologiczny i A n t r o ­ założenia a r c h i w u m i zalecał częcie p r a c w t y c h k r a j a c h , gdzie są po t e m u możliwości f i n a n s o w e Węgierscy e t n o g r a f o w i e - m u z e o l o d z y rozpo­ i personalne. osiągnęli poważne s u k c e s y n i e t y l k o w p r a c a c h 0 wąskim z a k r e s i e , l e c z również w s k a l i k r a j o w e j . Jedną z f o r m szczególnych w s i l u b g r u p e t n i c z n y c h . N a j b a r d z i e j charakterystyczna z tych j e s t próba rialnej zebrania nizinnej przez wsi Krajowe Atány, Zebrano tam w Zebrany materiał p o z w o l i Muzeum położonej w s u m i e około 3000 p o z y c j i — na wydanie w tylko gdzie etnografowie opracowania mate­ województwie Heves. rolnictwa. czasie opracowania p r z e z m u z e a w sześciu podobne ale i zorganizowanie po­ prac całości k u l t u r y w większość z n i c h d o t y c z y przeprowadzili naukowe, gór najbliższym m i e książki. I n i c j a t y w a t a została podjęta Węgier, etnograficzne pobliżu jest badanie badania, wystaw w for­ miejscowościach umożliwiające z zebranych nie ekspona­ tów. 75—80°/o katedrach etnografów 1 w Grupie w węgierskich uniwersyteckich: w pracuje Budapeszcie m u z e a c h biorą także udział w pracach zaliczyć o p r a c o w a n i e podpunktów. badawczych Węgier Badanie i przy zostało pozostali Szeged (1), w Akademii etnograficznych w Węgierskiego A t l a s u A n k i e t a służąca z a materiał wyjściowy wiele muzeach, Badań E t n o g r a f i c z n y c h p r z y Węgierskiej t y c h p r a c należy i w (2), w w Nauk. i wydawania skali krajowej. zakresie. Atlasu. zakończone Oprócz p r a c Na przykład rozpoczęto N i z i n i e Węgierskiej, która o b e j m u j e w odbywało 1965 r. prowadzonych prowadzą pracę Do do A t l a s u z a w i e r a 200 głównych pytań użyciu a n k i e t etnografowie-muzealnicy (1), Zatrudnieni Etnograficznego. się w Przez 250 p u n k t a c h następne będzie się przeprowadzać p r a c e k o n t r o l n e , po których przystąpi się do graficznym czterech Debrecen przy prace Węgierskim Atlasie kartograficzne nad Atlasem dwa lata redagowania w województwa Etno­ mniejszym Szolnok na b a d a n i a w e w s z y s t k i c h 65 w s i a c h województwa. L i c z b a mieszkańców przeciętnej w s i n a N i z i n i e Węgierskiej w y n o s i od 5 do 10 t y s . T e m a t y k a ankiet A t l a s u Województwa Wielkiego Atlasu Etnograficznego. Szolnok pokrywa Rozpoczęto również się częściowo z tematyką prace nad Atlasem woje­ wództwa B a r a n y a n a płd.-wsch. Węgrzech. Największym z a d a n i e m , j a k i e stoi p r z e d etnografią węgierską, j e s t opracowanie n o w e g o podręcznika e t n o g r a f i i Węgier. Najważniejszą Wągier, wydana syntezą w kultury dzące doskonałe monografie nowej, w prawdopodobnie kilku ludowej Węgier 6—8-tomowej syntezy. Książka wycho­ i wydania zupełnie zapewne wydana będzie będzie n a 3 z a s a d n i c z e działy: kulturę kulturę społeczną i kulturę duchową. O b e c n i e i jeżeli n i e nastąpią od tego c z a s u oraz stworzyły konieczność o p r a c o w a n i a językach. P o d z i e l o n a Etnografia jest czterotomowa 1934 r. O l b r z y m i materiał z e b r a n y p r a c e są w s t a d i u m okoliczności opóźniające, to w s z y s t k i e t o m y materialną, organizacyjnym ukażą się w l a ­ t a c h 1970—1972. Rzecz jasna, w problemów, którymi ramach krótkiego zajmują się artykułu węgierscy n i e sposób wymienić wszystkich etnografowie-muzeolodzy. Należy �485 KRONIKA jednak wspomnieć monografia pługa, o w i e l k i c h monografiach uprawy przez nich t y t o n i u , k u k u r y d z y , strojów opracowanych, ludowych, j a k np. c e r a m i k i itd., które a l b o się już ukazały, albo ukażą się w najbliższym czasie. Istnieją wystarczające wydawnictw możliwości wydawania c e n t r a l n y c h , j a k „Etnographia" w prac etnograficznych. języku węgierskim Oprócz i „Acta g r a p h i c a " w językach o b c y c h , K r a j o w e M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w y d a j e Etno- dwie więk­ sze serie w y d a w n i c z e : „Biuletyn E t n o g r a f i c z n y " (Néprajzi Ěrtesító), zawierający głównie opracowania naukowe; „Wiadomości E t n o g r a f i c z n e " (Néprajzi Kozlemények), w których p u b l i k u j e się materiały źródłowe. 12 muzeów p r o w i n c j o n a l n y c h w y d a j e r o c z n i k i , w których również publikowane są p r a c e e t n o g r a f i c z n e . Prócz tego każde m u z e u m wojewódzkie w y d a j e zealne, w których poważne m i e j s c e zajmują Z akcją etnografami zbieracką współpracuje kieruje około Krajowe 1000 zbieraczy-amatorów. Muzeum serie m u ­ artykuły z d z i e d z i n y etnografii. Etnograficzne. Na Tą społeczną organizowane kon­ k u r s y nadesłano p r a c e liczące w s u m i e kilkanaście tysięcy s t r o n ; wypłacono n a ­ g r o d y o łącznej wysokości p o n a d 100 t y s . forintów. W rami jest redakcja Biuletynu Archiwalnego stałym k o n t a k c i e z a m a t o ­ Krajowego Muzeum Etnograficznego (Adattári Ěrtesító). Okresowe nim wystawy kierownictwem jeden etnograficzne Ministerstwa z departamentów wo-Muzealna których zajmuje zajmuje się s t e r s t w o . Działalność są c e n t r a l n i e . P o d bezpośred­ Centrala Oświatowo-Muzealna, się o r g a n i z o w a n i e m również scenariusze opracowane organizowane pracuje organizacją stałych są p r z e z M u z e u m C e n t r a l i sprawiła, wystaw. że p o z i o m Centrala wystaw etnograficznych, i zaakceptowane wystaw której Oświato­ przez Mini­ prowincjonalnych nie różni się od w y s t a w stołecznych. Inną ekspozycje korzyścią z i s t n i e n i a stałego personelu projektującego j e s t z m n i e j s z e n i e kosztów własnych. K o s z t y byłyby g d y b y z a t r u d n i a n o pracowników d o r y w c z o . W i wykonującego z n a c z n i e większe, t e n sposób zaoszczędzono pieniądze, które pozwalają n a urządzenie r o c z n i e d w u k r o t n i e większej ilości e k s p o z y c j i . W y ­ s t a w y etnograficzne organizowane są głównie w m u z e a c h p r o w i n c j o n a l n y c h . Wy­ n i k a to z trudności l o k a l o w y c h Budapeszteńskiego M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o , które n i e m a gdzie pomieścić b o g a t y c h zbiorów; s a l e w y s t a w o w e magazyny. S y t u a c j a polepszy się, gdy Muzeum znajdzie Z a m k u Królewskiego, którego o d b u d o w a zakończy się w zostały z a m i e n i o n e n a pomieszczenie w części 1970 r. P o p r z e n i e s i e n i u się do n o w e j s i e d z i b y M u z e u m o t r z y m a powierzchnię użytkową t r z y k r o t n i e większą od p o s i a d a n e j (14 000 m ) , co p o z w o l i n a z o r g a n i z o w a n i e stałej e k s p o z y c j i z m a t e ­ 2 riałów węgierskich i e g z o t y c z n y c h . Węgierskie w y s t a w y e t n o g r a f i c z n e dzielą się n a w y s t a w y o b j a z d o w e , okresowe i stałe. W y s t a w y o b j a z d o w e o r g a n i z u j e C e n t r a l a O ś w i a t o w o - M u z e a l n a z materiałów Budapeszteńskiego M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o i i n n y c h muzeów k r a j o w y c h . S c e n a ­ riusz w y s t a w opracowuje Muzeum Krajowe, wykonuje Departament Wykonywania W y s t a w , a trasę o b j a z d u u s t a l a D e p a r t a m e n t P r o p a g a n d y Oświatowo-Muzealnej. E k s p o n o w a n i e t y c h w y s t a w o d b y w a się przeważnie w m u z e a c h p r o w i n c j o n a l n y c h i d o m a c h k u l t u r y . R o z p a t r u j e się możliwość, a b y m u z e a wojewódzkie również o r ­ ganizowały w y s t a w y o b j a z d o w e obejmujące zasięgiem cały k r a j . M u z e a węgierskie organizują r o c z n i e 150—200 e t n o g r a f i c z n y c h w y s t a w o k r e ­ s o w y c h . Tematyką w y s t a w y o k r e s o w e j może być n a przykład s z t u k a l u d o w a j e d n e j w s i , w y r o b y z j e d n e g o ośrodka g a r n c a r s k i e g o , t k a n i n y j e d n e g o r e g i o n u , w y t w o r y �486 KRONIKA Jednego a r t y s t y ludowego. N a wystawach n i e k i e d y także rzemiosło, n p . b e d n a r s t w o , eksponuje Największą w y s t a w ą okresową była p r z e k r o j o w a s z t u k i węgierskiej, o t w a r t a w się głównie w y r ó b pierników, l e c i e 1962 r. w sztukę ludową, farbiarstwo. wystawa tradycyjnej ludowej B u d a p e s z c i e , urządzona ze zbiorów m u z e u m stołecznego. O dużym z a i n t e r e s o w a n i u w y s t a w ą świadczy fakt, że w ciągu dwóch miesięcy (sierpień—wrzesień) zwiedziło ją p o n a d 100 t y s . osób. Urządzenie w y s t a w stałych, n i e z m i e n i a n y c h w ciągu 6—10 l a t w y m a g a ranności i odpowiedzialności, taką w y s t a w ę oglądają Bardzo Mimo trudnym problemem że n a Węgrzech wystaw powszechnie materiałów e t n o g r a f i c z n y c h p r a w i e o w i e l e większej s e t k i tysięcy etnograficznych uważa jest się etnografię sta­ zwiedzających. i c h historyczność. z a naukę historyczną, n i e sposób eksponować w p r z e k r o j u h i s t o r y c z ­ n y m . Większość materiałów, j a k i e m a m y , p o c h o d z i z 2 połowy X I X i X X w. Z p o ­ p r z e d n i c h okresów p r a w i e n i c się n i e zachowało. E t n o g r a f o w i e - m u z e o l o d z y w ostatnim Bardzo dwudziestoleciu trudno jest zbierają organizować obiekty wystawę z punktu historyczną widzenia dopiero historycznego. z eksponatów, które były z b i e r a n e b e z u m i e j s c o w i e n i a i c h w czasie. P r o b l e m t e n s t a r a m y się rozwiązać w t e n sposób, że brakujące e k s p o n a t y są uzupełniane p l a n s z a m i . J e s t to k o m p r o m i s , n a który m u s i m y iść m i m o s z e r o k o rozwiniętej akcji zbierackiej. Z z a g a d n i e n i e m historyczności e t n o g r a f i i wiąże się p r o b l e m , c z y m a m y zować samodzielne w y s t a w y etnograficzne, kazywać w r a m a c h w y s t a w w Krajowym zbiory Muzeum etnograficzne, historycznych. Problem Etnograficznym w t e n n i e występuje Budapeszcie, które organi­ etnograficzny wystaw, pragnie aby w H i s t o r y c y argumentują, posiada wyłącznie pokazywać materiał e t n o g r a f i c z n y w t e n sposób podkreślić że ukazując pełen rozwój odrębny charakter Więk­ formie etnografii. historyczny regionu należy o b r a z kształtowania się życia chłopów, co p r z y o d e r w a n i u materiałów po­ oczywiście ale w m u z e a c h p r o w i n c j o n a l n y c h j e s t n a d a l o t w a r t y . szość etnografów-muzeologów oddzielnych c z y r a c z e j materiał dać etnograficz­ n y c h od całości z a g a d n i e n i a zubaża ekspozycję. T w i e r d z e n i e to j e s t n a p e w n o słusz­ ne t e o r e t y c z n i e ; w p r a k t y c e j e d n a k z a s t o s o w a n i e się do niego n i e j e s t t a k i e proste. W m u z e a c h prowincjonalnych sale w y s t a w o w e są z b y t małe. N a w y s t a w y stałe, obrazujące r e g i o n objęty z b i o r e m , składają się materiały a r c h e o l o g i c z n e , h i s t o r y c z ­ ne, etnograficzne, p r z y r o d n i c z e , dotyczące r u c h u robotniczego, z h i s t o r i i s z t u k i i l i t e r a t u r y . T a k więc z b i o r y e t n o g r a f i c z n e sposobami. czasów wtedy w W Muzeum, współczesnych, nie jest Szeged które n i e p o s i a d a w y s t a w y materiał to w y s t a w a wystawa pantofli łówstwo, w Debrecen zwiedzający poznają całościowa, i pokazany rolnictwo, występuje oddzielnie. t y l k o obrazująca hodowla materiały się dwoma h i s t o r y c z n e j od X V I I I specyfikę wyrób tych pantofli; materiał e t n o g r a f i c z n y na w y s t a w a c h sztuki ludowej. wystawy etnograficzny a także eksponuje i pasterstwo. Przy w regionu, Szekszárd t y m typie tylko fragmentarycznie, T a m gdzie materiał e t n o g r a f i c z n y np. rybo­ wystaw podobnie j a k j e s t włączony do h i s t o r y c z n e j , p o k a z u j e się przeważnie o b i e k t y dotyczące p r o d u k c j i t u a l n i e urządzenia wnętrz. I n n e d z i e d z i n y k u l t u r y l u d o w e j w. do Najczęściej ewen­ (wyżywienie, z w y c z a j e , s z t u k a l u d o w a ) n i e są p o k a z a n e . D o t y c h c z a s o w e e k s p e r y m e n t y urządzania w y s t a w teriałem właściwy ficzna etnograficznym uzupełnić bardzo (np. Miskolcu, ubogie materiały dużo t r a c i . T r z e b a jeszcze najodpowiedniejszego E t n o g r a f i a węgierska wania w kultury ludowej. czasów h i s t o r y c z n y c h łącznie z m a ­ Székesféhérvar) współczesnych, pozwoliły ale strona w sposób etnogra­ stwierdzić, że n a t y m o d c i n k u n i e znaleźliśmy rozwiązania. dużo u w a g i poświęciła problemowi klasowego zróżnico­ P o d t y m kątem odbywało się z b i e r a n i e obiektów, w t e n sposób powstały z b i o r y w s p o m n i a n e g o wyżej K r a j o w e g o Muzeum Etnograficznego. �487 KRONIKA Wtedy to w obrębie j e d n e j w s i ustalono s i e d e m różnych w a r s t w . Bardzo j e s t pokazać zróżnicowanie k l a s o w e k u l t u r y m a t e r i a l n e j n a w y s t a w a c h nych, t y m bardziej Nieliczne kliwej że może to prowadzić do s c h e m a t y z m u . wystawy, dzona w K r a j o w y m trudno etnograficz­ np. w y s t a w a Muzeum i starannej pracy naukowej w a n i e w s i . Najważniejszym kultury ludowej jednej w s i Tiszaigar, urzą­ E t n o g r a f i c z n y m w 1950 r o k u , świadczą, że p r z y można n a w y s t a w i e pokazać k l a s o w e wni­ zróżnico­ z a g a d n i e n i e m j e s t to, by zwiedzający w y s t a w ę n i e czuł sztuczności takiego rozwiązania. Poziom wystaw sobu eksponowania, dzeniu wystawy. e t n o g r a f i c z n y c h podniosły d y s k u s j e , dotyczące t e m a t y k i i s p o ­ prowadzone raźnego p o l e p s z e n i a Innym otwarto treści w y s t a w ważnym szwedzkiego, obecnie założonego Muzeum na seminariach organizowanych D y s k u s j e te są n i e k i e d y p u b l i k o w a n e . etnograficznych. problemem w p r z e d i po urzą­ Przyczyniło się to do w y ­ 1891 г., jest Węgry Etnograficzne n a wolnym węgierski były skansen. pierwszym a t r a k c y j n a była „wieś e t n o g r a f i c z n a " . łupy i b u d y n k i gospodarcze. wielkie wystawy, 24 c h a ­ Wieś t a przedstawiała n i e t y l k o b u d o w n i c t w o węgier­ itd.) żyjących zakończeniu w y s t a w y m u Muzeum którym Eksponowano s k i e , l e c z również b u d o w n i c t w o s k i e , słowackie skansenu w p o w i e t r z u . N a Węgrzech r o k 1896 był r o k i e m m i l e n i j n y m , w r a m a c h obchodów tysiąclecia o r g a n i z o w a n o z których n a j b a r d z i e j Obok krajem, i n n y c h narodowości ( n i e m i e c k i e , rumuńskie, n a t e r e n i e Węgier. Niestety chałupy te w zostały r o z e b r a n e , a urządzenie wnętrz p r z e k a z a n o serb­ r o k po Krajowe­ Etnograficznemu. W o k r e s i e międzywojennym p r o b l e m węgierskiego s k a n s e n u pozostał w s t a d i u m wstępnym. M i m o że w i e l u etnografów uważało z a słuszne p o w s t a n i e zeum, n i e założono Jedynie przy dwóch s a g y a r m a t , Veszprém) p o s t a w i o n o dwie chałupy. Po wyzwoleniu W go. muzeach takiego m u ­ prowincjonalnych zaczęto z n o w u zastanawiać się n a d z o r g a n i z o w a n i e m (Balas- skansenu. o s t a t n i c h l a t a c h zapadła już d e c y z j a n a najwyższym s z c z e b l u i rozpoczęto kusję. W o k r e s i e najbliższych pięciu l a t p o w s t a n i e dys­ s k a n s e n w z i e l o n e j strefie B u ­ dapesztu. Rozwiązanie p r o b l e m u założenia c e n t r a l n e g o przy muzeach prowincjonalnych tektonicznych zostaje przystosowanych wości, n p . b u d y n e k - o b i e k t pozostaje tem, czasie którego używano w skansenu posuwa się pomału, a l e a l b o pod i c h opieką c o r a z więcej obiektów do z w i e d z a n i a . Istnieje tam wiele archi­ możli­ n a m i e j s c u , j e g o wnętrze urządza się sprzę­ budowania obiektu. Nie są to tylko budynki m i e s z k a l n e ( j a k w Parád, T i s z a c s e g e , Sukoró), l e c z i w i e j s k i e b u d y n k i o p r z e z n a ­ czeniu produkcyjnym (Pápa — w a r s z t a t f a r b i a r s k i , Verpelét — w a r s z t a t Szegvár — w i a t r a k , S z a r v a s — młyn, Ráckeve — młyn w o d n y ) . obiektów j e s t dosyć s k o m p l i k o w a n e , j e d e n p r a c o w n i k . Dużo b a r d z i e j ponieważ w kowalski, Utrzymanie każdym b u d y n k u k o r z y s t n a j e s t s y t u a c j a , gdy cała wieś j e s t tem muzealnym, tak j a k T i h a n y nad Balatonem tych powinien być obiek­ — k i l k a domów r y b a c k i c h , H o l - lókó — k i l k a chałup i kościół. m e t o d a polega n a s k o n c e n t r o w a n i u obiektów a r c h i t e k t o n i c z n y c h w jed­ n y m m i e j s c u . O s t a t n i o n a podwórzu M u z e u m w Kiskunfélegyháza p o s t a w i o n o Druga wia­ trak, n a podwórzu Muzeum w Pécs postawiono n a największą skalę rozpoczęto w Zalaegers.zeg, urządzeniu m i e j s c o w e g o całość b u d o w n i c t w a Tłum, z skansenu, w którym kilka małych gdzie p r o w a d z i za kilka obiektów. Próbę się już p r a c e l a t będzie można przy oglądać c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a tego r e g i o n u . węgierskiego Gyongyi Béni �488 KRONIKA MUZEA Do I I wojny niewielkie światowej zbiory, Towarzystwa było w przeważnie c h w i l i obecnej Bułgarii W BUŁGARII zaledwie archeologiczne, Archeologicznego ożywiła się działalność w zeów. W ETNOGRAFICZNE 13 muzeów gromadzone lub T o w a r z y s t w a posiadających staraniem miejscowego Nauczycieli. Dopiero po wojnie d z i e d z i n i e m u z e a l n i c t w a i powstało s z e r e g n o w y c h m u ­ j e s t w Bułgarii 135 muzeów o r o z m a i t y m p r o f i l u i cha­ rakterze. Najpoważniejszą grywają demią i 3 muzea Nauk. Muzeum Są oraz rolę ze względu n a z b i o r y i p r o w a d z o n e c e n t r a l n e , znajdujące to: Archeologiczny Zoologiczny Instytut i Muzeum, W z Bułgarską Etnograficzny c e n t r a c h okręgów od­ Aka­ Instytut i w kilku się m u z e a okręgowe (ofcrbżen naroden muzej). te, których l i c z b a w y n o s i obecnie 35, są wielodziałowe i posiadają z reguły 3 działy: 1. A r c h e o l o g i c z n y , 2. O d r o d z e n i a i w a l k chów prace naukowe S o f i i , związane Instytut i Muzeum. i n n y c h większych m i a s t a c h znajdują Muzea się w robotniczorewolucyjnych. Etnograficzny, Zoologiczny muzeów W wielu z narodowowyzwoleńczych, 3. R u ­ nich znajduje się poza tym dział l u b dział S z t u k i . W ś r ó d pozostałych muzeów j e s t k i l k a s p e c j a l n y c h , jednodziałowych (takie są w s z y s t k i e m u z e a w Płowdiwie), Muzea Narodowe (muzeum i klasztor Rilski, cerkiew Bojana i kilka innych) a prze­ de wszystkim muzea (muzej biograficzne fcbíta), poświęcone wybitnym poetom, p i s a r z o m l u b działaczom p o l i t y c z n y m . Osobną grupę stanowią z a b y t k i i k o m p l e k s y zabytków a r c h i t e k t o n i c z n y c h , pozostające pod ochroną ( j a k Kopriwštica, Tyrnowo, Nessebyr, posiadają Bożeńcy i in.). T y l k o 3 spośród w y m i e n i o n y c h wyżej muzeów g m a c h y s p e c j a l n i e n a t e n c e l w y b u d o w a n e , pozostałe zaś mieszczą się w h i s t o r y c z ­ n y c h b u d y n k a c h (pamiatniki d y n k i przedstawiają na kultura) l u b w zwykłych d o m a c h . H i s t o r y c z n e b u ­ s a m e w sobie interesujące obiekty, n i e stwarzają r z y s t n y c h w a r u n k ó w do celów w y s t a w o w y c h , posiadają bowiem jednak k o ­ małe p o m i e s z c z e ­ n i a o dużej ilości o k i e n i bogatej wewnętrznej a r c h i t e k t u r z e . Pod w względem Sofii związane administracyjnym są z Bułgarską trzy wspomniane Akademią Nauk, centralne muzea a Centralne Muzeum wyżej Armii 1 M u z e u m Przyjaźni ze Związkiem S o w i e c k i m z M i n i s t e r s t w e m O b r o n y . pozostałe m u z e a podlegają ekspozycyjne Muzea W Oddziałowi M u z e ó w K o m i t e t u K u l t u r y i S z t u k i , n a t o m i a s t uzgadniają o czystym profilu i w Rajkowie, a w z odpowiednimi etnograficznym znajdują są działy e t n o g r a f i c z n e plany muzeami centralnymi. się w Sofii s t a d i u m o r g a n i z a c j i są w Ełchowie, w W a r n i e m u z e a c h okręgowych Wszystkie w Płowdiwie i w bądź też e t n o g r a f i a Tyrnowie. jest w nich uwzględniana w dziale w a l k narodowowyzwoleńczych. Największą naukowe placówką i będącą etnograficzną, jednocześnie Etnograficzny Instytut i Muzeum w Sofii. Z b i o r y madzić już wkrótce po w y z w o l e n i u osiemdziesiątych pochodzące której do S o f i i , tworzyły one w dla związku szeroko zakrojone archeologiczne spod p a n o w a n i a etnograficzne Wystawy tureckiego w zapoczątkowały Narodowej gdzie ze stałym zagadnień stały istniejącym badania Bułgarii, urządzonej latach eksponaty w 1892 г., całokształtu gospodarczego i k u l t u r a l n e g o się podstawą już m u z e u m powiększaniem się do zbiorów zbiorów ale już w i rosnącym archeologicznych i etnograficznych rozdzielono życia i rzemiosł etnograficznych. dział e t n o g r a f i c z n y , jest zaczęto t a m g r o ­ następnym r o k u e k s p o n a t y z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j wieziono w bułgarskiej c e l e m było p r z e d s t a w i e n i e Bułgarii. W Bułgarii ubiegłego w i e k u , z b i o r y z pierwszej prowadzącą j e d n y m z n a j s t a r s z y c h muzeów w prze­ Zrazu 1906 r. zainteresowaniem oba działy i utwo­ r z o n o d w a odrębne m u z e a : N a r o d o w e M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e i N a r o d o w e M u z e u m �KRONIKA Etnograficzne. Muzeum 489 E t n o g r a f i c z n e od tej p o r y stale powiększało s w o j e zbiory, głównie j e d n a k t y l k o w z a k r e s i e s t r o j u i z d o b n i c t w a . O d 1921 r. działalność M u z e u m wydawnictwa, artykuły „Izvestia bardzo na Narodnija się ożywiła dzięki s t w o r z e n i u własnego Muzej". Publikowano z różnych d z i e d z i n k u l t u r y m a t e r i a l n e j , d u c h o w e j i społecznej, R y c . 1. M u z e u m Etnografski etnograficzne w w nim folkloru Rajkowie słownego i m u z y c z n e g o . D o 1943 r. ukazało się 14 tomów. Ożywiona działalność M u z e u m znalazła w t y m c z a s i e swój w y r a z również w s t w o r z e n i u w 1925 r. o d ­ dzielnego działu M u z y k i l u d o w e j . W czasie I I wojny 1941 r. w s k u t e k pracownia światowej bombardowania fotograficzna oraz zbiory archiwum muzyczne i magazyny września 1944 r. M u z e u m uzupełnianiu prace Muzeum muzealne spłonęła archiwalne ze z b i o r a m i wznowiło z n i s z c z o n y c h zbiorów swoją i zostały zakłócone. W część zbiorów, cała uległy strojów z n i s z c z e n i u . Ocalało tylko i ozdób m e t a l o w y c h . P o 9 działalność, powiększaniu marcu biblioteka, koncentrując i c h materiałami wysiłki z na dziedziny k u l t u r y m a t e r i a l n e j i społecznej oraz z d z i e d z i n y s z t u k i l u d o w e j . Przełomową datą w historii Muzeum był r o k 1949, k i e d y włączone ono zostało do n o w o i n s t y t u c j i , która otrzymała nazwę E t n o g r a f i c z n y I n s t y t u t i M u z e u m skiej Akademii Nauk. Głównym zadaniem jej stały się b a d a n i a powstałej przy Bułgar­ dotyczące cało­ kształtu k u l t u r y m a t e r i a l n e j — t r a d y c y j n e j i współczesnej — oraz z a g a d n i e n i a s p o łeczno-ekonomiczne w ich historycznym rozwoju. jednocześnie przekształcony w Dział muzyki ludowej samodzielną placówkę: I n s t y t u t M u z y k i przy został Buł­ garskiej A k a d e m i i Nauk. Etnograficzny i sztuki ludowej, Instytut i Muzeum posiada 3 sekcje: 2. K u l t u r y społecznej, d u c h o w e j , 1. K u l t u r y etnografii materialnej historycznej i etno- �490 KRONIKA genezy o r a z 3. F o l k l o r u . O s t a t n i o w y d z i e l o n o mentacji. Personel naukowy składa j a k o odrębną również sekcję się z 5 s t a r s z y c h pracowników Doku­ naukowych, 9 młodszych pracowników n a u k o w y c h oraz 7 „specjalistów" (praktykantów). D w ó c h młodszych pracowników naukowych oraz 5 „specjalistów", należących do sekcji K u l t u r y m a t e r i a l n e j , z a j m u j e się s p r a w a m i m u z e a l n y m i , biorąc jednocześnie udział w badaniach terenowych, prowadzonych rocznik pt. „Izvestia p r z e z I n s t y t u t . O d 1953 r. I n s t y t u t na Etnografskija Institut i Muzej"; wydaje do 1966 r. ukazało się 8 tomów. Zbiory muzealne gospodarki, liczą obrzędów stanowią s t r o j e około i sztuki. 25 000 eksponatów Najbogatszy z zakresu dział, liczący i t k a n i n y . Oprócz zabytków M u z e u m stroju, około posiada rzemiosł, 17 000 obiektów, około 10 000 p r z e d ­ miotów stanowiących materiały uzupełniające. Początkowo z p o w o d u b r a k u o d p o w i e d n i e g o p o m i e s z c z e n i a M u z e u m dało stałej w y s t a w y . Urządzono ją dopiero nie posia­ po 1954 r„ k i e d y I n s t y t u t otrzymał n a swą siedzibę część d a w n e g o pałacu królewskiego. O b e c n a wystawa zajmuje 11 s a l n a p a r t e r z e i 9 s a l n a I piętrze К Zwiedzanie wystawy stawa z a c z y n a się od I piętra, gdzie pierwsza s a l a j e s t poświęcona c z a s o w e , z m i e n i a n e co k i l k a miesięcy. O b e c n i e p r a c uczniów, o p a r t y c h n a w z o r a c h obrzędowe, t z w . kukery). u m i e s z c z o n o fotografie W ludowych znaje widza z budownictwem ludowym. się w (stroje, hafty, k o r y t a r z u oddzielającym archeologicznych znajduje na wy­ rzeźby, m a s k i w y s t a w ę czasową narzędzi r o l n i c z y c h . P i e r w s z a Znajduje niej od stałej sala się w niej kilkanaście zapo­ fotografii i k i l k a m a k i e t , przedstawiających różne jego t y p y , a więc n a j s t a r s z e c h a t y w i e j s k i e ( z i e m i a n k i , c h a t a o p l e c i o n y c h ścianach, c h a t a bez okien, b u d o w n i c t w o oraz budownictwo conej uprawie pługi, b r o n y współczesne z i e m i znajdują oparte już n a w z o r a c h miejskich. W mWcenia. Pokazano t a m używaną do tego c e l u dikanię a obok tego s z e r e g d r o b n y c h narzędzi (grabie, palamarką, k o s z e n i u itp.). Z n a j d u j e nawadniania, poświę­ się t r a d y c y j n e narzędzia r o l n i c z e : d r e w n i a n e i i n n e d r o b n e narzędzia p o m o c n i c z e . Następna s a l a z a p o z n a j e n y m i sposobami przy kamienne) sali m a k i e t a zagrody się t a m również m a k i e t a rolnika-gradiTuarat radła, z daw­ valiak, i służącą do o c h r o n y urządzenia oraz m a k i e t a do rąk sztucznego obrzędu zwanego b r a d a (broda), związanego ze ścinaniem o s t a t n i c h kłosów. S a l a poświęcona uprawie winorośli, róż, t y t o n i u , s a d o w n i c t w u i o g r o d o w n i c t w u z a p o z n a j e w skrócie z p r o c e s a ­ m i , j a k i m p o d d a w a n e są te płody po z e b r a n i u z pola. M a m y kadłub do w y c i s k a n i a s o k u z w i n o g r o n , t a m więc urządzenie do d e s t y l a c j i o l e j k u drewniany różanego, p r y m i t y w n e p r z y b o r y do s u s z e n i a liści t y t o n i u , i t p . W dwóch s a l a c h poświęconych p a s t e r s t w u do n a j c i e k a w s z y c h obiektów należą przenośne szałasy do s p a n i a o r a z większy szałas, z w a n y m d u d r a . P o k a z a n o pasterski, przybory, go. Interesującą używane p r z y przeróbce m l e k a , oraz ubiór p a s t e r z a część wyposażenia pasterskiego z t y c h s a l d z w o n k i p a s t e r s k i e z w a n e tjumbeleci, stanowią umieszczone zawieszane owcom sprzęt rodopskiew jednej n a s z y i ; które w l i c z b i e k i l k u n a s t u p o s i a d a l i właściciele dużych s t a d . Każdy z n i c h s a m sobie j e dobierał, tworząc zależnie od u p o d o b a n i a rozpoznawano zespół m u z y c z n y , po którym już z d a l e k a go, gdy się zbliżał ze s w o i m s t a d e m . ' P o s z c z e g ó l n e s a l e poświęcone są następującym z a g a d n i e n i o m : I piętro: w y s t a w y c z a s o w e ; a r c h e o l o g i c z n e narzędzia r o l n i c z e ; b u d o w n i c t w o l u d o w e ; u p r a ­ w a z i e m i ; sprzęt zboża; u p r a w a winorośli, róż, t y t o n i u , o g r o d o w n i c t w o , sadownictwo; p a s t e r s t w o ; t k a c t w o (narzędzia); t k a n i n y ; wnętrze i z b y teteweńskiej. Parter: k i l i m y ; strój; złotnictwo; w y r o b y m i e d z i a n e : k o w a l s t w o ; c e r a m i k a ; rzeźba w d r z e ­ w i e ; rzeźbione s u f i t y . �491 KRONIKA W następnych dwóch s a l a c h znajdują się e k s p o n a t y związane z t k a c t w e m l u ­ d o w y m : w p i e r w s z e j w a r s z t a t p i o n o w y , d w a w a r s z t a t y p o z i o m e o r a z s z e r e g narzę­ dzi służących do obróbki włókna, w d r u g i e j t k a n i n y l u d o w e . T e ostatnie wykazują wielką rozmaitość pod względem t e c h n i k i i pod względem k o m p o z y c j i , świadczące o w y s o k i m r o z w o j u tej d z i e d z i n y twórczości l u d o w e j . Ryc. 2. W y s t a w a Zakończenie etnograficzna pierwszej izby mieszkalnej w części środkowym w wystawy muzeum okręgowym stanowi staja w Plewen tetevenska — wnętrze Bałkanie. G ł ó w n y m e l e m e n t e m j e j urządzenia są duże podesty do s p a n i a , p r z y k r y t e l u d o w y m i t k a n i n a m i . Druga część w y s t a w y , rzemiosłom w i sztuce znajdująca ludowej. oszklonych gablotach. Zwraca Stroje i najczęściej geometrycznej, styczna kolorowe d l a niego zapaski pokazano poświęcona w dwóch niekiedy o bardzo strojom, i bogate salach zdobnic­ skomplikowanej kompozycji, l u b roślinnej. Charaktery­ antropomorficznej j e s t duża ilość m e t a l o w y c h s z n u r e m , t z w . gajtanem. jest dużych d e k o r a c y j n y e l e m e n t stanowią k o s z u l e bogato (prestüki) ozdób ( k o l c z y k i , b r a n s o l e t y , cienie, k l a m r y do pasa). Odzież męska z d o b i o n a wełnianym tam u w a g ę duża i c h różnorodność two. W s t r o j u k o b i e c y m n a j b a r d z i e j haftowane się n a p a r t e r z e , Barwny jest b a r w n y m i element czarnego pierś­ implikacjami lub stroju męskiego stanowią b a r d z o s z e r o k i e p a s y w żywych k o l o r a c h . S a l e poświęcone w y r o b o m z m e t a l i i d r z e w a pozwalają -zapoznać się z w i e l ­ kimi u z d o l n i e n i a m i bułgarskich rzemieślników. P o k a z a n o oraz różne żelazne W przedmioty świeczniki, s a l i poświęconej domowego kasety oraz użytku, wykonane zdobnictwo różnych tam naczynia miedziane z żelaza. Zwracają przedmiotów złotnictwu zobaczyć można p r a w d z i w e uwagę użytkowych. arcydzieła s z t u k i z d o - �492 KRONIKA b n i c z e j — piękne k l a m r y do pasów, naczółki, k o l c z y k i i i n n e p r z e d m i o t y ze s r e b r a , n i e k i e d y pozłacane. J e d n a z d a l s z y c h s a l poświęcona ludowej wę wykonane została ceramice z X I X w. i współczesnej, pochodzącej z k i l k u większych ośrodków. W y s t a ­ zamyka zdobnictwo w drzewie, na które przeznaczono dwie ostatnie sale. W p i e r w s z e j znajdują się różne d r o b n e p r z e d m i o t y zdobione rzeźbą (przęślice, l a s k i , łyżki, stołki, b l a t y do stołów itp.), w drugiej rzeźbione s u f i t y o pięknej, bardzo bogatej k o m p o z y c j i . Część w y s t a w y dzenia w w znajdująca się n a p a r t e r z e n i e była z m i e n i a n a od c z a s u urzą­ 1954 г., natomiast sale 1962 r. O b i e k t y muzealne uzupełniają znajdujące się na I piętrze m a k i e t y i fotografie, były przerobione krótkie t e k s t y i n ­ formują o e k s p o n o w a n y c h z a g a d n i e n i a c h . D r u g i e m i e j s c e po M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w S o f i i z a j m u j e M u z e u m ficzne w P ł o w d i w i e . Powstało ono w się w Muzeum Muzeum XIX jest w., w 1949 r. z n i e w i e l k i c h zbiorów, Archeologicznym. Obecnie zabytkowy którym gmach zachowano — l i c z y około 10 000 eksponatów. dom dawną Etnogra­ znajdujących d a w n e g o bogatego architekturę: kupca rzeźbione z sufity Siedzibą 1 połowy i odrzwia, ścienne szafy i f r y z y . Personel naukowy łów i jednego Muzeum pracownika składa się z 5 pracowników: 4 kierowników oświatowego. Wydzielono następujące działy: dzia­ 1. R o l ­ n i c t w o , 2. Odzież, t k a c t w o i wnętrze, 3. Rzemiosła, 4. I n s t r u m e n t y m u z y c z n e . P r a ­ c o w n i c y m u z e a l n i prowadzą p r a c e b a d a w c z e , które drukują w czasopiśmie n y m d l a w s z y s t k i c h płowdiwskich muzeów, wychodzącym pod nazwą: wspól­ „Godinisnik n a M u z e j t e w l o v d i v s k i O k r ą g " (t. 1 — 1954 г., t. 2 — 1956 г.). Wystawa M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w P ł o w d i w i e mieści się w 18 s a l a c h , z któ­ r y c h 9 znajduje się n a p a r t e r z e i 9 n a I piętrze. P i e r w s z a część w y s t a w y , znajdu­ jąca się n a p a r t e r z e , z a p o z n a j e z uprawą zboża i i n n y c h roślin, t y p o w y c h d l a tego regionu: winorośli, róż, ryżu pasterstwu ciami i rzemiosłom. oraz Oprócz z ogrodownictwem. narzędzi u m i e s z c z o n o t a m makietę kuźni, m o d e l c o w n i g a r n c a r s k i e j oraz mały młyn w o d n y . n a I piętrze, z n a j d u j e tura typowa Dalsze i wytworów W sale poświęcone są z tymi zaję­ pieca g a r n c a r s k i e g o , f r a g m e n t pra­ drugiej związanych części w y s t a w y , urządzonej się e k s p o z y c j a strojów w i e j s k i c h i m i e j s k i c h o r a z a r c h i t e k ­ d l a płowdiwskiego okręgu. U m i e s z c z o n o t a m również trzy wnętrza m i e s z k a l n e : izbę wieśniaka w R o d o p a c h , m i e s z k a n i e rzemieślnika i m i e s z k a n i e b o ­ gatego kupca. Sala zamykająca wystawę daje przegląd ludowych instrumentów muzycznych. Wystawa Muzeum Etnograficznego rannością. Z a s t o s o w a n o materiał uzupełniający trza mieszkalne i w w niej nowoczesny P ł o w d i w i e urządzona j e s t z wielką (fotografie, m a p y , m a k i e t y , k i l k a obrazów), p o k a z a n o szereg pracowni rzemieślniczych, t y l k o kulturę w s i , a l e również kulturę P ł o w d i w u Muzeum zbiory w regionalne Rajkowie z terenu to trzecie Rodopów. muzeum W sta­ sprzęt m u z e a l n y , w p r o w a d z o n o bogaty starając się wnę­ uwzględnić nie i okolicznych miasteczek. etnograficzne 1954 r. powstało w posiadające Rajkowie bogate muzeum ogólne z oddziałami a r c h e o l o g i c z n y m , e t n o g r a f i c z n y m , b u d o w y s o c j a l i z m u i galerią sztuki. W 1962 r. t r z y działy p r z e n i e s i o n o do i n n y c h pomieszczeń, a w pierwotnej s i e d z i b i e pozostał t y l k o dział e t n o g r a f i c z n y , który przekształcono w oddzielne m u ­ z e u m . B u d y n e k , w którym się ono mieści, j e s t to — podobnie j a k w P ł o w d i w i e dom bogatego k u p c a , zeum posiada zbiory zbudowany w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h ubiegłego z z a k r e s u s t r o j u , t k a c t w a , rzemiosł, s z t u k i l u d o w e j d a r k i , liczące obecnie około 2000 obiektów. W y s t a w a niedużych wieku. pomieszczeniach. Pokazano tam kilka — Mu­ i gospo­ mieści się n a 3 piętrach w 16 pracowni rzemieślniczych, młyn �493 KRONIKA wodny, cinnej prasę do p r a s o w a n i a oraz wnętrze t k a n i n , wnętrze ' w i e j s k i e j i z b y c o d z i e n n e j i i z b y goś­ m i e s z k a n i a mieszczańskiego. W jednej z sal widz zapoznaje się z u b i o r e m i sprzętem p a s t e r s k i m w R o d o p a c h , w k i l k u i n n y c h ze s t r o j a m i B u ł garów-mahometan i Bułgarów-chrześcijan. Specjalną u w a g ę zwracają t k a n i n y r o d o pskie wełniane i koziaki z y c j i . S z e r e g fotografii w naturalnych kolorach i barwione o pięknej kompo­ i k i l k a obrazów oraz m a k i e t a d o m u d a w n e g o wielkorządcy tej części k r a j u zapoznają z b u d o w n i c t w e m typowym d l a tego r e g i o n u . Spośród muzeów okręgowych, posiadających działy etnograficzne, j e d n y m z n a j ­ starszych jest m u z e u m w osiemdziesiątych latach międzywojennym w Gabrowie. Pierwsze ubiegłego wieku zbiory zaczęto t a m gromadzić (rękopisy, broń, m o n e t y ) . przybyły z b i o r y a r c h e o l o g i c z n e . D o I I w o j n y W światowej już okresie muzeum j e d n a k n i e mogło się rozwinąć, gdyż n i e posiadało płatnego p r a c o w n i k a . Dopiero po I I w o j n i e światowej s y t u a c j a uległa z m i a n i e zwłaszcza od 1949 г., k i e d y M u z e u m uzyskało własny b u d y n e k . O d 1962 r. staje się ono m u z e u m okręgowym, jącym następujące działy: 1. H i s t o r i i i etnografii, 2. W a l k posiada­ narodowowyzwoleńczych, 3. Ruchów r o b o t n i c z o r e w o l u c y j n y c h . Wystawa cona została działu h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n e g o głównie rzemiosłom i dzięki w temu muzeum pozwala Gabrowie poświę­ o n a zapoznać w się z tą t a k b a r d z o rozwiniętą dziedziną k u l t u r y l u d o w e j w Bułgarii. G a b r o w o było z n a n e j a k o c e n t r u m rzemieślnicze już w X V I I I stało się wytwory to nieduże docierały Lipsk, Moskwa, wno, skóra miasteczko do różnych kwitnącym w. W X I X w. rzemieślniczym, którego miast europejskich, takich j a k Londyn, Wiedeń, Odessa. Podstawowy ośrodkiem s u r o w i e c d l a rzemiosł stanowiło żelazo, d r e ­ i wełna, a siłę napędową dawała woda przepływającej przez miasto J a n t r y . O r o l i rzemiosł może świadczyć ilość niektórych rzemieślników. T a k więc np. majstrów s z e w s k i c h było w G a b r o w i e w połowie X I X w. około 180, prócz n i c h �494 KRONIKA około i 1000 n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h robotników, około 400 czeladników, około 100 k o w a l i majstrów garbarskich, i około 50 g a r n c a r z y . t y m t r z e b a , że wytworzyło się t a m , podobnie zresztą j a k w rzemieślników duże zróżnicowanie i w około 100 Zaznaczyć przy całej Bułgarii, wśród związku z t y m istniało p o n a d 40 s p e c j a l ­ ności. D l a przykładu można przytoczyć chociażby k o w a l i , wśród których b y l i cjaliści wyrabiający liści zajmujący że w spe­ gwoździe, m o t y k i , p o d k o w y , broń palną, noże, w a g i i s p e c j a ­ się n a p r a w ą zegarów. W ekspozycji muzealnej ryczno-etnograficzna świetle t y c h d a n y c h zrozumiałe się s t a j e , poświęcono zajmuje rzemiosłom całą parterową taką uwagę. W y s t a w a część p o w i e r z c h n i histo­ muzealnej, skła­ dającą się z j e d n e j dużej s a l i . Wstęp do w y s t a w y s t a n o w i k i l k a eksponatów a r c h e o ­ logicznych oraz k i l k a żym skrócie dokumentów, dotyczących h i s t o r i i m i a s t a . Następnie w zaznajamia części s a l i p o k a z a n o ona z rolnictwem, różne rzemiosła. Są t o : g a r b a r s t w o , wiectwo, sznurarstwo karstwo, łubiarstwo, ręczna obróbka (gajtandzijsťujo), złotnictwo. Narzędzia i w y t w o r y , niają diagramy dżija, f o l u s z a Ostatnio i teksty muzeum w w folusznictwo, drewna, Gabrowie kilka miejscowości Etera szewstwo, młynarstwo, szereg tkactwo, tooraz (makieta i obecnie posiada gajtan- tokarskiego. Parku odległości Etnograficz­ k i l k u n a s t u k m od już kilkanaście i j a k dotąd j e d y n e m u z e u m uzupeł­ warsztatu warsztatu do urządzenia się on w kra­ specjalności k o w a l s k i c h makiet przystąpiło du­ dalszej garbarstwo, kuźni i f r a g m e n t rzemiosłom. Z n a j d u j e mieślniczych. J e s t to p i e r w s z e i hodowlą. W związane z poszczególnymi rzemiosłami, objaśniające, i młyna) o r a z f r a g m e n t nego, poświęconego miasta sadownictwem warsztatów typu rze­ skansenowskiego w Bułgarii. W zakończeniu tego przeglądu poświęconego m u z e o m etnograficznym g a r i i należy zaznaczyć, że ostatnio daje się zauważyć duży w z r o s t problemami w Buł­ zainteresowania e t n o g r a f i c z n y m i , co p r z e j a w i a się w t e n d e n c j i do przekształcania d z i a ­ ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h w m u z e a c h okręgowych w oddzielne m u z e a o r a z w dążeniu do wykształcenia w grudniu kadry specjalistów. 1965 r. 3 - t y g o d n i o w y W tym celu Oddział kurs prowadzony Etnograficznego Instytutu i Muzeum etnograficznych. Wzięło w w n i m udział Sofii, który objął zorganizował naukowych całokształt około 40 pracowników podjętą w t y m k i e r u n k u należy uznać z a b a r d z o się zważy, że w o b e c p r z e p r o w a d z o n e j Muzeów p r z e z pracowników zagadnień muzealnych. celową, a n a w e t Akcję konieczną, jeśli k o l e k t y w i z a c j i gospodarstw rolnych trady­ c y j n a k u l t u r a l u d o w a ulega w Bułgarii g w a ł t o w n y m przeobrażeniom. Maria PIERWSZY W dniach Pierwszy prezę ŚWIATOWY 1—24 k w i e t n i a Światowy nazwać FESTIWAL SZTUKI 1966 r. w MURZYŃSKIEJ Dakarze, stolicy W Misińska DAKARZE Senegalu, odbył F e s t i w a l S z t u k i Murzyńskiej. Może r a c z e j należałoby Festiwalem Kultury Czarnej Afryki — ze względu na szeroki w a c h l a r z t e m a t y c z n y o b r a d i poszczególnych i m p r e z . F e s t i w a l był p i e r w s z y m rodzaju afrykańskim afrykańskie, myślany wydarzeniem. chociaż niektóre, jako impreza Brały jak Gwinea, poświęcona przede w n i m udział p r a w i e nieoficjalnie. Choć w n i m też murzyńskości udział wszystkie niż k r a j e kraje środkowej amerykańskie, i południowej w dominująca l u b też pozostaje j a k o k u l t u r a mniejszości. których kraje był w s z y s t k i m k u l t u r z e murzyńskiej, lazły się t a m też k r a j e leżące n a północ od S a h a r y , t a k i e j a k T u n i s , mające w kulturze mniej tego wszystkie Festiwal się tę i m ­ Ameryki. murzyńskość po­ zna­ swej Brały jest �495 KRONIKA W imprezach festiwalowych skie, j a k i k r a j e posiadające rzyńskie). Przybyły delegacje, brało udział 38 krajów. na swym terenie spore (Były to k r a j e mniejszościowe zespoły a r t y s t y c z n e oraz g r u p y afrykań­ grupy mu­ artystów-rzemieślni- ków. Poszczególne te g r u p y r o z m a i c i e reprezentowały s w o j e k r a j e . D u k e E l l i n g t o n , twórca j a z z u , odnosił o w a c y j n e sukcesy w teatrze D a n i e l Sorrano, grupa R y c . 1. G m a c h p a r l a m e n t u , w którym o d b y w a ł y się o b r a d y zaś m a - festiwalowe Fot. K . rokańskich artystów-rzemieślników była p o d z i w i a n a wionych w chatce-pawiloniku na terenie ośrodka przy s w y c h w3 robach r współczesnej Wolski wysta­ produkcji rze­ mieślniczej ( a r t y s t y c z n e j ) „Artisanat v i v a n t e " . N i g e r y j s k i ( N i g e r i a ) rzeźbiarz w s p ó ł ­ c z e s n y , S i m o n O k e k e , był h o n o r o w a n y i n a w i e c z o r n y c h przyjęciach w n a t r y b u n a c h w Assemblěe N a t i o n a l e , Na obrady kolokwium i imprezy festiwalowe wysłały swoich delegatów jechali dyr. Zofia i obserwatorów. Z Szydłowska jak ambasadach. p r a w i e w s z y s t k i e państwa świata P o l s k i n a F e s t i w a l do D a k a r u po­ Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej i dr z Towarzystwa Krzysztof Wolski z Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e . Bogate kraje kami finansowymi Ameryki (USA czy Brazylia) obdarzyły Senegal sporymi zasił­ n a urządzenie f e s t i w a l u . P o d o b n i e d a r y n a F e s t i w a l ofiarowały kraje E u r o p y Zachodniej i Związek R a d z i e c k i . Pierwszy wany Ś w i a t o w y F e s t i w a l S z t u k i Murzyńskiej pod egidą U N E S C O patronatem organizowano afrykańskich mowej, i Afrykańskiego został Kulturalnego. zorganizo­ Pod t y m t a k występy zespołów l u d o w y c h z poszczególnych państw i południowo-amerykańskich, afrykańskiej w Dakarze Towarzystwa j a k i pokazy twórczości d r a m a t y c z n e j , afrykańskiej afrykańskich nagrań, sztuki fil­ afrykańskich �496 KRONIKA u t w o r ó w p o e z j i i prozy, c z y w r e s z c i e n o w e j p l a s t y k i . P r z e d e w s z y s t k i m zaś patro­ n a t t e n odczuwało się n a k o l o k w i u m n a u k o w y m , odbywającym s w e o b r a d y w gma­ chu parlamentu Dwu­ dniowa senegalskiego przerwa w niedzielę 3 k w i e t n i a podległości S e n e g a l u ) walowymi galu, Sedara Kolokwium murzyńskiej defilady życiu znanego odbywało ludu i humanisty Prace (Święto Nie­ się z w y s t a w a m i festi­ przyjęcie u p r e z y d e n t a Sene­ i poety się p o d hasłem: dla ludu. 4 kwietnia n a zapoznanie oraz n a o f i c j a l n e Senghora, naukowe w i poniedziałek została w y k o r z y s t a n a i n a obejrzenie Leopolda p r z e z o s i e m d n i , od 31 m a r c a do 7 k w i e t n i a . murzyńskiego. Funkcja kolokwium i znaczenie prowadzono sztuki w trzech s e k c j a c h : 1) F u n k c j i i z n a c z e n i a s z t u k i murzyńskiej; 2) S t y l u , rzemiosła i ubiorów; 3) Tańców, m u z y k i i l i t e r a t u r y . T e m a t y k a była n i e z m i e r n i e s z e r o k a i nie niezbyt sprecyzowana. afrykańskich artystów Odczuwało się to zwłaszcza w i twórców. Rozważano na kolokwium z n a c z e n i e s z t u k i d l a A f r y k i , s z t u k a murzyńska w i d z i a n a Afryki, historii sztuki tradycyjnej życiu wspólnoty afrykańskiej, afrykańska lewskich, s z t u k a abisyńska, zyka, tradycyjny sztuka malgaska, taniec, ludowa literatura licznych takie kwestie, j a k : i przeżywana p r z e z murzyńsko-afrykańskiej, sztuki w niejednokrot­ wypowiedziach znaczenie i estetyka, sztuka dworów tradycyjna przekazywana afrykańska rzeźba w Wszystko to Brazylii, problemy przedstawiono w mu­ ustnie, rzemiosło, ubiór sztuki, jej stan i perspektywy zakresie m u z y k i , tańca, t e a t r u , poezji i k i n e m a t o g r a f i i . ważnymi d l a życia współczesnej Afryki malarstwa, Wreszcie problemami kró­ rzeźba, t r a d y c y j n a vaudou, i ozdoby, przeżywanie s z t u k i murzyńskiej p r z e z l u d z i Z a c h o d u , j a z z , tańce szłość. ludy funkcja rzeźby, zajmowano na przy­ architektury, się n i e z m i e r n i e wykształcenia i wychowania a r t y s t y c z n e g o w c z o r a j , dziś i j u t r o . Dyskutowano współczesnym w Afryce, nad tradycyjnym rozwojem kultury a także n a d ogólnym współczesnej Afryce, wkładem kultury murzyńskiej n a d zasięgiem murzyńskiej kultury kultury k u l t u r y ogólnoświatowej. Podkreślał to s p e c j a l n i e o murzynizacji kultury amerykańskiej rzyńskości k u l t u r l u d o w y c h wej). dorobkiem w w Z w r a c a ł też u w a g ę n a w p ł y w y s z t u k i C z a r n e g o nad murzyńskiej afrykańskiej E . Mveng Stanach Zjednoczonych, w k r a j a c h A m e r y k i Łacińskiej Afryki, do mówiąc a także o m u - (środkowej i południo­ Lądu na surrealizm, symbo­ l i z m c z y k u b i z m , j a k i n a w i e l e i n n y c h współczesnych kierunków w s z t u c e z a c h o d ­ niej. Znaczenie kolokwium polegało p r z e d e w s z y s t k i m n a t y m , że po r a z p i e r w s z y w d z i e j a c h A f r y k i afrykańska s z t u k a w j e j różnych a s p e k t a c h była u k a z a n a ludzkości n a t e r e n i e rozpatrywali samej Afryki. tę sztukę j a k a myślała i specjaliści jest, j a k a była i jaką się t w o r z y twórczym s z t u k i afrykańskiej Afryka Po raz pierwszy i w jej tradycjach. W obradowała nad ponownym s z t u k i . I t r z e b a przyznać, że n a o b r a d a c h kolokwium dziedzin samym ośrodku w końcu po r a z p i e r w s z y rozwojem i całej z wielu ożywieniem większość s t a n o w i l i sama własnej przedsta­ w i c i e l e A f r y k i . W p r a w d z i e widziało się t u t a j l i c z n y c h n a u k o w c ó w z całego świata, referujących, dyskutujących, p o l s k i c h , lecz młode k a d r y Na i l i c z n y c h obserwatorów, naukowców afrykańskich F e s t i w a l u p o d d a n o k r y t y c e różne d o t y c h c z a s o w e murzyńskiej. Między i n n y m i z d e c y d o w a n i e kańska n i e podlegała r o z w o j o w i , prymitywu. między innymi delegatów dominowały. poglądy n a t e m a t zbito t w i e r d z e n i a , jakoby l e c z utrzymywała się n a poziomie sztuka sztuki afry­ niezmiennego Można b o w i e m całkiem dokładnie obserwować różnice s t y l u w sztuce B e n i n u , gdzie każda d y n a s t i a w p r o w a d z a ł a r z e c z y n o w e i zupełnie różne od s t y l u dynastii poprzedniej. też każda dynastia Analogicznie wprowadzała w i d z i się to w A b o m e y , K e t u c z y U i d a m , gdzie nowe nowe rzeczy do k u l t u , n o w y styl tańca, �497 K R O N I K A sposoby b y c i a i s t y l życia. Łączyło się to n i e j e d n o k r o t n i e z przemianami społecz­ n y m i , r e l i g i j n y m i i e k o n o m i c z n y m i u poszczególnych ludów. Było to w s z y s t k o j e d ­ n a k z a w s z e i stale murzyńskie i afrykańskie, choć p r z e m i a n y zachodziły k r o t n i e pod w p ł y w e m Obecnie nikt czynników nadchodzących nie może identyfikować etnicznej afrykańskich. Nastąpiły b o w i e m t a k d a l e k i e niejedno­ z bardzo dalekich stron. mapy Afryki z mapą R y c . 2. P a w i l o n K a m e r u n u ( A r t i s a n a t v i v a n t ) w Dakarze Fot. k u l t u r , że d z i s i a j t r u d n o j e powiązać z poszczególnymi p o p u l a c j a m i Wolski к. współczesnej A f r y k i . J e d n a k pokrewieństwa są wyraźne. Np. s z t u k i D o g o n u , B a m b a r a w y w o d z ą się z tego s a m e g o ośrodka, p o m i m o kultur r o z p r z e s t r z e n i e n i a się poszczególnych p e w n y c h wyraźnych c e c h i Senufo indywidu­ a l n y c h i różnic. N a t e r y t o r i a c h D a n c z y Y o r u b a z l u d a m i B a u l e , G u r o , A s z a n t i a l b o A b r o n w i d z i się pewną ciągłość artystyczną, która w ciągu w i e k ó w była reprezen­ t o w a n a p r z e z różne l u d y , różne p l e m i o n a i różne religie. G d z i e w r e s z c i e należałoby szukać praźródła s z t u k i B e n i n u ? T e s a m e c e c h y spotkać można w D a h o m e j u , w p o ­ łudniowej Nigerii, jak i na płaskowyżu z n a n o technikę odlewniczą n a w o s k zachodniego Kamerunu. t r a c o n y , wszędzie p r a c o w a n o Wszędzie w tam złocie, s t o s o ­ w a n o podobny t y p rzeźby, aż do ostatecznego z a n i k u t r a d y c y j n e j rzeźby w drzewie czy w kamieniu. G d z i e i n d z i e j z n o w u w A f r y c e tkwią wspaniałe ośrodki p l e c i o n k a r s t w a . W A b i ­ s y n i i i w B u r u n d i , w K i w u i Z a n z i b a r z e s p o t y k a m y wspaniałe o k a z y bogato z d o ­ b i o n y c h koszyków. C z y należałoby t u szukać wspólnego źródła p o w s t a n i a . N i e . S z t u k a t a p r o m i e n i u j e z różnych ośrodków, niezależnych od siebie. W sudańskiej 22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �KRONIKA 498 a r c h i t e k t u r z e n a południowych krańcach p u s t y n i S a h a r y cechy stylistyczne j a k najbardziej do jeziora Czad, od j e z i o r a 0 posiadany surowiec nie, pojedyncze wsie i można wszędzie t y p o w e d l a k u l t u r y afrykańskiej. O d Czad aż po W a d a i wszędzie wznoszono spotkać Timbuktu w oparciu (glinę) wspaniałe pałace, z a m k i , m i a s t a , m i a s t e c z k a , w a r o w ­ domy. Z tego samego materiału, tymi samymi rękoma wznosił to i tworzył t e n s a m murzyński g e n i u s z a r t y s t y c z n y . S t a l e podkreślano n a o b r a d a c h mianach na terenie A f r y k i kolokwium, i poza afrykańska myśl twórcza. S t w i e r d z e n i e festiwalowych wielkich że w r o z w o j u sztuki i w jej prze­ j e j obrębem wszędzie zaznaczyła s w ą obecność twórców to dokumentowała murzyńskich, takich obecność n a i m p r e z a c h jak Duke Ellington, Ella F i t z g e r a l d c z y Józefina B a k e r . W samej A f r y c e wet t a m , gdzie Madagaskaru, się, że j e s t mało gdzie t y l e jest w p ł y w ó w spotkać żywe A innym czyż s z t u k a murzyńska p o n o w n i e stale odżywa i odmładza się. N a ­ zdaje i odżywające przykładem od b i z a n t y j s k i e j i a r a b s k i e j odradzających się jak w malgaskiej Oceanii, nawet sztuki Bantu elementy nie jest murzyńskości, Azji, a nawet ludów Abisynia, z dorzecza ten konglomerat sztuce t a m można Konga. ludów i kultur po głęboko afrykańską. Czyż t a A b i s y n i a n i e m a stale murzyńskich elementów w sztuce. Czyż jej 65 różnych grup e t n i c z n y c h n i e przeżywa stale t y p o w o afrykańskich e m o c j i w tańcu i rzeźbie? P o z a A f r y k ą w i d z i się w i e l k i w k ł a d C z a r n e g o L ą d u w sztukę i kulturę A m e r y k i Południowej i Środkowej, a n a w e t przesiedlonych dzime, do N o w e g o afrykańskie tradycje. rzekami Samaraka Północnej. Ileż j e s t całych g r u p Świata, które n a d a l Dosyć choćby i Cotica w Gujanie w X V I I i X V I I I w. c i p o t o m k o w i e całkowicie wspomnieć Holenderskiej. afrykańskich kontynuują l u d Ddżuka Sprowadzeni swoje żyjący do Paramaribo niewolników A s z a n t i u t w o r z y l i t a m społeczeń­ s t w o zupełnie podobne do takiego, j a k i m było w A s z a n t i c h w t y m czasie w Czasem z niektórymi stwierdzeniami na kolokwium N p . można było mieć wątpliwości, c z y chrześcijaństwo czynnikiem dającym rzeczywiście 1 trudność d o s t o s o w a n i a tak wiele. Mała trudno w okazał afrykańskich się zachodniej atrakcyjność Afryce było chrześcijaństwa się do w a r u n k ó w afrykańskich sprawiają, że n i e chrześci­ bardziej dostosowany niż t y p chrześcijańskiej do poligamicznej społeczno-gospodarczych małej r o d z i n y m o n o g a m i c z n e j . i n n y m i względami i s l a m okazał się też z n a c z n i e łatwiejszy i m n i e j od Afryce. było zgodzić się. jaństwo, lecz i s l a m r o b i s t a l e postępy w A f r y c e . T y p muzułmańskiej rodziny ro­ nad stosunków Pod wieloma skomplikowany chrześcijaństwa. Z a p e w n e szkoły m i s y j n e i chrześcijańskie średnie szkoły w y z n a n i o w e ciły k a d r y czy młodej i n t e l i g e n c j i afrykańskiej, l e c z i tutaj ta inteligencja do przejścia pozostaje na stanowisko nadal bardziej chrześcijańska, wykształ­ można mieć zastrzeżenia, c z y też p r z e j a w i a skłonności niezależne i niezaangażowane. Tradycję i współczesność afrykańską i amerykańską w d z i e d z i n i e tańca można było oglądać codziennie n a p o k a z a c h w t e a t r z e D a n i e l S o r a n o , n a stadionie, a n a ­ w e t n a p l a c a c h i u l i c a c h śródmieścia i M e d i n y . P o p i s y chórów o d b y w a ł y się w k a ­ tedrze. Niektóre czesne sztuki ludowych wały kraje i widowisk. swoje ludowe zakradła się wyraźnie wpływy występowały dawały p o k a z y teatralne i balet, Inne kraje zespoły współczesność. w z przetworzenia prezentował tradycyjnych dawały s z t u k i współczesne. I n n e z n o w u pokazy­ tańcami. L e c z i do t y c h Np. tancerzy w kostiumach ubiorów i nawet tradycyjnych. Podobnie w powały zespoły z N i g e r u . S p e c j a l n i e ciekawe z Zambii mundurów. strojach nowo­ tańców z ich tradycyjnymi europejskich strojach b a l e t o w e . Np. S e n e g a l powstałe rzeczy widziało Zespoły się malijskie tradycyjnych wystę­ były t a m tańce dziewcząt z T a h u a , �499 KRONIKA tańce Bororo taniec i t u a r e g s k i c h nomadów, myśliwski „Mahalba". tworzyło tło. P r z e d wolnym a także n i e z m i e r n i e wykwintny głębi t r z e c h muzykantów nimi jeden z tancerzy w masce mimiczny gurumi grających na (maska zwana ptaka 1 hurtu) k r o k i e m p r z e c h o d z i , co c h w i l a schylając się k u z i e m i . Z a n i m skradał się myśliwy kazie W z łukiem. T r o p i e n i e Nigeru widziało się ptaka dawną podczas N o c y P o e z j i Afrykańskiej, denta S e n e g a l u i wielkiego wystąpiła Na Sedara Senghora, też i n a w y s t a w a c h zazębiały się ze sobą A f r y k a afrykańskich, twórczości sztuk tea­ plastycznej. Stale współczesna. Z przy­ siebie Osobno, czas Chesneau sporo trwania muzeów swej kulturze. s p e c j a l n i e n a F e s t i w a l , o t w a r t o ekspozycję w n o w o w z n i e s i o n y m architektów siadała i Afryka prezy­ w dniu 7 kwietnia. jemnością widziało się, że A f r y k a współczesna z a c z y n a n a r e s z c i e odnajdywać w tradycji i dawnej dawna po­ najwyraźniej j a k o g a l o w y występ w obecności n a p o k a z a c h n o w y c h filmów nagrań. W y s t ę p o w a ł a na festiwalu danej dźwiękach gurumi. się p r z y współczesność poety, L e o p o l d a Współczesność występowała tralnych, odbywa Afrykę, i Věrola bezcennych Festiwalu. świata. Dzięki gmachu eksponatów Przedmioty temu Musée Dynamique. specjalnie sprowadzonych te powypożyczano znalazły się tutaj Nowa pokazano egipskich, w s z y s t k o , z czego przez arcydzieła dumna sztuki ze w s z y s t k i c h b e z najcenniejsze A s z a n t i do p r y m i t y w u środkowej skiego. Niestety układ ekspozycyjnej, doboru rodzajów ekspozycji pięknego oświetlenia, i Abisynii Afryki. Dano był zorientować się w myśli p r z e w o d n i e j niki być może A f r y k a . koptyjskiej tego okazy gustownego wysoce wysoko rozłożenia gustownych afry­ wysta­ O d n a j s t a r s z y c h rzeźb i rzeźby Beninu, że n i e z m i e r n i e Pomimo na mała sztuki przegląd całego d o r o b k u rodzaju, wystawy. po­ do S e n e g a l u kańskiej, których obecnie już próżno byłoby szukać n a t e r e n i e A f r y k i . N a wie przez wystawa trudno było postawionej eksponatów, gablot, sztukę afrykań­ tech­ doskonałego wychodziło się z tej w y s t a w y z nasuwającym się p y t a n i e m . C o t u c h c i a n o powiedzieć, j a k i k o m u ? Być może, że te w s z y s t k i e iż g m a c h wzniesiono z dużym r o z m a c h e m i t r u d n o było zagospodarować się w dużej h a l i z nadwieszo­ nym piętrem. Taką element gera. trudności przestrzeń dekoracyjny dano Oczywiście w wynikały często j e s t t r u d n o tam olbrzymi, prawie r z e c z y tej, aż nadto dopatrzyć w p ł y w u s z t u k i afrykańskiej Inne wystawy ,.Palais de festiwalowe Justitie". Tu z tego p o w o d u , zagospodarować. J a k o końcowy całościenny k i l i m F e r n a n d a współczesnej, można się było n a współczesną sztukę Zachodu. mieściły się w dużym w e s t i b u l u potężnego różnorodne techniki ekspozycyjne Lé- doskonale gmachu obrazowały dorobek współczesny poszczególnych k r a j ó w afrykańskich i amerykańskich. Niektóre s t o i s k a n i e były j e s z c z e zupełnie gotowe (np. H a i t i ) , i n n e w t r a k c i e urządzania, i n n e z a g o s p o d a r o w a n e j e d y n i e k w i a t a m i . Poszczególne k r a j e dawały nierówny Burundi dało prawie wyłącznie plecionkarstwo przegląd twórczości współczesnej. N i g e r i a Tradycyjną chronologicznym żącym ekspozycję do m i e j s c o w e g o gubernatorskim muzealną i typologicznym uniwersytetu. potraktowaną Muzeum zbyt Dahomej w układzie dał terytorialnym, to mieści się w dawnym ciasne pomieszczenia, aby w s k i e j A f r y k i Z a c h o d n i e j . Dzięki t e m u obecna zgromadzone tykw. oglądać było można w „Musée d u D a k a r " i niestety posiada Jednak zdobienie rzeźbę. było pokazać całe b o g a c t w o n a g r o m a d z o n y c h zatłoczona. i znowu materiał. i pokazane zbiorów z terenów nich dawnej nale­ pałacu można Francu­ e k s p o z y c j a tego m u z e u m j e s t z b y t n i o tam rzeczy warte były dokładnego obejrzenia. G u r u m i j e s t to trójstrunowa ciągniętej skórą j a s z c z u r a . 1 gitara z pudłem rezonansowym z tykwy po­ �500 'KRONIKA Innego t y p u była niach pierwszego wystawa Nigerii, mieszcząca się w piętra „Hotel de v i l l e " . Był to t y p o w y obszernych pomieszcze­ styl wystawy, urządzanej n a międzynarodowych t a r g a c h z u k a z a n i e m różnych gałęzi g o s p o d a r k i k r a j u , osiąg­ nięć i zamierzeń, s t a n u oświaty i k u l t u r y , a także z małym s t o i s k i e m pamiątkar­ skim, w którym można było n a b y w a ć artystycznej. parę słów Z drobnych wystaw stoisku Mali. d a n o bogaty zestaw Naprzeciw rzeźb, m a s e k P r z e d m i o t y te w y s t a w i o n e z drobiazgi, notabene ratusza w sporym drewnianych należałoby pomieszczeniu duże, f i g u r a l n e rzeźby jakości poświęcić sklepowym i słomianych, p l e c i o n e k były n a sprzedaż i znajdowały p i e r w s z y c h zostały s p r z e d a n e n i e najwyższej ekspozycyjno-handlowych i tkanin. sporo nabywców. J e d n e drewniane, dochodzące do 3 m wysokości. S t o i s k o M a l i n i e było placówką zorganizowaną p r z e z państwo. Była to wystawa przedsiębiorstwa handlującego starymi i nowymi dziełami sztuki afrykańskiej. W hallu gmachu Izby Handlowej stawę a filatelistyczną. także kolekcje p r z y P l a c u Niepodległości p o m i e s z c z o n o Reprezentowane i n n y c h państw tam świata w były wszystkie kraje z n a c z k a c h związanych wy­ afrykańskie, t e m a t y c z n i e ze strefą tropikalną. Z p o l s k i c h znaczków znalazła się t a m s e r i a w a l k i z głodem. S p o ­ ro państw afrykańskich na festiwal techniką) emitował też serię sprzedawano Na ze s p e c j a l n y m zakończenie czyków w musi dawanych zatoce i serie z podobiznami c z t e r e c h znaczków wraz obrazach — wydało piękne s e r i e e t n o g r a f i c z n e , bloki się koło Zielonego W ludowymi z wystawy wspomnieć S e n e g a l zaś s p e c j a l n i e i rzeźb. W y d a n o o Przylądka. przedstawieniach Wyspa historyczne i które filatelistycznej. Gorée, n a j s t a r s z e j XVII i XVIII (słabą z Senegalu, Gorée — osadzie m a starą żywych Europej­ kolonialną w. odbywały się n a w y s p i e targi do A m e r y k i k i l k a milionów Murzynów. Współcze­ Gorée j e s t w całości z a c h o w a n y m z a b y t k i e m d a w n e j muzeum festiwalu stemplem jeszcze niewolników i stąd w y w i e z i o n o śnie w y s p a strojami wieczorami na wyspie zabudowę t y p u p o r t u g a l s k i e g o . siada ze masek jest pomnikiem martyrologii n a Gorée d a w a n o w żywych o b r a z a c h architektury, po­ murzyńskiej. historię podboju Podczas A f r y k i i handlu niewolnikami. To chyba współczesne był jedyny akcent współdziałanie na niezgody polu nauki, ras. Poza kultury t y m wyczuwało i sztuki, czego się raczej zresztą sam tłumny F e s t i w a l był n a j l e p s z y m d o w o d e m . Krzysztof WYSTAWA TATRZAŃSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ W Wolski LINZU W r a m a c h T y g o d n i a K u l t u r y P o l s k i e j , który odbył się w d n i a c h od 5 do 13 l i ­ s t o p a d a 1965 r. w tejszym Muzeum Ministerstwa zajęło s t o l i c y Górnej Krajowym Kultury się B i u r o i Sztuki Wystaw A u s t r i i , w L i n z u , została z o r g a n i z o w a n a wystawa Tatrzańskiej organizacją Artystycznych w Sztuki wystawy pod Krakowie pod w tam­ Ludowej . N a zlecenie 1 względem t e c h n i c z n y m kierunkiem komisarza w y s t a w y , d y r e k t o r a dr. J a n a M y c i e l s k i e g o . S c e n a r i u s z w y s t a w y o r a z t e k s t k a t a l o g u napisał mgr J a n Bujak również dokonał w y b o r u skierowany przez Katedrę Etnografii Słowian eksponatów o r a z opracował z e s t a w p l a n s z i koncepcję m a p pogrądowych. Organizacją wystawy w A u s t r i i kierował dr F r a n z L i p p , znany muzeolog austriacki, dyrektor M u z e u m K r a j o w e g o w L i n z u . 1 Czas trwania wystawy U J , który fotograficznych został przedłużony do 3 X I I 1965 r. �501 KRONIKA W założeniach s w o i c h w y s t a w a ponatów składający się z n a c z n i e przekraczała t r a d y c y j n y z e s t a w zazwyczaj na w y s t a w y sztuki ludowej. Stało się eks­ to n a życzenie dr. L i p p a , który s p e c j a l n i e przybył n a d w a d n i do P o l s k i i po z a p o z n a n i u się z z a s o b a m i muzeów w Zakopanem i w Rabce z prośbą o uwzględnienie w r a m a c h w y s t a w y (reprezentowanych zwrócił się do organizatorów w s z y s t k i c h działów k u l t u r y w m u z e a c h ) , co w r a z z p l a n s z a m i f o t o g r a f i c z n y m i ludowej przedstawia­ jącymi l u d o w e b u d o w n i c t w o m i e s z k a l n e , gospodarcze i przemysłowe, a także s c e n y ilustrujące obyczaje podhalańskiej życie, zajęcia i ludności całokształt tej k u l t u r y . C e l e m w y s t a w y wsi było więc z r e a l i z o w a n i e w y c h założeń e t n o g r a f i c z n y c h , j a k i p o k a z a n i e p l a s t y k i l u d o w e j , winno ukazać zarówno nauko­ zdobnictwa oraz s z t u k i związanej z o b y c z a j a m i i obrzędami. Z w a r t y t e r y t o r i a l n i e i e t n i c z n i e obszar oraz stosunkowo pozwoliły bogate przejrzyście, zbiory muzealne posiadające choć ze zrozumiałych okazy względów z różnych okresów nie wyczerpująco, przed­ stawić poszczególne z a g a d n i e n i a w i c h r o z w o j u h i s t o r y c z n y m . P o k a z a n o więc n a j - charakterystyczniejsze zajęcia, rzemiosła drzewne, dla Podhala kowalstwo, tradycyjne garncarstwo jak i inne. P o n a d t o domowe, strój, obrzędy, rzeźbę i m a l a r s t w o . pasterstwo, niektóre eksponowano sprzęty E k s p o z y c j e uzupełniały p l a n s z e foto­ g r a f i c z n e pokazujące z a s t o s o w a n i e poszczególnych okazów w życiu c o d z i e n n y m , i c h wyrób im. itd. O s o b n y A. Kenara ludowej dział w był przeglądem Zakopanem, których dorobku uczniów twórczość Liceum nawiązuje do Plastycznego tradycji sztuki Podhala. Podstawę w y s t a w y stanowiły e k s p o n a t y w y b r a n e skiego w Zakopanem, Muzeum i m . W. Orkana ze zbiorów M u z e u m w Rabce, Tatrzań­ uzupełnione okazami M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e , M u z e u m w B o c h n i i wypożyczalni z C P L i A oraz pochodzącymi ze zbiorów prywatnych. Zgromadzone na wystawę zestawy przedmiotów oraz materiały i l u s t r a c y j n e zostały z a t w i e r d z o n e p r z e z komisję wery­ fikacyjną, w skład której w e s z l i : prof, d r K s a w e r y P i w o c k i , d y r e k t o r Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, dr K a z i m i e r z Pietkiewicz, z Ministerstwa K u l t u r y i S z t u k i , o r a z dr J a n M y c i e l s k i , k o m i s a r z w y s t a w y . W dniu 5 listopada dnocześnie inauguracją basador Polski w i oraz sztuki 1965 r. nastąpiło u r o c z y s t e o t w a r c i e w y s t a w y , Tygodnia Wiedniu, Polskiego członkowie prasa. W y s t a w a w Linzu. Na będące j e ­ uroczystość przybył a m ­ m i e j s c o w y c h władz, p r z e d s t a w i c i e l e została b a r d z o p r z y c h y l n i e przyjęta przez nauki publicz­ ność i uzyskała s z e r e g p o c h l e b n y c h r e c e n z j i . W związku z w y s t a w ą katalog, zawierający wystawowych . 2 regionu prócz Obszerne został w y d a n y części wprowadzenie i z a r y s e m k u l t u r y ludowej i spisowej Krajowego 12 r e p r o d u k c j i zaznajamiające Podhala dr F . L i p p , który podniósł cele w y s t a w y lepszego nakładem M u z e u m ogólnej z historią, w Linzu eksponatów osadnictwem napisał m g r J . B u j a k . Wstęp skreślił i z n a c z e n i e tego r o d z a j u współpracy d l a z r o z u m i e n i a się obu narodów. Przypomniał on, że z a i n t e r e s o w a n i a znawców Podhalem, i etnografów datuje a u s t r i a c k i c h karpacką się już od kilkudziesięciu l i c z n y m i artykułami i publikacjami kulturą lat, co wyrażało o tematyce etno- W y d a j e się, że byłoby może c e l o w e ne, zupełnie n i e m a l n i e z n a n e f a k t y ludową, i a w ludo­ szczególności się między innymi antropologicznej. przypomnieć p r z y tej o k a z j i również i i n ­ dotyczące współpracy między ludoznawcami p o l s k i m i a a u s t r i a c k i m i pod k o n i e c X I X w., właśnie w z a k r e s i e w y s t a w i e n n i c t w a etnograficznego. Ponieważ zagadnienie to z n a c z n i e w y b i e g a poza szczupłe ramy n i n i e j s z e g o artykułu, o g r a n i c z y m y się do omówienia k i l k u ważniejszych przykładów. 2 Volkskunst der Tatra in Polen, L i n z 1965, ss. 32. �602 KRONIKA Druga p o l o w a X I X w. n a z i e m i a c h p o l s k i c h , m i m o n i e sprzyjających warun­ ków p o l i t y c z n y c h i g o s p o d a r c z y c h , była o k r e s e m t w o r z e n i a p i e r w s z y c h p r y w a t n y c h kolekcji e t n o g r a f i c z n y c h , które później dały początek m u z e a l n i c t w u mu. W zakresie zbieractwa wytworów kultury ludowej jając się również p o d t y m względem spośród etnograficzne­ przodowała G a l i c j a , w y b i ­ i n n y c h krajów monarchii Austro- -Węgierskiej. Pierwsze bliższe kontakty między zbieraczami zostały nawiązane w c z a s i e o r g a n i z o w a n i a na wystawach przemysłowych, osiągnięciach p o l s k i c h kolekcjonerów działalność poszczególnych osób, zainteresowaniem n a tych wystawach j a k również ludoznawców się p o d p r o t e k t o r a t e m oraz omawiającymi orientującymi naświetlającymi wartość ekspozycji p r z e z P o l a k ó w cieszyły się a u s t r i a c k i c h . Było wartości n a u k o w y c h i e k s p o z y c y j n y c h w y s t a w bywały się n a t e r e n i e pokaźnymi materiałami pod względem e t n o g r a f i c z n y m . W y s t a w y o r g a n i z o w a n e dużym a austriackimi ludoznawczo-etnograficznych r o l n i c z y c h i i n n y c h odbywających m o n a r c h i i Austro-Węgierskiej. D y s p o n u j e m y w galicyjskimi ekspozycji to w y n i k i e m wysokich oraz f a k t u , że niektóre z n i c h o d ­ c e s a r z a F r a n c i s z k a Józefa osobiście j e otwierał. J a k w i a d o m o , l u d o z n a w s t w o I , który niejednokrotnie p o l s k i e wyrosło z p o b u d e k p a ­ t r i o t y c z n y c h i n a r o d o w y c h , toteż z w r a c a n i e się do c e s a r z a l u b któregoś z członków jego rodziny o protektorat często decydującą było w o możliwości czasach rozbiorowych zorganizowania samej smutną imprezy koniecznością, i jedynie z tego p u n k t u w i d z e n i a należy t e n f a k t rozpatrywać. Pierwszą dużą wystawą, Powszechna Wystawa rem polskiej Włodzimierz Lwowie. w której udział Światowa zorganizowana ekspozycji etnograficznej wzięli kolekcjonerzy w 1873 r. w W i e d n i u . był z n a n y uczony D z i e d u s z y c k i (1825—1899), założyciel M u z e u m N a wspomnianej wystawie okazy etnograficzne łach: „przemysłu d o m o w e g o n a r o d ó w " i d r u g i m z urządzeniem i s p r z ę t a m i " . W obu t y c h 3 polscy, i kolekcjoner lwowski, im. Dzieduszyckich we pokazano w dwóch d z i a ­ n a z w a n y m „domem działach e k s p o n o w a n o włościańskim zbiory polskich kolekcjonerów, a p r z e d e w s z y s t k i m W. D z i e d u s z y c k i e g o , którego specjalną było sprowadzenie chałupy chłopskiej z Galicji, była Organizato­ eksponowanej w zasługą dziale „dom włościański" . W d z i a l e t y m oprócz m o d e l i i rysunków domów chłopskich p o k a z a n o 4 również o r y g i n a l n e b u d y n k i p r z e w i e z i o n e z dziewięciu k r a j ó w E u r o p y , z n i c h t r z y z pełnym wydaje, genezy wyposażeniem, a jeden w tej właśnie p i e r w s z e j r u c h u skansenowskiego, etnografa szwedzkiego Artura zamieszkany przez rodzinę ekspozycji budownictwa rozwiniętego Haseliusa kilkanaście chłopską. J a k się l u d o w e g o należy szukać l a t później (1833—1904). W p r a w d z i e (1885) celem przez wystawy wiedeńskiej było j e d y n i e p o k a z a n i e „ w j a k i sposób różne n a r o d y pojmują zadania i zachować dla po­ ten s a m rewolucyjny w dzie­ c e l budynków m i e s z k a l n y c h " , a Haselius 5 chciał j e również tomności, to j e d n a k w o b u w y p a d k a c h z a s t o s o w a n o j a c h m u z e a l n i c t w a etnograficznego z jego naturalnym wystawie pokaz wyposażeniem. wiedeńskiej, budownictwa pomysł e k s p o z y c j i b u d o w n i c t w a C o ważniejsze, zrealizowano którą H a s e l i u s miał zwiedzić . Należy ludowego 6 na ziemiach polskich ludowego w r a z go n a j p i e r w na dodać, że p i e r w s z y zrealizowano — zapewne Przegląd Wystawy Powszechnej w Wiedniu w 1873 r. P r a c a z b i o r o w a p o d k i e r u n k i e m S . K o s s u t h a , W a r s z a w a 1 8 7 5 , s. 7 1 7 — 7 2 4 . O p . cit., s. 721. Przewodnik dla zwiedzających wystawą świata w Wiedniu, K r a k ó w 1873, s. 10. Por. A. Z a r e m b a , Uwagi o muzeach skansenowskich, „ L u d " , t. 4 1 : 1954, s. 1139. 3 4 5 6 �503 KRONIKA w o p a r c i u o doświadczenia wiedeńskie W. D z i e d u s z y c k i e g o — w 1894 r. n a l w o w ­ skiej Jubileuszowej Wystawie Przemysłowo-Rolniczej , gdzie 7 pokazano szereg m o d e l i oraz sześć o r y g i n a l n y c h domów chłopskich z różnych o k o l i c G a l i c j i . n i c h wyróżniała się chałupa podhalańska b r a t a towskiego, sprowadzona Polska oraz ekspozycja osiągnięcia i urządzona s t a r a n i e m W. na wystawie kolekcjonerów c e s a r z F r a n c i s z e k Józef legatem Monarchii I mianował w Austro-Węgierskiej Krzep­ Matlakowskiego . 8 wiedeńskiej galicyjskich w Wśród słynnego Sabały, Jędrzeja odniosła duży następnych ten l a t a c h spowodował, 1879 r. Włodzimierza n a Powszechną sukces. F a k t Dzieduszyckiego Wystawę Światową, że de­ która odbyła się w t y m s a m y m r o k u w Paryżu . 9 Szczególnym jednak rozgłosem mało u n a s z n a n a , a bardzo w a Etnograficzna" zorganizowana łomyi. N a u k o w y m 0 wystawy prowadzone c h a r a k t e r wyłącznie etnograficzny, ze s t a n e m przyświecającymi a u s t r i a c k i c h cieszyła badań kierował Oskar się Tatrzańskie w K o ­ Kolberg, na Pokuciu . Wystawa 1 0 w miała w a c e l e m j e j bylo p r z e d s t a w i e n i e w e j P o k u c i a n a tle h i s t o r i i i g o s p o d a r k i zapoznawała ludoznawców w 1880 r. p r z e z T o w a r z y s t w o przygotowaniem swe kilkuletnie badania wśród c i e k a w a , p i e r w s z a n a z i e m i a c h p o l s k i c h duża „ W y s t a ­ kultury regionu, p r z y c z y m z g r o m a d z o n a nad tymi zagadnieniami . Zgodnie u wszystkim organizowanym w owym oparciu zasadzie z ludo­ literatura założeniami czasie w y s t a w o m , również 1 t a miała „przyczynić się do p o d n i e s i e n i a przemysłu domowego, do w y d o s k o n a l e n i a wyrobów wystawy górskich w dniu i do dostarczenia zarobku biednej ludności" . Na 12 15 I X 1880 r. przybył c e s a r z F r a n c i s z e k Józef I i w z w i e d z a n i a zakupił s z e r e g okazów, które obecnie znajdują się z a p e w n e wiedeńskich. W y s t a w a nej, stając się odbiła się s z e r o k i m e c h e m w również tematem kilku w austriackich czasopismach o charakterze W nicami artykułów prasie fachowych 100 p o d o b n y c h w muzeach i zagranicz­ zamieszczonych ludoznawczym. o s t a t n i m 2 5 - l e c i u X I X w. odbyło się n a t e r e n i e ponad krajowej otwarcie czasie j e j G a l i c j i l u b poza i m p r e z , n i e licząc d r o b n y c h jej gra­ pokazów o c h a r a k t e r z e l o k a l n y m , w których k o l e k c j o n e r z y polscy b r a l i udział. Podkreślić t u należy, że i c h najważniejszymi partnerami byli ludoznawcy a u s t r i a c c y . Stąd też zainteresowanie kulturą ludową K a r p a t P o l s k i c h w A u s t r i i jest n i e j a k o t r a d y c y j n e , gdyż j e s t o n a — co podnosi obiektem dr F . L i p p w s w y m badań etnografów trzańskiej S z t u k i L u d o w e j wstępie — dobrze z n a n a , będąc p r z y t y m n a d a l austriackich. Dlatego można sądzić, że w y s t a w a Ta­ w L i n z u była wstępem do dalszej współpracy etnografów i muzeologów z obu krajów. Jan Bujak W y s t a w a została z o r g a n i z o w a n a pod p r o t e k t o r a t e m c e s a r z a F r a n c i s z k a Jó­ I. R . Z a w i l i ń s k i , Etnografia, [w:] P o w s z e c h n a W y s t a w a Krajowa we Lwo­ wie w 1894 г., K r a k ó w 1896, s. 4 — 7 . M . T y r o w i c z , Włodzimierz Dzieduszycki, [w:] P o l s k i słownik b i o g r a f i c z n y , t. 6, K r a k ó w 1948, s. 124. M. T u r k a w s k i , Wystawa etnograficzna Pokucia w Kołomyi, Kraków 1880, s. 6 — 7 ; O. K o l b e r g , Pokucie. Obraz etnograficzny, t. 1, K r a k ó w 1882, s. 11. Katalog przedmiotów wystawy etnograficznej Oddziału Czarnohorskiego To­ warzystwa Tatrzańskiego połączonej z wystawą płodów górskich, która zaszczycona obecnością Najjaśniejszego Cesarza i Króla Franciszka Józefa I otwarta została w dniu 15 września .1880 r. w Kołomyi, L w ó w 1880; por. też K o l b e r g , op. cit, s. 72, p r z y p . 1. T u r k a w s k i , op. c i t . : 7 zefa 8 9 1 0 11 1 2 �504 KRONIKA INFORMACJA ETNOGRAFICZNA KRAJÓW CZASOPISMA W DEMOKRACJI — NOWY d n i a c h 1—4 I I I 1966 r. odbyło się w Dreźnie w N i e m i e c k i e j mokratycznej czasopisma czwarte kolejne etnograficznego zwyczajne PROFIL „DEMOS" posiedzenie „Demos-Volkskundlicbe redakcji Republice D e ­ międzynarodowego Informationen", wydawanego p r z y współpracy r e d a k c j i k r a j o w y c h w s z y s t k i c h państw d e m o k r a c j i l u d o w y c h Instytut Etnografii Niemieckiej Akademii r y c h nadesłane zostały t y l k o t e l e g r a m y Nauk. Poza Albanią przez i Rumunią, z któ­ tłumaczące nieobecność delegatów i p r z e d ­ kładające w n i o s k i do d y s k u s j i , pozostałe państwa biorące udział w p r a c a c h r e d a k c j i międzynarodowej w skierowały n a konferencję skład r e d a k c j i k r a j o w y c h . W po 1—3 p r z e d s t a w i c i e l i , wchodzących p o s i e d z e n i u wzięli udział: z Z S R R L . T e r e n t i e v a i E . P u t i l o v , z C S S R L . K u n z , E . Pličkova i V . S c h e u f l e r , z Bułgarii C . z Węgierskiej R e p , D e m . I. Tálasi i E . Barabas-Kisbán, z P o l s k i A . narowa. Gospodarzy mieckiej Akademii A. Fiedler, W. reprezentowali Nauk pracownicy z Berlina i Drezna: Fiedler, G . Muller, naukowi reprezentujący w y d a w n i c t w a siedzeniu redakcji krajowej wzięli z przewodniczącym jej nowi w 1964 г., w czasie redakcji, posiedzenia a zarazem przedstawiciele z Zagrzebia dy­ redakcji i N. K u r e t z L u b i a n y . w międzynarodowej r e d a k c j i , j a k i e miało m i e j s c e V I I Międzynarodowego Nie­ H. Ulrich, Po raz pierwszy w po­ członkowie, Jugosławia weszła w skład państw r e p r e z e n t o w a n y c h S. Kube, n a czele, oraz E . K e r k o v , Akademii (Akademie-Verlag). udział jugosłowiańskiej, M . Boškovic-Stulli czasopisma nadzwyczajnego Instytutu Etnografii H . Wilsdorf, r e k t o r e m Oddziału I n s t y t u t u w Dreźnie, R. W e i n h o l d e m Gandev, Kutrzeba-Poj- Kongresu Nauk redakcji w Moskwie Antropologicznych i Etnologicznych. Zwiększona czasopisma nie liczba i n s t y t u c j i biorących może pozostać bez obecnie wpływu na zwiększa się z n a c z n i e ilość nadsyłanych r e c e n z j i . W jących do współpracy i n s t y t u c j i , reprezentujących graficznych w Jugosławii (Belgrad, j e s t to j e s z c z e d o d a t k o w o s p r a w a okres miniony udział jego w pracy profil; system, jaki 6 różnych ośrodków p r a c Zagrzeb, L u b i a n a , Skopje, C e t y n i a, wprowadziła już wykonania tych poprzednio omówienia redakcja recenzji, j a k polska, wszystkich prac z a g a d n i e n i a z a cały o k r e s ostatniego d w u d z i e s t o p a r o l e c i a . by z a p e w n e przypomnieć, że k o n t y n u o w a n i e t e n sposób s z e r e g nictwo. W działów, również zaproponował a mianowicie dotyczących dłuższe wybranego W t y m m i e j s c u należało­ tego t y p u r e c e n z j i p r z e z redakcję ską byłoby również b a r d z o w s k a z a n e . W l a t a c h p o p r z e d n i c h w etno­ Sarajewo), uzupełnienia r e c e n z j i ważniejszych p r a c z a cały od 1945 r. D l a ułatwienia zbiorcze, obejmujące wszystkim s t o s u n k u do n o w o przystępu­ umożliwienia i c h d r u k u , r e d a k t o r n a c z e l n y c z a s o p i s m a , d r W e i n h o l d , recenzje redakcyjnej przede j a k np. pasterstwo, t y m c z a s i e wyszły n o w e p r a c e . S z e r e g pol­ scharakteryzowaliśmy pożywienie, c e r a m i k a , b u d o w ­ działów wciąż j e s z c z e c z e k a n a omówienie, gdy i n n e charakteryzujące się dużą ilością r e c e n z j i ( j a k np. zagadnie­ n i a k u l t u r y robotniczej, r o l n i c t w o chłopskie c z y m u z y k a l u d o w a ) p o m i m o to mają w i e l e braków. A l e do tego j e s z c z e powrócę poniżej. D a l s z y p o s t u l a t dotyczący u s p r a w n i e n i a i n f o r m a c j i , a w y s u w a n y również p r z e z redakcję polską, odnosi się do r e c e n z o w a n i a całych roczników c z a s o p i s m l u b p r z y ­ najmniej odrębne przez informowania artykuły, różne komasowanie powtarzanie o i c h zawartości. a że ilość i c h j e s t redakcje narodowe jest coraz wiadomości. P o s t u l o w a n o co p e w i e n c z a s ogólnej Dotąd wielka, mniej, zresztą recenzowano a miejsca konieczne również w zasadzie na recenzje okazało się i i c h uzupełnianie c h a r a k t e r y s t y k i kierunków tylko przysyłane pewne przez pracy, instytucji �505 KRONIKA i w wydawnictw, wydaniu ukazujących specjalnym, się w i Etnologicznych w Moskwie go z e s t a w u w przyniesie informacje Sprawozdania biście udziału w lepszą z działalności formę Ze w w szereg którzy składane n i e wzięli zarówno pod kolegów węgierskich naukowych na oso­ adresem i słowackich, j e s t również przez roz­ i pracach doktorskich, z redakcją redakcję polską, związku z t y m również nadsyłane i n f o r m a c j e i wydawnictwa dotyczące sposobów do d r u k u w y d a w n i c t w a mających kolegów, postulatów sposób s y s t e m a t y c z n y całości d o r o b k u p r a c ) j a k również w p r o w a d z e n i a tucji redakcji krajowych, każdym k r a j u współpracujących wysuwany strony redakcji naczelnej gotowaniu takie­ r o k u 1966 kra­ która p r a c u j e w b a r d z o małym składzie i p r z y współpracy t y l k o k i l k u naukowych. W w a n o postulaty zeszyt 2 w p r a c y . Dotyczyły one s t y l u referatów, które n a j ­ o konferencjach l i c z b y ośrodków w c h w i l i obecnej miejsce Antropologicznych k o n g r e s u w T o k i o . Z o s t a n i e on u s t a l o n y telegramy opracowaniach T e n ostatni postulat placówek mują w Nauk 1968. N a t o m i a s t poszczególnych wysunęły zakresu informacji zwiększenia jową. konferencji, uzyskały k r a j a c h , j a k to miało Kongres w L o n d y n i e w k w i e t n i u 1966 r. wspomniane n a c z e l n e j j a k i własnej szerzenia roku dotyczące p r o g r a m u p o s i e d z e n i u , j a k również na w 1964 r. R e d . W e i n h o l d obiecał p r z y g o t o w a n i e zeszycie pierwszym w na posiedzeniu przygotowawczym redakcji poszczególnych przygotowanym naukowego w Niemieckiej Akademii prenumeraty prawo zamawiania wydawnictw oryginałów obej­ polskiej. Nauk u s u w a n i a trudności, powstających (m. i n . przysyłania nie etnografii wysu­ przy przy­ recenzowanych „Demosu" za pośrednictwem i n s t y ­ z a g r a n i c z n y c h za walutę krajową (u n a s P P „Ruch"). Największą dyskusję w y w o ł a ł y p r o j e k t y n o w e j okładki c z a s o p i s m a oraz n o w e g o układu s y s t e m a t y c z n e g o ( p r o p o n o w a n e g o p r z e z dr. L . Kuńza). T e n o s t a t n i p r o j e k t p o s t a n o w i o n o przedyskutować j e s z c z e l i s t o w n i e w związku z . p r o p o n o w a n y m p r z e z redakcję naczelną r o z p a t r z e n i e m k r y t y c z n y m p r z e z r e d a k c j e k r a j o w e układu a r t y ­ kułów w 2 z e s z y t a c h t o m u za r o k 1966. U w a g i n a t e n t e m a t obiecano nadesłać do końca 1966 r. Anna Z DZIAŁALNOŚCI POLSKIEGO TOWARZYSTWA I FILMU Kutrzeba-Pojnarowa ETNOGRAFICZNEGO SOCJOLOGICZNEGO S p r a w a s t o s o w a n i a f i l m u j a k o m e t o d y i t e c h n i k i n a wskroś nowoczesnej w pracy problemowo-badawczej i w rejestracji zjawisk tradycyjnej kultury ludo­ w e j (obrzędowości dorocznej i r o d z i n n e j , s z t u k i , p r a c y n a r o l i , rękodzieła, r z e m i o ­ sła, b u d o w n i c t w a oraz zagadnień współczesnej k u l t u r y l u d o w e j i a k t u a l n y c h p r z e ­ m i a n całokształtu życia w s i ) n i e od dziś a b s o r b u j e etnografów i etnologów w i e l u państw e u r o p e j s k i c h i p o z a e u r o p e j s k i c h i . Z o r g a n i z o w a n i poprzez poszczególne t o ­ w a r z y s t w a k r a j o w e w Międzynarodowym K o m i t e c i e F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o i S o c j o ­ logicznego dążą oni m. i n . do n a d a n i a f i l m o w i e t n o g r a f i c z n e m u należnej m u rangi. K o l e j n y m e t a p e m działalności P o l s k i e g o T o w a r z y s t w a F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o i Socjologicznego była z o r g a n i z o w a n a w d n i a c h 15—16 I V 1966 r. w s a l i p r o j e k 2 A . J a n k o w s k a , Z . S z y f e l b e j n , Informacja o powstaniu i działalności Polskiego Towarzystwa Filmu Etnograficznego, „Etnografia P o l s k a " , t. 2: 1961. s. 433—436. O d r o k u 1966. D o tego c z a s u T o w a r z y s t w o nosiło nazwę: P o l s k i e T o w a r z y ­ stwo F i l m u Etnograficznego. 1 2 �506 KRONIKA cyjnej Muzeum nieniu roli Techniki filmu w Warszawie etnograficznego konferencja w pracach naukowa muzeów poświęcona zagad­ etnograficznych. Wzięli w niej udział, poza członkami P T F E i S , s p e c j a l n i e z a p r o s z e n i d y r e k t o r z y i pracow­ n i c y muzeów z całej P o l s k i . Po otwarciu i zagajeniu „film obrad ze względu których przez n a jego dokumentacja walory walory ma propagandowe, planowym", I wiceprezesa Towarzystwa, mgr B. Kohutnickego, wygłoszonym p r z e z d y r . M. Ptaśnika, w którym powiedział m. i n . , że powinien przewodnictwo umożliwiające istotne znaczenie być dla chwytanie na dla nauki, j a k i muzealnictwa gorąco zjawisk, z uwagi zagadnieniem na jego pierwszo­ o b r a d objął d y r e k t o r M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w War­ s z a w i e , prof, d r K s a w e r y P i w o c k i . W pierwszym s i k a : R o l a filmu zycje dniu konferencji w pracy tematyczne głosił mgr u c z e s t n i c y wysłuchali r e f e r a t u oświatowej dokumentacji T. Konopka. muzeum. filmowej Na temat W drugim mgra го z a k r e s i e b u d o w n i c t w a problemów T. Bana­ Propo­ d n i u r e f e r a t pt. związanych ludowego, z realizacją wy­ filmów e t n o g r a f i c z n y c h mówił s e k r e t a r z g e n e r a l n y T o w a r z y s t w a , reż. J . J a r e m k o . W c z a s i e o b y d w u d n i u c z e s t n i c y o b e j r z e l i s z e r e g filmów p o l s k i c h i z a g r a n i c z n y c h r e p r e z e n t u ­ jących bardzo rozmaity ujęcia tematu poziom wymienionego pod względem w czołówce. techniki filmowej Zróżnicowany oraz repertuar świetnego styczny , 3 dokumentu niekiedy ściśle etnograficznego uwzględniający jedynie poprzez tematykę film oświatowy, etnograficzną, wi­ sensu dzom zorientować się, j a k rozległe są możliwości f i l m u etnograficznego od sposobów pozwolił aż largo; publicy­ do filmu osnutego n a m o t y w a c h e t n o g r a f i c z n y c h , składających się n a świetną skądinąd pod względem f i l m o w y m całość eseistyczną opartą n a i m p r e s j a c h J a k i c e l przyświecał o r g a n i z a t o r o m Głównie chodziło o ściślejsze związanie P T F E i S w j a k i m stopniu muzea trzebą s t o s o w a n i a twórcy. konferencji? zainteresowane z muzeami, zorientowanie są r o z w o j e m filmu etnograficznego go w p r a c a c h m u z e a l n y c h zarówno do celów naukowo-badaw­ c z y c h i oświatowych, j a k również p o p u l a r y z a c j i w i e d z y e t n o g r a f i c z n e j ekspozycji aktualnie muzealnej. najbardziej. Dalej, jaka Wreszcie, tematyka i jaki j a k i e istnieją rodzaj realne się, i po­ i propagandy filmów pożądany jest perspektywy produkcji fil­ mów etnograficznych. Dyskusja, w wielu która może kierunkach, w na skutek sumie bogatego dowiodła programu niezbicie, że konferencji sprawa zmierzała stosowania w p r a c y etnografów w ogóle, a w p r a c y muzeów e t n o g r a f i c z n y c h w filmu szczególności, j e s t sprawą oczywistą, konieczną i w związku z t y m w y m a g a j ą c ą : 1. S p r e c y z o w a n i a kryteriów ustalających zakres pojęcia filmu etnograficz­ nego. 2. U s t a l e n i a zespołu f i l m u etnograficznego. kryteriów teoretycznych określających funkcję naukową 3. Przejęcia p r z e z środowisko n a u k o w e n a d z o r u n a d produkcją filmów etno­ g r a f i c z n y c h (czy o t e m a t y c e wkraczającej w dziedzinę etnografii) realizowanych p r z e z różne ośrodki i i n s t y t u c j e . 4. S t w o r z e n i a wej w pracach własnej bazy umożliwiającej realizowanie dokumentacji filmo­ naukowo-badawczych. 5. S z k o l e n i a f i l m o w e g o etnografów. 6. Pełniejszej a także s p r a w a c h informacji wydawniczej warsztatowych, o S p r a w ą dyskusyjną j e s t , c z y d o k u m e n t cystycznego. 3 tytułach zrealizowanych metodycznych, filmach zagranicznych w kraju, ośrodków n i e p o w i n i e n mieć c h a r a k t e r u publi­ �507 KRONIKA z r z e s z o n y c h w M K F E i S i i n . Również o f i l m a c h r e a l i z o w a n y c h n i e z a w o d o w o p r z e z różne ośrodki n a u k o w e w k r a j u (muzea, k a t e d r y e t n o g r a f i i i in.). C o do pożądanej t e m a t y k i filmów e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h propozycji j e s t t a k w i e l e i t a k są różnorodne, że t r u d n o wymieniać t u w s z y s t k i e , j a k i e w p ł y ­ nęły. Jako najpilniejsze wysuwano tematy i tańca ludowego, s z t u k i l u d o w e j , dotyczące tradycyjnego budownictwa obrzędowości, rękodzieła, a d a p t a c j i i integracji elementów współczesnej k u l t u r y wyższej w środowisku w i e j s k i m . Zadania postawione na konferencji wobec PTFEiS wymagają od Towarzy­ stwa: 1. Z r z e s z e n i a w P T F E i S w s z y s t k i c h etnografów i socjologów zajmujących się n i e z a w o d o w o realizacją filmów e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h . 2. Wciągnięcia do p r a c t e o r e t y c z n y c h l u d z i n a u k i (etnografów, etnologów, s o c j o ­ logów) i teoretyków f i l m u . 3. Sporządzenia etnograficznego (wyprowadzenia 4. R o z e z n a n i a , co i gdzie bliższym tyki na bieżąco) filmografii i bibliografii filmu zapoczątkowanej p r z e z P T F E w r o k u 1958. czasie w kręci się a k t u a l n i e l u b p l a n u j e dziedzinie etnografii zorganizowania patronatu na terenie kraju. W etnografów-specjalistów do r e a l i z a c j i w naj­ zależności od różnych tema­ dziedzin, prze­ k o n a n i a realizatorów o konieczności k o n s u l t a c j i z e t n o g r a f a m i . 5. Podjęcia p o n o w n e j 6. Z o r g a n i z o w a n i a w dziedzinie próby nawiązania kontaktów z W F O i W F D . szkolenia filmowego techniki filmowania i zasad etnografów dokumentacji i socjologów filmowej (w głównie porozumie­ n i u z władzami P W S T i F w Łodzi). 7. S t o p n i o w e g o W dążenia do s t w o r z e n i a własnego ośrodka f i l m o w e g o d y s k u s j i , która wzięli (według pozwoliła kolejności wyciągnąć zabierania przedstawione głosu): d r L o n g i n (trzykrotnie), mgr B o h d a n K o h u t n i c k i (dwukrotnie), (dwukrotnie), PTFEiS. wnioski, udział M a l i c k i (dwukrotnie), J a n u s z J a r e m k o , m g r J a n u s z K a m o c k i , prof, d r M a r i a rowa wyżej reż. Znamierowska-Priifferowa doc. d r A n n a prof, d r K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Kutrzeba-Pojna­ dr I r e n a Neumanno- w a , m g r Grażyna D ą b r o w s k a . Obrady zamknął przewodniczący k o n f e r e n c j i prof, d r K s a w e r y Piwocki. W y k a z filmów wyświetlonych podczas k o n f e r e n c j i : „Mondo C a n e " ( P i e s k i świat) pełnom., wł.; długich „Jak domów", nocno-zachodniego powitanie zbudować ameryk.; wiosny", wybrzeża bułg.; igloo", „Życie w kanad.; Nowym Pacyfiku", „Wesele „Żywe kamienie", Meksyku", ameryk.; kurpiowskie", kanad.; ameryk.; „Mała łyżeczka", polsk.; „Wesele „Ludzie „Sztuka pół­ franc; „Na białoruskie", polsk.; „Stara h u t a " , polsk.; „Zanim opadną liście", polsk.; „ K u r b a n b a j r a m " , Grażyna polsk. Dąbrowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8167cc65baea5be7af3f60961ca2c04e.pdf 8979336ea03d04eb508173fa4a2dc578 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4472 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4160 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.3 ; s.192-195 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text s t a w y p o k a z a n a została współczesna s z t u k a l u d o w a , w cz. I I — i n s p i r a c j e . Szczegółowe omówienie w y s t a w y za­ m i e s z c z a m y w n u m e r z e . Scenariusz opracował r e d . A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , ekspozycję — K r z y s z t o f B u r n a t o w i c z . 2 0 . I I I — w Państw. M u z e u m E t ­ nograficznym w Warszawie o t w a r t y został p o k a z p r a c p r z e z n a c z o n y c h n a w y s t a w y , które z o r g a n i z o w a n e zostaną w Belgii z okazji festiwalu p n . „Fol­ klor europejski — 7 5 " . N a w y s t a w i e warszawskiej zgro­ m a d z o n o o k . 360 eksponatów, p o c h o ­ d z ą c y c h z 16 m u z e ó w e t n o g r a f i c z n y c h z całego k r a j u . 2 6 — 2 8 . I I I — trwały I K r a p k o ­ w i c k i e T a r g i K r o s z o n k a r s k i e , w któ­ r y c h u c z e s t n i c z y l i artyści l u d o w i z t e ­ renu p o w i a t u . T a r g i poprzedzone były k o n k u r s e m , w k t ó r y m udział w z i ę ł o p o n a d 50 artystów l u d o w y c h . N a g r o d y I o t r z y m a l i : A n n a K o s t k a ze Ścigowa, Elfryda Siemert z Choruli, Jerzy L i p k a z G o g o l i n a ; n a g r o d y I I — Elżbieta P o k u t a i M a r i a Labisz z M a l n i , Gerda K l i m e k z K a m i e n i a Śl. o r a z E l ż b i e t a Pazar z Obrowca. N a g r o d y w wysokości 1.000, 7 0 0 , 500 zł zostały u f u n d o w a n e p r z e z o p o l ­ ską Cepelię, U r z ą d W o j . i P o w . w Krapkowicach. I I I — w P D K w Kościerzynie o t w a r t a została w y s t a w a r z e ź b y l u d o ­ wej i plastyków amatorów. P o k a z a n o p r a c e 17 a u t o r ó w , m . i n . A d a m a Z w o lakiewicza i Apolinarego Pastwy. I I I — w Galerii Sztuki Ludowej „ F o l k l o r " w Białymstoku c z y n n a była wystawa wycinanki kurpiowskiej arty­ s t ó w z k o l n e ń s k i e g o : Stanisławy N i e dźwiedzkiej z B a b y , M a r i a n n y T r z c i n k a z Serafina i M a r i a n n y K z e b k a z W y żegi. I I I — w B y d g o s z c z y o d b y ł się I I Wojewódzki Przegląd amatorskiej S U M M twórczości plastycznej. Nadesłano 207 p r a c z d z i e d z i n y m a l a r s t w a , r z e ź b y i grafiki. I I I — w Muzeum Ceramiki w Bo­ lesławcu c z y n n a b y ł a w y s t a w a p n . „Malowane Powiśle". Pokazano t u malowanki i wycinanki, malowane skrzynie i hafty. a t a k ż e m a l a r s t w o i grafikę plastyków-amatorów. I — w T r o y e s ( F r a n c j a ) o d b y ł y się D n i Francusko-Polskie, zorganizowane przez T o w a r z y s t w o France-Pologne. W sali reprezentacyjnej merostwa o t w a r t o z t e j okazji wystawę p n . „ O t o P o l s k a " , n a której p o k a z a n o m . i n . sztukę ludową. I I I — w Słupsku, w M ł y n i e Z a m ­ k o w y m c z y n n a była w y s t a w a p n . „Złotogłowie i w i e l o b a r w n y h a f t k a ­ szubski". I I I — w P D K w Międzychodzie c z y n n a była w y s t a w a m a l a r s t w a p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w , n a której z a p r e z e n ­ t o w a n o d o r o b e k k o n k u r s u wojewódz­ k i e g o . Spośród 2 4 4 p r a c nadesłanych n a k o n k u r s p r z e z 65 a u t o r ó w j u r y z a ­ k w a l i f i k o w a ł o n a w y s t a w ę 110 o b r a ­ zów. I I I — w Muzeum Mazowieckim w P ł o c k u c z y n n a była p o k o n k u r s o w a wystawa ceramiki artystycznej, na której p o k a z a n o w y r o b y 15 a r t y s t ó w z w o j . warszawskiego. I I I — w T o r u n i u , w r a m a c h zor­ ganizowanych przez M u z e u m E t n o ­ graficzne „Spotkań z f i o l k l o r e m " o d ­ b y ł a się w y s t a w a - k i e r m a s z a r t y s t ó w podhalańskich: H e l e n y Roj-Gąsienica i Zdzisława W a l c z a k a . W y s t ą p i l i t e ż podhalańscy instrumentaliści i g a w ę ­ dziarze l u d o w i . I I I — I V — w Muzeum Ziemi K ł o d z k i e j c z y n n a była w y s t a w a s z t u k i ludowej tego regionu. Polska sztuka ludowa za granicq 17—24.111 w O s t r a w i e (CSRS), w r a m a c h T y g o d n i a P r z y j a ź n i Czecho­ słowacko-Polskiej c z y n n a b y ł a w y s t a ­ w a p n . „Sztuka l u d o w a n a Śląsku". P o k a z a n o t u ceramikę, rzeźbę w w ę g l u , wyroby ze s r e b r a , s t r o j e ludowe, A R I E S • Inn* I — z okazji inauguracji nowego r o k u kulturalno-oświatowego w L u b l i ­ nie wręczono Medale Х Х Х - l e c i a P R L t r z e m twórcom l u d o w y m : poecie — Stanisławowi Buczyńskiemu z R o t o ­ r o w a , p o w . Hrubieszów, garncarzo­ w i — Jerzemu W i t k o w i z Urzędowa, p o w . Kraśnik oraz k o w a l o w i — E d ­ wardowi Bychawskiemu z Borowa, pow. Krasnystaw. Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki przyznało odznaczenia państwowe czterem twórcom l u d o w y m : Złoty K r z y ż Zasługi o t r z y m a ł g a r n c a r z — Eugeniusz P i o t r o w s k i z Pułtuska, S r e b r n e K r z y ż e Zasługi — Stanisław K o r p a z R u d y , p o w . Sieradz — za rzeźbę i m a l a r s t w o , Z o f i a Wiechno z Wierznowic, pow. Łowicz — za w y ­ c i n a n k i oraz M a r i a W o j t y ł a z Z a l i p i a , p o w . T a r n o w s k i e Góry — za malar­ stwo. 15.11 — o d b y ł o się wręczenie d o ­ rocznych nagród i m . J a n a Pocka, u f u n d o w a n y c h d l a twórców l u d o w y c h . W t y m roku nagrody otrzymali: Stanisław B u c z y ń s k i — p o e t a , R o t o ­ rów, p o w . Hrubieszów; E d w a r d B y c h a w s k i — a r t . k o w a l , Borów, p o w . R r a s n y s t a w ; Władysław Kamiński — rzeźbiarz z B r z o z ó w k i , p o w . R o p ­ czyce; Jerzy W i t e k — a r t . garncarz, Urzędów, p o w . K r a s n y s t a w . Nagrodę zespołową o t r z y m a ł w i e j s k i k a b a r e t „ R z e p " z Krzczonowa, pow. bychawski. Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S K s a w e r y P i w o c k i — THE REMARKS ON T H E QUESTION OF T H E SO-CALLED CONTEMPORARY FOLK ART P i w o c k i is r e m i n d i n g h i s e s s e n t i a l t h e o r e t i c a l p r i n c i p l e s w h i c h are i n c l u d e d i n t h e p u b l i c a t i o n s : he is i d e n t i f y i n g tho folk a r t i n Poland w i t h t h e arts a n d crafts, performed b y t h e p e a s a n t s . H e feels t h i s i s a h i s t o r i c a l p h e n o m e n o n a n d t h e genesis o f t h a t p h e n o m e n o n — i s r e a c h i n g — i n h i s o p i n i o n — as f a r b a c k as t h e X V I t h c e n t u r y ; t h e m o s t i m p o r t a n t c h a r a c t e r i s t i c s i n as f a r as t h e c o n t e n t s a n d t h e style are concerned, have themselves developped i n t h e X l X t h c e n t u r y . I t i s o n l y t h e n t h a t t h e class s e l f k n o w l e d g e o n one h a n d , a n d t h e i m p r o v e m e n t o f t h e m a t e r i a l situa­ t i o n — o n t h e other h a n d — allowed for t h e peasantry t o develop artistic a c t i v i t y o f t h e i r o w n . I n t h e folk a r t o f the X l X t h c e n t u r y m a n y r e m n a n t s o f t h e e a r l i e r epochs h a v e been p r e s e r v e d , w h i c h a l l o w e d f o r t h e r o m a n t i c s t o seek f o r 192 the preslavic t r a d i t i o n s i n t h a t folk a r t , a n d t o believe i n the unchangeable a n d a historical character o f t h a t a r t . Contemporary folk artists are w o r k i n g for t h e urban recipient w h i l e those o f earlier times have been satisfying t h e r e q u i r e m e n t s o f t h e i r o w n m i l i e u a n d these r e q u i r e m e n t s w e r e l a i d u p o n t h e genesis o f t h e f o l k a r t a c t i v i t y . T h e c h a n g e o f t h e r e c i p i e n t h a s h a d a n i m p a c t n o t as m u c h o n t h e f o r m o f t h e f o l k a r t , as o n t h e c o n t e n t s a n d t h e ideas o f t h e c h a ­ racter o f f o l k a r t ; t h a t already has h a d been visible i n t h e period between t h e w o r l d wars. A m o n g t h e artistic a c t i v i t y o f f o l k a r t i s t s , close s t i l l i n t h e e x p r e s s i o n a n d because o f m e n t a l i t y represented, t o t h e a r t o f the X l X t h century, t h e f i r s t s i g n o f t h e changes c o m i n g , w a s s t r o n g i n d i v i d u a l i z a ­ t i o n o f t h e f o r m a n d i t s expressive characteristics — i t s o w n e n v i r o n m e n t h a s been a l r e a d y n o t p r e s s i n g f o r a n y c o r r e c ­ t i o n s . A t t h e same t i m e , t h e a r t p e r f o r m e d , b y t h e p e a s a n t r y for t h e i r o w n purposes begins t o become m o r e a n d m o r e ,,c h e a p " as f a r as a r t i s t i c g o o d t a s t e i s c o n c e r n e d , t e n d s �I t o b e c o m e „ c o u n t r y - f a i r - l i k e " — is o b v i o u s l y l o w e r i n g i t s a r t i s t i c v a l u e s , a n d becomes s t e a d i l y v e r y d i s t a n t f r o m t h e influences of t h e t r a d i t i o n a l ..classic" folk a r t . I n t h e t w e n t v years between t h e w o r l d wars, ..Bazaars", a n d after World" W a r I I , „ C E P E L I A " Cooperatives, b e c a m e t h o p r a c t i c a l r e p r e s e n t a t i v e s o f t h e idea t o p r e s e r v e f o r f u t u r e t h e f o r m s o f t r u e f o l k a r t . T h i s a i m h o w e v e r has n o t been f u l f i l l e d b y e i t h e r ' o f these i n s t i t u t i o n s . W h a t h a p p e n e d w a s u n f o r t u n a t e l y v e r y f a r f r o m t h e o r i g i n a l i d e a - - i.e. a u t o m a t i c m u l t i p l y i n g of the patterns, even i f the perform o r s h a p p e n t o be m u c h t a l e n t e d a r t i s t s . S u c h mass p r o d u c ­ t i o n of t h e objects of folk character - - i n m a n y E u r o p o a n c o u n t r i e s , is a c c o r d i n g t o t h e o p i n i o n o f t h e a u t h o r , a p h e n o m ­ e n o n t h a t c a n n o t be p o s s i b l y a v o i d o d . T h i s p h e n o m e n o n also — feels t h e a u t h o r —- c a n n o t be c o n d e m n e d , or t h o p r o d u c t i o n o f s u c h k i n d c a n n o t p o s s i b l y be r e p l a c o d b y a n y ­ t h i n g else — as i t h a s a l r e a d y f o u n d n u m e r a b l e c u s t o m e r s a n d r e c i p i e n t s . I t is o n l y necessary, as t h e a u t h o r t h i n k s , t o u n d e r s t a n d c l e a r l y a n d w e l l , t h e essence o f t h e p h e ­ n o m e n o n discussed. S i m u l t a n e o u s l y w i t h the disappearance of the former f o l k a r t --- t h e i n d u s t r i a l s o c i e t y t u r n s m o r e a n d inoro obviously to the different forms of artistic a c t i v i t y h a v i n g p r i m i t i v e , o r a m a t e u r l i k e c h a r a c t e r . T h e a u t h o r is h e r e r e m i n d i n g after J u n g - t h e idea o f t h e , , p u r i f y i n g " p r o p ­ erties of t h e m a n u a l w o r k for the m a n . M o r e a n d m o r e p e o p l e refuse t o t h e i d e a o f ,,passive o n l y " c o n s u m p t i o n of t h e p l a s t i c p r o d u c t i v i t y . T h e r e are a m o n g t h e m p e o p l e w h o — f o r d i f f e r e n t reasons, h a v e h a d been a l i e n a t e d f r o m t h e s o c i e t y , as w e l l as t h e p e o p l e w h o m y o u c a n — i n t h e c o l l o q u i a l sense o f t h e w o r d c a l l q u i t e „ n o r m a l " . T h e n a i v e a r t is p r e s e n t l y v e r y f a s h i o n a b l e becouse of tho contemporary art being not understandable and s o c i a l l y useless. T h i s f a s h i o n is s e r i o u s l y e n d a n g e r i n g t h e a u t h e n t i c i t y o f t h e naive a r t and i t w i l l obviously disappear as d i d a l l t h e p r e v i o u s f a s h i o n s , i t is h o w e v e r w o r t w h i l e t o o c c u p y ourselves w i t h t a s k o f t h e d o c u m e n t i n g the n a i v e a r t — i r r e s p e c t i v e l y o f i t . I t is also necessary as l o n g as i t is f i n d i n g the customers, to continue the " C E P E L I A " ' s " p r o ­ duction". A l e k s a n d e r A RELICT OR J a c k o w s k i — THE LIVING VALUE FOLK ART — T h e a u t h o r ' s c o n s i d e r a t i o n s are based u p o n t h o b r o a d e r c u l t u r a l b a c k g r o u n d a n d w h i l e he is t a k i n g i n t o a c c o u n t t h e social a n d e c o n o m i c a l b a c k g r o u n d o f peasant- a r t a n d i t s c o n n e c t i o n s w i t h t h e t r a d i t i o n he c o n c e n t r a t e s u p o n t h e problems of the plastic a r t of the contemporary inhabitants o f v i l l a g e a n d s m a l l t o w n . J a c k o w s k i JS t r y i n g t o e m b r a c e the entire complexity and diversity of the phenomena a s s o c i a t e d w i t h t h a t a r t . i n o r d e r t o suggest t h e i r p r e l i m i n a r y classification. T h o o u t c o m i n g p o i n t f o r t h e a u t h o r ' s c o n s i d e r a t i o n s is t h e d e f i n i t i o n o f t h e reasons f o r t h e f o l k c u l t u r e b e i n g d i f f e r e n t . H e r e t h e fact was m e n t i o n o d t h a t t h e p e a s a n t r y h a s h a d been e c o n o m i c a l l y a n d p o l i t i c a l l y — h a n d i c a p p e d as w e l l as t h e f a c t t h a t t h e y l a c k e d t h e access t o t h e sources o f k n o w l e d g e , t h a t is — e l e m e n t s o f a n e g a t i v e c h a r a c t e r . T h e t r a d i t i o n a l p e a s a n t r y has b e e n f o r m i n g t h e i s o l a t e d a n d c o m p a c t e n v i r o n m e n t a n d i t s c u l t u r e h a s been s h a p e d as a consolidated s u m m a r y of the norms, habits and the artistic f o r m s , s t r o n g l y based u p o n t h e t r a d i t i o n w h i c h have been created a n d — accepted b y the whole g r o u p . The funda­ m e n t a l p r i n c i p l e s o f t h e p l a s t i c t h i n k i n g h e v e been d i r e c ­ t i n g i n t h o c o l l o c t i v e conscience w h i c h h a s been s t e e r i n g the development of the creative individuals : — their inven­ t i o n has n o t been — t r u e e n o u g h — l i m i t e d b u t i t has been subject t o the certain principles a n d the porcoptive possibili­ ties o f t h e g r o u p . T h e development o f t h o a r t i s t i c forms has been progressing t h r o u g h the e v o l u t i o n of v a r i a n t s , follo­ w i n g each o t h e r . A style characteristic for t h e i n d i v i d u a l d o m a i n s o f a r t a n d d i f f e r e n t r e g i o n a l g r o u p s h a d been c r e a t e d . C o n s o l i d a t i o n o f t h e essential p r i n c i p l e s o f t h o p l a s t i c t h i n k i n g i n t h e c o l l e c t i v e conscience h a s been g i v i n g t o t h e f o l k a r t t h e p o s s i b i l i t y t o a s s i m i l a t e a n d reshape t h e p a t t e r n s t a k e n from the outside. Besides t h e c r e a t i v i t y a c c e p t e d b y t h e v i l l a g e s o c i e t y a n d representing the mainstream of tho folk a r t there have a l w a y s been e x i s t i n g i n p a r a l l e l t o t h i s m a i n s t r e a m t h e c r e a t i v i t y o f t h o people f r o m t h e village-margins-freaks, handicapped and the like. The other k i n d of folk art's margin has been represented b y t h e c r e a t i v i t y o f t h e s u b u r b s or outlets, b y t h e a r t f r o m t h e village-fairs, etc. B o t h k i n d s o f c r e a t i v i t y h a v e b e e n u n n o t i c e d b y m a n y research w o r k e r s i n t h e f i e l d . T h e c o n c e p t o f t h o f o l k a r t has b o o n s h a p i n g itself in the period of the t u r n i n g of the X l X t h — X X t h conturios, at t h e t i m e w h e n , m a i n l y t h e values of t h e style, a n d o r n a m e n t — wore accented. I n t h a t w a y t h e s t o r o o t y p e o f t h e f o l k a r t h a d been effected, a n d i t was d i f f i c u l t t o break u p t h i s stereotype, w h i c h h o w e v e r p r o v e d t o be necessary — u n d e r t h e p r e s s u r e of t h e new phenomena, a n d i n t h e l i g h t of t h e deepened t h e o r e t i c a l v i e w s , a n d -— a d o p t i n g t h e M a r x i s t m e t h o d o l o g y . T h e base o n w h i c h o l d f o l k c u l t u r e has b e e n f o r m i n g w a s changed a n d t h o negative influence w h i c h separated u n t i l t h e n t h e f o l k classes f r o m c u l t u r e o f t h e m o r e o d u c a t e d ( " t h e enlightenod") classes w a s s t o p p e d , t h e y are s i m u l t a n e o u s l y i n f l u e n c i n g tho people, t h e p a t t e r n s of t h e other, a n d v e r y d i f f e r e n t e n v i r o n m e n t s . T h e v i l l a g e is n o l o n g e r iso­ l a t e d , a n d i t is n o t a n y l o n g e r r e p r e s e n t i n g t h e c o m p a c t m i l i e u . T h o l i n k s w i t h t h e o l d t r a d i t i o n i n c u l t u r a l sphere h a v e p r e s e n t l y a c h a r a c t e r o f a r e l i c t , or i t is a s s o c i a t e d w i t h t h e d e l i b e r a t e c h o i n c e . T h e p r e s e n t s t a t e is r a t h e r a passing s t a d i u m of t h e decomposition o f o l d c u l t u r e w h i c h does n o t e x i s t a n y m o r e i n i t s c r y s t a l i z e d f o r m . F o r t h a t r e a s o n , t h e f o l k a r t h a s l o s t p r e s e n t l y t h e a b i l i t y t o acco­ m o d a t e t h e n e w p a t t e r n s t o i t s o w n needs. T h e f o l k a r t i n d o e d ceased t o be t h e o n l y f o r m o f t h e c r e a t i v e e x p r e s s i o n o f t h e v i l l a g e i t becomes s t e a d i l y m o r o a n d m o r e a u t o n o m o u s the value i n t h e n a t i o n a l c u l t u r e . T h e s i t u a t i o n of t h e con­ t e m p o r a r y f o l k a r t is c h a r a c t e r i z e d , a c c o r d i n g l y t o t h e a u t h o r b y t h e n u m b e r o f p h e n o m e n a w h i c h c a n be c h a r a c t e r i z ­ e d , or c l a s s i f i e d g e n e r a l y i n f i v e g r o u p s — 1. T h e f e o l i n g o f t h e l i n k s w i t h t h o o l d f o l k c u l t u r e a n d the c o n t i n u a t i o n of its different forms, t h a t concerns f i r s t o f a l l — t h e o l d e r p e o p l e , i n h a b i t i n g less — d e v e l o p e d econo­ m i c a l l y , regions o f t h e c o u n t r y . i. T h e l i v i n g , s t i l l v i v i d m e m o r y o f t h e f o r m e r a b i l i t i e s e s p e c i a l l y as f a r as t h e h a n d i c r a f t is concornes, a m o n g t h o broader g r o u p o f people, o r i g i n a t i n g f r o m t h e village. A m o n g t h e m are r e c r u i t e d m u n e r a b l o p r o d u c e r s w h o s u p p l y „ C E P E L I A " — C o o p e r a t i v e s shops w i t h v a r i o u s a r t i c l e s , and those employed i n „ C E P E L I A " — - workshops. T h e i r c r e a t i v i t y , b a s e d o n o l d p a t t e r n s is s o m e t i m e s o n l y c o p y i n g , i n f a c t . T h e c r e a t i v i t y ' s p o p u l a r i t y a n d i t s ' s e l l i n g ' changes are b e i n g d e t e r m i n e d by the urban society interest i n i t , a n d requirement of t h a t society for such p r o d u c t s ; w h i l e t h e f o r m a l c h a r a c t e r is b e i n p r i n c i p a l l y i n f l u e n c e d n o t so m u c h b y i t s o w n e n v i r o n m e n t , a l r e a d y , as t h e c u s t o ­ mers u s u a l l y t h r o u g h t h e , , C E P E L I A " ' s e t n o g r a p h i c a l a n d plastic supervision. The m a j o r i t y of the creators of t h a t g r o u p s is c o m p o s e d o f t h o p e o p l e w h o are c h o o s i n g „ t h e f o l k s t y l e " , s o m e t i m e s o n l y because o f t h e f a c t t h a t t o m a k e f o r instance, some s c u l p t u r e s or h a n d i c r a f t s , i n a c c o r d w i t h t h e principles of such „folk s t y l e " — a u t o m a t i c a l l y " guarantees t h e sale o f s u c h i t e m s . A t t h e same t i m e t h e v i l l a g e a r t i s t s a r e c r e a t i n g , b y w h o m t h e f o l k s t y l e is i n d e e d a c c e p t e d q u i t e c o n s c i o u s l y , a n d w h o c o n s i d e r s u c h s t y l e t o be f o r t h e m t h e most proper w a y of a r t i s t i c expression. U n d e r ­ s t a t i n g o f t h e choice a n d t h e d e f i n i t i o n o f t h e style o f t h i e r c r e a t i v i t y , d i f f e r s v e r y e s s e n t i a l l y t h e c o n t e m p o r a r y crea­ t o r s , f r o m t h o o l d - t i m e ones, w h o d i d n o t r e a l i z e i n d e e d , t h a t they were ,,the folk creators". 3. A p p e a r a n c e o f t h e t r a d i t i o n a l schemes o f t h e f o l k a r t o u t s i d e o f t h e f o l k c u l t u r e ' s base. S u c h p h e n o m e n o n , d e f i n e d b y Professor B u r s z t a as „ F o l k l o r i s m " , e m b r a c e s b r o a d scopo o f c r e a t i v i t y , a m o n g t h e m a m a t e u r a r t i s t i c c r e a t i v i t y , as w e l l as f a r r e a c h i n g r e c r e a t i o n s o f t h e f o l k inspirations, created b y the o u t s t a n d i n g plastic artists. The f o l k a r t a n d c r e a t i v i t y is b e i n g , , r e f e r r e d t o " b y v a r i o u s people, b y t h e people f r o m m u c h v a r i e d m i l i e u , a n d repre­ senting v e r y d i f f e r e n t levels o f e d u c a t i o n , a n d knowledge. A n example for the autonomization a n d depersonification of the folk articles, a n d for the separation of the object f r o m i t s c r e a t o r , — is also t h e e n t i r e , , p r o d u c t i o n " o f t h e s o u ­ venirs, h a v i n g either regional or n a t i o n a l character, or b o t h . 4. T h e e x i s t e n c e o f c e r t a i n e s t h e t i c h a b i t s i n t h e c o n ­ science o f t h e i n h a b i t a n t s o f v i l l a g e s a n d o f t h e u r b a n p o ­ p u l a t i o n o f t h e p e a s a n t o r i g i n . T h e a u t h o r is here c o n s i d e r i n g the p r o b l e m of t h e village-fair articles, ,,the bazaar creati­ v i t y " , w h i c h b y m a n y research w o r k e r s h a v e b e o n i d e n t i f i e d w i t h t h e „ f o l k a r t " . J a c k o w s k i recognizes t h e f a c t t h a t c e r t a i n f o r m a l p r o p e r t i e s associate , , t h e b a z a a r — a r t i c l e s " w i t h t h o s e o f g e n u i n e f o l k o r i g i n a n d v a l u e - a n d conse­ q u e n t l y , h e is n o t r e f u s i n g t o a c c e p t t h e p r i m i t i v e , b o u r g o i s e s t h e t i c , , t a s t e s " b y t h e v i l l a g e e n v i r o n m e n t , b u t h e is d e m o n s t r a t i n g t o t h e effect t h a t a b o v e s i t u a t i o n is r a t h e r a p r o o f for t h e decomposition of the former esthetic norms, t h a n for c r e a t i n g a g e n u i n e l y new s t y l e . I n t h e above descri­ bed s i t u a t i o n , wo can classify the c o n t e m p o r a r y e n v i r o n - 193 �I m e n t a l or local fashions, f o r instance, — d e c o r a t i n g t h e houses, o r m a k i n g s o m e a r t i s t i c o b j e c t s o f t h e r e l i g i o u s character, p e r t a i n i n g t o b u r i a l s , cemeteries, etc, etc. S u c h p h e n o m e n a , i n d e e d d e s e r v e o u r a t t e n t i o n as a s i g n o f t h e g o i n g o n c h a n g e s i n as f a r as t h e h u m a n t a s t e s , l i k i n g s a n d t h e social esthetic i n i t i a t i v e s — are concerned. H o w e v e r , t h e m e c h a n i s m o f s u c h p h e n o m e n a b e i n g a c c o m p l i s h e d , i t is t r u l y analogical t o t h e accomplishment of t h e ,,fashions", i n t h e f o l k a r t , w h i c h is n o t t h e s u f f i c i e n t r e a s o n t o c o n s i d e r t h e p h e n o m e n a o f t h a t n a t u r e as — a u t h e n t i c a l l y — f o l k . 5. T h e s p o n t a n e o u s c r e a t i v i t y s h a p i n g i t s e l f b e h i n d t h e reach o f t h e p a t t e r n s o f t h e esthetic c u l t u r e , or i t s influences. T h e contemporary folk c r e a t i v i t y a n d t h e border­ i n g phenomena, are a n example for t h e zonal character o f t h e b o r d e r l i n e s i n c u l t u r e . I t is n o t p o s s i b l e t o m a k e a n y d i s t i n c t b o r d e r l i n e between t h e objects o f o l d a n d n e w f o l k a r t , a c o n t e m p o r a r y o n e , s u c h i n t u r n c a n n o t p o s s i b l y be d i v i d e d f r o m t h e naive c r e a t i v i t y a n d t h e " p e r s o n a l ex­ p r e s s i o n " a r t , u n d e r s t o o d i n t h e sense — " l ' a r t b r u t " . T h i s is e s p e c i a l l y v e r y c l e a r l y v i s i b l e i n t h e s c u l p t u r e . A n a l i z i n g t h e role o f t h e folk a r t i n t h e c o n t e m p o r a r y Polish culture, t h e a u t h o r is f o c u s i n g h i s a t t e n t i o n a t t h e p h e n o m e n o n o f t h e m u t u a l associations, a n d interdependencios w i t h t h e national h i s t o r i c a l past w h i c h results i n such a folk a r t being considered t o be t h e m o s t " P o l i s h " one. I n t h e era o f t h e i n t e r n a t i o n a l t o u r i s m , t h e r e f o r e , t h e r e is g r o w i n g r e q u i r e ­ ment for the folk a r t , a n d the folklore, w h i c h — unfortu­ n a t e l y - i s connected w i t h t h e phenomenon of t h e commercia­ l i z a t i o n o f s u c h a r t , a n d also i n i t s f u n c t i o n i n g , p r i m a r i l y , or f i r s t o f a l l , i n t h e mass c u l t u r e . T h e i n c o r p o r a t i o n o f t h e folic a r t i n t o t h e mass c u l t u r e h a d a v e r y p o s i t i v e effect o n the a t t i t u d e of t h e villagers towards their o w n tradition. I t s t o p p e d t o b e , i n t h e v i l l a g e r ' s eyes — t h e s y n o n y m o f t h e i r f o r m e r backwardness, i t becomes t o be a reason f o r b e i n g p r o u d , i n d e e d . I n o r d e r t h e f o l k a r t , t h e b e s t one, w h i c h brought i n t o t h e artistic achievement of t h e Polish c u l t u r e , v e r y serious share, c o u l d regain i t s h i g h r a n k i n t h e c o n t e m p o r a r y l i f e , t h e a u t h o r is s u g g e s t i n g t o e x h i b i t i t s b e s t m a s t e r p i e c e s i n t h e N a t i o n a l m u s e u m s , as w e l l as t o introduce t h e lectures i n t h e f o l k a r t a t t h e i n s t i t u t i o n s o f t h e h i g h e r e d u c a t i o n , a t t h e colleges, a n d t h e u n i v e r s i t i e s , f i n a l l y — h e is s u g g e s t i n g a wise p o l i c y o f t h e e x p o s i t i o n s a n d publications. Considering a n d analizing the forms of t h e p r o t e c t i o n o f t h e f o l k a r t , J a c k o w s k i is m e n t i o n i n g s p e c i f i ­ c a l l y i t s e m e r g e n c y f o r m s , s u c h as f o r i n s t a n c e , s u p p o r t i n g those creators s t i l l active i n t h e t r a d i t i o n a l branches of t h e c r e a t i v i t y , a n d a c t i n g i n t h e f u t u r e , i n t h e developed society, w h e n t h e t i m e for w o r k i n g , a n d t h e t i m e for relaxing — w i l l n o t b e a n y m o r e s t r i c t l y d i v i d e d ( s i m i l a r l y , as i t h a p ­ pened t o be i n t h e f o l k c u l t u r e ) . I t w i l l be i m p o r t a n t for t h o h u m a n a c t i v i t y n o t t o be l i m i t e d t o t h e f i e l d o f t h e i r a c t i v i t y i n p r o f e s s i o n a l l i f e , b u t also t o b e e n g a g e d i n t h e active p a r t i c i p a t i o n i n t h e culture. T h e creative a c t i v i t y , also t h e p l a s t i c a c t i v i t y m a y t h e n b e c o m e o n e o f t h e m o r e i m p o r t a n t tios b e t w e e n t h e broader circles o f t h e h u m a n society. B a r b a r a B a z i e l i c h — CONTEMPORARY TRENDS OF T H E DEVELOPMENT OF FOLK ART I N UPPER SILESIA T h e a u t h o r is p e r f o r m i n g analysis o f t h e m a i n domains of plastic a r t a n d craft prosently performed b y t h e popula­ t i o n o f t h e v i l l a g e s a n d s m a l l t o w n s i n U p p e r Silesia, p r e s e n t s d e s c r i p t i o n o f t h e i r f o r m a l characteristics a n d considers t h e i r associations w i t h t h e t r a d i t i o n a l f o l k a r t . T h e U p p e r Silesian region o f P o l a n d , t h e m o s t u r b a n i z e d one o f a l l t h e P o l i s h provinces, represents t r u l y a r e g i o n where y o u c a n speak of a direct c o n t i n u a t i o n of t h e t r a d i ­ t i o n a l f o l k a r t o n l y as a n e x c e p t i o n . S o m e e a r l y f o r m s o f t h e o r n a m e n t a t i o n are o f t e n m a n u f a c t u r e d o n t h e basis o f r e c o n s t r u c t i o n i n t h e " C E P E L I A " ' s cooperatives. T h e y are really manufactured b y t h e a r t craftsmen, w h o still remem­ ber t h e t r a d i t i o n a l crafts, or those specially t r a i n e d for t h e purpose — i n the different arts a n d crafts. A t t h e same t i m e , t h e r e is i n e x i s t e n c e a n a r t p e r f o r m e d for one's o w n e n v i r o n m e n t , c h a r a c t e r i z i n g i t s e l f b y t h e f o r m s associated w i t h t h e t r a d i t i o n . The t h i r d branch of the v i v i d plastic a r t i n Upper Silesia is t h e s c u l p t u r e a n d t h e a m a t e u r p a i n t i n g , i n p a r t i c ­ u l a r — t h e y are b r o a d l y developed i n t h e m i l i e u o f t h e miners, w h o are t h u s c r e a t i n g a n a r t , characteristic o f t h e i r own group. R o m u a l d a H a n k o w s k a — THE ROOM INTERIORS I N KUJAWY PAINTED T h i s a r t i c l e is s a c r i f i c e d t o t h e p a i n t i n g s o n t h e r o o m s ' w a l l s ( a n d s o m e t i m e s also o n t h e o u t e r w a l l s o f t h e houses) m a d e c o n t e m p o r a r i l y b y t h e w o m e n i n several villages i n K u j a w y r e g i o n . T h e p a i n t i n g o f t h i s k i n d has b e e n d e v e l ­ o p i n g since t h e 6 0 - t i e s , t h a n k s t o t h e c o m p e t i t i o n s , o r g a n i z e d b y t h e K u j a w y Regional M u s e u m i n Włocławek, t h e region's principal t o w n . I n the following competitions more a n d more painters are p a r t i c i p a t i n g , a n d t h e patterns composed b y the participants of t h e different competitions, enrich themselves gradually. The author is presenting a h y p o t h e s i s t h a t t h e p a i n t i n g o f t h e r o o m s has been one o f the t r a d i t i o n a l branches o f t h e interior decorating i n K u j a w y region. T r u l y enough, we are l a c k i n g a n y preserved e x a m ­ ples, o r d o c u m e n t s ( w i t h t h e e x c e p t i o n o f t h e v e r y simple p a t t e r n s , w h e r e t h e b l u e p a i n t has b e e n u s e d o n t h e w h i t e b a c k g r o u n d ) c o n f i r m i n g t h e existence o f such o r n a m e n t a ­ t i o n i n t h e X l X t h c e n t u r y , o r e a r l i e r , w e c a n h o w e v e r as­ s u m e t h a t s u c h a d e c o r a t i n g e x i s t e d i n d e e d , o n t h e basis o f t h e analogy w i t h t h e n e i g h b o u r i n g regions, a n d some f o r m s o f t h e p r e s e r v e d i n t h e K u j a w y r e g i o n o r n a m e n t a t i o n ele­ m e n t s ( f o r i n s t a n c e , i n t h e case o f t h e o r n a m e n t s b e i n g t r e a t e d w i t h t h e sand). The most interesting p a i n t i n g achievements belong p r e s e n t l y t o t h e w o m e n f r o m t h e v i l l a g e Świątkowice. H e r e s u c h p a i n t e r s as M r s W ł a d y s ł a w a W ł o d a r z e w s k a , M r s E l e o ­ n o r a A d a m s k a a n d M r s M a r i a Zołnowska, a r e p a i n t i n g . H e r e also is p a i n t i n g a k n o w n h a n d i c r a f t - a r t i s t M r s Z o f i a Szmajda, l i v i n g near Świątkowice i n t h e v i l l a g e Gajówka. I n Żarnów near Przedcze, where t h e t r a d i t i o n o f t h e sand o r n a m e n t i n g is s t i l l v i v i d , i n t h e l a s t y e a r s t h e w o m e n k n o w ­ ing t h e sand ornamentation, began t o p a i n t t h e rooms. N e a r C h o d c z a , t h e i n t e r i o r o f t h e h o u s e , is p a i n t i n g M r s W i k ­ t o r i a B a n a s i a k , w h o h a s b e e n c r e a t i n g f o r y e a r s f o r herself, a n d q u i t e r e c e n t l y , ahe w a s , , d i s c o v e r e d " t h a n k s t o t h e M u s e u m ' s t e r r a i n research e x p e d i t i o n . I n 1 9 7 4 , t h e desire t o p a r t i c i p a t e i n t h e c o m p e t i t i o n o f i n t e r i o r p a i n t i n g s h a d for t h e f i r s t t i m e , expressed b y several w o m e n — p a i n t e r s f r o m t h e W r o c l a w F a c t o r y o f F a i e n c e . A p p r o v e d o n t h e basis o f a n e x p e r i m e n t , t h e y c r e a t e d q u i t e i n t e r e s t i n g c o m p o s i i t o n s o n t h e l a r g e sheets o f p a p e r . O n e o f t h e m M r s H a l i n a Olesińska h a s i n a d d i t i o n decorated t h e walls o f her house. РЕЗЮМЕ К с а в е р и П и в о ц к и — К ВОПРОСУ Т А К СОВРЕМЕННОГО НАРОДНОГО ИСКУССТВА НАЗ. П и в о ц к и возвращается к своим основным т е о р е ­ тическим п р е д п о с ы л к а м , з а к л ю ч е н н ы м в о п у б л и к о ­ в а н н ы х т р у д а х . Он о т о ж д е с т в л я е т в них народное искусство П о л ь ш и с творчеством к р е с т ь я н . П о его м н е н и ю это и с т о р и ч е с к о е я в л е н и е , генезис которого датируется X V I в. Р а с ц в е т этого искусства н а с т у п и л в X I X в., когда о п р е д е л и л и с ь в а ж н е й ш и е ч е р т ы этого вида творчества — его с о д е р ж а н и е и с т и л е в ы е о с о б е н ­ ности. И м е н н о тогда, с одной с т о р о н ы к л а с с о в о е с о з ­ нание, а с д р у г о й у л у ч ш е н и е м а т е р и а л ь н о г о п о л о ­ жения дали крестьянам возможность развернуть соб­ ственное творчество. В народном искусстве X I X века с о х р а н и л о с ь много п е р е ж и т к о в б о л е е р а н н и х эпох, 194 в связи с чем р о м а н т и к и с т а л и искать в нем с л е д ы древних с л а в я н с к и х традиций, уверовав в н е и з м е н ­ ность этого искусства, независимо от исторических условий. С о в р е м е н н ы е н а р о д н ы е х у д о ж н и к и работают д л я городского п о т р е б и т е л я , в то время как п р е ж д е они удовлетворяли запросы собственной среды, нужды которой л е г л и в основу народного творчества. П е р е ­ мена п о т р е б и т е л я о т р а з и л а с ь не с т о л ь к о на ф о р м е , с к о л ь к о на с о д е р ж а н и и и идейном х а р а к т е р е народ­ ного искусства, ч т о с т а л о о ч е в и д н ы м у ж е в м е ж в о е н ­ н ы й период. В творчестве н а р о д н ы х у м е л ь ц е в , к о т о ­ р ы е по своему о б р а з у м ы ш л е н и я б ы л и е щ е б л и з к и х у д о ж н и к а м X I X в., п е р в ы м п р и з н а к о м п р о и с х о д я щ и х перемен я в и л а с ь с и л ь н а я и н д и в и д у а л и з а ц и я формы и ее о т л и ч и т е л ь н ы е черты — собственная среда �не н а в я з ы в а л а у ж е к о р р е к т и в . В то ж е в р е м я т в о р ­ чество крестьян, предназначенное для удовлетво­ р е н и я с о б с т в е н н ы х потреОноетей (настенные коврики.) п р и о б р е т а л о все о о л е е я р м а р о ч н ы й х а р а к т е р , п о с т е ­ пенно нарушал традиции к л а с с и ч е с к о г о народного искусства. а межвоенное двадцатилетие „ Б а з а р ы " , а после в о й н ы „ Ц е п е л и я " с т а л и п о с л е д о в а т е л я м и и практи­ ч е с к и и с п о л н и т е л я м и идеи с о х р а н е н и я ф о р м чистого народного искусства. Н о ни „ Б а з а р ы ' ни „ Ц е п е л и я ' не с у м е л и д о л ж н ы м образом о с у щ е с т в и т ь это задание. Б р е з у л ь т а т е с т а л и п о я в л я т ь с я л и ш ь бесконечно п о ­ в т о р я е м ы е , Ь е з д у ш н о в о с п р о и з в о д и м ы е о б р а з ц ы народ­ ного искусства д а ж е и в т е х с л у ч а я х , когда и с п о л н и ­ телями были талантливые художники. По мнению автора такого рода массовое призводство пред­ метов народного х а р а к т е р а распространенное во м н о ­ г и х е в р о п е й с к и х странах, н е и з б е ж н о е я в л е н и е . Бго н е л ь з я порицать, к а к и н е л ь з я н и ч е м и н ы м заменить этот вид производства, п о л ь з у ю щ и й с я сбытом. Н е о б х о ­ димо л и ш ь отдавать себе отчет в з н а ч е н и и этого явления. Однако, наряду с отмиранием старого народного искусства м о ж н о отметить, что современная инду­ с т р и а л и з и р о в а н н а я о б щ е с т в е н н о с т ь стала проявлять все б о л ь ш и й интерес к р а з л и ч н ы м ф о р м а м творчества любительского дилетантского характера и к прими­ тивам. З д е с ь автор в с л е д за Ю н г о м отмечает б л а г о ­ творное в л и я н и е р у ч н о г о труда на ч е л о в е к а . Л ю д и все ч а щ е перестают м и р и т ь с я л и ш ь с пассивным п о ­ т р е б л е н и е м и з д е л и й п л а с т и ч е с к о г о искусства. С р е д и н и х и м е ю т с я равно л и ц а , к о т о р ы е в с и л у т е х и л и и н ы х о б с т о я т е л ь с т в о ч у т и л и с ь вне общества, к а к и люди, которые в обычном з н а ч е н и и этого слева, вполне „нормальны". В н а с т о я щ е е в р е м я „ н а и в н о е " искусство стало ч р е з ­ в ы ч а й н о м о д н ы м , так к а к современное искусство к а ­ жется непонятным и общественно непригодным. Надо п о л а г а т ь , что эта мода, у г р о ж а ю щ а я п о д л и н н о м у х а ­ р а к т е р у наивного искусства, пройдет, как всякая иная мода. В с е ж е независимо от этого, стоит з а н я т ь с я д о ­ к у м е н т а ц и е й наивного искусства. И до т е х пер, пока оно п о л ь з у е т с я спросом, надо п о д д е р ж и в а т ь „про­ дукцию" Цепелии. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — НАРОДНОЕ ИСКУС­ СТВО — РЕЛИКТ И Л И ЖИВОЕ ТВОРЧЕСТВО С в о и р а с с у ж д е н и я автор опирает на широкую к у л ь т у р н у ю основу, у ч и т ы в а я о б с т о я т е л ь с т в а и связь с традициями к р е с т ь я н с к о г о искусства, сосредоточив внимание на п р о б л е м а х п л а с т и ч е с к о г о творчества с о ­ временных ж и т е л е й деревни и маленьких городов Я ц к о в с к и п ы т а е т с я о х в а т и т ь с в я з а н н ы е с этим видом творчества я в л е н и я во всей и х с л о ж н о с т и и р а з н о ­ образии, ч т о б ы у с т а н о в и т ь и п р е д л о ж и т ь и х п р е д в а р и ­ тельную классификацию. И с х о д н о й т о ч к о й выводов автора я в л я е т с я д е ф и ­ ниция причин с в о е о б р а з и я народной к у л ь т у р ы . И м и б ы л о э к о н о м и ч е с к о е и п о л и т и ч е с к о е неравенство, з а ­ к р ы т ы й п у т ь к знаниям, т.е. ф а к т о р ы негативного характера. Т р а д и ц и о н н а я д е р е в н я я в л я л а собой и з о л и ­ р о в а н н у ю с п л о ч е н н у ю среду, а ее к у л ь т у р а создавалась и ф о р м и р о в а л а с ь к а к тесно связанная сумма норм и о б ы ч а е в , в искусстве ж е — х у д о ж е с т в е н н ы х ф о р м , п р о ч н о о п и р а ю щ и х с я на традиции, с о з д а н н ы х и п р и ­ н я т ы х всей г р у п п о й . О с н о в н ы е п р и н ц и п ы х у д о ж е с т ­ венного м ы ш л е н и я п р о ч н о в о ш л и в о б щ е с т в е н н о е с о ­ знание, которое р у к о в о д и л о р а з в и т и е м т в о р ч е с к и х л и ч ­ ностей. И х п о м ы с л ы не б ы л и строго о г р а н и ч е н ы но не все п о д ч и н я л и с ь о п р е д е л е н н ы м п р а в и л а м и способ­ ности г р у п п ы к в о с п р и я т и ю . Р а з в и т и е х у д о ж е с т в е н н ы х форм происходило путем эволюции очередных вариан­ тов. С о з д а в а л с я с т и л ь , х а р а к т е р н ы х д л я о т д е л ь н ы х видов творчества и р е г и о н а л ь н ы х г р у п п У п р о ч е н и е о с н о в н ы х принципов х у д о ж е с т в е н н о г о м ы ш л е н и я в о б щ е с т в е н н о м сознании д а в а л о народному творчеству в о з м о ж н о с т ь ассимилировать и видоиз­ м е н я т ь о б р а з ц ы , з а и м с т в о в а н н ы е извне. Рядом с творчеством, одобренным деревенской о б щ е с т в е н н о с т ь ю и с о с т а в л я ю щ и м г л а в н о е течение н а ­ родного искусства, всетда п а р а л л е л ь н о с у щ е с т в о в а л о творчество л ю д е й , в ы б р о ш е н н ы х деревенской о б щ е ­ с т в е н н о с т ь ю за борт: 'чудаки, к а л е к и . Д р у г о й род з а ­ дворок народного искусства составляло творчество предместий, я р м а р о ч н о е искусство. М н о г и е и с с л е д о в а т е л и н е у д е л я л и внимания этим видам творчества. П о н я т и е народного искусства ф о р ­ м и р о в а л о с ь на п е р е л о м е X I X и X X вв., т.е. в период, когда г л а в н ы м о б р а з о м п о д ч е р к и в а л и с ь с т и л е в ы е и д е к о р а т и в н ы е достоинства этого искусства. Т а к и м образом возник стереотип народного и с к у с ­ ства, к о т о р ы й т р у д н о б ы л о н а р у ш и т ь ; однако это с т а л о н е о б х о д и м ы м под воздействием н о в ы х я в л е н и й , а т а к ­ ж е в связи с у г л у б л е н и е м т е о р е т и ч е с к и х основ и п р и ­ н я т и я марксистской методики. В в и д у того, что и з м е н и л с я базис, на к о т о р о м р а з ­ в и в а л а с ь старая народная к у л ь т у р а , а т а к ж е п е р е ­ с т а л и действовать о т р и ц а т е л ь н ы е ф а к т о р ы , к о т о р ы е не д о п у с к а л и н а р о д н ы е массы к к у л ь т у р е п р о с в е щ е н ­ н ы х с л о е в общества, на народ с т а л и одновременно действовать о б р а з ц ы р а з л и ч н ы х о б щ е с т в е н н ы х г р у п п . Т е п е р ь д е р е в н я у ж е не и з о л и р о в а н а и не представ­ л я е т собой о д н о р о д н у ю среду. С в я з ь со старой к у л ь ­ т у р н о й традицией имеет т е п е р ь л и б о р е л и к т о и ы й х а ­ рактер, л и б о я в л я е т с я р е з у л ь т а т о м с о з н а т е л ь н о г о в ы ­ бора. Н а с т о я щ е е п о л о ж е н и е в е щ е й — это п е р е х о д н а я стадия декомпозиции п р е ж н е й к у л ь т у р ы . Н о н е п о ­ этому народное творчество у т р а т и л о способность п р и ­ н о р а в л и в а т ь н о в ы е о б р а з ц ы к своим потребностям, которые у ж е приобрели вполне определенную форму. Н а р о д н о е искусство у ж е не я в л я е т с я единственной ф о р м о й творческого в ы р а ж е н и я народной к у л ь т у р ы , по оно становится ее все б о л е е автономной ценностью. П о мнению автора о состоянии современного н а ­ родного искусства с в и д е т е л ь с т в у е т ряд я в л е н и й , к о т о ­ р ы е могут б ы т ь в о б щ е м р а з д е л е н ы на 5 групп. 1. Ч у в с т в о связи со старой народной к у л ь т у р о й и преемственность ее ф о р м , что в п е р в у ю о ч е р е д ь касается л ю д е й старшего п о к о л е н и я , п р о ж и в а ю щ и х в б о л е е о т с т а л ы х э к о н о м и ч е с к и регионах П о л ь ш и . 2. П а м я т ь о п р е ж н е м мастерстве, особенно в о б л а ­ сти р у к о д е л и й , с о х р а н и в ш а я с я среди ш и р о к о й г р у п п ы л ю д е й деревенского п р о и с х о ж д е н и я . В этой г р у п п е н а х о д я т с я м н о г о ч и с л е н н ы е у м е л ь ц ы , снабжаюгцие м а ­ г а з и н ы Ц е п е л и и и р а б о т а ю щ и е в ее мастерских. И х творчество опирается на старые о б р а з ц ы и порой сводится т о л ь к о к копированию. О к о н ъ ю н к т у р е их и з д е л и й р е ш а е т спрос города, на ф о р м а л ь н ы й х а р а к т е р этих и з д е л и й в л и я е т у ж е не среда и с п о л н и т е л е й , но п о т р е б и т е л ь — о б ы ч н о посредством э т н о г р а ф и ч е с к о г о и художественного надзора Ц е п е л и и . Большинство творцов у п о м я н у т о й г р у п п ы это л ю д и , к о т о р ы е иной р а з в ы б и р а ю т „ н а р о д н ы й с т и л ь " т о л ь к о потому, что, например, в ы п о л н е н и е с к у л ь п т у р ы и л и тканей с о ­ г л а с н о принципам этого с т и л я гарантирует и х сбыт. Одновременно работают с е л ь с к и е х у д о ж н и к и , к о т о р ы е с о з н а т е л ь н о творят в народном д у х е , так как этот род художественного высказывания им наиболее близок. С о з н а т е л ь н ы й в ы б о р и о п р е д е л е н и е с т и л я своего творчества о с н о в н ы м образом о т л и ч а е т с о в р е м е н н ы х творцов от п р е ж н и х , не о т д а в а в ш и х себе отчета в том, что о н и „ н а р о д н ы е т в о р ц ы " . 3. Т р а д и ц и о н н ы е с х е м ы народного искусства вне базиса народной к у л ь т у р ы . Это я в л е н и е , о п р е д е л я е м о е как „ ф о л ь к л о р и з м " о х в а т ы в а е т равно пастиччо, т в о р ­ чество л ю б и т е л е й д и л е т а н т о в , к а к и г л у б о к о п р о д у ­ м а н н ы е произведения и з в е с т н ы х х у д о ж н и к о в , в д о х ­ н о в л я е м ы х народными. К народному искусству обра­ щ а ю т с я л ю д и р а з л и ч н ы х с л о е в общества, с р а з л и ч н ы м у р о в н е м знаний. П р и м е р о м автономизации и д е п е р с о н и ф и к а ц и и н а ­ р о д н ы х и з д е л и й , отрыва предмета от его с о з д а т е л я я в л я е т с я весь с у в е н и р н ы й п р о м ы с е л р е г и о н а л ь н о - н а ­ ц и о н а л ь н о г о характера. 4. Н е к о т о р ы е эстетические понятия в сознании ж и т е л е й деревни и г о р о ж а н с е л ь с к о г о п р о и с х о ж д е н и я . Б данном с л у ч а е автор рассматривает вопрос я р м а ­ рочных изделий — базарного творчества, которое многие и с с л е д о в а т е л и о т о ж д е с т в л я ю т с „народным искусством". Замечая некоторые общие ф о р м а л ь н ы е ч е р т ы как в я р м а р о ч н ы х и з д е л и я х , так и в народном творчестве, автор не отрицает что в деревенской среде иной раз воспринимают примитивную мещанскую эстетику как свою н а р о д н у ю . П о м н е н и ю Я ц к о в с к с г о этот ф а к т я в л я е т с я скорее д о к а з а т е л ь с т в о м д е к о м п о ­ зиции с т а р ы х э с т е т и ч е с к и х ф о р м , ч е м созданием н о ­ вого с т и л я . 195 �И з ряда э т и х я в л е н и й м о ж н о в ы д е л и т ь современ­ н у ю моду о п р е д е л е н н о й о б щ е с т в е н н о й г р у п п ы и л и ж е моду данной местности, например, декорация домов, и з г о т о в л е н и е м о г и л ь н ы х венков. Я в л е н и я эти з а с л у ­ ж и в а ю т внимания к а к признак перемен во в к у с а х и в о б щ е с т в е н н о й инициативе в о б л а с т и эстетики. Х о т я м е х а н и з м возникновения подобного я в л е н и я а н а ­ л о г и ч е н в о з н и к н о в е н и ю и совершенствованию р а з л и ч ­ н ы х видов м о д ы в народном искусстве, то все ж е это м а л о у б е д и т е л ь н о е д о к а з а т е л ь с т в о его п о д л и н н о й народности. 5. Спонтанное творчество, формирующееся вне в л и я н и я образцов к у л ь т у р ы и з б р а н н ы х групп. там предметы. Рассматривает и х а р а к т е р и з у е т ф о р ­ м а л ь н ы е с т о р о н ы этого вида творчества, а т а к ж е его связь с традиционным народным искусством. С и л е з с к и й о к р у г я в л я е т с я самой у р б а н и з и р о в а н н о й ч а с т ь ю П о л ь ш и и поэтому л и ш ь в и с к л ю ч и т е л ь н ы х с л у ч а я х м о ж н о г о в о р и т ь о том, ч т о в этом р е г и о н е п р о д о л ж а е т р а з в и в а т ь с я традиционное народное т в о р ­ чество. Н е к о т о р ы е старые ф о р м ы декоративного и с к у с ­ ства (резьба, ц е ш и н с к а я ф и л и г р а н ь и к р у ж е в а ) ч а с т о выполняются в кооперативах Цепелии на основе реконструкции старых образцоа Исполнителями я в л я ­ ются у м е л ь ц ы , к о т о р ы е е щ е помнят п р и н ц и п ы т р а д и ­ ционного р е м е с л а , л и б о и х в ы у ч е н и к и . С о в р е м е н н о е народное творчество и с м е ж н о е я в ­ ление свидетельствуют о незначительных отличиях в о б л а с т и к у л ь т у р ы зависимо от места ее в о з н и к н о ­ вения. Н е в о з м о ж н о провести ч е т к у ю границу м е ж д у произведениями старого и современного искусства, которое в свою о ч е р е д ь н е л ь з я о т д е л и т ь от наивного творчества и с о з д а в а е м ы х под в л и я н и е м л и ч н ы х п е ­ р е ж и в а н и й произведений, рассматриваемых к а к ,,1'art b r u ( t " . Это я в л е н и е особенно о т ч е т л и в о выступает в скульптуре. Н а р я д у с этим с у щ е с т в у е т творчество, которое с л у ж и т у д о в л е т в о р е н и ю н у ж д данной с р е д ы и о т ­ л и ч а е т с я х а р а к т е р н ы м и традиционными ч е р т а м и (наприм. занавеси и с а л ф е т к и в местностях, где п р е ж д е п л е л и кружева, либо маски колядников). А н а л и з и р у я р о л ь народного искусства в с о в р е ­ м е н н о й п о л ь с к о й к у л ь т у р е , автор статьи обращает в н и ­ мание на связь народного творчества с историческим п р о ш л ы м народа, в с и л у ч е г о оно воспринимается к а к искуссво п о д л и н н о „ п о л ь с к о е " . И т а к , в н а ш е время распространенного международного туризма растет спрос на и з д е л и я народного искусства, фольклор. К с о ж а л е н и ю , это способствует развитию т о р г о в л и у п о м я н у т ы м и и з д е л и я м и и и х распространению п р е ж ­ де всего в массовой к у л ь т у р е . В н е д р е н и е народного искусства в м а с с о в у ю к у л ь т у р у самым п о л о ж и т е л ь н ы м образом п о в л и я л о на о т н о ш е н и е деревни к собствен­ ной традиции. В г л а з а х к р е с т ь я н искусство это не я в л я е т с я у ж е синонимом и х п р е ж н е й о т с т а л о с т и и становится предметом и х гордости. Д л я того, ч т о б ы народное искусство — то л у ч ­ ш е е — которое в н е с л о в х у д о ж е с т в е н н о е достояние п о л ь с к о й к у л ь т у р ы з н а ч и т е л ь н ы й вклад, м о г л о т е ­ п е р ь в н о в ь занять з а с л у ж е н н о е достойное место, автор предлагает экспонировать в национальных музеях л у ч ш и е произведения, ввести к у р с л е к ц и й на эту т е м у в в ы с ш и х у ч е б н ы х з а в е д е н и я х и, наконец, п р о ­ водить р а з у м н у ю в ы с т а в о ч н у ю и и з д а т е л ь с к у ю п о л и ­ тику. Рассматривая вопрос о п е к а н и я народного и с к у с ­ ства, автор говорит о н е о б х о д и м о с т и о к р у ж и т ь заботой т е х мастеров, к о т о р ы е е щ е занимаются т р а д и ц и о н н ы ­ м и о т р а с л я м и народного искусства, а т а к ж е продумать план будущей д е я т е л ь н о с т и в развитом обществе, когда время р а б о т ы и время о т д ы х а не б у д у т четко р а з г р а н и ч е н ы (подобно тому, к а к это б ы л о в народной к у л ь т у р е ) . В а ж н о , ч т о б ы л ю д и не о г р а н и ч и в а л и и не с в о д и л и свою активность л и ш ь к п р о ф е с с и о н а л ь н о й работе, но т а к ж е п р и н и м а л и активное участие в к у л ь ­ т у р н о й д е я т е л ь н о с т и . Т о г д а творческая работа, в част­ ности в о б л а с т и п л а с т и ч е с к о г о искусства, м о ж е т стать одним из в а ж н е й ш и х з в е н ь е в , о б ъ е д и н я ю щ и х ш и р о к и е к р у г и общественности. Б а р б а р а Б а з е л и х — СОВРЕМЕННЫЕ НАПРАВ­ ЛЕНИЯ РАЗВИТИЯ НАРОДНОГО ИСКУССТВА В ВЕРХНЕЙ СИЛЕЗИИ Автор анализирует главные отрасли изобразитель­ ного искусства, к о т о р ы м и занимается н а с е л е н и е с и л е з с к и х д е р е в е н ь и местечек, о б с у ж д а я изготовляемые Т р е т ь я о т р а с л ь ж и в о г о п л а с т и ч е с к о г о творчества С и л е з и и это л ю б и т е л ь с к а я с к у л ь п т у р а и ж и в о п и с ь , п о л у ч и в ш и е особое развитие среди г о р н я к о в , созда­ ю щ и х искусство, х а р а к т е р н о е д л я и х собственной группы. Ромуальда Ханковска Е К У Я В С К О М РЕГИОНЕ — РАСПИСНЫЕ ИЗБЫ С т а т ь я п о с в я щ е н а раеписям на в н у т р е н н и х , и иног­ да т а к ж е н а р у ж н ы х стенах изб. В н а с т о я щ е е время этим занимаются к р е с т ь я н к и л и ш ь н е с к о л ь к и х к у я в с к и х деревень. Э т о т род ж и в о п и с и с т а л р а з в и в а т ь с я в 50-х г о д а х б л а г о д а р я к о н к у р с а м , к о т о р ы е о р г а н и ­ з у е т К у я в с к и й м у з е й во В л о ц л а в к е . В о ч е р е д н ы х к о н ­ к у р с а х принимает у ч а с т и е все б о л ь ш е ж е н щ и н и пред­ с т а в л я е м ы е ими к о м п о з и ц и и становятся все р а з н о ­ образнее и богаче. А в т о р статьи предполагает, что роспись в и з б а х б ы л а в с в о е время о д н и м и з т р а д и ц и о н н ы х видон декоративного искусства в К у я в с к о м регионе. Правда, не с о х р а н и л и с ь о б р а з ц ы л и б о д о к у м е н т ы (за и с к л ю ­ чением о ч е н ь н е з а т е й л и в ы х у з о р о в „ м а з к о в " , н а н о с и ­ м ы х г о л у б о й к р а с к о й на б е л о м ф о н е ) , к о т о р ы е м о г л и б ы с л у ж и т ь п о д т в е р ж д е н и е м с у щ е с т в о в а н и я такого рода декоративного искусства в X I X в. и л и е щ е р а ­ нее; все ж е на основании а н а л о г и ч н ы х росписей в с о ­ седних р е г и о н а х и н е к о т о р ы х с о х р а н и в ш и х с я ф о р м к у я в с к о г о декора м о ж н о п р е д п о л а г а т ь что оно с у щ е ­ с т в о в а л о (например п е с о ч н ы е о р н а м е н т ы ) . В н а с т о я щ е е время к самым и н т е р е с н ы м принад­ л е ж а т р а б о т ы к р е с т ь я н о к из деревни С в ё н т к о в и ц е : Владиславы Влодажевской, Элеоноры Адамсксй и М а р и и Ж о л н о в с к о й . Р а с п и с ь ю занимается т а к ж е и з ­ вестная в ы ш и в а л ь щ и ц а З о ф и я Ш м а й д а , ж и т е л ь н и ц а деревни Гаювка, р а с п о л о ж е н н о й п о б л и з о с т и С в ё н т к о виц. В Ж а р н о в е б л и з П ш е д ч а , где все е щ е ж и в а традиция п е с о ч н ы х орнаментов, ж е н щ и н ы , к о т о р ы м знакомо этого рода искусство, с т а л и в п о с л е д н е е в р е ­ м я расписывать и з б ы . П о д Х о д ч е й давно у ж е у к р а ­ ш а е т росписями свое ж и л ь е В и к т о р и я Б а н а с я к , п и к о м у п р е ж д е неизвестная. В настоящее время ее м а ­ стерство „ о т к р ы т о " б л а г о д а р я и с с л е д о в а н и я м местного музея. В 1974 г. о своем ж е л а н и и участвовать в к о н к у р с е расписывания и н т е р ь е р о в в п е р в ы е з а я в и л о н е с к о л ь к о х у д о ж н и ц в л о ц л а в с к о й ф а б р и к и фаянса. О р г а н и з а ­ т о р ы к о н к у р с а р е ш и л и с ь провести этот эксперимент и х у д о ж н и ц ы в ы п о л н и л и интересные к о м п о з и ц и и па б о л ь ш и х л и с т а х бумаги, причем одна из них, Г а л и н а О л е с и н ь с к а , расписала т а к ж е стены своей к в а р т и р ы . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c71f0239838b3bbefb9f67dce466788.pdf f6b39e0927f548690ba053ef79408842 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4474 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4161 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.4, s.196-198 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa ROK • XXIX • 1975 • NR. 4 �TREŚĆ \ Aleksandra Jacher-Tyszkowa Grafika polska X I X w i e k u jako ź r ó d ł o do d a ń nad strojem l u d o w y m Jacek Olędzki Pieśni wotywne Franciszek K o t u l a Ryciny odpustowych ba­ 199 225 pieśni 287 kronika 250 summary o f a r t i c l e s PE3IOME Na okładce: 254 . . . Główka kobiety, srebro, wys. 8,5 cm. W o t u m z 1851 r. kaplica M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j . Fot.: J. O l ę d z k i . 255 Leżajsk, N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Głową woja, kokos, wys. 30 cm. W y k . M i e c z y s ł a w P a w l u s i ń s k i , Szczecin. Wystawa „ T w ó r c z o ś ć ludowa i plastyka amatorska Pomorza Zachodniego". Fot.: J. Ś w i d e r s k i �POLSKA AKADEMIA N A U K . INSlYTUT SZTUKI • ROK X X I X . 1 9 7 5 • NR 4 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W W A R S Z A W A K R A K Ó W G D A Ń S K ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Ewa K o styrka (sekr. red.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jerzy Ł o ­ ziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz). Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i e •— Izabella Rodzik (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, War­ szawa, u l . Długa 28, teł. 31-32-71,. w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/142507dc4ac73c7617fd2c4a438e2144.pdf 3989f96aa35a386126d2849db34363bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4478 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4165 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.4, s.250-253 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P i e ś n i odpustowe, tworzone przez l u d nawet na prze­ strzeni wieków — znacznie mniej od nowszych „ n o w i n e k " — nie t y l k o m o g ą , ale powinny s t a ć się m a t e r i a ł e m badaw­ czym tak dla j ę z y k o z n a w c ó w , j a k i dla h i s t o r y k ó w litera­ t u r y , nie t y l k o zresztą ludowej. C h o c i a ż b y z t y c h więc wzglę­ dów należy w z m ó c poszukiwania owych d r u c z k ó w , zanim p r z e p a d n ą całkowicie. Można też z a d a ć pytanie — czy ryciny na pieśniach odpustowych m o g ł y s t a n o w i ć inspirację dla ludowych rzeź­ biarzy i malarzy, k s z t a ł t o w a ć ich w y o b r a ź n i ę a r t y s t y c z n ą , p o b u d z a ć do zadumy ? Miały niewątpliwie wielki w p ł y w na tworzenie się tego, co nazywamy religijnością l u d o w ą czy filozofią, zasobem pojęć i w y o b r a ż e ń ludu. PRZYPISY Rzeszowskie wręcz zalewało druczkami straganowymi „ K a t o l i c k i e wydawnictwo F . Orła i syna we F r y d k u na Śląsku a u s t r i a c k i m " (Cieszyńskim — z n a j d u j ą c y m się do 1918 r. na terenie ówczesnej A u s t r i i , a ściślej m ó w i ą c tzw. Galicji). Bardzo a k t y w n ą b y ł a drukarnia w Tarnowie, powstała ok. połowy X I X wieku, a na przełomie X I X i X X w. dzia­ łająca pod f i r m ą : „ W y d a w n i c t w o pieśni odpustowych drukarni Zygmunta Jelenia, u l . W a ł o w a 4". Z kolei w Wado­ wicach czynna b y ł a drukarnia Fr. F o ł t y n a . N a druczkach odpustowych często w y s t ę p u j ą — w metryczkach — również n a k ł a d c y czy wydawcy. Mioli tedy pewne ambicje. 1 Najstarsza drukarnia na terenie byłego województwa rzeszowskiego p o w s t a ł a w J a r o s ł a w i u — s ł y n n y m „ p o l s k i m Frankfurcie" — już w r o k u 1621. W k r ó t c e u p a d ł a , aby się niejako odrodzić w połowie X I X w. W Baranowie Sando­ mierskim w latach 1628—1648 działała drukarnia inno­ wiercza. Z kolei P r z e m y ś l . Najstarsze to miasto było siedzibą grodu i starosty, miało dwa biskupstwa, rzymskie i greckie. W 1754 r. p o w s t a ł a t u drukarnia działająca nieprzerwanie do dziś i m a j ą c a ciekawy dorobek. A oto czas powstania innych d r u k a r ń i drukarenek: Rzeszów — 1840, Sanok — 1848, J a s ł o — 1855, D ę b i c a — 1883, Krosno n / W i Tarnobrzeg — 1888, Kolbuszowa — 1890, Miejsce (obok Krosna, nazwane później Piastowem) — 1892, Gorlice — 1900. Wiele drukarenek p o w s t a ł o w okresie międzywojennym. ( W i a d o m o ś c i o drukarniach u z y s k a ł e m od dr Andrzeja Jagusztyna, k t ó r e m u serdecznie dziękuję). Eepr.: J . Olędzki, J . Turaj K R O N IV—VI Imprezy folklorystyczne i regionalne 3—13.IV — w remach Panoramy X X X - l e c i a w Warszawie p r e z e n t o w a ł a swój dorobek ziemia rzeszowska. Z tej okazji otwarta została m . i n . w D o m u Chłopa wystawa sztuki ludowej ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Rze­ szowie. Na R y n k u Starego Miasta od­ b y w a ł y się w y s t ę p y zespołów folklo­ rystycznych, m.in. koncertowali „ L a sowiacy", „Rzeszo wiacy", „Bando­ ska", „ P o ł o n i n a " . Zorganizowano też kiermasz sztuki ludowej. * 2, 3.V — w Muzeum Wsi Opol­ skiej o d b y w a ł a się wielka impreza folklorystyczna, na k t ó r ą złożyły s i ę : w y s t ę p y kapeli ludowej ze Złotogło­ wie, zespołów pieśni i t a ń c a : „ O p o l e " , „Strzecha", „Bierawianie", Zespół Ziemi Kluczborskiej i i n . Otwarto w y s t a w ę pn. „Współozesna twórczość Opolszczyzny" (pokazana uprzednio na Panoramie w Warszawie) oraz zor­ ganizowano Jarmark Ludowy, na k t ó ­ r y m t w ó r c y ludowi sprzedawali swoje wyroby. * 4.V — w Muzeum Etnograficz­ nym w Toruniu o d b y ł o się kolejne widowisko regionalne, t y m razem w wykonaniu amatorskiego Zespołu Pieśni i T a ń c a z Opoczna. W y s t ę p o m towarzyszył pokaz wykonywania wy­ cinanek rawsko-opoczyńskieb przez J a n i n ę P r z y b o r k o w ą z Zakościela. * 4.V — w Kielcach, w ramach wo­ jewódzkiej panoramy kulturalnoj pn. „ P r e z e n t a c j e — 7 5 " d e m o n s t r o w a ł swo­ je osiągnięcia b. powiat opatowski. Otwarto w y s t a w ę sztuki ludowej, na której pokazano: wyroby ceramiczne, wyroby ze słomy, t k a n i n ę . Na kon­ cercie folklorystycznym w y s t ą p i ł y Ze­ społy Pieśni i T a ń c a Domu K u l t u r y , a autentyczny folklor ziemi o p a t ó w 250 I K A 1975 skiej zaprezentowali: Zespół P i e ś n i i T a ń c a z Grocholisk, „ C m i e l o w i a c y " , Zespół P i e ś n i i T a ń c a z Obręcznoj, k t ó r y w y s t a w i ł fragment widowiska: „Wesele Ś w i ę t o k r z y s k i e " opartego na zapisach etnograficznych. * 9 — l l . V — w L i p n i c y Wielkiej o d b y ł a się impreza pn. „ O r a w s k a Wiosna—75 — Święto Pasterskie". Organizatorami b y l i : W y d z i a ł K u l ­ t u r y i Sztuki — Urz. W o j . w K r a k ó w ie, W y d z i a ł O ś w i a t y , Wychowania i K u l ­ t u r y — Urz. Pow. w N o w y m Targu, O ś r o d e k K u l t u r y w N o w y m Targu, Ośrodki K u l t u r y w L i p n i c y Wielkiej i w J a b ł o n c e oraz redakcja „ G a z e t y Krakowskiej". Z okazji improzy otwar­ ta została wystawa fotografii praso­ wej „ F o l k l o r Podhala i Orr.wy",-od­ b y w a ł y się konkursy Dziecięcych I n ­ s t r u m e n t a l i s t ó w ' Ludowych, Dziecię­ cych Zespołów Regionalnych i K a p e l Ludowy ch, przegląd filmów o regionie i szereg wycieczek turystycznych. * V — w Olsztynie o d b y ł y się V D n i Folkloru. Na estradach w y s t ę p o w a ł y zespoły regionalne i amatorskie z W a r m i i i Mazur, zorganizowano t a k ż e kiermasz w y r o b ó w ludowych, na k t ó r y t w ó r c y ludowi stawili się wy­ j ą t k o w o licznie. * 3 1 . V — 4 . V I — w Ciechocinku od­ był się I V Festiwal Folkloru K u j a w . W d n i u inauguracji otwarta została wystawa pn. „Wielcy Polacy w oczach rzeźbiarzy ludowych". Zorganizowano też p l e n e r o w ą w y s t a w ę rzeźb cera­ micznych Stanisława Zagajewskiego z W ł o c ł a w k a . O d b y w a ł y się spotkanie z l u d o w y m i t w ó r c a m i , prelekcje o fol­ klorze Pomórz-", i K u j a w ; w y s t ę p o ­ w a ł y regionalne zespoły K u j a w , P a ł u k i Kaszub oraz Reprezentacyjny Zespół Ziemi Bydgoskiej. Festiwal zakończy się kiermaszem wyrobów' ludowych. * L V I — w Łoclłowie odbył się wielki Festyn, zorganizowany przez w ł a d z e miejscowe i r e d a k c j ę „ T r y b u n y Mazowieckiej". W ś r ó d licznych imprez szczególnym powodzeniom cioszyly się w y s t ę p y Zespołu P i e ś n i i Tańca „ K u r p i e " z Ostrołęki. 1—8.VI — o d b y w a ł y się Dni Bydgoszczy, obchodzone w t y m roku szczególnie uroczyście w związku z 30 rocznicą jej wyzwolenia. J e d n ą z naj­ bardziej atrakcyjnych imprez był „ J a r m a r k Kaszubski", na k t ó r y m m o ż n a b y ł o n a b y ć w y r o b y ludowo, m . i n . r z e ź b y , hafty, koronki, malar­ stwo na szkle, c e r a m i k ę , wyroby z ko­ rzenia. W czasie j a r m a r k u występo­ w a ł y zespoły folklorystyczne ziemi chojnickiej. * 6 — 8 . V I — o d b y ł y się D n i Bełżyc, w czasie k t ó r y c h czynna b y ł a wystawa t w ó r c ó w ludowych i p l a s t y k ó w ama­ torów. * 13—15.VI — w Bytowie odbyła się I I I impreza doroczna pn. „Jar­ m a r k Folklorystyczny — B y t ó w 75". Na estradzie w y s t ę p o w a ł o 8 Zespołów P i e ś n i i T a ń c a regionu Kaszubskiego. Mazur i Mazowsza, a na placu twórcy ludowi sprzedawali swoje wyroby i prezentowali swe umiejętności arty­ styczne. K l u c z o w y m punktem było widowisko plenerowe p t . „Logenda o Stolemie" w wykonaniu członków kaszubskiego zespołu „ B y t ó w " oraz innych zespołów' uczestniczących w im­ prezie. * 14, 15.VI — o d b y ł się Jarmark Białostocki, na k t ó r y m t w ó r c y ludowi sprzedawali swe w y r o b y . �m * 22.VI — na Placu Defilad w War­ szawie odbyła się doroczna „Cepelia­ da". Impreza rozpoczęła się b a r w n y m korowodom a r t y s t ó w ludowych w stro­ jach regionalnych. Na stoiskach na Placu cały dzień t r w a ł a sprzedaż wy­ robów' ludowych a a r t y ś c i ludowi demonstrowali swojo umiojętności. Na, estradzie o d b y w a ł się koncert zespo­ łów ludowych prowadzony przez W o j ­ ciecha Siemiona oraz pokaz mody inspirowanej s z t u k ą l u d o w ą . * 20—22.VI — w Sopocie o d b y ł się I X Ogólnopolski Festiwal Folklory­ styczny. Tegoroczna impreza różniła się od poprzednich. U d z i a ł w niej wzięły zespoły autentycznie ludowe, składające się z mieszkańców wsi i prezentujące folklor własnego środo­ wiska,. Po raz pierwszy została t u zorganizowana „ S c e n a D e b i u t u " dla młodych zospołów, k t ó r e d o t ą d nie uczestniczyły w p r z e g l ą d a c h . Zorganizowano ponadto kiermasz sztuki ludowej i ludowych potraw. Otwarto toż wystawy wycir.enek lu­ dowych, h a f t ó w i koronek. * 2 0 - - 2 3 . V I — w P ł o c k u o d b y ł się I X Ogólnopolski Festiwal Folklory­ styczny, w k t ó r y m udział wzięło ponad 30 Zospołów P i e ś n i i Tańca,, zespołów regionalnych, kapel ludowych, p o e t ó w oraz kilkudziesięciu ludowych t w ó r ­ ców: rzeźbiarzy, malarzy, garncarzy, wycinankarek, koronkarek. W togorocznoj imprezie zaostrzo­ no kryteria, dopuszczając do u d z i a ł u tylko folklor autentyczny i artystycz­ nie opracowany na podstawie orygi­ nalnych p r z e k a z ó w . W przeglądzie zospołów n a g r o d ę I o t r z y m a ł Zospól Pieśni i T a ń c a „ P o g ó r z a n i e " , a 3 na­ grody I I I — Zespół P i e ś n i i T a ń c a „ P ł o c k " , Zespół Regionalny Z a k ł a d ó w Celulozowa-Papierniczych w Niedo­ micach k/Tarnowa i Zespół Pieśni i Tańca „ P u ł a w y " . Ponadto o d b y w a ł y się w y s t ę p y kapel ludowych w k i l k u częściach miasta. Zorganizowano t a k ż e J a r m a r k Płocki — kiermasz sztuki ludowej i kiermasz ludowych potraw, spotkanie z poetami l u d o w y m i , b r w n y k o r o w ó d ulicami miasta. W czasie Festiwalu czynne b y ł y dwie w y s t a w y : hp,ftu l u ­ dowego i wycinanek. W osta,tnim d n i u Festiwalu od­ było się sympozjum naukowe poświę­ cone kulturze ludowej. * 25.VI — o d b y ł a się V Niedziela Kołbiolska, zorganizowana z okazji D n i O ś w i a t y , K s i ą ż k i i Prasy. Impreza, zgromadziła k i l k a t y s i ę c y widzów p r z y b y ł y c h z r ó ż n y c h miejscowości województwa. W programie o d b y ł y się w y s t ę p y zespołów amatorskich Do­ mów K u l t u r y w Otwocku, Miojskiogo Ośrodka K u l t u r y w Józefowie, regio­ nalnego zespołu z Glinianki oraz miej­ scowych — z Kołbioli. Ponadto zorga­ nizowano pokaz mody, kiermasz książki i przede wszystkim w y s t a w ę sztuki ludowej regionu kołbielskiego. * 27—29.VI —- w Kazimierzu n / W . odbył się I X Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewe,ków Ludowych. Orga­ nizatorami Festiwalu b y l i : Wydz. K u l t u r y i Sztuki Urz. W o j . w L u b l i ­ nie, W D K , Muzeum Okręgowe i Zarz. Gł. S T L w Lublinie, U r z ą d Miejski i Miejski D o m K u l t u r y w P u ł a w a c h , Urz. Miasta i Miejski D o m K u l t u r y w Kazimierzu. Festiwal rozpoczął się koncertem pn. „ O d Kaszub do Podhala", po k t ó ­ r y m o d b y ł a się konferencja prasowa, koncert ubiegłorocznych l a u r e a t ó w , wieczór poezji ludowej. W ciągu dni n a s t ę p n y c h nadal o d b y w a ł y się w y ­ s t ę p y , a na r y n k u kiermasz sztuki łudowoj, w k t ó r y m udział b r a l i człon­ kowie S T L . Jednym z podstawowych założoń Festiwalu w Ka,zimiorzu jost prezen­ tacja folkloru f,utontyczncgo, a, jogo cechą specyficzną — improwizowanie w y s t ę p ó w ulicznych i wprowadzanie a.tmosfery wspólnej zabawy. J u r y p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę ­ p u j ą c o : wśród kapel — n a g r o d ę I (5.000 zł) oraz „ k o g u t a " — n a g r o d ę u f u n d o w a n ą przez naczelnika mia­ sta — o t r z y m a j ą Kapola Ludowa z Nowej Wsi, woj. zamojskie, nagrody I I (po 3.500 zł) — Kapela Ludowa D u ­ dziarzy z Jarocina, w o j . kaliskio i K a ­ pela Ludowa ze Zdziłowic, w o j . tarno­ brzeskie. Ponadto 3 kapele o t r z y m a ł y wyróżnienia. W ś r ó d śpiewaków-solis t ó w : n a g r o d ę I (1000 zł) oraz t k a n i n ę — n a g r o d ę U r z ę d u Miejskiego w Putewach — o t r z y m a ł a Stefania G o d z i ń s k a ze Zdzilowie, w o j . tarno­ brzeskie, n a g r o d ę I I (750 zł) oraz t k a n i n ę — n a g r o d ę U r z ę d u Miejskiego w Puławach — otrzymają Zofia Danieluk z Krzczonowa, w o j . lubel­ skie. Ponadto przyznano 2 ne,grody I I I (po 500 zł). W ś r ó d i n s t r u m e n t a l i s t ó w nagrody I nie przyznano, n a g r o d ę I I (750 zł) o t r z y m a ł Józof Młynek, cym­ balista z Rakszaw y, w oj. rzoszowskio, n a g r o d ę I I I (500 zł) — Jan Wrona, skrzypek z Poniatowej, woj.lubelskie. Ponadto przyznano 2 w y r ó ż n i e n i a . W ś r ó d grup śpiewaków — n a g r o d ę Komitetu d/s Radia i Telewizji (3.000 zł) o t r z y m a ł zespół ludowy ,,Wdzydza,nki" z Wdzydz Kiszew­ skich. Ponadto przyznano 1 wyróżnie­ nie. Przyznano t a k ż e k i l k a nagród i w y r ó ż n i e ń dodatkowych. T r Wystawy i konkursy 6 . I V — w Muzeum Śląska Opol­ skiego w Opolu otwarta, została po­ konkursowa, wystawa pn. „ M a l a r s t w o i rzeźba ludowa Opolszczyzny", zorga­ nizowana przoz Muzeum, Wydz. K u l ­ t u r y Urz. W o j . , Opolską SPLiA, Opolskie Towarzystwo Kulturalnoo ś w i a t o w e i SZMW. W konkursie udział wzięło 55 a r t y s t ó w ludowych, k t ó r z y nadesłaJi ponad 300 prac. J u r y p r z y z n a ł o nagroeły n a s t ę p u j ą c e : na,grodę I w dziedzinie malarstwa o t r z y m a ł Tomasz T e r e ń z Opola, w dziedzinie rzeźby — Zygmunt Cedor z K ę d z i e r z y n a , Jan Darok Z P a k o s ł a w i c i Stanisław Majewski ze Sterna,lic. N a g r o d ę specjalną otrzy­ m a ł Eugeniusz Marzec za d u ż ą kom­ pozycję — „ D z i a d y " . Organizatorzy przygotowali spotkanie z uczestni­ k a m i -wystawy w celu przedyskuto­ wania możliwości udzielenia i m po­ mocy. * ' 29.IV — w Krakowie otwarta została wystawa twórczości ludowej Podhala, Spiszą. Orawy i Pienin. I V -— w P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i w Warszawie, z okazji D n i K u l t u r y Radzieckiej została otwarta wystawa prac p l a s t y k ó w a m a t o r ó w z republik radzieckich. * I V — w Muzeum Mazowieckim w P ł o c k u czynna b y ł a pokonkursowa wystawa ludowej ceramiki artystycz­ nej z woj. warszawskiogo. Na konkurs zgłoszono ponad 500 prac. Na wy­ stawie poka,zano wyroby 15 wyróż­ nionych a u t o r ó w , 3 nagrody I przy­ z n a l i o Czesławowi Plagowskiemu. * I V — w Słupsku otwarta została wystawa pn. „ S z t u k a ludowa na wsi kosz ilińskioj w latach 1945—1975", zorganizowana przoz Muzeum Pomo­ rza, Środkowego z okazji 30 rocznicy powrotu Ziem P ó ł n o c n y c h i Zachod­ nich do Macierzy. Na wystawie po­ kazano praco 40 a u t o r ó w : rzeźby, obrazy na szkle, wycinanki, pisanki i ludowe p a m i ą t k i . * I V — w D o m u K u l t u r y w Słupsku czynna b y ł a wystawa, rzeźb Piotra Saksona, rolnika, k t ó r y niedawno przekazał gospodarstwo za r e n t ę , by m ó c całkowicie poświęcić się pracy artystycznej. * I V — w Domu Chłopa w Warsza­ wie otwarto w y s t a w ę pn. „ K o b i e t a w sztuce ludowej", zorganizowaną przoz Muzeum Regionalne w Radomiu, redakcję „Chłopskiej D r o g i " i Dom Chłopa. Na wystawie pokazano 130 rzeźb w drewnie, z k t ó r y c h część przeznaczono na sprzedaż, r, praco naj­ ciekawsze wysta,wiono potem w Ra­ domiu. * 4. V — w Krakowie rozstrzygnięty został X I I konkurs na, malowa,ne domy i w n ę t r z a Zalipia, zorganizowany przez Wydz. K u l t u r y i Sztuki Urz. W o j . W konkursio udział wzięło 37 osób, przede wszystkim z samego Zalipia, a, t a k ż e z pobliskich wsi: N i w k i (3 osoby), Kuzio (3 osoby), Ćwików (1 osoba). Obok znanych już malarek uczestniczyło w konkursie k i l k a d o r a s t a j ą c y c h dziewcząt oraz 4 dzieci poniżoj 14 lat. Sąd konkurso­ w y pod przewodnictwem prof. dr Ro­ mana Reinfussa, biorąc pod uwagę artystyczny poziom malatur i ich na­ wiązanie do miejscowych tradycji oraz w k ł a d pracy, p r z y z n a ł 18 n a g r ó d pierwszych (po 1500 zł), 15 nagród drugich dorosłym, a 2 nagrody pierw­ sze i 2 nagrody drugie — dzieciom. Nagrody I o t r z y m a l i : Maria W o j t y t o , Janina Lizak, Ja,nina Lizakówna (cór­ ka), Monika Szlosok, Bronisława Boduch, Maria Sierak, Zofia Owca-Ma,jchrowska, Zofia K a c z ó w k a , Felicja Mosio, Maria Mosio, Anna Borek, Maria Chla.stowa, Honorata Tarka, Janina Jurek, Stefania Ł ą c z y ń s k a , Maria Owca, Jan Szlosek — wszyscy z Zalipia oraz Danuta Szczebak z Cwikowa, a w kategorii młodzieżo­ wej — Stanisława Stalica i Wanda Boduch z Zalipia, (inf. EFP) * 5. V — r o z s t r z y g n i ę t y został kon­ kurs na, tradycyjne ozdoby wnętrz mieszkalnych b. pow. myślenickiego, pn. „ K w i a t y T o k a r n i " . W konkursie uczestniczyło 30 osób, w t y m 10 dziewcząt w wieku szkolnym oraz dziecięce zespoły plastyczne Szkoły Zbiorczej i Biblioteki Publicznej w To­ karni. N a d e s ł a n o łącznie 250 prac 251 �Sąd konkursowy pod przewodnictwem mgr Janiny Glanowskiej (Wydz. K u l ­ t u r y Urz. W o j . w Krakowie) przyznał nagrody i wyróżnienia. Nagrody I otrzymali: Stanisława Filipek z Za­ wadki, Piotr D u r l a t k a z Sieprawia, Eleonora Jurczak i Anna K l u s k a z To­ k a r n i ; nagrody I I — Maria J a m r ó z z Lipnika, Maria K ę d z i o r i Maria Majerek z Tokarni, Józefa Miłkowska z Wierzbanowej, S t a n i s ł a w a Wojtasik zo Skomielnej Czarnej. Ponadto przy­ znano 4 nagrody I I I oraz 3 nagrody I V i wyróżnienia dla dzieci. W tegorocznym konkursie za­ prezentowano przede wszystkim pa­ jąki krystaliczne, kuliste i żyrandolo­ we oraz k w i a t y z b i b u ł y i bukiety, wieńce, girlandy, (inf. E F P ) * 5. V — w Starej Kordegardzie w Łazienkach warszawskich otwarta, została Ogólnopolska Wystawa Po­ konkursowa pn. „ W o j s k o polskio w rzeźbie ludowej". Wystawa została zorganizowana z okazji 30-lecia zwy­ cięstwa nad faszyzmem a jej organi­ zatorami b y l i : M K i S , Gl. Zarz. Poli­ tyczny i Cepelia, k t ó r z y ufundowali nagrody oraz Zarz. Gł. STL i TPSP. Na konkurs n a d e s ł a n o 441 prac 131 a u t o r ó w . J u r y pod przewodnic­ t w e m rod. Aleksandra Jackowskiogo zakwalifikowało na w y s t a w ę 200 rzeźb i przyznało nagrody n a s t ę p u j ą c o : za rzeźbę w drewnie nagrody I otrzy­ mali — Wincenty Krajewski z Zawi­ dza Kościelnego oraz Józef Zganiacz z F a ł k o w a na Kielccczyźnio; nagrody I I — Marian Adamski, Józef Citak, Stanisław K o r p a , Szczepan Mucha i Marian Ule. Ponadto przyznano 7 n a g r ó d I I I i 7 wyróżnień. Za rzeźbę ceramiczną n a g r o d ę I zdobył Stefan Głowiak z Pogwizdowa na Rzoszowszczyźnie, n a g r o d ę I I — W ł a d y s ł a w a Prucnal z Medyni Głogowskiej, na­ grodę I I I — Jerzy W i t e k z U r z ę d o w a . Z okazji konkursu wydano katalog zawierający słowo w s t ę p n e , omówienie konkursu, listę nagrodzonych, u t w o r y poetów ludowych oraz ilustracjo. * 5—10.V — o d b y w a ł się w Polsco Festiwal Sztuki Amatorskiej K r a j ó w Socjalistycznych, pod h a s ł e m „30 zwy­ cięskich l a t " , zorganizowany przez N R D , CSRS i P o l s k ę . Gospodarzem Festiwalu b y ł Dolny Śląsk. Improzy — w y s t ę p y i wystawy o d b y w a ł y się w 15 miastach. * 6. V —• w Bydgoszczy rozstrzyg­ nięto konkurs na p a m i ą t k ę woj. byd­ goskiego, zorganizowany przoz Urz. W o j . w Bydgoszczy. D n . 2 . V I otwarta została wystawa najlepszych prac. * 8. V — w Muzeum Regionalnym w Hrubieszowie otwarta została po­ konkursowa wystawa plastyki obrzę­ dowej tego terenu. W konkursie ucze­ stniczyło 23 twórców ludowych. W ś r ó d nadesłanych prac d o m i n o w a ł y p a j ą k i , sztuczne kwiaty, gwiazdy kolędnicze, pisanki, wycinanki i korowaje. * 9. V — z okazji D n i Wadowic otwarta została pokonkursowa wyste wa sztuki ludowej i a m a t o r ó w ziomi wadowickiej. Był to pierwszy togo rodzaju przegląd w t y m regionie, zorganizowany w w y n i k u b a d a ń pro­ wadzonych przez p r a c o w n i k ó w i stu­ 252 d e n t ó w K a t e d r y Etnografii Słowian U . J . Badania zostały podjęte z inicja­ t y w y i r.n, koszt D o m u K u l t u r y oraz Wydz. K u l t u r y w Wadowicach. Na wystawie szczególnie bogato reprezen­ towana była rzeźba i malarstwo. * 10.V — w Muzeum K u j a w s k i m wo W ł o c ł a w k u otwarta została w y ­ stawa „ S z t u k a ludowa i zdobnictwo Podhala", zorganizowana wspólnie z Muzeum T a t r z a ń s k i m , k t ó r e wysta­ wę p r z y g o t o w a ł o . Z toj okazji o d b y ł y się imprezy towarzysząco, m . i n . wy­ s t ę p y kapeli góralskich, gawędzia­ rzy ludowych, prolekcje o sztuce pod­ h a l a ń s k i e j , pokaz rzeźbienia w glinie oraz zorganizowano kiermasz w y r o b ó w ludowy ch p o d h a l a ń s k i c h . * V — rozstrzygnięty został V wo­ jewódzki konkurs twórczości ludowej i p a m i ą t k a r s k i o j organizowany przez Muzeum Regionalne w Szczecinku. W konkursie udział brało ponad 20 twórców ludowych z terenu wojewódz­ twa, n a d s y ł a j ą c ok. 140 prac. J u r y p r z y z n a ł o nagrody I I — Janowi Brzeskiemu za p t a k i rzeźbione w drew­ nie oraz Toodozji K a ź m i e r c z a k z Tar­ n ó w k i za zestaw h a f t ó w rzeszowskich. N a g r o d ę I I I — przyznano H e n r y k o w i Lepakowi z B y t o w a za r z e ź b y w drew­ nie. Ponadto przyznano 9 w y r ó ż n i e ń . Nagrodzono praco pokazano w D o m u K u l t u r y , u p r z y s t ę p n i a j ą c je po zakoń­ czeniu wystawy do nabycia publicz­ ności. * 14.V — w D o m u K u l t u r y w Mie­ chowie otwarta została wystawa, na k t ó r e j pokazano dorobek I V konkursu na współczesną s z t u k ę l u d o w ą Mie­ chowskiego. W konkursie wzięło udział 24 t w ó r c ó w indywidualnych oraz 3 zespoły kolędnicze, n a d s y ł a j ą c łącz­ nie ok. 150 prac. J u r y pod przewod­ nictwem prof. dr Romana Reinfussa p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : na­ grody I (po 1.000 zł) o t r z y m a l i : za k w i a t y z b i b u ł y i p a j ą k i — Józef Kwiecień z Mianowie, Genowefa Bełtowicz z K a l i n y Wielkiej. Anioła Krzciuk z Kaliny—Las i Władysława K m i t a z Iwanowic; za zdobione w y ­ roby kowalskie — Andrzej Sito z Wierzbicy; za czepco i wycinpni i — Wiktoria Grolak z Janowic; za wesolne k u r y z ciasta — Józefa Czekała z K s i ą ż a Małego; ponadto — zespół k o l ę d n i c z y z K a l i n y Małej — za akcesoria kolędnicze, zwłaszcza ozdob­ no nakry cia głowy. Ponadto przyznano 6 n a g r ó d I I i 6 n a g r ó d I I I . Fundusz n a g r ó d wy­ niósł łącznie 20.000 zł. W y s t a w ę po­ k o n k u r s o w ą otwarto w Osiedlowym D o m u K u l t u r y w Miechowie. Ekspo­ zycję o p r a c o w a ł y : Maria Czarnecka i Beata Bielczyk. (inf. E F P ) . * 14.V — w Koszalinie rozstrzyg­ nięto X I I I konkurs na twórczość pamiątkarską woj. koszalińskiego. W konkursie uczestniczyło 72 auto­ r ó w , n a d e s ł a n o 675 prac. J u r y pod przewodnictwem dr St. B ł a s z c z y k a p r z y z n a ł o nagrody I — Eugeniuszowi Michalskiemu (rzeźba), Teodozji K a ź mierczyk (haft). Poncdto przyznano 21 n a g r ó d i wyróżnień. Otwarcie wystawy pokonkurso­ wej n a s t ą p i wo wrześniu. 15—31.V — w sali D o m u K u l t u r y w L ę b o r k u otwarta została wystawa pn. „ S z t u k a ludowa ziemi gdańskiej", zorganizowana przez Ośrodek Kultury w G d a ń s k u i lęborski D o m Kultury, Na wystawie pokazano rzeźby, hafty kaszubskio, kociewskie i z Powiśla W a r m i ń s k i e g o , c e r a m i k ę kaszubską, instrumonty i meble kaszubskie. * 16. V — w ramach Panoramy X X X - I e c i a w Warszawie prezento­ wała swój dorobek ziemia szczecińska. Z tej okazji w ś r ó d innych imprez zorganizowano w D o m u Chłopa wy­ s t a w ę pn. „Twórczość ludowa i pla­ styka, amatorska Pomorza Zachod­ niego". Z okazji wystawy wydano katalog zawierający słowo wstępne, listę a u t o r ó w i ilustracjo. * 17. V — w P a ń s t w o w y m Muzoum Etnograficznym w Warszawio otwarto w y s t a w ę : „ T r o n y i insygnia wodzów dawnej A f r y k i " . * 19.V — na Z a m k u w Szydłowcu otwarte zostało Muzeum Ludowych I n s t r u m e n t ó w Muzycznych (jako od­ dział Muzeum Świętokrzyskiego). * 19.V — r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs twórczości ludowej i amator­ skiej B o c h e ń s k i e g o , zorganizowany przez Muzeum w Bochni. W konkursio u d z i a ł wzięło 20 osób. J u r y pod prze­ wodnictwem prof. dr Romana Roinfussa p r z y z n a ł o 5 n a g r ó d I (po 1.000 zl) 4 nagrody I I i 6 n a g r ó d I I I . Nagrody I o t r z y m a l i : za rzeźbę — Jan Madej i jego syn Jan z Dziewina', Piotr Dymurski z Grobli, za malarstwo — Józef O p y r c h a ł z Dziewina i Aniela Danioł z Buczkowa; nagrody I I : za rzeźbę — Franciszek Golonka z Olchawy, za malarstwo — A n n a Ł ę k a w a z Łąkty G ó r n e j ; za w y r o b y garncarskio — Macioj W y d r a z D ę b i n y , za pisanki —• Teodora Kornecka z Wiśnicza Nowe­ go. W y s t a w ę p o k o n k u r s o w ą otwarto w salach bocheńskiego muzeum 23.V. * 22.V — w Olsztynie otwarta zo­ s t a ł a I I W y s t a w a Twórczości Ama­ t o r ó w zorganizowana przez Miejski i M i ę d z y z a k ł a d o w y D o m Kultury przy w s p ó ł p r a c y B W A . W wystawie wzięło u d z i a ł 19 a u t o r ó w , z których wielu n a w i ą z y w a ł o w swoich pracach do t r a d y c j i sztuki ludo woj. * 23—24.V — w N . Sączu roz­ s t r z y g n i ę t o I I K o n k u r s Współczesnej R z e ź b y Ludowej K a r p a t Polskich, zorganizowany przez Muzeum w N . Sączu przy współudziale M K i S , Urz. W o j . w K r a k o w i e i Pracowni Badań Polskiej Sztuki Ludowej IS PAN w Krakowie. N a konkurs wpłynęły 1074 prace od 179 a u t o r ó w — w tym 42 w wieku poniżej 18 lat. Jury pod przewodnictwom red. Aleksandra Jackowskiego przy­ znało nagrody n a s t ę p u j ą c o : nagrody I o t r z y m a l i — Stanisław H o ł d a spod N . Sącza, Wojciech Oleksy z Paszyna, S t a n i s ł a w M i k a (starszy) z Paszyna. Nagrody I I — Anna F i c o ń z Wieprza, Joanna, P i o t r i W ł a d y s ł a w Kastelikowie z Gliwic, Janina Mordarskn i Zdzisław Orlecki z Paszyna. Ponadto przyznano 12 n a g r ó d I I I i I V . W grupie młodzieżowej nagrody I o t r z y m a l i : Andrzej F i c o ń z Wieprza, Zonon Głód i A u g u s t y n Michalik z Pa­ szyna; nagrody I I — Czesław Głód, �Janusz Głóel, Maria Głód i Alfred Miczcłek z Paszyna. Ponadto przy­ znano 7 nagród I I I i w y r ó ż n i e n i a . Nagrody ufundowali: M K i S oraz Wydz. K u l t u r y . ^ " ' - ' W * * 24. V — z okazji D n i Nowego Targu otwarta została wystawa p n . ,.Twórczość ludowa, kobiet p o d h a l a ń ­ skich". * 25. V —• w salorio wystawowym Domu K u l t u r y Zagłębia, Konińskiego otwarta została wystawa — V I Woje­ wódzki Przegląd Plastyki Amator­ skiej. Organizatorami P r z e g l ą d u b y l i : Wydział K u l t u r y i Sztuki Urz. W o j . w Poznaniu, P a ł a c K u l t u r y w Pozna­ niu oraz D o m y K u l t u r y Zagłębia, Konińskiego. Na wystawie zaprezontowano 410 prac 140 a u t o r ó w . * 25.V — w salach Muzoum w Sie­ radzu otwarta, została wystawa pra,c Szczepana, Muchy, rzeźbiarza luelowogo ze wsi Szalo. * 27. V — w Muzoum Mr,zowiockim w Płocku r o z s t r z y g n i ę t y został kon­ kurs na, w y c i n a n k ę l u d o w ą woj. warszawskiego zorganizowany przez Muzeum. W konkursie u d z i a ł wzięło 124 twórców, zgłaszając łącznie 2008 prac. Przyznano nagrody ufundowano przez M K i S i Urz. W o j . w Wa,rszawie oraz Cepelię. Nagrody I o t r z y m a ł y — Stanisława B a k u ł a , Strzałki, w o j . ostrołęckie, Czosła,wa Konopka, K a ­ dzidło, woj. rstrołęckio, K r y s t y n a Cieślak, Sanniki, w o j . płockie. Ponad­ to przyzna,no 13 n a g r ó d I I i 34 w y ­ różnienia. 28. V — w Muzeum RegionaJnym w Chojnicach, z okazji 700-lecia Chojnic i 30-toj rocznicy Wyzwolenia otwarte zosta,ły 2 w y s t a w y : „Dzieje Chojnic" i „ S z t u k a ludowa. K i szub". * 28.V — w D o m u G o t y c k i m w pu­ ławskim p a r k u otwarta została w y ­ stawa pn. „ I k o n y , ś w i ą t k i , N i k i f o r " , zorganizowana, przoz Muzoum Regionalno. Pokazano t u eksponaty ze zbio­ rów Muzoum Na»rodowego w K r a k o ­ wie. V — Muzeum R e g i o n a ł n o w K ł o ­ dzku zorganizowało z okazji „ K ł o d z ­ kiego M a j a " — w y s t a w ę prac Nikifora Krynickiego, w y p o ż y c z o n y c h ze zbio­ rów Muzeum w N o w y m Sączu. * V — w Muzoum Etnograficznym w Toruniu otwarto w y s t a w ę pn. „ S z t u k a ludowa Kaszub", na której pokazano: hafty, coramikę, plecionki, sprzęty. * V — w Muzoum Etnograficznym w Krakowie otwarta zostaJa wystawa włoskiego malarstwa „ n a i w n y c h " , po­ kazano obra,zy p o c h o d z i ł y z kolekcji Galerii „La, Feluca" w Rzymio, należącoj do rodziny Querol. W y s t a w ę zaprezentowano n a s t ę p n i o w Warszawio, w galerii „ Z a p i e c e k " . * V — na dziodzińcu Muzoum Etnograficznego w Toruniu odbył się dziesięciodniowy I Plener R z o ź b i a r z y Ludowych. Muzoum zaprosiło t y l k o rzeźbiarzy znanych z d u ż y c h f o r m : Henryka Hagola, Toodozjusza B u t y ń c a , Kazimierza Makowskiogo. W y ­ konane przoz nich rzeźby z dostarczo­ nego m a t o r i a ł u przozna,czone są do parku etnograficznego, sąsiadującego z Muzeum. * 30.V - - w Muzoum Regionalnym w Radomsku otwarta została, pokon­ kursowa wystawa pn. „ T k a n i n y ludo­ we ziomi r a d o m s z c z a ń s k i e j " . * V - - w Lublinie rozstrzygnięto Konkurs na Pamiątkę Lubok-ką. W konkursie udział wzięło 106 osób, zgłaszając 441 propozycji, z k t ó r y c h jednak większość trzeba, było e>drzucić ja,ko nie odpowiadająco warunkom konkursu albo nio n a d a j ą c e się do masowego rozpowszechniania. Nagro­ d ę I (6.000 zł) o t r z y m a ł Zbigniew Strz: Jkowski z Lublina, uagr. I V (4.000 zl) Waldemar Mrówka, ze Świdnika i Waldemar Maciejowski z Lublina. * V — w Golubiu — Dobrzyniu czynna, była, wystawa, twórczości l u ­ dowej z 7 n•iddrwęckieh b. p o w i a t ó w , zorganizowana z okazji D n i D r w ę c y . * 10.VI — w Muzeum Regional­ n y m w Ż y w c u otwa,rte, zostata pokon­ kursowa, wystawa, ludowego zdobnic­ twa, bibułkowego. W konkursie udział wzięły a r t y s t y k i ludowe z Podhala, Gorców i Beskidów. Nagrody M K i S oraz Cepelii o t r z y m a ł y : Franciszka, U f land i Maria, W r ó b e l z Powli Wiel­ kich oraz Maria Madejczyk z Cisca. * V I — w Warszawie odbył się cykl improz organizowanych przez Copolię z oka.zji 25-locia, joj elziałalności: 17. V I — w P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i otwarta została wystawa, pn. „Sztuka, i rękodzieło Copolii", na, k t ó ­ rej pokazano dotychczasowy dorobek. Sąsiadujące z t ą wysta.wą ekspozycjo a,nalogiczno krajów socjalistycznych, w k t ó r y c h działa.ją organizacje ręko­ dzieł ludowych i artystycznych, stwa,r z a ł y p l a t f o r m ę wza,jomnej wymiany doświadczoń, dosta,rcza,jąc jodnoczośnie m a t o r i a ł u do dyskusji na sympoz­ jum. 20—21.VI — odbyło się sym­ pozjum naukowo na t e m a t : Organi­ zacja i sta,n b a d a ń rękodzieła, ludo­ wego i a,rtystycznogo w krajach socja­ listycznych", z udziałom przodsta,wicieli: CSRS, N R D . Polski, R u m u n i i , Węgier i ZSRR. Zo strony polskiej referaty wygłosili prof. dr Roman Reinfuss oraz prozos Cepelii mgr Ta­ deusz Więckowski. M a t e r i a ł y sym­ pozjum z o s t a n ą wydano przez Copolię. 2 1 . V I — w czasio trwania sym­ pozjum odbyło się uroczysto wręczonio n a g r ó d i m . Oskara Kolberga. Tego­ rocznymi laureatami zostali: w dzie­ dzinie plastyki ludowej: Holona, Bornasowska, tkaczka z Rzoszowskiogo, Wincenty K i t o w s k i , ceramik z Iłży, Stanisława, Kubik, wycinankarka z Sieradzkiego, Str,nislaw P a c z y ń s k i , szopkarz z Krakow^a, Józof Stopka-Król, metaloplastyk z Podhala oraz Zofia, Wojnowa, koronkarka z Bobowoj. Spośróel n a u k o w c ó w i działaczy kulturalnych nagrody otrzymali: Kazi­ miera Styp-Rokowska, założycielka ze­ społu „ K a s z u b y " , W ł a d y s ł a w Gębik, działacz i pisarz z W a r m i i i Mazur, Jadwiga, Mierzejewska-Frankiewicz, znany choreograf, prof. Roman Reinfuss, znakomity bada,cz sztuki ludowej i prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska, zasłużony badacz polskiogo folk'om. Ponadto nagrodzono 5 zespołów folklorystycznych: „Har­ nasie" z Poronina, „Opocznianka", „ T o ś d o k i " z Wielkopolski oraz zespo­ ły polonijne — „ S y r e n a " z Brunssum w Holandii i „ S o k ó ł " z Carvin wo Francj i. K o m i t e t o w i honorowemu nagróel Kolberga przewodniczył wicepremier Józef Tojchma,, a Komisji Nagród — rod. Aleksander Jackowski. Nagrody przyznaje miesięcznik społ.-kult. „Barwy" 21. V I — w Staroj Kordegardzie w Lazionkach otwarto wystawę prac l a u r e a t ó w nagrody Kolberga. Z okazji wystawy został wydany kata,log, za­ w i e r a j ą c y : skład K o m i t o t u Honoro­ wego i K o m i s j i N a g r ó d , słowo wstępno ełr Kazimierza, Pietkiewicza, listę lau­ r e a t ó w w dziedzinio plastyki ludowej, noty biograficzne ze zdjęciami lauroatów. 22. V I — na p l . Defilad odbyła, się tradycyjna, „ C e p e l i a d a " . Mimo iż organizatorzy starali się uczcić nią 25-Iecie Copolii, tegoroczna impreza miała skromniejszy charakter niż poprzodnie. * 16.VI — w Zabrzu rozstrzygnięto konkurs na, malarstwo nieprofesjo­ nalne ogłoszony przez Muzeum w Za­ brzu dla, terenu Górnego Śląska. W konkursio udział wzięło 56 autorów, k t ó r z y na,dosłali w sumie 180 obra­ zów. J u r y pod przewoelnictwem red. Aleksandra Jackowskiego przyznało nagrody ufundowane przez M K i S . Nagrody I otrzymali — Ewald Gawlik z Katowic, Eugeniusz Krawczuk z Gli­ wic ; nagrody I I — W ł a d y s ł a w Luciński z R u d y ŚL, Janina Motyka z Gli­ wic, Leopold Wróboł z Katowic. Ponadto przyznano 3 nagrody I I oraz 7 wyróżnień. * 20. V I — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawio otwarto w y s t a w ę pn. „Strój ludowy Słowian", zorganizowaną w ramach umowy 0 bozpośrednioj współpracy między P a ń s t w o w y m Muzoum Etnograficz n y m w Warsza,wio i P a ń s t w o w y m Muzeum N a r o d ó w ZSRR w Lenin­ gradzie, którego kolekcjo zostały t u zaprezentowano. Szczególnie interosująca była kolekcja strojów polskich z X I X wioku zawierająca nioktóre nieznane dotąd szczogóły ubioru. * 21, 2 2 . V I — w kaszubskiej wsi Łączyńske, Huta, zakończył się V kon­ kurs pn. „ L u d o w o talenty", ogłoszony dla m ł o d y c h t w ó r c ó w (poniż ij la,t 21) z regionów w o j . gdańskiego i olbląskiogo przez Oddział Gdański Zrzesze­ nia Kaszubsko-Pomorskiogo i studen­ cki klub m ł o d y c h działaczy kaszub­ skich „ P o m e r a n i a " przy współudziale Wydz. K u l t u r y i Sztuki Urz. W o j . 1 W O K w G d a ń s k u or.az warszawskiej Copolii, k t ó r a ufundowała nagrody. W tegorocznym konkursie udział wzięło 47 a u t o r ó w , k t ó r z y nadesłali hafty, rzeźby, obrazki na szkło, plocionki, wyroby z rogu i coramikę. Ponadto uczestniczyło w konkursie kółko hafciarskie zo szkoły podst. w Żukowie, prowadzono przoz S. Czerwińską. 162 na,dosła,ne prace po253 �kazano na wystawie. 12 m ł o d y c h twórców o t r z y m a ł o nagrody i wyróż­ nienia. N a g r o d ę zespołową o t r z y m a ł o kółko hafciarskie, nagrody indywidu­ alne za h a f t y : Urszula Holka (1. 21), z Miłoszewa, Barbara Polewska i Bar­ bara Dreing (po lat 15) z Ż u k o w a oraz Roman Hinc (1. 19) z W d z y d z ; za plecionki — Irona Brzezińska (1. 16) z Borzestowa i Maria Hir.c (1. 21) z Wdzydz; za tabakiory z rogu — Irona Szmytke (1. 16) z Borzestowa; za rzoźby — Mieczysław Cieszyński (1. 21) z Wieprznicy i Bogusław Głodowski (1. 19) z Sulęcina; za obrazki na szkle — Franciszek Sychowski (1. 18) z Wejherowa, Wiesława Ża­ rach (1. 16) i Małgorzata Ł e w n a (ł. 15) z Borzestowa oraz Waldemar Nacz (1. 17) z Kielna. Najmłodsi uczestnicy konkursu mieli po lat 13 (inf. T.) * 27. V I — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawio roz­ strzygnięto konkurs na ludowo i n strumonty muzyczno z terenu Mazow­ sza. Organizatorami konkursu b y l i : Muzoum i Urz. W o j . w Warszawie. * 28. V I — r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs sztuki ludowej zorganizo­ wany przez D o m K u l t u r y w Ł a s k u i Muzoum Rogionalno w Pabianicach. W Konkursio udział wzięło 45 twór­ ców ludowych, zgłoszono 642 prace. J u r y przyznało nagrody n a s t ę p u j ą c o : w dziedzinie tkactwa — Władysławie Dobroszek, wieś R ó ż a ; w dziedzinie kowalstwa artystycznego — Edwar­ dowi Krzysztofiakowi, Wola Marzeńska; w dziedzinie rzeźby — Stanisła­ wowi Krzyżańskiemu, Zawady; w dziedzinie zdobnictwa — Wandzie Gawoł, D o b r o ń ; w zakresie przedmio­ t ó w obrzędowych — Józofie Pluta, Bychlew; w dziedzinio haftu — wyróżnionie o t r z y m a ł a Anna D ł u ż y ń s k a , Wola Marzeńska. Ponadto przyznano 9 n a g r ó d I I i 11 n a g r ó d I I I . Nagrody ufundowali: M K i S , U r z . W o j . w Łodzi, Urz. Pow. w Ł a s k u , Cepelia w Łodzi. * pn. V I — w ramach cyklu wystaw „Krajobrazy sztuki ludowej U M w Polsce" organizowanych przez M u ­ zoum Pomorza Środkowogo w Słupsku otwarto w Zamku K s i ą ż ą t Pomorskich w y s t a w ę : „ P o d l a s k i e dywany dwuosnowowe", uprzednio p r e z e n t o w a n ą we wszystkich większych o ś r o d k a c h w kraju oraz w Kownie i Meiningon (NRD). Polska sztuka ludowa za granicą 10—20.1 V — w O ś r o d k u Infor­ macji i K u l t u r y Polskiej w Buda­ peszcie czynna, była wystawa gobe­ linów, kilimów i t k a n i n Sp. i m . St. W y s p i a ń s k i e g o z K r a k o w a . W czasie wystawy zorganizowano kiermasz w y ­ r o b ó w ludowych. * 18.V — w Opawie (CSRS) otwarta została wystaw;; rzoźby w węglu i malarstwa a m a t o r ó w , zorganizo­ wana w ramach umowy o wzajemnej w s p ó ł p r a c y przez Muzoum Górnośłąskio w B y t o m i u i Śląskie Muzoum w Opawie. Na wystawie z.aprozentowano 86 obrazów i 72 rzoźby w węglu. Uro­ czystego otwarcia w obecności władz czeskicłi d o k o n a ł dyrektor Muzeum Górnośląskiego w B y t o m i u mgr Józef Kowalewski. * 3.IV — na Z a m k u Królowskim w We,rszawie otwarta została wielka aukcja dzieł sztuki ludowej pod hasłem „Najpiękniojsze dzieła sztuki ludowej na o d b u d o w ę Z a m k u Królewskiego". Impreza zorgan.izowa.na została przez redakcję „ G r o m a d y — Rolnika Pol­ skiego", Cepelię i Stowarzyszenie Twórców L u d o w y c h . Przygotowania t r w a ł y k i l k a miesięcy, w czasie któ­ rych n a p ł y w a ł y nieustająco dary od t w ó r c ó w ludowych z calogo kraju. W sumio nadesła,no ponad 3.000 prac od ok. 700 a u t o r ó w . W ś r ó d nadesła­ nych p r z e d m i o t ó w obok cennych dzioł współczesnej sztuki ludowej znalazło się wiolo r o b ó t e k ręcznych i prac amatorskich roprozontujących bardzo r ó ż n y poziom. * * V — w Szwecji o d b y ł y się „ D n i Polskie", w k t ó r y c h uczestniczył Zesspół Piośni i T a ń c a „ P o d h a l e " z No­ wego Targu. Podczas p o b y t u w Szwecji Zespół d a ł 26 w y s t ę p ó w w 15 mia­ stach, przyjmowany wszędzie z og r o m n y m aplauzem. V I — w skansenie w Bierkowi­ cach odbyło się spotkanie — biesiada opolskiego Oddziału S T L . Poza pre­ lekcją i d y s k u s j ą na temat pomocy p a ń s t w a dla t w ó r c ó w ludowych odbył się program artystyczny zaimprowizo­ wany przoz u c z e s t n i k ó w zebrania. * 22—28.VI — w O ś r o d k u Infor­ macji i K u l t u r y P R L w Berlinie czyn­ na b y ł a wystawa amatorskiej t w ó r ­ czości „ L u d z i Morza", przygotowana przez Morski Ośrodek Kultury w Szczecinie. Autorzy, w większości marynarze i rybacy — przodstawili prace z zakresu r z e ź b y , malarstwa, grafiki, metaloplastyki i p a m i ą t k a r ­ stwa. Inne 24.V — we W ł o c ł a w k u , z okazji 30-lecia „Chłopskiej D r o g i " odbyło się uroczyste wręczenie n a g r ó d i m . Jana Pocka za rok 1975. W t y m roku na­ * V I — Ludowa Spółdzielnia Wy­ dawnicza rozpoczęła fundowanie włas­ n y c h dorocznych n a g r ó d . J u r y — pod przewodnictwem Józefa Ozgi Michalskiego — przy­ z n a ł o jo za r o k 1974 m . i n . prof. dr Józefowi Burszcie — za książkę Kultura ludowa — kultura narodowa. Redakcja ,,Polskiej Sztuki Ludo­ wej" dziękuje za nadesłane do kroniki materiały, a szczególnie p. mgr Barbarze Tężyckiej z MKiS, dr Ewie Fryś- Pietraszkowej z Krakowa i p. Izabelli Trojanowskiej z Gdańska. rO M SUMMARY OF Aleksandra Jacher-Tyszkowa — POLISH 1 9 T H - C E N T U R Y G R A P H I C A R T AS A SOURCE OF S T U D I E S O N F O L K DRESSES A n iconograpbic object to became a historical document must bo reliable, direct and established by personal observa­ t i o n , comments the author. Many illustrations discussed i n the article fulfil this requirement. However, the author comes to the conclusion t h a t oven i f an illustration boars evident traces of a, stylistic convention of the era, or i f i t was created throught aesthetic incentives as is tho ce-so in gonro painting, i t can also be of some value for an ethno­ grapher since it may help to dotermino the chronology of somo forms of dress. Such dross are illustrations are of tho greatest value either as illustrations to ethnographic texts, separate plates, or albums o f folk costumes. The people appearing i n these illustrations aro often characterized by accessories which show the profossion or social class. A n essential point is to define to what oxtent a dress shown is a typical one. The illustrations were made b y outstanding painters, for instanco J. P. Norblin, and less skilled artists, some­ times amatours who sent illustrations of folk drosses when an author of a book on the life o f country people appoaled 254 grody o t r z y m a l i : Franciszek Becióski, poeta z Pomorza, Maria Cedro — poetka z Kieleckiego, Wanda Czubernat — poetka i działaczka z Podhala, W ł a d y s ł a w Makowski — kowal z Krakowskiogo, Józof Małek — poeta, współtwórca kabaretu ludowego „ R z e p " z Lubelszczyzny i Jan Holubowski — muzykant ludowy z Warmii i Mazur. M ARTICLES for them. The author of the article attaches much importance to illustrations as documents, though she stresses tho necesity to eomparo them w i t h other sources, especially written ones. Therefore A . Jacher — - Tyszkowa proposes further studios on archive materials which m i g h t considerably broader our knowlegdo of folk dresses. The more i m p o r t a n t illustrators p o r t r a y i n g peoplo and their clothing since tho beginning of tho 19th century, when peoplo began to collect and preserve national "tokens of remembrance", are discussed i n the article. Tho sketchos and painters sometimos borrowed models form their prede­ cessors and changed thom to a greator or lesser oxtond. Jacek Olędzki VOTIVE HYMNS P i l g r i m hymns wore often regarded as votivo offerrings. P i l g r i m litorsture is connected w i t h tho cult of tho Virgin Mary. A varioty of forms of this cult is characteristic of the religious fooling of Polish country pooplo. A n expression of this is tho cult of miraculous picturos and figures. There are several such pictures and figures i n a small area of the Rzeszów region. Monasteries, especially those of the Bernardinos, played an essential role i n tho promotion of this cult. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0c77c01d457c740124c13a4397163bb.pdf 594bc16308f71990d64630b08f867576 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4479 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4166 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.4, s.254-256 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text kazano na wystawie. 12 m ł o d y c h twórców o t r z y m a ł o nagrody i wyróż­ nienia. N a g r o d ę zespołową o t r z y m a ł o kółko hafciarskie, nagrody indywidu­ alne za h a f t y : Urszula Holka (1. 21), z Miłoszewa, Barbara Polewska i Bar­ bara Dreing (po lat 15) z Ż u k o w a oraz Roman Hinc (1. 19) z W d z y d z ; za plecionki — Irona Brzezińska (1. 16) z Borzestowa i Maria Hir.c (1. 21) z Wdzydz; za tabakiory z rogu — Irona Szmytke (1. 16) z Borzestowa; za rzoźby — Mieczysław Cieszyński (1. 21) z Wieprznicy i Bogusław Głodowski (1. 19) z Sulęcina; za obrazki na szkle — Franciszek Sychowski (1. 18) z Wejherowa, Wiesława Ża­ rach (1. 16) i Małgorzata Ł e w n a (ł. 15) z Borzestowa oraz Waldemar Nacz (1. 17) z Kielna. Najmłodsi uczestnicy konkursu mieli po lat 13 (inf. T.) * 27. V I — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawio roz­ strzygnięto konkurs na ludowo i n strumonty muzyczno z terenu Mazow­ sza. Organizatorami konkursu b y l i : Muzoum i Urz. W o j . w Warszawie. * 28. V I — r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs sztuki ludowej zorganizo­ wany przez D o m K u l t u r y w Ł a s k u i Muzoum Rogionalno w Pabianicach. W Konkursio udział wzięło 45 twór­ ców ludowych, zgłoszono 642 prace. J u r y przyznało nagrody n a s t ę p u j ą c o : w dziedzinie tkactwa — Władysławie Dobroszek, wieś R ó ż a ; w dziedzinie kowalstwa artystycznego — Edwar­ dowi Krzysztofiakowi, Wola Marzeńska; w dziedzinie rzeźby — Stanisła­ wowi Krzyżańskiemu, Zawady; w dziedzinie zdobnictwa — Wandzie Gawoł, D o b r o ń ; w zakresie przedmio­ t ó w obrzędowych — Józofie Pluta, Bychlew; w dziedzinio haftu — wyróżnionie o t r z y m a ł a Anna D ł u ż y ń s k a , Wola Marzeńska. Ponadto przyznano 9 n a g r ó d I I i 11 n a g r ó d I I I . Nagrody ufundowali: M K i S , U r z . W o j . w Łodzi, Urz. Pow. w Ł a s k u , Cepelia w Łodzi. * pn. V I — w ramach cyklu wystaw „Krajobrazy sztuki ludowej U M w Polsce" organizowanych przez M u ­ zoum Pomorza Środkowogo w Słupsku otwarto w Zamku K s i ą ż ą t Pomorskich w y s t a w ę : „ P o d l a s k i e dywany dwuosnowowe", uprzednio p r e z e n t o w a n ą we wszystkich większych o ś r o d k a c h w kraju oraz w Kownie i Meiningon (NRD). Polska sztuka ludowa za granicą 10—20.1 V — w O ś r o d k u Infor­ macji i K u l t u r y Polskiej w Buda­ peszcie czynna, była wystawa gobe­ linów, kilimów i t k a n i n Sp. i m . St. W y s p i a ń s k i e g o z K r a k o w a . W czasie wystawy zorganizowano kiermasz w y ­ r o b ó w ludowych. * 18.V — w Opawie (CSRS) otwarta została wystaw;; rzoźby w węglu i malarstwa a m a t o r ó w , zorganizo­ wana w ramach umowy o wzajemnej w s p ó ł p r a c y przez Muzoum Górnośłąskio w B y t o m i u i Śląskie Muzoum w Opawie. Na wystawie z.aprozentowano 86 obrazów i 72 rzoźby w węglu. Uro­ czystego otwarcia w obecności władz czeskicłi d o k o n a ł dyrektor Muzeum Górnośląskiego w B y t o m i u mgr Józef Kowalewski. * 3.IV — na Z a m k u Królowskim w We,rszawie otwarta została wielka aukcja dzieł sztuki ludowej pod hasłem „Najpiękniojsze dzieła sztuki ludowej na o d b u d o w ę Z a m k u Królewskiego". Impreza zorgan.izowa.na została przez redakcję „ G r o m a d y — Rolnika Pol­ skiego", Cepelię i Stowarzyszenie Twórców L u d o w y c h . Przygotowania t r w a ł y k i l k a miesięcy, w czasie któ­ rych n a p ł y w a ł y nieustająco dary od t w ó r c ó w ludowych z calogo kraju. W sumio nadesła,no ponad 3.000 prac od ok. 700 a u t o r ó w . W ś r ó d nadesła­ nych p r z e d m i o t ó w obok cennych dzioł współczesnej sztuki ludowej znalazło się wiolo r o b ó t e k ręcznych i prac amatorskich roprozontujących bardzo r ó ż n y poziom. * * V — w Szwecji o d b y ł y się „ D n i Polskie", w k t ó r y c h uczestniczył Zesspół Piośni i T a ń c a „ P o d h a l e " z No­ wego Targu. Podczas p o b y t u w Szwecji Zespół d a ł 26 w y s t ę p ó w w 15 mia­ stach, przyjmowany wszędzie z og r o m n y m aplauzem. V I — w skansenie w Bierkowi­ cach odbyło się spotkanie — biesiada opolskiego Oddziału S T L . Poza pre­ lekcją i d y s k u s j ą na temat pomocy p a ń s t w a dla t w ó r c ó w ludowych odbył się program artystyczny zaimprowizo­ wany przoz u c z e s t n i k ó w zebrania. * 22—28.VI — w O ś r o d k u Infor­ macji i K u l t u r y P R L w Berlinie czyn­ na b y ł a wystawa amatorskiej t w ó r ­ czości „ L u d z i Morza", przygotowana przez Morski Ośrodek Kultury w Szczecinie. Autorzy, w większości marynarze i rybacy — przodstawili prace z zakresu r z e ź b y , malarstwa, grafiki, metaloplastyki i p a m i ą t k a r ­ stwa. Inne 24.V — we W ł o c ł a w k u , z okazji 30-lecia „Chłopskiej D r o g i " odbyło się uroczyste wręczenie n a g r ó d i m . Jana Pocka za rok 1975. W t y m roku na­ * V I — Ludowa Spółdzielnia Wy­ dawnicza rozpoczęła fundowanie włas­ n y c h dorocznych n a g r ó d . J u r y — pod przewodnictwem Józefa Ozgi Michalskiego — przy­ z n a ł o jo za r o k 1974 m . i n . prof. dr Józefowi Burszcie — za książkę Kultura ludowa — kultura narodowa. Redakcja ,,Polskiej Sztuki Ludo­ wej" dziękuje za nadesłane do kroniki materiały, a szczególnie p. mgr Barbarze Tężyckiej z MKiS, dr Ewie Fryś- Pietraszkowej z Krakowa i p. Izabelli Trojanowskiej z Gdańska. rO M SUMMARY OF Aleksandra Jacher-Tyszkowa — POLISH 1 9 T H - C E N T U R Y G R A P H I C A R T AS A SOURCE OF S T U D I E S O N F O L K DRESSES A n iconograpbic object to became a historical document must bo reliable, direct and established by personal observa­ t i o n , comments the author. Many illustrations discussed i n the article fulfil this requirement. However, the author comes to the conclusion t h a t oven i f an illustration boars evident traces of a, stylistic convention of the era, or i f i t was created throught aesthetic incentives as is tho ce-so in gonro painting, i t can also be of some value for an ethno­ grapher since it may help to dotermino the chronology of somo forms of dress. Such dross are illustrations are of tho greatest value either as illustrations to ethnographic texts, separate plates, or albums o f folk costumes. The people appearing i n these illustrations aro often characterized by accessories which show the profossion or social class. A n essential point is to define to what oxtent a dress shown is a typical one. The illustrations were made b y outstanding painters, for instanco J. P. Norblin, and less skilled artists, some­ times amatours who sent illustrations of folk drosses when an author of a book on the life o f country people appoaled 254 grody o t r z y m a l i : Franciszek Becióski, poeta z Pomorza, Maria Cedro — poetka z Kieleckiego, Wanda Czubernat — poetka i działaczka z Podhala, W ł a d y s ł a w Makowski — kowal z Krakowskiogo, Józof Małek — poeta, współtwórca kabaretu ludowego „ R z e p " z Lubelszczyzny i Jan Holubowski — muzykant ludowy z Warmii i Mazur. M ARTICLES for them. The author of the article attaches much importance to illustrations as documents, though she stresses tho necesity to eomparo them w i t h other sources, especially written ones. Therefore A . Jacher — - Tyszkowa proposes further studios on archive materials which m i g h t considerably broader our knowlegdo of folk dresses. The more i m p o r t a n t illustrators p o r t r a y i n g peoplo and their clothing since tho beginning of tho 19th century, when peoplo began to collect and preserve national "tokens of remembrance", are discussed i n the article. Tho sketchos and painters sometimos borrowed models form their prede­ cessors and changed thom to a greator or lesser oxtond. Jacek Olędzki VOTIVE HYMNS P i l g r i m hymns wore often regarded as votivo offerrings. P i l g r i m litorsture is connected w i t h tho cult of tho Virgin Mary. A varioty of forms of this cult is characteristic of the religious fooling of Polish country pooplo. A n expression of this is tho cult of miraculous picturos and figures. There are several such pictures and figures i n a small area of the Rzeszów region. Monasteries, especially those of the Bernardinos, played an essential role i n tho promotion of this cult. �Each place of the cult has its o w n legend. The legends tell about the first miraculous events w h i c h occurred betw­ een the 16th and the second h a l f o f the 18th century. The privileged who experienced the revelation were people of low social origin (poor peasants). I n the archival notes and notes made when a v o t i n g offerring was offorred, quoted are proofs of many unusual events. Votive offerrings were made not only i n silver. Some­ times they were made i n a symbolic form, for example parts o f body made i n wax, t o w h i c h a short or an arrow was attached as proof t h a t Providence d i d not allow greater harm to be done t o the wounded. There are very m a n y of such votive offerrings i n the Chapel o f Our L a d y i n the Bernardino Church i n Rzeszów. There is also a big painting divided into one hundred section of equal size which show ono miraculous event ascribed t o Cur L a d y of R z e s z ó w between 1513—1776 and provide a comment on i t . Innume­ rable proofs corroborate the wonder-making power of the sanctuary. The author discusses some events shown i n tho picture, mentions kinds o f disasters, illnesses and calaminites w h i c h afflicted this region. H e also describes forms of requests and thanksgiving. Tho simplest of t h e m was a prayer or the givin™ of altar wine. P i l g r i m hymns, w h i c h are discussed in another articlo by F . K o t u l a m a y contribute t o the elucidation of the problem of how long the Polish c o m m u n i t y cherished and formulated ideas on the nature o f the V i r g i n M a r y . The author quotes and discussos new hymns about. Our L a d y of Leżajsk who appeared t o her servant Tomasz Michałek one evening i n 1752. Our L a d y is called a " V i r g i n , " a " D a w n , " an intermediary between God a,nd man. Another hymns published i n F r y d e k (Cieszyn Silesia) says t h a t the V i r g i n M a r y lived before the creation of the earth and helped God t o create i t . I n an atmosphere o f such feoling and belief various forms of the cult o f the V i r g i n M a r y wore initiated i n the Rzeszów region w h i c h ere not k n o w n i n other parts of the country. One of such forms is a "Funeral of Our L a d y " colobratod in Borek e„nd Przeworsk during which hymns are sung about Ma/ry's d o r m i t i o n , funeral and assumption. Metal votive offerrings are also discussed i n the article. There a,re one hundred of such offerrings i n the afore-men­ tioned Chapel of Our L a d y i n tho Bernardino Church i n Rzeszów. These are m o s t l y manufactured hearts, legs, and hands. The o l d ones, and there were thousands of t h e m , were recast into canddlesticks. A t Leżajsk, which was visited m a i n l y b y p i l g r i m women, votive offerrings are i n the form of corral necklaces, and silver crosses which wore w o r n i n the 19th century on the breast. Tho article ends w i t h a description of the picture i n the Bernardino Church at Leżajsk ( i l l . 13) extolling the sanctuary and at the same t i m e a suggestive and realistic portrait of five people, representatives of various social classes - a priest, a burgher, a, nobleman, noblelady, and a peasant-convalescent. F r a n c i s z e k K o t u l a PILGRIM HYMNS ILLUSTRATIONS OF P i l g r i m hymns were connected w i t h rural life, churchfairs, markets, a need to experience affection and religious, mysterious and metaphysical emotions. Those hymns played and integrative role i n the community. People when singing hymns about Christ's Passion and Death were deeply moved and b y this act they discharged their misery, their l o t . B u y i n g hymns illustrated w i t h scenes of the Passion of Christ or Saints, poople could have a good look at thorn and consoled themselves t h a t others sufforred more t h a n they d i d and were rewarded after death. Singing, people feld stronger, more resistant. H y m n s , and especially the whole atmosphore of a church-fair or market, were a sort of entertainment after monotonous hard work. Prints w i t h hymns about miracles, and revelations spurred the imagination, "novelties" played a role o f to-day's mass media., informing people about, sensations and t h r i l l i n g events. The singers were inmediatoly surrounded b y crowds of people who wanted to loarn the melody and the text of tho hymns could purchased on the spot at a very low price. The hymns were composed b y beggars who were organized i n guilds and were active i n a region appointed to them. Many of t h e m could boast of an excellent memory. H y m n s which became the most popular were ordered i n small print-shops and then "a delegate" picked up the ready product and divided i t among the beggars. The t r a d i t i o n has i t t h a t p i l g r i m hymns were also composed b y friars and some illiterate, pious peasants. Political, patriotic songs were not so common. They were composed b y insurgents, m i l i t a r y men, people who travelled a l o t . The printers added illustrations t o the songs sometimes of any type, even i f they d i d not refer to the content of the songs. A n illustration mado tho p r i n t more attractive, i t filled free spaces, as d i d ornamentation. Wood-engraving blocks and metal matrices adapted to typography wore used i n p r i n t i n g . Small print-shops sometimes bought used forms from bigger print-shops. Illustrations were added t o religious songs, i n other kinds o f songs illustrations appeared very rarely. Tho reason was t h a t there was no t i m e to prepare an illustre/tion to the " n o v e l t y , " apart from the fact t h a t illustrations would rise tho price of p r i n t i n g . The a i m o f tho "novelt " was to ap­ pear quickly, to get ahead of the competition. Prints were also disseminated b y hucksters, who besides toys, devotional objects and various kinds of goods also sold literary trash. They were i n contact w i t h bigger and better print-shops. These print-shops acted as publishers, wholesale dealers, and hucksters distributod prints at fairs. P r i n t i n g plates were used t i l l they were worn out and various print-shops used the same plates. The authors of these illustrations are unknown as are the authors of the hymns. They were published anonymously. Prints sold i n stalls were published i n hundreds of thoussands o f copies, and hymns in millions of copies. However, very few copies have been preserved, as thoy were worn out b y reading. The prints were not collected, b u t there is one collec­ t i o n of several hundred prints published i n the Rzeszów and P r z e m y ś l regions which was collected b y the author of this article, and another one collected by the museum of Rzeszów. Further paragraphs of the article b y F . K o t u l a are devoted to discussion of single prints and illustrations. The article is complemented w i t h a note on old print-shops i n the R z e s z ó w region. PE3IOME AjieKcaHflpa Hxep-TbiniKOBa — nOJibCKAfl T P A * M K A X I X B E K A — M C T O H H M K MCCJIEflOBAH M f l H A P O f l H O r O KOCTKDMA Abtop cTaTbM yTBepjKflaeT, hto fljia roro, hto6bi MKOHOrpaCJDHHeCKHM HCTOHHHK CTajI MCTOpHHeCKMM flOKyMeHTOM, OH flOJIHCeH 6bITb flOCTOBepHbIM M nenocpeflCT- BeHHbiM pe3yjibTaTOM co6cTBeHHbix naBjiiofleHMfi. Othm ycjioBHHM OTBenaeT pH# ksptkhok, oucyjKflaeMbix flanee. Teii He MeHee aBrop OTMenaeT, i r o flasce Torfla, Kor/ja K a p r a n i c a hocht OTHeTjiMBbie cjieabi onpeflejieHHOro cthjia flaHHOii anoxM hjih me HBJiaeTCH iijio,hom screTMueckmx noByjKfleHMÜ, KaK b jKaHpOBOfi jKMBonwcw, to h Tor^a OHa MMeeT 3HaneHJie flJia STHOrpadpa, ¿raBaa xoth 6m B03MOIKHOCTb yCTSHOBHTb XpOHOJIOrMIO BeCTHblX CbopM HapOflHOrO KOCTIOMa. nOHBJieHHH H3- CaMyw 6ojibmyio neHHOCTb Jijia HccjieflOBaTejia npefljihSo b BH,ąe CTaBJiaioT KapTMHKM, OToSpaxcaroiuHe Hapafl njijnocTpan.Hn k STHOrpacbH^ecKMM TeKCTaM, jihSo b bhag OTfleJIbHblX KJIHHie H ajIbÔOMOB HacTO peKBH3HTbi, HapOAHMX conyTCTByroiiiHe K0CTMM0B. M3o6pajKaeMMM Ha KapTHHKax jiHnaM, CBHfleTejibCTByioT 06 hx npocbeccHH HJiH cocjiobhoïî npHHa/iJieJKHOCTH. CymecTBeHHOe 3HaueHHe HMeeT ycTaHOBJieHHe, Ha CKOJibKO npeflCTaBjieHHbifi Ha KapTHne Hapa/r THnnneH. McnOJIHMTejiaMM KapTMH 6bIBajIH H3B6CTHbie IKHBOiiwcirbi, K a K , HanpHMep, H. n . HopôjiMii, a TaKjKe Menee HcitycHbie u onbiTHbie pHcoBaJibmHKH, HHorfla flasce npocTO jnoBHTejiH, nocbiJiaroruHe pncyHKw HapaflOB b otBeT Ha n p o c b ô y aBTopoB khht o jkh3hh HapOfla. IIpHnncbmaa 6ojibinoe 3HaneHHe pncyHKaivi, K a K hctophhgckmm flOKyMeHTaM, aBTop CTaTBH b to see BpeMa yTBep^K/iaeT HeoSxOflHMOCTb COnOCTaBJiaTb HX C flpyrHMH HCTOHHHKaMM OCOSeHHO C nHCBMeHHblMH. B CBH3H C 9TMM aBTOp HP.cTaHBaeT Ha pa3BHTHH HCCJieflOBanHü apxMBHbix MaTepnajiOB, fjjiaroaapa He¡vry mojkho 6yaeT 3HaHHre.nbH0 p a c mwpHTb h yrjiyÔHTb H a n i u CBefleHHa o HapoflHbix koctwMax. �jinme M OToSpajKaromeM B n e ' í a T J i a i o m M e B C T a i b e r o B O p M T c a o Sojiee M3BecTHbix aBTopax KapTHHOK, npeflCTaBjiaioiiiMx HapoflHbie TMnbi M n a p a ^ M , nanana X I X B., K o r ^ a c T a j í n coSupaTb M x p a H M T b p a 3 JIMHHbie n a M H T H M K M . PMCOBaJIbIH,MKM M JKMBOIIMCUbl H e p a 3 nepeHHMajiM o6pa3Hbi CBOMX npeflinecTsenHHKOB, BMA0M3MeHHa MX B 6 o j i b i u e M MJIM M e H b l I i e i l C T e n e H M . Alien: OneHA3KH H H E IIPMHOIIIEHMfl IIECHM — K A K npMHMMajIMCb MHOÜ pa3 KaK flapbl M ' npMHOmeHMH. OiHeTJiMBO B b i c T y n a e T TaKJKe cBH3b jiMTepaTypbi, n o c B a m e n H O f í xpaMOBbiM npa3flHMKaM, c icyjiBTOM B o r o M a T e p w . KoraTbie rpopMbí SToro K y j i b T a oneHb x a p a K T e p n b i ^ J I S p e J i n r M 0 3 H 0 C T i i n o J i b C K o r o n a p o ^ a . 3 T O H a n i j i o CBOe B H - paJKeHite B TOM otüojKaHMM, K S K H M 6buiM OKpyHteHW n y flOfleñcTBeHHbie o6pa3bi M d p n r y p b i . B H e S o j i b i u o M H c e u i O B CKOM p e r w c - H e MX H a c H M T M B a e T c a C B b m i e j j e c a T M . B p a 3 BMTMM K y a b r a o b j i b i n y i o ponb CbirpajiM MOnamecKMe opfleHbi, B ocoSeHHOCTM opfleH BepHapftMHueB. M e c T O K a s c f l o r o K y j n v r a MMeeT CBOM j i e r e H f l b i . O H M n o B e c T B y i O T o n e p s o M l y ^ e , K O T o p o e HKO6M c j i y H M j i o c b B flaHHOÜ MeCTHOCTM MeJK/Ty X V I B . M BTOpOM nCJIOBMHOM X V I I I B. M36paHHMKaMM HyaeCHblX O T K p O B e H H M 6bIJIM JIIO^M HM3KOrO COCJIOBMH (y60TMe K p e C T b H H e ) . B a p X M B i i b i x 3 a n n c H X , a T a K j K e B CBH3M C 6jiarojrapcTBeHHbiMM npMHOUieHHHMH npMBO/IMJIMCb CKa33HMH 06 OHepe/JHblX H e o B b I K H O B e H H b l X aBJICHMaX. B flap npMHOCMJiiicb H e T O j i b K O c e p e S p a H b i e n p e f l M e T b l , HO M CMMBOJIMHeCKKe (OTJIMTbie M3 B O C K a HaCTM T e j í a ) . MHOÍÍ p a 3 n p M H o m e H M H c o n p o B O J K f l a j i M C b p y x e i í H O í í apo6bio MJIM C T p e j i o ü , K O T o p a a Sjiaroflapn ü p o B M f l e H M K ) He npMHMHMJia paHeHOMy oc06c.ro Bpe#a. McKJiiOHMTejibHO MHOro T a K M X n p M H O i n e H M Í i H a x o f l M T c a B H a c o B H e B o r o M a Tepu 6 e p H a p f l M H C K o r o K o c r e j i a B X e n i O B e . TaM H a x o flMTCH T a K H í e 6 o j i b i u n x p a 3 M e p o B K a p T M H a , p a 3 « e j i e H H a a na CTO OflMHaKOBOü BejiMHMHbi Haereíí, npwHeM na K B J K floií M3 HMX npeflCTaBJieHO conpoB03K,n;aeM0e K O M M e H T a p n e M nyaecHoe HBJieHue, npMnMCbíBaeMoe JKeuiOBCKOíi E o r o i a a T e p H H a n p o T H J K e H M M 1513—1776 r r . H e M C M e c J i u M o e KonimecTBo flOKa3aTejibCTB noirTBepjKflaeT HyflOfleííCTBeHpojib S T O r o C B a T H J i m n a . Hyio ABTOP p a c c M a T p w B a e T HeKOTOpbie coBbiTMa, 3anenaTj i e i i i i b i e H a K a p T H H e , O T M e n a e T p a 3 j r a « i H b i e BM^bi r o p e c Teñ, 6 o j i e 3 H e ü , 6e«CTBMií, name B c e r o rraM npescTaBJieHbix. O n M C b í B a e T T a K j K e d w p M W MOJieHMM n npMHOCMMbix 6 j i a r o , z i a p H O C T e í í . HaM6onee H e n o c p e f l C T B e n H O f í 6bijia MOJiMTBa 3a ceSs JIM6O 3 a K o r o H M S y f l b flpyroro, n p r n i o i u e H i i e BMHa n a ajiTapb. IleCHM, CBH3aHHbie C XpaMOBbIMM npa3flHMKaMM, K 0 T o p b i e O n M C b í B a e T B cjieflywmeíi c T a T b e O. K o T y j i a , co^ e p a í a T B M3BecTH0M C T e n e H M O T B e T n a B o n p o c , K S K flasi t a a o6m,ecTBeHHOCTb IIojibHiií B O c n p n u M M a J i a n dpopMyjiwpoBajia nOHflTwe cymHOCTM B o j K b e ü MaTepw. ABTOP n p i i B O R H T M p a c c M a T p w B a e T HOBbie n e c H M o J l e x a ü c K O í í npecBHTOíi JleBe Mapim, K O T o p a a a B M J i a c b H a n e c H e CBoeMy c n y r e T o M a m y MMxanKy B OJ^KH M3 s e n e p o B 1752 r . M a T e p b B O J K B H o n p e f l e j i H e T c a B n e c H e K a K ,„fl,eBa", „yTpeHHHH 3apa", cymecTBO, noflflepjKMBaioinee eBH3b Mesífly BoroM M nejiOBeKOM. O f l H a M3 n e c e H , n 3 f l a H H a a B M e c T H O C T M <J>pwfleK ( l l e m H H C K a H C M j i e 3 M H ) n o B e c T B y e T , HTO M a T e p b BoxKbH c y m e c T B O B a j i a eme so c o T B o p e H M H MMpa M n o M o r a j i a Bory B e r o co3flaBaHMM. B nponMTaHHOíí TaKMMM HyBCTBaMM M ySejKseHMHMM o6cTaHOBKe B03HMKjia B 3CeuiOBCKOJi p e r n o n e KyjibTa fleBbi MapHM, nejoBecTuaH B npyrnx d>opMa nacTax OflHOÜ M3 r ¿ 0 p M 3 T 0 r 0 K y j I b T a HBJIHeTCH 0 T MenaeMoe B MecraocTax BopeK rí ITmeBopcK „IIorpe6eHMe BojKbeü Marepu", conpoBOscflaeMoe necHoneHMaMM 06 HOJIblIIM. y c n e n n i í , norpe6eHMK, cjioeB I H J I H X T a H K M , K p e C T b a H M H a •— BbI3flOpOBeBLUMX. ^ p a H i ^ M m e K CHHM, KAMM flAPCTBEH- IleCHM, CBH3aHHbie C XpaMOBbIMM npa3flHMKaMM, B O C - B03HeceHMM. 3 a T e M a B T o p p a c c M a T p i í B a e T c c x p a u M B i i i M e c H RO CMX n o p M a T e j i j i M H e c K i í e n p n H O u i e H M H . 100 3 K 3 e M n j i H p o B H a x o f l M T c a B B b i u i e y n O M H H y T O f í M a c o B i i e BojKbeü MaTepn y 6epHapflMHU,eB B JKeniOBe. 3 T O rjiaBHbiM o6pa30M d p a 6pMHHOro M3flejiiiH c e p f l i j a , p y K H , HOTU. C T a p M H H b i e — MX 6biJiM TMCHHM — n e p e n j i a B j i e H M H a noflCBeHHMKM T . n . B J l e s c a f í c K e , K y ^ a r n a B H b i M o 6 p a 3 0 M najioMHMHajiM ^epeBeHCKwe jKeHiuMHbi, flapaMM npeMMymecTBeHHO SBIJIM KopajijiOBbie oJKepejibH M cepeBpaHbie KpecTbi, KOTopbie B X I X BeKe HOCMJIM Ha r p y f l M . CTaTba 3aBepuiaeTca onMcaHKteM o6pa3a y 0.0. 6epn a p f l M H i i e B B J l e s c a ü c K e (MJIJI. 13), c j i a B a m e M STO CBHTM- peajiMCTMnecKMe naTM McqejieHHbix npeflCTaBMTejieíí p a 3 J i H H H b i x o6iu;ecTBa: flyxoBHOro, MeiqaHMHa, LLIJIHXTMH& M nopTpeTbi — MJIJIIOCTPAIIMM K IJEC XPAMOB&IMM nPA3flHM- K o T y j i a CBH3AHHbIM n e c H M , o K O T o p w x nMiiieT a B T o p n a c T o a m e í i craTbM, C B a 3 a H b I CO B C e M flepeBeHCKMM 6bIT0M, C X p a M O B b I M M npa3flHMKaMM, apiwapKaMM, 6a3apaMM, c noTperjHocTbio pejiMrM03Hbix, TaMHCTBCHHbix, Me racpH3M íecKMx n e p e j K M BaHMM M 3M01(MM. M e C H M 3TM OgTfaeflMHajIM O S m e C T B C H n o c T b . T a K n e c H M o C T p a c T a x M CMepTM r o c n o f l u e f í B W 3MBajiM r j i y o o K o e BOJineHMe, JIIO^M CJIOBHO B b i J i M B a n M B HMX CBOJO r o p b K y i o c y f l b g y M H e B 3 r o / r b i . , t Ü O K y n a a MJiJiwcTpMpoBaHHbie n e c H M , B e p y í o i n M e MiueJIM B 0 3 M o s c H 0 C T b n p K C M a T p M B a T b c a K c H , e n a M , O T o 6 p a H c a romMM C T p a c T M r o c n o f l H M , M y K H C B a T b i x M y T e u i a T b c a , HTO fipyrMM n p M x o f l M J i o c b C T p a f l a T b S o j i b u i e n e M MM, a H a r p a f l y 3 a 3TO n o j i y n a j i M n o c j i e CMepTM. P a c n e B a a necuM, JiiOflM CTaHOBMJiMCb C M J i b n e e M Sojiee CTOÍÍKMMM. B TO s t e B p e M a n e c H M , M BCH o 6 c T a H O B n a x p a M O s o r o npa3flHMKa MJIM apMapKM, aBJiajiMCb pa3BjieHenMeM H BHOCMJIM OSCMBJieHMe B MOHOTOHHblÜ T a J K e j I b l í í T p y f l . M3flaHHbie necHM o n y ^ e c a x M O T K p o B e H w a x pa3JKMranM Boo6pajKeHMe, „HOBMHKM" M c n o j i H a j i M p o j i b T e n e p e u i H M x c p e f l C T B M a c c o B O M MudpopMai^MM, coo6maa o c e n c a u í i a x , O C O S b I T M a X , M 0 p 0 3 a i r ( M X K p O B b B JKMJiaX. ü o i o m M x O K p y scajia Tonna JiiofleM, CTpeMamMxca 3anoMHMTb MOTMB, n O C K O J I b K y T e K C T MOJKH0 6bIJI0 K y i l M T b H a MCCTe 3a napy rponieü. I l e c H M c n a r a j i M HMinMe „fle«bi", npeMMymecTBeHHO 06'beflMHeHHbie B 6 p a T C T B e M fleücTBOBaBuiMe B OTBeaenn b i x MM p a ü O H a x . M H o r M e M3 HMX o 6 j i a « a j i M n p e K p a C H O M naMHTbio. n e c H M , nojib30BaBiiiMeca o c o B b i M y c n e x o M , 3aK a 3 b i B a j i M B M a j i e H b K M x T w n o r p a c b s t a x , a noTOM „ f l e j i e r a T " 6paji r O T O B b i ü T O B a p M « e j i M j i M e j K f l y „ s e f l a M H " . C o r j i a c H O y c T H O í í Tpa^Mi^MM n e c H M , C B í n a H r i b i e c x p a MOBbiMM n p a 3 f l H M K a M M c j i a r a j i M M M O H a x M , a MHorfla T B K TKe r p a M O T H b r e H a B o s í H b i e K p e c T b a n e . necHM n o j i M T M n e c K o r o M naTpMOTM^ecKoro xapaKT e p a c n a r a J i M C b p e x t e . M x a B T o p a M M 6WJIM n o B C T a n i í b i , B o e H H b i e , 6 b i B a j i b i e jiioflM. I l e ' i a T H M K M c a M M M J i j i i o c T p M p o B a j i M n e c n w pMcyHKHMM, ^ a c T O o ^ e H b n o c p e f l C T s e H H b i M M , MHOÍÍ p a 3 c o B c e i i HCCOr j i a c c o B a n H b i M M c T e K C T O M . M j i J i i o c T p a q M M « e j i a J i M TBKCT Gojiee 3 a H M M a T e j i b H b i M , 3 a n o j i H a j i M CBoSoj^Hbie M e c í a . Ty «ce pojib McnojiHajiM fleKopaTMBHbie 3acTaBKM. ü p M M e H a jiMCb K C M J i o r p a c J j M ' í e c K M e K y B M K M M M e T a j u i M ^ e c K M e Ma T p i m b í , n p M c n o c o S j i e H H b i e K B b i n y K J i O M n e n a T H . Majierib KMC TMnorpadpMM n o K y n a j i M M n o r ^ a y 6ojiee K p y n u b i x TMn o r p a d o M í í n o j j e p x í a n H b i e rlpopMbi. MjiJiiocTpMpoBajiMCb pejiMrM03Hbie necuM, « p y r i i e xe i p e 3 B b i H a M H 0 p e f l K O , M6O H e x B a T a J i o B p e M e n M na B b i n o j i HeHMe p M C y H K a K „ H O B M H K e " , M K p O M e TOrO 3 H a H M T e j I b H 0 y B e j i M H M B a j i M C b 6bi p a c x o ^ b i . A B e f l b B a s c u o Sbijio M3flaTb „ H O B M H K y " K a K MOHCHO C K o p e e , o n e p e í K a a K O H K y p e n n P i i o . T T e K C T b i p a c n p o c T p a H a j i M T a K s t e JiaBOHHMKM, K O T o p b i e , i i a p a ^ y c M r p y u í K a M M , n p e ^ M e T a M M K y j i b T a M pa3JiMMnoro posa 6 e 3 f l e j i y i i i K a M M n p o f l a B a j i M a p n i a p o ^ H y í o j i M r e p a T y p y . OHM n o f l H e p x M B a j i M C B a 3 b c Bojiee K p y n H b i M M M j i y r n j M M H TMnorpadpMHMM, K O T o p w e M r p a j i M p o j i b M3flaTeneM M o n TOBMKOB, a j i a B O H H M K M n o c T a B j i a j i M T O B a p H a 6 a 3 a p b i M apMapKM. KjiMiue McnojibaoBaJiM B MaKCMíiajibHOM n o p o í í y n o T p e B n a a M MX B p a 3 J i M H H b i x n e n a T H b i x A B T O P W MJiJiiocTpaL(MM T O i H O CTeneHM, TeKCTax. TaK «ce, KaK aBTopb]. neceH flo CMX n o p H e M 3 B e c T i i b i , n o c K O J i b K y B c e n e n a T a j i o c b a n o HMMHO. HpMapOHHble TeKCTbl BblXOflMJIM COTHBMM TbICaH, n e C H H B C B a 3 M C X p a M O B b I M M n p a 3 a H M K a M M — MMJIJIMOnaMM. O f l H a K o coxpaHMJiMCb jiMnib HeMiiorMe 3 K 3 e M n j i a p b i , n O C K O J I b K y OHM 6bIJIM „ 3 a H M T a H b l " flO KpafÍHOCTM. T e K C T O B STMX H e c o B M p a j i M ; M3 a c e u i O B C K o r o M n m e M b i c K o r o p e r M O H O B o c T a n a c b j i M i i i b KOJijieKD;Ma c o c T a p . j i e n H a a aB-ropoM H a c T o a i n e M cTaTBM, K O T o p a a nacHMTbis a e T H e c K O j i b K o COT 3 K 3 e M n j i a p o B , a T a K H c e KOJIJI6KI;MH JKeiuoBCKoro My3ea. / l a j i e e <£>. K o T y j i a o n M C b í s a e T O T f l e J i b H b i e o6pa3iiM nenaTHbix TeKCTOB M M J i j i i o c T p a u ^ j ^ g Q n o j i H a H cTaTbio CBeflennaMM o CTapbix TMnorpa&iroix T ^ u i o a c K o r o perMOHa. l-^nnuinum., &\ �Cena 18 zł. I N D E K S 37132/36940 Indeks P L ISSN 0032-3721 WARUNKI PRENUMERATY Cena prenumeraty rocznej Cena prenumeraty półrocznej zł. 72.— zł. 36.— Informacji o warunkach prenumeraty udzielają u r z ę d y pocztowe i Oddziały „Prasa—Książka—Ruch". RSW P r e n u m e r a t ę ze zleceniem w y s y ł k i za g r a n i c ę , k t ó r a jest droższa o 40% od prenu­ meraty krajowej, należy w p ł a c a ć na konto P K O nr 1-6-100024, RSW Prasa— — K s i ą ż k a — R u c h " , B i u r o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych, u l . Wronia 23, 00-840 Warszawa. SPRZEDAŻ NUMERÓW BIEŻĄCYCH I ARCHIWALNYCH — w Księgarni Ośrodka Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N ; s p r z e d a ż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a n u m e r ó w bieżących i archiwalnych; p ł a t ­ ność g o t ó w k ą , przelewem lub za zaliczeniem pocztowym. Adres: O R P A N , 1-6-100312. Pałac Kultury i Nauki, 00-901 Warszawa, konto PKO nr * Orders for this periodic from abroad can be placed w i t h RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " , B i u r o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych, u l . Wronia 23, 00-840 Warsaw, Poland or w i t h — Kubon und Sagner, Inhaber Otto Sagner, D8. M ü n c h e n 34, Postfach 68, the Federal Republic of Germany — Earlscourt Publications L t d . , 130 Shepherd Bush Centre, London W12, Great Britain — Licosa Commissionaria Sansoni, Via Lamarmora 45, 50 121 Firenze, Italy. Zakład Narodowy imienia Nakład 1930 egz. Objętość 61 X 86. Oddano do składu w styczniu 1976 r. Ossolińskich — Wydawnictwo Wrocław, Oddział w Warszawie 1975. 10,40 ark. wyd.: 7,50 ark. druk. Papier ilustracyjny kl. I I I 90 g. 25.VIII.1975. Podpisano do druku w styczniu 1976 r. Wydrukowano w Zakł. Graf. „Tamka". Z. 2. 433/75. J-101. Cena 18.— zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bcfb26ad42fbc8dbde8a17c711f46a9a.pdf f9e1de2d08c69939e69990606825f2c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:810 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:744 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA INSTYTUT HISTORII KULTURY ETNOGRAFIA NAUK MATERIALNEJ POLSKA XVIII Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1974 OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �R E D A K T O R : W I T O L D DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE K O M I T E T U : J O Z E F B U R S Z T A , MARIA F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , DANUTA MARKOWSKA, Z O F I A S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z Adres Redakcji: Ś w i e r c z e w s k i e g o 105, 00-140 Warszawa Okładkę projektował ZBIGNIEW K L I M C Z Y K W kółku znak ollin „ruch" z tzw. Kodeksu Borgia. Przedkolumbijski Meksyk ZAKŁAD FTHOGRAFIS JiSiłtutii K'¡:t::'.¡ K:Si::itti Redaktor Zyta K w i e c i ń s k a Redaktor techniczny Aleksandra Ikonomu Printed in Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1973. N a k ł a d : 580 + 120 egz. Objętość: ark. wyd. 21,50, ark. druk. 17,38, ark. A l 23. Papier powiek, k i . V , 80 g, 70 X 100. Oddano do składania 19 V I 1973. Podpisano do druku 25 X I 1973. Druk ukończono w grud­ niu 1973. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 1205/73 — N-13. Cena zł 55.— �SPIS TREŚCI Część I ARTYKUŁY Gerhard К l o s к a — Ewolucja oddzielenia opisu od powinności . Streszczenie w j . angielskim . . . 11 45 S T U D I A I MATERIAŁY U/ Andrzej " W o ź n i a k — Rodzina i gospodarstwo chłopskie\-«at mazowieckiej wsi pańszczyźnianej X V I I I w Mirosława C. D r o z d — Sytuacje konfliktowe powstałe na tle wykroczeń przeciw normom społecznym (na przykładzie społeczności wiejskiej po­ wiatu otwockiego) Zofia S z r o m b a - R y s o w a — Etnografia rumuńska (Organizacja nauki i problematyka badań) Edward P i e t r a s z e k — Polonezkoy — polska społeczność wiejska w Turcji Część 47 57 63 85 II ARTYKUŁY Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — Tendencje konserwatywne i rewolu­ cyjne w ruchach społeczno-religijnych Trzeciego Ś w i a t a (Uwagi teore­ tyczne) Streszczenie w j . angielskim Zbigniew Marcin K o w a l e w s k i — Indianie w endokolonialnej struktu­ rze społecznej Mezoameryki Streszczenie w j . hiszpańskim Leszek D z i ę g i e l — Chłop wschodnioafrykański i jego sytuacja po uzy­ skaniu niepodległości 99 127 129 158 161 �6 SPIS TREŚCI S T U D I A I MATERIAŁY Alicja S z y n k i e w i c z — Kształtowanie się rynku pieniężnego w Mongolii Biitedijn D a s z d z e w e g — Adaptacja kleru lamajskiego do pracy spo­ łecznie użytecznej Florian P l i t — Związek zasięgu w ę d r ó w e k pasterskich w Afryce ze środo­ wiskiem geograficznym 191 209 221 KRONIKA Z badań Zakładu Etnografii I H K M P A N nad kulturą i s p o ł e c z e ń s t w e m Mon­ golii w roku 1972' — Sławoj Szynkiewicz 235 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E S ł a w o j S z y n k i e w i c z — Badania etnograficzne w Demokratycznej Re­ publice Wietnamu Antoni K u c z y ń s k i — Rzekome odkrycie nieznanego rękopisu W a c ł a w a Sieroszewskiego Leszek D z i ę g i e l — Kolonializm w Czarnej Afryce Włodzimierz Pawluczuk, Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu spo­ łeczności tradycyjnej, Warszawa 1972, ss. 239 — Ryszard Tomicki . . . Gunnar Myrdal, Objektivitat in der Sozialforschung, Suhrkamp Verlag, Frank­ furt am Main 1971, ss. 1115 — Gerhard Kloska Tóth Jarros, Az Orségek něpi epitěszete (Architektura ludowa w regionie Ürség), wyd. Müszaki konyvkiadó, Budapeszt 1971, ss. 154, ilustr. 328 — Jerzy Czajkowski Antoni Kuczyński, Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972, ss. 469, ilustr. — Zbigniew Jasiewicz Włodzimierz Wincławski, Przemiany środowiska wychowawczego wsi peryfe­ ryjnej. Studium wioski Ciche Górne powiatu nowotarskiego, Wrocław— Warszawa—Kraków—Gdańsk 1971, ss. 293 — Leon Grela Budownictwo ludowe Opolszczyzny, tekst: E . Gil, S. Pilarski; fotografie S. Bronowicz '(3), E . G i l (i28), M. Kurek (1), J . Michałowski (5); opracowanie graficzne Z. Jasińska, Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne, Kraków 1970, s. nlb. 50 — Antoni Kuczyński Leksika Polesja u prastary i czasie, Mińsk 1971, ss. 212, nlb. 3 (w tekście mapy) — Alicja Bednarczuk E . B. Wadeckaja, Drewnie idoły Jeniseja, Leningrad 1967, ss. 77, ryc. 22, tabl. 22 — Antoni Kuczyński Książki nadesłane — Ryszard Tomicki 239 245 249 252 257 264 266 269 272 273 275 276 �Содержание Часть I СТАТЬИ Герхард К л ё с к а — Эволюция отделения описания от обязанности Резюме на английском языке 15 41 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Анджей В о з ь н я к — Семья и крестьянское хозяйство в мазовецкой крепостной де­ ревне X V I I I в Мирослава С. Д р о з д — Конфликтные ситуации на почве нарушения общественных пра­ вил (На примере сельской среды отвоцкого района) София Ш р о м б а - Р ы с — Румынская этнография (Организация дисциплины и пробле­ матика исследований) Эдвард П е т р а ш е к — Полонезкёй — польское крестьянство в Турции 47 57 63 85 Часть II СТАТЬИ Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и — Консервативные и революционные тенденции в со­ циально-религиозном движении развивающихся стран (Теоретические заметки) Резюме на английском языке Збигнев Марцин К о в а л е в с к и — Индейцы в эндоколониальной социальной структуре Центральной Америки Резюме на испанском языке Лешек Д з е н г е л ь — Восточноафриканское крестьянство и его положение после полу­ чения независимости 99 127 129 158 161 �8 SPIS TREŚCI ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Алиция Шинкевич — Образование денежного рынка в Монголии Бютедийн Д а ш д з е в е г — Приспособление ламайского духовенства к социально по­ лезному труду Флориан П л и т — Связь кочевнических странствований в Африке с географической средой 191 209 221 ХРОНИКА Из исследований Института этнографии ПАН по культуре и обществу Монголии в 1972 году — Славой Шинкевич 235 РЕЦЕНЗИИ И СТАТЬИ-РЕЦЕНЗИИ Славой Шинкевич — Этнографические исследования в Демократической Республике Вьетнам 239 Антона К у ч и н ь с к и —Мнимое открытие неизвестной рукописи Вацлава Серошевского 245 Лешек Д з е н г е л ь — Колониализм в Черной Африке 249 Влодзимеж Павлючук, Мировоззрение личности в условиях распада традиционного общества, Варшава 1972, 239 стр. — Рышард Томщки 252 Gurmar Myrdal, Objektívitat in der Sozialforschung, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main 1971, 115 стр. — Герхард Клеска 257 Tóth János, Az Orsegek něpi epitészete (Народная архитектура в районе Opeer), изда­ тельство Müszaki konyvkiadó, Будапешт 1971, 154 стр., 328 иллюстраций — Ежи Чайковски 264 Антона Кучиньски, Сибирские пути, Вроцлав 1972, 469 стр. иллюстр. — Збигнев Ясевич 266 Влодзимеж Винцлавски, Преобразования воспитательной среды периферийной де­ ревни. Исследование деревни Цехе Гурне новотаргского района, Вроцлав—Варша­ ва—Краков—Гданьск 1971, 239 стр. — Леон Греля 269 Народное зодчество Опольского района, текст: Э. Гиль, С. Пилярски; фотоснимки С.Бронович (3),Э. Гиль (28), М. Курек (1), Я. Михаловски (5);графическое оформле­ ние 3. Ясиньска, Художественное Графическое Издательство, Краков 1970, нену­ мерованных стр. 50 — Антони Кучиньски 272 Лексика Полесья у прасторы и часе, Минск 1971, 212 стр. ненум. 3 (в тексте карты) — Алиция Беднарчук 273 Е. Б. Вадецкая, Древние идолы Енисея, Ленинград 1967, 77 стр. 22 рис., 22 табл. — Антони Кучиньски 275 Новые книги — Рышард Томщки 276 �T A B L E OF CONTENTS Part I ARTICLES Gerhard К 1 o s к a — The Evolution of the Distinction between Description and Obligation A Summary in English 11 45 STUDIES AND M A T E R I A L S Andrzej " W o ź n i a k — The Family and the Peasant Farm in Mazovian Serfdom Village in the 18th Century Mirosława С. D r o z d — Conflict Situations Resulting from Tresspasses against Social Norms (On the Example of a Rural Community in the District of Otwock) Zofia S z r o m b a - R y s o w a — Roumanian Ethnography (Organization and Problems of Research) Edward P i e t r a s z e k — Pclonezkoy: a Polish Peasant Community in Turkey 47 57 63 85 Part II ARTICLES Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — Conservative and Revolutionary Ten­ dencies i n Social-Religious Movements of the Third World (Some Theo­ retical Remarks) A Summary in English Zbigniew Martin K o w a l e w s k i — Indians in the Endocolonial Social Structure of Middle America A Summary in Spanish Leszek D z i ę g i e l — The East African Paesant and His Situation after the Winning of Independence 99 127 129 158 161 �10 SPIS TREŚCI STUDIES AND M A T E R I A L S Alicja S z y n k i e w i c z — The Shaping of Money Market in Mongolia . Bütedijn D a s z d z e w e g — Adaptation of the Lamaist Clergy to Socially Useful Work Florian P l i t — The Relation of the Range of Shepherd Nomadism in Africa to Geographical Environment 191 209 221 CHRONICLE Researches of the Workshop of Ethnography of the Institute of the History of Material Culture, Pol. Ac. Sc., on Mongolian Culture and Society in 1972 •— Sławoj Szynkiewicz R E V I E W S AND S U R V E Y 235 PAPERS S ł a w o j S z y n k i e w i c z — Ethnographic Researches in the Democratic Re­ public of Vietnam Antoni K u c z y ń s k i — The Alleged Discovery of an Unknown Manuscript by W a c ł a w Sieroszewski Leszek D z i ę g i e l — Colonialism in Black Africa Włodzimierz Pawluczuk, Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu spo­ łeczności tradycyjnej (The Outlook of an Individual in a Disrupting Tradi­ tional Community), Warszawa 1972, 239 pp. — Ryszard Tomicki . . . Gunnar Myrdal, Objektivitat in der Sozialforschung (Objectivity in Social Research), Frankfurt am Main 1971, 115 pp. — Gerhard Kloska . . . Tóth Janos, Az Orségek nepi ěpitěszete (Folk architecture i n the Orség re­ gion), published by Müszaki kónyvkiadó, Budapest 1971, 154 pp., 328 illu­ strations — Jerzy Czajkowski Antoni Kuczyński, Syberyjskie szlaki (Syberian Trails), Wrocław 1972, 469 pp., illustrated — Zbigniew Jasiewicz Włodzimierz Wincławski, Changes, of the Educational Environment of a Fringe Village. A Study of the village Ciche Górne, the district of Nowy Targ. Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1971, 293 pp. — Leon Grela . . Folk Building in the Region of Opole. Text by E . Gil, S. Pilarski; photographs by S. Bronowicz (3), E . G i l (28), M. Kurek (1), J . Michałowski (5); desing by Z. Jasińska, Published by Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne, K r a ­ kow 1970, 50 pp. — Antoni Kuczyński Leksika Polesya u prastory i chasie, Minsk 1971, 212 pp. plus 3. Maps in text. — Alicja Bednarczuk E . B. Vadeckaya, Drevnie idoly Yenisyeya, Leningrad 1967, 77 pp., 22 draw­ ings, 22 tables — Antoni Kuczyński Books Received — Ryszard Tomicki 239 245 249 252 257 264 266 269 272 273 275 276 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62609cfd3c9419b6a8a0e3c03c025dc4.pdf c6f42b7ed59a5b2bd9366de799ab282d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:808 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:743 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.255-262 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2 N. N. D I K O W , Naskalnyje zagadki driewniej Moskwa 1971, s. 128, ryc. 54+1104. Czukotki — Pietroglify Piegtymielja, Zaledwie parę lat temu za kręgiem polarnym na Półwyspie Czukockim odkryto bogaty zespół rysunków naskalnych, które w sposób istotny wzbogaciły w s p ó ł ­ czesną w i e d z ę o kulturze l u d ó w mieszkających ongiś w tych rejonach. Są to pierwsze tego rodzaju odkrycia na rubieżnych obszarach A z j i północno-wschodniej. Szczegóły związane z metodyką badań terenowych i eksploracją tych znalezisk przedstawiono we „Wstępie" książki (s. 5-9) opracowanej na podstawie materiałów zgromadzonych podczas dwu ekspedycji w 1967 i 1968 roku, zorganizowanych w związku z doniesieniem geologa N. M. Samorukowa. Autor recenzowanej książki starał się odpowiedzieć na pytanie, co przedstawiają odkryte rysunki n a skałach, jaka jest ich chronologia i z jaką grupą etniczną należy je łączyć. W takim ukła­ dzie poprowadził też treść książki, której pierwszy rozdział zatytułowany jest „Czto izobrażeno na skałach" (s. 10-27). Wynika z niego, ż e odkryte rysunki na­ skalne t w o r z ą często zespoły kompozycji o motywach antropo- i zoomorficznych. Kompozycje te związane s ą z polowaniem i rybołówstwem. Stąd też wielokrotnie powtarzającym się na nich motywem jest postać renifera, rzadziej niedźwiedzia lub psa. Występujące na rysunkach łodzie łączyć należy z polowaniem na reni­ fery podczas przeprawiania się tych zwierząt przez rzeki oraz z rybołówstwem. Często bowiem tam, gdzie autorowi rysunku chodziło o przedstawienie sceny rybackiej, umieszczał obok łodzi rysunek ryby. Realizm rysunków tworzących te­ matyczne kompozycje związane z m y ś l i s t w e m i r y b o ł ó w s t w e m pozwala na szcze­ gółową interpretację określonej sceny. P e w n ą zagadkę stanowią rysunki postaci ludzkich z w y r a ź n i e zaznaczonymi nad nimi figurami przypominającymi z wy­ glądu czapkę grzyba, przez co nawiązują one do znanych z terenu Ameryki P o ł u ­ dniowej posążków ludzkich z grzybem nad głową, pochodzących z tzw. kultury M a j ó w datowanej na 500-200 lat do naszej ery. Ten szczegół rysunkowy wiązać należy, zdaniem autora, z kultem grzyba muchomora (Amanita muscaria F r . ) , któ­ rego motyw znany był w mitologii Czukczów. Odnośnie do m o t y w ó w zdobniczych występujących na odkrytych rysunkach naskalnych w s p o m n i e ć należy, że dokładny ich opis zawarty jest w drugim roz­ dziale zatytułowanym „Klassyfikaeija" (s. 28-35), którego problematyka w a ż n a jest dla badaczy zajmujących s i ę ornamentem i sztuką l u d ó w prymitywnych. W za­ leżności od rodzaju rysunku różna była technika jego wykonania. Nieraz są to tylko kontury przedstawionego zwierzęcia lub przedmiotu, częściej natomiast w y ­ stępują rysunki tzw. pełne, w których określony motyw tworzy odpowiednio zary­ s o w a n ą płaszczyznę wydrążoną w skale. Narzędziem do wykonywania rysunków był kawałek kwarcu, którego resztki występują w sąsiedztwie naskalnych rytów. Ponadto są tutaj także kości różnego rodzaju zwierząt, skrobaki do skór, kamienne �256 RECENZJE noże i kamienne grociki strzał. Inwentarz kulturowy oraz pewne analogie do innych rytów naskalnych z terenu Syberii pozwoliły na zakwalifikowanie tych petroglifów do tzw. kultury ajońsktej przypadającej ± na początek pierwszego tysiąclecia do naszej ery. O sprawach tych napisano dość dokładnie w trzecim rozdziale zatytu­ ł o w a n y m „Datirowka" (s. 36-50), którego problematyka skupia się przede wszystkim w o k ó ł zagadnień archeologicznych. Problematyka najważniejsza dla studiów etnograficznych zawarta została w dwu ostatnich rozdziałach zatytułowanych „Piegtymielskije pietroglify rasskazywajut o żyzni piewobytnych ochotników" (s. 51-60) i „Problema etniczeskoj prinadleżnosti pietroglifow Piegtymelja" (s. 61-72). Rysunki te, jak stwierdza autor, są jeszcze jednym dowodem na to, że dawnym mieszkańcom tych ziem, tak jak do niedawna jeszcze Czukczom, Jukagirom, Koriakom i innym ludom Syberii, w ł a ś c i w a była personifikacja zjawisk przyrody i kult przodków-totemów. Ponadto realistyczne sceny rysunków ilustrują zdumiewająco dokładnie istniejące ongiś sposoby polo­ wania — np. na przeprawach rzecznych, kiedy to stada reniferów atakowane były przez myśliwych. Opisy takich polowań spotykamy u wielu autorów, którzy ze­ tknęli się z tubylcami północno-wschodniej Syberii już w X V I I I stuleciu. W sumie petroglify są cennym dopełnieniem innych materiałów źródłowych, w oparciu 0 które rekonstruuje się dawny inwentarz kulturowy mieszkańców rubieżnych obszarów P ó ł w y s p u Czukockiego. Przyznać trzeba, że zarówno pod w z g l ę d e m kompozycji, jak i m o t y w ó w petroglify te w y k a z u j ą pewne nawiązania do czukockich i eskimoskich rysunków ostatnich stuleci, których dokładną analizę spo­ rządził S. W. I w a n o w . Istniejący jednak materiał archeologiczny, dotyczący azja­ tyckich i amerykańskich Eskimosów preferuje raczej przyjęcie tezy, jakoby oma­ wiane petroglify stanowiły pozostałość po praprzodkach tej grupy etnicznej, która ongiś poprzez Cieśninę Beringa miała zasiedlić kontynent amerykański jako ostat­ nia enklawa wędrówki trwającej przez ten azjatycki „pomost". Kończąc podkreślić należy staranne zaprezentowanie zgromadzonego materiału ilustracyjnego, który w sposób interesujący dopełnił problematykę etno-genetyczną 1 kulturową o m ó w i o n ą zwłaszcza w dwu ostatnich rozdziałach. T a k w i ę c zespół rea­ l i ó w archeologiczno-etnograficznych złożył się na ciekawą książkę, która uzupełnia istniejącą lukę w skromnych jak do tej pory studiach archeologicznych poświęco­ nych Azji północno-wschodniej. l Antoni R. S. W A S I L E W S K I , Proischożdienije 1971, s. 250, ryc. 49, tabl. 70. i driewnjaja kultura Koriakow, Kuczyński Nowosybirsk Zagadnienie pochodzenia i praojczyzny l u d ó w północno-wschodniej Azji sta­ nowi od lat interesujący problem dociekań etnograficznych, antropologicznych, archeologicznych i językoznawczych. Kwestia ta stoi w bezpośredniej łączności z problematyką migracji poprzez cieśninę oddzielającą kontynent azjatycki od kontynentu amerykańskiego — nazwaną przed trzema wiekami Cieśniną Beringa. Nowy krok w wyjaśnieniu tej kwestii stanowią badania autora recenzowanej 1 XIX S. W. naczała I w a n o w , Matieriały po izobrazitielnomu iskusstwu narodów XX w., „Trudy Instituía Etnografii", nowa seria, t. 22: 1954. Sibiři �RECENZJE 257 książki, który przez wiele lat prowadził wykopaliska archeologiczne na wybrzeżach Morza Ochockiego. Wiele tajemnic ukrytych w zmarzlinie Północy zostało dzięki tym badaniom udostępnionych nauce, co pozwoliło sformułować nowe opinie lub zweryfikować istniejące już teorie na temat prakolebki l u d ó w paleoazjatyckich. Sprawy te zaprezentowane zostały w „Przedmowie" (s. 3-5), napisanej przez zna­ komitego archeologa radzieckiego, zajmującego się problematyką syberyjską, aka­ demika A. P, Okładnikowa oraz we „Wstępie" (s, 6-8), gdzie zestawiono także w a ż n i e j s z e kolekcje archeologiczne wykorzystane w książce. Rozwinięcia tej ostat­ niej problematyki dokonano w pierwszym rozdziale zatytułowanym „Istorija archieologiczeskich issledowanij na pobierieże ochotskogo morja" (s. 9-31). Mowa w nim 0 pierwszej relacji S. Dieżniewa z 1649 г., który podczas swych w ę d r ó w e k po rubieżach A z j i północno-wschodniej zetknął s i ę z osadami Koriaków. Po nim nieco wiadomości o tej grupie etnicznej przekazali: M. Staduchin (1662), W. Atłasów (1697-1699), a także uczestnicy Wielkiej Północnej Ekspedycji 1733-1743 — G . F . Miller, I. Gmelin, G . W. Steller i S. P. Kraszeninnikow, którego praca Opisanie ziemli Kamczatki (1755) zawiera najwięcej — ze współczesnych jej opracowań — materiałów tyczących się problematyki rozpatrywanej w książce. Potem prezentuje autor ustalenia szeregu innych badaczy z X I X i X X stulecia, kończąc przegląd o m ó w i e n i e m materiałów zgromadzonych podczas Dalekowschodniej Ekspedycji Sy­ beryjskiego Oddziału Akademii Nauk ZSRR, którą kierował A. P. Okładnikow. Szczegółowa analiza tych znalezisk przeprowadzona została pod w z g l ę d e m formal­ nym i funkcjonalnym w rozdziale drugim zatytułowanym „Nieoliticzeskije pamiatniki siewiernoj czasti ochotskogo pobiereżja" (s. 32-46), których w y s t ę p o w a n i e 1 chronologię o m ó w i o n o w następnym rozdziale pt. „Posielenija driewniekoriakskoj kultury i ich pieriodizacija" (s. 47-138). Oba rozdziały mają charakter analizy arche­ ologicznej i tylko niektóre ich fragmenty odnoszą się do problematyki etnogenezy tubylców mieszkających ongiś na rubieżach północno-wschodniej Azji. W świetle tych materiałów rysuje się stosunkowo wyraźnie kultura plemion koriackich, której poszczególne działy zostały szczegółowo zaprezentowane. Prze­ glądowi tej kultury poświęcony jest rozdział czwarty zatytułowany „Choziajstwo, byt i osobiennosti socialnoj organizacji i duchowoj kultury" (s. 139-173). Mowa w nim o pomieszczeniach mieszkalnych, o podstawach gospodarczego bytu — ł o ­ wiectwie s s a k ó w morskich, zbieractwie, rybołówstwie, zaprzęgu w psy, ustroju społecznym i kulturze duchowej. Pewne osobliwości tej kultury zostały zrekon­ struowane w oparciu o źródła archeologiczne i relacje badaczy-podróżników z X V I I - X I X stulecia. Jest to swoistego rodzaju egzotyka syberyjska charaktery­ zująca się między innymi ziemiankami wykazującymi pewne nawiązanie konstruk­ cyjne do podziemnych mieszkań N i w c h ó w rozsiedlonych u ujścia Amuru. Na ten istotny w rozważaniach etnogenetycznych szczegół zwrócił ongiś u w a g ę W. Jochelson zajmujący się kulturą ludów Azji północno-wschodniej, w której wiele jest e l e m e n t ó w wspólnych zdeterminowanych nie tylko określonymi warunkami klimatycznymi, lecz bez wątpienia istniejącą w minionych okresach historycznych wspólnotą etnogenetyczną. Te kontrowersyjne nieraz poglądy stara się autor uka­ zywać jako syntezę logicznie przeprowadzonych dociekań archeologiczno-etnograficznych, co stanowi dużą zaletę recenzowanej pracy. Tłem tych specjalistycznych rozważań jest zawsze prezentacja mozaiki materiału dowodowego, w oparciu o który sformułowano nowe koncepcje, stare zaś uściślono i zweryfikowano, kreśląc miejsce starokoriackiej kultury w rejonie Oceanu Spokojnego. Rozważa­ niom tym poświęcony jest piąty rozdział zatytułowany „Miesto driewniekoriakskoj kultury w kulturnoj istorii siewiernogo siektora Tichogo Okieana" (s. 174-199). 17 — Etnografia Polska, XVII/2 �258 RECENZJE Osobliwością tej kultury mimo sąsiedztwa z wybrzeżami morskimi jest jej kon­ tynentalny charakter. Ceramika nawiązuje do form z obszarów centralnej Sy­ berii, a inwentarz kamienny — groty do strzał, noże, skrobaki itp. — dowodzi również, ż e nosiciele tej kultury przybyli na obszary wybrzeży Oceanu Spokoj­ nego z głębi Syberii. W świetle tego rodzaju d o w o d ó w autor stwierdza, że starokoriacka kultura, mimo tego iż posiadała szereg wspólnych e l e m e n t ó w z inwenta­ rzem kulturowym Eskimosów, w sposób zasadniczy różniła s i ę jednak od kultur beringomorskich, tj. kultury okwik, birnirk, i pituak, punuk i innych w ł a ś c i w y c h dla obszarów północno-wschodniej Azji i północnej oraz północno-zachodniej Alaski. Nie sposób jest w krótkiej recenzji wskazać na wszystkie nowe ustalenia dotyczące problematyki genezy kultury Koriaków. Podkreślić jednak należy, że praca K . S. Wasilewskiego jest pozytywnym przykładem wykorzystania materiału archeologicznego do interpretacji etnogenetycznych. Dzięki niej zakres współczes­ nej wiedzy o genezie kultury koriackiej uległ znacznemu rozszerzeniu, a rzeczy­ wistość kulturowa A z j i północno-wschodniej stała s i ę nam bliższa. Wnosić należy, że w rozwiązywanie ciemnych jeszcze plam na mapie wiedzy o tych obszarach coraz częściej włączać s i ę będzie archeologia, odsłaniając coraz to nowe fakty ukryte w zmarzlinie Północy. Antoni R. W. K O Z Y R I E W A , Driewnij Kuczyński Sachalin, Leningrad 1967, s, 117, ryc. 20. Przeplatająca s i ę w książce problematyka archeologiezno-etnograficzna wzbo­ gaca w sposób istotny te obie nauki w nowe fakty oświetlające przeszłość Sachalinu, dalekowschodniej wyspy będącej ongiś pomostem między zwartą masą lądu azjatyckiego a wyspami japońskimi i szeregiem drobniejszych wysp rozrzuconych na Oceanie Spokojnym. Historia odkrycia i poznania tej wyspy obfituje w szereg zdumiewających epizodów żeglarskich, będących udziałem podróżników rosyjskich i zachodnio-europejskich, których nazwiska znane są powszechnie w historii odkryć geograficznych. Sprawy te zostały skrótowo zaprezentowane we w s t ę p n y m rozdziale recenzowanej książki zatytułowanym „Istorija issledowanija i istorija woprosa" (s. 3-25). Dowiadujemy s i ę z niego, że pierwsze wzmianki o tej wyspie pochodzą z tzw. Listów japońskich opublikowanych w 1565 г., w których oprócz wielu szcze­ g ó ł ó w geograficznych znajduje się sporo realiów etnograficznych. Listy te sta­ nowią doskonałe źródło przydatne do rekonstrukcji katalogu f a k t ó w kulturowych w ł a ś c i w y c h Ajnom, których jedynie skromne resztki przetrwały do naszych dni w bagnistych rejonach wyspy Hokkaido. Do niedawna t e ż sądzono, że następnym opisem tej wyspy s ą relacje holenderskiego żeglarza Martina Gerric de Friza, który w 1643 r. dotarł do Sachalinu. Nowsze badania przeprowadzone przez В. P. Pole­ woja dowiodły, że duży w k ł a d w dzieło poznania Sachalinu posiadają także Rosja­ nie, którzy już w 1640 г., a także w latach następnych X V I I stulecia, „otarli" s i ę o północno-zachodnie rejony wyspy. Ponadto z tzw. „ksiąg jasacznych" wynika, że w latach 1655-1656 amurscy kozacy zbierali podatek od mieszkańców zachodnich wybrzeży Sachalinu, przy czym zaznaczyć trzeba, iż zasadnicze kierunki w ę d r ó ­ wek na tę w y s p ę prowadziły od ujścia Amuru i z Kamczatki. T a m t e ż docierały wiadomości o tej wyspie od japońskich rybaków, którzy już w ó w c z a s docierali do wybrzeży Kamczatki i amurskiego limanu. W sumie w s t ę p n y rozdział nasycony jest szczegółami z zakresu historii geografii, chociaż niebagatelny zestaw przyto- �RECENZJE 259 czonej w nim literatury poświęcony jest etnografii i archeologii. S ą to przede wszystkm prace takich autorów, którzy w końcu XIVTII i w X I X stuleciu prowa­ dzili swe eksploracje na obszarze wyspy. Prezentuje w i ę c autorka opracowania takich badaczy, jak L . Szrenk — znany z badania l u d ó w amurskich, L . J . Szternberg, I . A. Łopatkin oraz polski zesłaniec, badacz kultury A j n ó w i N i w c h ó w B. P i ł s u d s k i , którego zasługi w tym zakresie zaczynają b y ć powoli odbrązawiane w naszej literaturze . Ostatnie fragmenty w s t ę p n e g o rozdziału poświęcone s ą etnogenetycznym rozważaniom z zakresu wielokrotnie już dyskutowanego w naukowej literaturze problemu genezy praojczyzny A j n ó w i ich kultury. Sprawy te stanowią g ł ó w n y trzon problematyki całej książki, w której wykorzystując materiał archeo­ logiczny o m ó w i o n y w pierwszej jej części „Nieoliticzeskije stojanki juga Sachalina" (s. 26-47), drugiej „Nieolit siewiera ostrowa Sachalina" (s. 48-68), trzeciej „Kultura rakowinnych kucz na Sachalinie" (s. 69-102) i czwartej „Ajnskaja k u l ­ tura niejdzi na jugie Sachalina" (s. 103-108) podjęto próbę ustalenia, „która z dwu teorii pierwotnego zsiedlania Sachalinu — teoria L . J . Szternberga czy N. W. K j u niera znajdzie swoje głębsze potwierdzenie w materiale archeologicznym" (s. 109). L . J . Szternberg dowodził bowiem, że Aj nosi pod w p ł y w e m naporu Japończy­ k ó w spychani byli coraz bardziej na północ, tak że z wyspy Honsiu, którą pier­ wotnie zajmowali, przesiedlili s i ę na Hokkaido, stąd zaś przywędrowali na niezamieszkany Sachalin i zasiedlili jego południowe rejony. Fakt ten nie s p o w o d o w a ł jednak utraty z w i ą z k ó w z współplemieńcami mieszkającymi n a Hokkaido. Stąd t e ż zdaniem tego badacza nie m o ż e być mowy o znacznej różnicy kulturowej między Aj nami z Sachalinu, a tymi którzy zamieszkiwali Hokkaido czy północne rejony wyspy Honsiu. Archeologiczne materiały z tego zakresu dowodzą, że procesy etnicz­ ne zachodzące ongiś na Sachalinie szły zupełnie innymi drogami. Materiał cera­ miczny odkryty na szeregu stanowiskach archeologicznych z obszaru Sachalinu różni s i ę diametralnie od ceramiki tych samych okresów historycznych z wysp japońskich. Dowodzi on także, ż e zasiedlenie Sachalinu północnego przypada n a koniec drugiego tysiąclecia przed naszą erą względnie na początek pierwszego. Zasiedlenie to szło z kierunku „Priamurja", obszaru zajmowanego przez plemiona m y ś l i w s k i e i rybackie. Odnośnie do południowego Sachalinu, to jego rejony w c h ł o ­ nęły t a k ż e przybyszów ze wspomnianego obszaru, proces ten przebiegał jednak o paręset lat wcześniej i datowany jest na początek drugiego tysiąclecia przed naszą erą. W tym t e ż okresie wykształciła s i ę na Sachalinie kultura wykazująca liczne związki z inwentarzem kulturowym A j n ó w z Hokkaido i mieszkańców Wysp Kurylskich, zwana w ostatnich czasach kulturą ochotską. Zdaniem C . S. Charda kultura ta różni s i ę znacznie od kultury ajnoskiej. Jej nosicielami byli mieszkańcy Dalekiego Wschodu, zwani przez A j n ó w Tonczami, których oni — jeśli wierzyć ajnoskim legendom — spotkali podczas swojego pojawienia s i ę na Sachalinie. Po­ gląd tego rodzaju stanowi główną zasadę teorii N . W. Kjuniera — opowiadał się 1 2 1 Bronisław Piłsudski autor wielu opracowań poświęconych etnografii A j n ó w i N i w c h ó w , zesłaniec z końca X I X stulecia osiadły na Sachalinie. W roku 1904 brał udział — w s p ó l n i e z W. Sieroszewskim w badaniach etnograficznych kultury A j n ó w z Hokkaido. W skrótowej formie zasługi jego na tym odcinku zostały przedstawione w opracowaniach: A. K u c z y ń s k i , Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kultur, „Lud", 1968: 51, z. 2; t e n ż e , Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972. 2 �260 RECENZJE za nią także polski badacz kultury A j n ó w B. Piłsudski — w świetle której jeszcze w pierwszym, tysiącleciu naszej ery Ajnosi zajmowali centralne obszary wyspy Honsiu, dopiero w późniejszym okresie wypierani byli powoli przez Japończyków na północ. Zasiedlili w ó w c z a s Hokkaido, skąd przeszli na obszar południowego Sachalinu, gdzie zetknęli się ze wspomnianymi już Tonczami. W ę d r ó w k a ta dato­ wana jest na X V I - X V I I wiek naszego stulecia. Tak w i ę c wcześniejsze poglądy B. Piłsudskiego oraz innych badaczy dziewiętnastowiecznych, zajmujących się pro­ blematyką aj noska, skonfrontowane ze zgromadzonym współcześnie materiałem archeologicznym potwierdzają ich śmiałe teorie o migracyjnym pochodzeniu A j ­ nów z Sachalinu. Nowsze badania antropologiczne, językoznawcze, etnograficzne i archeologiczne przybliżają coraz bardziej w y j a ś n i e n i e zagadki, kim byli owi Tonczowie i jakie losy stały s i ę udziałem tego plemienia w późniejszych okresach historycznych. Do tej pory w świetle źródeł archeologicznych zrekonstruowano w głównych zarysach ich kulturę, celem recenzowanej książki było zaś przybliżyć badaczom zajmującym się tym zagadnieniem rezultaty prac wykopaliskowych pro­ wadzonych na Sachalinie. One bowiem w istotny sposób posunęły do przodu w y ­ jaśnienie zagadnienia pochodzenia A j n ó w i ich kultury, które ciągle budzi szereg namiętnych sporów i naukowych dyskusji. Jest to bowiem kwestia, która czeka na jednoznaczne rozwiązanie, stanowiąca jak do tej pory jedną z etnicznych zaga­ dek współczesnej etnologii i etnografii. Antoni Kuczyński �KSIĄŻKI NADESŁANE A n t o n Ferdinand, Alt-Peru und Kunstverlag, Leipzig 1972, ss. 374. seine Kunst, V E B E . A. Seemann Buch-und Kolejna, albumowa praca znanego popularyzatora kultur Ameryki przedkolumbijskiej, będąca rozszerzoną wersją albumu wydanego pod tym samym tytułem w 1962 roku. Autor zamieszcza na wstępie obszerny popularno-naukowy szkic, w którym omawia chronologicznie rozwój kultur na terenie Peru od pierwszych znanych stanowisk archeologicznych do podboju hiszpańskiego w XjVI wieku. Część ilustracyjna zawiera 290 doskonale wykonanych fotografii, których wartość polega na prezentowaniu zabytków i dzieł sztuki mało znanych, pochodzących w dużej części z kolekcji prywatnych oraz m u z e ó w amerykańskich. Autor zaopatrzył pracę w mapy, tabelę chronologiczną, zestawienie datowań C , bibliografię. 1 4 R. T. B e n i t ę z Fernando, Indianie z Meksyku, no-białe w tekście. PIW, Warszawa 1972, ss. 404, ryc. czar­ Benitez jest powieśeiopisarzem i dziennikarzem. Celem jego książki jest przed­ stawienie, w oparciu o autentyczne materiały, sytuacji Indian stanowiących około 30 °/o ludności współczesnego Meksyku. Tłem tego zagadnienia są partie książki ukazujące wspaniałą przeszłość autochtonicznej ludności Ameryki. Pasja pisarska i olbrzymi materiał poznawczy są niewątpliwymi walorami tej pracy wydanej jako kolejny tom w serii „ceramowskiej". Książka zawiera 31 fotografii i indeks, ! R. T. K u k Dżems, Pławanie w Tichom okieanie w 1776-1780, Izdatielstwo Mysi, Moskwa 1971, ss. 565, ryc. czarno-białe w tekście. Rosyjskie wydanie dziennika angielskiego żeglarza i odkrywcy James'a Cooka uzupełnionego zapiskami jego towarzyszy z trzeciej wyprawy mającej na celu pene­ trację północnej części Oceanu Spokojnego i zachodnich wybrzeży Ameryki Pół­ nocnej, Dziennik poprzedzony jest w s t ę p e m o m a w i a j ą c y m historię odkryć rosyj­ skich i hiszpańskich w tej części świata oraz cele i znaczenie wyprawy Cooka. Załączniki zawierają, oprócz komentarzy do dziennika, spis uczestników wyprawy, dokumenty oraz opis kolekcji etnograficznej zebranej w czasie podróży i znajdu­ jącej się obecnie w Muzeum Antropologii i Etnografii im. Piotra Pierwszego w Leningradzie. Całość uzupełniają fotografie rysunków, eksponatów z kolekcji i map, mapa z trasami kolejnych wypraw Cooka i indeks. R. T. S c h l e n t h e r Ursula, Im Reiche El Dorados. Eine Kulturgeschichte der Indianer in Kolumbien, Urania-Verlag Leipzig-Jena-Berlin (1971), ss. 173, ryc. czarno-białe i barwne w tekście. Autorka, profesor etnografii na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie, poświę­ ciła s w o j ą najnowszą pracę m a ł o stosunkowo znanym kulturom indiańskim z tere­ nu dzisiejszej Kolumbii. Pokazuje ona, że nie tylko Peru i Mezoameryka były obszarami, na których kultury osiągnęły wysoki paziom rozwoju. Trzecie centrum cywilizacyjne znajdowało się na terenie Kolumbii zamieszkanym przez ludy grupy �językowej chibcha (plemiona Muisea, Chibcha) oraz karaibskiej (plemię Quimbaya) wyróżniające s i ę wysoko postawionym złotnietwem. Między innymi ten fakt przy­ czynił s i ę do powstania legendy o E l Dorado. Opierając s i ę na wynikach prac archeologicznych i kronikach hiszpańskich, autorka omawia gospodarkę i kulturę materialną, handel, organizację społeczną i formy organizacji politycznej, mito­ logię, normy i zwyczaje, sztukę. Praca zawiera wiele rysunków, fotografii oraz zestaw ważniejszych pozycji bibliograficznych. R. T. Stingl kiego). Miloslav, Indiejcy biez tomagawkow, Moskwa 1971, ss. 390 (tłum. z czes­ Popularno-naukowa praca czeskiego amerykanisty przedstawiająca kultury i n ­ diańskie przed odkryciem Ameryki (zarówno kontynent północny jak i południowy), zetknięcie s i ę i w a l k ę Indian z kolonizatorami aż do X I X wieku oraz ruchy naro­ d o w o w y z w o l e ń c z e i rewolucyjne w Ameryce współczesnej. Mimo popularnej formy praca napisana jest solidnie w oparciu o bogatą literaturę przedmiotu. Dopełnienie tekstu stanowią ilustracje. R. T. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89e1acf9f3de4cfeeb0893dd4668cbd2.pdf 5663afb19fe3aa56bf96bfaa9c53a6fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:240 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:210 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.6-8 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u L D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYST\VA LUDOZNA WCZEGO ORGANE DE LA SOCIETE POLONAISE ZALOZONY OG W ROKU D'ETHNOLOGIE 1895 O L N E G O Z B lOR U T O M XLIX ZA ROK 1963 WYDANO Z ZASIŁKU POLSKIEJ AKADEMII NAUK PIT WROCŁAW POLSI,IE TOWAH.ZYSTvVO W H. O C L A W LUDOZNAWCZE 1965 �WYDAWNICTWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO LUD c e n:] Tom XXXIX - za Tom XL Tom XLI - Illdeks 39 tomów. za rok 1954 Tom XLII Tom XLIII - za za rok rok rok 1948-1951 1955 (ku 1956 pod czci red. J. Os!'ara Kolberga) Suplement: H. Bittn=r-Szewczykowa grafii polskiej Tom XLIV - za rok 1958'59 Tr'm XLIVI - za rok 1%0 Tum XLIVII - za rok 1961 Tom XLIV III - za rok 1962 (na Tom XLIX - za rok 1963 Tom L - PRACE za rok G"jka - :\Iateriały do bibliografii ctno- zl 87.-87.140.120.75.55.- sa.- Kongres Slawistów w 88.85.85.100.- Sofii) 196<Pw drul'll I MATERIAłY ETNO GRAFICZNE L IT D U TOm XII Antonina W o z a C z y ń s k a, Struktura pIes m kurpiowskich. red .. T. Gajka i T. Strumilly. Wrocław 1956 (wyczerpany) Tom XUI Prace zbiorowe. Tom łódzki pod red. K. Z'awistowicz-Adamskiej. Wrocław 1959 Tom XIV Prace zbiorowe. Śląsk Cieszyński, tOwice-Cieszyn 1959 (wyczerpany) pod red. M. Suboczowej. 17.GB.- Kalu.- Tom XV St. Wall i s i J. a n d r u s z. Przyslowia i M. SuboczoweJ. Wrocław 1961, 2 vol. śląskie Tom J. Gajka XVI Prace zbiorowe. Tom szczeciński skiego. Szczecin 1959 (wyczerpany) . pod pod pod red. St. Bąka 78.- red. i Z. Janlww20.- Tom XVII W. Łęg a, Ziemia ChełmiIlska pod red. J. Gajka i M. Znamierow_ Skiej-PrUfferowej, Wrocław 1961 Tom ":VIII Prace zbiorowe. Tom lubelski pod red. O. Gajkowej Tom XVIII. część II - Anna C z e k a n a w s k a: "Pieśni Tom XIX - Prace zbiorowe - Olsztyńskie Tom XXII - Konfer"ncJa Pomorzoznawcza w Szczecinie . Tom XXIII Prac" zbiorowe. Tom śląski Bilgorajskie" Tom w województwie XXIV lubelskim Z. S t a s z C z a k - Budownictwo (w XIX i XX wieku) PRACE chłopskie VIII K. 32.45.- 1,.ao.45.- ETNOLOGICZNE Tom III Marian p l e z i a. Greckie i laciń,kie źródla clo najstarszych Slowian cz. I (do VIII wieku), POZnaJ1-Kraków 1952 Tom IV Ed\vard Kar \v o t - Katalog nlagii Rudolfa (\\ryczerp8ny) Tom V R. H. N o c o J1 - Dzieje. kultura i upadek Inków (wyczerpano') Tom VI J. C z e k a n a \V s k i. W głąb lasów Aruwimi Tom VII Ch. Va kar e I ski. E'nografia Bułgarii T0m 12.46.- P i e t k i e w i c z. Kultura ludowa Łotwy (w druku) dziejów 37.lt.45.45.- TOM XLIX �T[TLI"l'·CZ J' h.J.J D1RUlTOH l\ICZELi[ ZB()ROvVSKI TATHZAŃSIllEGO \\' ZAIlC PANEM Redaktor Gazety Podhala1iskiej, Członek Honorowy Polskiego TowaTzystlL'a Ludoznawczego, Członek Hono7'Owy Związku Gómli Podhalańskich, Odznaczony dwak1'Otnie Ziolym Kl'zyżem Zasługi, Oficerskim Krzy.:i:ern Polonia Restitllta, Urodzony w 1388 roku we Lwowie Zmarł 15 czerwca 1965 r. w Zakopanem ~Jj~ ;it~! ~1 ~i1;:: ~~~ ~ID~;~!.~;~I~I~I,.~!~:q~~~~~~~~~r~m~.I •••••••••••••••••••••••••••••••• ~ �ILIII_._ .•...•.•••••••••••••••• :j;i.~i;,;:;g\·:r;:1irWi_iaijl',;u1~'''ilit,",'ii!~ii'''iiilijijliiit.·Vlil!R1lUiM:łoilll'IPiiJll"••••••••••••••••••• ·.::;~~i.l~~viViłjłił;lr).'Hji1łjtłU.:;tk-il'4f;rtri'i!i·iC·;·;'i'l'i?w·' . ,." ;-t; u L ORGAN ;i~rf!' -:~{~j OHGANE D POLSKIEGO TO\VARZYST\VA LUDOZNA WCZEGO DE LA SOCIETE POLO:'JAISE Z A 1'.O Ż O N Y W OG H O 1~li D'ETHNOLOGIE 1895 O L N E G O Z B [O H C T O 1\1 XLIX ZA RO.K 1963 WYDA:-·:O Z ZASIŁKU POLSKIE,J AKADE:VUI NAUK Dyrektorowi Muzeum Tatrzańskiego Zakopanem JULIUSZOWI ZBOROWSKIEMU Seni01'owi i Członkowi honorowemu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za inspiracje twórcze i szerzenie znajomości kultury góralskiej 'LV TOM NINIEJSZY LUDU REDAKCJA POŚWIĘCA POLShlE TOWARZYSTWO W R O C ł- A W LUDOZNAWCZE 1965 7· ~. �-ftO\IlTET HED\I"CYJNY K. ZA WISTOWICZ-ADAl\ISKA, W. ANTOJ\TE\VICZ CZEKA:':OVVSKI, J. Gl\.JEK, A. L. GODLEWSKI, M. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA j. SPIS RZECZY Część :; u l i li" Z Z b or ow s k i (W. L K u c h a r ska. szubach HEDAKTOR JOZEF GAJEK in dcl' mecklcnburgischen 19. Jahrhunderts Przybrzcżne rybołówstwo und H zespołowe volkskundliche S o b i s i a k, chodniego na tle Z badan Inventarisation odzyskanych Pomorza Ś l i :ć i ił s k i. przystosowania nad włókiennictwem obszaru Pomorza X"kiaci 70 >: :3. \T TO\VARZYSTWO HEDAKCJA, H'OO -,- 25 egz., 100 z Zakładów 1963 r. Druk WARSZTATY ark. LUDOZNAWCZE - \VHOCŁA WROCŁAW, NANKEHA 4 wyd. 51, ::;;, ark. Papierniczych ukończo:1o w w czerwcu ZASADNICZEJ SZKOŁY Nr zam. druk. Dąbrowicy. 57. Papier Oddano 1965 r. POLIGHAFICZNEJ, !I,) 6:3 0-12 W ilustr. do 1964 Cena NOWA zł 100.RL"D.o\ Zachodnim na ziemiach Z kClszubskiej społeczno-ekonomiczne żnym i słowińskiej zbiorowa: się repatriantów Zarys stanu w l1fi ka171 literatury części skim Bu r s z t a, Przegląd Pc morzu Zach:Jdnim do nowego środowiska ludowej ludności kultury pow. złotowskiego ludowej 229 bJra B a z i e l i c h, rzc;dzia prat:y W2nd:; ,J o s t o \\' a, w .. BCirach w woj. . 307 rdzennej koszaliń359 perspektywy badań etnograficznych na 417 Część E2i 75 historyczno-kulturowego 147 Stosunki przybrz kJ. 1:1 składa/h; 6-3 Za- Zachodniego środkowo-wschodniej POLSKIE 55 L a t u c h, Migracje zewnętrzne na PomOO'~u Zachodnim w latach 1951-1959: towarzyszące im zmiany i niektóre zagadnienia Praca J~i~ef Fische- an der deutschen Ostseekliste ludoznawcze Krzysz.tofa CelestySiupska w 1826 r. bałtyckiego Zdzisław B a t o r o w i c z, szubskim rybJłówstwie \Tikołej na Ka- der Zygmunt D u l c z e w s k i, Okres pionierski na Pomorzu :,Ic:ria T r a w i 11 s k a, Zmiany modelu rodziny chłopskiej Jerzy pom- 21 Die reigerate und der Fischerb:lOle W](>slaw B! e ń k o w s k i, Badania na IVlrongowiusza w ok,)licach Walerian I . P c e s c h, ReinhctrrJ Antoniewic:z) Hozprawy CharLJtte II i r s c h, Sozialkritik m0rschen Volkssage des .i::dwiga I W~'konawcy II haftów krzyżykowych i ich na451 "-!alcl'iały Orawskich" do zagadnienia gospodarki chłopskiej 503 �Stanb;aw T O l: a r z, Przydomki górali Zubn:ycy G6rn(:j i Dcil1E:j(pr;r1 Babią G6rą) . Jadwiga P <; w ł o w s k a, Przemiany s.::;olecznc i kulturo\\'e \V dolnJśląskiej wsi Pracze w pJwiecie milickim, w latach 1945-1960 Feliks O l e s i e juk. Przyczynek do badań nad grupami etnograficznymi północnej części powiatu radzyńskiego w Lubclskiem II. Recen zj e i sp r Gl ETI-INOGRAPHIA A MAGYAR NEPRAJZI TARSASAG FOLYOIRATA, 1962 (Jan Reychman) .Karol O g i e r, Dziennik podróży do Polski 1635-1636. cz. I, Gdailsk 1953 (Józef Gajek) StE:fan C h m .i e l e w s k i, Zmiany w zachodniej granicy zasięgu ~ochy w Europie w świetle źródeł historycznych, społecznych i gospodarczych, t. XXIII, 1961, Poznań 1962, str. 51-83 (lVI. Pokropek) F. P i a ś c i k, 1. T ł o c z e k, Budownictwo mies~kaniowe na wsi. Dom jednorodzinny, Warszawa 1961 (M. Tra.wi1iska) Elizabeth C h e s l e y B a i t y, Ameryka przed Kolumbem, Warszawa 1962 (Anna Kowalska -Lewicka) Bernal Diaz deI C a s t i 11 o, Pamiętnik żołnierza Korteza, czyli prawdziwa historia podboju Nowej Hiszpanii, Warszawa 1962 REVISTA DE FOLCLOR, Bogota 1961 (Wanda (Wanda Hans Stęślic:ka) 677 G r i fi m, Einfi.ihrung in die Anthropclogie. P a h l h a u s e n, Das Wanderhirtentum 691 6f)!> 705 und seine Vorstufen, Seventy-Eighth Annual Report of the Bureau of American Ethnology 1960-1961. \Vashington 1962 (K. W.) . Di,~ zweite GeneratiCln mittcleuropaischer SiedJer in Israel. Ti.ibingen 1962 (K. W.) l\Tarlene V e s p e r. T:1llsende Inseln - C'in SLat (IC. IV.J· 735 741 74:3 lu- 71.j IV. Kro 723 n ik Gl \VsDomnienie o Romanie Horoszkicwiczu (C',es1a u; KliTek) Półwiecze członkostwa .Jana Czel·:anowskiego w Polskim To\vanystwie Ludoznawczym (J. H.) Sprawozdanie z całokształtu prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za rok 1962 (Olga GajlcowrL) Se~ja naukowa poświęcona Józefowi Lompie (Henryka Rom.ańska) Statut prowizoryczny CIAP Informacje dotyczące dzlała:.ności CIAP Lech GodlewskU niusz w językach V. It ó ż n e rosyjskim, angielskim Jeleniewski) Indeks XLIX t. Ludu, Spis rycin i map (O. G.) 787 789 792 803 80~) Sprawozdanie z roboczej KonIu'cncji Redakcji DE:yrOS, Moskwa 9--14. VI. 1963 (Józef Gajek) Sprawozdanie zarządu redakcji DETvIOS z działalności ,~a okres od konferencji w Brnie (J. G.) Zagadnienia etniczne i etnograficzne na V l\Iiędzynarodowym Kongresie Slawistów VI Sofii 17-'23, IX. 1963 (Józef Gajek) Wyciąg z protokółu z XXXVIII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z dnia 8. XI. 1963 w Opolu Spra\vozdanie z dziolłalności Polskiego Komitetu Międ7.ynarodowego Kongresu Nauk AntrorCllogicznych i Etnogf£lficznych (J. GCijek) Streszcz'.'nia 7.'il 'il7 781 718 721 74.1 :VIu z e a i'lIuzeum Tatrzańskie (Wanda Jostowa) Etnografia w muzeach Ukrainy (Stefan Lew) Zbiory, prace naukowo-badawcze i popuh,ryzacja wied:/.y działu etnograficznego Muzeum w Przemyślt'\;vv latach 19:38--1962 (Stefan (Aleksander 711 pych) III. 63: Jena 1961 (Wanda Braunschweig 1954 (Jadwiga Klic/tors/w) Johann K r u s e. Hexen unter uns? Magie und Zauberglauben unscrer Zeit, Hamburg 1951 (Liii Maria SzwengTu/J) BADISCHE FUNDBEHICHTE, Freiburg-Karlsruhe 1962 (Kor-rad Wy- 727 728 Lew) 708 Stęś/icka) Henn 673 7tl2 RIVISTA Dl ANTROPOLOGIA, Roma 1961 (Wand ( Stęślicka) G. R. G a y r e, Teuton and Slaven the Polish Frontier, London 1944 W spra\vie recenzji (T. \.-\!róblewskU . Odpywiedż recen,entki (Iren~. Tnrnau) Kilka uwag o przysłowiach i charakterysty<.:zny<.:h p'Jwiedze:1iach dowych na Śląsku Cieszyńskim (.tl/0j:V Preis.~ne7") 65.:! Stę.m- ckn) LE FOLKLORE BRABAN<;:ON, Bruksela 1962 (Tomasz Skarżyi,ski) ETNOGRAFIA W PRACACH UNESCO (l960-Hl62), (T. Skarżyński) POLSKA SZTUKA LUDOWA, rok XVI, 1962, nr :" (K. Pietkiewicz) Polpmika 613 693 Kowalska-Lewicka) COLOMBlANA 5ib w o z da n i a SOW1ETSKAJA ETNOGRAFIJA, A. N. ZSRR, Moskwa 1961,z. 2, z. 3, z. 4, z. 6; Moskwa 1962. z. 1, z. 2, (Anasta~ja Kojdccka) (Anna 5).~ niemieckim 810 814 817 821 823 (Euge83:3 865 l:13:3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a53410db804ebba2b12f30dcae24b322.pdf 870361111ef6867f9a3e177cb0261dda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4007 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3749 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa �T R E Ś Ć Anna Świątkowska Jadwiga i Anatoliusz Czcrcpińscy Łowicka wycinanka XVIII-wieczny n a obrazach 67 ' ludowy strój wotywnych z biłgorajski Sol­ Puszczy skiej Michał Pękalski cie Ewa Z Fryś-Pietraszkowa 84 Drewniane kapliczki nagrobne w powie­ biłgorajskim Meble Józefa 94 Gibuly 97 ARCHIWUM HISTORYCZNEGO: Edward Pietraszek Ośrodki skich w garncarskie XVIII w dobrach i pierwszej tenczyń- pol. X I X w. (dokończenie) Janina Kamińska K i l k a uzupełnień d o d z i e j ó w p o l s k i e j niny LISTY RECENZJE Barbara Pogórza n i e 106 Bazielich Fryś-Pietraszkowa Zwyczaje Podgórzanie . Mathys Aleksander Jackowski Gawrak n a Śląsku i w 108 Zagłę­ wystawa 109 sztuki ludowej Opocznie 115 O w y s t a w i e polskiej sztuki ludowej w Bazylei 116 Filmografia kloru KRONIKA ludowe Dąbrowskim Pokonkursowa w Zbigniew czy I SPRAWOZDANIA: biu F. K . tka­ pasiastej DO REDAKCJI: Marian Terlecki Ewa 101 polskiej sztuki ludowej 7.3. l a t a i fol­ 1957—1960 118 , 122 SUMMAHY OP ARTSCLES 125 PE3JOMK 127 Na okładce: „Uśmierzenie Czarta", drzeworyt ludowy, wym, 33 X 26 repr, z: Władysław Skoczyłaś „Drzeworyt ludowy w Polsce". Na stronie tułowej: „Kareta", kodra łowicka, fragm. Fot. Stefan Deptuszewski. cm, ty­ �polska sztuka ludowa �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, d r Ksawery P i w o c k i , prof, dr Roman Reinfuss, prof, d r Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go: p r o f , d r R o m a n R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, r e d a k t o r działu: m g r A n n a Kunczyńska, r e d a k t o r t e c h ­ niczny: Maria Klukowska, okładka i układ g r a f i c z n y : Józef Wilko(ń. Tłumacze: D o r i s R o n o w i c z (ang.), W ł o ­ dzimierz Brzezicki (ros.). Red.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8aa5f74b78b17fd7b6ec2a5a07c73aa.pdf 565246cb5ccab88a2b34efc46ec7eb8f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4006 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3747 Title A name given to the resource Z piśmiennictwa. Z kroniki Sekcji zdobnictwa i budownictwa P.I.B.S.L. / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.3 -4 ; s.127-128 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z P I Ś M Taneczni Listy, Dwumiesięcznik I poświęcony E N N kulturze I tanecznej C pod T W A redakcją Jana Reya N r 5 i 6 — 1948 r . i N r 1/2 — 1949 r . ( p o p r z e d n i e n r n r — p a t r z „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " n r 9/10— 1948 г.). Czasopismo to, j a k i dotychczas, p r z y n o s i d u ż o m a t e r i a ł ó w z zakresu t a ń c a l u d o w e g o n i e t y l k o f o l k l o r u R e p u b l i k i C z e c h o s ł o w a c k i e j , ale i i n n j - c h n a r o d ó w . J. K r o u p o w a w w y w i a d z i e p r z e p r o w a d z o n y m ze s ł y n ­ n ą a r t y s t k ą u z b e c k ą , ś p i e w a c z k ą i t a n c e r k ą l u d o w ą , p o s ł a n k ą do N a j ­ w y ż s z e j R a d y Z S R R , T a m a r ą C h a n u m , i n f o r m u j e o j e j sztuce i w a l c e o p r a w a kobiet, o szkole b a l e t o w e j z a ł o ż o n e j przez T a m a r ę C h a n u m w 1932 r . w T a s z k i e n c i e i p l a n a c h j e j n a p r z y s z ł o ś ć . I g o r M o j s i e j e w , w liście do c z e c h o s ł o w a c k i e g o Z e s p o ł u T a ń c ó w N a r o d o w y c h , dzieli się i n f o r m a c j a m i , j a k zespół p r o w a d z o n y przez niago bada i opracowuje t a ń c e , m u z y k ę , s t r ó j i obyczaj l u d o w y , b y p o t e m t r a n s p o n o w a ć to na formę widowiskową. Ze z b i o r ó w E r b e n o w y podano k t ó r y c h t e m a t e m jest taniec. 19 t e k s t ó w pieśni l u d o w y c h czeskich, W e z w a n i e Saszy M a c h o w a — n a w o ł u j ą c e c h o r e o g r a f ó w d o s i ę g a n i a po s k a r b y f o l k l o r u tanecznego, z a m y k a w N r 5 s e r i ę a r t y k u ł ó w , z w i ą z a ­ nych z tańcem ludowym. „ D r u g i list z P a r y ż a " — M . Soukupowej, tejże p r z e k ł a d f r a g m e n t u — s ł a w n e p r a w i d ł a — z „ L a d a n s e a n c i e n n e et m o d e r n ę " — L . de C a h u s a c , „ S u r les p o i n t e s " — M . A . T y m i c h o w e j o r a z P r z y c z y n k i d o p r o b l e m u n a s z e j c h o r e o g r a f i i — J a n a R e y a — o d n o s z ą s i ę do z a g a d n i e ń o g ó l n o choreograficznych. N r 6 p r z y n o s i 14 t e k s t ó w p i e ś n i m o r a w s k i c h o t e m a t y c e S T o t h w art. „ R e j o n D e t v y " o m a w i a f o l k l o r taneczny i tego c i e k a w e g o g ó r s k i e g o z a k ą t k a S ł o w a c j i . tanecznej. muzyczny T. A . Ustinowa w obszerniejszym artykule „ P i e r w i a s t k i ruskich t a ń ­ ców", analizuje szczegółowo kilkadziesiąt charakterystycznych „ k r o k ó w " . P o n a d t o N r 6 z a w i e r a p r a c e J . P r o c h a z k a —• „ D w a n i e s k o ń c z o n e b a ­ lety L . J a n a ć k a " i M . Soukupovej — „ S z k o ł y taneczne w P a r y ż u " . D o r o c z n i k a d o ł ą c z o n y j e s t d o d a t e k C. B l a s i s — O p a n t o n i m i e — w przekładzie M . A. Tymichovej. O d r o k u 1949 T a n e ć n i L i s t y s ą w y d a w a n e p r z e z T o w a r z y s t w o P r z y ­ jaciół T a ń c a , pod t ą s a m ą r e d a k c j ą J. Reya. W N r 1/2 — M . S p i c z k o v a - M a t u s z k o w a o p i s u j e t a ń c e i p i e ś n i ze S t r a n i , leżącej u podnóża Białych Karpat, najszczegółowiej o m a w i a j ą c taniec „ p o d szable". E . H o l e c z y p o d a j e szereg d a n y c h o t a ń c u z w a n y m „ O d z e mok", charakterystycznym m ę s k i m t a ń c u s ł o w a c k i m regionu górskiego, 0 k t ó r y m w z m i a n k i z n a j d u j ą się j u ż w k r o n i k a c h X V I w., a najstarsza m e l o d i a o d z e m k a p o c h o d z i z r . 1588. L . S c h m i d o v a w a r t y k u l e „ L u d o z i i a w c a a taniec", daje s p r a w o z d a n i e z d w ó c h r e f e r a t ó w H . R e j c h r t o v e j 1 Prof. F r . Bornusze, w y g ł o s z o n y c h w s t y c z n i u b. r. n a z j e ź d z i e l u d o z n a w ­ c z y m z o r g a n i z o w a n y m przez M i n i s t e r s t w o I n f o r m a c j i i O ś w i a t y , a do­ t y c z ą c y c h się zagadnienia t a ń c a ludowego. J. R e y , w a r t y k u l e „ Z a c h o w a - r ę k o p i s N o v e r r a " , o m a w i a t e n n i e ­ zwykle cenny dokument sztuki baletowej X V I I I w., z k t ó r y m autor z a z n a j o m i ł s i ę w czasie s w e g o p o b y t u w W a r s z a w i e w g r u d n i u u b . r . „ T a n i e c a p a n t o m i n a " — M . A . T y m i c h o w e j i „ M ł o d a balerina So­ w i e c k a " (O. M a j i P l i s e c k i e j ) — O. P o z d n i e w a — d o p e ł n i a j ą r e s z t y . Taneczni L i s t y z a w i e r a j ą ponad to s t a ł e d z i a ł y : „ M ł o d z i m ó w i ą " , „ N o ­ t a t k i " oraz „ L i t e r a t u r a o t a ń c u " — p r z e g l ą d a k t u a l n e j b i b l i o g r a f i i p r z e d ­ miotu. Czasopismo jest i l u s t r o w a n e s t a r a n n y m i r e p r o d u k c j a m i na k r e d o w y c h oraz wysoce a r t y s t y c z n y m i r y s u n k a m i . wkładkach T Rysunki W. Frydrychowej Z. ilustratorki Tanecznic h Listów �Z KRONIKI SEKCJI PAŃSTWOWEGO DWA NOWE TYPY ZDOBNICTWA INSTYTUTU SKRZYŃ KRAKOWSKICH. D R E W N I A N Y D O M Z XVIII W y c i n a n k a na okładce w/g Fotografie Wystawy Deptuszewski. w. wykonał F o t o g r a f i e do a r t y k u ł u „Kilka słów o polskich" w y k o n a ł Zbigniew Kamykowski. 128 Na str. 63 omyłkowo DO Frankowskiego. Kieleckiej Stefan kolędach podano nazwisko Prof. LUDOWEJ B A D A N I A konstruk­ z L U B E L S Z C Z Y Z N Y . R o z p o c z ę t e w r. b. p r z e z S e k c j ę Z d o b n i c t w a P . I . L . Sz. L . b a d a n i a t e r e n o w e na obszarze południowej Lubelszczyzny dają w y n i k i pozytywne. Poszukiwania prowadzono między Ulanowem a Biłgorajem, koło Szczebrzeszyna i K r a s n o b r o d u . R e z u l t a t e m b y ł y o b ­ fite m a t e r i a ł y z zakresu ludowego m e b l a r s t w a ozdob­ nego i ustalenie k i l k u o ś r o d k ó w p r o d u k c j i malowa­ n y c h s p r z ę t ó w . Dalsze badania o b e j m ą o k o l i c ę Cie­ szanowa, Z a m o ś c i a a n a s t ę p n i e ś r o d k o w ą i p ó ł n o c n ą Lubelszczyznę. z K. W e w s i P l e s z o w i e p o ł o ż o n e j o 12 k m . n a w s c h ó d od K r a k o w a znaleziona z o s t a ł a przez Kier. Sekcji B u d o w n i c t w a dr. Reinfussa stara d r e w n i a n a c h a ł u p a , d a t o w a n a z r. 1796. C h a ł u p a t a z b u d o w a n a z c i o s a ­ n y c h belek w i ą z a n y c h „ n a s ł u p " , posiada zasadniczo symetryczny układ wnętrza, w k t ó r y m po jednej stronie sieni m i e ś c i się stajnia i i z d e b k a po d r u g i e j zaś k u c h n i a i świetlica. Ze ś w i e t l i c y przechodzi się do b i e g n ą c e j w d ł u ż c a ł e j ś c i a n y szczytowej b u d y n k u k o m o r y , z k t ó r e j jest t e ż osobne w y j ś c i e na p o d w ó r z e . Dach, czterospadowy, k r y t y słomą, o konstrukcji krokwiowej podparty został później poziomą belką b i e g n ą c ą pod k a l e n i c ą w z n i e s i o n ą na p i o n o w y c h s ł u ­ E R R A T A SZTUKI p a c h , co w p i e r w s z e j c h w i l i r o b i ł o w r a ż e n i e c j i na ś l e m i ę i sochy. W czasie b a d a ń t e r e n o w y c h p r o w a d z o n y c h w p ó ł ­ nocnej części p o w i a t u b o c h e ń s k i e g o o d k r y t e zostały p r z e z w s p ó ł p r a c o w n i k ó w S e k c j i Z d o b n i c t w a P. I . B . Sz. L . d w a n o w e n i e z n a n e d o t y c h c z a s t y p y s k r z y ń k r a k o w s k i c h . J e d e n z n i c h posiada na ś c i a n i e l i c o ­ wej w y o d r ę b n i o n e r a m k ą i b i a ł y m k o l o r e m tła pole zdobnicze w postaci poziomo l e ż ą c e g o r o m b u , w y p e ł ­ nionego swobodnie rozrzuconymi k w i a t a m i lub bu­ k i e t e m o g a ł ą z k a c h bocznych szeroko na b o k i w y w i ­ niętych. W drugim typie ściana frontowa potrakto­ w a n a jest w całości j a k o jedno pole ozdobione d w o ­ m a u m i e s z c z o n y m i obok siebie s ł o ń c a m i w f o r m i e d u ­ żej kolistej tarczy z k r ó t k i m i p r o m i e n i a m i d o o k o ł a . Z. BADANIA I BUDOWNICTWA Dr, P O L I C H R O M O W A N E Z R Ę B Y . Na p ó ł n o c od P r z e m y ś l a w okolicy M e d y k i i P o ź clźiacza o d k r y l i p r a c o w n i c y Sekcji Z d o b n i c t w a n i e ­ p u b l i k o w a n y dotychczas z tych stron zwyczaj w y k o ­ n y w a n i a na p o b i e l o n y c h ś c i a n a c h z e w n ę t r z n y c h do­ m ó w wielobarwnych malatur. Kolorowe szlaki o mo­ tywach geometrycznych przypominających wzory t k a c k i e czy z l u d o w y c h h a f t ó w k r z y ż y k o w y c h b i e g ­ n ą szerokim pasem w z d ł u ż g ó r n e j k r a w ę d z i ściany, d o o k o ł a o k i e n a czasem i d r z w i . N i e k i e d y na n a r o ż n i ­ kach ścian lub w p o ś r o d k u m i ę d z y oknami trafiają s i ę t e ż z d o b i n y r o ś l i n n e w f o r m i e m a l o w a n y c h sche­ matycznie w a z o n i k ó w z kwiatkami. Z. Nr 1 - 2/1949 K. R. Juliana Krzyżnowskiego — powinno być Krzyża­ nowskiego. N a s t r . 63 w i e r s z 15 o d d o ł u o p u s z c z o n o n a p r z e d słowem Festiwal. N a s i r . tS4 z a m i a s t O s t r o ł ę k a M a z o w i e c k a — p o w i n ­ no b y ć O s t r o w i ą M a z o w i e c k ą . N a str. 64 z a m i a s t S e k c j e f o t o g r a f i c z n e — p o w i n n o b y ć P r a c o w n i a fotograficzna. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f6ba82dfaf8a9e0ad5558a82cf7e1d13.pdf c162ba560c8211726bc3753705214db2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3998 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3741 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1, s. 61-62 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R Dnia 9 listopada 1960 r. zmarła W Łodzi dr Janina Krajewska, w i e ­ loletni pracownik naukowy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, zasłużony badacz etnogra­ fii polskiej. * Zespół do Spraw Plastyki M i n i ­ sterstwa K u l t u r y i Sztuki udzielał w roku 1960 pomocy finansowej, a często i merytorycznej, w orga­ nizowaniu n a terenie całego kraju wystaw regionalnych wojewódzkich i objazdowych oraz regionalnych konkursów sztuki ludowej. Człon­ kowie Zespołu wzięli udział w orga­ nizacji 25 wystaw i 16 konkursów, uczestnicząc w jury, w komisjach ustalających zestaw eksponatów i przyznając nagrody wyróżniającym się twórcom ludowym. Ogólna su­ ma wydatkowana na organizację imprez w terenie wyniosła ponad 500 000 zł. Ponadto na nagrody w y ­ datkowano ponad 120 000 zł, n a sty­ pendia dla twórców ludowych 150 000 zł, na zakupy do muzeów centralnych i terenowych 330 000 zł. Mgr K. Pietkiewicz uczestniczył z r a ­ mienia Ministerstwa K u l t u r y i Sztu­ ki w dorocznych naradach progra­ mowych CPARA, w K o m i s j i do Spraw Kulturalnych Mniejszości Na­ rodowych oraz K o m i s j i do' Spraw Kultury przy Towarzystwie Łącz­ ności z Polonią Zagraniczną „Po­ lonia", oraz wygłosił c y k l wykła­ dów o znaczeniu sztuki ludowej d l a krajoznawstwa polskiego n a ogól­ nopolskim zjeździe P T T K w War­ szawie. * Udział C P L i A w opiece nad sztu­ ką ludową wyrażał się w r o k u 1960 w organizowaniu konkursów i w y ­ staw (odnotowywanych w naszej kronice na i n n y m miejscu) oraz w przeznaczeniu specjalnego funduszu na zakup eksponatów i nagrody dla twórców ludowych biorących udział w imprezach organizowanych przez inne instytucje. Projekt Regio­ nalnych Izb Twórczych j a k o akcja CPLiA k u uczczeniu M i l l e n i u m zo­ stał zatwierdzony przez stałe Pre­ zydium Muzeów Etnograficznych przy M i n . K u l t . i Szt. i Centr. Zarz. Muz. i Ochr. Zab. oraz Radę A r t y ­ styczną CPLiA. Regionalna Izba Twórcza ma na celu pielęgnowanie i reaktywowanie tradycyjnych tech­ nik twórczości ludowej, propago­ wanie ich wśród ludności miejsco­ wej oraz turystów k r a j o w y c h i za­ granicznych. Siedzibami Izb będą tradycyjne chaty wiejskie typowe dla danego regionu, z odpowiednio urządzonym i dekorowanym wnę­ trzem. N Pomyślnie rozwija się zagranicz­ na placówka C P L i A — sklep wzor­ cowy w N o w y m Jorku. W grudniu 1960 r. zorganizowano t a m wystawę szopek rzeźbionych w drzewie i szopek krakowskich. Większość eks­ ponatów sprzedano. Sklep nawiązał również k o n t a k t z B r o o k l y n M u seum w N o w y m J o r k u oraz pry­ w a t n y m i kolekcjonerami sztuki l u ­ dowej, którym dostarcza ekspona­ tów. * W listopadzie odbyła się w Bia­ łymstoku sesja etnograficzna PTL, z której sprawozdanie umieścimy w następnym numerze. * K o m i s j a Oświaty i K u l t u r y Wy­ działu K u l t u r y W R N wspólnie z łę­ czycką Komisją Oświaty, K u l t u r y i Z d r o w i a Z S L obradowały w g r u d ­ n i u w Łęczycy. W obradach poza członkami obu k o m i s j i uczestniczyli liczni twórcy l u d o w i regionu łę­ czyckiego oraz działacze pracujący nad upowszechnieniem k u l t u r y l u ­ dowej. Tematem obrad była przede wszystkim ocena działalności Wy­ działów K u l t u r y Rad Narodowych i muzeów regionalnych w dziedzi­ nie opieki nad twórczością ludową. Powzięto uchwałę o kontynuacji do­ tychczasowych f o r m pracy w tej dziedzinie oraz zadeklarowano no­ we zadania: przeprowadzenie w 1961 r. powszechnej inwentaryzacji sztuki ludowej, urządzenie — w związku z obchodami tysiąclecia — przeglądu dorobku sztuki ludowej i f o l k l o r u województwa łódzkiego. Postanowiono także zorganizować d w a muzea regionalne — w Wie­ l u n i u i Rawie Mazowieckiej, prze­ prowadzić badania etnograficzne w powiatach Brzeziny i K u t n o oraz rozpocząć starania o uruchomienie muzeum skansenowskiego. K A nictwo, rolnictwo, przemysł domo­ wy, garncarstwo, sprzęty, ubiory, zdobnictwo, malarstwo i rzeźbę. W d n i u otwarcia (24.VII.1960) A. Czelusta z Liskowa dała pokaz tech­ n i k i tkactwa ludowego. Wystawy „Zwyczaje ludowe na Śląsku" — pod t y m tytułem zorganizowana została w lipcu 1960 r. przez Dział Etnografii Muzeum Górnośląskiego w B y t o m i u wystawa — jako w y n i k całorocznego konkursu na wymie­ niony temat. Zawierała ona prawie wyłącznie okazy nadesłane z tere­ nu, które jeszcze dziś wykorzysty­ wane są przez l u d w tradycyjnych zwyczajach miejscowych. Wystawa, podzielona n a cztery części, obra­ zowała zwyczaje poszczególnych pór roku. Wpleciono w nie również zwyczaje rodzinne i towarzyskie, w t a k i m stopniu, j a k i c h nasilenie przebiega w ciągu roku. Oprócz oryginalnych okazów, wystawa za­ wierała cały szereg ciekawych zdjęć dokumentacyjnych, i l u s t r u ­ jących fragmenty współczesnych obchodów, oraz trzy mapy przed­ stawiające występowanie na tere­ nie województwa katowickiego nie­ których zwyczajów zimowych, w i o ­ sennych i wróżb andrzejkowych. Scenariusz wystawy opracowała mgr Barbara Bazielich. * Z okazji Międzynarodowej K o n ­ ferencji Pomorzoznawczej w Szcze­ cinie (3—6.IX.60) Prezydium Woj. Rady Nar. oraz Zarząd Wojew. Z M W zorganizowały n a Z a m k u w Szczecinie wojewódzką wystawę •sztuki ludowej. Przeważały t k a n i ­ ny. Wystawa czynna była przez wrzesień, a następnie wysłana zo­ stała jako wystawa objazdowa n a teren województwa. Wydano kata­ log opracowany przez J . Pieńkowa. Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki * przyznało wystawiającym twórcom Staraniem miejscowych władz liczne nagrody i dokonało zakupu i czynników społecznych zorgani­ eksponatów do celów muzealnych. zowane zostało w Jarocinie (woj. * poznańskie) muzeum regionalne o Wystawa sztuki ludowej regionu charakterze etnograficznym. Urzą­ dzono j e w tzw. Skarbcu, według piotrkowskiego o t w a r t a była w l i ­ scenariusza O. Podlewskiego. U r o ­ stopadzie i grudniu w Muzeum w czystego otwarcia placówki m u ­ Piotrkowie. Przeważały eksponaty zealnej dokonano w d n i u 22 lipca. z zakresu t k a n i n y i stroju ludowe­ go; znalazły się n a wystawie także * rzeźby w drzewie, elementy zdob­ W ramach uroczystości j u b i l e u ­ nictwa wnętrza (wycinanki, pają­ szowych 18 wieków Kalisza o t w a r ­ ki), ceramika, pisanki. Starannie katalog zawiera wstęp to w tamtejszym muzeum dział wydany etnograficzny. Środków finanso­ wprowadzający w zagadnienia sztu­ w y c h dostarczyło Prezydium 'Po­ k i ludowej regionu (w oprać, mgra wiatowej Rady Narodowej. Sce­ J . P. Ęekowskiego) oraz spis i n w e n ­ nariusz ekspozycji opracował S. tarzowy eksponatów. Błaszczyk. Obejmuje ona: budów61 �W październiku i listopadzie ot­ w a r t a była w Rawie Mazowieckiej wystawa sztuki ludowej regionu rawskiego, zorganizowana stara­ niem Wydziału K u l t u r y W R N w Łodzi, Inspektoratu Oświaty w Ra­ wie Mazowieckiej i Muzeum Arche­ ologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Wystawa obejmowała t k a ­ ninę, haft, strój, ceramikę, kraszan­ k i , w y c i n a n k i oraz inne elementy zdobnictwa wnętrza. Dominowały eksponaty pochodzące z południo­ wej części powiatu — z okolic Inowłodza, Lubochni, Rzeczycy i Krzemienicy; do najbardziej inte­ resujących eksponatów należał ze­ spół tkanin współczesnych. Wystawę poprzedziły przygoto­ wawcze badania terenowe, prze­ prowadzone przez mgra J . P. Dekowskiego, kustosza Muzeum A r ­ cheologicznego i Etnograficznego w Łodzi, oraz mgra J . Jastrzębskiego, kierownika Muzeum w Tomaszo­ wie. Katalog wydany przez organi­ zatorów wystawy zawiera krótki wstęp wprowadzający (w oprać. J. P. Dekowskiego), opis i n w e n t a ­ ryzacyjny eksponatów (w oprać. B. Kowalca) oraz 10 ilustracji fo­ tograficznych. * W listopadzie o t w a r t o w Pozna­ niu wystawę sztuki ludowej L u ­ belszczyzny. Wystawa pomyślana była j a k o jedna z imprez akcji wymiany kulturalnej województw wschodnich i zachodnich w ramach obchodów Tysiąclecia. Organizato­ r a m i wystawy były Muzeum w L u ­ blinie oraz Wydział K u l t u r y W R N w Lublinie. Zgromadzono ponad 300 eksponatów z zakresu cerami­ k i , tkactwa i stroju ludowego, rzeź­ by, zdobnictwa wnętrz (wycinanki, k w i a t y itp.) oraz wyrobów k o w a l ­ skich i pisanek. Scenariusz wysta­ wy opracowali: W. Brajewska, I . Iskrzycka, J . Obtołowicz i E. Pol. Wydano katalog wystawy. W listopadzie zorganizowano w Tczewie, staraniem Wojewódzkiego Domu Twórczości Ludowej i k a r t u ­ skiej CPLiA, wystawę kartuskiej sztuki ludowej. Pokazano ceramikę, plecionki z korzenia i słomy, hafty i meble wykonane przez twórców ludowych z Kościerzyny, Wdzydz, Chmielna i Kartuz. * W listopadzie w muzeum regio­ n a l n y m w Kartuzach odbyła się wystawa kaszubskiej sztuki ludo­ wej. • 62 W g r u d n i u o t w a r t a była w K a t o ­ wicach wystawa rzeźby i m a l a r ­ stwa górników z kopalni „Wieczo­ rek". W dziale malarstwa pokaza­ no m. i n . ostatnie prace Ociepki, Pawła Stolorza, Pawła Wróbla, Antoniego Jaromina i Ottona K l i m ­ czaka. * Wydział K u l t u r y W R N w Rzeszo­ w i e wspólnie z W o j . Kom!. K u l t Fiz. i T u r y s t y k i zorganizował k o n ­ kurs n a pamiątkarstwo ludowe i artystyczne Ziemi Rzeszowskiej. Pierwszy etap konkursu zakończo­ no w g r u d n i u 1960 r. Na konkurs wpłynęło ponad 250 prac z zakresu garncarstwa, koronkarstwa, rzeźby w drzewie, zabawek, metaloplasty­ k i , drobnej galanterii i t p . W y k o ­ nawcami b y l i w większości twórcy l u d o w i . Najliczniej reprezentowana była ceramika (m. i n . prace g a r n ­ carzy ze w s i Zalesie, Medynia Gło­ gowska i Pogwizdów — pow. Rze­ szów). Eksponaty z zakresu cera­ m i k i należały do najwartościow­ szych pod względem artystycznym. Plastycy zawodowi s t a n o w i l i nie­ stety n i e w i e l k i procent uczestników konkursu, a prace i c h n i e zawsze reprezentowały najwyższy poziom. Wyróżniły się t u dodatnio prace art. piast. M a r i i Czarneckiej z K r a ­ kowa. Otrzymała ona I nagrodę Ministerstwa Kultury i Sztuki. Ogółem na nagrody wydatkowano 53 000 zł, nagrodzono ponad 100 osób. nych przez siebie wyrobów a r t y ­ stycznych. Znaczny procent ekspo­ zycji stanowiły prace twórców l u ­ d o w y c h : ceramika, tkaniny, d r e w ­ niane przedmioty zdobione. * W gmachu ratusza w Gdańsku w dniach 27 i 28 grudnia 1960 r. o d ­ był się pokaz sztuki ludowej osied­ leńców z Wileńszczyzny zamieszka­ łych na terenie województwa gdań­ skiego. Eksponowano t k a n i n y t r a ­ dycyjne i współczesne oraz — w niewielkiej ilości — haft i cera­ mikę. W ramach w y m i a n y k u l t u r a l n e j między województwem l u b e l s k i m a okręgiem l w o w s k i m o t w a r t a była w listopadzie w e L w o w i e wystawa sztuki ludowej Lubelszczyzny obej­ mująca tkaniny, stroje, ceramikę, wycinanki, pisanki, kowalstwo artystyczne i sztuczne k w i a t y . W L u b l i n i e natomiast odbyła się w y ­ stawa sztuki ludowej U k r a i n y , zor­ ganizowana przez Ukraińskie M u ­ zeum Sztuki Ludowej w e Lwowie. Do najciekawszych eksponatów na­ leżały t u zabytkowe k i l i m y połtawskle z końca X V I I I w., w y r o b y z zakresu zdobnictwa w drzewie z Zakarpacia ( X I X w.) i X I X - w i e c z na ceramika kijowska. * Wystawa sztuki Eskimosów k a ­ nadyjskich, eksponowana wiosną 1960 r. w Warszawie, przeniesiona została następnie do i n n y c h miast W grudniu o t w a r t o w M u z e u m polskich: w listopadzie o t w a r t a by­ Etnograficznym w K r a k o w i e w y ­ ła w K r a k o w i e , w grudniu — w stawę poświęconą historii szopki Lublinie. krakowskiej. Ilustrowała ona po­ szczególne stadia rozwoju szopki aż do c h w i l i obecnej. Wystawione Różne eksponaty pochodzą z Muzeum Etnograficznego oraz M u z e u m H i ­ Prof. d r M a r i a Znamierowskastorycznego w K r a k o w i e . Szopki Prufferowa otrzymała za całokształt już n i e istniejące zrekonstruowano pracy naukowo-badawczej i orga­ w pracowni konserwatorskiej M u ­ nizacyjnej w dziedzinie muzeal­ zeum Etnograficznego. n i c t w a i etnografii jedną z 7 na­ gród m . Torunia d l a twórców i działaczy k u l t u r a l n y c h . 17 grudnia odbył się w K r a k o w i e * tradycyjny konkurs szopek. Zapre­ zentowano ogółem 48 szopek. Trzy równorzędne I nagrody przyznano: Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki Władysławowi Wiatrowi, Włady­ przyznało nagrody 36 twórcom l u ­ sławowi Turskiemu i A d a m o w i K u - d o w y m — autorom prac ekspono­ dasowi. Poza t y m przyznano 6 n a ­ w a n y c h n a wystawie „Inwencje l u ­ gród drugich, 10 — trzecich i 11 dowe w polskim w z o r n i c t w i e arty­ nagród czwartych. stycznym". Z a prace w zakresie włączania inwencji plastycznej * twórców l u d o w y c h do wzornictwa przemysłowego otrzymały nagrody Spółdzielnia C P L i A „Sztuka Be­ 2 wieloletnie pracownice Instytutu skidzka" w Bielsku-Białej zorgani­ Wzornictwa Przemysłowego — art. zowała w grudniu w pawilonie w y ­ piast. L i d i a Buczek i A l i c j a Le­ s t a w o w y m ekspozycję produkowa­ wińska. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e864aa9a229a18c7c8a7c4db843f819.pdf 04146a568e290db8c6286fae2ea99ff0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3999 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3742 Title A name given to the resource Summary / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1, s. 63 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S QUARTERLY PUBLISHED N. 1 H F BY THE A R T INSTITUTE O L K OF T H E POLISH Y E A R BOOK X V SUMMMARY OF ARTICLES Jacek Olędzki — THE ANNUAL BAKING RITUAL CAKES I N SOUTH-EAST P O L A N D A ACADAMY R T O F SCIENCES 1961 OF the feast day o f the H o l y T r i n i t y i n Prostynia. There is an o l d legend attached to this t r a d i t i o n up t o this very day that the H o l y T r i n i t y appeared i n Prostynia The custom of baking cakes i n the f o r m of on a goat. T h e age o f this legend proves that the figures and symbolical-imaginary shapes, until magic function o f the r i t u a l cakes must have died recently connected w i t h magic rites, has survived out earlier i n Podlasie than t h e r i t u a l function o f in the south-east of Poland as a custom observed the " N o w e l a t k a " i n K u r p i e and Mazury. at the New Year, T w e l f t h Night and the Annuncia­ I n t h e d i s t r i c t o f Bielsk Podlaski, r i t u a l cakes tion of the Blessed V i r g i n Mary. The motifs of the were baked i n the f o r m o f a five-fingered stork's cakes baked at the New Year and f o r T w e l f t h Night foot (fig. 42); there were also some made i n the were things that had material value i n t h e villages f o r m o f a g r i c u l t u r a l implements (fig. 43, 44). T h e and were connected w i t h stock breeding o r hunting. custom o f baking these r i t u a l cakes was preserved So the villagers shaped the cake dough i n t o cows, up to the end o f t h e 19th century on the day o f the oxen, bulls, and calves (fig. 1, 2, 5), horses a n d foals Annunciation of t h e Blessed V i r g i n , when the people (fig. 3, 4, 6, 7, 9, 13), sheep, ewes a n d lambs (fig. greeted the r e t u r n i n g storks, w h i c h according t o the 10—12), poultry (fig. 14, 17, 22); sometimes pigs old folk sayings were t h e protectors o f farms. I n (fig. 15, 16) or dogs (Fig. 11). I n some cases the cakes recent years this custom has lost its magic meaning represented forest animals such as stags (fig. 25—26). and the "Stork's Feet" are only baked to celebrate roe-deer and goats (fig. 27, 30). A l l these figures the coming of Spring. I n the village o f Sokółka and were called "Nowe l a t k a " (New Year Cakes). This the surrounding districts, the custom o f baking was the name o f one k i n d of cake made i n the f o r m " L a r k s " o n the day o f the Annunciation of t h e of a ring w i t h either just animals round i t o r w i t h Blessed V i r g i n has been preserved to this very day. a shepherd surrounded b y animals (fig. 20—22). This The "Stork's Feet" and "Nowe L a t k a " are baked ring was once the symbol o f a magic ring. Another f r o m wholemeal o r r y e flour, w h i l e the goats are group of motifs is connected w i t h f a m i l y life — made exclusively f r o m wheat flour. I n Ostrowa Ma­ representing " M a n " , "Woman", " C h i l d " and wedding zowiecka, they are painted after baking. The shaping rings. Sometimes there is a scull, cross and ladder of a l l forms o f r i t u a l cakes begins f r o m m a k i n g the representing death (fig. 31—32). rough shape; t h e n i t is modelled and lastly details In the second half of the 19th century the custom are added. T h e consistency o f the dough had a n of baking ritual cakes i n Warmia, Mazury and K u r p i e influence o n the form, w h i c h developed towards still had great significance. A t t h e New Year i t was very broad forms o f artistic expression. said i t o have magic power; the k i n d and number of The K u r p i e and Mazury r i t u a l cakes also have animals on the r i n g were supposed to contribute to counterparts i n other parts o f the country (Kujawy, increasing the number of young animals that w o u l d parts o f Małopolski) w h i c h proves that t h e custom be born. The cakes were shaped b y the men w i t h was widespread i n m a n y parts o f Poland. We f i n d the ceremonial assistance o f members o f the family. analogical examples i n the r i t u a l cakes baked i n the Some of the cakes were kept i n a place of honour Łużyc region and i n Czechoslovakia, Yugoslavia and for the whole o f the following year to ensure Bulgaria. I n spite o f this s i m i l a r i t y , the Mazury and prosperity. Sometimes they were used i n the practice K u r p i e r i t u a l cakes are an original phenomenon of magic rites — to safeguard the animals f r o m o w i n g to the exceptional w e a l t h o f motifs connected sterility. Then again they were used f o r telling w i t h t h e peasants'farm l i f e a n d the realistic w a y fortunes. they are represented. A t the end o f the 19th century, the magic signi­ ficance of the r i t u a l cakes began t o d i e out. They Jerzy Czajkowski — T H E L A S T BARDIÓW POTTER were only baked to keep up the o l d traditions, and Bardiów, a historical l i t t l e town on the ancient since the last w o r l d w a r these " N o w e l a t k a " have Polish-Hungarian route, w a s once a pottery centre been made i n several K u r p i e villages f o r competitions that played a n i m p o r t a n t role i n the development of and exhibitions o f folk art. A p a r t f r o m the " N o w e folk culture both i n Slovakia and i n the neighbouring latka" another k i n d o f cake was baked called Polish territories. I t was the meeting place on market "Fafernuchy" and although they gradually ceased to days f o r t h e people f r o m both sides o f the Car­ be used for magic practices people w e n t o n baking pathians, and the Bardiów pottery found many ready them because they were very tasty. buyers i n Poland — i n the southern part o f Rzeszów The "Pros'tynia Goats", baked i n t h e village of Voivodship and p a r t o f Cracow Voivodship. Prostynia, are a counterpart o f t h e "Nowe l a t k a " . The pottery trade existed i n Bardiów u n t i l 1928. They are traditionally l i n k e d w i t h the Podlasie region A l l k i n d s o f pots, jugs, cups, plates, bowls, cand­ and sold on religious feast days and at fairs. For lesticks, baking moulds, painted and glazed toys and commercial reasons they have n o w become stan­ even ornamental tiles were made there. Ferruginous dardized and there is n o t such a w e a l t h o f motifs medium fat clay was used b y the potters. Each potter as w i t h the "Nowe l a t k a " . They represent sheep, designed his o w n decorative motifs, most frequently horses, dogs, goats and stags (fig. 34—39). For several taking t h e w o r k o f his father o r grandfather as dozen years t h e b a k i n g o f "Prostynia Goats" has a model o r copying the ornamental motifs of other been confined exclusively to Ostrowa Mazowiecka, potters seen at the market. Some o f the pottery was and their production has become a source of income sold on the spot and a lot was sold all over Slovakia to many of the poorest families. Their o r i g i n however and Poland. T h e demarcation o f the Polish-Czecho­ is most probably l i n k e d up w i t h the o l d magic rites. slovak frontier after the First W o r l d War, cutting The sale of the „goats" is t r a d i t i o n a l l y connected w i t h es �off the Polish market, as w e l l as the reduction i n the prices of clay products caused a drop i n pro­ duction and hastened its disappearance. Jan F r a n kovic, who gave this information to the author, is the last potter i n Bardiow. He keeps to the t r a d i t i o n a l forms and decorative technique i n his wide assortment of pottery. His pots are usually painted and glazed, mostly multi-coloured, i n b r o w n , green, w h i t e and blue. A frequently used decorative element is the 'spot" appearing i n various sizes and arrangements (fig. 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9), and also the „herring-bone" motif (fig. 3, 4, 5, 7). Birds are painted on the bottoms of bowls and plates (fig. 2, 3). This article is aimed at d r a w i n g the attention of research workers to the possibility of mutual infiltration i n t h e ceramic ware on both sides of the Carpathians, w h i c h is confirmed by Frankovic's information about potters copying the ornamental motifs of others seen at markets. Paul Henri Stahl — T H E SUN, MOON A N D STARS I N R U M A N I A N F O L K A R T OF T H E 19th CENTURY A l l through the centuries, celestial phenomena have given rise to legends and beliefs w h i c h are also reflected i n art. Star motifs are found i n European folk art. The author of this article discusses the occurrence of these motifs i n Rumanian folk art, emphasizing their connection w i t h the cosmogonic conceptions of ancient times. The most common motif is the sun. w h i c h was the object of widespread cult and w i t h w h i c h a number of rites were con­ nected. M y t h i c a l reliefs testify to the pre-historic origin of this cult i n Rumania. Ancient beliefs and artistic imagination gave anthropomorphic representations of the sun. The most simple representation of the sun is a circle, found i n ceramic ware, wood carvings, on gates, coffers, articles of everyday use and on votive m o ­ numents. Anthropomorphic elements are often d r a w n i n t h e circle (eyes, nose, mouth), these elements being found most frequently, on votive monuments. The centre of the circle is often accentuated, and it is surrounded by rays, v a r y i n g i n number. I n a number of cases, there are several concentric circles. These forms are imost common i n wood carving. Forms where t h e rays are bent inwards inside the circle or where the rays d o not radiate from one central point are n o t frequent, b u t are found i n painted Easter eggs and sometimes i n icons. Other forms rarely found are the sunflower — i n woven fabrics and ceramic w a r e — and the horse motif — l i n k e d up w i t h the sun i n legends. I n Rumanian folk art, t h e moon m o t i f is not found so frequently as the sun. Magic powers were attributed to the moon, w h i c h gave rise to various superstitious customs. I t is always shown as the new moon. The n e w moon m o t i f is often found i n icons painted on glass and i n church m u r a l paintings. I t is rarely found i n ceramic ware. The star m o t i f is l i n k e d u p w i t h age-old beliefs. I t takes various forms i n f o l k art. Very common is the star carried by carol singers — a n d this applies to the whole of Europe. The star motif is used, very often i n ceramic ware, where its o r i g i n can be traced to Byzantine ceramic ware. I t is also found i n icons, on Easter eggs, very frequently i n fabrics, but rarely in wood carvings. There are special legends about the " M i l k y Way" — this m o t i f is used i n pottery. The analysis made justifies the statement that the above-mentioned motifs are w i d e l y used i n almost a l l kinds of Rumanian folk a r t i n a l l regions, and that these motifs w h i c h today are of an exclusi­ 64 vely decorative character, have their o r i g i n i n ancient cosmogonic conceptions w h i c h were not only confined to Rumania. Thus, analogous motifs can be found i n the a r t of various European nations, although t h e v a r y i n g development of the different communities changed their meaning at different periods. Zofia Barbara Głowa — D E C O R A T I V E F O L K I R O N ­ W O R K I N T H E OPOCZNO D I S T R I C T Decorative m e t a l - w o r k i n the Opoczno district is not so rich and varied as the weaving and embroidery of these parts; i t is only found on doors andi carts and, i n a few rare cases, at t h e tops of shrines and crosses. The decorative i r o n w o r k on doors is found on lock settings, w h i c h are cut i n various shapes (plate 1.). The surface of the lock settings is very rarely ornamented. On the carts, the m e t a l parts of the shaft are ornamented (fig. 5.). The i r o n - w o r k of the shaft brackets is cut i n decorative shapes. The surface of the i r o n w o r k at the f r o n t of the cart is usually decorated w i t h a stamped design made up of t h e most simple elements (fig. 8.). There are striped patterns (plate I I ) and centrifugal designs on round or ellipsoid discs (plate I I ) . The composition of the m e t a l - w o r k ornamentation on carts lays emphasis on purely decorative form. This ornamented i r o n - w o r k was always executed by the local black­ smith. According to the i n f o r m a t i o n gained., the fashion of ornamenting carts came f r o m the Mało­ polski region and died out after the outbreak of the First W o r l d War. Decorative i r o n - w o r k i n Opoczno district has many features similar to that found i n other parts of Poland; i n the south, the east and some parts of the n o r t h , and also i n west Poland and Silesia. Maria Przeździecka —• W I N C E N T Y F L A K , SELFT A U G H T SCULPTOR A m o n g self-taught r u r a l sculptors, Wincenty Flak (born 1871 died 1943) occupied a special position because his creative w o r k developed outside his own m i l i e u and d i d n o t f o l l o w t h e t r a d i t i o n a l forms of f o l k a r t . He sought purchasers for his w o r k i n "higher spheres". W i n n i n g a competition f o r a church sculpture i n 1913, w h i c h established h i m the repu­ tation of a talented self-taught sculptor, aroused his ambitions. I n the same year he executed a carved " p i c t u r e " for the Pope, and i n 1914 made a sculpture for the Emperor and transported i t to h i m i n Vienna. His artistic plans became m o r e a n d more ambitious and about 1920 he undertook to m a k e a monumental sculpture called „The Resurrection of Poland" on w h i c h he w o r k e d t i l l his death. Flak's smaller sculptures w e r e also mostly destined for " w o r t h y " purchasers, be they churches or r u l i n g personages such as Marshal Piłsudski, President Mościcki, Marshal Rydz-Smigły and even H i t l e r . Flak d i d n o t make any religious sculptures for wayside shrines o r cottage rooms. He d i d lay and church wood carvings, sculpted figures for churches, as w e l l as portraits, bouquets of flowers and carved religious and lay "pictures". He always d i d his sculptures i n l i n d e n wood, leaving the natural polished wood surface, only ornamenting t h e m some­ times w i t h engraving or stencilled designs. He used stencils of cardboard and p l y w o o d for decorative elements that were repeated m a n y times. When sculpting figures, he first sketched the outline on the wood i n pencil. As Flak's sculptures d i d not f o l l o w the traditions of folk art, its subjects, forms a n d motifs, they were not sought 'after by the r u r a l people a n d d i d not have any influence on the development of local sculpture. �CZASOPISMA I N S T Y T U T U S Z T U K I wydawane PAN przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zl, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 z!, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , około 100 str. d r u k u , kilkanaście ilustracji. Cena 10 zł, prenumerata półroczna 20 zł, roczna — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. d r u k u , liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRENUMERATA Zamówienia i przedpłaty na prenumeratę przyjmowane są w terminie do d n i a 15-go miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury „Ruchu". Można również zamówić prenumeratę dokonując wpłaty na konto P K O n r 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch" — Warszawa, u l . Srebrna 12. Cena prenumeraty za granicę jest o 40 /o droższa od ceny podanej w y ­ żej. Przedpłaty na tę prenumeratę p r z y j m u j e na okresy półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Eksportu i I m p o r t u „Ruch" w Warszawie, Wilcza 46, k o n t o 2-6-71 w Narodowym B a n k u Polskim w Warszawie, ul. Warecka 10. <) SPRZEDAŻ Egzemplarze zdezaktualizowane można nabyć w sklepie „Ruchu" przy u l . Wiejskiej 14 w Warszawie. Zamówienia spoza Warszawy należy kierować d o Centrali Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch", War­ szawa, u l . Srebrna 12. Aktualne numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N w większych księgarniach miast wojewódzkich. Białystok — L i p o w a 43 Bielsko — Dzierżyńskiego 33 Bydgoszcz — 1 Maja 17, D w o r ­ cowa 14 B y t o m — Kościuszki 4 Chorzów — Wolności 13 Częstochowa — A l . N M P 8 Gdańsk-Wrzeszcz — Grunwaldz­ ka 8 Gdynia — Świętojańska 47 Gliwice — Zwycięstwa 31 Grudziądz — Rynek 13 Inowrocław — Królowej J a d w i ­ gi 31 Kalisz — Śródmiejska 14 Katowice — Warszawska 11 Koszalin — Młyńska blok 12 Kielce — Sienkiewicza 30, Sien­ kiewicza 60 Kraków — Podwale 6 Lublin — K r a k o w s k i e Przed­ mieście 68 są do nabycia Łódź — Piotrkowska 102a Poznań — Marcinkowskiego 21, A r m i i Czerwonej 37 Przemyśl — Franciszkańska 19 Radom — Żeromskiego 27 Rzeszów — Kościuszki 3 Słupsk — PI. Zwycięstwa 11 Sandomierz — płk. Skopenkł 4 Sopot — Bohaterów Monte Casino 26 Sosnowiec — Czerwone Zagłę­ bie 23 Toruń — Rynek Staromiejski 30 Warszawa — K r a k o w s k i e Przed­ mieście 7, Kredytowa 9, Pięk­ na 31/37, Bracka 20, Nowy Świat 35, Rynek Starego Miasta 22/24. Włocławek — 3 M a j a 25 Wrocław' — Kuźnicza 42 Zabrze — Wolności 276 Stołeczne Z a k ł a d y G r a f c l z n e . Z . W. W - w a , Podchorążych 39. Z a m . 858. P a p . i l u s t r . k l . I I I , 120 g A l + k a r t o n biały k l . I I I , 220 g. B I . N a k ł a d 1320 egz. S-67 D r u k ukończono w m a r c u 1961 r. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5b859bcb2349764ed710de6d7dadf012.pdf 1769f0388c632e39e998a4fa05e30b65 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:236 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:207 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje/ LUD 1962 t.48 Description An account of the resource LUD 1962 t.48, s. 451-562 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPRAWOZDANIA JOZEF RECENZJE GAJEK PODSUMOWANIE Referat I plenarny TEZ MIĘDZYNARODOWEJ POMORZOZNA WCZEJ wygłoszony w dniu w S z c z e' c i n i e. KONFERENCJI 6 września 1960 r. w s tęp. Milenialny charakter Międzynarodowej Konferencji PomorzocLej P.T.L. A. Pomorze w perspektywie historycznej. Tezy autochtonizmu. Kultura pomorska jako pochodna łużyckiej. Rodzimość kultury grobów jamowych na Pomorzu. Rola Gepidów i Gotów na Pomorzu. Rola elementów połabskich w świetle antropologii. Rodzime elementy słowiJańskie 600-12,00 r. Rola Pomorza w X wieku w ujednoliceniu Lechitów. Rola Pomorza w kulturze i gospodarce polskiej. Proces upadku świadomości etnicznej Pomorzan. Periodyzacja dziejów Pomorza. B. P o m o r z e Z a c h o d n i e w ś w i e t l e r e t r o g r e s j i e t n o gr af i c z n y c h. Studia etnograficzne na Pomorzu. Językowe studia nad Połabszczyzną. Językowe studia na Pomorzu Wschodnim. Osiągnięcia językoznawstwa i folklorystyki. Osiągnięcia etnografii'. Osiągnięcia innych nauk. Zagadnienia demograficzne. Procesy adaptacji, akulturacji i integracji autochtonicznej. Plany badań naukowych na przyszłość. Llld •• I \ w s tęp. Obrady M~ędzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej dobiegły na plenum i w sekcjach końca. Stajemy przed końcowym aktem prowizorycznego bodaj podsumowania jej wyników. Zaszczyt ten przypadł mi z tytułu przewodnictwa w komisji naukowo-programowej, i z góry przepraszam wszystkich panów referentów, jeśli w pośpiesznej pracy sumującej pominąłem niektóre wyniki. Ograniczony czas podsumowania, niemożność uczestniczenia we wszystkich komisjach, a także późne nadesłanie przez autorów niektórych danych, muszą bodaj w części usprawiedliwić powstałe luki i nieścisłości, które uzupełnimy w szczegółowym wydawnictwie ze Zjazdu. �~52 Konferencja ta - pragnę to na wstępie podkreślić - jest przede wszystkim uczczeniem M i 11 e n n i u m P o lon i a e a zarazem uczczeniem piętnastoletniej rocznicy powrotu Pomorza do Macierzy. Jest także skromnym świętem 55-lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a zarazem jego piętnastolecia pracy w Polsce Ludowej. Z kolei parę słów o genezie samej konferencji. Geneza jej wyrosła z głęboko odczuwanych potrzeb intelektualnego środowiska miasta Szczecina, Koszalina i całego społeczeństwa pomorskiego. Już na Krajowej Konferencji Etnografów w Szczecinie, z okazji XXXII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zarysowały się pierwsze pomysły odbycia takiej konferencji. Wyniki obrad, opublikowane zostały w 1959 r. w miesięczniku "Szczecin". Pomysł będący wyrazem wspomnianych potrzeb, dojrzał w postaci wniosku Oddziału szczecińskiego PTL na XXXIV Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1959 r. w Olsztynie. W dyskusji nad wnioskiem podniesiono następujące argumenty przemawiające za potrzebą zwołania takiej konferencji: 1° Pomorze, jak i całość Ziem Zachodnich jest przedmiotem ataków dochodzących do głosu w Niemczech Zachodnich nacjonalistycznych kół rewizjonistów, którzy poprzez polityczne organizacje ziomkostw i przy pomocy usług niektórych uczonych niemieckich, urabiają opinię w Niemczech, a przede wszystkim na Zachodzie - o słuszności swych narodowych roszczeń terytorialnych. Nauka polska, oraz uczeni innych krajów stojący na gruncie postępowej myśli społecznej, winni dać odpór przeciwko zakusom na granicę pokoju Odra - Nysa. Właśnie Polskie Towarzystwo Ludoznawcze jako organizacja naukowa i społeczna jest powołane do tego celu. 2° Wspomniani uczeni niemieccy, zależnie od sytuacji politycznej i przedmiotu ataków, szermują dwoma rodzajami argumentów; raz powołują się na swe "odwieczne", lub nabyte prawa historyczne, a więc na "odwieczność etnicznego żywiołu germańskiego", czy też niemieckiego na tych ziemiach - wzglę- 453 dnie powołują się na swą pionierską rolę gospodarczą lub kulturalną. Jeśli z tych czy innych powodów taka argumentacja zawodzi, wówczas uciekają się oni do oceny istniejącej rzeczywistości, jakoby w imię interesów Europy, Niemiec, a nawet _ obłudnie - w imię interesów Polski. Interesy te ubiera się w postać rozważań gospodarczych, demograficznych, etnicznych jak np. rozważania na temat mitu "bezdomnych członków ziomkostw". Podkreślić przy tym należy, że te rzekomo narodowe aspiracje i rzekoma troska o całą Europę maskują atak przeciwko demokracjom ludowym, przeciwko ładowi społecznej sprawiedliwości - i że ta właśnie treść stanowi istotną wagę w grach międzynarodowej dyplomacji. Zadaniem Konferencji jest w miarę możliwości o ś w i e t l i ć t e g o r o d z a j u m i t Y n a u k ow e g o d z ą ce w p ok ó j ś w i a ta. 3° Właściwe, naukowe a więc udokumentowane zajęcie stanowiska jest niejednokrotnie utrudnione, gdyż Ziemie Zachodnie, a zwłaszcza Pomorze Zachodnie nie były do II wojny światowej dostatecznie źródłowo zbadane przez naukę polską w zakresie archeologii, etnografii, antropologii, językoznawstwa. Niedostępne były archiwa i materiały. Nauka niemiecka zaś nie zawsze docierała, lub nie zawsze chciała dotrzeć do wszystkich źródeł, zwłaszcza do tych, które nie poświadczały apriorycznych założeń o odwieczności, lub o prawach nabytych prze2. naród niemiecki do tych ziem. Świadczy o tym na przykład traktowanie Pomorza w niemieckich atlasach etnograficznych, czy też studia i monografie nad przemianami narodowościowymi na Pomorzu. Była to historia żywiołu niemieckiego a nie całości społeczeństwa pomorskiego. A przecież takie właśnie jednostronne informacje niektórych uczonych niemieckich stanowią podstawę dla badań zachodnioeuropejskich, dla nauki i publicystyki. Dopiero po II-ej wojnie światowej, to jest w Polsce Ludowej, rozpoczęto systematyczne badania ocalałych z pożogi wojennej pomorskich archiwów. Rozpoczęto badania wykopaliskowe, trwają również badania etnograficzne, językoznawcze zwłaszcza toponomastyczne i badania antropologiczne. Są one �454 jeszcze dalekie od ukończenia i syntetycznego ujęcia wyników, ale już w tym stadium rozwiewają one mit o historycznych prawach narodu niemieckiego do Pomorza, a oświetlają dramatyczny przebieg walki żywiołu lechickiego. Tymczasowe podsumowanie nauki polskiej i konfrontacja wyników z osiągnięciami p o s t ę P o w Y c h u c z o n y c h n i e m i e c k i c h, a także czeskich i innych, pozwoli określić niedobory nauki w zakresie pomorzoznawstwa, co będzie również wartościowym osiągnięciem teoretycznym, mającym swój walor praktyczny. 4° Po II-ej wojnie światowej, Pomorze - jak również przeważna część zachodnich województw polskich stała się terenem masowej migracji, i to w skali tak wielkiej, jakiej Europa nie widziała od czasu wędrówek ludów. Napęczniało więc i województwo szczecińskie i koszalińskie ludnością (około 650/0)z Polski centralnej oraz dawnych kresów (około 25°/(1). Ludność ta osiedlona w innych warunkach geograficznych, różniąca się początkowo w swoich zwyczajach i nawykach przeżywa obecnie intensywny proces integracji i adaptacji, przy czym znamionuje ją młodość i wielka dynamika demograficzna. Cały ten proces migracji, adaptacji i integracji - jest jednym z naJ ciekawszych zjawisk z teoretycznego p u n k t u w i d z e n i a. Jest to nowa rzeczywistość etniczna, której charakter i sens propaganda niemiecka próbuje zniekształcić. Zresztą nie chodzi tu tylko o odparcie nieprzyjaznych opinii niektórych socjologizujących pisarzy i badaczy niemieckich, ani nawet tylko o cele teoretyczne, lecz również o rozpoznanie tych procesów z punktu widzenia nauki dla celów praktycznych, a mianowicie dla celów· naszej aktualnej polityki gospodarczej i kulturalnej. W czasie wspomnianej już dyskusji podniesiono również że Konferencja Pomorzoznawcza winna się stać pomostem dla zacieśnienia stosunków naukowych z postępowymi uczonymi niemieckimi NRD, którzy w oparciu o nowoczesny aparat metodologiczny i światopogląd sprawiedliwości społecznej, przezwyciężyli tradycyjne nawyki nacjonalistycznej nauki niemieckiej i stanęli na gruncie granicy pokoju. 455 Rozważania te zostały przyjęte na marcowej konferencji, odbytej w 1960 roku w Szczecinie, określają~ej. główn~ ~r?blematykę Zjazdu. Sprowadza się ona do zagadmema d z l e J o.w e tn i c z n y c h P o m o r z a, do dziejówetnosu, który był Jedn~ z podstawowych składników narodu polskiego. Z~pi~ł to naJtrafniej XI-wieczny kronikarz kijowski Nestor, zalIczając Polan. Łuticzów, Mazowszan i Pomorzan do Lęchów (Lachów). W okresie tworzenia się narodu i państwa polskiego, a więc w X-tym do XII-go wieku Pomorze i Pomorzanie odegrali du~~ rolę. Jaką? Określały to referaty i dyskusje naszej konferenC)l, utrwalone również w aktualnych wydawnictwach przygotowanych na Konferencję Pomorzoznawczą. Jednakże nasza Konf~rencja Pomorzoznawcza nie może się ograniczać tylko do sP?)rzenia wstecz do odtworzenia dziejów Pomorzan, do okresu Ich prężności i rozkładu świadomości etnicznej, do określenia ich funkcji politycznej, gospodarczej i kulturalnej w stosunku do całej Polski. Równorzędnie do retrospektywnej koncepcji z.jazd~, zarysowała się konieczność spojrzenia na powstałą po II-ej wo~nie światowej n o w ą r ze c z y w i s t ość e t n i c z n ą, w ktorej ponad 400/0 osób urodziło się i wychowało na Pomorzu i dla których ten kraj jest krajem ojczystym, krajem lat dziecinny:~. Pracą ich rąk i umysłów zmienia się Pomorze coraz szybcie~, nabierając ogólnopolskiego kolorytu. Rodzi się sentyment do WSl, miast i miasteczek, patriotyzm lokalny w szlachetnym tego słowa znaczeniu. Badania nad tą współczesną rzeczywistością stwarzają możliwość p r o s p e k t Yw n e g o spojrzenia w przyszłość. A więc przeszłość i teraźniejszość stosunków etnicznych, ich znaczenie dla stabilizacji granicy pokoju na Odrze i Nysie, granicy przyjaźni polsko-niemieckiej, były główną problematyką odbytej Konferencji Pomorzoznawczej. Już na wspomnianych konferencjach wstępnych zdawano sobie sprawę, że chociaż przedmiotem obrad Konferencji Pomorzoznawczej są zagadnienia etniczne, to jednak etnografowie skupieni w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym nie byliby w stanie sami oświetlić kompleksowo tego problemu, to też postano- �456 457 wiono zwrócić się do archeologów, historyków, antropologów, językoznawców i socjologów z prośbą o współudział w konferencji. Na apel Towarzystwa zgłoszono 120 referatów, a nadesłano przeszło 90 prac. Rozmiar nadesłanych materiałów zmusił Komitet Naukowy Konferencji Pomorzoznawczej do podziału obrad na 5 komisji specjalistycznych: archeologiczno-antropologiczną, etnograficzną, historyczną, językoznawczo-folklorystyczną i socjologiczno-demograficzną. Mocny oddźwięk uczonych polskich, czeskich, niemieckich i innych, świadczy dobitnie, że konferencja o takiej problematyce była nie tylko potrzebą Szczecina, ale zamówieniem społecznym całej Polski. Określony profil Konferencji Pomorzoznawczej został szczegółowo przedyskutowany i zatwierdzony na marcowym posiedzeniu organizatorów Zjazdu oraz zaakceptowany przez powołaną w tym celu komisję naukowo-programową. * Problematyka etniczna i etnograficzna, tak w perspektywie progresywnej jak i retrogresywnej przewinęła się przez wszystkie sekcje, zmierzając do oświetlenia minionych procesów historycznych i kul turowych. W rozważaniach archeologicznych raz jeszcze wrócono do problemów pochodzenia i praojczyzny Słowian; skonfrontowano raz jeszcze tezyautochtonistów i allochtonistów; zwolenników i przeciwników słowiańskości kultury łużyckiej. Było to zresztą konieczne po negatywnym ujęciu tego problemu przez H. Ułaszyna i nowej redakcji koncepcji allochtonicznej przez Kazimierza Moszyńskiego. Siedemnaście szczegółowych referatów archeologicznych i antropologicznych znalazło odbicie w referacie prof. dr Józefa K o s t r z e w s k i e g o wygłoszonym na inauguracyjnym plenum. Tu ograniczam się tylko do odnotowania linii generalnych i nowatorskich osiągnięć w zakresie tej tematyki. Stwierdzono więc, że: 1. Kultura łużycka jest niewątpliwie wytworem ludności prasłowiańskiej; świadczy o tym ciągłość zaludnienia i argumenty antropologiczne oraz fakt, że wszystkie fazy tej kultury i wszystkie tej kultury pochodne są zlokalizowane między Odrą - Wisłą· Za tym ujęciem świadczą dane botaniczne, językoznawcze, archeologiczne, antropologiczne a także tzw. "rubież etnograficzna". 2. Stwierdzono, że kultura przeworska, stanowiąca fundament kultury prapolskiej i kultura pomorska wywodzą się z kultury łużyckiej i że jest to ten sam żywioł etniczny, który stanowił substrat kultury łużyckiej. Uwypukliło się to również w referacie M. Sikory na temat zależności i wpływów ceramiki kultury łużyckiej i pomorskiej. Wartościowym wkładem w konferencję był także referat Stefana Wesołowskiego, podsumowujący badania nad osadnictwem grodowym w kulturze łużyckiej; dał on systematyczny przegląd form typów grodzisk, ich rozwoju, oraz stosunków społeczno-gospodarczych ludności użytkującej te grody. 3. Raz jeszcze przewinęła się w referatach sprawa przezwyciężenia m i t u o k u l t u r z e b u r g u n d z k i e j na Pomorzu. Za cenne osiągnięcie naukowe należy również uznać właściwe ujęcie treści, znaczenia i dziejów kultury jastorskiej i określenie jej stosunku do kultury łużyckiej, a zwłaszcza etnicznych skutków jej zaniku. Problematyka ta, zaznaczona w referacie prof. Kostrzewskiego, została szczegółowo rozwinięta w referacie Ryszarda Wołągiewicza. 4. W dalszym ciągu stwierdzono, że kultura wczesno-średniowieczna plemion polskich, jest rezultatem rozwoju i zmieszania się kultury przeworskiej i pomorskiej. 5. Kultura pomorska okresu późno-lateńskiego wczesnego żelaza i okresu wczesno-rzymskiego powstawała z miejscowej grupy kultury łużyckiej, przy czym w obrębie tej kultury rozwinął się pochówek jamowy, wcześniej i niezależnie od pochówku germańskiego, natomiast wykazujący związki z grupą oksywską· W odróżnieniu od reszty Polski, kultura pomorska nie została objęta oddziaływaniem kultury celtyckiej (radlica, żarna rotacyjne, piece garncarskie, hutnicze). Uczeni polscy i szereg Uczonych niemieckich (jak Narr, Egers, Keist, Reinecke i in.) odrzucili tezę a związku kultury pomorskiej z Bastarnami. �458 6. Rola Germanów, to jest Gepidów i Gotów została ujęta jako ważny epizod w dziejach Pomorza; pobyt ich należy do faktów bezspornych (do 180 lub do 250 r. n.e.). Stanowili tu oni warstwę najeźdźczą i panującą nad słowiańskim żywiołem autochtonicznym. Najazdy te wywołały ruchy ludności rodzimej w kierunku Kujaw. Po odejściu w kierunku południowo-wschodnim obcego żywiołu - ludność rodzima kontynuowała swój własny byt i kulturę. 7. Na marginesie tego zjawiska Jan C z e k a n o w s k i podniósł, że ekspansja Gotów ku morzu Czarnemu spowodowała u Słowian zachodnich i wschodnich szereg pożyczek językowych. Należy wnosić, że i kulturowych. W ten sposób potworzyły się powiązania kulturowe, tworzące istotę Słowiańszczyzny Północ-o nej, oraz rozluźnienie starych związków między Słowianami wschodnimi i południowymi. 8. Oiągłość kulturową w nowszych okresach (V i VI wiek) między późnym okresem rzymskim a wczesnym średniowieczem potwierdziła analiza ceramiki i ornamentyki. Niewątpliwie ten sam żywioł etniczny, to jest Słowianie północno-zachodni, kontynuował w obu okresach rozwój tej samej kultury. 9. Nie po raz pierwszy zresztą przedstawił J. C z e k a n o ws k i oryginalną tezę w odniesieniu do VIII-go i IX-go wieku. Na podstawie analizy czaszek z Ostrowia Lednickiego i Kruszwicy oraz Levego Hradca, stwierdzając duże podobieństwo tej serii do składu Słowian Połabskich - twierdzi, że rezultatem ekspansji ludności połabskiej ku południowi i południowemu wschodowi byli na terenach polskich Popielidzi, tak jak w Czechach Przemyślidzi. Autor widzi możliwość dalszej interpretacji, a mianowicie w ruchu alańskich Serbów i Chorwatów ku Bałkanom, właśnie na skutek ekspansji Połabian Meklemburskich, Rzucona koncepcja wymaga jednak dokładniejszej analizy, zwłaszcza określenia czasu pochodzenia materiału kostnego. Na wyszczególnienie zasługują poszukiwania toponomastyczne Wł. Filipowiaka; szkoda jednak, że rozważania te nie są również przedmiotem badań językoznawczych. Czasy późniejsze od X wi·eku były przedmiotem referatów 459 i dyskusji na sekcji historycznej, wśród których całościowe ujęcie dał referat prof. Gerarda L a b u d y. Ciekawe pogłębienie naświetlenia XVI i XVII wieku dały referaty historyków: Wachowiaka, Gierszewskiego i Topolskiego. Na szczególną uwagę zasłużyły także referaty kolegów niemieckich Joachima Mai'a, Giinthera Heidorna i Johannesa Kalischa. Tematyka, sposób jej potraktowania, obiektywizm najwyższej klasy wnoszą w konferencję nieprzemijające wartości - a dodam od siebie - że urzekły i ujęły uczestników Konfeflencji. Nawiązując do Konferencji Pomorzoznawczej z 1957 roku i do fleferatu swego pt. "Rodzime podstawy i obce nawarstwienia kulturowe w okresie feudalizmu" (600-1200 n.e.) prof. L a b ud a stanął na stanowisku tezy autochtonizmu Słowian między Odrą i Wisłą, (Jażdżewski, Kostrzewski, Rudnicki, Czekanowski, Spławiński), - podkreślił, że na Pomorzu, w dorzeczu Odry mamy do czynienia ze zjawiskiem kohabitacji, jako wynik przenikania grup germańskich na słabo zaludnione obszary Pomorza; tworzyły tu one obcojęzyczne enklawy kulturowe. Odejście ludności germańskiej w połowie pierwszego tysiąclecia, wywołało wstrząs gospodarczy i polityczny. Pozostała ludność słowiańska odbudowała życie gospodarcze, przebudowała ustrój społeczny i zmierzała do nowej organizacji politycznej (demokracje wojenne). Szybciej dokonywało się to na gruncie macierzystych ziem Zachodniej Słowiańszczyzny i spowodowało ruch osadniczy w kierunku zachodnim i południowym. Na gruncie tych zjawisk powstało w X W. feudalne państwo polskie. Pomorze jednak opóźniło się w ogólnym procesie tworzenia swego państwa feudalnego, i w tym leży późniejsza jego słabość ekonomiczna i kulturowa, która przyczyniła się w konsekwencji do osłabienia świadomości narodowej i słabszej odporności wobec germanizacji. Pomorze uległo w tym czasie wpływom zewnętrznym: 1) germańskim (Restgermanen, Skandynawowie, Wikingowie) 2) bałtyjskim (w zakresie żeglugi morskiej) 3) polańsko-mazowieckim i czeskim. Na obecnej konferencji profesor L a b u d a w świetnym referacie "Miejsce Pomorza Zachodniego w dziejach Polski" objął �460 problematykę pomorską od X wieku do chwili obecnej. Unaocznił on, iż wiek X był okresem w którym lechickie plemiona bałtyckie i centralne współzawodniczyły ze sobą o stworzenie jednolitego organizmu politycznego. Ostatecznie rola zjednoczyciela przypadła państwu Mieszka I, który w 970 roku włączył Pomorze do państwa polskiego. W sumie uczestnicy konferencji mieli możność poznać wypracowaną przez profesora G. Labudę periodyzację dziejów Pomorza Zachodniego z punktu widzenia znaczenia i funkcji tej dzielnicy w dawnym państwie polskim. Wyodrębnione 4 okresy zostały precyzyjnie scharakteryzowane, posiadają one szczególną wartość dla oceny procesów etnicznych na Pomorzu Zachodnim. Ujmując skrótowo wyróżniono: I. W pierwszym okresie (X-XIII w.) było Pomorze nie tylko przedmurzem Polski i szlakiem wymiany towarowej, ale i czwartym elementem lechickim uczestniczącym pośrednio lub bezpośrednio w procesie dojrzewania świadomości etnicznej tejże właśnie wspólnoty lechickiej. Referat profesora Kazimierza T y m i e n i e c k i e g o oświetlił ten okres historii od strony genezy i ukształtowania się miast pomorskich. Badania nad tym tematem wniosły wiele cennych przesłanek i analogii do zagadnienia prasłowiańskich grodów w Polsce, a nawet początku miast u wszystkich Słowian. Temat ten był również omawiany na sekcji archeologicznej. II. W drugim okresie (od XIV-XVII w.) pomimo rozluźnienia się stosunków politycznych między Pomorzem a Polską, trwa wzajemna zależność w zakresie produkcji wymiany towarowej oraz wymiany dóbr kulturalnych. Należy się spodziewać, że w tym okresie zasadnicza substancja etniczna Pomorza nie doznała poważniejszego uszczerbku mimo, że dynastia, kler, rycerstwo i mieszczaństwo obojętnie lub wrogo odnosiły się do procesu integracji Pomorza z Polską. Choć w okresie tym dominują wplywy gospodarcze i kulturalne niemieckie i mimo infiltracji do miast i wsi osadnictwa niemieckiego, Pomorze w zasadzie jest wtedy wciąż jeszcze przeważnie lechickie. Dużą winę w procesie odpadania Pomorza ponosi szlachta polska, dba- 461 I jącą w istocie o spław produktów rolnych i leś~ych do Szcz~cina a nie o ściślejsze powiązanie Pomorza z panstwem polsklm. Ł;twość reslawizacji osadników słowiańskich w XVI wieku w okręgu kościerskim, wałeckim, człuchowskim dowodzi, że proces germanizacji na Pomorzu Zachodnim nie sięgn~ł .zbyt głęboko. Należy przypomnieć wyniki pracy docenta KaZImle~Za S l a s k i e g o; w Gryfinie w 1250-1350 r. na 447 nazwIsk 150-200 nazwisk nawiązywało do miejscowości rdzennych Niemiec, reszta była słowiańska. W XVI w. używanie języka pomorskiego i udział Pomorza w cechach rzemieślniczych i innych organizacjach, był przedmiotem prawnych zastrzeżeń i dyskryminacji. Ustawienie Pomorzan w niekorzystnej pozycji ekonomicznej, mimo dodatniego w tym względzie znaczenia reformacji, pogłębiło proces germanizacji, a skierowanie energii i działalności politycznej Polski na wschód, a zwłaszcza polityka inflancka (być może słuszna w tym okresie) stały się obiektywną przyczyną wyłączenia się Pomorza z orbity polskiej. Pod koniec drugiego okresu ludność była dwujęzyczna, ale opanowanie języka niemieckiego przez chłopów było słabe. III. Trzeci okres obejmujący wiek XVIII, XIX i XX do II wojny światowej cechuje nikły społeczny, ekonomiczny i kulturalny wkład Pomorza do pozostałych ziem polskich (zwłaszcza w okresie rozbiorów). Gospodarka kapitalistyczna w Niemczech, pozostawiła Pomorze na marginesie industrializacji, osłabiała je na rzecz rdzennych obszarów niemieckich, zwłaszcza na rzecz Nadrenii. Pomorze stało się okręgiem rolniczym, z ostro zarysowującymi się przeżytkami feudalizmu, ale stało się zarazem bazą wypadową imperializmu i militaryzmu pruskiego na wschód. Pomorze dostarczało głównie materiału ludzkiego dla poczynań militarnych, stąd rozbudowa sieci komunikacyjnej. Ale przede wszystkim ten okres cechuje świadoma, konsekwentna w najdrobniejszych szczegółach polityka g e r m a n i z a c J i, prusaczenia ludności rodzimej. I należy podziwiać, że mimo wszelkich represji świadomość etniczna, język, poczucie odrębności regionalnej i coś w rodzaju lokalnego patriotyzmu utrwaliło się i przechowywało. Na Pomorzu Wschodnim był to atak �463 462 skierowany przeciw Słowińcom, Kaszubom, Borowiakom i Kociewiakom. Droga prowadziła przez tworzenie latyfundiów junkierskich i nasilenia osadnictwa niemieckiego. Ale i ta polityka germanizacyjna uległa załamaniu w postaci "Ostf1uchtu" na rzecz coraz bardziej uprzemysłowionych prowincji Niemiec Nadrenii i Westfalii. W krótkim czasie zaistniała potrzeba nowych sił roboczych, zaznaczyło się to w postaci emigracji rolnej w międzywojennym dwudziestoleciu. Warto tu dodać, że eksterminacyjna polityka pruska dążyła do zacierania śladów słowiańskości. Osobne zarządzenia regulowały w szczegółach normy (np. budowlane); zacierały one stary słowiański charakter różnych dziedzin życia kulturowego a narzucały wzory obce. Stan ten rysuje się ostro w materiale etnograficznym. Na marginesie pozwalam sobie zwrócić uwagę, że np. w "Niemieckim Atlasie Etnograficznym" rejestrowano tylko celowo dobrane zjawiska kulturowe na Pomorzu a pomijano niekorzystne, z punktu widzenia pruskiej polityki kulturalnej zjawiska wiążące kulturę tego obszaru z kulturą reszty ziem polskich. Tym procesom wynaradawiającym szły na rękę również i tutejsze władze kościelne. I tak w II poło XIX w. milknie w kościele język polski w Główczycach, Lęborskiem i Bytowskiem, a granice świadomej Pomorszczyzny cofają się na wschód do Gardna, Słupi, Lęborka. Ostatecznie po tragicznym roku 193~ i 1939 zarysowały się plany wysiedlenia całej ludności pomorskiej i kaszubskiej. Zostały one jednak na szczęście przekreślone zwycięstwem oręża radzieckiego i polskiego. Zwycięstwo to a także korzystniejsze warunki stworzone przez industrializację Niemiec Zachodnich wytworzyły nową sytuację polityczną i społeczną na Pomorzu. * Okres od 1945 r. do chwili obecnej cechują ogromne przesunięcia demJgraficzne. W ramach gospodarki socjalistycznej przebiegają procesy adaptacji ludności do warunków zastanych, zjawiska integracji regionalnej i integracji Pomorza w organizm Ludowego Państwa Polskiego. Periodyzacja Gerarda L a b u d y staje się ważnym instrumentem nie tylko w poszukiwaniach historyków, ale także etnografów i socjologów oraz wszystkich uprawiających prace pomorzozna wcze. Retrospektywne spojrzenie na problem etniki Pomorza prze.winęło się i w innych sekcjach, jak np. w sekcji etnografic~ne~. Na uwagę zasługuje referat Agnieszki D o b r o w o l s k l e J. A. Dobrowolska widzi np. na Pomorzu Zachodnim dwa typy budownictwa: a) szerokofrontowe - 3-izbowe - które włącza do strefy uralskiej (Europa wschodnia, Ural, Syberia-Bałkany) . b) wąskofrontowe - łużyckie (1200 p.n.e. Buk p. BerImem). Za element wiążący uważa "czarną izbę" i nazwę sieni "dom" nawiązujący do bałtyjskiego numas, namas. Autork~ nawi~zuje to budownictwo do kultury ceramiki grzebykowe]. ~wa.z~ również, że szereg zjawisk ciągnie się pasem od zaodrzansklej Darżycy w głąb Żmudzi i Litwy. A. Dobrowolska zaliczyła do tego słowiańsko-bałtyjsko-fińskiego zespołu takie zjawiska k~l~ turowe jak: białe czółka, krajkę tkaną na deseczce tkackIe), soszkę do plecenia pasków, ażurową przęślicę łopatkową. Zasięg tych zjawisk przekracza Odrę i obejmuje Łużyce. oraz .dorzec~e Połabszczyzny. Dodam od siebie, że tego rodzaju tWIerdzema wymagają dużej ostrożności, gdyż nie zawsze świadczą one o autochtoniźmie określonego żywiołu etnicznego i jego ciągłości, nie zawsze świadczą o ruchach migracyjnych, ale często bywają śladem chwilowego najazdu lub kontaktów handlowych. Krzysztof Kwaśniewski w studiach nad budownictwem, wyodrębnił terytorium Słowian północno-zachodnich, na podstawie zasięgu: palenisk, szerokich kominów, braku chałup z sienia~i na całą szerokość chałupy (i z dworna wejściami), występowama pieca piekarskiego w chałupie. Koncepcje te nie są we wszystkim nowe, wspomniała o nich i A. Dobrowolska a także powierzchownie porusza tę kwestię literatura niemiecka i polska. Studia Jadwigi Kucharskiej nad kaszubskimi maszoperiami rybackimi obejmują krótki okres między końcem XIX wieku a pierwszą połową XX w. Doskonałe opisy form i funkcji tych �464 465 organizacji, ich terytorialne zrozmcowania będą stanowiły punkt wyjścia dla studiów porównawczych, i być może otworzą drogę do wniosków typu etnogenetycznego. Należy sobie życzyć, aby ta tematyka jak najszybciej stała się przedmiotem dalszych poszukiwań i studiów. Przekonywająco wypadły uwagi Janusza B o h d a n o w ic z a oparte o polską i niemiecką kartografię etnograficzną, oraz o moje i Tadeusza Wróblewskiego próby ujęć syntetycznych. Biorąc pod uwagę całość tej problematyki, należy stwierdzić, że Pomorze w świetle materiałów etnograficznych: a) odcinało się swoją odrębnością od reszty obszaru niemieckiego, b) że ta właśnie odrębność była spadkiem słowiańskości kultury Pomorzan. Oczywiście studia te wymagają dalszego pogłębienia historycznego i etnograficznego, 00 jest postulatem najbliższej przyszłości m. inn. prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Podobne zresztą rezultaty przyniosły i rozważania językoznawcze, ż,e wymienię referaty Ch. Winter. Z wybitniejszych referatów sekcji etnograficznej wymienić należy referat dra P a e s c h a z Berlina i referat dr Agnieszki D o b r o w o l s k d. e j, * ujmujące zjawiska etnograficzne w próbę syntezy. Z dyskusji wynika, że istnieje potrzeba dalszej współpracy z naszymi kolegami z Niemieckiej Republiki Demokratycznej (część rybaków znad Zalewu Wiślanego przeniosła się z całym inwentarzem na Rugię) zarówno nad inwentaryzacją zjawisk kulturowych, jak i konieczność współpracy w zakresie konstruowania syntezy, którą interesują się tak żywo oba narody. Wzajemna konfrontacja wyników winna zagwarantować daleko posuniętą bezstronność w ocenie historii etniki Pomorza. Etnograficzny charakter posiadał również niezwykle cenny referat Barbary Szydłowskiej-C e g lowe j * wygłoszony w sekcji językoznawczej - posunął on naprzód wiedzę o Połabianach. Nie sposób wejść w szczegółowy rejestr omówionych na naszej Konferencji problemów, ale podkreślić z całym uznaniem należy dorobek sekcji folklorystycznej. Poza kapitalnym oświet• Gwiazdką oznaczono referaty drukowane w t. 48 ••Ludu", leniem genezy i charakteru bajki słowińskiej, na szczególne wyróżnienie zasługują analizy legend i bajek oraz podań po~ morskich wygłoszone przez dr Waltraud Woe 11 er * i Charlottę H i r s c h w których pokazały one swój dorobek i warsztat naukowy oparty o marksistowską teorię. Rozważania językoznawcze nawiązywały do dotychczasowych wyników Tadeusza Lehra-S p ł a w i ń s k i e g o i Tadeusza M i l e w s k i e g o. Zilustrowały one wielkość wysiłków nauki polskiej na odcinku pomorzoznawstwa. Odnotowano również ciekawsze pozycje niemieckie. A dalej na uwagę zasługuje referat T. Jeż o w e j, który jest próbą rewizji dawnych stanowisk w obliczu nowych faktów - dotyczy to głównie podziału dialektologicznego Połabszczyzny. Autorka nie widzi podstaw do wyodrębnienia mniejszych całości dialektycznych. Należy jednak mieć wątpliwości czy w rzeczywistości skomplikowanej strukturze plemiennej Połabian ni'e odpowiadały wogóle żadne zróżnicowania gwarowe. Jest to niewątpliwie postulatem dalszych badań na ten temat. Sądzić wypada, że w najbliższych czasach prace językoznawców profesora W. Kuraszkiewicza, B. Szydłowskiej-Ceglowej, J. Piłatowej, M. Radłowskiego i S. Reczka, a przede wszystkim prace Tadeusza Lehra-Spławińskiego i Polańskiego nad słownikiem etymologicznym połabskim, wniosą nowe punkty widzenia. W zakresie studiów językoznawczych, za istotny wkład należy uznać rozbudowanie przez St. G i e r s z e w s k i e g o tezy F. Lorentza o dawnym zasięgu Słowińców w XVI w., a mianowicie o tym, że w XIX i XX w. enklawa słowińska w rejonie Łeby, Gardna i Smołdzina jest resztką większej całości. Słowińskim był również powiat bytowski - jak tego dowodzi język Krofeya i tekst nożyński (1668 r.). Dopiero w XVIII w. klin osadnictwa niemieckiego wbił się między powiat bytowski oraz ziemię słupską i lęborską. To rozluźnienie spowodowało zbliżenie gwarowe między rejonem Gardno - Łeba. Zwłaszcza odkrywczy charakter posiada praca B. C e g lowe j, która w kategorii Worter und Sachen, rozpatrzyła słownik połabski. Jest to właściwie p'róba rekonstrukcji kultury połabskiej w oparciu o materiał Lud, t. XLVIII 30 �467 466 słownikowy z XVIII w. Przy tej okazji autorka zbadała i procentowo ujęła ilość zapożyczeń w języku połabskim. W świetle tej pracy okazało się, że zapożyczenia objęły głównie rzeczowniki, natomiast o połowę mniej czasowników i przymiotników. Zapożyczenia językowe objęły budownictwo, odzież, sprzęty, zabiegi o czystość, a dopiero na końcu słownictwo związane z obróbką włókna oraz inne zjawiska. Konferencja raz jeszcze unaoczniła, że język kaszubski jest jednym z ogniw w grupie lechickiej, ale najbliższym językowi polskiemu (Hilferding, Baudouin de Courtenay, Nitsch, Spławiński, Stieber, Popowska-Taborska). Referat Rzetelskiej i Zieniukowej wykazał wielki rozwój badań nad gwarami kaszubskimi i ich stosunkiem do gwar polskich. Stwierdza on kurczenie się obszaru gwar kaszubskich na rzecz kociewskich. Badania dotyczyły również procesów językowych wywołanych działalnością germanizacyjną w XIX i pocz. XX wieku. Do dialektu północno-kaszubskiego i bytowskiego zbliżyła się gwara południowo-kaszubska (Kościerskie i Chojnickie). Wcześnie też zanikł w Bytowskiem etnonim "Słowińcy·'. Przed nauką polską stoją w najbliższym czasi,e ważne zadania oświetlenia monografii języka połabskiego i dalsze studia nad akcentem połabskim i zapożyczeniami obcymi. * Drugie niejako oblicze Konferencji Pomorzoznawczej zwrócone było ku istniejącej rzeczywistości, ku rwącemu strumieniowi chwili obecnej, która otwiera perspektywę na przyszłość. Szczególny wyraz znalazło to w referatach i dyskusjach sekcji etnograficznej i historycznej. Już referat Gerarda Labudy zawierał w sobie otwarcie tej problematyki w stwierdzeniu - że nie tylko zwycięstwo orężne radzieckie i polskie było przyczyną istniejącego stanu rzeczy, ale że i poprzednia gospodarcza polityka niemiecka stworzyła warunki do tego, co określał termin "Ostflucht", a polska fala osadnicza po II-ej wojnie światowej była kontynuacją robotniczej emigracji na Pomorze Zachodnie. Problem ten został szczegółowo omówiony w referacie B. D o P i e r a ł y i A. P o n i a- t o w s k i e j; jednakże najmocmeJszy akcent położyli koledzy niemieccy: Prof. Gunther H e i d o r n, Joachim M a i * i Johannes K a l i s c h. Z pozycji marksistowskich z ogromną odwagą osobistą - być może nawet w sposób niekiedy dra.styczny ale męski, nie ograniczyli się oni do stwierdzeń faktografIcznych, ale zajęli się oceną polityczną i moralną tendencji politycznych i pseudo-naukowych panujących w Niemczech Zachodnich -. stojąc na gruncie pokoju na Odrze i Nysie. Dalec! o~ uprze)~o~ ściowych, gładkich form i zdawkowych odpowled~ r ~ u c III oni światło na współczesne zagadnIenIa Pom o r z a, na aktualną, polityczną stronę tej problematyki, co pozwala nam trafnie ocenić wypadki berlińskie, ni~~~l z ostatnich godzin. W imieniu więc Prezydium KonferencJI l własnym składam naszym kolegom niemieckim podziękowanie w tym przekonaniu że słowa ich stanowią właściwy pomost przyjaźni polsko-nie~ieckiej. Sądzę też, że jest to również opinia wszystkich uczestników naszej Konferencji. Problematyka pomorska współczesnej rzeczywistości została podsumowana przez profesora Józefa B u r s z t ę w jego referacie plenarnym, ukazującym istotę procesów adaptacyjnych i integracyjnych na obiektywnym etnograficznym materiale kulturowym. W sposób zwięzły pokazał on, jak w faktach kultu~ rowych przełamują się procesy migracyjne jak przechodzI proces ścierania się "nowego ze starym". Tkwi więc w jego referacie wskazówka metodyczna dla dalszych etnograficznych badań terenowych i metod opracowywania materiałów. Podobne wartości tkwiły również w referatach innych etnografów, jak prof. Marii P r u f f e r o w e j, J. K u c h a r s k i e j, Z. B a t o r o w i c z a i J. J e c h a. * Rozważania socjo-etniczne opierają się na ocenie stosunków demograficznych. Na wstępie więc musimy rzucić okiem na strukturę ludności pod względem miejsca pochodzenia i ze względu na strukturę wieku, gdyż w różnych tych grupach procesy adaptacji, integracji i akulturacji przebiegają inaczej. Inna była struktura wieku ludności na dawnych kresach Polski, a inna ludności Polski centralnej - tę ostatnią cecho- �469 468 wała młodość. Pierwsza - ostrzej przeżywała trudności adaptacji, dla drugiej nie istniał przymus pobytu na tych Ziemiach natomi;:lst istniało oparcie w powiązaniach rodzinnych z Polsk~ centralną. W sumie Pomorze Zachodnie wchłonęło w siebie 17% repatriacji z dawnych Kresów Polski, które stanowi przeciętnie okoł~ 28010 ~ud~ości Pomorza. Ludność ta głównie osiedliła się w ~Ia.stach 1 m~asteczkach i w znacznym stopniu utrzymuje się z zaJęc pozarolniczych. .~o II-:j wojnie światowej Pomorze osiągnęło 2,5 mln. ludn~scI, to J.est około 25010 ludności pochodzącej z dawnych Kresow Polskt a około 65010 z Polski centralnej. Stało się więc Pomorze Zachodn~e t:renem intensywnego osadnictwa, które wywołało nowe ZjaWIska w zakresie demografii a nawet antropogeogra~ii, języka i ~ultury. Widzimy tu mieszanie się różnych typow antropologICznych, różnych dialektów polskich i róż~ych elementów kultury materialnej, społecznej i duchowej. od względem antropologicznym - jak to wykazał referat prof. Adama. Wan k e g o i badania prof. Franciszka Wok r o ja stało SIę Pomorze prowincją subnordyczną, w której dwa pods~awowe el:menty polskie nordyczny i laponoidalny równoważą SIę. NatomIa~t element śródziemnomorski należy tu do mniejszych przy~meszek.. :Vynika z tego - jak zauważył profesor W ~.n k e,. ze lu?nosc Pomorza Zachodniego jest taka jak ludnosc całej PolskI, z pewnym nieznacznym przesunieciem w kierunku nordycznym. . . Na ~o~~rzu Wschodnim przesiedlenia nie odegrały tej roli I były IlosClOWOsłabsze. W zasadzie ludność szła tu z Kaszub Kociewa, Borów Tucholskich, Krajny i Wielkopolski. W sumi~ Pomorze Wschodnie zachowało swój charakter formacji typu ko~tynent~l~e~o .0 przewadze komponenty nordycznej nad laponOIdalną I srodzIemnomorską. Badania Franciszka Wok r o j a pokazały natomiast, że stosunkowo dobrze zachowała się ludność I:0morska w rejonie Łeba - Grodno; posiada ona skład 48010 nordyków - 22%, laponoidów, 18010 śródziemnomorskich i 12010 armenoidów. Spróbujmy zatem przeprowadzić roboczą syntezę, aby uJąc nową rzeczywistość społeczną i etniczną na Pomorzu. Cechuje H: 1c Intensywniejsze przeżywanie procesów związanych z rewolucją społeczną w Polsce Ludowej, toteż silniej są tu odczuwane ogólne przeobrażenia społeczne niż w Polsce centralnej. 20 Czynnikami potęgUjąCyml tę intensywność jest nowe środowisko geograficzne, rzutujące na kompleks zajęć agrarno-technicznych; (idealizacja dawnych stosunków). Rozpad dawnych więzi sąsiedzko-rodzinnych. Różnice gwarowe, obyczajowe, kulturowe mieszkańców wsi i miast. Utrata dawnych autorytetów lokalnych i nadrzędnych (brak zdecydowanej, wyraźnej opinii publicznej). 3° Konflikty na temat roli społecznej i roli stereotypów kulturowych między ludnością zastaną i przybyłą z Polski centralnej, oraz ludnością z dawnych kresów Polski. 40 Jako nowe zjawisko należy podkreślić tworzenie się nowych więzi sąsiedzko-rodzinnych (referat Marii K w a ś n i e ws k i e j, problem małżeństw mieszanych), które jednak nie odgrywają dawnej roli, są słabsze - natomiast tworzą się nowe więzi na płaszczyźnie wspólnej pracy, wspólnych zainteresowań kulturowych, na płaszczyźnie zawodowej lub światopoglądowej. 50 Największą siłę integracyjną stanowi język polski i świadomość narodowa. Niewątpliwie jednak pewną rolę na stabilizacjęzjawisk wywiera również i czynnik negatywny, jakim jest propaganda rewizjonizmu ze strony Niemiec Federalnych. 6° Pomorze cechuje duża młodość w sensie demograficznym, a co za tym idzie, ogromny przyrost naturalny (zwłaszcza miasto Szczecin). 7° Należy dobitnie podkreślić, że w ostatnim S-leciu znacznie osłabły na Pomorzu antagonizmy regionalne, a natomiast tworzą się nowe formy współdziałania gospodarczego a nawet lokalnego patriotyzmu. Czynnikami wzmagającymi ten proces to między innymi: a) industrializacja, b) urbanizacja, c) działalność szkoły oraz d) wynik małżeństw mieszanych. 8° W nowym pokoleniu, począwszy od roczników 1935, a sta- j �471 470 nowiących około 40% ludności Pomorza, konflikty na tle różnic pochodzenia społecznego prawie nie istnieją, a proces adaptacji i integracji dobiega tu do pomyślnego zakończenia. 9° Zjawiska te przebiegają łatwiej w skupiskach bardziej jednolitych pod względem pochodzenia ludności. 10° Procesy wyrównawcze w zakresie dialektów, kultury materialnej, społecznej i duchowej, oraz w zakresie sposobów gospodarowania i obyczajów przebiegają różnie i do różnych prowadzą rezultatów w rozmaitych skupiskach Pomorza - zależnie od składu ludności i jej pochodzenia. Trudno narazie mówić o więzach nadrzędnych, o podporządkowaniu się lub tworzeniu się większych jednostek terytorialnych w sensie zróżnicowania kulturowego. Można jedynie stwierdzić, że Pomorze zostało zaabsorbowane jako integralna część Polski czemu towarzyszy ogólne i żywe zainteresowanie przeszłością jego. CzynniKiem wiążącym są wszelkie centralne inwestycje gospodarcze, bytowe i kulturowe - i na tej właśnie płaszczyźnie obserwuje się zjawisko krystalizowania nowych, szerszych zbiorowości regionalnych. Na koniec - należy za referatem Zygmunta D u l c z e ws k i e g o podkreślić, że na Pomorzu występuje zjawisko a u t oc h t o n i z a c j i ludności, które objęło już prawie połowę tej ludności, zwłaszcza tu urodzonej, lub wychowanej. Przejawia się to w powstawaniu miejscowych już tradycji lokalnych, w których znaczną rolę odgrywa problematyka morska. . W trudnych warunkach zniszczeń wojennych, przebudowy społecznej, przetasowania się zawodowego ludności, przesuwania się różnych wartości kulturalnych - ludność Pomorza opanowała tu po 15-tu latach całokształt życia gospodarczego - jak nam to świetnie zilustrował referat profesora M a łka: a) problematyka zagospodarowania morza i wybrzeża została tu dobrze już opracowana, b) ludność opanowała technologię rolniczą i z tym związane również zagadnienia budownictwa, (wielkości zagrody, przysposobienia gleby i narzędzi pracy). Wspomniane opanowanie elementów zastanych było w dużej mierze związane z uprzemysłowieniem Pomorza i zaopatrzeniem rolników ~ nowy sprzęt. Skutkiem tego zagadnienie opozycji do .tego co. ~ę "zastało" nie jest już elementem zasadniczym - Jest to JUz tylko margines przeżywających się form. . . Tezę tę w znacznym stopniu potwierdzają także studIa MIkołaja L a t u c h a nad wewnętrznymi migracjami na Pomorzu w latach 1955-1959. Studia te wskazują, że spośród repatriantów w tym okresie - 910f0ludności miejskiej, a 8:% lu?ności wiejskiej dotrwało na miejscach pierwszego oSledlem~. Większą ruchliwość wykazała tylko ludność z 'Polski centralneJ, r;atomiast żywioł repatriacyjny był z konieczności elemente~ ustabilizowanym - chociaż ciężej przeżywał proces adaptacJI i był oporniejszy w procesie integracji. podobne wy~~i pr.zyniósł również referat A. P a we ł c z y ń s k i e j, omawIaJąceJ przemiany społeczne i gospodarcze na Pomorzu Wschodnim we wsi Kluki _ oraz wyniki badań nad społecznością przeprowadzone przez J. Ś l i z iń s k i e g o (Słowińcy i ich podania). Słowińcy zresztą jako ludność reliktowa przetrwała na obszarze Pomorza. W problematyce konferencji Pomorzoznawczej ~yli oni 'p0trakt.o~ wani specjalnie pieczołowicie. Referaty przynIosły wIadomoscl o ich resztkach w Gardnie, Klukach, Smołdzińskich i Zelaznych - o ich języku i toponomastyce, ich zajęciach. ry~a~kich. J. Śliziński w oparciu o własne badania opracował rowmez folklor słowiński stwierdzając jego powiązania z folklorem kaszubskim. Waito tu dla etnografów podkreślić, że etnonim Kaszubi" odnoszą Słowińcy do siebie, a Kaszubów określają j'uż jako Polaków. Załamanie się świadomości etnicznej tej grupy _ to dzieje ostatniego półwiecza - co wyjaśnił nam dobrze referat profesora B a t o w s k i e g o. * Odnośnie tych wszystkich procesów społecznych typuetnicznego, które rozgrywają się w naszych czasach, w szczegółowych referatach, przy omawianiu konkretnych zjawisk formuło~vano niejednokrotnie uwagi i oceny krytyczne. Były one dalekie od uogólnień i łatwizny. Stwierdzono tylko, że całość procesu stabilizacji ludności rozwija się w pożądanym kierunku, że two- �472 rzy się zwarta społeczność pomorska i ten fakt ma wielki ciężar polityczny. Stwierdzono również istnienie kilku podstawowych potrzeb nauki w zakresie pomorzoznawstwa, a mianowicie: 1. Zasób mater~ałów - (relikty dawnej kultury z Pomorza Zachodniego) jest jeszcze niedostateczny, to też wymagane są gruntowne badania nad problematyką etniczną i etnograficzną 2. W zakresie socjologii obserwujemy również niedobór bada:'! szczegółowych a trafne niekiedy uogólnienia, dotyczą raczej Pomorza Wschodniego niż Ziem Zachodnich. Wymaga to długofalowych badań również na terenie Pomorza Szczecińskiego i Koszalińskiego. 3. Należałoby pomyśleć o warunkach dla przeprowadzenia badań kompleksowych w kilkunastu wsiach i miasteczkach WEdług jednolitego planu ze współudziałem socjologów, etnog~afow, ekonomistów. 4. Stwierdzono ogromne osiągnięcia archeologów. Na tym ~cinku odczuwa się szczególnie prężność młodego naukowego srodowiska szczecińskiego. Słuszne są ich postulaty prowadzenia d~lszych wyk?palisk, któreby pozwoliły zbadać głębiej procesy hIstoryczne, me tylko od strony etnicznej, ale również od strony stosunków sił produkcyjnych. Moim zdaniem - należy w następny~ okresie położyć również akcent na problemo~e ujęcia narastaJących materiałów. 5. W zakresie naszego językoznawstwa zaznaczył się niedobór zakresie badań nad dialektami zachodnio-pomorskimi, są one mkłe ..w, po:ównaniu z badaniami nad językiem np. Połabian, Słowmcow l Kaszubów. W. ? Najwię~sze braki istnieją w zahesie folklorystyki. Na tym OdCI?ku st~d~a kolegów niemieckich wyprzedzają naukę polską. Takle choclazby osiągnięcia stwierdzające że bohaterami baśni i podań połabskich i pomorskich są w zasadzie chłopi _ a w niemieckich królowie i książęta - jest bardzo znamienne. Brak p.rawie poszukiwań nad folklorem przeniesionym i tworzącym . SIę ~a tych ziemiach po wojnie. Jest to wskazówka dla planowama na przyszłość. 473 :" ;', 7. W zakresie badań antropologicznych odczuwa się brak powiązań z wynikami poszukiwań etnograficznych i socjologicznych. 8. Natomiast nie wydaje się słusznym mówić o deficycie badań historycznych. W ośrodkach szczecińskim a szczególnie poznańskim i toruńskim bujnie kwitnie i rozwija się - i to należy podkreślić z całym uznaniem - wszechstronny plan badawczy w zakresie naukowego zinterpretowania dziejów Pomorza. J edynie w zakresie historii najnowszej dorobek jest może nieco mniejszy, co zaznaczono i w czasie obrad i widać to z bibliografii. To samo odnosi się i do historii gospodarczej. 9. Odczuwa się ni'€dostatek współpracy socjologów z etnografami, a także widać konieczność nawiązania żywej współpracy i wymiany pracowników naukowych N.R.D. i Polski. Sądzę, że naszkicowane w ogromnym skrócie wyniki naszej Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej powinny stać się podstawą opracowania wypisów pomorskich dla nauczycieli i oświatowców, a może i uczniów starszych klas licealnych. Uwagi końcowe Sprawa ośrodka naukowego, którego zadaniem byłoby kontynuowanie a może raczej planowanie i organizowanie placówek badawczych na terenie Szczecina - mającego za zadanie opracowanie problematyki pomorzoznawczej była poruszana już kilka razy i na zebraniach poszczególnych sekcji naukowych jak też i wśród członków Komitetu Naukowego i Organizacyjnego. Czasowo mogłoby to być przedłużenie prac Komitetu Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej. Pragnąłbym też na zakończenie wyrazić gorące podziękowanie tym, którzy włożyli ogromny trud w zorganizo'Nanie tej il1:iędzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej. W pierwszej mierze dziękuję Kolegom z Niemieckiej Republiki Demokratycznej z profesorem Heidornem na czele, dalej wszystkim naszym gościom zagranicznym, którzy wzięli tak istotny udział w naszych obradach. Dziękuję też najgoręcej naszym gospodarzom i władzom - Wojewódzkiej Radzie Narodowej w Szcze- �474 475 cinie i Koszalinie oraz Miejskiej Radzie Narodowej, bez udziału których nie moglibyśmy tak szeroko i intensywnie poświęcić czas na obrady. Dalej wszystkim naszym bratnim organizacjom naukowym i społecznym a w szczególności Towarzystwu Naukowemu w Szczecinie oraz Instytutowi Zachodniemu, Towarzystwu Rozwoju Ziem Zachodnich na koniec Oddziałowi Szczecińskiemu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Nie potrafiłbym może wymienić wszystkich tych zasłużonych osób, które przyczyniły się i współpracowały z nami. Składam uczestnikom Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej naj gorętsze podziękowanie. SOWIETSKAJA Moskwa, A. J. krestjanskogo R o b a k i d z e: ETNOGRAFIJA, 1961, z. 1, str. Nowy je czerty 29-40. sowremiennogo gruzinskogo żiliszcza. Autor dzieli tradycyjne budownictwo wiejskie Gruzji na trzy typy odpowi'adające trzem etnograficznym regionom Gruzji: Górna Gruzja, Kolchidzka nizina i Wschodnio-gruzińska równina, różniące się między sobą gospodarczo-kulturalnymi warunkami. 1. Pierwszy typ wielopiętrowego kamiennego budynku przedstawiał sobą kompleks mieszkalnych i gospodarczych pomieszczeń skupionych pod jednym dachem. Tego rodzaju zabudowanie było uwarunkowane typem gospodarki, w której dominowała hodowla bydła połączona z uprawą roli i rodzinno-społecznym układem. Mieszkańcy tego typu zabudowań byli raczej skupieni, a zagroda nosiła charakter obronny (z wieżą w obrębie zabudowań). 2. Dom drewniany z dwuspadowym dachem i paleniskiem w centrum, gliniana podłoga, z dachem pokrytym trzciną błotną charakterystyczny był dla terenów Gruzji zachodniej. Pomieszczenia mieszkalne i budynki gospodarcze stanowią oddzielne elementy w różny sposób lokalizowane w obrębie zagrody. Rzecz prosta, że odpowiada mieszanej formie gospodarki z dominantą hodowli bydła oraz patriarchalnej strukturze rodzinnej. 3. Trzecim typem budownictwa jest tzw. dobrazi, charakterystyczny dla wschodniej Gruzji. Budynek tarasowy, z glinianym dachem, podłogą z ubitej ziemi i centralnym ogniskiem, pod otworem dymowym. Ten typ budynku był związany z wysoko rozwiniętą uprawą roli, hodowlą bydła i wielką rodziną patriarchalną. Kompleks budynków mieszkalnych i gospodarczych stanowi jednolity i zwarty kompleks pomieszczeń. Pod wpły- wem zmian ustrojowych, kolektywizacji gospodarstw i wzrostu poziomu kulturalnego ludności Gruzji, dawne budownictwo podlega przemianom, które polegają na oddzielaniu budynków mieszkalnych od pomieszczeJ"l gospodarczych, zastępowanie podłogi glinianej podłogą drewnianą, oraz na konstruowaniu sufitu drewnianego, a dawne palenisko i otwór dymowy związano z przewodem kominowym. Podział powierzchni mieszkalnej na poszczególne pomieszczenia w dużym stopniu sprzyja wypieraniu przeżytków z patriarchalnego ustroju w wewnętrznych stosunkach rodziny, a także zanikaniu rozlicznych przesądów, związanych ongiś z centralnym paleniskiem i innymi wspólnymi częściami budynku. Dawne osiedla skupione bezplanowe zamienia się w wielodrożnice; budownictwo organizuje się wzdłuż dróg. K. G. G u s l i s t y j, W. F. G o r l e n k o. O pieriodizacii istorii. Ani praca Pypina (z 1891), ani prace M. O. Koswiena (z 1956 r.) czy Tokarewa (1955 r.) nad historią etnografii rosyjskiej i ukraińskiej, nie stanowiły ostatecznego osiągnięcia zwłaszcza jeśli chodzi o periodyzację etnografii powiązaną z istotnymi procesami historycznymi. W wymienionej w tytule rozprawie, autorzy oparłszy się na analizie historii etnografii Ukrainy, wydzielili trzy okresy etnografii: feudalizm. kapitalizm i okres radziecki; okresy te z kolei dzielą oni na szereg podokresów. Okres feudalizmu należy podzielić na trzy podokresy: pierwszy od mniej więcej XV w. do połowy XVII w. Był to czas powstawania narodów. Obejmował lata 1648-1654, a więc lata wojny wyzwoleńczej i historyczny moment zjednoczenia się Ukrainy z Rosją. W okresie tym zainteresowania etnografią ukraińską mają charakter epizodyczny. W kronikach Kratkaja Kijewskaja, Gustynskaja, tzw. Lwowskaja i Ostrożskaja można obok materiałów historycznych znależć i etnograficzne, ponad to w literaturze polemicznej szczególnie w wystąpieniach I. Wyszyńskiego znajdują się informacje o kulturze ludowej Ukrainy. Zainteresowanie kulturą i bytem Ukraińców mają swój wyraz wśród uczonych Europy Zachodniej, chociażby w pracach Włocha Alberta Campenze lub Francuza Guillaume Beauplen'a. Drugi pod-okres okresu feudalnego rozpoczyna się w drugiej połowie XVII i I poło XVIII w. i trwa do ostatnich trzydziestu lat XVIII W. Jest to okres umacniania się feudalno-pańszczyżnianych stosunków społecznych. Był to czas rozwoju myśli społecznej i kultury narodowej Ukrainy, a także był to czas narodzin etnografii ukraińskiej i pierwszych prób zbierania materiałów etnograficznych. W II poło XVII w. i w I poło XVIII w. ukazuje się "Kronika" F. Safonowicza, "Sinopsis", kozackie kroniki Samowidca, S. Wieliczki, G. Grabjanki, dziennik J. Markowicza itd. �476 477 Pojawiają się pierwsze znane nam zapiski ustnej twórczości ludowej Ukrainy, chociażby zbiór opracowany przez poetę K. Zinowiewa. W 1715 r. ukazuje się pierwsza monografia etnograficzna napisana przez Ukraińca G. Powicklego. Etnografowie rosyjscy współpracują z ukraińskimi jaknajściślej. G. F. Miller publikuje szereg artykułów o pochodzeniu i obyczajach Kozaków, W. Ruban opracowuje zagadnienia ekonomiczne, historyczne i topograficzne narodu ukraińskiego. Okres ten charakteryzuje ponad to dwa zasadnicze kierunki w oświetleniu narodu ukraińskiego: demokratyczny i .feudalno-pańszczyźniany, oba wynikające z walki mas z uciskiem społecznym i narodowym. Trzeci pod-okres okresu feudalnego od ostatnich trzydziestu lat XVIII w. trwa do początku BO-tych lat XIX w. Jest to okres rozkładu stosunków feudalno-pańszczyżnianych i rozwoju stosunków kapitalistycznych w Rosji i na Ukrainie. W tym okresie ukazują się prace G. Kalinowskiego, J. Markowicza, A. N. Radiszczewa, G. S. Skoworody. Ośrodkiem rozwoju ukraińskiej etnografii staje się Uniwersytet w Charkowie, powstały w 1805 Wojna w 1812 r. i powstanie dekabrystów w 1825 r. wzbudziły patriotyzm mas ludowych i przyczyniły się do narodzin postępowych tendencj i w rozwoj u nauki etnograficznej; cho .. ciażby działalność F. N. Glinki poświęcona strasznej sytuacji chłopów w Galicji. r. Ruch antyfeudalny w latach 40-tych i 50-tych XIX w. budzi rewolucyjne nastroje wśród postępowej inteligencji; wyrazicielem ich staje się T. Szewczenko. Równocześnie rodzi się ruch liberalno-burżuazyjny, którego przedstawicielami są N. Kostomarow i B. Biełozierskij, przyłączają się do nich wkrótce rewolucyjni demokraci T. Szewczenko i inni. Programowi tajnego stowarzyszenia Kiriłło-Mefodiiewskiego przyświeca idea wyzwolenia wszystkich narodów słowiańskich a w tym równie.!; ukraińskiego. Dwa kierunki rewolucyjno-demokratyczne i liberalno-burżuazyjny, chociaż oba postępowe, odmiennie traktowały zagadnienia bytu i kultury Ukraińców. Pierwsi badali kulturę i byt mas ludowych celem ich prze .. obrażenia i usunięcia ciemnych stron, drudzy idealizowali sytuację chłopów i zachwycali się ich patriarchalnym bytem, obyczajami i obrzędami. Z chwilą założenia Uniwersytetu w Kijowie (1834) ośrodek badań etnograficznych skoncentrował się w tym mieście. Pierwszy rektor tego Uniwersytetu M. Maksimowicz interesował się bardzo badaniami etnograficznymi. Wielkie znaczenie miało również powstanie Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego i jego Oddziału etnograficznego w 1845 r. Dzięki działalności tego Oddziału przy Uniwersytecie Kijowskim powołano Komisję do opisu gubernii Kijowskiego okręgu. W skład Komisji wchodził dział etnograficzny. Do Komisji należeli wybitni uczeni tego okresu: M. Maksimowicz, A. Mietlinskij, A. Afanasiew-Czubinskij i inni. W 1857 r. pracami działu etnograficznego Komisji kierował G. Gałagan. Sekretarzem Komisji został wYbitn.Y.. history~ i ekono~ista ~'. Żu .. rawskij. Czynny udział w pracach KomIsJI brał Jeden z naJbardzIeJ ~o.~ stępowych profesorów Uniwersytetu P. Pawłow. W wyniku prac KO~ISJI ukazał się pierwszy etnograficzny program przeznac~~ny d~~ "?~ram~. Tak więc w końcu pierwszego okresu historii etnografll ukramskleJ staJe się ona samodzielną nauką z określonym przedmiotem badań i programowymi zadaniami. Drugi okres historii etnografii Ukrainy rozpoczyna się w lat~c~ 50-tych XIX w. i trwa do Rewolucji Październikowej. Okres ten dZlell się na dwa pod-okresy: lata BO-te do 90-tych XIX w. tzn. okres przed· monopolistycznego kapitalizmu i etap drugi imperializmu (koniec X~X w. i początek XX w.). Pierwszy okres odpowiada ruchom ~yzwolenc~ym burżuazyjno-demokratycznym, drugi wyzwoleńczemu ruchowI proletanackiemu. .. Lata 50-te i gO-te są latami dużych osiągnięć ukraińskiej etnografll. W tym czasie ma miejsce etnograficzno-statystyczna .ekspe?ycja do z~chodnio-rosyjskiego kraju pod kierunkiem P. C z u b l n s k l e g o zakonczona publikacj ą w 7 tomach. Zorganizowany w 1873 r. w Kijowie Oddział południowo-~acho~ni Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego wśród swych .czło~kow mIał przedstawicieli różnych ugrupowań politycznych: P. ~zubmskIJ, F .. Wo.ł.kow reprezentowali ugrupowanie liberalno-burżuazYJne; S. PodohnsklJ, P. Mirnyj, M. Starickij, N. Łysienko, J. Fiedkowicz - demokratyczne. . W latach 70-tych i 80-tych do nauki etnograficznej, zarówno rO~YJskiej jak ukraińskiej zaczyna docierać marksizm. L J. F ~ a n k ~ wybItny przedstawiciel rewolucyjno-demokratycznego kierunku Je~t. Plerwsz~~, który zajmuje się poważnie badaniem nad bytem robotmko:" Ukram). Warto tu wspomnieć źe był on członkiem-założycielem PolskIego Towarzystwa LudoznaWcz~go i pisywał w pierwszych tomach "Ludu". Obok niego znajdują się: W. Gnatiuk, W. Ochrimowicz i in~i. PO? wpływe~ marksizmu pozostaje również profesor Uniwersytetu KIJowskIego H. Zlbera przedstawiciel kierunku burźuazyjnO-liberalnego.. ... . W okresie imperializmu nastąpiło zahamowanie rozwoJu ukramskle] etnografii, związane z kryzysem ideologii burżuazyjnej. Natomiast w latach gO-tych wraz z działalnoścrą L e n i n a, otwiera się nowy okres rozwoju historii, a tym samym i etnografii. ., Okres ten w pewnym stopniu został zapoczątkowany dZlałalnoścl,l G. W. P l e c h a n o w a. Dla rozwoju postępowej nauki etnograficznej wielkie znaczenie miały prace W. I. Lenina nad zagadnieniem narodowym. Wiele cenny(;h materiałów etnograficznych zostało opublikowanych �478 w prasie "Pravvda". 479 proletariackiej: "Iskra", "Wpieriod", "Proletarij", "Zwiezda", Obok I. Franko walczącego z kierunkiem burżuazyjno-narodowym, należy wymienić M. K o c i u b i ń s k i e g o, Lesię Ukrainkę i innych, których prace były poświęcone walce o wyzwolenie mas pracujących spod społecznego i narodowego ucisku. Trzeci okres w historii ukraińskiej etnografii rozpoczyna się wraz ze zwycięstwem Wielkiej Rewolucji Pażdziernikowej. Jest to okres badaŹl opartych o m e t o d o log i ę m ark s i s t o w s k o - l e n i n o w s k ą, badań podprządkowanych zadaniom budowy socjalizmu i komunizmu. W okresie tym rozwijają się szeroko badania naukowe nad materiałami etnograficznymi, powstaje szereg instytucji traktujących etnografię jako przedmiot zasadniczy, rozwija się współpraca uczonych z przedstawicielami wszystkich republik radzieckich i zagranicy. W moim przekonaniu, w rozważaniu periodyzacji ukraińskiej etnografii nie dość podkreślono że dzieje etnosu w tym wypadku narodu ukraińskiego, to jeszcze nie historia etnografii i nauki. (charakter żródeł, świadomość zbieraczy, pochodzenie folkloru itp.). Przecież dopiero pod koniec XVIII wieku formułuje się przedmiot, cel i metody etnografii - a etnografia jako nauka krystalizuje się dopiero w połowie wieku XIX-go. To też dzisiejsze źródła dostarczają nąm wiedzy o kulturze i warunkach bytowych ludu ukraińskiego, ale ich pochodzenie, charakter i cel dla którego powstały - nie wiążą się ściśle z dziejami etnografii. Być może, że są to względy formalne, niemniej charakteryzują pewien okres. Szczególnie w latach 20-tych XX w. nastąpił szybki rozwój ukraińskiej etnografii, chociaż wiele prac nie opierało się na marksistowsko-Ieninow .. skiej metodologii badań. Idealizowały one nadal archaiczne i konserwatywne przeżytki dawnych form bytu, pomijały rozwój nowych socjali .. stycznych zjawisk w życiu ludności ukraińskiej; propagowano nawet w nich nadal teorie burżuazyjno-nacjonalistyczne o bezklasowości narodu ukraińskiego, jak to miało miejsce w pracach M. Hruszewskiego. Dyskusje nad działalnością M. N. Pokrowskiego i jego szkoły oraz nad pracami N. J. Marra, chociaż chwilowo zahamowały rozwój etnografii _ to w końcowym rezultacie wyjaśniły sytuację na tym odcinku ostatecznie. W tym ostatnim okresie, ośrodkami badań etnograficznych Ukrainy stały się: Dział etnografii Instytutu sztuki, folkloru i etnografii AN USRR w Kijowie i Dział etnografii Ukraińskiego muzeum państwowego etnografii i przemysłu artystycznego AN USRR we Lwowie. W okresie tym prowadzone są głównie badania nad socjalistycznym przeobrażeniem kultury i bytu robotników Radzieckiej Ukrainy. Problem ten dzieli się na dwa zasadnicze tematy: 1. kultura i byt klasy robotniczej Ukrainy Radzieckiej i 2. socjalistyczne przeobrażenia kultury i bytu kołchozowego chłopstwa Ukrainy Radzieckiej. XXI Zjazd przyszłe zadania i rolę nauki etnograficznej komunistycznego. Pokłosie Kongresu antropologów i etnografów KPSS wyrazllle zarysował w budowie społeczeństwa w Paryżu.* W czasopismach etnograficznych całego świata żywe echo znalazł Kongres Antropologów i Etnografów w Paryżu. Osobne sprawozdanie z Ko~gresu w perspektywie polskiej zamieszczono w Ludzie str. 529. Na raZIe redakcja przedstawia opinię delegacji radzieckiej, zamieszczoną w "Sowietskiej Etnografij i", Moskwa, 1961 r., zeszyt I, str. 156, G. F. Diebiec, M. G. Lewin (Moskwa), D. A. Olderogge (Leningrad), Szestoj mieżdunarodnyj kongriess antropołogow i etnografow. Jest to sprawozdanie opracowane przez G. F. Diebieca, M. G. Lewina i D. A. Olderogge z VI Międzynarodowego Kongresu antropologów i etnografów w Paryżu w 1960 r. (30. VII - 6. VIII), w którym udział wzię~o ponad 1000 uczonych z różnych krajów. Delegacja radziecka składała SIę z 18 osób. Dwa główne referaty zostały powierzone G. F. D i e b i e c o w i (O kierunkach zmian w budowie człowieka współczesnego typu) i M. H e r s k 0v i t s o w i (USA) O humanizmie w naukach o człowieku. Zasadnicze prace Kongresu toczyły się w sekcjach: antropologicznej, etnologicznej i muzeologicznej, które z kolei dzieliły się na podsek~je. . Sprawozdawcy zwrócili uwagę na kilka \\?stąpień dysku.sYJny:h uczestników zjazdu, jak np. W. Koppers'a (Austna) o pochodzelllu pa~:. stwa R. Biasutti (Włochy) o znaczeniu metody geograficznej dla etnografll, S. T~ks'a (USA), o znaczeniu zjawiska lokalnych różnic w kulturze świat~ archaicznego, P. Scott!a (Szwajcaria) o etnologii i antropologii kulturoweJ. Zagadnieniom metodologicznym był poświęcony referat S. P. Tołstowa. Wielkie zainteresowanie uczestników Kongresu wzbudziły referaty M. G. Lewina (Etnograficzny i antropologiczny materiał jako źródło do historii) i W. A. Olderogge (podstawowe cechy rozwoju systemu pokrewieństwa). Wyczerpującą dyskusję wywołał referat na podsekcji Europy W. J. Krupianskiej, L. P. Potapowa i L. N. Tierentiewej o podst~wowych p~oblemach badań etnograficznych narodów ZSRR. Na pytallla dyskUSYJne odpowiadał S. P. Tołstow. . . Należy podkreślić, że jedynie referaty radzieckich i czechosłowacklcn uczonych były poświęcone współczesności. .. Na obradach podsekcji Azji został wygłoszony referat T. A. ZdanKI o problemie etnogenezy Karakałpaków. Z wystąpień ucz~nyc~ zagranicznych należy zwrócić uwagę na referaty: R. A. Farnea (EgIpt) l I. Benama (Teheran). * Patrz str. 529-541. �481 480 Na obradach podsekcji Afryki wśród bardzo licznych referatów wymiemc należy referat uczonego francuskiego J. Dechen poświęcony ludom Madagaskaru, R. Kornwena o ludach Togo i Dahomei, G. Juen'a. M. Janbon'a, prof. Rachmani o ludach Marokka i Algerii oraz A. Kronenberga o zabytkach nagrobkowych z terenu źródeł Nilu. Grupa uczonych francuskich poświęciła swe referaty przede wszystkim znaczeniu mitów afrykańskich. Pomijam ocenę recenzentów o pracach sekcji archeologicznej, etnologicznej i antropologii, sądząc, że zostaną one uwzględnione we właściwych wydawnictwach. Poza sekcjami i podsekcjami w trakcie Kongresu obradowały tzw. grupy robocze. Grupie etnogenezy przewodniczył M. Kurt z Getyngi. Z wystąpień radzieckich należy wymienić referat M. G. L e w i n a o badaniach nad problemem etnogenezy, w którym zagadnienia historii etnicznej opracowane są kompleksowo. Ponadto na uwagę zasługuje grupa robocza dyskutująca nad zagadnieniem powiązań nauk: archeologii, historii i etnografii. Duże zainteresowanie tej grupy wywołało wystąpienie delegatów radzieckich poświęcone kompleksowym ekspedycjom terenowym. W trakcie Kongresu miało miejsce posiedzenie Stałego Komitetu Międzynarodowej U n i i Antropologów i Etnografów, na którym postanowiono prosić AN ZSRR ażeby VII Kongres Międzynarodowy Antropologów i Etnografów mógł być zorganizowany w Moskwie. W skład Komitetu organizacyjnego VII Kongresu weszli S. P. Tołstow, jako przewodniczący, G. F. Diebiec, 1. 1. Potiechin i: A. Leroi-Guran jako sekretarze. W trakcie Kongresu odbyło się posiedzenie Międzynarodowego Towarzystwa Antropologów i Etnografów przy UNESCO. Przewodniczącym Towarzystwa został A. Vallo i s, v-ce przewodniczącymi: S. P. T o ł s t o w, M. Herskowits (USA), H. Komas (Meksyk) i W. Steinitz -v-ce Prezes AN NRD. Sprawozdanie kończy się informacją o uroczystościach 101 rocznicy Paryskiego Towarzystwa Antropologicznego, które poprzedziły Kongres. Udział w uroczystościach ze strony radzieckiej wzięli G. F. Diebiec i D. A. Olderogge, którzy w imieniu Instytutu Etnografii AN ZSRR złożyli uroczysty adres. J. A w i e r kij e w a, (Moskwa), Etnograficzeskije dniewniki L. G. Morgana. Artykuł pod powyższym tytułem jest nie tyle recenzją wydawnictwa w oryginale noszącego tytuł "Lewis Henry M o r g a n. The Indian Journals, 1859-1862" opracowanego przez L. W h i t e, krótką oceną całej działalności naukowej L. G. Morgana, aktualności jego tez i wniosków oraz bogactwa nagromadzonych przez niego materiałów w trakcie 4 podróży (lata 1859, 1860, 1861 i 1862) na tereny amerykańskich prerii na zachód od rzeki Missisipi, zamieszkałe przez plemiona indiańskie. Jest to niepierwsza publikacja L. White, poświęcona biografii i archiwum L. G. Morgana. White zajmuje się od szeregu lat badaniami materiałów pozostałych po swym nauczycielu, opracowuje jego szczegółową biografię i stacza walki z przedstawicielami amerykańskiej szkoły historyczno-etnograficznej, atakującymi działalność i poglądy L. G. Morgana. Recenzowana publikacja dzieli się na trzy zasadnicze części. Pierwsza z nich zawiera krótką biografię Morgana i charakterystykę jego działalności naukowej w której White cytuje opinię Engelsa wybraną z pracy "Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa" "Wszak Mor·gan w Ameryce po swojemu i ponownie odkrył materialistyczne ujęcie historii, odkryte przez Marksa ..." Druga część jest aktualną historią terenów podróży naukowych Morgana. Czytelnik znajdzie w niej obraz nędzy i upadku Indian, które im przyniosła kapitalistyczna kolonizacja. W trzeciej części White przekonywająco podkreśla naukowe znaczenie dzienników Morgana, które nic nie straciły ze swej aktualności w świetle współczesnych wiadomości o etnografii plemion indiańskich. W omawianej recenzji jest krótki opis 4-ch podróży L. G. Morgana i dość obszerne omówienie jego tez zawartych w pracach: "System pokrewieństwa i własności" (1871 r.) i "Starożytne społeczeństwo" (1877 r.), które zaważyły zasadniczo na poglądach o ustroju rodowym. Na odnotowanie zasługuje praca G a d ż i j e we j Materialna kultura Kumyków w XIX i XX w., która stanowi pierwszą pozycję w serii wydawniczej "Narody Dagestanu". Referuje i ocenia tę pracę M. Kurguzowa w "Sowietskaja etnografij a", Moskwa, 1961, z. 1, s. 189--191. Aby zorientować w zawartości książki przytaczamy niektóre ujęcia wymienionej recenzentki. Stwierdza ona, że praca S. Sz. Gadżijewej jest oparta na bardzo bogatym materiale, i stanowi poważną pozycję naukową. W pierwszej części autorka podaje historię osiedli i zmian, jakie zachodziły w planie zabudowy terenu pod wpływem ekonomicznych warunków i politycznych stosunków z Rosją, od naj dawniej szych skupisk chaotycznych do osiedli wyciągniętych wzdłuż ulic. Najbardziej interesującym rozdziałem w pracy Gadżijewej jest rozdział o budynkach mieszkalnych i ich wewnętrznym rozkładzie, chociaż M. Kurguzowa zwraca uwagę na szereg niejasności autorki w opisach, a nawet sprzeczności. W rozdziale tym znajdujemy opis dwóch naj starszych typów budynku mieszkalnego: 1. "Ałaczyk" plecionka z prętów roślinnych w formie cylindra z "konikowym" dachem, przypominał wojłokową jurtę koczowników, 2. "Ta wczuj" jednoizbowy dom bez okien, z paleniskiem pośrodku (nazwa przetłumaczona na rosyjski brzmi: izba Lud, t. XLVIII góralska). 31 �482 483 Autorka doprowadza opis budynków mieszkalnych do czasów współczesnych i zmian, jakie zaszły w nim wraz ze zmianą ustroju oraz wyszczególnia zachowane w nim elementy tradycyjne. Rozdział pt. "Odzież' 'jest jak dotychczas jedyną pozycją w literaturze naukowej, próbą badań odzieży, obuwia, narzędzi i ozdób Kumyków. Z pełną znajomością przedmiotu autorka mówi o wyrobie tkanin, obróbce wełny, farbach itp. W rozdziale tym mamy również szereg informacji o potrawach, ich przyrządzaniu i zmianach, jakie w tej dziedzinie zaszły. AnastaZja Kojdecka L. N. T e r e n t j e w a, Formirowanje novych obyczajew i obrjadow kolchoznykow Łatwy. SOy. Etnografij a, 1961, zesz. 2, str. 24-39. v byti ~ywotny i ważny jest problem badania współczesności jako płaszczyzny star~la nowego ze starym. Starcia takie są niczym innym, jak ciągłym przcJawem z m i e n n o ś c i, która przejawia się w zanikaniu starych form i funkcji zjawisk kulturowych. Obserwuje się przy tym nierównomierność zamierania form i funkcji faktów kulturowych i tworzenia się przeżytków. ~zęsto jcdnak zmienność ma inny charakter - stare formy i funkcje okreslanych zjawisk nie zanikają, ale przekształcają się, adaptują do nowych sytuacji, rozwijają się w określonym kierunku. Historykowi trudno dotrzeć do tej problematyki, przeważnie zraża się on do tak zwanych żródeł "wywołanych" w obawie, że obserwacja czy też wywiad, które stanowią podstawę tego rodzaju źródła, nie gwarantują obiektywności. Etnograf podejmując się takiego zadania musi więc tak przedstawić materiał, aby zarzuty na temat subiektYWiZm~ obserwacji, a więc i źródeł "wywołanych" sprowadzić do minimum. Autorka w.w. rozprawy nie ograniczyła się jednak do opisu przeszłoci, ~l . przedsta:wia proces przekształcania się starego w nowe, bądź jak zamkaJą stare r tworzą się nowe formy. Pamiętać musimy, że etnograf chwytając procesy przemian musi zdawać sobie jasno sprawę, źe przedmiotem jego badania jest d y ~ a m ik a f a k t ó w k u l t u r o w y c h. Jest to zadanie a wiele trudniejsze aniżeli opis zastanej rzeczywistości w jednym przekroju czasowym, który ~ praktyce bywa przeważnie opisem statycznym. Trudność polega szczególnie na tym, że badacz określiwszy przedmiot swych badań, musi określić jakim on b y ł i jakim on j e s t. Określając fakt kulturowy, takim jakim był, musi jasno ustalić kiedy występował i jaką wtedy posiadał formę i funkcj~. Prz~z porównanie ścisłych i wiarygodnYCh opisów tego co b y ł o i tego c~ J.e s t, stwarza podstawę dla uchwycenia kierunku i treści rozwoju ZJaWIsk kulturowych. Obiektywizm obserwacji tak ujętych opisów wa- runkuje wartość ostatecznych sądów wynikających z porównania. Oczywiście stopień wiarygodności i ścisłości opisów faktów kulturowych wzrasta wraz ze wzrostem ilości dokonanych obserwacji. Ilość obserwacji podnosi ich wartość. L. N. Terentjewa podjęła się właśnie tego trudnego zadania. Omówiła w swojej pracy rozkład dawnych zwyczajów urodzinowych, weselnych, pogrzebowych i innych, opisując ich zanik, względnie przekształcanie się tych zwyczajów, wskazuje w jakim kierunku przemiany te poszły, względnie jakie nowe formy w miejsce starych form powstały. Autorka słusznie podkreśla, że źródła tych przemian tkwią w przemianach społecznych, gospodarczych i politycznych, a w konsekwencji i światopoglądowych. Skutki Wielkiej Rewolucji Październikowej docierają i przekształcają gruby miąższ zwyczajów, obyczajów. Nowe sytuacje w dziedzinie własności, narastająca oświata uderza w znaczenie i funkcje daw .. nych instytucji. Szczególnie ostro przejawia się to w zawężaniu funkcji kościoła i w spadku natężenia praktyk związanych z kościołem. Przy takim ujęciu etnograficznym opisów należy jednak strzec się przed zarzutami "aprioryzmu". Zasada bowiem ogólna jest jasna i bezsporna, ale w rozważaniach etnografa istotne jest zagadnienie jak przełamuje się rzeczywistość polityczna i gospodarcza w konkretnych zwyczajach i obyczajach. Jak wyraża się stosunek między starą a nową treścią i formą zwyczajów. Obraz naszkicowany przez Terentjewą odpowiada rzeczywistości, lub jest jej bliski, ale mimo tego czytelnik chciałby mieć przed oczami pełniejszy obraz, szerszy wachlarz prawidłowo opisanych faktów, tak aby jakościowa i ilościowa strona opisywanych przemian występowała plastyczniej, była mocniej udokumentowana. Opis zmienności w terażniejszości zawsze natrafia na czytelnika jakoś zaangażowanego, stawiane więc tezy ~uszą być uzasadnione dostatecznie licznym i ścisłym materiałem. W artykule często uogólnienia poprzedzone są przykładami, choć nie zawsze autorka informuje dokładnie w jaki sposób dane zdobyła. Nie zawsze również wyraźnie rysuje się droga dojścia autorki do przedstawionych wniosków. Niejednokrotnie przyjmuje ona, że czytelnik dobrze zna stare zwyczaje, ogranicza się więc tylko do ich wymienienia z wskazaniem jakie nowe formy w ich miejsce powstają. Skutkiem tego niezawsze można określić czy mamy do czynienia z rozwojem, z deformacją czy też z zanikiem form starych. Nie wiemy a ile proces toczy się w kierunku utrzymania starych form, lub wypełnienia ich nową treścią, względnie wyznaczenia im nowej funkcji zgodnej z nową rzeczywistością historyczną. Braki te niedostatecznie uzasadniają wysunięte wnioski, które zapewne są trafne, ale w artykule brak dowodów. Jest na przykład rzeczą powszechnie wiadomą, że pod wpływem "scientyzmu" w całej Europie s~erzy się indyferentyzm religijny, względnie ateizm, że praktyki religijne słabną �485 484 i tracą swoje pierwotne znaczenie lub zanikają. Widoczne jest to przy obrzędach narodzinowych, weselnych i pogrzebowych. Rozkład jednak zwyczajów i obrzęd6w związanych z kościołem przebiega inaczej, dla przykładu - na Łotwie niż we Francji. Ta "inność" przebiegu jest interesująca, gdyż tu i tam działają inne przyczyny. Aby zaś je uchwycić, konieczny jest opis bardziej szczegółowy. Rozkład dawnej tradycyjnej kultury ludowej niezawsze zresztą powiązanej z kościołem, jest zjawiskiem powszechnym, tylko przebieg tego procesu bywa różny. W artykule Terentjewej często brak dostatecznych danych do oceny tych różnic. Weźmy dla przykładu obrzęd weselny; przecież powszechnie zanikają: rozpleciny, oczepiny, obrzędowe obcinanie włosów, a więc obrzędy niekościelne lecz korzeniami tkwiące w czasach przedchrześcijańskich, a ten aspekt w pracy Terentjewej nie wyszedł plastycznie. Autorka zbyt pochopnie generalizuje zubożając proces dziejowy. Przeżytki mają twardszy żywot, aniżeli by to z artykułu wynikało. Autorka omawia np. tworzące się nowe formy zwyczajów pochówkowych - "na wesoło", etnograficznych opisów jednak takich konkretnych pogrzebów brak, zbyt ogólne zaś ich określenie nie pozwala zorientować się w charakterze i powszechności tego zjawiska. Autorka dochodzi do pewnego uogólnienia, iż w zwyczajach urodzinowych, ślubnych, pogrzebowych przeważnie eliminuje ludność kościół jako instancję zastępując ją instytucją społeczną lub państwową. Zresztą należy sobie zdać sprawę, że geneza zwyczajów i obrzędów rodzinnych sięga w dawniejsze czasy aniżeli instytucja kościoła i że jesteśmy raczej świadkami ostatecznej likwidacji zwyczajów prawnospołecznych sięgających ustroju plemiennego. Jeśli chodzi o wesele, jest to zjawisko nienowe, warto przypomnieć np. kodeks Napoleona na ziemiach polskich. Na czym zaś polega specyficzność tego procesu na Łotwie, z artykułu nie wynika. Autorka podkreśla, że we wszystkich tych zwyczajach poważną rolę odgrywa opinia kształtowana przez instytucje społeczne, czy też społeczność wiejską. Byłoby interesujące, gdyby można było bliżej przyjrzeć się temu zjawisku choćby w świetle konkretnych przypisów. Wiemy, że pierwotne opinie kształtował ród, później społeczność lokalna, wiejska, ich opinia miała moc sankcji prawnej. Instytucjonalność tkwiąca w tych przeżytkach przetrwała tu i ówdzie w Polsce do dni naszych, co szczególnie uwidocznia się np. w doborze zapraszanych na wesele gości w roli prawno-obrzędowej poszczególnych postaci weselnego widowiska, oraz w niektórych pieśniach. Kościół przejął na siebie sankcję prawną i moralną, ale i grupa lokalna, wiejska też w wielu wypadkach zachowała swoją moc opiniodawczą. Przecież ślub kościelny bez wesela nie uzyskiwał obyczajowej aprobaty, sankcję prawną zastąpiła sankcja moralna w postaci zapowiedzi co do trwałości np. małżeństwa. Tak było w polsce, w zachodniej Ukrainie, Białorusi, na Litwie a zapewn: ~~ Łotwie. Terentjewa słusznie i trafnie uchwyciła te momenty, ?-le~meJ ogólnikowość jej stwierdzeń nie pozwala wniknąć w jądro zagadmema. Mimo tych uwag należy wyrazić zadowolenie, że taka problematyka coraz częściej pojawia się w pracach etnografów. Zagadnienie wymaga jednak jeszcze metodycznego pogłębienia. Zresztą krótkość i szkico.w; charakter omawianego artykułu, w którym poruszono mnostwo zagadm:n, pozwala się spodziewać, że autorka dysponuje o.d~ow~ednirr: .matenałem. Należy tylko oczekiwać ukazania się obszermeJszeJ całoscl na ten temat. Józef Gajek SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Moskwa, 1961, z. 2, s. 41-51. J. S. S m i r n o w a, Obyczai w sowietskuju izbieganija u Adygejcew ich izżiwanije epoch1t. Artykuł Smirnowej o zakazie stykania się i nakazach unikania, a więc o pewn)'ch formach izolacji wnosi ciekawy i ważny przycz;n~k .do teg.o problemu, posiadającego bardzo obfitą literaturę w skall sWlatoweJ, t~k w zakresie spisów jak też teoretycznych rozważań na temat tego rodzaju izolacji. Smirnowa uwzględnia literaturę starą o ile dotyczyła ona Kaukazu. (P. S. Pallas, (1793), J. S. Bell, (1837-8), Taitbout de Marigny, (1836), H. J. Klaproth, (1807-1808). Autorka podzieliła te zwyczaje na 4 grupy: 1. Izolacja pomiędzy małżonkami; wielokrotnie opisana przez pisarzy adygejskich w okresie przedrewolucyjnym. Niedopuszczalne było u Adygejczyków, by żona spotykała się w ciągu dnia z mężem. ?dwiedzał ~n ją w nocy i to pokryjomu. W małżeństwach starych zwyczaJ ten ?ył me tak srogo przestrzegany. Natomiast niedopuszczalne było" v: zadnym wypadku, ażeby żona mogła się zwrócić do męża w obecnoscl starszych członków rodziny lub starszych krewnych męża. 2. Izolacja w stosunkach pomiędzy rodzicami a dziećmi dotyczyła w większej mierze ojca aniżeli matki. Ojciec, który w obecności starszych krewnych brał swoje dziecko na ręce, był uważany za odstępcę od starych obyczajów; nie wolno mu było również bawić się z nim, mówić o. nim. opłakiwać je w wypadku śmierci i wogóle okazywać swoje uczuc~a OJco,,:skie. Dziecko nie mogło się znąjdować w tym samym pomleszczemu z ojcem, wprawdzie. wraz z wzrostem dziecka zwyczaj ten stawał się coraz mniej obowiązujący, zawsze jednak nakazana była wiel~a wstr.zemięźliwość w objawianiu wzajemnych uczuć. Nie używano. mgdy ~ł0.w: ojciec, syn, córka. Dzieci nazywały ojca imieniem, tak jak l on mOWląc o swych dzieciach nazywał je imieniem. Nieco inaczej sprawa przedsta- �486 wiała się w stosunkach matki z dziećmi, szczególnie w rodzinach uboższych; matka bowiem związana szeregiem obowiązków wychoNywania i karmienia dzieci, musiała mieć z nimi bezpośredni kontakt. W pierwszych miesiącach matka wynosiła kołyskę do pomieszczenia ogólnego i udawała, że nie interesuje się dzieckiem, szczególnie w obecności starszych krewnych. Najczęściej po miesiącu babka i inne starsze krewne prosiły ją, ażeby nie krępowała się ich obecnością i zajmowała sip dzieckiem; pożądane jednak było, by raczej krewna zajmowała się nirn~ Matka powinna była powstrzymywać się z wyrażeniem swych uczuć do dziecka tak dalece, że nie wolno jej było w wypadku jego śmierci opłakiwać lub zbliżyć się do zwłok, tak zresztą jak i ojcu. 3. Izolacja w stosunkach między kobietą i krewnymi jej męża dotyczyła głównie osób starszych. W pełni były wzbronione wszelkie spotykania, rozmowy itd. z ojcem lub dziadkiem męża. Po upływie pcwnego okresu czasu teść łub dziadek jak i szwagrowie mogli zaproponować pewne u~tępstwa o.d. tej zasady. Towarzyszyły tym propozycjom wymiany podarkow. Z tesclOwą zasada izolacji była naj słabiej przestrzegana, nie P?zwalał.y ~a to zajęcia gospodarcze to też ograniczała się najczęściej do kllku mleslęcy po ślubie w czasie których synowa nie mogła rozmawiać z te~ci~wą. Potem następowała wymiana podarków z teściową lub małe przYJęcle dla starszych niewiast; dalej jednak synowa powinna była powstrzymywać się od rozmów i raczej odpowiadać na pytania. Izolacja w stosunku do młodszych krewnych nie była tak surowa ograniczała się raczej do zakazu używania ich imienia własnego. ' , 4. Izolacja męża od krewnych jego żony ograniczała się tylko do osob starszych: ojca, matki, dziadka, babki, wujów i ciotek. Nie wolno ?yłO ni~ tylko rozmawiać z nimi ale i pokazywać się im na oczy. Krewni zony me odwiedzali domu jej męża. Izolacja tego typu nie była ograniczona czasem i niekiedy trwała przez całe życie. Zwyczaj izolacji jak dotychczas jest niewiele zbadany. Zdaniem A. Darinskiego wynikał on z procesu przechodzenia od małżeństwa grupowego ku indywidualnemu. Zdaniem zaś Smirnowa był on wyrazem prze.jśc.ia od ust.roju matriarchalnego ku patriarchalnemu. Tak czy inaczej ~ ble~lem la: l utrwalaniem się ustroju patriarchalnego coraz bardziej lzolacJa obowlązywała kobiety. coraz mniej mężczyzn, czyniąc dolę kobiet ~oraz cięższą, odsuwając ją od życia rodzinnego, społecznego i pozbawiaJąc wpływu na wychowanie dziecka. Powolny upadek zwyczaju izolacji rozpoczął się jeszcze przed Wielką Rewolucją Pażdziernikową wraz ze schyłkiem wielkiej rodziny patriarchalnej. Mała,. niebogata rodzina nie sprzyjała zachowaniu tego zwyczaju zaczęto znaczme skracać terminy izolacji. wraz Zasadnicze zmiany nastąpiły po Wielkiej Rewolucji Październikowej z przebudową socjalistyczną Adygei. Problem wyzwolenia kobiet 487 z niemal niewolniczych stosunków był przedmiotem wielu obrad i dyskusji. Z trudem posuwała się walka z różnego rodzaju przeżytkami Adygejczyków, a naj trudniej ze zwyczajem izolacji, gdyż same kobiety uchylały się nadal od życia społecznego i brania w nim udziału. Autorka cytuje wiele przykładów, gdy władze kołchozowe drogą kompromisów i połowicznych ustępstw na rzecz tradycji wciągały stopniowo kobiety do udziału w życiu społecznym. Do dziś jeżeli w jednym domu zamieszkują starsi członkowie rodziny wraz z młodszym małżeństwem, żona powstrzymuje się od zasiadania przy stole obok męża. W kołchozach młode małżeństwa unikają wspólnych występów w miejscach publicznych lub starają się o rozwiązanie kompromisowe prosząc do towarzystwa osobę trzecią. Natomiast zwyczaj izolowania dzieci od rodziców jest dziś zjawiskiem bardzo rzadkim. Najtrudniejsza walka ze zjawiskiem izolacji jest w stosunkach pomiędzy jednym z małżonków ze starszymi krewnymi drugiego, z uwagi na podeszły wiek teściów lub świekrów, czy też dziadków ludżmi starszego pokroju. Inaczej sprawa wygląda w stosunkach z młodszymi krewnymi, jeśli nawet izolacja jest przestrzegana to niedługo i nadaje się jej raczej żartobliwą formę. Zwyczaj izolacji szybciej znika wśród robotników, urzędników i wiejskiej inteligencji. Autorka cytuje przykłady wzięte z życia rodzin robotniczych, które prawie już nie przestrzegają tego prastarego u Adygejczyków zwyczaju. Władze miejscowe organizują zjazdy poświęcone walce z przeżytkiem izolacji, gazety podnoszą raz po raz ten problem, władze kołchozowe organizują wspólne spotkania teściowych z synowymi, urządzają wesela komsomolskie, odbywają się publiczne odczyty, ażeby przezwyciężyć do ostatka uchylanie się kobiet adygejskich od życia publicznego. SOWIETSKAJA Moskwa, W. J. K Osnowny je l' U ETNOGRAFIJA 1961, z. 3, s. 3-12. P j a n s k a j a, Ł. P. P o t a p o w, Ł. N. T i e problemy etnograficzeskogo izuczenija narodow I' e n t j e w a: SSSR. Jest to artykuł programowy, wytyczający kierunki badań na najbliższe lata, ze szczególnym uwzględnieniem problemów kształtowania się i dalszego rozwoju etnicznych wspólnot oraz przeobrażeń gospodarki, kultury i bytu narodów ZSRR. Do zagadnień pierwszoplanowych w dalszym ciągu należą badania nad kulturą i bytem ludności wiejskiej, chłopstwa kołchozowego, robotniczych sowchozów i przedsiębiorstw wiejskich. Plan badań etnografii ra- �488 489 dzieckiej przewiduje dalszy rozwój badań rozpoczętych już w 1950 r. nad kulturą i bytem robotników, Z uwagi na różnorodność ludów zamieszkujących granice ZSRR niezmiernie ważny jest problem współczesnych procesów etnicznych zachodzących wśród poszczególnych narodów. W skład tego problemu wchodzą zagadnienia kształtowania się narodu, narodowości i etnograficznych grup w okresie socjalizmu. Problem przeobrażeń gospodarki i bytu narodów ZSRR obejmuje badaniami szczegółowymi złożone procesy zachodzące we wszystkich dziedzinach życia, ich kierunki i przyczyny, które przyśpieszają lub opóżniają te procesy. Każdy z problemów i zagadnień opracowywany jest w przekroju historycznym, każde zjawisko jest analizowane pod kątem jego rozwoju i współzależności od innych zjawisk współczesnych. Głównym oparciem w pracy etnografów radzieckich są badania terenowe i ekspedycje kompleksowe, w skład których wchodzą: etnografowie, archeologowie, folkloryści, dialektolodzy i in. W. J. K a l i t s: Nowy je czerty w bytu Krestjan ostrowa Kichnu. Mieszkańcy niewielkiej wyspy Kichnu w zatoce Ryskiej na skutek izolacji i trudności komunikacyjnych ze stałym lądem zachowali wiele zwyczajów i obyczajów tradycyjnych w życiu gospodarczym, kulturze materialnej i duchowej. Do roku 1940 był to najbardziej zacofany i najbiedniejszy zakątek Estonii. Ludność wyspy trudniła się i trudni się głównie rybołówstwem, zimą zaś polowaniem na foki. Gospodarka rolna wyspy jest za bardzo niskim poziomie, nie była nigdy głównym środkiem utrzymania mieszkańców z uwagi na niewielka ilość ziemi uprawnej i jałową glebę. . Gospodarstwem rolnym, hodowlą i prowadzeniem gospodarki domowej zajmowały się wyłącznie kobiety, dlatego też cieszyły się dużą samodzielnością i niezależnością, tym bardziej, że mężczyźni trudniąc się połowami, lub pływając na statkach albo też zajęci przy budowie statków przebywali raczej poza domem. Połowy ryb od XIV w. do niedawna odbywały się za pomocą dwóch typÓW niewodu; niewodu przybrzeżnego i niewodu do połowów pod lodem. Używano również sieci dwojakiego rodzaju: na drobne ryby zwaną "sieć", na ryby wielkie zwaną mutt; oba rodzaje były sporządzone z lnianych nici. Używano również sieci z haczykami i dobijano ryby ościeniami, chociaż ten sposób połowu zakazany w całej Estonii. W latach 50-tych ub. w. rybołówstwo podupada na wyspie a głównym zajęciem mężczyzn staje się żegluga morska. Powrócono do rybołówstwa po pierwszej wojnie światowej; zaczęto nawet stosować bardziej współczesne narzędzia do połowu ryb. Powstaje zorganizowany handel rybami w odróż- nieniu od poprzednich okresów, gdy były one podstawą wyżyw'ienia i przedmiotem wymiany na zboże. Poczynając od 1944 r. powstają spółdzielnie rybackie i kołchozy zabezpieczające stały dochód rybakom oraz najnowsze narzędzia pracy. . Nacisk na rozwój rybołówstwa, jako głównej podstawy dochodow rybaka, nieco opóźniał rozwój innych gałęzi gospodarki eko~omicznej wyspie, szczególnie uprawę zboża, któremu nie sprzyjają warunkI lokalne. Natomiast rozwija się ogrodnictwo i sadownictwo prawie nieznane poprzednio na wyspie. Ograniczone są również możliwości hod~wli byd:a z uwagi na brak paszy, ale i w tym wypadku kołchozy czymą staram a o zabezpieczenie potrzeb ludności wyspy we własnym zakresie. Wzrost dobrobytu mieszkańców Kichnu odbił się przede wszystkim w budownictwie. Na bazie planu centralnego przystąpiono do przebudowy lub nawet likwidacji niektórych wiosek, skupiając osiedla wokół ośrodków kołchozowych na wysokiej części wyspy. Znikają stare domy z nieociosa· nych bierwion z ciężkim niezgrabnym słomianym dachem czterospadowym. Budynek składał się ongiś z rygi, która stanowiła zasadnicze pomieszczenie mieszkalne, gumna i dwóch komór. Z jednej strony rygi znajdowało się gumno - z drugiej komory. Budynek był otoczony przybudówkami, podcieniami, chlewami itd. W rydze na ścianie od strony komór ustawiony był wielki piec, który jesienią służył do suszenia zboża, zimą ogrzewał pomieszczenie mieszkalne. Latem zamieszkiwano w komorach. W gumnie latem młócono żyto, zimą przetrzymywano w nim bydło. Nowe domy są wznoszone nadal na starym planie, chociaż użytkowanie pomieszczeń jest już inne. Między rygą a gumnem, na całą szerokość domu znajduje się korytarz chroniący rygę przed odorem nawozu, przenikaj~cego z gumna. Korytarz równocześnie służy dla przechowywania paszy i narzędzi gospodarczych, pod nim zaś znajduje się piwnica o. cementowych ścianach. Gumno jest dziś całkowicie wykorzystywane Jako chlew, o mniejszych rozmiarach, bowiem ilość bydła w gospodarce przyzagrodowej zmalała. Znikły również podcienia i chlewy co znacznie uprościło charakter budynku. Pomieszczenie bydła pod jednym dachem z izbą mieszkalną tłumaczy się wygodą obsłużenia bydła zimą. Dawna ryga jest dziś obszernym pomieszczeniem mieszkalnym, służącym do suszenia odzieży rybaków, naprawy sieci rybackich itd. Domy są przeważnie budowane z drzewa na kamiennym lub cementowym fundamencie. Mimo, że państwo dostarcza budulca, z dawien zakorzeniona wśród mieszkańców wyspy oszczędność drzewa w dalszym ciągu ciąży na ilości izb mieszkalnych mimo, że rodziny rybackie są dość liczne i zdarza się, że w rydze sypia razem cała rodzina. Urządzenie domu jest naogół bardzo proste, domowej roboty, chociaż coraz częściej pojawiają się meble fabryczne i tkaniny. Mimo, że tkac- �490 491 two nie zniknęło z zajęć domowych, coraz rzadziej spotyka się w izbach piękne tkaniny dekoracyjne samodziałowe. Ongiś domy były stawiane przez miejscowych cieśli, dziś sprowadza się ich z miasta Piarny.. Wśród budynków gospodarczych utrzymuje się nadal letnia kuchnia, łaźnia i szopa, wielokrotnie pod jednym dachem z rygą, gumnem i komorami. Wszystkie wsie wyspy są już zelektryfikowane. Wzrost dobrobytu wpłynął w pewnym stopniu na zmianę typu odzieży mieszkańców wyspy. Odzież tradycyjna należy do typu zachodnio-estońskiego ubioru z tą róźnicą, że kobiety nosiły krótkie bluzeczki tzw. kiajsied początkowo drobno plisowane z haftem wzdłuż rozcięcia na przodzie i na plecach, rogach kołnierzyka i mankietach, w kolorze czerwono-niebieskim. Plisowanie bluzek zniknęło w późniejszym okresie natomiast zaczęto coraz bogaciej ozdabiać je haftem. Od 1880 r. no~zono bluzeczki perkalowe, równocześnie pojawiły się ciepłe żakiety o prostym wykroju, zapinane od góry do dołu, koloru jasno granatowego. Wzór haftu był początkowo geometryczny, później roślinno-geometryczny. Spódniczki wcześniejszego okresu były szare i niebieskie, jednokolo ..' rowe, z wełny, plisowane, następnie w paski podłużne bardzo jaskrawe. Ponadto w skład ubioru kobiecego wchodził wzorzysty pas, białe pończochy szydełkowe z kolorowym ornamentem z przodu. Zamężne kobiety nosiły fartuc~y. Wierzchnią odzieżą był długi lub krótki kaftan, zapi~ nany na zapmkę. . Obecnie strój ludowy nakłada się tylko na bardzo uroczyste okazje, J~~ np. w~~ele. Nadal zachowały się w użyciu tradycyjne spódnice, rozne na roznego rodzaju okazje (każda kobieta posiada około 20 spódnic): czarna spódnica z czerwonym paskiem u dołu jest przeznaczona . na pełną ~ałobę (w wypadku śmierci męża lub matki). Załoba po m.ęzu trwa naJ~łużej. Po śmierci dalszych krewnych nosi się spódnicę PO:-z~łobną pas,lastą, bez koloru czerwonego. Wdowa nosiła tego typu SPOd~ICę do konca swego życia. Tradycje te trwają nadal bardzo upor~zYWle. Na pogrzeby znajomych przychodzi się w spódnicach pół z~ł~bnY~h, .wdowy zaś - w pełnej żałobie. W czasie postu nosi się rówmez spodmce bez koloru czerwonego, a w wielki piątek _ źałobne' w trak~ie Wi~lkie~nocy spódnice były wyjątkowo jaskrawe. Kolor spód~ mcy. wIązał SIę rownież z wiekiem. Kobiety od lat 45 nosiły spódnice napoł załobne lub granatowe pasiaste. Noworodka nie można było odwiedzać w spódnicach żałobnych. Zachowanie wełnianych nością w użyciu i ostrym spódnic do dziś tłumaczy autor klimatem morskim wyspy. ich praktycz- S:opniowo zanika upodobanie do jaskrawych, pięknie zestawionych kolorow, na skutek dotarcia do wyspy perkalu wzorzystego, który nie harmonizuje ze strojem ludowym. Kobiety nadal chętnie używają białych pończoch wzorzystych. chociaż zaczynają już nosić pończochy i obuwie miejskie. Zimą kobiety noszą kożuchy kryte materiałem, latem wielkie chusty a obecnie i palta. Męski ubiór składał się z długiej lnianej koszuli, spodni, swetra, pończoch i kaftana na głucho zapinanego o kroju tuniki. Ubiór ten zniknął w XX w. całkowicie zastąpiony garniturem typu miejskiego. Zmiany na lepsze nastąpiły również w monotonnej dotychczas kuchni rybaków. Uprawa jarzyn i owoców, dostawy mięsa i mąki, obfitość mleka i masła zmieniły rodzaj potraw, choć ryby nadal dominują w jadłospisie mieszkańców wyspy. Napojem najczęściej używanym jest piwo w domu warzone. Mimo wzrostu dobrobytu stopień kultury mieszkańców jest nadal niższy od pozostałych terenów Estonii, wskutek tego, że rodzice niewielką wagę przykładają do wykształcenia dzieci, przyzwyczajając je raczej od naj młodszych lat do pracy. Powoli jednak radio, biblioteki, oddziaływanie miejscowej inteligencji, łatwa komunikacja ze stałym lądem poprawiaic] ten stan rzeczy. Z. P. S o koł o w a: jJLszczich u Sielkupow, I ! i t ; O niekotorych Chantow etniczeskich i Ewenkow tomskaj procesach, protieka- oblasti. Z. P. Sokołowa podaje w zarysie historię przemian etnicznych wśród najbardziej zróżnicowanej ludności terenów Północy i Syberii. Spisy ludności z roku 1897 z ówczesnego okręgu Tomskiego wykazują 40 narodowości, z 1926 r. 60 narodowości i w 1959 r. już spisy okręgu Tomskiego podają ponad 30 narodowości. Za ludność tubylczą należy uważać Selkupów i Chantów. Grupa Ewenków przywędrowała na te tereny później, zapewne przy końcu XVII w. lub na początku XVIII w. Z większych grup narodowościowych należy wspomnieć o tzw. czułymskich Tatarach (Czu .. łymcy), którzy nazywają siebie Karagasami. Przypływ ludności rosyjskiej przesunął granice terenów zamieszkałych przez poszczególne ludy tybylcze, które wędrowały coraz dalej na północ aż do źródeł Obi. Ludność napływowa wywierała zasadniczy wpływ na poziom kultury, byt i formę gospodarki ludności tubylczej. W pracy A. F. Płotnikowa (1901 r.) o kraju Narymskim wspomina się o Selkupach, którzy pod wpływem Rosjan wybudowali sobie piękne domy, zajmują się hodowlą i żenią się z Rosjankami. Mówi o tym P. Ostrowski w pracy poświęconej ludności zamieszkałej na terenach Wasiugany i M. B. Szatiłowo Selkupach z jurt pyżyny. Po Rewolucji Październikowej proces jednoczenia się ludności miejscowej z Rosjanami przyśpieszył się, tak dalece, że poza świadomością swego pochodzenia i znajomością języka rodzinnego i to tylko wśród starszego pokolenia, autochtoni żyją, mieszkają i pracują tak jak osiadli �493 492 na tych terenach Rosjanie. Szczególnie dotyczy to Selkupów i w dość dużej mierze Chantów. Ewenkowie, którzy nadal są ludem koczowniczym w mniejszym kontakcie pozostają z resztą ludności, jednakże oni również przyjęli wiele cech bytu i życia ludności osiadłej. Chantowie i Selkupowie po przez małżeństwa łączą się z Rosjanami. Ewenkowie raczej z Selkupami, gdyż ich koczowniczy tryb życia nie dogadza Rosjankom. Chantowie zachowali niektóre cechy tradycyjne kultury i bytu w odróżnieniu od Selkupów. W jeszcze większym stopniu pewne cechy tradycyjne występują w życiu Ewenków, wprawdzie ich wyroby przemysłu ludowego są raczej przedmiotem handlu niż użytku codziennego, niemniej są one typu tradycyjnego w przeciwieństwie do Selkupów iChantów, którzy całkowicie dziś zapomnieli o swej sztuce ludowej, i odzieży tradycyjnej. Sokołowa kończy artykuł uwagą, że proces jednoczenia się ludności miejscowej z rosyjską na terenie obwodu Tomskiego rozwija się w całej pełni, szczególnie u Selkupów. J. W. Iwanowa: czeskij Obycznoje prawo siewiernoj Albanii kak etnograji- istocznik. Artykuł Iwanowej pOswlęcony jest najbardziej szeroko znanemu zbiorowi: praw obyczajowych Albanii pt. ,,Kanun i Leke Dukagjini", zebranemu i opracowanemu przez księdza S. K. Gje~y (1874--1929). Prawa obyczajowe tego zbioru rozpowszechnione były na stosunkowo szerokim terenie północnej Albanii od rzeki Mat do środkowego biegu rzeki Czarna Dryna, obejmowały one swym wpływem również tereny górskie na wschodzie i zachodzie od Północnych Alp. Jak wiadomo Albania w końcu XIX i na początku XX w. stanowiła część imperium Osmańskiego. Siedzibą władz administracyjnych Turcji były miasta położone w zachodniej części Albanii, natomiast miasta i osiedla centralnej i północnej Albanii były prawie samodzielne, brak zaś dogodnych dróg komunikacyjnych izolowały tereny Dukagjini, Nikai i Mertury od reszty Albanii, szczególnie zaś na terenie okręgu Mll'dity, gdzie władzę sprawow~ł dom Gjomarków, chociaż politycznie związany z władzami tureckimi, to w wewnętrznych sprawach tego okręgu prawie od nich niezawisły. Okoliczności tego rodzaju sprzyjały ukształtowaniu się dwóch zasadniczych grup ludności - północnych górali z wysokogórskich okręgów i Mirdity. Na tych terenach prawie do naszych czasów zachował się ustrój rodowy. W końcu XVIII w. lub na początku XIX w. pod wpływem władz tureckich powstała nowa forma społecznej organizacji dla spraw administracyjno-wojskowych t. zw. "bajraka", która współdziałała ze starą organizacją rodową t. zw. "fis". Formy i podstawy działalności fisów" określał "Kanun". Zakres działalności i wpływów obu tych 01'~anizacji był uzależniony od tego czy ustrój rodowy danym miejscu był potęgą niezachwianą, czy też chylił się ku upadkowI. powracając do Kanuna i Leke Dukagjini zawierał on 1263 paragrafy w 12 księgach: "Kościół", "Rodzina", "Małżeństwo", "Dom, ;Jydło, mienie", "Praca", "Podatek", ("Skazannoie słowo") "Słowo powiedziane", Honor" Odszkodowanie" Prawo przeciw podłości", "Prawa rady star'~zych", ',,~wolnienie i wyd;lenie". Każda z ksiąg zawiera kilka rozdziałów, całość zaś jest zaopatrzona przykładami praktycznie zastosowanych praw Kanunu oraz słowniczkiem rzadkich słów i powiedzeń. Przeprowadzona przez Iwanową analiza materiałów uzupełniających Kanun świadczy, że pochodzą one w większej mierze z okręgów Mirdita, lVfalsija e Leżes oraz Zadryma. Najwcześniejszy dokument z tego zbioru pochodzi z 1864 r. - najpóźniejszy z 1907 r. Studiując zbi?r Gjer:;y nie należy zapominać o wielu jego brakach, jak: wątpliwe daty pochodzenia tego lub innego paragrafu zbioru, brak wyjaśnień o specyfice ekonomicznej i społecznej życia tego czy innego okręgu, tym samym pominięty jest problem nierównomiernego rozwoju ekonomicznego i polio tycznego poszczególnych dzielnic, niema w nim informacji o roli tureckiej administracji w życiu chłopów północnej Albanii. Wiele błędów czyni Gjer:;y w nomenklaturze rodowej co utrudnia rozumienie tekstu. Pomimo to Kanun jest rzeczowym, faktograficznym materiałem o życiu, gospodarce i stosunkach społecznych albańskiego chłopstwa. Iwanowa z kolei cytuje najbardziej charakterystyczne prawa związane z okresem patrialchalno-rodowego ustroju. Podstawowym subiektem Kanunu jest "dom", on odpowiada za złe i dobre postępki swych członków przed społecznością, za własność rodzinną, zarobki i podatki, rozchody i kary - regulowane przez "dom". Materiały zebrane w księdze "Rodzina" dotyczą głównie wspólnoty rodzinnej, charakterystycznej dla okresu wcześniejszego, stąd powstały pewne sprzeczności w tym rozdziale zbioru, który mówi równocześnie o wspólnocie rodzinnej i o małej rodzinie z prywatną własnościq lub o jednostce rodzinnej, składającej się z kilku rodzin krewnych (vilaznija), która dzieląc mienie pośród poszczególnych rodzin, zachowuje pewną jej część we władaniu wspólnym (np. pastwiska). Kanun nie ustala sztywnej granicy pomiędzy "fisem", "vl1azniją" i innymi typami rodowych organizacji. Ich gospodarcza wspólnota zasadza się w prawie pierwokupu mienia, szczególnie nieruchomego, dziedzictwa, wykupu ziemi zabranej przez kościół lub podlegającej konfiskacie oraz na obowiązkach opiekuńczych. W okresie sporządzania spisu prawa obyczajowego system związl~ćl'N rodowych był już zachwiany. Kolektyw rodzinny starał się uchylić od odpowiedzialności za swoją jednostkę i ustrzec swoje mienie od utraty za v: l �494 jej winy. Przede wszystkim starano się uchylić prawo pierwokupu ziemi przez krewnego, mając możliwość uzyskania wyższej ceny u osób obcych. 'Ciekawe są w Kanume prawa w zakresie obowiązków gospodarza \V stosunku do gościa. Gospodarz odpowiadał za bezpieczeństwo gościa i jego mienia, równocześnie postępki gościa obciążały gospodarza, nawet morderstwo, jeśli takie gość popełnił. Wydać gościa na stracenie było uważane za najbardziej hańbiący czyn. Prawa te przetrwały prawie w niezmienionej postaci do dziś na terenie północnych gór. Zemsta za morderstwo obejmowała nie tylko zabójcę i jego grupę ro·· dową, ale również świadków, naturalnie tylko mężczyzn niezależnie od wieku. Zemsta za morderstwo początkowo obciążała cały ród, z biegiem czasu jedną grupę rodową, najbliższą mordercy, następnie ograniczała się tylko do najbliższej rodziny, by w końcu poprzestać na zapłacie t. zw. ..ceny krwi", określonej pewną sumą pieniędzy, lecz opłacanej raczej bydłem, ziemią i bronią. Opłata za zabicie kobiety była dwukrotnie niższa niż za zabójstwo mężczyzny. Starszyzna rodowa potrafiła z prawa zemsty ciągnąć nie małe korzyscl materialne, usprawiedliwione koniecznością rozważenia sprawy, rozmiarów i rodzajów rekompensaty itp. Krevmi opłacali te czynności zazwyczaj bydłem. W Kanunic majdują się prawa szczegółowo określające egzekucję ustnych zobowiązań ze strony domu zabójcy, prawa które chronią ich przed prawem zemsty na pewien określony czas, jak również ochronę bydła i czabana VI sporze pomiędzy dwoma bajrakami. Prawa zemsty, prawa gościny, prawa zobowiązań ustnych, prawa zajmowania bydła z okresu ustroju rodowego, z okresu sporów pomiędzy rodami, przetrwały do okresu społeczeństwa klasowego, w którym zachowało się wiele elementów ustroju patriarchalno-rodowego. W tej części Kanunu. w której mówi się o prawach rządzących wewnątrz "fis u", "vllaznii" lub "bajraku" występują wyraźnie pozostałości demokratycznych praw patriarchalno-rodowego społeczeństwa, ale juź w warunkach tworzenia się klasowych stosunków społecznych. Na czele wspólnoty patriarchalno-rodowej stał członek najstarszej w rodzie rodziny, naczelnicy innych rodzin lub mniejszych części rodu wchodzili w sJdad rady; najważniejsze zaś problemy rodu były rozstrzygane na ogólnym zebraniu dorosłych członków rodu. Naczelnicy rodu, lub poszczególnych domów jak również pomniejszych grup rodowych nosili nazwę "pari", naczelnicy drużyn - djalmini. Stanowisko pari były dziedziczne prawem pierworodztwa. Podobnie rzecz miała się z bajraktarami, znacznie później powstałą organizacją. V.i okresie sporządzania Kanunu zakres działalności bajraktaru był zbliżony do "pari". Ponad to występuje w Kanunie "pIegt", nazwa ta obej- 495 mowała wszystkie głowy rodu lub domu, starców i innych mężczyzn w~'różniających się znajomością praw oraz umiejętnością ich interpretowanE!, sprawiedliwym podziałem dobra rodzinnego i rozstrzyganiem wszelkich spornych spraw. Wszystkie rozdziały zbioru dotyczące działalności "pleqiu" (rada starszych) są świadectwem starożytnego pochodzenia prawa obyczajowego w Kanunie. Jednakże paragrafy dotyczące składu rad, sądów itd. dowodzą monopolizacji tych stanowisk w rękach wybitniejszych jednostek rodowych. Sądy rodowe gmatwały często sprawy proste, ażeby przedłużyć swoje działania, które były funkcją wynagradzaną. Mimo, że Gje<;y podkreśla w Kanunie ekonomiczną niezawisłość plebsu, to z paragrafów o uprawnieniach głowy rodu i bajraków wyni· ka ile świadczeń warstwy niższe winny były składać władzy rodowej i bajrakom, uzurpującym sobie wyjątkowe przywileje. Jednakże zebranie powszechne członków danej grupy rodowej t. tzw. "vogjli" mogło sprzeciwiać się radzie starszych i żądać ponownego rozpatrzenia spraw przed sądem. Z szeregów "vogjli" rekrutowali się dzierżawcy ziemi i bydła, najemni robotnicy, pastusi itp. uzależnieni od t. zw. mocnych gospodarzy na skutek pożyczek pienięźnych, zboża itd. Dowodziłoby to procesu rozwarstwienia się społeczności, w wyniku którego powstaje "sterpIegt" rada wybrana z szeregów "vogjli" do kontrolowania decyzji "pleczni". W rejonach górskich mniej ostro występowały różnice majątkowe niż na nizinach. Deklaratywność paragrafów o równouprawnienie wszystkich ludzi przed prawem występuje ostro w tej części Kanunu, w którym jest mowa a prawach domu Gjomarka, wywodzącego się wprawdzie ze starych tradycji rodowych, ale w omawianym okresie już wyodrębnionego ponad społeczność pobratymców, z wielkimi wpływami politycznymi po przez bajraki, jak wiadomo, instytucję władz tureckich. \'ol Kanunie z jednej strony mówi się, że dom ten odpowiada przed prawem jak każdy inny, z drugiej zaś strony okazuje się, że w gruncie rzeczy prawo nie tyczy go, bowiem zgodnie z Kanunem jest on najwyższą ilJstancją sądową i dyktuje swą wolę radzie starszych. Głowa domu Gjomarka mianowana była przez władze tureckie paszą Mirdity, otrzymywała wynagrodzenie i zaopatrzenie w broń drużyny wojennej. Autorka nadmienia, że na terenach objętych działalnością innego Kanunu, Kanunu Leke, organizacje rodowe prawie nie istniały na skutek rozlicznych wędrówek ludności i rzecz zrozumiała niejednolitego jej składu. Powstawały na tych terenach innego typu jednostki organizacyjne t. zw. wspólnoty sąsiedzkie lub wspólnoty wiejskie. Wiele paragrafów Kanunu poświęconych jest uprawnieniom Kościoła i obronie jego stanu posiadania. Obraza Kościoła była karana spaleniem �497 496 domu, wygnaniem, czasami nawet śmiercią i konfiskatą majątku na rzecz Kościoła. Pieniądz w okresie Kanunu był już znany, chociaż chłopi nadal uprawiali wymianę towarów w naturze. Znane też były pożyczki początkowo bez procentów, w okresie sporządzania zbioru praw już oprocentowywane, chociaż Gje<;y podkreśla, że jest to zjawisko bezprawne. W pierwszym ćwierćwieczu XX w. pożyczki pod zastaw i na procenty znane były na terenie całej Albanii. Wraz ze zjawiskiem pożyczek oprocentowanych rozpoczyna się w Albanii okres społeczeństwa klasowego. Anastazja "RUSSKIJ FOŁKŁOR". Matierijały diemii Nauk SSSR. 1960. issledowanija, Kojdecka t. V Izdatielstwo Aka. Piąty tom wydawnictwa "Russkij fołkłor" pOswlęcony jest jak zaznacza wstępna nota redakcji - "niektórym problemom teorii folkloru, rozpatrywanej na materiale folklorystycznej twórczości rosyjskiej oraz innych narodów". Ma on na celu wywołanie dyskusji nad teoretycznymi problemami tej gałęzi twórczości ludowej. Artykuły działu "Problemy teorii folkloru" wypełniają przeważającą część opasłego tomu. Na czoło zostały wysunięte rozprawy o problematyce ogólnej, za nimi następują artykuły o zagadnieniach bardziej szczegółowych. Najważniejsze w tomie zdają się być wyeksponowane na plan pierwszy rozprawy Anikina, Gusiewa i Putiołwa. Dotyczą one zarówno zagadnień teoretycznych ustnej twórczości ludowej jak i samej metody podchodzenia do badań nad folklorem, który nauka radziecka stara się "odróżnić" od literatury stricto sensu, stworzyć dlań odrębną i własną teorię na wzór teorii literatury. Rozpoczyna tom rozprawa W. P. A n i k i n a pt. "Kolektywność jako istota procesu twórczego w folklorze". Z mnogości zagadnień, które nasuwają się do omówienia tego wielce skomplikowanego problemu, autor wybrał trzy, zdaniem jego najważniejsze: 1) kolektywność twórczości w folklorze oraz pojęcie istoty ustno-poetyckiego procesu w folklorystyce; 2) konkretne formy przejawów tej kolektywności w folklorze w różnych jego gatunkach, stosunek cech indywidualnych do kolektywnych: 3) konkretne formy przejawów kolektywnej istoty sztuki masowej ludu w różnych epokach historycznych. A n i k i n wychodzi w swej rozprawie od scharakteryzowania kilkadziesiąt lat trwającej walki dwóch zasadniczych szkół w folklorystyce roryjskiej i radzieckiej: o indywidualnej (Sokołow, Azadowskij, Nikoforow) i kolektywnej (Busłajew, Miller, Czernyszewski, Bieliński, Gorkij, Propp, Cziczerow) genezie i istocie ustnej twórczości ludowej. Stojąc na gruncie specyficznie pojętej kolektywności w poezji ludowej, autor usiłuje w dialektyczny sposób powiązać obie teorie i określić, na czym ów kolektywizm polega. Zdaniem jego składa się nań przede wszystkim wzajemny i kumulujący się wkład wielu ludzi, którzy uczestniczą w toku procesu przekazywania folklorystycznego dzieła z pokolenia na pokolenie. Nie zawsze przyznaje Anikin "pierwsze słowa" w genezie dzieła folklorystycznego jednemu autorowi i nie uważa, aby dzieło to przezeń stworzone było już utworem folklorystycznym. Aby jakiś utwór mógł zająć miejsce w folklorze, musi: przejść proces tzw. f o l k lor y z a c j i. Polega ona na tym że stworzony przez pewną jednostkę utwór, stając się własnością ludu podlega w jego ustach stałemu "przetwarzaniu". Dzieło folklorystyczne nie ma jednego autora, ma wielu współautorów [... J Tylko dzieło, które przeszło przez proces folkloryzacji, kolektywną obróbkę, ma prawo nazywać się dziełem folklorystycznym" - pisze autor. Owe przejawy kolektywnej pracy w folklorze przejawiają się w nakładaniu na dzieło folklorystyczne różnych tradycji pokoleń, ludzi, którzy w tym procesie folkloryzacji uczestniczą. Wyrażają się one utrwaleniem w nim systemów poetyckich "chwytów" oraz różnych środków wyrazu artystycznego, właściwych folklorowi na danym etapie historycznego rozwoju. W czym się ten proces folkloryzacji przejawiał, egzemplifikuje autor na różnych gatunkach ustnej twórczości ludowej, jak i jej transformacjach historycznych (bajka, bylina, przysłowie, pieśń ludowa). Był on zależny od rodzaju folklorystycznego i epoki historycznej, w którym srę folkloryzacja dokonywała. W każdym z nich, jak pokazuje autor, począwszy od średniowiecza a skończywszy na socjalizmie, inaczej się ta folkloryzacja wyrażała. Historyzm wprowadzany ostatnio do folklorystyki radzieckiej w badaniach nad ustną twórczością ludową reprezentują rozprawy: W. E. G us i e w a ,,0 artystycznej metodzie poezji ludowej" i W. J. P u t i ł o w a ,,0 historycznym badaniu folkloru rosyjskiego". Pierwszy z nich wychodząc z ogólnych zasad estetyki i jej zastosowania w literaturze próbuje je przenieść na grunt folklorystyki. Rozprawa jego traktuje o specyfice "odbicia artystycznego" w folklorze i jego zależności od epoki, twórców, gatunku itd. Jak się okazuje, ów proces, w przeciwstawieniu do literatury, jest zjawiskiem szczególnie skomplikowanym. Zawartość bowiem ideowoartystyczna folkloru uwarunkowana jest z jednej strony epoką, z drugiej - klasowym podłożem genezy utworów folklorystycznych. Obok progresu implikuje w sobie także i kierunek regresu. Uwidacznia się on częstokroć w powolnym zamieraniu pewnych gatunków i form ustnej twórczości ludowej, w powstawaniu nowych. Inaczej ta metoda kształtowania artystycznego folkloru wyglądała w okresie feudalizmu, kapitalizmu, inaczej w epoce socjalizmu. Rozprawą będącą przykładem historycznego traktowania zjawisk folklorystycznych jest artykuł Putiłowa. Autor przeciwstawiając się panującemu w folklorystyce sceptycyzmowi, wskazuje na ważność historycznego podejścia do ustnej twórczości ludowej. Jest ono tym trudniejsze i skomLud. t. XLVIII �498 plikowane, że nie zawsze i niewiele posiadamy wiadomości o genezie i powstawaniu utworów folklorystycznych, o wkładzie do nich poszczególnych epok w dziejach ich folkloryzacji. W pomoc w rozstrzyganiu ogromu piętrzących się przed folklorystą zagadnień przyjść może historia społeczeństwa, dzieje obyczajów, literatury, jej form, gatunków, konwencji literackich itd. Tutaj zadaniem folklorysty będzie ustalić ewentualną, do właściwej epoki historycznej przynależną warstwę, wariant, cechy rodzajowe, stylistyczne i artystyczne folkloru. Podstawą do wykazania owych nawarstwień w utworze folklorystycznym i jego historycznego traktowania musi być zdaniem autora dokładna jego analiza. Złożą się na nią konkretne badania, poświęcone poszczqólnym gatunkom folkloru, jego formom i :vłaŚciwościom gatunkowym, poszczególnym dziełom itd. Badania te powmny być wolne od jakichkolwiek schematów czy przesłanek dogmatYC~nyCh. .~ez. rezultatów tych badań nie można zbudować prawdziwej pe~lOdyzaCJI hIstorycznej folklorystyki ,gdyż przeniesione do niej wyniki z mnych dziedzin wiedzy pozostaną zawsze hipotetyczne i fałszywe. Zdaniem autorki bardzo ważną rzeczą jest ściśle zdyferencjonowana metoda podejścia do. fol~loru. Błędem byłoby jednakże przenosić wywody otrzy~ane z a~ahzy Jednego kręgu faktów na cały folklor. Niezbędną tu jest l to w plerwszej kolejności drobiazgowa analiza tekstologiczna utworu folklorystycznego i związana z tym problemem krytyczna analiza żródeł. Ich podstawą powinny być naukowe i krytyczne, systematycznie zebrane materiały, stanowiące bazę badań folklorystycznych. Szczegółowymi przykładami zastosowania historyzmu w badaniach folklOry~tYCznyCh są rozprawy: ,,0 genezie i drogach dyferencjacji rodzajów epICklch" (M. IVlieletiński) i "Niektóre cechy światopoglądu przedklasowego w rosyjskiej fantastycznej baśni ludowej". (E. A. Tudowskaja). Mieletiński uważając folklor za początek sztuki słownej w ogóle, a starożytne eposy ludowe za początek literatury, zastanawia się nad genezą artystycznych form folkloru epickiego. Wobec trudności dyferencjacji mitu i baśni na pien:s.zym etapie .r~zwoju epiki ludowej, nad którą od lat trudzą się folkloryscl, wyznaCZmkIem jej czyni typ bohatera epickiego, jego stawia autor u podstawy dyferencjacji epickich gatunków folkloru: baśni i eposu. Rozprawa Tudowskojej metodą komparatystyki, uwzględniając formalne ce~h~. baśni, jej odrębności narodowe, społeczne i ideowe, próbuje wydZIel1c zawarte w baśni elementy światopoglądowe ustroju przedklasowego. Podstawą wyjścia jest dla niej odbicie rzeczywistości w ustnej twórczości ludowej. Dwie następne rozprawy "Russkiego fołkłoru" poświęcone są zagadnieniom improwizacji jako gatunku twórczości ludowej. W. W. Sienkiewicz-G u d k o w a demonstruje ten problem na materiale pieśni kolskich Saamów ("Elementy improwizacji i tradycyjności we wczesnym stadium rozwoJu folkloru"), podkreślając, że formalne środki wyrazowe improwi- 499 zacji stanowią podstawy kolskiej liryki pieśniowej. Rozprawa A. K. lVIikuszowa ,,0 pozaobrzędowych (wnieobriadowych) improwizacjach (na materiale robotniczych improwizacji ludu Korni) ukazuje w zestawieniu z innymi gatunkami folkloru cechy tego rodzaju twórczości ludowej. Dalsze rozprawy tomu (wyjąwszy J. I. Ziemcowskiego ,,0 wzajemnych związkach tekstu z melodią lirycznej pieśni ludowej") stanowią próby określenia istotnych cech poszczególnych rodzaj ów folklorystycznych i wykrywania ich specyficznych własności rodzajowych, głównie na podstawie istotnych dla nich i zasadniczych środków i form kompozycyjnych. M. Braun ("Kompozycja bohaterskiej pieśni ludowej") czyni to na materiale serbo-chorwackiego eposu. Autor rozczłonkowując tematy analizowanych pieśni epickich na drobne motywy i badając wzajemny ich układ wewnątrz utworu pokazuje ich specyficzną poetykę, próbuje stworzyć dla tego gatunku folkloru coś w rodzaju normatywnej poetyki. Podobną metodą pragnie stworzyć podstawy klasyfikacji tradycyjnej obrzędowej pieśni chłopskiej J. P. Kołpakowa ("Próba klasyfikacji ludowej pieśni obrzędowej"). PoC;dając krytyce dotychczas stosowane kryteria klasyfikacji tego gatunku folkloru (temat, treść itd.), pragnie zastąpić je nowymi, artystyczno-ideowymi. Te bowiem wydają się być bardziej istotne dla każdego gatunku twórczości ludowej. W ten sposób poprzez eliminację cech zbieżnych obrzędowej pieśni ludowej z cechami innych rodzajów folkloru dochodzi autorka do cech stałych tego gatunku i jemu tylko właściwych. T. lVI. Akimowa w rozprawie ,,0 rodzajowej istocie ruskich «dziarskich~ pieśni" zajmuje się określeniem specyfiki tematycznej, treściowej i formalnej tego tylko rosyjskiemu folklorowi właściwego gatunkom pieśni ludowej. Szerzej mogą zainteresować naszego folklorystę wywody rozprawy S. F. Ł a z u t i n a pt. "Kompozycja rosyjskiej pieśni lirycznej". Daje w niej autor zwięzły przegląd schematów kompozycyjnych rosyjskiej pieśni lu·· dowej, próbując równocześnie określić ich funkcję ideowo-artystyczną poprzez egzemplifikację całego szeregu pieśni (monolog, dialog, rodzaje narracji, paralelizmów, różne ich kombinacje itd.). Zagadnieniem określenia kompozycji rosyjskiej "czastuszki" ludowej zajmuje się Z. L W ł a s o w (,,0 przykładach kompozycji w czastuszce"). Problem artyzmu \V gawędzie ludowej (ustnyj ras skaz) omawia L. J. J e m e l i a n o w) ("Problem artyzmu gawędy ludowej"). Drogą ustalenia istotnych cech tego gatunku pragnie odróżnić gawędę od spokrewnionych z nią i zbliżonych doń (bajka, legenda, podanie, opowiadanie, skazka) gatunków folkloru. Ciekawymi i niepośledniej wagi są w "Russkim fołkłorze" rozważania P. S. W y c h o d c e w a pt. "Literatura czy folklor? (w sprawie zagadnienia współczesnej twórczości ludowej)". Stano\',;ią one podsu;-:-:::;",;an:c toczącej się od lat kilkunastu w Związku Radzieckim dyskusji nad problemem, czy \V warunkach socjalizmu może istnieć folklor, czy dzisiejszą �500 twórczość ludową należy włączyć do literatury profesjonalnej czy folkloru. Zdaniem autora, głównym błędem w dyskusji było ahistoryczne traktowanie tego zjawiska. W pomoc w rozstrzygnięciu tego problemu przychodzi autorowi pojęcie folkloryzacji. Wychodząc z błędnych założeń niektórzy dyskutanci słusznie dochodzili do wniosku, że w nowych warunkach życia nie może być folkloru w znaczeniu tradycyjnym. Ale w jego miejsce pojawiają się nowe formy ustnej twórczości ludowej, uwarunkowane nową sytuacją społeczną i nowym światopoglądem masowym. Jednym z głównych czynników, które bezpośrednio. wpływają na zmianę powstania i bytowania dzieł twórczości ludowej są nowe sposoby jej rozpows.zechniania. Miejsce kolektywnej genezy utworów folklorystycznych zaJęll zawodowi poeci. Mimo twierdzeń o nieuchronnym zmierzchu folklo .. ru, zdaniem Wychodcewa istnieje i bytuje on dalej, jednakże w innej treści i formie, na innych zasadach tworzenia się i bytowania. Mianem współczesnego folkloru, przystającego do pojęcia folkloryzacji, obejmuje Wychodcew masową artystyczną twórczość ludową. "W naszych czasach artystyczna i samorodna twórczość mas ludowych w większości wypadków przybrała nowe formy - pisze autor - zupełnie zmieniły się też i formy b~.to,,:ania w twórczości ludowej (estrada, gazetka ścienna, zbiory rękoplsmlenne) [... ] Twórcami samorodnej twórczości ludowej mogą być tak poszczególne jednostki jak i kolektyw, może być ona przekazywana ustnie, pisemnie, może istnieć masowo i indywidualnie". Przy tym formy i drogi przejawów tej twórczości ulegają nieustannemu rozszerzaniu (radio chóry itd.). "W ten sposób do współczesnej twórczości ludowej należy Z~liczyć masową twórczość ustną) przysłowia, czastuszki, pieśni, anegdoty kalambury itd.), jak i samorodną twórczość szerokich mas ludowych ~ ustna i pisemną (estrada, kolektywne zespoły artystyczne, mat~riał gazetek ściennych, masową poetycką twórczość amatorską - pieśni, wiersze ro .. bot~ików, chłopów oraz żołnierzy). A jeżeli wiele z tego ogromnego i zwyczaJnego materiału produkcji artystycznej «nie poddaje się» zwykłym «prawidłom» określającym «folklor», jest to nieszczęściem nie samej produkcji, ale badającego. Należy w końcu pojąć, że jeśli dawny geniusz artystyczny mas ludowych przejawiał się w ustnej twórczości ludu i rozwój folkloru, nie patrząc na nieustanny wpływ literatury i wice wersu, toczył się swoim własnym, bardzo różniącym się od rozwoju literatury nurtem, teraz na mocy nowych warunków życia mas ludowych, twórczość ludowa rozwija się pod silnym wpływem literatury. Tym niemniej na mocy swej masowości i profesjonalizmu zachowuje ona względną samodzielność różniąc się znacznie od literatury zawodowej [...] Jednym z palących zadań fOlklorystów i literaturoznawców jest badanie procesów obustron. nego oddziaływania współczesnej sztuki zawodowej (literatury, muzyki) i współczesnej masowej poetyckiej twórczości ludowej". Dyskusyjne rozważania nad takim pojęciem folkloru w Związku Radzieckim opiera autJr 501 na wzajemnym oddziaływaniu literatury i folkloru, demonstrując je przykładem wpływu i popularności wśród mas ludowych poematu Twardowskiego "Wasyl THirkin". Wyrosły z ludowej poetyki poemat ten wywołał mnóstwo naśladownictw. Zdaniem Wychodcewa przynależą one nie do literatury profesjonalnej, ale do folkloru. Dopełnieniem teoretycznych zagadnień folkloru w "Ruskim folklorze" są wypowiedzi dyskusyjne na marginesie podstawowych referatów dotyczących teorii folkloru wygłoszonych na moskiewskim zjeździe 1958 roku: A. M e l i c h e r c i k a ("Sprawy problemu specyfiki artystycznego obrazu w folklorze"), W. M. Z i r m u n s k i e g o ("Epicka twórczość narodów słowiańskich i problemy porównawczych badań eposu") oraz W. P r o p p a ("Zasadnicze etapy rozwoju rosyjskiego eposu bohaterskiego"). W dyskusji nad referatem Melicharcika dyskutanci odnieśli się pozytywnie do próby postawionego przezeń zagadnienia, wytknęli jednak brak uwzględnienia historyzmu (Pomarańcew) i specyfiki gatunkowej w folklorze (Łazutin), wysunęli postulat opracowania poetyki poszczególnych gatunków ustnej twórczości ludowej, co stanowiłoDy punkt wyjścia dla zbudowania podstaw teorii obrazu artystycznego w folklorze. Szczególnie ważny problem poruszył w dyskusji Bogatyriew. Zdaniem jego nie można zbudować teorii obrazu artystycznego w folklorze w oderwaniu od literatury, chociaż należy odróżnić jego specyfikę. Z literaturą bowiem łączą folklor wzaj emne związki i oddziaływania. "Stawiając zagadnienie dzieła folklorystycznego jako materiału odbijającego historyczne wydarzenia i postaci historyczne, powinniśmy zdawać sobie sprawę, że dzieła folklorystyczne są dziełami sztuki słowa ze specyficzną, odrębną od literatury poetyką w szerokim tego słowa znaczeniu. Dalej stawiając zagadnienie wzajemnego związku literatury z twórczością ustną, znowu nie będziemy w stanie rozstrzygnąć, w jakiej mierze dane dzieło literackie korzystało z folkloru i w jakiej mierze dane dzieło folklorystyczne wchłaniało w siebie elementy literatury, dotąd nie będziemy mieli wyobrażenia o specyfice folkloru tego czy innego narodu, wchłaniającego literackie dzieła swojego czy obcego narodu". Dyskusja nad referatem Zirmunskiego podkreśliła i wypukliła wprowadzone przezeń nowe i na podstawach materializmu historycznego oparte pojęcie komparatystyki folklorystycznej. Autor godząc historyczne poglądy szkoły antropologicznej (Taylor, Lang, Fraser) i szkoły Wiesiołowskiego, wysuwa w miejsce dawnych nowe historyczno-typologiczne zasady zbieżności epickich dzieł różnych narodów. Nowością wprowadzoną do tak pojętej komparatystyki jest h i s t o r y z m, określenie cech typologicznej zbieżności, historyczna ich klasyfikacja w odróżnieniu od stosowanej w folklorystyce opartej na zapożyczaniach zbieżności genetycznej. "Jakościową swoistość typologicznej zbieżności w odróżnieniu od zbieżności genetycznej lub zapożyczeniowej można wyjaśnić tylko wtedy, kiedy folklorystyka wyjdzie z zamkniętego kręgu analizy tych wątków i motywów, �502 ~03 które nagromadziła komparatystyka tradycyjna i pozwoli oprzeć się na konkretnych badaniacr. w dziedzinie historii społeczeństwa, historii światopoglądu i myśli, kultury i estetyki różnych narodów i różnych klas". Obok aspektu historycznego zwrócili dyskutanci uwagę w owej komparatystyce na element narodowości. Dział "Materiałów i publikacji" przynosi prace E. Z e j d i e n s z n u r a "Praca L. 1. Tołstoja nad bylinami rosyjskimi", Sajmonowa "Zapisy bylin pierwszej połowy XIX w. w zbiorach P. W. Kiriejewskiego", M. J. Mielca ,,0 VI wydaniu "Pieśni zebranych przez P. W. Kiriejewskiego>:", J. W. Nowikowa "P. W. Szejn jako autor zbioru «rosyjskich pieśni ludowych»", S. A. Winogradowa "Nowe dokumenty o wystąpieniu J. T. Riabinina" i inne. Piąty tom "Russkiego fołkłoru" jest pozycją niezmiernej wartości w dziejach folklorystyki radzieckiej. Daje on pierwsze próby i propozycje zbudowania teorii tej coraz lepiej rozwijającej się u naszego wschodniego sąsiada gałęzi nauki. Porusza jej zasadnicze i kluczowe problemy teoretyczne (metoda badań folklorystycznych, odbicia rzeczywistości w folklorze i związanego z tym obrazu artystycznego, nowatorsko pojęta komparatystyka). Pod tym względem jest on świadectwem przełomowej drogi w fOlklorystyce radzieckiej, próbą przełamania i odżegnywania się od blędów i wypaczeń ,jakie popełniano tam w latach powojennych. Uwidacznia się to z jednej strony w usiłowaniu zdefiniowania dzisiejszego pojęcia folkloru, określenia zakresu badań tej nauki, historycznego podej .. ścia do jego zjawisk i uwzględnienia narodowego aspektu tej gałęzi twór,. czości ludowej, postulacie wprowadzenia nowej naukowo uzasadnionej komparatystyki. Omawiany tom wydawnictwa jest dowodem kształtowania się folklorystyki jako nauki mającej swój osobny przegląd badań, me .. todę itd. Pokazuje, jak folklorystyka, stanowiąca do niedawna część etnografii, mimo ciążenia ku literaturoznawshvu winna stanowić naukę odrębną, chociaż z tym ostatnim będą ją łączyć ciągle i wzajemne związki. Aleksander W. M. S i d i e I n i k o w: Poe tika Moskwa, 1959. wuzow. Uczpiedgiz, 7"llsskoj narodnoj liriki". Żyga Posobije dla Zarysowujący się w latach po drugiej wOJl1le światowej w Związku Radzieckim gwałtowny postęp w dziedzinie rozwoju folklorystyki przybiera na sile. Owocem tego dziesiątki pojawiających się wydawnictw materiałowych, teoretycznych i szczegółowych nad różnymi gatunkami i rodzajami folkloru. Nauka radziecka stawiając zaniedbaną dotąd gałąź twórczości ludowej na unowocześnionym warsztacie naukowym stara się odrobić dotychczasowe zaniedbania, ukazać wielki wpływ, jaki folklor wywarł na literaturę rosyjską, nawet w dziedzinie tak odległej, j~ki~ . st artyzm i poetyka utworu literackiego. Specyficzne to zagadl1lel1le Je 'l może być rozwiązane tylko wtedy, kiedy zostaną opracowane szczego owo problemy a r t y s t y c z n e j zawartości folkloru, z którego pełną garścią czerpali naj więksi klasycy rosyjskiej literatury XIX-ego w. . Jedną z takich książek, przeznaczoną dla studentów wyższych uczell1l radzieckich, jest podręcznik S i d i e l n i k o w a "Poetyka rosyjskiej liryki ludowej". Stara się w nim autor zebrać i zreferować pokrótce wszystko to, co odnosi się do poetyki rosyjskiej liryki ludowej, rodzaju folklorystycznego w tym kraju, w przeciwstawieniu do innych krajów słowiańskich, reprezentowanego bardzo obficie. Podręcznik Sidielnikowa dzieli się na cztery zasadnicze rozdziały. Omawia: l) ideowo-artystyczne cechy rosYJskiej pieśni ludowej; 2) zagadnienia kompozycji; 3) środki artystycznego przedstawienia; 4) środki wyrazu artystycznego .. Jak za:en:. wi.dać,. nowością w książce Siedielnikowa jest rozpatrywal1le rOSYJskieJ llryk! ludowej w aspekcie formalnym w przeciwstawieniu do dotychczasowego ideowo-treściowego traktowania tej gałęzi folkloru. Określiwszy w rozdziale pierwszym znaczenie oraz ideowo-artystyczną zawartość rosyjskiej pieśni ludowej, czego wyrazem było jej oddziaływanie i funkcja w twórczości najlepszych pisarzy rosyjskich i kompozytorów (Łomonosow, Puszkin Lermontow, Gogol, Niekrasow, Ostrowski, Czajkowski, Rimskij-K~rsakow, Musorgski) wskazuje na jej nierozerwalny związek z muzyką ludową, podkreśla prostotę jej języka, śpiewność i rytmikę. W niej wyraziła się ludowa ideologia, ona odzwierciedla estetyczny smak ludu, jej byt i przekonania na licznych etapach rozwoju. Szczegółowym opracowaniem formalnego aspektu zagadnienia rosyjskiej pieśni ludowej zajmują się dalsze rozdzialy książki Sidielnikowa. Autor rozpatruje poetykę rosyjskiej pieśni ludowej pod względem formalnym, egzemplifikuje ją szeregiem przykładów różnych form ~orr:Pozycji, obrazów czy środków artystycznych, wskazuje na jej f~nk~Ję Ideowo-artystyczną w da:1ym utworze. Ciekawy rozdział "zagadl1le~~a ~o~~ pozycji" zaczyna autor od ukazania tak ważnych w kompozycJI plesm ludowej zmienności i kontaminacji wariantów tego gatunk~ folklo~u. Zjawiska te stoją 'przecież u podstawy badań liryki ludowej, Ich analJza pozwala często na określenie przynależności danego wariantu ~o o~powiedniej epoki historycznej, na scharakteryzowanie historyczneJ zmle~ności pieśni ludowej. Autor wskazuje na związek kontaminacji z ~:Iodją i muzyką pieśni ludowej. Dalsza część rozdzialu jest egzempllflkacJą sposobów kompozycyjnych rosyjskiej liryki ludowej, różnych ich. ko~binacji itd. (rodzaje i układ dialogów, form narracyjnych, paralellzmow itd.). W analizowaniu tego zagadnienia na uwagę zasluguje polemika z M. S o k o lowe m, badaczem poetyki rosyjskiego folkloru i .a~t?rem "Historycznej poetyki", dotyczącą tzw. stopniowego paralelizmu pleSI1l lu- �504 dowej, który folkloru. stanowi częstokroć "pejzażową ekspozycję" tego gatunku Najcenniejszym jest w podręczniku Sidielnikowa nowatorski rozdział pt. "Środki artystycznego przedstawienia", w centrum którego autor snuje rozważania nad symboliką rosyjskiej liryki ludowej. Nie poprzestając tylko na wyliczeniu typowych symbolów rosyjskiej pieśni ludowej, autor w miarę możliwości usiłuje dać próby ich wyjaśnienia. Nie zawsze wypadły one przejrzyście. Skomplikowane wielce zjawisko symboliki ludowej, na którym połamali już zęby najlepsi znawcy folkloru, jest chyba problemem naj trudniejszym w poetyce pieśni ludowej. Do jego rozwiązania konieczne są obszerne studia etnograficzne, religioznawcze, które pozwoliłyby wyjaśnić zawiłe, nie zawsze jednolite znaczenie symbolów ludowych. Rozliczne przykłady tych potknięć widzieliśmy już w licznych błędnych komentarzach do wydań pieśni ludowych. Nie wolne są także od tego niektóre stwierdzenia Sidielnikowa. Nie miejsce jednak wdawać się w polemikę z autorem. Mówiąc na przykład o wieloznacznym symbolu kaliny, rozpowszechnionym tak szeroko w liryce narodów słowiańskich nie wspomniał Sidielnikow o kalinie jako symbolu śmierci. To sam; da się powiedzieć o rozpowszechnionym w liryce ludowej kalinowym moście. Zaprezentowane w podręczniku Sidielnikowa znaczeniowe interpretacje symbolów rosyjskiej pieśni ludowej (m. in. kaliny, jarzębiny, wierzby, brzozy, winogrona, kukułki, sokoła, słowika orła itd.) to dopiero próba postawienia tak ważnego nie tylko w folklorze, ale i w literaturze, zagadnienia symboliki literackiej. Od jej rozwiązania bowiem prowadzi częstokroć droga do określenia historycznej epoki danego utworu, a nawet sensu ideowo-artystycznego opartego na motywach folkloru dzieła literackiego. Dalsze części rozdziału są próbą wyliczenia i określenia poetyckich form rosyjskiej liryki ludowej (paralelizmy poetyckie, różnego rodzaju porównania, epitety, metafory, tropy). Mimo akcentów polemicznych z wywodami "poetyki historycznej" Wiesiołowskiego analiza tych zjawisk historycznej już dziś poetyki ludowej (bowiem jej rozwój został już zamknięty) stanowi rodzaj kodyfikacji, na wzór pseudoklasycyzmu pojętej, poetyki normatywnej folkloru. Ukazaniem artystycznych środków wyrazu tej normatywnej poetyki rosyjskiej liryki ludowej zajmuje się Sidielnikow w ostatnim rozdziale książki pt. "Słownikowe bogactwa pieśni", wyliczając symptomatyczne i właściwe jej słownictwo oraz charakteryzując intonacyjno-syntaktyczne ugrupowania (aliteracje, asonanse, anafory, apostrofy, intonacje itd.) zależne w wielu wypadkach od melodii, oraz zastanawia się nad dźwiękową organizacją języka pieśniowego. W obrębie ich analizy nie pominął nawet strofiki pieśniowej, częstokroć od melodii uzależnionej. "Poetyka rosyjskiej liryki ludowej" mimo swego wąskiego adresu jest książką cenną· W ogólnym zarysie obejmuje bowiem rzadko nawiedzaną ! 50S przez folklorystów dziedzinę poetyki folkloru. Ograniczona do zagadniel1 jednego gatunku ustnej twórczości ludowej może stanowić pun.kt wyj~c~a dla badań nad poetyką innych rodzajów folklorystycznych. JeJ nowosclą jest badanie poetyki pieśni ludowej w łączności z towarzyszącą jej me.~ lodią ludową. Zahaczając częstokroć w swych egzemplifikacjach do poezJI innych narodów słowiańskich jest ważna także dla badaczy polskich. Zawarty w niej Rozdział o symbolice poetyckiej oraz innych jej środkach poetyckiego wyrazu w rosyjskiej liryce ludowej sugeruje zbieżności z wnioskami z materiałów innych narodów słowiańskich. Książka Sidielnikowa prowokuje do podjęcia badań komparatystycznych nad poetyką tego gatunku folkloru u innych narodów słowiańskich, tak jak to robił w swej kapitalnej i epokowej pracy K. M o s z y ń s k i (rozdział "Literatura ustna" w "Kulturze ludowej Słowian"). Dla nas, gdzie badan~a nad folklorem w ogóle, nie mówiąc już o jego poetyce, stoją dopiero w powijakach, książka ta może być zachętą do dalszych szczegółowych rozważań, które by rozwijały i kontynuowały problematykę zapoczątkowaną u nas przez Windakiewiczową, Przybosia czy Czernika. Aleksander M. M. czerkiesskom S a kij e w: Tiurskaja arabskaja Heksyka w Zyga kabardino- jazykie. Artykuł M. M. Sakijewa o tiurskich i arabskich zapożyczeniach słownikowych w języku kabardyńsko-czerkieskim, ogłoszony w "Trudach karaczajewo-czerkiesskogo nauczno- issliedowatielskogo instituta" (zeszyt III Czerkiesk 1959, str. 105-121), jest poświęcony wprawdzie sprawom językoznawczym, jednak z uwagi na ciekawe powiązania między zapożyczeniami językowymi, a oddziaływaniem kulturowo obcych grup ludnościowych, może zainteresować etnografa. Najliczniejszą grupę słów obcego pochodzenia stanowią w języku karaczajewo-czerkieskim słowa rosyjskie, należą one jednak do zapożyczeń zupełnie nowych. Starszą i zarazem najbardziej charakterystyczną grupę zapożyczeń tworzą słowa pochodzące z języków tiurskich i arabskich. . Weszły one do języka karaczejewo-czerkieskiego wraz z potrzebą określania nowych pojęć i przedmiotów, dotąd kabardyńcom i czerkiesom nieznanych. Tiurskie odnoszą się głównie do gospodarstwa wiejskiego, sprzętów domowych, budownictwa i materiałów budowlanych, handlu, wojskowości, oraz szeregu słów odzwierciedlających ideę bogactwa i znaczenia. W związku z obyczajem oddawania dzieci na wychowanie do obcych rodzin (atalyczestwo), wprowadzonym przez krymskich chanów, czerkiesi przyswoili sobie terminy określające ojca-opiekuna i wychowanka. Z tego też względu stały się popularne u czerkiesów imiona �506 507 (nazwiska) sławnych rodów tatarskich Ch'an- Dżeri (Cha-Girej) itp. np. K'yrym- Dżeri (Krym Girej), Te tiurskie zapożyczenia pochodzą głównie z XVI-XVII w. kiedy Turcja wraz z krymskim chanatem prowadziły politykę opanowania zachodniego Kaukazu. Słowa pochodzenia arabskiego przeniknęły do języka kabardyńsko-czerkieskiego wraz z islamem. stąd są to przeważnie terminy religijne. Arabskimi zapożyczeniami są także słowa dotyczące piśmiennictwa, nauki, a także niektóre terminy prawne. (Np. Tazyrkara, mych'ur pieczęć, k'ałjem obsadka, pióro). Dalsza część pracy !VI. 'VI. Sakijewa jest poświęcona problemowi przekształcania się tych zapożyczonych słów zgodnie z wymogami kabardyńsko-czerkieskiej fonetyki i jest ona dla etnografa mało istotna. Praca !VI. M. Sakijewa daje ciekawy obraz przemian zachodzących w kulturze Kabardyńców i Czerkiesów pod wpływami obcymi a utrwalonych w słownictwie. Na koniec należy wyjaśnić, że nazwa języka, używana przez M. M. Sakij ewa, "kabardyńsko-czerkieski" odnosi się do języka literackiego, powstałego bardzo niedawno (pierwsze próby w pierwszej połowie XIX wieku). a łączącego w sobie dwa, bardzo zbliżone języki. kabardyński i kichajski. tworzące podgrupę czerkieską (T. M i l e w s k i, Zarys językoznawstwa ogólnego, cz. II, zeszyt 1, str. 178-179). Zygmunt Vera Vall i n h e i m o, Das Spinnen Beriicksichtigung Arkisto ilustr. schwedischer 11. Herausgegeben Tradition. von Suomen in Finnland Ciesielski unter besonderer Helsinki, 1956. Kansatieteelinen Muinaismuistoyhdistys, 287 stron, Praca ta opublikowana w języku niemieckim zawiera obszerne omówienie ludowych sposobów obróbki włókna, zwłaszcza wełny i technik przędzenia wełny i lnu oraz opisy i klasyfikację typÓW przyrządów używanych do tego celu. Wbrew tytułowi pracy autorka nie poprzestała na podaniu materiałów odnoszących się do Finlandii i Szwecji, ale wzięła pod uwagę również dane z innych krajów. Dlatego też bibliografia prac z jakimi się zapoznała, podana na końcu omawianej książki, przedstawia się imponująco: obejmuje bowiem ponad 250 pozycji. W fińskiej literaturze etnograficznej brak było dotychczas wyczerpującego opracowania interesującego autorkę zagadnienia. Najważniejsze i bodajże jedyne obszerniejsze wiadomości o ludowych sposobach przędzenia w Finlandii zawierał rozdział słynnej pracy U. T. S i r e l i u s a pt. "Suomen kansanomaista kulttuuria" (Fińska kultura ludowa) wydanej w Helsinkach w 1921 r. Autorka oparła się w głównej mierze na wynikach własnych bada(} J terenowych przeprowadzonych w różnych regionach Finlandii i Szwecji a także bardzo skrupulatnie przeanalizowała bogate zbiory etnograficzne zgromadzone w fir'lskich i szwedzkich muzeach oraz u o.sób ~rywa:nych. A należy podkreślić, że zbiory te mogą się poszczycić posiadamem mektorych eksponatów pochodzących nawet z XVII w. V. Vall i n h e i m o wykorzystała w swych badaniach w dużej mierze także wyniki ankietowych badar'l etnograficznych i dialektologicznych, prowadzonych na terenie Finlandii począwszy od roku 1390 (opublikowane w rozmaitych czasopismach lub zgromadzone w archiwach), jak również prace seminaryjne i dyplomowe studentów etnografii i językoznawstwa. Nie pominęła oczywiście i materiałów archiwalnych, oraz dotychczasowej literatury etnoo'raficznej związanej z interesującymi ją problemami. Omawiana praca ;awiera wiele rysunków oraz reprodukcji fotograficznych. Na specjalną uwagę zasługują serie fotografii przedstawiających poszczególne fazy takich czynności jak np. gremplowanie wełny czy też różne sposoby przygotowywania kądzieli (tzn. przędzy) i umieszczanie ich na przęślicach, czy wreszcie przędzenie przy pomocy wrzeciona. Autorka uwzględniła w swej publikacji wiele materiałów językoznawczych i podała kilkanaście map ilustrujących zasięgi niektórych nazw. , Szkoda, że m e t o d y kar t o g r a f i c z n e j nie zastosowała do mapowania większej ilości faktów etnograficznych. IV całej książce na 18 map tylko .5 ilustruje zasięgi różnych typów przęślic, ich zdobin, reszta map dotyczy wylącznie zasięgów nazw różnych przyrządów używanych do obróbki włókna i przędzenia. Rozprawa V. Va 11 i n h e i m o dzieli się na 5 zasadniczych części, nie licząc wstępu: 1) omówienie przygotowywania surowców włókienniczych, zwłaszcza wełny, 2) klasyfikacja różnych typów przęślic i sposobów przymocowywania do nich przędzy (kądzieli), 3) przedstawienie różnych typów wrzecion i technik przędzenia przy ich pomocy, 4) analiza typologiczna kołowrotków i sposobów przędzenia na nich, 5) wnioski końcowe. W części pierwszej autorka omówiła bardzo szczegółowo obróbkę włókna wełnianego (skubanie ostrzyżonej wełny, trzepanie wełny przy pomocy kijów lub smyków gremplarskich oraz gremplowanie). W Finlandii były znane dwa rodzaje smyków: starszy w formie łuku z cięciwą z kiszek owczych i nowszy smyk pochodzenia azjatyckiego. Oba te typy zachowały się jeszcze w Karelii. Narzędziami tymi posługiwali się wyłącznie ludzie zajmujący się zawodowo trzepaniem lnu, wędrujący zimowq porą z wioski do wioski. Szczotki gremplarskie zaczęły się rozpowszechniać w Finlandii od połowy XVIII w. najpierw na terenach zachodnich. Odznaczały się dużymi rozmiarami i umocowywano je na specjalnych ławach gremplarskich. Używano ich zwłaszcza przy mieszaniu wełen różnych gatunków. Do zwykłego gremplowania służą obecnie lżejsze szczotki ręczne o zębach różnej gęstości. W niektórych okolicach zachowała się �508 jeszcze nazwa grzebień na określenie grempli. Sama czynność gremplowania, jakkolwiek wszędzie podobna, nosi w różnych okolicach Finlandii różne nazwy. Sposób gremplowania przedstawiają dokładnie fotografie. Zdaniem autorki na uwagę zasługują również specjalne kosze do przechowywania runa; w Szwecji służą do tego celu również i przewiewne, pięknie rzeźbione skrzynki. Omawiając przygotowanie włókien lnianych autorka świadomie ominęła wstępne fazy obróbki lnu (opracowano bowiem to zagadnienie stosunkowo dobrze w różnych publikacjach etnograficznych), ograniczyła się jedynie do bardzo szczegółowego opisu pomijanych przez literaturę etnograficzną sposobów przygotowywania kądzieli z włókien grubych i kądzieli z włókien doborowych: cienkich a długich. Jak wynika z zebranych przez V. ValIinheimo informacji i przysłów ludowych Finowie przykładali bardzo wielką wagę do starannego ułożenia kądzieli, bo to ułatwiało w znacznym stopniu pracę prządce. Druga, może nawet zbyt obszerna, część pracy zawiera omówienie rói.nych t y p ó w p r z ę ś l i c i dostosowanych do nich sposobów przymocowywania kądzieli. I ta część książki jest również bogato ilustrowana. Autorka omówiła oddzielnie przęślice używane przy przędzeniu z zastosowaniem wrzecion, a osobno typy przęślic stosowanych przy kołowrotkach. Przy przędzeniu za pomocą wrzecion posługiwano się w Finlandii i Karelii głównie przęślicami lekkimi jedno- lub dwuczęściowymi typu łopatkowego. Niektóre z oglądanYch przez autorkę przęślic zdobi bogaty ryt o prastarych motywach znanych już w młodszym okresie żelaza. Najwięcej okazów zachowanych w muzeach pochodzi z Karelii, a mniej z zachodniej Finlandii. Jedna z przęślic pochodząca z Kemi ma wyrytą datę 1684. Jak przypuszcza autorka, przęślice typu łopatkowego rozwinęły się prawdopodobnie z przęślicy typu i g l i c o w e g o (trzymanej przez prządki pod pachą lub między kolanami). Autorka omówiła bardzo szczegółowo również i ten typ przęślic występujący m. in. w Szwecji, Niemczech i u ludów ugrofińskich na terenie Rosji, aczkolwiek w samej Finlandii nie jest on znany. Następnie opisała przęślice typu w i d ełk o w e g o (o używaniu których w Finlandii i Szwecji są tylko sporadyczne wiadomości) oraz wymieniła formy przęślic tzw. ok ó ł k o w y c h (nieznane w Finlandii, a używane powszechnie w krajach romańskich i w zachodniej części Półwyspu Bałkańskiego). W tym bardzo obszernym i szczegółowym rozdziale z trudem wyławia się fakty odnoszące się do przęślic używanych w Finlandii. Autorka omawia bardzo szczegółowo terminologię związaną z przęślicami (tego działu nie moźna należycie ocenić nie znając języka fińskiego). Zdaniem autorki nazwa kuosali, kuoseli występująca w pogranicznych gminach karelskich koło Archangielska jest stosunkowo nowym zapożyczeniem od Słowian. Natomiast nazwa "kuontalo" pochodzi wg opinii autorki, podobnie jak rosyjska nazwa "kudeI" z prasłowiańskiego idiomu 509 i należy do dawnych zapożyczeń słowiańskich w języku fińskim. WiękSZOŚć innych nazw służących na określenie przęślic pochodzi z języków germańskich, zwłaszcza ze szwedzkiego. O wiele obfitsze są materiały dotyczące przęślic używanych przy przędzeniu z pomocą kołowrotka, ponieważ ta technika przędzenia zachowała się do dziś, podczas gdy umiejętność posługiwania się wrzecionem w wielu okolicach Finlandii nie jest już znana. Również i w tym rozdziale podała autorka bardzo bogaty materiał, w którym niestety toną wiadomości dotyczące ściśle Finlandii. Jak wynika z danych ikonograficznych prządki posługujące się kołowrotkami używały początkowo tych samych typów przęślic oddzielnych co i przy przędzeniu za pomocą wrzecion. Dopiero póżniej zaczęto stosować krótsze przęślice umocywane na specjalnych ramionach przy kołowrotku. Takie przęślice w Finlandii należą głównie do t y P u ł o p a t k o w e g o. Prócz przęślic skromnie zdobionych spotkać można wiele okazów pięknie rzeżbionych, z tym że w ornamentyce nowszych typów przęślic przeważają już motywy nie geometryczne lecz zoomorficzne i antropomorficzne. W zachodniej i północno-zachodniej Finlandii używano początkowo przy kołowrotkach również i przęślic wykonanych z "samorodnych" kawałków drzewa (wierzchołków o widełkowatym zakończeniu). Póżniejsze przęślice miały górne końce w postaci kolistej deseczki z nabitymi kolcami z drzewa brzozowego. Siegfried Svenson uważa ten typ przęślic (mimo ich prymitywnej formy) za stosunkowo póżny, być może dopiero z początku ub. wieku. Jego zasięg wskazuje na pochodzenie ze środkowej i południowej Europy. Do trzeciej grupy przęślic stosowanych przy kołowrotku zalicza autorka przęślice, znane w Finlandii powszechnie pod nazwą tortti, posiadające ozdobnie wykonane cylindryczne ażurowe zakończenia (krążołki) obracające się podczas przędzenia. Przęślice te dzielą się na kilka grup; a mianowicie: a) przęślice w kształcie toczonych pałek lub kijów, podobne do przęślic krążołkowych opisanych przez K. M o s z y ń s k i e g o w § 318 "Kultury Ludowej Słowian", b) przęślice (pięknie niekiedy rzeżbione) o zakończeniach w kształcie piramid cztero- lub sześciobocznych ze ściętymi wierzchołkami, lub o zakończeniach szpulowatych, c) przęślice o zakończeniach skonstruowanych z listewek i d) przęślice w formie bereł (znane tylko ze wschodniej Botni). Osobny ustęp w części poświęconej przęślicom stanowi omówienie sposobów przymocowywania kądzieli na poszczególnych typach przęślic. I tak na przęślicach typu łopatkowego służących przede wszystkim do przędzenia włókien długich, kądziel nakłada się albo na zęby wycięte u góry łopatki (właściwa Finlandia), albo owija po prostu wokół wierzchołka przęślicy (Finlandia zachodnia), lub też przywiązuje sznurkiem (różne okolice Finlandii). Przęślice typu widełkowego i "tortti" stosowano głównie przy przędzeniu włókien krótkich, przy czym kądziel na- �510 bijano na widełki albo owijano wokół krążołka. Wełnę przędzie się bez użycia przęślic, trzymając runo w ręce lub na podełku. Następna część pracy obejmuje klasyfikację typÓW wrzecion oraz technikę przędzenia przy ich użyciu. Umiejętność ta przetrwała tylko na terenie Karelii. Muzea fińskie posiadają jednak dosyć pokaźną ilość wrzecion. Wrzeciona starszego typu stosowane dawniej w Finlandii posiadały przęśliny umocowane bliżej górnego końca haczykowato zagiętego. Nowsze natomiast były toczone i miały przęśliny nasadzone u dołu, albo też zamiast przęślin wytoczone odpowiednie zgrubienie. Wrzeciona starsze były długie. Badaczy zajmujących się bliżej zagadnieniem przędzenia zaciekawi niewątpliwie zrobione przez autorkę zestawienie wymieniające kraje w których używano wrzecion z przęśliną u góry oraz wrzecion z przęśliną u dołu lub też jednoczęściowych tzn. posiadających tylko odpowiednie zgrubienia (aczkolwiek brak w tym zestawieniu danych z terenu Polski). Val l i n h e i m o wymieniła również "kulki" używane w Finlandii sporadycznie do przędzenia, a głównie do skręcania nici. Przęśliny wykonywano z kamienia, rogu, drzewa, gliny lub metalu. Do przędzenia wełny nadają się najlepiej przęśliny drewniane lub kościane, bo lżejsze i wełna nie traci wtedy swej sprężystości. Przę· śliny prehistoryczne znalezione w Finlandii wykonywano z gliny j u/': w okresie neolitu, z okresu brązu brak na omawianym terenie znalezisk, ze starszego okresu żelaza pochodzą przęśliny kamienne, a z okresu Wikingów zachowały się pięknie zdobione przęśliny rogowe. Bardzo szczegółowo, opisała autorka w oparciu o wyniki badal1 terenowych, przędzenie za pomocą wrzeciona. Osobno omówiła technikę pracy stosowaną do dzisiaj przez mieszkanki Karelii przy przędzeniu lnu, a następnie technikę przędzenia wełny stosowaną przez Koltalaponki. Także i ta część książki posiada wiele fotografii przedstawiających poszczególne czynności składające się na całość procesu przędzenia. Na końcu omawianego rozdziału podała autorka dane historyczne z zakresu technik przędzenia przy użyciu wrzecion w Finlandii i Szwecji oraz zanalizowała przyczyny utrzymania się tej bardzo starej techniki. Jak \V całej książce t<l.k i w tej części na końcu każdego rozdziału zostały podane wyniki badań językoznawczych. Analiza nazw wrzecion rzuca, zdaniem autorki, ciekawe światło na rozwój tych narzędzi w Finlandii. Trzem różnym typom wrzecion stosowanych w Finlandii odpowiadają odmienne nazwy pochodzące z różnych okresów rozwojowych języka finskiego: tak np. zachodnio-fińskie określenie: "kehravarsi", "kehrapiHi" i "kehrapuu" zawierają bardzo stary ugrofiński rdzeń oznaczający przęślinę i odnoszą się do najstarszego typu wrzeciona. Wyszły już z użycia wyrażenie "taina" (oznaczające wg. Sireliusa bardzo długie wrzeciono, slużące do skręcania nici, jak również kolec) odnosiło się do wrzecion o haczykowatym górnym zakończeniu. Wyrażenie to, znane także w Szwe- 5U cji stanowi pożyczkę starogermańską. Natomiast nazwa vaTttina zapożyczona od Słowian, przyjęła się w fińskim języku literackim. Termin ten przybył chyba wraz z nowym typem wrzeciona toczonego i należy do starszych zapożyczeń z języka rosyjskiego. Autorka wymienia przy tej okazji również i inne terminy z zakresu obróbki włókna i tkactwa zapożyczone z języków słowiańskich: kuontalo kądziel, palttina płótno lniane, "piTta" bardo, "sukkula" czółenko tkackie i "pasma pasmo. W czwartej części zostały omówione typy kołowrotków i sposob:: przędzenia przy ich użyciu. Opisując budowę współczesnego kołowrotka stosowanego w Finlandii i zestawiając drobiazgowo regionalne, gwarowe nazwy poszczególnych części tego urządzenia, autorka zwraca uwagę na fakt, że wiele elementów kołowrotka nosi nazwy zaczerpnięte z określeń odnoszących się do części organizmu. To świadczy, jej zdaniem, o wysokiej wartości kolowrotków dla ludu. Nazwy tej kategorii są przeważnie pochodzenia rodzimego, ale można wśród nich znależć i nieco wyrazów pochodzenia szwedzkiego, zaczerpniętych zwłaszcza ze słownictwa fachowego meblarskiego, a stosunkowo bardzo mało pożyczek z niemieckiego. Autorka omówiła dokładnie poszczególne typy kołowrotków z uwzględnieniem ich rozwoju historycznego, wykraczając przy tym nieraz daleko poza teren Finlandii i Szwecji. Vallinheimo rozróżnia następujące typy kołowrotków: a) kołowrotki o napędzie nożnym; dzielące się ze względu na szczegóły konstrukcyjne na: "ukośne", "pionowe" i "podwójne" oraz b) kołowrotki poruszane ręcznie (niemieckie "Langrad"). Starsze kołowrotki można poznać po stosunkowo małych a grubych kołach napędowych. Najbardziej rozpowszechnione na terenie Finlandii są kołowrotki typu ukośnego. Zaczęto ich używać na terenie Skandynawii już pod koniec XVII i w XVIII w. Na niektórych egzemplarzach zachowanych w muzeach skandynawskich figurują daty 1728, 1733 1737. Ten typ kołowrotka został skonstruowany w Niemczech już w XVI w. Właściwy mechanizm przędzalniczy umocowany jest u przyrządów tego typu na ukośnej ławeczce na lewo od koła napędowego. Natomiast w kołowrotkach typu pionowego mechanizm ten jest usytuowany nad kołem napędowym. Fińskie kołowrotki tego ostatniego typu pochodzą przeważnie z drugiej połowy XVIII w. i występują głównie w zachodniej i południowej części kraju. Jeszcze częściej spotyka się je w Szwecji i na zachodzie Europy. Kołowrotek typu pionowego jest także uważany za wynalazek niemiecki. Jak podaje Z e l e n i n na Ukrainie tego typu kołowrotki nazywano holenderskimi. Ilustracja przedstawiająca przyrząd tego typu znajduje się w egzemplarzu Nowego Testamentu z Wolfenbilttel, pochodzącym z roku 1542. Kołowrotki podwójne (Doppelrad) stanowiące również wynalazek niemiecki, umożliwiały przędzenie dwóch mCI równoczesme Próbowano wprowadzić je za pośrednictwem szkółek przędzenia na teren Finlandii �512 JUz w XVIII, a następnie w XIX wieku. Nie spełniały one jednak dobrze swej roli i dlatego były niechętnie przyjmowane przez absolwentki tych szkółek. Kołowrotek ręczny (Langrad) był niski i posiadał stosunkowo prosty mechanizm oraz duże koło napędowe. Kilka egzemplarzy tego typu kołowrotków znajduje się w muzeach fińskich, niestety z niedokładnymi metrykami. Ręczne kołowrotki stosowano przypuszczalnie w środkowej i południowej Szwecji, głównie przy przędzeniu wełny a (od XVIII w.) także i bawełny. Urządzenia tego typu znane były podobno już w średniowieczu jako kołowrotki tzw. "szkockie". Autorka podkreśla, że nazwa "wrzeciono" notowana w źródłach archiwalnych odnosi się często właśnie do kołowrotków ręcznych. Ponieważ konstrukcja kołowrotków ręcznych jest zbliżona do konstrukcji szpularzy, Vallinheimo przypuszcza, że wiele przedmiotów figurujących w inwentarzach muzealnych jako szpularze, to właśnie dawne ręczne kołowrotki, nieco przerobione. Wnioskowanie o rozpowszechnieniu poszczególnych typów kołowrotków, wyłącznie na podstawie ilości egzemplarzy zachowanych w muzeach, mogłoby doprowadzić do mylnych wniosków - podkreśla autorka. W muzeach fińskich znajduje się prawie tyleż kołowrotków poruszanych ręcz-o nie, co w muzeach szwedzkich, a przecież w Finlandii były one o wiele rzadsze. Autorka zebrała również i podała w swej pracy ciekawe dane dotyczące rozwoju kołowrotków w Europie. Zwraca m. in. uwagę na 15-wieczne urządzenie stanowiące jej zdaniem formę wyjściową dla kołowrotków ręcznych. Posiadało ono koło napędowe usytuowane na oddzielnej podstawce, a wrzeciono na osobnej {podobnie jak wózki powróżnicze). W tej części pracy zamieściła autorka wiele ilustracji o charakterze ikonograficznym. V. Vall i n h e i m o przypuszcza, na podstawie analizy nazw kołowrotków i w oparciu o źródła archiwalne, że kołowrotki przyszły do Finlandii z zachodu. Zaczęły się przyjmować powszechnie już w XVIII wieku. Były początkowo bardzo drogie, ponieważ sprowadzano je z zagranicy. Potaniały dopiero wtedy, gdy nauczono się wyrabiać je w kraju, a dopiero w 1817 roku otrzymali miejscowi tokarze zezwolenie na ich wyrób. Wiele informacji o pierwszych wytwórcach kołowrotków zbiega się właśnie z tą datą. Wyroby zdolniejszych majstrów rozchodziły się szeroko po kraju, mimo że konkurencja stale zwiększającej się liczby rzemieślników ustawicznie wzrastała. Najpóźniej wytworzył się zawód wytwórców kolowrotków na terenach wschodniej Finlandii i w Karelii. Stosowanie kołowrotków propagowały w XVIII wieku szkółki przędzenia zakladane w środkach trudniących się chałupniczo przędzeniem i tkactwem. Iv1imo to wrzeciona stosowano jeszcze pod koniec XIX w. w niektórych okolicach kraju. Tylko sporadycznie zachowała się znajomość posługiwania t)'m narzędziem do naszych czasów. 513 W rozdziale pOswlęconym technice przędzenia za pomocą kołowrotków znajdujemy szczegóły niespotykane w innych pracach etnograficznych. Vallinheimo omawia np. rodzaje sznurów stosowanych zależnie od tego czy przędzie się len czy wełnę i opisała sposób ich zakładania. Ciekawe są również uwagi autorki na temat wydajności pracy prządek. Dokładne ustalenie wydajności pracy prządek wyłącznie na podstawie wiadomości opublikowanych w pracach i materiałach etnograficznych jest niemożliwe, ponieważ podają one same tylko wyniki przędzenia, bez uwzględnienie czasu pracy. Konkursy przędzenia przy pomocy wrzeciona i kołowrotka zorganizowane w Finlandii w latach 1954 i 1955 wykazały, że dobre prządki przędzące przy użyciu wrzeciona nie ustępują zbytnio prządkom posługującym się kołowrotkiem. Także i różnice w wydajności zależnie od przędzenia lnu czy wełny nie były wielkie. Autorka omówiła w tym rozdziale zagadnienia z dziedziny kultury duchowej i społecznej wiążące się z przędzeniem: wieczory prządek, wspólne gremplowanie, powierzanie przędzenia wyrobnicom lub dziewczętom służebnym (w większych gospodarstwach). Przędzenie stanowiło zajęcie głównie kobiet. Tylko we wsiach trudniących się chałupniczo przędzeniem i tkactwem umieli prząść także i mężczyźni. W uwagach końcowych m. in. autorka usprawiedliwia się, że uwzględniała materiały porównawcze z innych krajów w tak dużej mierze dlatego by poznać lepiej zasady działania i rozwój poszczególnych typóW narzędzi i techniki. Iv1imo, że V. Vallinheimo dała przede wszystkim materiał opisowy i nie zawsze panowała nad zebranym przez siebie materiałem, praca jej dzięki zawartemu w niej bogactwu informacji oraz fotografii, jest bardzo cenną. Halina Bittner-Szewczykowa Reinhard P e e s c h. Die Fischerkommiinen auf Rugen und Hiddensee, Akademie Verlag Berlin, 1961, s. 367, map 7, fotografii 170. Książka R. P e e s c h a ukazała się w serii publikacji Instytutu Etnograficznego Niemieckiej Akademii Nauk jako tom 28. Komuny rybackie na Rugii są to wspólnoty połowowe o starej tradycji, występujące w rybOłówstwie przybrzeżnym morskim i jeziernym (na jeziorach położonych w pobliżu morza). Praca R. Peescha omawia z etnograficznego punktu widzenia zasady, rozwój i strukturę tych wspólnot w trzech rozdziałach. Pierwszy z nich noszący tytuł: Wieś rybacka zawiera historię przybrzeżnych osad od XII wieku do czasów współczesnych. Rozdział drugi: Komuny rybackie poświęcony jest tradycyjnym formom współżycia w zespołach połowowych. Trzeci rozdział omawia zagadnienie środków produkcji (sprzęt i jego użycie) i związany z tym problem znaków własnościowych (Hausmarken). Współautorami rozdziału trzeciego są, oprócz Peescha, który Lud, t. XLVIU 33 �515 514 Pomimo iż, rybołówstwo niewodowe na Rugii posiada dawną tradycję, jednak jak podaje R. Peesch naj starsze dokumenty pochodzą dopiero z XVII wieku (schwedische Landesmatrikel). Według autora, obraz jaki możemy uzyskać w oparciu o szwedzkie żródła ma znaczne luki. Nieliczne wzmianki na temat wspólnot niewodowych pochodzą z miejscowości: Neukamp, Krakvitz, Glowitz i Binz. Członkami tych zespołów byli rolnicy, którzy jedynie w okresie wiosennych połowów tworzyli wspólnotę połowową, a po sezonie połowowym zajmowali się gospodarką rolną. R. Peesch wyciąga stąd wniosek, że około roku 1700 rybołówstwo niewodowe nie było szeroko rozpowszechnione na terenie Rugii. Dalszą historię komun niewodowych w wieku XVIII i XIX śledzi autor w oparciu o prace Willicha, Grlimbkego, Christoffela, Sundine. Ponadto dla opracowania historii komun południowej Rugii autor wykorzystuje listy osób uprawnionych do wykonywania zawodu, w okręgu Lauterbach, prowadzone przez inspektorów rybackich. są to tzw. Willzettellisten z lat 1888-1936. Listy te informują o kierowniku grupy i liczbie członków. Materiały zawarte w tych listach opracował autor w postaci tabelki na stronach 53 i 54. Listy dotyczą okresu, w którym połowy śledzi niewodami osiągnęły swój punkt szczytowy. Wynika z nich, że największa liczba spółek niewodowych występowała w latach 1888-1900. Nie wszystkie komuny zostały na listach uwidacznione, gdyż znaczna ich część podlegała bezpośrednio władzy książęcej. Pierwszą wojnę światową przetrwało na Rugii 16 wspólnot niewodowych, z których większość rozwiązała się w latach 1925-1935. W 1938 roku utrzymały się jedynie komuny w miejscowościach: Neukamp i Neuendorf. W oparci·.l o analizę materiałów R. Peesch stwierdza, że stałe wspólnoty połowowe określonej wielkości występowały przy niewodach śledziowych, natomiast przy niewodach na inne ryby (Fischzugnetze), grupy rybaków dokonywające wspólnych połowów nie miały charakteru stałego. Dawniej wielu rybaków posiadało własny niewód (ma to miejsce w sporadycznych wypadkach dziś jeszcze), który używany był wtedy tylko, gdy spodziewano się obfitego połowu. Przy takich okazjach specjalnych, w połowach tym niewodem, brali udział jedynie krewni i spokrewnieni rybacy (s. 59). Ten sposób połowów nazywa autor l' y b o ł ó ws t w e m o k o l i c z n o ś c i o w ym i nie zajmuje się nim bliżej, ponieważ uważa, że w takich przygodnych grupach nie mogły rozwinąć się trwałe formy organizacyjne. Za jedynie ważne dla swych dociekań naukowych uważa autor takie wspólnoty, które regularnie używają niewodu jako głównego środka produkcji. Istnieją duże trudności przy interpretacji starszych źródeł w których występuje niewód na ryby, bowiem źródła nie mówią nic o charakterze samych zespołów rybackich związanych z tymi niewodami. Opierając omawia sieci, Wolfgang R u d o l p h oraz K. E b b i n g h a u s. Rudolph dostarczył ciekawego opracowania problemu łodzi na wodach rugijskich w oparciu o własne badania (s. 226-270), natomiast K. Ebbinghaus, kierownik muzeum regionalnego na wyspie Hiddensee położonej u zachodnich wybrzeży Rugii, publikuje bogate materiały dotyczące znaków własnościowych występujących m. in. na sprzęcie rybackim (s. 273-294). Na specjalne podkreślenie zasługuje fakt, że autor książki R. Peesch, nie ograniczył się wyłącznie do kultury materialnej i społecznej rybaków rugijskich, lecz uwzględnił także bogaty materiał leksykalny. Wszystkie terminy związane z życiem rybaków, bądż z formami ich pracy zawodowej podawane są w oryginalnym brzmieniu gwarowym. Bardzo cennym uzupełnieniem książki jest materiał ilustracyjny. Najważniejszym z punktu widzenia głównego problemu książki: komun rybackich a zarazem naj obszerniejszym jest rozdział drugi. Rozdział ten składa się z czterech części: pierwsza z nich omawia historię i rozmieszczenie komun łodziowych, niewodowych i żakowych, druga poświęcona jest komunom jako instytucji, trzecia omawia tryb pracy w komunach, czwarta zajmuje się problemem przejścia do socjalistycznych spółdzielni produkcyjnych. W dalszym toku streszczone zostaną poszczególne części rozdziału drugiego. Historia i rozmieszczenie komun łodziowych, niewodowych i żakowych. K o m u n y ł o d z i o we. Termin komuny łodziowe wprowadzony zostaje przez autora u m o w n i e na określenie tych zespołów, w których łódż stanowi czynnik decydujący o wielkości i strukturze rybackiCh grup połowowych. Właściciele ziemscy, na co wskazują materiały historyczne, oceniali łódż jako najważniejszy środek produkcyjny rybaków, bowiem pobierali dzierżawne nie od sieci, lecz od łodzi. Historię wspólnot łodziowych Rugii opracowuje autor w oparciu o dokumenty z XVII wieku (schwedische Landesmatrikel), bowiem wcześniejsze żródła historyczne nawet z okresu Hanzy, informują jedynie według autora o sprzęcie połowowym a nie dostarczają wiadomości na temat pracy rybaków. Pierwsze dowody istnienia wspólnot łodziowych pochodzą z lat 1694/5 z Sassnitz, gdzie jak podają wzmiankowane już wyżej schwedische Landesmatrikel, 13-tu rybaków posiadało wspólnie 4 łodzie. Komuny łodziowe Rugii posiadały lokalne różnice, dlatego autor śledzi ich historię na trzech różnych terenach: wyspie Hiddensee, położonej na zachód od Rugii, w rejonie wschodniej Rugii oraz na obszarze zatok rugijskich. K o m u n y n i e w o d o w e (Garnkommlinen). Wielka Stec ciągniona, gdziekolwiek występuje wymaga utworzenia zespołu, bowiem nie może być obsługiwana przez pojedynczego rybaka. Według przyjętego na Rugii określenia Garn dla wielkiej sieci ciągnionej, autor nazywa wszystkie wspólnoty połowowe, z siecią tą związane, komunami niewodowymi. L I �516 się na tych źródłach nie wiemy, czy mamy do czynienia z okolicznościo·· wymi czy tradycyjnymi zespołami. Wzgląd ten, jak stwierdza autor, zmusił go do opracowania historii wspólnot niewodowych w oparciu o źródła jedynie dziewiętnastowieczne. Jako przykład stałych "maszoperii" niewodowych przytacza autor m. innymi historię jej z miejscowości Neuendorf. Według prawa zwyczajowego przy jednym niewodzie w Neuendorf pracować mogło tylko 8 osób. Młody rybak mógł wejść do zespołu tylko na opróżnione miejsce. Do roku 1850 zazwyczaj właściciel ziemski nie odmawiał młodym rybakom pozwolenia na fundowanie nowego niewodu, gdyż czerpał z tego zyski. W latach 1845-1860 rybołówstwo niewodowe osiąga kulminacyjny szczyt rozwoju, wtedy to wybrzeże morskie zostaje podzielone na małe odcinki specjalnie dla kaźdego niewodu (Zugstellen). Wieś Neuendorf posiadała w tym okresie 1508 prętów miary pruskiej, wybrzeża. Z tego, dwie komuny posiadały odcinki o długości 190 prętów, pozostałe komuny tylko po 188 prętów brzegu. Kaźda komuna dokonywała połowów jedynie w obrębie przydzielonego jej w danym okresie czasu odcinka brzegu tzw. t:; II i, bowiem tonie w określonych odstępach czasu zmieniano. W umowach dzierżawnych z 1850 r. dla wsi Neuendorf wprowadzono nowy paragraf głoszący, iż w przyszłości do niewodów przyjmować można będzie jedynie właścicieli domów oraz że nazwiska osób interesujących się połowami niewodowymi winny być przedstawiane miejscowemu klasztorowi. W świetle tego paragrafu członkiem zespołu połowowego mógł być młody człowiek dopiero wtedy, gdy odziedziczył, kupił bądź założył nowe gospodarstwo. Zasada, iż do komuny może być przyjęty jedynie własciciel domu zakorzeniła się tak silnie w świadomości rybaków, że stosowali ją także w późniejszych wspólnotach żakowych do czasów ostatnich, pomimo iż zdezaktualizowały się wszystkie prawne więzy łączące wspólnoty z władzą ziemską i zniknęły dawne przyczyny ekonomiCzne powołujące je do życia. Po roku 1878 spółki z Neuendorf przeszły do rybołówstwa przy po·· mocy wielkich żaków, uprawianego teraz na dawnych toniach niewodowych. Do roku 1906/7 komuny te łowiły niewodem w starym składzie osobowym w miesiącach styczniu i lutym natomiast w marcu zastawiały żaki. K o m u n y żak o w e. Trzeci rodzaj sprzętu, obok łodzi i niewodów, który na Rugii prowadzi do powstawania form rybołówstwa zespołowego, to żak i k o m o r o w e (Kammerreuse). Wykonanie tego sprzętu wymaga znacznych nakładów materiałowych: dużo siatki, wiązanej niegdyś ręcznie, pali, łańcuchów, lin itp. Ponad to, obsługa takiego żaka, wymaga całej grupy osób. Osoby współpracujące przy żakach komorowych tworzyć mogą zespół p a r t n e rów. 517 Ma to mieJsce wtedy, gdy środki produkcji znajdują się w ręku jednego rybaka. Jest to zjawisko z okresu najnowszego a wiąże się z możl~wością kupowania gotowej siatki fabrycznej z której robi się żaki. Rybołowstwo tego typu Występuje przede wszystkim w miejscowościach kąpieliskowych. W większości jednak miejscowości Rugii żaki komorowe obsługiwane są przez wspólnoty połowowe. Rybołówstwo przy pomocy wielkich żaków wprowadzone zostało na Rugii w roku 1540, jednak nie było wtedy jeszcze komun żakowych. Żaki na Rugię sprowadził z Danii dziedzic Krzysztof von Laucen. Uprawiał on połowy na własny rachunek, jednak sam nie brał udziału w połowach lecz powierzał je swoim parobkom bądź podwładnym rolnikom. Za jego przykładem żaki komorowe przejęli w następnych latach radni miasta Strzałków (Stralsund) a w ślad za nimi poszli inni junkrzy. W wieku XVI rybołówstwo żakowe znajdowało się w rękach pojedyńczych przedsiębiorców. O zespołowo uprawianych połowach przy pomocy wielkich żaków dowiadujemy się dopiero z dokumentów szwedzkich z lat 1694/5. Żaki te zastawiano w sezonie wiosennych połowów śledzi. Przy jednym żaku pracowało na wyspie Hiddensee od 7 do 12 kosetrów (rolników). Każdy z nich posiadał udział w żaku (Antell), co według Peescha oznacza, że musieli oni, zarówno przy sporządzaniu żaka jak i przy jego obsłudze dawać równy wkład. Ponadto w żakach tych posiadali udziały właściciele ziemscy. Brak jest danych czy byli oni obowiązani do dawania siły roboczej do swych udziałów w trakcie połowów. Dalszą historię komun żakowych śledzi autor w oparciu o książki rozrachunkowe właścicieli majątków. W latach 1730-1790 tracą swe znaczenie wybrzeża zatok rugijskich, na których zastawiano żaki komorowe, a na plan pierwszy wybijają .się brzegi otwartego morza, gdzie do połowów używa się niewodów. Tak WięC, gdy wiek XVI i XVII upłynęły w dziedzinie połowów. mor.skich pod. z~akiem żaków komorowych, to w wieku XVIII zdobywaJą pierwsze mieJsce połowy niewodami. Wiąże się to z zanikiem śledzi w zatokach. W XIX stuleciu rybołówstwo żakowe na wyspie Hiddensee propagowane jest przez miejscowy klasztor św. Ducha. W roku 1838 klasztor ten poleca mieszkańcom wsi Neuendorf ustawienie wielkiego żaka na wybrzeżu morskim asygnując na ten cel 442 talary. Podobną zapomogę otrzymują mieszkańcy wsi Vitt. Według kontraktu dzierżawy z 1850 roku przy żaku w Neuendorf powstał zespół składający się z 39 osób (Gemeinschaft). Żaki komorowe nie wytrzymywały zbyt długo, gdyż niszczyły je burze, jednak nie zniechęcało to mieszkańców wsi Neuendorf do kilkakrotnego ponawiania prób z tymi żakami. Oprócz podanej w dużym streszczeniu historii spółek żakowych na �518 519 wyspie Hiddensee, autor omawia również historię takich maszoperii południowej i wschodniej Rugii oraz uwzględnia także historię połowów przy pomocy małych żaków (Bligelreusen). Najstarsze wiadomości zapisane o tych żakach pochodzą z roku 1886, ale według autora są one dużo starsze. Na zatokach rugijskich stawiano zwykle 2-3 żaki w jednym miej~cu. Na ~schodnim w~brzeżu Rugii stawiano do 30 żaków z jednego miejsca, tak ze tworzyły SIę w morzu 200-300 metrowe ciągi żaków. Ze wzgl~du na często wzburzone morze, do obsługi tych żaków tworzyły się specjalne zespoły Poł~wowe. O występowaniu takich zespołów dowiadujemy siG z dokumentow dozorcy rybołówstwa z roku 1898. RY~ołówstwo przy pomocy małych żaków uprawiane było na całym wybrzezu wschodnim Rugii: na zatokach w rejonie Brege i na zatokach pół. Mnichów. Każda grupa rybacka posiadała 2 albo 3 miejsca (Lade) do zastawiania żaków, które nie były stałą własnością grupy lecz "były zmieniane bądź j.ak w sas~n~tz losowane każdego roku pomiędzy wszystkimi wspól~ notamI danej mIeJscowości. Na zakończenie statystyczne dla lat :;:iLlolematyki 1957/8. komun żakowych podaje autor dane U c z e s t n i c y k o m u n. Podczas gdy sprzęt wpływa na liczbę u:zestników połowu, skład komun określały w równym stopniu przepISy prawne wydawane przez władze zwierzchnie jak i tradycyjne prawa zwyczajowe. (s. 75). Inaczej jednak wygląda sytuacja w rybołówstwie morskim. Rybołówst.wo. to. bowi.em nie było związane z jakimikolwiek prawami czy uprawn.lemamI. Kazdy rybak mógł brać udział w tym rybołówstwie, o ile posladał . s?rzęt P?łowowy i znalazł towarzyszy, bez których nie mógłby upraWlac połowow ze względów technicznych. W rybołówstwie tym otwierały się duże możliwości dla tych rybaków, którzy nie znajdywali dla siebie miejsca w ściśle określonych komunach niewodowych i żakowych pracujących na zatokach. L i c z e b n ość. Liczba członków maszoperii 3---4 osoby. Każdy uczestnik wspólnoty łodziowej, wspólnie jesienią mógł o każdej porze wymówić z prawem zwyczajowym nikt nie opuszczał swojej zakończeniem sezonu. Pomimo tej wolności wyboru noty łodziowe pozostawały ze sobą zazwyczaj całe łodziowych wynosiła poławiającej zazwyczaj pracę, jednak zgodnie grupy połowowej przed grupy, sezonowe wspóllata. Rybołówstwo przybrzeżne przy pomocy niewodów, żaków i innego sprzętu należało do uprawnień właścicieli ziemskich. Ktokolwiek chciał korzystać z wybrzeża, musiał mieć pozwolenie właściciela ziemskiego. Zezwolenie takie otrzymywali zazwyczaj tyłko ci rybacy, którzy wykony- wali pewne pOSłUgl względnie dawali określone daniny. Właściciel ziemski dając pozwolenie na wykonywanie połowów, nie troszczył się zupełnie Zrealizowano to na wybrzeżu wschodniej Rugii i na wyspie Hiddensee, w jaki sposób jego ludzie z pozwolenia tego skorzystają. Mogli oni łowić pojedynczo bądż w komunie. Rybołówstwo w komunach było więc według Peescha samodzielnym tworem rybaków, chociaż związane było de oomine z feudalnym porządkiem prawnym. Pomimo iż, w XIX stuleciu zniesiono poddaństwo, to jednak stary porządek prawny utrzymywał się nadal przez długi okres czasu. Prawo feudalne, głoszące, że tylko właściciel gospodarstwa może otrzymać uprawnienia rybołówcze i być członkiem wspólnoty, występuje jeszcze do połowy stulecia w wielu kontraktach dzierżawnych i umowach. Ilustrują to przykłady z pół. Mnichów i wyspy Hiddensee. W spółkach niewodowych liczba uczestników połowu zależała do pewnego stopnia od wielkości niewodu. Przy niewodzie śledziowym np. komuna liczyła 8 osób przy niewodzie małym 4 osoby. W dokumentach niewód nazywany był niekiedy Achtgarn. Na pół. Mnichów występowała zmienna liczba osób w komunach niewodowych (8-13). Wzorując się na komunach niewodowych, komuny żakowe składały się w początkach swego powstania także z 8 osób. O liczebności komuny żakowej rozstrzygała zazwyczaj liczba zastawianych żaków. W większości miejscowości dążono do tego, aby łączyć wszystkie tereny połowów żakowych leżące w obrębie gruntów jednego właściciela. podczas gdy na zatokach miejsc nie łączono. W pierwszym wypadku komuny liczyły 34 osoby (Goren) bądż nawet 54 (Neuendorf), w wypadku drugim tylko 3-4 osoby. P r z y j m o wan i e c z ł o n k ó w. (uzupełnianie komun). Syn miał zawsze pierwszeństwo do zajęcia po śmierci ojca miejsca w komunie. Jednak członkiem komuny stawał się dopiero wtedy, gdy odziedziczył po ojcu gospodarstwo i sprzęt rybacki. O ile gospodarstwo i część sprzętu wniesionego do wspólnoty dziedziczyła żona zmarłego, uznawana była za członka komuny. (zał. na s. 3 i 6). Kobiety nie brały udziału w połowach, lecz dawały swoich zastępców. Gdy zastępcą nie mógł być syn wdowy, brała człowieka obcego (Lottmann). Zastępca taki mógł uzyskać prawo wkupienia się do wspólnoty, o ile był wolny udział. Każdy członek komuny (wdowa także) mógł sprzedać swój udział o ile uzyskał zgodę pozostałych członków komuny. Gdy ktoś się wkupił do zespołu lub odziedziczył udział part, musiał dla zespołu postawić flaszkę wina. Nigdy natomiast przy przyjmowaniu czołnków nie zawierano umowy na piśmie. Jeszcze bardziej swobodnie odbywało się występowanie z komuny. Przestrzegano jedynie zasady, że komunę opuszczano dopiero z końcem sezonu połowowego. �520 O obowiązkach i uprawnieniach spółek nie mówią nam nic dokumenty pisane. To co każdy miał wykonać w komunie, znano bardzo dokładnie z ustnej tradycji. Dopiero pod wpływem przymusu władz, kompanie powstaj ące w latach trzydziestych b. stulecia, zdobywaj ą statuty. W statutach tych poczesne miejsce zajmują postanowienia dotyczące uprawnień wdowy, w wypadku śmierci członka-męża; co świadczy o tym, iż problemy te rybacy uważali za bardzo ważne i istotne. Wyczerpująco omawia także autor dyscyplinę pracy i przebieg pracy w wypadku choroby członka. Stosunki wzajemne rybaków w komunach ilustruje autor przeglądem nazw używanych dla samookreślenia. Z g r o m a d z e n i a i n a r a d y. Dawne maszoperie ograniczały się zawsze do jednego rodzaju sprzętu połowowego. Jedynie w okresie przestawiania się z rybołówstwa niewodowego na rybołówstwo żakowe komllny posługiwały się dwoma rodzajami sprzętu. Komuny są z reguły grupami, które na przeciąg nielicznych miesięcy w roku występują jako robocze wspólnoty. W pozostałych miesiącach roku funkcja ich zamiera. Istotną ich cechą jest to, że są okresowymi wspólnotami połowowymi. Przed rozpoczęciem wspólnej pracy rybacy komun niewodowych i żakowych urządzają w styczniu bądź na początku lutego zebrania dla swych członków. Na zebraniach tych ustalają wkład sprzętu, decydują o zakupie nowego względnie reperacji sprzętu starego. Ustalają także wysokość wkładu pieniężnego na kupno nowego materiału i na zpałacenie dzierżawy. W sprawach spornych decydujące znaczenie ma głos starych rybaków. Jedynie w większych wspólnotach żakowych wschodniego wybrzeża Rugii posiedzenia są protokółowane, a o sprawach spornych rozstrzyga głosowanie. Zebrania komun odbywają się w szopach na sprzęt, w gospodzie lub w domu rybaka. Miejsce i czas zebrania podawane są z ust do ust. K i e r o w n i c t w o z e b r a n i a spoczywa w rękach tzw. W o r tf li h r e r a, to jest osoby mającej pierwsze słowo. Wortftihrer reprezentuje komunę na zewnątrz w trakcie kontaktowania się z władzami. Kierownik komun jest na to stanowisko wybierany. Zazwyczaj i wybór pada na rybaka, który umie życzenia swoich kolegów ustnie i na piśmie przekazywać odnośnym władzom, oraz który posiada największe doświadczenie zawodowe. Najważniejszą jego funkcją jest przechowywanie zarobku komuny u siebie w domu aż do momentu podziału. Rybacy z wyspy Hiddensee nie posiadają żadnego stałego określenia dla urzędu kierownika zespołu. Na pozostałych terenach Rugii znane są nazwy następujące: G a r nm e i s t e r w XVI i XVII wieku, G r o o t m e i s t e r, O b m a nn. Kierownik (W o r t f li h re r) nie posiada żadnych specjalnych uprawnień. Głos jego we wspólnych naradach znaczy tyle samo, co każdego innego uczestnika. Wnosi on taki sam wkład sprzętu jak inni, musi dawać 521 I i )i taki sam wkład pracy i otrzymuje przy podziale taką samą część zarobku jak pozostali członkowie. Z d o b y c i e s p r z ę t u (środków produkcji) i utrzymanie go w należytym porządku nie jest jednorazowym zadaniem lecz trwającym stale obowiązkiem wszystkich uczestników komuny. Każdy z członków obowiązany był do określonego wkładu rzeczowego. Sprzęt połowowy wykonywa.ny był jednak nie w komunie lecz w rodzinie rybackiej. Sytuacja uległa zmianie, gdy wprowadzono sieci fabryczne (1873-1890). Przejście od sieci wiązanej ręcznie do sieci maszynowej było nie tylko inowacją techniczną, lecz wywarło także wpływ na tok pracy w komunach i stosunki własnościowe. Na początku XIX wieku rybacy wykonywali swój sprzęt w oparciu o lokalne surowce, takimi samymi iglicami i taką samą techniką, jaką spotykamy u rybaków neolitycznych. Pod koniec XIX wieku rybak nie posiada już własnego surowca do wyrobu sieci i zaopatruje się w siatkę u handlarzy, jednak z siatki tej wykonuje sieć nadal w sposób zgodny z tradycją. Siatka fabryczna oswobadza go od pracy ręcznej, trwającej długie zimowe wieczory, wykonywanej zbiorowo. Od momentu wprowadzenia sieci fabrycznych, sprzęt stanowi niepodzielną własność wspólnoty, bowiem materiał potrzebny do sporządzania sprzętu zakupywano wspólnie zwykle ze wspólnej kasy. Równocześnie rozwinęły się nowe formy pracy zespołowej w komunie, związane z wykonywaniem sprzętu. Dotychczas rybak wykonywał sam wszystkie etapy pracy, teraz zaistniała możliwość rozdzielenia poszczególnych etapów pracy pomiędzy członków komun. W mniejszych komunach wszyscy uczestnicy biorą udział w każdym procesie pracy, w większych natomiast z reguły praca jest rozdzielana. Z pewnymi etapami pracy zespołowej jnp. z zeszywaniem niewodu, żaka; związane były określone zwyczaje: polewanie sieci winem lub bal żakowy, wyprawiany na zakończenie pracy przy zastawieniu n o w y c h żaków. Bale takie miały miejsce w Gager i Gross Zicker do roku 1950 a w Goren do 1952 roku. W komunach łodziowych utrzymywanie sieci w stałym porządku łączy się z obowiązkiem chronienia ich po sezonie oraz w razie niepogody. Celowi temu służą: strych w domu rybaka lub mała szopka, którą każdy ma dla siebie. Spółki niewodowe nie znały dawniej szop wspólnych, bowiem niewód po skończonym sezonie połowowym dzielony był na części, które zabierali rybacy na swoje gospodarstwa. Często jednak posiadali oni specjalne szopy dla niewodu i sprzętu. W Kleinhagen wykorzystują rybacy do tego celu dawne solarnie śledzi. W rybołówstwie żakowym występuje zwykle szopa, gdyż połowy te wymagają dużo rozmaitego sprzętu. W południowej Rugii wykorzystuje �522 się dla tego celu dawne solarnie zwane SoIthus, nazwa szopa występuje tu rzadko. Ł ó d ź w komunach rybackich ma takie same znaczenie jak sprzęt polowowy. Używane na wybrzeżu rugijskim łodzie, jak wynika ze żródeł historycznych budowane były zawsze przez specjalnych majstrów. Jednak o formie łodzi rozstrzygali sami rybacy, przy czym pojedyńczy rybak podporządkowywał się zwykle sądowi grupy (jednostki osiedleńczej). Ze względu na cenę łodzi, która w 1892 roku kosztowała 1200 marek, łódź była wspólną własnością 3-4 rybaków. Łódź jako własność wspólna, była według Peescha jedynym z naj istotniej szych czynników wpływających na stałość zespołów. S t o s u n k i w ł a s n o ś c i o w e. W spółdzielniach występowały obok siebie dwie formy własności: własność prywatna i własność zespołowa. W komunach łodziowych własnością prywatną były: sieci pływające i zastawne, w komunach niewodowych - pojedyńcze kawałki skrzydeł, często także części matni; w komunach żakowych części skrzydeł żakowych. Sprzęt rybacki oraz jego części były znakowane, aby po skoilczonym połowie właściciel mógł je znaleźć. Sprzęt względnie części sprzętu, stanowiące własność prywatną były przez danego rybaka-właściciela zawsze własnoręcznie wytwarzane. Sposób wykonania sprzętu i forma własności są ze sobą według Peescha ściśle zespolone. W komunach żakowych stary sprzęt stanowi własność indywidualną natomiast sprzęt nowy wykonany ze siatki fabrycznej stanowi własność wspólną. Środki produkcji, które zespołowo były przez komunę nabywane, zespołowo przystosowywane do połowów i zespołowo utrzymywane stanowiły wspólną niepodzielną własność komuny. Wspólną własnością były więc łodzie, wiosła, żagle, kotwice, windy do wyciągania łodzi czyli sprzęt, który z natury rzeczy nie mógł być dzielony na części. Według autora to współwystępowanie prywatnych i wspólnych środków produkcji jest charakterystycznym rysem komun rugijskich. Identyczne stosunki własnościowe występują na wybrzeżu szwedzkim w zespołach łódkowych (batlag), składających się z trzech osób (batkamrater), a trzymających się przez całe życie razem. Te zadziwiające paralele możemy według Peescha tłumaczyć działaniem wpływów kulturowych w obrębie południowego Bałtyku, co można wykazać na przykładach wielu rzeczy i słów związanych z rybołówstwem przybrzeżnym (miara liczenia Wall, miejsce w łodzi kas ...) bądź też wyjaśniać te podobieństwa historycznymi kontaktami. W s p ó l n e p o ł o w y. Zespoły liczyły zazwyczaj tylu członków, ilu wymagała wspólna praca, z której nikt nie mógł się wyłączyć. We wspólnotach łodziowych dawniej było regułą, że naj starszy rybak zajmował miejsce przy sterze a naj młodszy na przodzie. Raz zajęte miej- 523 sce nigdy nie było zmieniane. (Podobnie było w Szwecji w rybołówstwie przybrzeżnym sieciowym). W zespołach niewodowych każdej łodzi, a w ło·· dzi każdemu mężczyźnie przypadały określone zadania. Każde miejsce związane było z określoną pracą i zobowiązywało do wkładu określonego sprzętu. W każdym sezonie rybak przesuwał się o jedno miejsce do przodu. Z roku na rok zmieniała się praca, którą musiał rybak wykonać dla komuny a równocześnie cofały się jego kawałki sieci w skrzydle o jedno miejsce. Gdy dawniej rybak przysyłał swego zastępcę do pracy - dawano mu miejsce przy kotwicy, ponieważ nie znał innej pracy. Również w komunach żakowych wykrywa autor zwyczajowy porządek w przebiegu samej pracy. W wypadku gdy sami uczestnicy komun nie są w stanie wykonać danej pracy uciekają się do pomocy członków rodziny (kobiet). Do pracy wykonywanej w komunach należy także służba za kolejką - dotycząca dawniej zbytu ryb. W komunach Hiddensee wszystkie słuźby były przed rozpoczęciem sezonu kawlowane. Reasumując swe wywody daje autor klasyfikację wszystkich typóW pracy zespołowej: typ 1. Wspólna praca bez zmiany funkcji i miejsca pracy, wszyscy uczestnicy połowu są równocześnie przy pracy zatrudniani (komuny łodziowe i komuny żakowe) typ 2. Wspólna praca z okresowym zmienianiem funkcji i miejsca pracy. Wszyscy uczestnicy są zatrudnieni równocześnie ale zmieniają regularnie od czasu do czasu funkcję albo miejsce pracy (komuny niewodowe - codzienne połowy) typ 3. Współpraca w trwałych grupach roboczych o określonych zadaniach przy daleko sięgającym podziale pracy. Wszyscy są równocześnie w pracy zatrudnieni typ 4. Współpraca w trwałych grupach roboczych z okresową zmianą zadań roboczych. Wszyscy są równocześnie przy pracy zatrudnieni typ 5. Służba kolejna. Członkowie komun obejmują kolejno tą samą pracę lub służbę (transport ryb, specjalne prace) P o d z i a ł p o ł o w u i z a r o b k u. Na zakończenie rozdziału o komunach jako instytucji, omawia autor podział w komunach. Dawniej dzielono ryby nie nadające się do jedzenia, obecnie ryby, na które nie ma zbytu. W znacznej ilości komun całą sumę pieniędzy dzieli się pomiędzy uczestników połowu, w niektórych z całego zarobku wydziela się określo .. ną część na konserwację sprzętu, sieci, łodzi. Suma pozostająca po odciągnięciu kosztów dzielona była na równe części. Kto współpracował z komuną w sezonie połowowym otrzymywał vul Deel, vult Mannsdeil. Kto zachorował otrzymywał pełny udział, po określonym czasie tylko połowę udziału. O wdowę po zmarłym komuna troszczyła się do końca roku lub sezonu połowowego. Wdowa otrzymywała wtedy pełny udział. Uprawnienia wdowy wygasały z chwilą, gdy syn jej stawał się pełnoprawnym �524 525 członkiem zespołu bądź, gdy inny rybak kupił część sprzętu po jej męźu. Wielu autorów mniemało mylnie według P e e s c h a, że równe części przy podziale zarobku w komunie wiązały sit; ściśle z równym wkładem członków i że jest to przykład małomieszczańskiego sposobu myślenia. Tymczasem wkład rzeczowy poszczególnego członka komuny był warunkiem a nie podstawą podziału. Tylko ten otrzymywał pełny udział, kto współpracował przy sporządzaniu sprzętu i przy połowach, a więc podział zależał przede wszystkim od udziału we wspólnej pracy przy wykonywaniu środków produkcji. Ogólnie biorąc zarówno dawniej jak i obecnie w komunach obowiązuje zasada, że ktokolwiek z jakichkolwiek przyczyn odmawia współpracy w żadnym wypadku nie może brać udziału w zarobkach. Np. gdy w ostat .. nich latach wielu rybaków zaprzestało zespołowego rybołówstwa, ze względu na jego nieopłacalność, nie otrzymują oni ani feniga przy podziale pomimo, iż są nadal właścicielami sieci i sprzętu. . To, że części przy podziale są jednakowo duże nie wiąże się więc z równym wkładem sprzętu lecz z jednakowym wkładem pracy, do której wszyscy są obowiązani. Porządek pracy w komunach rybackich opiera się na równych prawach i równych obowiązkach, zasadzie znanej przed kapitalizmem i myśleniem drobnomieszczańskim. Rybacy zdają sobie dokładnie sprawę z tego, że pomimo tego porządku występują różnice w efektach pracy poszczególnych członków. Komuna zna środki wychowawcze w stosunku do leniwych, szydzi z nich bądź karze za opuszczenie pracy. Mniej wydajną pracę starego rybaka rekompensuje w efekcie ostatecznym jego doświadczenie, którego brak młodym. Sposób podziału zarobku w komunach jest więc oparty na porządku pracy. P r z e j ś ci e d o s o c j a l i s t y cz n y c h s pół d z i e l n i p r o d u kc y j n y c h. Począwszy od roku 1954 rozpoczyna się proces przekształcania dotychczosowych form produkcji w rybołówstwie. Rybacy z miejscowości Glowe i Dranske zakłada~ą na wzór spółdzielni produkcyjnych w rolnictwie dwie rybackie spółdzielnie. Są to głównie przesiedleńcy z Pomorza i wolnego miasta Gdańska, którzy ze względu na małe możliwości: włączenia się do istniejących resztek zespołów połowowych tworzą nowe spółdzielnie. P e e s c h wyraża pugląd, że dawne wspólnoty rugijksie są najprawdziwszymi spółdzielniami produkcyjnymi ponieważ nie było w nich przeciwieństwa pomiędzy kapitałem i pracą. Tworzenie się spółdzielni produkcyjnych jest ważnym procesem gospodarczym, którego nie może etnograf pomijać w swoich badaniach, jeżeli chce zrozumieć sens zmian form współżycia ludzkiego. Zadaniem współczesnego etnografa jest obserwacja tych zmian i dociekanie ich przyczyn. Proces adaptacji, zarówno lokalnych tradycji gminy, z którą często pokrywała się dawna komuna rybacka, jak i dawnych praw zwyczajowych w nowych spółdzielniach produkcyjnych ilustruje autor licznymi przykładami (s. 148-152). Pracę zamykają liczne zestawienia materiałów i ankiet, wykaz miejscowości i aneksy. Jadwiga Adam C h ę t n ik - Strój kurpiowski Puszczy Kucharska Zielonej - Atlas cz. IV, zeszyt 7, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, 1961., str. 76, ilustr. 75, tablic barwnych 3. Streszczenie w języku rosyjskim i angielskim. Polskich Strojów Ludowych, Kolejna dwudziesta szósta (26) monografia poświęcona strojom kurpiowskim Puszczy Zielonej została opracowana przez Adama C h ę t n i k a zgodnie z instrukcją merytoryczną obowiązującą w serii wydawniczej APSL. Praca składa się więc ze wstępu i dziesięciu rozdziałów, zawieraj ących określone zagadnienia. We wstępie autor zaznajamia czytelnika z położeniem i historią regionu, z ogólnym charakterem strojów ludowych Kurpiów Puszczy Zielonej oraz ich sąsiadów a następnie przechodzi do szczegółowego omówienia właściwego tematu. Jakkolwiek dzieje osadnictwa, przeobrażenia fizjograficzne, gospodarcze i społeczne omawianego regionu były bardzo złożone, autor, ograniczając się do pewnych podstawowych faktów, wprowadza w zagadnienie w sposób zwięzły i dostatecznie jasny. W tego typu monografii naukowej, która służy również celom popularyzacji i praktyce, jest to chyba zaletą. Pewne uwagi krytyczne można natomiast zgłosić do rozdziału poświęconego problematyce historycznej ubiorów kurpiowskich (str. 12). W tym bowiem rozdziale spodziewać qy się należało znacznie szerszego materiału historycznego i podmalowania tła, na którym strój się ukształtował. Trudne albo i niemożliwe było zebranie poważniejszej dokumentacji opisowej i ikonograficznej z okresów wcześniejszych, koniec natomiast w. XIX został potraktowany zbyt pobieżnie. Rozdział poświęcony tym zagadnieniom robi wrażenie niedokończonego. Autor bowiem przytacza na zakończenie rozdziału jedynie zapiski Połujańskiego z roku 1859 (str. 14). Tymczasem właśnie druga połowa w. XIX .i początek w. XX były bardzo znamienne dla kultury ludowej i przemian na terenie wsi. Takie bowiem czynniki jak rozwój. kapitalistycznego przemysłu i handlu, a w związku z tym szybkie przemiany struktury społecznej, unowocześnienie komunikacji i transportu, rozrost miast, a szczególnie Warszawy -wpłynęły na rozwój cywilizacyjny i kulturalny wsi mazowieckich. Te czynniki, które szczególnie destrukcyjnie oddziałały na kulturę ludową Mazowsza Centralnego, nie ominęły również Kurpiowszczyzny. Ponadto w okolicach podwarszawskich dokonywało się w tym czasie �526 inne zjawisko ekonomiczne: wzmogła się i rozwinęła w biednych i przeludnionych wsiach produkcja rękodzielnicza wiejska na użytek miasta. Obserwujemy więc na terenie wsi i miasteczek rozrost różnych ośrodków wytwórczości ludowej i przemysłu ludowego, a w ulepszaniu warsztatów i produkcji bierze udział kapitał prywatny, ziemiaństwo oraz organizacje społeczne. W roku 1884 powstaje Delegacja Przemysłu Ludowego wyłoniona z Warszawskiego Oddziału Towarzystwa Popierania Rosyjskiego Przemysłu i Handlu, kt6ra organizuje wytw6rczość na wsi. Produkcją tkacką na zbyt zajmują się w roku 1884 m. i. cale wsie na Kurpiach jak np.: Kadzidło, Szafarnia, Dylewo, Tatary, Drężek, Siarczałąka, Klimek, Wolkowe, Myszyniec itp., a hr. Ludwik Krasiński zakłada ręczne warsztaty produkcyjne guzikarstwa w Kadzidle (patrz: A. Z a k l' Z e w s k i, "Przemysł Włościański", W-wa, 1888). Na lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte w. XIX przypada również okres intensywnej emigracji zarobkowej z Kurpiowszczyzny do Prus, Westfalii i Ameryki co powoduje rozwój gospodarczy wsi kurpiowskiej i przenikanie na wieś kultury kapitalistycznej. Wydaje się także słuszne twierdzenie J. Olędzkiego (P. S. L. Nr 4, 1961, s. 213), że m. in. w bogactwie stroju kurpiowskiego tego okresu uwidocznia się ze szczególną wyrazistością zewnętrzna społeczna manifestacja zamożności Kurpiów wobec sąsiadów - manifestacja, która nie zawsze nawet ma swe uzasadnienie w warunkach bytowania. Strój kurpiowski (zwłaszcza kobiecy) z przełomu w. XIX i XX wzbogaca się bowiem niewspółmiernie do ogólnego poziomu życia tej stosunkowo niezamożnej krainy. Jakkolwiek wyżej omówione fakty, mające poważny wpływ na kształtowanie się ubiorów kurpiowskich drugiej połowy w. XIX nie znalazły się w rozdziale poświęconym ich rozwojowi historycznemu, wiele materiału z tego zakresu znajdujemy u autora w rozdziałach następnych (np. na str. 15, 17, 30). W rozdziałach tych zawarte są również bardzo cenne wiadomości własne autora z okresu międzywojennego (np. w rozdz. IV, V). Nie można oczywiście autorowi stawiać zarzutu, że każde zagadnienie w różnych rozdziałach rozpatruje w aspekcie historycznym. Wydaje się jednak, że bardziej proporcjonalne rozłożenie materiału historycznego w poszczególnych partiach monografii mogłoby dać wyraźniejszy 0braz dynamiki i etapów rozwojowych odzieży kurpiowskiej, względnie niektórych części tej odzieży. A oto jeszcze kilka uwag natury og6lnej. Z tekstu pracy A. C h ę t n i k a, a szczególnie z przytoczonego w przypisach Dyariusza Kadzidlańskiego i z dokumentów archiwalnych francusldch z r. 1735 wynika, że ludowy strój męski na Kurpiach był VJ różnych okresach historycznych mundurem oddziałów kurpiowskch. Kurpiowie bowiem niejednokrotnie stawali z bronią w ręku w obronie kraju. 527 Trudno prawdopodobnie dziś dociec jakie były wpływy mundurowe z zewnątrz na męski str6j kurpiowski, wydaje się jednak pra",:,~~podobne, ze ubiór łowc6w i strzelców Puszczy Zielonej był punkte:n ;-r~JsCla ~la munduru oddział6w kurpiowskich. W tym "umundurowIemu stroJ6w .kurpiowskich nie było natomiast daleko posuniętego. naś~adowni~twa WOJsl~owych mundurów obcych czy swojskich, jak to SIę dZIało w l11nych .reglOnach kostiumologicznych. Str6j Kurpiów bowiem był mocno zWIązany ze specyficznymi warunkami bytowymi mieszka~ców. puszcz.y. Problem ten nie zarysowuje się w sposób wyrazisty. podobme mezbyt Jasno przedstawia się sprawa zróżnicowania stroju według grup zaw?dowyc~. J~kkolwiek bowiem można uznać ten podział za słuszny, me wYda.3.e ~lę aby różnice były poważniejszego charakteru. Można tu chyba m6wlc 11 tylko o pewnych odmianach i to w okresie wcześniej.szym. Jest np. bard~o prawdopodobne, że strojem wyr6żniali się d~wm ~trzelCy pochodzema szlacheckiego, którzy stali na straży praw krolewsklc~ .w P~~zczY'. ~apewno nieco inaczej wyglądała odzież codzienna barlmkow mz rolm~o:v czy smolarzy. Dokumentacji jednak dostatecznej w tej mierze właścIwIe bruk. . . jeżeli chodzi o nazwę Kurp, na temat której jest mowa zarowno v:e wstępie (s. 6) jak i przy szczegółowym opisie obuwia .(s. 25,.26), nalezy przypomnieć, że jest to nazwa bałtyjska. Spotykamy ]ą w jęz::ku staropruskim (curpe), w języku litewskim (kurpe) oraz w łote.wsklm (kurpes). We wszystkich tych językach nazwa ta oznacza. ła~cle, . Względ11l~ obuwie płytkie (pantofle). Kiedy i w jaki sposób pOJawIła s~ę ona .na terenie Puszczy Zielonej trudno dziś dociec, słuszne Jest n~to~last mmemanie autora, że nazwę tę nadali mieszkańcon: Puszczy sąsIedzI od nazwy (bałtyjskiej) obuwia noszonego przez puszczakow. Szereg rozdziałów poświęconych poszczególnym strojom ~zy pe;-rnym \ch częściom jest opracowany rzetelnie, jasno i z dużą znaJOmoś~lą ~erenu. Wiadomości własne autora, który spędził całe swe p.racowlte zycie na Kurpiach i zbierał materiały w swych stron~ch r?dzl11n~Ch - są zwłaszcza w detalach, niezastąpione. Dzięki dobrej znaJomoś~1 kultur~ kurpiowskiej autor mógł sobie pozwolić na pewne rekonstrukcJ~ czy tez na podanie czytelnikowi niektórych rysunków wYk~nanyCh .pod Jego nadzorem ze starych wypłowiałych fotografii. Taka zas ope~aCJ.a z .dokumentacją u autora mniej obeznanego z terenem mogłaby dac 11le~oząda~e rezultaty. Sądzę, że nie można jej zalecać do szerszego stos owa ma, moze ona być natomiast pomocna w wyjątkowych wypa~~~ch.. . Dostatecznie bogata i urozmaicona Jest częsc ilustracYjna pracy. WIele wartościowych fotografii pochodzi ze zbiorów własnych autora. z okresu międzywojennego a nawet z przed pierwszej wojny światowej. Ba~d~o cennym uzupełnieniem materiału ilustracyjnego są cztery map:, w tekscle, wskazujące na zasięg sukman burych bartniczych w poszczegolnych okre- �528 sach, kapeluszy męskich typu "grzybków" oraz różnych typów spódnic kurpiowskich, czółek i chustek. Do niektórych materiałów ilustracyjnych można by jednak zgłosić pewne zastrzeżenia ale skierować je nie do autora lecz do redakcji Atlasu. Chodzi mianowicie o tzw. tablice motywów hafciarskich (s. 51). Zgodzić się wypada w tej sprawie całkowicie z Al. J a c k o w s k i m (P. S. L. O motywach ludowych i ich adaptacji - Nr 4, 1960, s. 231), że ornament wiąże się z użytkową funkcją i budową przedmiotu, jest zależny od materiału, narzędzia i techniki, że jest on zrozumiały i ma sens tylko w integralnym powiązaniu z przedmiotem. Zestawianie natomiast poszczególnych elementów w oderwaniu nie jest potrzebne ani zrozumiałe z punktu widzenia sztuki. Dlatego też należałoby w Atlasie reprodukować więcej części strojów haftowanych a zaniechać tego rodzaju tablic. Tylko do pewnego stopnia spełniają swe zadanie również barwne tablice tkanin, reprodukowane (nie tylko u nas w Polsce) z malowanych plansz. Najczęściej nie oddają one właściwych kolorów, ani też nie wskazują na strukturę tkanin. Szkoda jednak wielka, że wydawnictwo nie może zdobyć się na droższą technikę reprodukcji kolorowych z oryginałów, jak to np. zostało zastosowane w pracy L. M a l i c k i e g o (Strój górali śląskich, 1956). Ta uwaga oczywiście nie może dotyczyć autora, który w tym wypadku jest poszkodowany. Szkodę przynoszą monografii także niektóre reprodukcje czarnobiałe, które są wręcz nieudolnie wykonane przez drukarnię (np. rys. 37, 38). Jeżeli chodzi o plansze kolorowe to są one znacznie lepsze niż np. w zeszycie o stroju Puszczy Białej. Niedokładne są natomiast podpisy na tych planszach. Napisy te bowiem sugerują, zwłaszcza czytelnikowi nieobeznanemu z przedmiotem, że zarówno strój męski jak i kobiecy pochodzi z jednego okresu. A tak przecież nie jest. Kurpianki na obu planszach są ubrane w strój współczesny (za wyjątkiem obuwia), mężczyżni zaś w strój wieku XIX. Chyba to jest pewne przeoczenie autora i redaktora zeszytu. W sumie monografia A. C h ę t n i k a o stroju kurpiowskim Puszczy Zielonej stanowi cenną pozycję w naszej literaturze etnograficznej. Dobrze się stało, że monografia ukazała się w okresie obchodów Roku Ziemi Mazowieckiej i że tego rodzaju praca została powierzona wybitnemu znawcy zagadnień kultury kurpiowskiej. Niech mi autor wybaczy, że przy okazji omawiania Jego pracy, pozwoliłem sobie na szereg uwag szerszej natury, które nie tyle dotyczą tego pojedyńczego zeszytu ile w ogóle wydawnictwa "Atlas Polskich Strojów Ludowych". Uwagi zaś tego rodzaju mogą być przydatne w dalszej pracy wydawniczej. Kazimierz Pieikiewicz VI KONGRES MIĘDZYN ANTROPOLOGICZNYCH ARODOWEJ UNII NAUK I ETNOLOGICZNYCH W PARYŻU VI Congres International des Sciences Anthropologiques Paris 30 VII - 6 VIII 1960 r. et Ethnologiques 30. VII. 1960 r. został otwarty w Pałacu Chaillot, naprzeciw dawnego Trocadero Sekretariat VI-go Kongresu Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Zgodnie z programem otwarcie nastąpiło 30. VII. o godz. 15 w wielkiej amfiteatralnej auli Sorbony, przy ul. Forebs. Miejsce Kongresu zostało ustalone jeszcze na V Kongresie w 1956 roku w Filadelfii!. Wtedy to właśnie powierzono organizację Narodowemu Komitetowi Francuskiemu, wchodzącemu w skład Stałej Rady Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, a który z kolei wyłonił Komitet Organizacyjny i powołał Członków Biura Kongresu. Do Biura Kongresu weszli: Prezydent - Prof. H. V. Val o i s, Wiceprezydenci - Prof. S. A l c o b e N o g u e r, Prof. K. B irk e t - S m i t h, Prof. J. C z e k a n o w s k i, Prof. D. ·F o r de, Prof. M. H e r s k o V i t s, Prof. A. J e n s e n, Prof. W. K O P P e r s, Prof. S. S e r g i, Prof. S. P. T o ł s t o w. Sekretarze generalni: Prof. A. Leroi-G o u r h a n, M. P. C h a m p i o n, Sekretarzami wykonawczymi: M. de Fontanes. M-c Chamla, Skarbnicy: M. R. d'Harcourt, M. L. Pasquino. W pracach Biura brał czynny udział prof. dr Jan C z e k a n o w s k i. Do Komitetu Organizacyjnego weszli: Prezydent - Prof. dr H. V. Valois, Sekretarze generalni Prof. dr A. Leroi-Gourhan, M. P. Champion, Prof. A. Kidder II. Sekretarze wykonawczy: M. de Fontanes, M-ca Chamla, Skarbnicy: M. R. d'Harcourt, M. L. Pasquino. Lud, t. XLVIII 34 �531 530 Członkowie: 1\'1.L. Bernot, Prof. R. Gessain, M. J. P. Lebeuf, Prof. C. Levi-Strauss, Prof. P. Metais, Y. Oddon, Prof. L. pales, Prof. J. Poirier, M. G. H. Riviere, Prof. E. Schreider. Komitet wycieczkowy: M. P. R. Giot, H. Lehmann, P. Parquer, Sekcja Pań: H. Valois, P. Champion. Decyzja V -go Kongresu Filadelfijskiego dotycząca zorganizowania w 1960-ym roku Kongresu w Paryżu posiadała głębokie uzasadnienie, gdyż w dziejach antropologii i etnologii nauka francuska, począwszy od XVIII wieku posiada piękne karty; wystarczy wymienić takie nazwiska jak Buffon, Quatrefages, Broca, Verneau, Rivet, aby zrozumieć sens tego postanowienia. Zresztą - co podkreślił w swym przemówieniu H. V. Vallois, Francja szczególnie zasłużyła się wokół myśli zwoływania międzynarodowych kongresów antropologiczno-etnologicznych 2. Istniały dwa nurty tej koncepcji, włoski (chodzi o La Spezię), który w 1865-ym roku zwołał Międzynarodowy Kongres Archeologii i Antropologii. Kontynuując tę tradycję w różnych odstępach czasu zwoływano je do roku 1914. Kres położyła I wojna światowa. Etnologia na tych Kongresach nie wchodziła programowo, choć dochodziła niekiedy do głosu. Dopiero we Francji, w której od czasu Buffona wciąż trwały tradycje h is t o r i i n a t u r a l n e j c z ł o w i e k a, a więc antropologii w szerokim znaczeniu, doszło w 1878 roku do zwołania Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych w Paryżu. Inicjatorem i organizatorem było Societe d'Anthropologie. Była to jednak raczej krótka seria kongresów, do udatniejszych po Paryżu należał kongres w Moskwie. Zwrócił na to uwagę we wspomnianym przemówieniu H. Vallois, a zapewne w tym stwierdzeniu tkwiła przyczyna, że właśnie VII Międzynarodowy Kongres odbędzie się w 1964 roku również w Moskwie. Po półwiekowej przerwie tradycję paryską podjęto dopiero w 1933-cim roku w Bazylei, gdzie na podstawie porozumienia i zjednoczenia dziewięciu krajów, postanowiono zwoływać co 4 lata Międzynarodowe Kongresy Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Do takich należały kongresy w Londynie, Kopenhadze, Brukseli (1948):J Wiedniu (1952) i Filadelfii (1956). Należały one i wciąż należą do nurtu francuskiego. Naczelnym ich hasłem jest utrzymanie związków a nawet jednolitości celów między antropologią fizyczną a etnologią. Mógł więc w swym przemówieniu prof. Vallois śmiało twierdzić. że w 1960-ym roku, po 82-u latach Kongres antropologiczno-etnologiczny wrócił tam, gdzie powstała pierwsza jego koncepcja. Francuski Narodowy Komitet Stałej Rady Unii i szerszy Komitet Organizacyjny poświęcili 1959 r. i część roku 1960 na staranne przygotowanie programu a także ram organizacyjnych kongresu paryskiego. Nic szczędzili swego czasu na ten cel uczeni tej miary, co prof. Vallois, LevyStrauss, Riviere i inni. Prężność organizacyjna a przede wszystkim ciekawy, nowocześnie pomyślany program sprawiły, że jak nigdy przedtem, na kongres w Paryżu zgłosiło się 1017 uczonych, z tego przyjechało 825 osób. Interesujące dane dotyczące uczestników przytoczono w sprawozdaniu, i tak w kongresie wzięli udział uczeni: Oceanii Azji Afryki Ameryki Europy 2 osoby 31 33 146 613 ------ razem: 825 osób Wyraźny wzrost aktywności i zainteresowań przejawił się i w tym również, źe na 825 uczestników kongresu, reprezentujących 58 'państw aż 387-miu uczonych, a więc 46%, przedstawiło i wygłosiło swoje referaty. Wzrost ich zestawia poniźsza tabelka: Wiedeń (1952) - zgłoszono referatów 392, Filadelfia (1956) zgłoszono referatów 303, Paryź (1960) - zgłoszono referatów 387. Tę ogromną ilość referatów wygłoszono podczas Kongresu na plenum, sekcjach i podsekcjach, o rozmiarach zaś tego imponującego seminarium nauk antropologicznych i etnologicznych świadczy zestawienie: Sekcja Sekcja Sekcja antropologiczna etnologiczna muzealna 111 referatów 271 5 razem ~I 387 referatów W szczegółowym rozbiciu na podsekcje obraz wych uczestników Kongresu ilustruje tabelaryczne l A n t r op (29010) (79010) (20/0) O log ia zainteresowań zestawienie: nauko- 29010 1. Antropologia morfologiczna 2. Antropologia fizyczna 3 Antropologia ras i populacji 4. Paleoantropologia i antropogeneza 29 (33)" 18 (21) 35 (46) 29 (37) 111 E t n o log ia 79% 1. Etnologia ogólna i metodologia, struktury społeczne nie, Europa, Azja, Afryka, Ameryka, Oceania) 2. Etnologia, archeologia i prehistoria 3. Technologia, kultura materialna i ekonomia 4. Etnobotanika • Cyfry w nawiasach podają ilość referatów zgloszonycll. (Ogól75 35 35 (93) (44) (44) 4 (5) �532 533 5. Etnolingwistyka 6. Etnomuzykologia, sztuka i taniec 7. Etnologia historyczna i kultura ludowa (ogólnie, Europa, Afryka) 8. Etnologia jurydyczna 9. Religia 10. Etnopsychologia, medycyna 11. Wymiany kulturowe, etnologia stosowana, 12 (12) 16 (lil) 38 (47) 5 migracje (5) 29 (36) 9 (13) 13 (17) ------ .._-"~- 271 M u z e o log i a Referaty wygłoszono (~/o) . 5 (6) w językach: francuskim angielskim niemieckim włoskim . hiszpańskim rosyjskim 52010 29% 10% 4% 3"/" 2% W Prezydium zasiedli: Prof. Roger Hein członek Instytutu, Dyr. Muzeum Narodowego Historii Naturalnej, Louis Joxe, Min. Wychowania oraz członkowie Biura Komitetu Organizacyjnego, w tym 9-ciu V~ce Pre~ zesów: Prof. Prof.: S. Alcobe Noguer (Hiszpania), K. Birket-Smith (Dania), J. Czekanowski (Polska), D. Forde (W. Brytania), M. Herskovits (USA), A. Jensen (Niemcy), W. Koppers (Austria), S. Sergi (Włochy). S. P. Tołstow (ZSRR), de M. Bertrand (UNESCO), de M. Lejeune (SNCR). de M. Huard (SociE§te de Anthropologie), M. d'Ormesson (UNESCO). Z polskiej strony w kongresie wzięli udział Prof. Prof.: Jan Czekanowski, przewodniczący Komitetu Antropologicznego PAN, Tadeusz Dzierżykraj-Rogalski, przewodniczący Pol. Tow. Antrop. Michał Godycki, viceprzew. Kom. Antrop. PAN, Bolesław Rosiński, Witold Dynowski, Maria Znamierowska-Priifferowa oraz Anna Czekanowska. Kongres został oficjalnie otwarty 31 lipca 1960 r. W prezydium zasiedli najwybitniejsi uczeni, antropologowie, etnologowie i reprezentanci nauk pokrewnych i z tego powodu wykaz tych świetnych nazwisk ma wagę historycznego dokumentu. Zebranie otworzył przemówieniem inauguracyjnym prof. Roger H e i m. Zwrócił on uwagę, iż żyjemy w czasach, w których odradza się koncepcja jedności naukowej antropologii i etnologii, jako nauki o człowieku. Daleko posunięta specjalizacja antropologii fizycznej i etnologii, jako nauki humanistycznej o społeczności ludzkiej, jej kulturze (a w tym folklorze) doprowadziła do zagubienia dawnej ścieżki w gąszczu faktów, prowadzącej do poznania pełnego człowieka. Kongres jest właśnie instrumentem umożliwiającym konfrontację odległych , stanowisk, metod i doświadczeń naukowych, jest czynnikiem integrującym narosłe rozbicie. Ten wspólny cel winien jednoczyć tych, których interesuje historyczna perspektywa nauki o człowieku, jak i tych, których pociąga empiria i prospektywne wejrzenie na problematykę nauk antropologicznych. Drugie z kolei przemówienie wygłosił prof. H. Vallo i s, prezydent Kongresu. Tezy ogólne jego przemówienia pokrywają się z poprzednim przemówieniem, nadał on im jednak głębię spojrzenia historycznego, szkicując drogi, którymi zmierzała i zmierza ludzkość do poznania prawdy o człowieku. M. inn. podkreślił on, że począwszy od pewnych idei etnologicznych i antropologicznych zawartych w dorobku Herodota i Arystotelesa, świetny rozwój nauki o człowieku jest dziełem wspólnym uczonych różnych narodów. Długi to szereg szermierzy: Buffon (1749), Blumenbach, Campera, Tyson i wielu innych, świadczy o współpracy naukowej narodów. Mówca podkreślił, że Francja, gospodarz obecnego Kongresu, ma specjalne zasługi w rozwoju antropologii i etnologii. Przypomniał iż tu właśnie powstało Societe des Observateurs de l'Homme w 1799 r. a następnie Societe Ethnologique w 1839 r. po upadku którego w 1849 r. 1859 r. P. B r o c a założył Societe Anthropologie, powstałe zaś później Societe Ethnographique było kontynuacją poprzednich towarzystw naukowych. Wymienił on niemal wszystkie instytucje, katedry antropologii i etnologii, muzea a zwłaszcza podkreślił znaczenie Trocadero, przekształconego w Musee de l'Homme oraz powstały Instytut Etnologiczny. Paryż stał się ośrodkiem nauk antropologicznych, dodajmy ośrodkiem walczącym o jedność celu nauk antropologicznych, a więc antropologii fizycznej i humanistycznej etnologii, badającej przejawy bytu społecznego w określonym środowisku naturalnym. Należy pamiętać, że właśnie w środowisku francuskiej nauki zrodziła się nowoczesna szkoła geograficzna Vidal de la Blache, Jean Bruhnes'a, M. Sorrea i Lefevra, która być może zaciążyła nawet na etnologii, etnografii i socjologii. Ale w tym właśnie środowisku powstały prace Marca Blocha, który równorzędnie obok stanowiska naturalnego postawił czynnik historyczny. W środowisku nauki francuskiej rozwijają się nowe koncepcje, szukając w etnologii nowego kształtu humanistyki, co widoczne jest w pracach Dumezila (L'Heritage inde-europeen a Romel Pierre Auger'a, L' Homme microscopique, 1952), czy usiłowania E. Benvenistea. Nowe koncepcje szukają nowych dróg na szlakach strukturalizmu lingwistycznego. Znachodzi to swój wyraz w pracach Claude Lewi-Straussa. Te marginesowe pozornie uwagi dotyczą wewnętrznego nurtu VI Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu, a zagadnienia tego rzędu stanowiły jądro dyskusji, które być może - otworzą nową epokę w etnologii. Gdy pokaże się część II, Etnologiczny tom sprawozdań, będzie można mówi:: o pogłębieniu tej problematyki zaznaczonej w sprawozdaniu tylko mi- �535 534 CZŁONKOWIE mochodem. Zapewne II-gi tom sprawozdań uwydatni w pełni tematyk G metodologiczną Kongresu. Sekcje i podsekcje Kongresu obradowały w Salach Muzeum Człowieka, w Muzeum Sztuk i Tradycji Ludowych. Końcowe zebranie, w ostatnim dniu obrad, na którym uchwalono wnioski Kongresu, odbyło się w Sali Musee Guimet. W obrębie sekcji i podsekcji obrady toczyły się po torach daleko posuniętej specjalizacji. Oprawę tych obrad stanowiły w/w sale muzeów. W pierwszym dniu Kongresu, na ogólnym zebraniu plenarnym zostały wygłoszone referaty: Prof. D e b e c a z Moskwy pt.: "Aspekty transformacji czaszki Homo Sapiens" 4. Drugi probłemowy referat wygłosił Prof. H e r s k o v i t s z Evanston pt.: "Humanizm w naukach o człowieku". Treść obu referatów nie przyniosła wprawdzie naukowych rewelacji, ale utrafiła w problematykę interesującą obie nauki, co odpowiadało głównym założeniom i celom Kongresu 6. Przegląd referatów antropołogicznych wydrukowanych w I-ym tomie sprawozdania wskazuje, że tendencja wiązania antropologii z problematyką etnologiczną, socjologiczną i językoznawczą dochodziła do głosu i w wielu innych referatach. Przykładowo warto tu wymienić referat Ima Behnama z Teheranu, pt.: "L'awenir de l'ethnologie en Iran"; L. Homburgera z Paryża pt.: "Les populations affricaines venus d'Asie"; a dalej G. A. Huse'a z Paryża A. Weingroda z Izraela, H. W. Jurgensa z Kilonii. Do problemów tej kategorii należał również referat J. Czekanowskiego na temat opracowanej mapy antropologicznej Europy środkowej i do pewnego stopnia ref. B. Rosińskiego. Stała Rada Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych odbyła dwa posiedzenia; pierwsze przedkongresowe, odbyło się 31. VII., drugie po Kongresie w dniu 6. VIII. 1960 r. Obok naukowych wyników Kongresu odnotować należy ważne postanowienia i uchwały Plenum, jak też Stałej Rady Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (U.I.S.A.E.). Uchwalono przyjąć zaproszenie delegacji radzieckiej i zwołać następny Kongres w Moskwie. W związku z tym, Prezesem następnego (VII-go) Kongresu wybrano Prof. S. P. T o ł s t o v a - członka Akademii Nauk ZSRR. Nadmienić tu wypada, że istniały w kołach uczonych francuskich sugestie, aby ze względu na osiągnięcia antropologii polskiej zwołać Kongres M.U.N.A i E. w Warszawie - delegacja japońska czyniła starania o zwołanie jej w Tokio. Przeważyło zaproszenie radzieckie. Natomiast zdaniem Prof. J. Czekanowskiego zostaje otwartą kwestia następnego, VIII Kongresu M.U.N.A.iE. w 1968 r. w Tokio, czy w Warszawie? W Paryżu uzupełniono listę członków Stałej Rady Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Ogłoszono ją w I-szym tomie cytowanego już sprawozdania z VI-go Kongresu. Wydaje się celowym przedrukowanie tej listy. Backmann, G. (Suede). Barbeau, M. (Canada). Birket-Smith, K. (Danemark). Blackwood, Miss B. M. (Grande Bretagne). Braunholtz, J. H. (Grande Bretagnc). Chatterjee, S. K. (Inde). Corso, R. (Italie). Czekanowski, J. (Po!ogne). Drobnjakovic, B. (YougosLavie). Erixon, S. (Suede). Ghuriye, G.. S. (Inde). Hasebe, K. (Japon). WYKAZ KOMITETOW STAŁEJ Imamura, Y. (Japon). Jenness, D. (Canada). Josselin de Long, L. P. (Pays-Bas). Kindaichi, K. (Japon). Le Gros Clark, W. E. (Grande Bretagne). Lindblom, K. G. (Suede). Pittard, E. (Suisse). Schlaginhaufen, O. (Suisse). Steward, J. H. (Etats-Unis). Stolyhwo, K. (Pologne). Stolyhwowa, E. (Pologne). Suck, V. (TschecosLovaquie). NARODOWYCH NIEMCY - ALEMAG NE Dittmer, K. (Hamburg), seer. Eickstedt, E. von (Mayenee). Jensen, A. E.(Francjort). Petri, H. (Francjort) seer. Saller, K. (Mii.nich). Termer, F. (Hamburg). RADY I REGIONALNYCH * AUSTRIA Breitinger, E. (Vienne). Haekel, J. (Vienne), seer. Heine-Geldern, R. von (Vienne). Koppers, W. (Vienne). Ehgartner, W. (Vienne). Weninger, Mme M. (Vienne), secr. ARGENTYNA Bórmida, M. (Buenos Aires), secr. Casanova, E. (Buenos Aires). Dembo, A. (Buenos Aires), seer. Marquez Miranda, F. (Buenos Aires) Plavecino, F. (Buenos Aires). Rex Gonzalez, A. (Cordoba). BELGIA Maesen, A. (Tervuren). Marinus, A. (BruxeUes), secr. Smets, G. (BruxeUes). Twiesselmann, F. (BruxeUes), secr. Van Campenhout, E. (Louvain). Van Bulek, R. P. G. (Louvain). AUSTRALIA Burkitt, A. N. (Sydney). Capell, A. (Sydney). Cleland, J. B. (AdeLaide). Elkin, A. P. (Sydney). Hogbin, H. J. (Sydney), seer .. Wunderly, J. (MeLbourne), seer. , * Wedle alfabetu dyplomatycznego. BIRMA Htin Aung (Rangoon). Hla Daw Tin (Rangoon). Kyi Daw Tin U (Rangoon). U Lu Pen Win (Rangoon). �536 537 BOLIWIA Cordero Miranda, G. (La Paz). Fortun de Ponce, Mme M. E. (La Paz), seer. Key, H. (La Paz). Loza Balsa, G. (La Paz), seer. Ponce Sangines, G. (La Paz). Sanchez Bustamente, Mme M. L. (La Pineda, R. (Bogota). Reiehel-Dolmatoff, G. KONGO I (Cartagena). RUANDA Biebuyek, D. (Leopoldwitle). Hiernaux, J. (Elisabethwille), Hulstaert, F. (Aequatoria). Jacobs, J. (Elisabethwitle). seer. Paz). BRAZYLIA Baldus, H. (Sao Paulo). Castro Faria, L. de (Rio de Janeiro). Loureiro Fernandes, J. (Curitiba). Pourehet, Mme M. J. (Rio de Janeiro), seer. Ribeiro, D. (Rio de Janeiro), seer. Sehaden, E. (Sao Paulo). KANADA Bailey, A. G. (Fredericton). Emerson, L. N. (Toronto), seer. Hall, G. O. (Montreal), seer. Hawthorn, H. B. (Vancouver). Leeehman, D. (Ottawa). Me Ilwraith, T. F. (Toronto). CHILI Henckel, C. (Concepcion). Lago, T. (Santiago), seer. Lipsehut, A. (Santiago). Mostny, Mme G. (Santiago). Sandoval, L. (Santiago). Yribarren, Carlin, J. (La Serena), seer. KOLUMBIA Arboleda, R. P. J. (Bogota). Chaves, M. (Bogota). Duque Gomez, L. (Bogota), seer. Maquet, J. J. (Elisabethwille). Vansina, J. (Astrida), seer. KOSTA RICA Acosta, M. (San Jose), seer. Gongora, F. (San Jose), seer. Lines, J. (San Jose). Melendez, C. (San Jose). Stone, D. (San Jose). KUBA Alwarez Conde, J. (La Havane), seer. Garcia Robiou, C. (La Havane). Herrera Fritot, R. (La Havane). Oritz, F. (La Havane). DANIA Birket-Smith, K. (Copenhague). Feilberg, C. G. (Copenhague). Holtved, E. (Copenhague). Jorgensen, B. J. (Copenhague). Larsen, H. (Copenhague), seer. Yde, J. (Copenhague), seer. IRLANDIA O'Duilleagra, S. (Dublin). O'Suilleabhain, S. (Dublin). Raftery, J. (Dublin). Shea, S. (Galway), seer. EKWADOR Estrada, E. (Guayaquil). Holm, O. (Guayaquil), Penaherrera de Costales, P. (Quito), seer. Rubio Orbe, G. (Quito). Santiana, A. (Quito). Zevallos Menendez, C. (Guayaquil). HISZPANIA Aleobe Noguer, S. (Barcelone). Caro Baroja, J. (Madrid), seer. Fuste, M.(Barcelone), seer. Perez de Barrados, J. (Madrid). Pericot Garcia, L. (Barcelone). Pons, J. (Barcelone). STANY ZJEDNOCZONE Collins, H. B. Jr (Washington). Eggan, F. (Chicago). Fenton, W. N. (New York), seer. Herskovits, M. J. (Evanston). Kidder II, A. (Philadelphie), seer. Rainey, F. G. (Philadelphie). FINLANDIA FRANCJA (Nova GRECJA seer. J. C. (Comayaguela). INDIE Biswas, P. C. (Delhi), seer. Chattopadhyay, K. P. (Calcutta). Dube, S. C. (Saugar), seer. Elwin, V. (Schitlong, Assam). Guha, B. S. (Ranchi, Bihar). Mitra, A. K. (Calcutta). GOA , HONDURAS Nunez, Bartucz, L. (Budapest). Fel, E. (Budapest), seer. Gunda, B. (Debrecen). Malan, M. (Budapest). Marot, K. (Budapest). Nemeskeri, J. (Budapest), seer. Balout, L. (Alger). Leroi-Gourhan, A. (Paris). Levi-Strauss, C. (Paris). Riviere, G. H. (Paris), seer. Sehreider, E. (Paris), seer. Vallois, H. V. (Paris). G. da Silva HAITI Aristide, A. (Port-au-Prince). Aubourg, M. (Port-au-Prince), seer. Honorat, L. (Port-au-Prince). Marcelin, M. (Port-au-Prince). Paul, E. C. (Port-au-Prince). Romain, J. B. (Port-au-Prince), seer. WĘGRY Itkonen, T. J. (Helsinki). Naatanen, E. (Helsinki), seer. Pesonen, N. (Helsinki). Vilkuna, K. (Helsinki), seer. Gorreia, GWATEMALA Arriola, J. L. (Guatemala). Gastaneda Paganini, R. (Guatemala). Contreras, J. D. (Guatemala), seer. Dios Rosales, J. de (Guatemala), Navarrete Caceres, C. (Guatemala), seer. Samayoa Chinchilla, C. (Guatemala). Kyriakides, S. (Thessalonique). Valaoras, V. (Athenes). Goa). ISLANDIA Eldjarn, K. (Reykjavik). Steffensen, J. (Reykjavik). Thordarson, M. (Reykjavik). �539 538 Sommerfelt, A. (Oslo), seer. Torgersen, J. (Oslo). IZRAEL Noy, D. (Haifa). Stekelis, M. (Jerusalem). Yeivin, S. (Tel-Aviv). PANAMA WŁOCHY Biasutti, R. (Florence). Correnti, V. (Palerme), seer. Genna, G. (Rome). Grottanelli, V. L. (Rome), seer. Landogna-Cassone, F. (Messine). Sergi, S. (Rome). JAPONIA Ishida, E. (Tokio). Kanaseki, T. (Tokio). Mabuchi, T. "(Tokio), seer. Oka, M. (Tokio). Suda, A. (Tokio), seer. Suzuki, H. (Tokio). MAROKO MEKSYK Bernal, I. (Mexico), seer. Boseh-Gimpera, P. (Mexico), seer. Caso, A. (Mexico). Davalos Hurtado, E. (Mexico). Martinez Del Rio, P. (Mexico). Rubin de la Borbolla, D. (Mexi.co). NIGERIA Fagg, B. (Jos). NORWEGIA PARAGWAJ Candogan, L. (Villa-Rica), Sus nik, B. J. (Asuncion). błędnie. seer. POLSKA Antoniewicz, W. (Warszawa) * Czekanowski, J. (Poznań). Ćwirko-Godyeki, M. (Poznań). Dzierżykray-Rogalski, T. (Warszawa) * seer. Gajek J. (Wrocław), seer. Zawistowiez-Adamska Mme K. (Łódź). "eer. REP. ARABSKA Amer, M. (Alexandrie). Awad, M. (Heliopolis). Huzayyin, S. A. (Alexandrie), SZWAJCARIA Buhler, A. (Bale). Gabus, J. (Neuchatel). Hagler, K. (Coire), seer. Sauter, M. R. (Geneve). Schultz, A. H. (Zurich). CZAD seer. Lebeuf, RODEZJA PERU Dias, J. (Lisbonne). Fontes, V. (Lisbonne), ZJEDN. seer. HOLANDIA Bork-Feltkamp, lVIme A. J. van (Amsterdam), seer. Dankmeijer, L. (Wassenaar). Fischer, H. T. (Utrecht). Gorissen, O. A. (Amsterdam), seer. Julien, P. F. J. (Wassenaar). PORTUGALIA Gjessing, G. (Oslo). Morgenstierne, G. (Oslo). franc. Mendez, A. (Panama). Torres de Arauz, Mme R. (Panama), seer. Linares Malaga (Arequipa), Matos Mur, J. (Lima), seer, Muelle, J. (Lima). Quevedo, S. A. (Cuzco). Valcareel, L. (Lima). Adam, A. (Rabat). Roux, A. (Rabat). * W tekście Santos Junior, J. R. pos (Porto). Sueiro, B. (Lisbonne). Tamagnini, E. (Coimbra). Clark, J. D. (Livingstone). Fosbrooke, H. A. (Lusaka). Reynolds, B. G. (Livingstone). Summers, R. F. (Bulawayo). RUMUNIA Cheleea, J. (Cluj), seer. Faeaoaru, J. (Cluj). Mehedinti, S. (Bucarest). Necrasov, Mme O. (Iasi), Papilian, V. (Cluj). Vuia, R. (Bucarest). ZJEDN. KROLESTWO J. P. (paris et Fort-Lamy). CZECHOSŁOWACJA Borovanski, L. (Prague). Horak, B. (Brito). Pertoid, O. (Prague). PospiSil, M. F. (Bratislava). Valsik, J. A. (Bratislava), Zlabek, K. (Brno). seer. WIETNAM Dhani seer. Nivat, S. M. Ie Prince (Bangkok). TURCJA (ANGLIA) Digby, A. (Londres). Evans-Pritchard, E. (Oxford). Forde, D. (Londres). Fortes, M. (Cambridge), seer. Little, K. (Edinbourg), seer. Weiner, J. S. (Oxford). SZWECJA Berg, G. (Stockholm). Hulterantz, A. (Stockholm). Izikowitz, K. G. (Goteborg).' Lagererantz, S. (Goteborg), seer. Linne, S. (Stockholm). Manker, E. (Stockholm), seer. Erdentug, Mme N. (Ankara), Kansu, S. A. (Ankara). Kokten, K. (Ankara). Senyurek, M. (Ankara). Tunakan, S. (Ankara), seer. UNIA Wilson, seer. POŁUDN.-AFRYKAŃSKA Mme M. (Cape Town). ZWIĄZEK SOCJALISTYCZNYCH REPUBLIK RADZIECKICH Debetz, G. E. (Moscou), seer. Jakimov, V. P. (Leningrad). Olderogge, A. A. (Leningrad). Potapov, L. P. (Leningrad). Poteehin, I. I. (Moseou). seer. Tolstov, S. P. (Moseou). �541 540 WENEZUELA URUGWAJ Blixen Llerena, O. (Montevideo). Fein, C. M. (Montevideo). Figueira, Munoz, J. J. (Montevideo). J. (Montevideo), Romano, R. Vasquez, W. (Montevideo). secr. (Montevideo). WATYKAN Schulien, R. P. M. (Rome). Agosta Saignes, M. (Caracas), secr. Cruxent, J. M. (Caracas). Diaz- Ungria, Mme A. (Caracas). Dupov, W. (Caracas), secr. Requena, A. (Caracas). JUGOSŁAWIA Gahs, A. (Zagreb). Gavazzi, M. (Zagreb), Skerlj, B. (Ljubljana), Zupanic, N. (Ljubljana). secr. secr. Na marginesie tej listy, warto zaznaczyć, że sprawy Polskiego Komitetu Narodowego, Union Internationale des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques, nie były w 1956 r. w Filadelfii we właściwy sposób załatwione przez ówczesną przewodniczącą tego Komitetu, i tak np. Prof. K. Stołyhvo figurował w aktach U.I.S.A.E jako Prezes Polskiego Towarzystwa Naukowego i częściowo z tego tytułu wchodził w skład Komitetu Naukowego 7. W związku z tym stwierdzić należy następujące fakty: 1) że w biuletynie U.I.S.A.E. dwoma członkami Unii były Towarzystwo Antropologiczne i Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 2) W tym samym biuletynie jako członkowie Polskiego Komitetu Narodowego zostali wymienieni: T. Dzierżykray-Rogalski, E. Frankowski, K. Moszyński, E. Stołyhwowa, K. Stołyhwo, R. Stopa. Trzy ostatnie osoby spośród wymienionych, uczestniczyły w V-tym Kongresie w roku 1956 w Filadelfii. W Paryżu Prof. J. Czekanowski jako członek Komitetu Honorowego U.I.S.A.E. zobowiązał się uporządkować te sprawy i przedstawić nową listę członków Komitetu Narodowego. Na wspomnianym już końcowym posiedzeniu Unii w dniu 6 sierpnia 1960 r. wysłuchano sprawozdań i wniosków z posiedzeń Sekcji grup problemowych, sprawozdań Unii i dokonano wyboru Komitetu Dyrekcyjnego. Prof. H. Vallois zawiadomił zebranych o postanowieniu zwołania VII Kongresu w Moskwie i wyborze Prof. S. P. Tołstova Prezesem Komitetu Organizacyjnego przyszłej konferencji. Z kolei Prof. P. Gaston van BuIck i Prof. J. Czekanowski przedstawili wniosek z podziękowaniem dla Komitetu Organizacyjnego VI Kongresu. Następnie Przewodniczący Sekcyj podsumowali wyniki obrad odpowiednimi wnioskami, będącymi zarazem dyrektywami na przyszłość. Z prac sekcji etnologii przedstawił sprawozdanie P. O'Reilly - podkreślając konieczność opracowania i wydania bieżącej Bibliografii Oceanii. Sekcja etnobotaniczna dała przegląd zjazdów i kongresów związanych z tą problematyką. Wnioski z obrad poszły w kierunku rozszerzenia pro- blematyki i stworzenia reprezentacji dla etno biologii, a także prowadzenia odpowiednich, analitycznych bibliografii w szerszym zakresie, niż ma to miejsce w Revue Internationale d'Ethnobotanique. Postulaty sekcji etnomuzykologicznej przedstawił M. Rouget; sekcji etnologii jurydycznej Prof. Poisier i Chehata; sekcji etnologii stosowanej Prof. M. M. Deschamps i Rouch; muzeologicznej - M. Riviere; sekcji etnologii agrarnej M. M. Stensberg i Bratanić. Na uwagę zasługiwały również sprawozdania i propozycje sekcji: archeologii, historii etnologii, a dalej grupy problemowej badań nad pożywieniem i napojami obrzędowymi, jak też grupy badawczej zajmującej się badaniami nad ludową psychoterapią. Na tym samym posiedzeniu wysłuchano sprawozdań z działalności Union Internationale des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques. Sprawozdanie finansowe złożył M. Bosch - Gimper; z badań naukowych M. Heine-Geldern. Na koniec podjęto w 6-ciu punktach rezolucję i wybrano Komitet Dyrekcji Unii w składzie: Prezes - Prof. H. V. Val1ois, V-ce Prezesi: K. Chatto-Padhyan (Kalkuta), J. Comas (Meksyk), M. Fortes (Cambridge), U. J. Herskovits (Evanston), W. Steinitz (Berlin), H. Suzuki (Tokio), S. P. Tołstow (Moskwa), Sekretarz Generalny - Prof. P. Bosch-Gimper (Meksyk). Uczestnicy z uznaniem podkreślali, że Kongres pod względem organizacyjnym reprezentował najwyższy poziom. Świetne rozplanowanie posiedzeń, komisji, sprawne i jasne informacje i atmosfera życzliwości dopełniały całości. Osobliwy ten nastrój, pełen optymizmu i przyjaźni można było odczytać jeszcze na Konferencji U.I.S.A.E. w 1962 r. w Pradze. Józef Gajek 1 Sprawozdanie z tego Kongresu zostało opublikowane przez doc. dr Romana S t o P ę; patrz "Lud" t. XLV str. 485. 2 VIe Congres International des Sciences Anthropologiques et Etnologiques, Paris, 30 juillet - 6 aout 1960. Tom I Raport general et Anthropologie. Musee de I'Homme. Paris 1962, str. 59-62. 3 Sprawozdanie z tego Kongresu zostało ogłoszone drukiem: Congres International des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques. Compterendu de la Troisieme Session Bruxelles 1948. Tervuren 1960. Cette publication ete realisee grace aux subsides de l'U.N.E.S.C.O. et de l' Association des Amis du Musee royal de l'Afrique centrale. Wstęp L. C a h e n' a, dydektora Królewskiego Muzeum Afryki Środkowej w Tervuren. 4 VIe Congres ... op. cit., str. 69-81. "Certains aspects de transformations Somatiques de l'Homo Sapiens". 5 Op. cit. str. 82-93. The Humanism in Anthropological Science. 6 Człowiek w czasie i przestrzeni. R. III. zesz. 3, Warszawa 1960, str. 139. ' 7 Człowiek w czasie i przestrzeni R. III, zesz. 3, str. 134-141, Warszawa, 1960, J. C z e k a n o w s k i, Wrażenia z VI Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. �542 543 UCHWAŁY POWZIĘTE PRZEZ STAŁĄ RADĘ I PRZEDSTAWIONE KONGRESOWI *. przyjęta przez 34-ty Międzynarodowy Kongres Amerykana zamkniętej sesji w Wiedniu w dniu 25 lipca 1960 r. i jednomyślnie aprobowana przez Kongres Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych na Walnym Zgromadzeniu w Paryżu 6 sierpnia 1960 r. 10 Rezolucja nistyczny 34-ty Międzynarodowy Kongres Amerykanistyczny że Indianie Szeta, których niedawno odkryto w Stanie Parana, przedstawiają dla nauki wyjątkowy przypadek grupy, która dotąd zachowała kulturę epoki kamiennej; (stwarza to możność poznania życia pierwotnych mieszkańców południowej Brazylii przed Kolumbem); rozważając, iż kultura tych Indian ulegać będzie szybkim zmianom i że już w bardzo krótkim czasie może być za późno na podjęcie studiów nad nimi, i że jedyna w swoim rodzaju ostatnia szansa rozwiązania wielu problemów naukowych mogła by zostać utracona, zaleca by, skoro tylko jest możliwe, znaleźć środki na wysłanie specjalistów do Szetów, celem przeprowadzenia badań na poziomie współczesnej antropologii i etnologii, wyraża życzenie, by nie ,ograniczać się tylko do badań a przyjść im z pomocą medyczną i techniczną, i ułatwić im znalezienie należnego im miejsca w nowoczesnym świecie. 2° Rezolucja przyjęta przez 34-ty Międzynarodowy Kongres Amerykanistyczny na zamkniętej sesji w Wiedniu w dniu 25 lipca 1960 r. i jednomyślnie aprobowana przez Kongres Międzynarodowej Unii Nauk Antropo.logicznych i Etnologicznych na Walnym Zgromadzeniu w Paryżu 6 sierpnia 1960 r. rozważając, * Resolutions adoptees par l'Assemblee de l'Union Congres. lVIusee de L'Homme, Paris, 1962, s. 110-111. et soumises au Rozważajqc nieustającą aktywność ekspansji pracy misjonarnej, górniczej, rolniczej i karczowniczej na wschodnich wybrzeżach Nikaragui i w północno-wschodnim Hondurasie zaleca się prowadzenie badań nad żyjącymi pogańskimi szczepami Sumu, zamieszkującymi ten region, nim ich sposób życia zaginie na zawsze. Rozważając szczupłość odpowiednich informacji, dotyczących etnologii Indian Ulwa z Centralnej Ameryki, zaleca studia nad nielicznymi ludami zamieszkującymi region pomiędzy górnymi dopływami rzek Mico i Siguia w Nikaragui, nim karczowanie i budowy dróg zniszczą pierwotny sposób ich życia i uczynią niemożliwym zarejestrowanie odpowiednich danych. Rozważajqc stopniowe tępienie Indian Terribi w dopływach rzeki Changuinola w Panamie, wzrastającą adaptację kulturalną pomiędzy Terrabami w Costa Rice, zaleca badania porównawcze tych dwóch pokrewnych grup, nim pierwsi całkowicie znikną a drudzy zostaną całkowicie pochłonięci w wiejsko-miejskim trybie życia. 3 Rezolucja przyjęta przez 34-ty Międzynarodowy Kongres Amerykanistyczny na zamkniętej sesji w Wiedniu w dniu 25 lipca 1960 r. i jednomyślnie aprobowana przez Kongres Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych Etnologicznych na Walnym Zgromadzeniu w Paryżu 6 sierpnia 1960 r. Rozważajqc, iż jest dobrze wiadomym, że pewne choroby epidemiczne, szczególnie gruźlica, niszczą tysiące Indian amerykańskich co roku, rozważając, iż mało dokonano w obliczu tych pilnych sanitarnych problemów i że problemy te są powszechne dla większości krajów Ameryk, gdzie tylko dotąd istnieje ludność indiańska, Międzynarodowy Kongres Amerykanistyczny prosi Swiatowq Organizację Zdrowia by, a) uważać problem sanitarny (gruźlicę itp.) ludności indiańskiej Ameryk jako jeden z jej celów; b) zbadać możliwość praktycznej, dającej się wykonać w ciągu następnych lat pracy dla zabezpieczenia zdrowia i życia Indian wspólnie z lokalnymi władzami, misjami itp., włączając szczepienia, wznoszenie domów odosobnienia, chemoterapię, chemoprofilaktykę itp. 4° Rezolucja przyjęta przez Kongres Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych na Walnym Zgromadzeniu w Paryżu dnia 6 sierpnia 1960 r. Rozważajqc rzeczywistą, pilną potrzebę uzyskania wszystkich możliwych informacji o kilku prymitywnych ludach, nadal żyjących starym trybem życia, włączając socjalne, duchowe, religijne, ekonomiczne i technologiczne aspekty ich kultur, świadomi faktu, niespokojni o to ••że sposobność dla tego rodzaju studiów, w tej chwili nadal dostępnych w Nowej Gwinei, zaniknie w ciągu najbliższych 10-15 lat z powodu szybkiego rozszerzania się władzy admi0 �545 544 nistracyjnej i wychowawczych działalności, rozwijanych przez terytorialne rządy, zaleca, by podjąć wszelkie możliwe akcje dla poparcia badań terenowych na tym obszarze i apeluje do członków Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, jak również do innych międzynarodowych i narodowych organizacji, zajmujących się badaniami tego rodzaj u, o udzielenie pomocy w założeniu Międzynarodowego Instytutu dla Antropologicznych Badań Terenowych w Gwinei. 5° Rezolucja przyjęta przez Kongres Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych na Walnym Zgromadzeniu w Paryżu dnia 6 sierpnia 1960 r. Wyraża swoje wielkie zainteresowanie w prowadzonej przez australijskich antropologów pracy wśród nadal podtrzymujących część swojej oryginalnej socjologiczno-ekonomicznej organizacji krajowców australij· skiego kontynentu; zdaje sobie sprawę, że w ciągu kilku lat populacja australijskich krajowców zostanie całkowicie rozszczepiona i ich socjalna i ekonomiczna organizacja zniweczona; doceniając pogląd teoretycznej ważności australijskich danych, wyraża życzenie, by w świetle przeważającego pośpiechu spotęgować badania terenowe australijskich antropologów pomiędzy nielicznymi resztkami australijskich krajowców, podtrzymujących część swojej oryginalnej orgaapeluje do rządu australijskiego, by uczynił co tylko możliwe, aby pomóc w wykonaniu tej pracy. 6° Rezolucja o publikacji nowego wydania Międzynarodowego Dyrektoriatu Antropologicznego (przedstawiona przez prof. Herskovits'a i Kidder II). Zważywszy, że trzecia edycja International Directory of Anthropologists, publikowana przez National Research Council of the United States w roku 1950 jest obecnie zarówno wyczerpana i przestarzała i zważywszy, że Committee of the National Research Council of the United States zebrał wielką ilość informacji, na których opierać się powinna pożądana, nowa edycja, i że została zapewniona obsługa zawodowego antropologa jako wydawcę, że jest obecnie potrzebna pomoc w otrzymaniu funduszu dla ostatecznego przygotowania i opublikowania nowej edycji prosi o uchwalenie że: a) Międzynarodowa Unia Nauk Antropologicznych i Etnologicznych usilnie popiera publikację nowego wydania International Directory of Antropologists i zaleca jego publikację. b) Międzynarodowa Unia Nauk Antropologicznych i Etnologicznych oferuje swoje moralne poparcie dla tego projektu i w miarę możliwości swoją współpracę. przetłumaczył K. W. MIĘDZYNARODOWEGO (Artykuły 4, 7 STATUT KONGRESU NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH * 9 były zmienione podczas Artykuł IV Sesji w Wiedniu w 1952 r.) 1. Międzynarodowa organizacja zebrała się w Bale, dnia 21 kwietnia 1933 r., celem zorganizowania Międzynarodowego Kongresu Nauk Antro· pologicznych i Etnograficznych. Pierwszy zjazd Kongresu odbył się w Anglii w 1934, następne zaś sesje będą się odbywały, po krótkich lub dłuższych przerwach, co najmniej raz na cztery lata. Kongres nie będzie mógł się zbierać dwukrotnie z rzędu w tym samym kraju, chyba żeby tego wymagały wyjątkowe okoliczności. Natomiast może bez zastrzeżeń odbywać się na Starym lub Nowym Kontynencie. Artykuł 2. Pod nazwą nauk antropologicznych i etnologicznych wszystkie te dyscypliny, które dotyczą wiedzy o człowieku niu do badań nad rasami, ludami i cywilizacjami. Artykuł rozumie się w zastosowa- 3. Organizowaniem i przygotowywaniem zjazdów kongresowych zajmuje się Stała Rada złożona z dwóch do czterech czonków w każdym kraju. Z początku jej członkowie byli powołani przez konferencję w Bazylei a wakujące miejsca były i będą nadal dopełniane przez członków Komitetu zainteresowanego kraju. Wybór członków dokooptowanych winien być zatwierdzony przez Stałą Radę, oraz przez Walne Zgomadzenie. Z każdego zrzeszonego kraju jeden z członków Rady będzie mógł być wydelegowany przez własne władze państwowe. Członkowie mogą znajdować się w towarzystwie dwóch sekretarzy wybranych w taki sam sposób jak oni. Tworzyć będą Komitet narodowy, zadaniem którego będzie czuwanie nad rozwojem badań antropologicznych i etnologicznych w ich własnym kraju. Wybór nowego komitetu w którymś z krajów winien być zaakceptowany przez Stałą Radę i Walne Zgromadzenie. * St~tuts du Congres International des Sciences Anthropologiques et Ethnologlques. VI Congres International des Sciences Anthrop. et Ethnol. Tome I Rapport general et AnthroJ:4}logie. Musee Ie l'Homme Paris 196? str. 113-115. . -, Lud. t. XLVIII 35 �546 547 Artykuł 4. Stała Rada ma rówmez obowiązek podtrzymywania tradycji Kongresu, przeprowadzania podziału na sekcje wśród dyscyplin antropologicznych i etnologicznych, czuwania nad wykonywaniem regulaminu, oraz załatwiania różnych nieprzewidzianych negocjacji. Dla tych celów Stała Rada winna się zbierać przynajmniej raz jeden w przerwie między sesjami Kongresu. Artykuł 5. W pracach Stałej Rady ci, którzy nie mogą czynnie pracach, zostaną przeniesieni do Komitetu Honorowego, gacji krajowej, łub Stałej Rady. Artykuł W pracach Kongresu zgłosili i uiścili opłaty mają prawo składkowe. Artykuł uczestniczyć w jej na wniosek dele- 6. brać udział ci wszyscy, którzy siG 7. Pod koniec każdej sesji Walnego Zgromadzenia, Kongres wyznacza miejsce i datę następnego zjazdu i wybiera przyszłego przewodniczącego zjazdu i dwóch sekretarzy generalnych. Wybrani będą spełniać swoje funkcje aż do końca następnej sesji zjazdowej. Artykuł 8. Członkowie Stałej Rady wyznaczonego na następną sesję kraju, wybierają Komitet Organizacyjny dołączając sekretarza generalnego z poprzedniego zjazdu i innych członków, którzy będą im potrzebni. Komitet ustala dokładną datę sesji, porządek obrad, ilość posiedzeń, wysokość.' składki, wysyła zaproszenia do rządów krajów zainteresowanych, zaproszenia wzywające na zjazd, zbiera zgłoszenia i wydaje legitymacje członkowskie. Bierze na siebie odpowiedzialność za wszystkie sprawy gospodarcze zjazdu, przebiegu obrad, a drukowane programy rozsyła na parę miesięcy przed zjazdem. Artykuł 9. Odpowiedzialność za zrealizowanie programu ciąży na Komitecie Organizacyjnym. Zadania Komitetu dają się ująć w następujących punktach: a) Komitet wybiera główne tematy zjazdowe, w porozumieniu z Stał:-l Radą, przynajmniej na rok przed sesją zjazdową. b) Komitet zwraca się z prośbą do zasłużonych specjalistów światowej sławy o wzięcie udziału w dyskusjach na wyznaczone w programie tematy ogólne. c) Komitet ustala czas i przebieg posiedzeń. d) Rezerwuje pewną ilość czasu na komunikaty z zagadnień specjalnych, przy czym każdemu z uczestników Zjazdu przysługuje prawo wygłaszania tylko jednego komunikatu. Komitet zastrzega jednak sobie prawo uczynienia pewnych wyjątków z tej reguły, gdy komunikaty przedstawiają nadzwyczajną wagę naukową. e) Komitet Organizacyjny ma prawo, biorąc na swoją odpowiedzialnosc, odmówić pozwolenia na wygłoszenie komunikatu który uzna za nieodpowiedni. W razie wątpliwości, Komitet ma praw~ zwrÓcić się do Jednego lub kilku specjalistów w tej dziedzinie, której komunikat dotyczy, z prośbą o wyrażenie opinii w tym względzie. f) Poza posiedzeniami Zjazdu mogą być organizowane publiczne konferencje, w po~ozumieniu z Radą, dotyczące problemów związanych z kraJem, w ktorym Zjazd się odbywa, albo zagadnień ogólnych. Artykuł 10. Na pierwszym zebraniu Zjazdu, Komitet Organizacyjny wlmen ukonstytuo,,;ać się w Biuro zjazdowe. Na następnych posiedzeniach, zespół członkow Biura winien być dokompletowany przez członków Stałej Rady, wybranych przez głosowanie Kongresu względną większością. Definitywnie, Biuro winno składać się co najmniej z przewodniczącego, sześciu wIceprzewodniczących, skarbnika i dwóch sekretarzy generalnych. Artykuł 11. Komisja Wydawnicza, złożona przynajmniej z czterech członków, wyznaczonych przez Biuro, zapewnia opublikowanie sprawozdań kongresowych, Skarbnik sprawdza rachunki pod kontrolą Biura. Reszta pieniędzy, jeśli została, będzie przekazana na aktywa przyszłej sesji. Biuro zjazdowe zapewnia łączność między bieżącą sesją Kongresu i członkami Komitetu Organizacyjnego następnego zjazdu, a w razie nie~rzewidzianYCh przeszkód, czyni wszelkie usiłowania, by zapewnić ciągłość I normalne rozplanowanie w czasie Międzynarodowych Zebrań Antropologicznych i Etnologicznych. Wszystkie sprawozdania z posiedzeń będą opublikowane we wspólnym tomie, wraz z wnioskami uchwalonymi przez Walne Zgromadzenie. Również będą podane tytuły i streszczenia komunikatów i przebiegu dyskusji, zakwalifikowane do druku przez Biuro zjazdowe. Artykuł 12. Języki w których mogą być wygłaszane i publikowane komunikaty, to: niemiecki, angielski, hiszpański, francuski i włoski. Sprawozdania jednak oficjalne Kongrcsu, a zwłaszcza protokóły będą \vyłącznie redago\vanc ~~V języku francuskim.' . l �549 548 Artykuł 13. Książki i przedmioty ofiarowane Kongresowi w czasie sesji, pozostają w kraju gdzie Zjazd miał miejsce. Ich przeznaczenie będzie określone przez Biuro. Archiwa winne być przekazane Radzie Organizacyjnej następnego Zjazdu. Artykuł 14. Wszystkie wnioski mające na celu zmianę regulaminu ogólnego, będą musiały być podpisane przez dwudziestu przynajmniej członków, z których pięciu powinno należeć do Stałej Rady. Tego rodzaju wnioski należy składać w Biurze. Po omówieniu wniosków na zebraniu Kongresu, Stała Rada przygotowuje sprawozdanie, które zostaje ogłoszone razem z wnioskiem w publikacji Kongresu. Na pierwszym posiedzeniu następnego Zjazdu wniosek jest podany bez dyskusji do przegłosowania. W ten sposób przyj~ty w Wiedniu nowy regulamin, zostanie natychmiast wprowadzony w życie. przetłumaczył A. L. G. ZJAZD STAŁEJ RADY MIĘDZYNARODOWEJ UNII NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH W PRADZE W DNIACH 2-3-11 SIERPNIA 1962 R. Istnieją w rozwoju poszczególnych nauk momenty kulminacji, które na długo stanowią fundament nowych kierunków badań. Bez żadnej wątpliwości dla nauk antropologicznych i etnograficznych takim punktem jest utworzenie Międzynarodowej Unii tudzież powołanie przez VI Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu w r. 1960 nowych organów kierowniczych, a mianowicie Stałej Rady i jej Komitetu Wykonawczego. W skład Stałej Rady wchodzą członkowie honorowi oraz członkowie czynni Komitetów Narodowych następujących państw (wedle alfabetu dyplomatycznego): Niemiecka Republika Federalna, Niemiecka Republika Demokratyczna, Argentyna, Australia, Austria, l3elgia, Birmania, Boliwia, Brazylia, Bułgaria, Kanada, Chili, Kolumbia, Kostarika, Kuba. Dania, Irlandia, Ekwador, Hiszpania, Stany Zjednoczone, Finlandia, Francja, Grecja, Gwatemala, Haiti, Honduras, Węgry, India, Islandia, Izrael, Włochy, Japonia, Maroko, Meksyk, Nigeria, Norwegia, Panama, Paragwaj, Holandia, Peru, Polska, Portugalia, Zjednoczona Republika Arabska, Rodezja, Rumunia, Zjednoczone Królestwo (Anglia), Szwecja; Szwajcaria, Czad, Czechosłowacja. Wietnam, Turcja, Unia Południowo-Afrykańska, Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, Urugwaj, 'Watykan, "i,Venezuela i Jugosławia: razem przeto dotychczas 58 państw świata należy do Unii, stanowiąc wielką jej siłę, która wciąż wzmaga się i potężnieje .• Kongres w Paryżu w r. 1960 wybrał również Komitet Narodowy Polski w składzie (wedlug alfabetu): Wł. Antoniewicz (archeolog), Jan Czekanowski (antropolog), M. Ćwirko-Gorycki (antropolog), Tad. Dzierżykraj-Rogalski (antropolog), Józef Gajek (etnograf) i K. Zawistowicz-Adamska (etnograf). Przypomnę tutaj parę stwierdzeń regulaminowych: a) Rada Stała składa się z 6 członków każdego kraju, względnie w razie potrzeby - regionu; b) pierwszych członków Unii wybrał Kongres Paryski .w r. 1960 i od tej daty nowi członkowie są wybierani przez Radę Stałą na wniosek właściwego Komitetu Narodowego; c) członkiem Rady Stałej może być wybrany tylko zawodowy uczony w służbie czynnej; z chwilą jego przejścia na emeryturę zostaje na jego miejsce wybrany nowy członek Komitetu Narodowego, a emerytowany członek wchodzi do Komitetu Honorowego, d) czlonek honorowy może przewodniczyć Komitetowi Narodowemu tylko do naj bliższego Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych; e) zjazdy Rady Stałej są zwoływane co dwa lata, a Kongresy Międzynarodowe odbywają się co cztery lata; f) Komitet Wykonawczy składa się z 9 członków wybranych przez Radę Stałą na lat 4 i zbiera się co roku. oto są chyba najważniejsze postanowienia Regulaminu, zatwierdzonego przez Międzynarodową Radę Filozofii i Nauk Humanistycznych (CJ.P.S.H.), stanowiącą organ U.N.E.S.C.O., do którego są afiliowane wszystkie Międzynarodowe Unie nauk społecznych. Może należy jeszcze wspomnieć, że regulamin nie przewiduje zastępstwa członków Rady Stałej; o ile względy zdrowotne stoją na przeszkodzie uczestniczeniu w pracach Unii, wówczas można zaproponować Radzie Stałej wybór niedomagającego członka do Komitetu Honorowego, a na jego miejsce przeprowadzić wybór nowego członka Komitetu Narodowego. Pierwszych przewodniczących nowozorganizowanych Komitetów Narodowych Unii wybrał Kongres Paryski; m. in. na przewodniczącego polskiego Komitetu Narodowego został jednomyślnie wybrany prof. Jan Czekanowski na okres do r. 1964. Następnych przewodniczących po upływie ich mandatu wybiera na dalszą kadencję każdy Komitet Narodowy według swojego uznania, podobnie jak wiceprzewodniczącego i sekreta~za. Sekretarzem polskiego Komitetu Narodowego wybrano w Paryzu prof. J. Gajka. .' ., Kongres Paryski uchwalił przyjąĆ zaproszeme ZWiązku RadZieckiego zorganizowania i odbycia w Moskwie VII Międzynarodowego ~ongres.u Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w r. 1964. Narodowy zas KO~Itet Czechosłowacji zaprosił Radę Stałą do zjechania się w dniach 2 I 3 sierpnia w P r a d z e oraz na wycieczki: antropologiczną i etnograficzną po Czechosłowacji w dniach 5-11 sierpnia 1962 r. Polska Ak~demia N.auk delegowała na ten zjazd swoich członków i zarazem człon~o~ Polskiego Komitetu Narodowego Unii: Jana' Czekanowskiego i WłodZimierza Anto- �• 550 nie:vicz~, zaś Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego wysłało tam .JÓzefa GaJka Polskiego Komitetu Unii . Z wI'elk'lm za . l em stwler. . .. Jako sekretarza dZI!l~~y w Pradze n~eobe:ność trzech dalszych członków P.K.N.U., mianowlcl~ p.rof. I~. zawlst?WICZ-Adamskiej, prof. Cwirko-Godyckiego i prof. T. DZlerzykraJ-Rogalsklego. Przyjazd ich był potrzebny i napewno P.K.N.U. odegrałby w P.radze jeszcze większą rolę przy udziale tych uczonych, znan.ych ze SWOich prac zagranicą. Ostatecznie w posiedzeniac!1 Rady Stał:J w Pradze wzięło udział 55 członków z 26 krajów wszystkich kontynentow. .Jak zawsze w Czechosłowacji, zjazd Rady Stałej był doskonale zorgamzow.any przez Narodowy Komitet Czechosłowacji pod przewodnictwem znakomitego uczonego prof. dr Jerzego HOf<lka członka ,., S Al d .. N k . , '-.. (a emll au .1 dyrek.tora. Instytutu Etnografii tejże Akademii. Serdeczna atmos~era l tak uJmuJąca. życzliwość gospodarzy sprawiły, że Zjazd odbywał Sl~ w dU~hu prawdZiwego koleżeństwa. Dołączył się do tego nadzwyczaj miły sPOs?b przewodniczenia obradom przez akademika prof. S. P. Tol~towa, ktory został na Kongresie Paryskim wybrany prezesem M.U.N.A. l E. na okres 1960-1964 r. Ce?iąc wysoko w.szystkie obrady, uroczystości, bankiety i powitania członkow Rady Stałej w Pradze, Bernie, Bratislavie, Martinie i Nitrze, pozwołę sobie zatrzymać się tyłko na merytorycznych zagadnieniach w ciągu naszego tak miłego pobytu w Czechosłowacji. Prof. T o ł ~ t o w przedstawi! propozycję następującego zorganizowania VII Kongres~ w Moskwie: 1) Kongres będzie obradował dwa razy dziennie po.dczas ~ dm robocz~ch od otwarcia Kongresu do jego zamknięcia. W tym tez ~zasle .odbędą Się na początku i na końcu dwa posiedzenia Rady Sta:eJ . .oprocz normalnych posiedzeń winny się odbywać oddzielne symp~zJa l kolokwia poświęcone specjalnym zagadnieniom, n.p. metodologIC~~ym, takso~o~ii prymatów i człowieka, etnologii porównawczej, ergo~ogll, folklorOWI l Jego ~naczeniu, socjologii i jej stosunku do etnologii ltp. Dyrekto I.C.O.M. (Mlędzynarodowy Komitet dla spraw muzeów) za~roponowal przedyskutowanie niezmiernie doniosłej sprawy konserwacji l metod udostępnienia zbiorów, tak wszędzie na świecie potrzebnych i pilnych. Prof .. J. C z ~ k a n o w s k i zwrócił uwagę na dwa wielkie jubileusze nauki rOSYJskieJ, mianowicie na 100-ną rocznicę działalności antroPol~gicznej Bogdanowa i na 150-tą rocznicę powstania Muzeum Antropol.o~u :v Petersburgu. Mówca zaproponował związanie z tymi uroczystoSClaml w .. s~oncentro::anej formie omówienia naj wybitniejszych sprav,; antropologu l etnolog n Europy wschodniej. Wł. A n t o n i e w i c z poruszył potrzebę zastanowienia się nad możliwością opracowywania Antropo:o~l~znegO i Etnologicznego Atlasu Świata, analogicznie do podjętej jU7. 1I1lCJatyWy opracowania Archeologicznego Atlasu Świata. Poruszvl on też bardzo pilny i ważny postulat utworzenia stałego Sekretariat~ Nauko- 551 wego Unii, n.p. w paryskim Muzeum Człowieka, w celu koordynacji badań i zamierzeń międzynarodowych w dziedzinie tzw. nauk antropologicznych. Zywiołowo, z krajów zwłaszcza Europy i Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, wyłoniła się generalna debata na temat, czy urządzać ogólne typu m o n s t r e Kongresy Międzynarodowe, czy też raczej problemowe sympozja i specjalne kolokwia w zakresie nauk antropologicznych i etnologicznych. Muszę powiedzieć, że od r. 1932 uczestniczę w takich właśnie debatach średnio co dwa lata na kongresach różnych nauk szczegółowych. I tym razem, podobnie jak w latach poprzednich, nie doszło się do jakichś uzasadnionych konkluzji i do ostatecznych, na tym etapie rozwoju nauk szczegółowych, reform istniejącego stanu rzeczy. NiC:' Jest to łatwe, a przecież w tych sprawach eksperymentować trudno. Niewątpliwie przesuwa się jednak program Międzynarodowych Kongresów w kierunku zagadnie!'l zasadniczych, wymagających internacjonalnych dyskusji i wniosków. Nie będą już referowane referaty przyczynkowe i opisowe, nie wykraczające swoją ważnością poza poszczególne kraje. Uchwalono, aby tematy szczegółowe drukować przed Kongresem w różnych czasopismach specjalnych poświęconych Kogresowi. Zwrócono się z prośbą do wszystkich Komitetów Narodowych o wydrukowanie, o ile możności, wszystkich referatów w oddzielnych tomach wydawnictw przedkongresowych, ale w językach kongresowych; jeżeli by to nasuwało trudności, to prosi się o wydrukowanie lub powielenie w 500 egzemplarzach przynajmniej streszczeń. Wszystkie te publikacje rozesłałby Sekretariat Kongresu co najmniej na trzy miesiące przed zjazdem w Moskwie do wszystkich członków Unii. W ten sposób krótkie zagajenia i dyskusje odbyłyby się w sesjach kongresowych nad najważniejszą problematyką metodologiczną, antropologiczną i etnologiczną, nurtującą cały świat naukowy. Obok tych debat należało by ilustrować zagadnienia dyskusyjne małymi wystawami w kuluarach, przeżroczami, epidiaskopem i projekcjami filmowymi i magnetofonowymi, na które warto położyć specjalny nacisk. Pomysłowości w tym zakresie nie należy kłaść tamy, ani żadnych hamulców. Jakkolwiek jest niezmiernej wagi możliwie szeroki udział w pracach kongresowych młodych pomocniczych sił naukowych wszystkich krajów, to jednak ten udział, zwłaszcza w dyskusjach, powinien być ograniczony do rozsądnych proporcji głównie ze względu na brak czasu. Nie mo:i:na się dziwić, że w dyskusji ogólnej, która stanowiła główną oś wystąpień członków Rady Stałej, nie zabrakło też starcia się zachowawczej myśli etnologicznej U.s.A., z prof. M. Herskovitzem na czele. z postępową myślą marksistowską. Ostrość tej kontrowersji stępił w swym bardzo interesującym przemówieniu prezes Unii prof. S. P. T o ł s t o \\', którego wszystkie wystąpienia cechował obiektywizm i chęć zrozumienia �552 stanowisk przeciwnych. Bardzo subtelną pojednawczą rolę odegrał również prof. C z e k a n o w s k i, cieszący się ogromnym autorytetem wśród uczonych antropologów i etnologów, całego świata, jak to mogłem bez trudu stwierdzić przy wielu interesujących wystąpieniach na tej prawdziwej arenie międzynarodowej. Punktem kulminacyjnym obrad Rady Stałej był przedstawiony przez Prezesa Unii program ogólny VII Kongresu w Moskwie w 1964 r. A. Antropologia ogólna będzie mieć do dyspozycji: I, Sekcję antropologii fizjologicznej, II, Sekcję somatologii ludzkiej, III, Sekcję antropologii anatomicznej, IV, Sekcję antropologii etnicznej (z zagadnieniami ras i rasizmu), V. Sekcję paleoantropologii i antropogenezy. B. Etnografia ogólna' dysponować będzie sekcjami: I, teorii i metodologii, II, paleoetnografii (etnografii archeologicznej), III, etnobotaniki i etnozoologii, IV, etnolingwistyki, V, folkloru i sztuki ludowej: a) ustnej poezji ludowej, b) sztuki ludowej, c) muzyki ludowej, d) teatru i tańców Iudowych; VI, etnografii prawnej, VII, wierzeń religijnych i mitologii, VIII, etnografii stosowanej, IX, geografii etnicznej, X, muzeologii etnograficznej (a w dyskusji dodano, że też archeologicznej i antropologicznej). C. Etnografia i antropologia regionalna obejmuje: Sekcję I Afryki, Sekcję II Australii i Oceanii, Sekcję III Dalekiego Wschodu i południowej Azji, Sekcję IV Bliskiego i Środkowego Wschodu, Sekcję V Arktyki, Sekcję VI obydwu Ameryk, Sekcję VII krajów europejskich. D. Nadto pr1ewidywane są grupy robocze ze specjalną tematyką. E. Filmy i komunikaty objaśniane filmami. Jak z tego zestawienia widać, wzbogacono w stosunku do poprzednich kongresów ilość sekcji. Cała trudność będzie polegała na sharmonizowaniu prac sekcyjnych w ten sposób, aby wszyscy członkowie Kongresu mogli brać udział w wielu posiedzeniach, które w różnych sekcjach ich interesują. Ale to już troska organizatorów Kongresu, którzy napewno dołożą starail, aby potrzeby wszystkich w miarę możności zaspokoić. Bardzo bogato i ciekawie przedstawia się lista głównych tematów wysuniętych do dyskusji. Oto one: Sekcja I Antropologia fizjologiczna ma się szczególnie zająć zmiennościami charakterów fizjologicznych między populacjami (grupy krwi, wrażliwości smakowe, zaburzenia pigmentacji i in.); aklimatyzacją ras i populacji; aspektami biologicznymi izolacji; dziedzicznością charakterów użytkowanych w antropologii. Sekcja II somatologii ludzkiej: zastosowania morfologii ludzkiej (zdrowie publiczne, wychowanie fizyczne, sport, przemysł); ewolucja somatyczna w związku z wiekiem. Sekcja III antropologii anatomicznej: zmienności anatomiczne między rasami i poulacjami (szkielet, muskulatura, system nerwowy, trzewo, powłoki). Paleopatologia. Sekcja IV antropologii etnicznej: zastosowania antropologii do problemów etnogenezy; zasady i metody taksonomii antropologicznej; czynrliki różnic rasowych. Sekcja V paleo- 553 antropologii i antropogenezy: przyczyny biologiczne hominizacji (zachowanie się i stosunki między grupowe u prymatów, używanie narzędzi przez prymaty, typy lokomocji, ekologii itp.); genealogia i taksonomia prymatów, a w szczególności u hominidów; ontogeneza prymatów w aspekcie filogenetycznym; morfologia wyższych układów nerwowych w ewolucji pracy i mowy. B. Etnografia ogólna: Sekcja I teorii i metodologii: periodyzacja społeczeństw pierwotnych; prawa ogólne, rozwój i jedność historii powszechnej; klan i różnorakość form jego dezintegracji; powstanie klas społecznych i państwa; ustroje rolnicze, ich rola historyczna i ich miejsce w życiu współczesnych ludów; problem rozwoju etnicznego i narodowego; postęp techniczny i jego rola w historii społeczeństw; studia etnograficzne w społeczeństwie współczesnym. Sekcja II paleoetnografii: metody wykorzystywania danych archeologicznych w rekonstrukcji form ustrojowych i ekonomicznych w starożytności; archeologia i problemy etnogenezy; użyteczność danych etnograficznych dla definicji przeznaczenia materiałów i typów archeologicznych. Sekcja III etnobotaniki i etnozoologii: początki roślin uprawnych; udomowienie zwierząt; użytek dzikich roślin w ekonomice; medycyna i farmakopea ludowa. Sekcja IV: etnolingwistyki: języki i etnogene7a; toponimia i onomastyka; funkcje społeczne mowy: uwagi o ortografii języków pisanych nowocześnie wypracowanych. Sekcja V folklo'Tu i sztuki ludowej: podsekcja A, poezja ustna ludowa: ewolucja poezji ustnej i jej rodzaje; elementy narodowe i międzynarodowe w ludowej poezji ustnej; historyczne studia porównawcze światowej poezji epickiej; co to jest poezja ludowa? Ustna poezja ludowa jako źródło historyczne. Podsekcja B sztuki ludowej: narodowy charakter sztuki ludowej; tradycje ludowe w sztuce współczesnej. Podsekcja C muzyki ludowej: właściwości stylistyczne rodzajów muzyki ludowej w obrębie historii; muzyka, pojęcie i akt twórczy; muzyka ludowa jako źródło studium etnogenetycznego i związków kulturowych. Podsekcja D teatru i tańców ludowych: początki teatru; rola teatru ludowego w życiu współczesnym; metody utrwalenia tańców ludowych. Sekcja VI etnografii prawnej: prawa zwyczajowe i stosunki społeczne; prawa zwyczajowe jako źródła legislatywne. Sekcja VII wierzeń religijnych i mitologii: początki i formy pierwotne religii; synkretyzm religii; religia w życiu codziennym; magia i religia; klasyfikacja wierzeń religijnych. Sekcja VIII etnografii stosowanej: współczesne przemiany cywilizacji i sposób życia; postęp techniczny i życie społeczne, ekonomiczne i intelektualne populacji rolniczych; rola osiągnięć etnografii dla rozwoj u ekonomicznego i kulturalnego. Sekcja IX geografii etnicznej: czynniki etniczne i ruch demograficzny; wpływ migracji na układy etniczne; analiza wskażników etnicznych uzyskana przez omówienie; metody kartografii etnicznej. Układ atla- �554 sów historyczno-etnograficznych; czynniki etniczne, formy i typy układu geograficznego populacji; urbanizacja i jej wpływ na procesy etniczne. Sekcja X muzeologii etnograficznej: jak eksponować zbiory etnograficzne, a nie eksponowane prezentować; metody konserwacji zbiorów etnograficznych. Jak się okazuje, w porównaniu z treściami Kongresu Paryskiego, świadomie wyeliminowano na Kongres Moskiewski sekcję psychologii etnicznej z powodu nie dość precyzyjnie określonych metod takich rozważań. Uchwalono jednak, że w miarę zgłaszania referatów w tym zakresie będą one wygłaszane w jednej z wymienionych sekcji etnografii ogólnej. do której temat będzie najbardziej nawiązywać. W sekcjach regionalnych postanowiono łączyć tematykę antropologiczną, archeologiczną i etnograficzną, gdyż zagadnienia wszystkich tych nauk szczegółowych wiążą się z sobą monograficznie i syntetycznie. Zwłaszcza w zagadnieniach ogólnych trudno o zbyt surową cenzurę w tym względzie; ale i w szczegółowych problemach poszczególnych regionów często byłyby metodologicznie wątpliwe rozgraniczenia osiągnięć tych dyscyplin specjalnych. Dowodów na to przysparzają takie tematy, jak: etnogeneza i historia etniczna, procesy etniczne współczesności, udzial dziedzictwa kulturowego przeszłości i spadku uniwersalnego w formacjach cywilizacji narodowych, wzajemne stosunki społeczne i rodzinne, etnografia miast i układów przemysłowych, typologia i klasyfikacja elementów kultury m~terialnej, typy ekonomiczno-kulturowe i regiony historyczno-etnograficzne. Każdy region świata posiada swoją specyficzną i rozległą problematykę: na kongres moskiewski proponuje się taką jej limitację: Afryka: zagadnienia pojawienia się i dyfuzji żelaza; dziedzictwo matrylinealne i patrylinealne u ludów współczesnych; różne formy wspólnot klasowych i rolniczych; tworzenie się kultur narodowych; formy niewolnictwa w historii Afryki; klasyfikacja języków afrykańskich. Australia i Oceania: zagadnienia zaludnienia wschodniej Oceanii i pochodzenia Polinezyjczyków; rozkład struktur rodowych, klanowych i rolniczych i tworzenie się społeczeństwa klasowego w Oceanii w XVIII i XIX stuleciu; warunki życia obecne i w przyszłości tubylców i metysów w Australii; rozwój etniczny i narodowy populacji Oceanji współczesnej. Daleki Wschód i południowa Azja: zaludnienie wysp japońskich; sukcesywne fale zaludnienia Indonezji; problem Munda-l\'Ion-Khmere: rola Yue'ów Chin starożytnych w etnogenezie Azji południowo-wschodniej; wspólnot:-- klanowe i rolnicze w historii ludów Indo-Chin i Indonezji; zagadnienie stosunków między typami etnicznymi i kastami w Indii i w innych krajach Azj i południowo·\vschodniej; rozwój cywilizacji narodow:-'ch Azj i wschodniej i południowej. 555 Daleki Wschód i Srodkowy Wschód: przeżytki stosunków patriarchalnych i feudalnych; zagadnienie starożytnych substratów etnicznych w Azj i Przedniej; rola migracj i w starożytności i w wiekach średnich w etnogenezie; stosunki między nomadami a ludnością osiadłą; znaczenie nawodnień w kształtowaniu się typów ekonomiczno-kulturowych; rodzina i wspólnota u ludów nomadzkich i półnomadzkich; przeżytki rodów matriarchalnych. Arktyka będzie na Kongresie moskiewskim po raz pierwszy oddzielnie traktowana w ślad za pogłębieniem się znajomości antropologicznych, archeologicznych i etnograficznych na tych ogromnych rozłogach. Nasuwają się jako główne następujące problemy: istnienie całości kulturowych okołobiegunowych; kontakty między populacjami periarktycznymi i bardziej poiudniowymi; wpływy Wielkiej Północy na kultury i na cechy fizyczne człowieka; rozwój ekonomii i wpływ cywilizacji współczesnej na ludy periarktyczne. Ameryka: zagadnienie zaludnienia Ameryki; napisy ludów indiańskich; klasyfikacja języków amerykańskich i ich stosunków z językami innych ludów świata: zmiany w treściach kulturowych Indian amerykań-· ski~h po w. XV n.e.; wkład tubylców Ameryki do cywilizacji świata: grupy etnograficzne ludów Ameryki i kształtowanie się współczesnych narodów amerykańskich. Europa: wspólnota historyczno-etnograficzna rejonu karpackiego; prob~emy historii ludów na Bałkanach; rola Celtów w historii etnicznej krajów europejskich; stosunki fino-bałtyckie i fino-słowiańskie. Program sympozjów i narad grup roboczych dał się naszkicować w zakresie następującej tematyki: Kontakty historyczno-kulturowe ludów Oceanu Spokojnego; stosunki między nomadami a ludnością osiadłą; etnografia miast i ośrodków przemysłowych; problem granicy między zwierzęciem a człowiekiem. metody analizy antropologicznej; synteza antropologiczno-archeologiczno-etnograficzna w zakresie procesu historycznego rozwoju społeczeństw ludzkich (atlasy, podręczniki, encyklopedie, wystawy). Oto wynik dwudniowej dyskusj i nad referatem prezesa Unii, jednomyślnie uchwalony. :.vJ:imo upalnych dni atmosfera obrad Rady Stałej b;ła nad wyraz ożywcza. W miarę ustalania ogółnej tematyki VII Międzynarodowego KongrE'su Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w r. 1964 w Moskwie, zdawało się, że tężeje budowa olbrzymiego wspólnego gmachu tych nauk, które do niedawna jeszcze w porównaniu z innymi naukami matematyczno-przyrodniczymi i społecznymi był:: w pewnym opóżnieniu rozwojowym. Obecnie sytuacja niemal IV oczach się przeobraża. Proszę przeanalizować ledwie l1Clszkicowany program Kongresu lVIoskiew>kiego. Od początku do końca cechuje ten program dążenie do gruntowania podstaw metodologicznych i do s.'·ntezy. Bez syntcz~- �556 zaś, która w miarę postępu badań musi się zmiemac, nie ma rozwoju ani nauk szczegółowych, ani filozoficznego poglądu na świat. Jeżeli program Kongresu :vroskiewskiego uda się wypełnić pogłębionymi i poszerzonymi pracami - w co wierzę po nawiązaniu w Pradze kontaktów z naj wybitniejszymi antropologami i etnografami świata wówczas przebieg procesu historycznego, z tego punktu wyjścia śledzony, wyjaśni się w znacznej mierze. O ile się orientuję, to mam wrażenie, że w tej skali po raz pierwszy będzie poddana w szeregu ujęć próba uzasadnienia prawidłowości rozwoju człowieka i społeczeństw pierwotnych i wczesnoklasowych. Oczekujemy więc z nadzieją przełomu metodologicznego na wyniki Kongresu Moskiewskiego. Udział antropologii i etnografii polskiej w pracach kongresowych w Moskwie na pewno nie będzie łatwy. Nasze wysiłki musimy dopasować ściśle do ram programowych już ustalonych, bo inaczej nie dojdziemy do poważnego głosu i nie odegramy twórczej roli w tym parlamencie nauki międzynarodowej. Obliczając nasze siły można stwierdzić, że ciężkie zmagania czekają polską szkołę antropologiczną; mocną pozycję stanowią próby prawa klasyfikacyjnego prof. Adama Wankego, cieszące się prawdziwym uznaniem w świecie nauki. Każde wystąpienie prof. J. Czekanowskiego może liczyć na szczery aplauz i na zaciętą dyskusję, co daje miarę wyjątkowej powagi tego uczonego polskiego. Do r. 1964 dojrzeją pewnie do prób sy~tezy polskie badania antropologiczne w Egipcie. W zakresie etnografii mamy kilka atutów. Najważniejszy mam to przekonanie - to prezentacja Polskiego Atlasu Etnograficznego, dobrze mieszczącego' się w skali europejskiej. Poważny problem stanowi zagadnienie kultur karpackich, migracji i akkulturacji z tym ściśle związane. Również pozycja studiów nad plastyką i nad muzyką ludową w Polsce jest godna wyeksponowania na arenie międzynarodowej. Koncepcja etnogenezy Słowian w ujęciu slawistyki, archeologii i etnografii polskiej jest ważna, ale musi się mocno obwarować argumentacją wyczerpującą, gdyż obiektywność tych studiów jest w ocenie nauki zachodnioi północnoeuropejskiej mocno zachwiana. Dobrze, że Kongres w Moskwie poprzedzi lVIiędzynarodowy Kongres Slawistyczny w Sofii w r. 1963. Niewątpliwie wyklarują się tam również poglądy na pochodzenie Słowian. Polskie zadania afrykanistyczne mogą odegrać rolę w tej chwili jedynie w ujęciu doc. Waligórskiego i dr Filipowiaka, gdyż były one prowadzone z pierwszej ręki w Afryce. Niestety, w ostatnich latach, po zgonie St. Poniatowskiego, S. Czarnowskiego, E. Frankowskiego i K. Moszyńskiego, nie dysponujemy twórczym znawstwem etnologii ogólnej. Być może, iż jako nie etnograf z fachu lecz tylko wielbiciel antropologii i etnografii grzeszę tu przesadnym pesymizmem. Będę się więc' szczerze cieszyć, jeżeli w dyskusj i nad poruszonymi zagadnieniami zostanę przekonany, że nie mam racji, ;;57 i gdy dowiem się o większych możliwościach przedstawienia polską szerszego wachlarza poważnych problemów ogólnych gicznych na Kongresie Moskiewskim. przez naukę i metodolo- * * A na koniec krótka relacja o wycieczce po Czechosłowacji (5-11 sierpnia), którą odbyłem w grupie antropologicznej, podczas gdy J. Czekanowski i J. Gajek uczestniczyli w grupie etnograficznej. Z góry muszę nadmienić, że nastrój na wycieczkach był ze wszech miar dobry i miły. Pogoda sierpniowa nie zawiodła, a udział starszych i młodszych badaczów czeskich i słowackich z pp. profesorstwem Horakami na czele zapewnił doskonałą orientację we wszystkich szczegółach naukowych. Humory wszystkich uczestników były w pełnym blasku, a zadzierżgnięcie koleżeńskich i przyjacielskich związków wszystkich z wszystkimi pozostawią wspomnienia chyba do końca życia. Za to wszystko serdeczne dzięki niestrudzonym i zacnym gospodarzom. Ekspozycja ludowych instrumentów muzycznych w Brnie. w Muzeum :Ylorawskim �559 ·=>58 W wygodnych i nie przepełnionych autobusach jechaliśmy śliczną trasą do Bene~ova, miejsca urodzenia prof. J. Matiegki, znakomitego założyciela katedry antropologii w Uniwersytecie praskim. Stamtąd udaliśmy się do Humpolca, gdzie światło dzienne po raz pierwszy ujrzał wielki antropolog Ales Hrdlicka, który większość życia spędził na badaniach i studiach naukJwych w Stanach Zjednoczonych. W obydwu miastach przeżywaliśmy pełne emocji chwile wraz z ludnością miejscową, znakomicie świadomą zasług obydwóch wielkich uczonych. Spośród wielu krajów europejskich Czechosłowacja wyróżnia się bez wątpienia umiejętnością czczenia w ten sposób pamięci swoich twórców w zakresie nauki i sztuki; wiąże ją tak np. również pamięć prof. Lubora Niederlego - z węższą ich ojczyzną, z miastami i wsiami rodzinnymi. Rada Miejska w Humpolcu nadała piękny medal, wybity na cześć Alesa Hrdli~ki kilkunastu uczonym z całego świata, a wśród nich też Polakom: Janowi 'Czekanowskiemu i Włodzimierzowi Antoniewiczowi. Na marginesie tej wzruszającej uroczystości wspomniałem w kilku słowach, jak to w r. 1925 poznałem prof. Alesa Hrdlickę w Galilei w Palestynie, gdzie brałem wówczas udział w badaniach paleolitycznych na zaproszenie dyrektora Amerykańskiej Szkoły Prehistorycznej prof. G. Mac Curdy'ego. Przez Jihlavę dotarliśmy pod wieczór do Brna, gdzie przygotowano nam wygody w wspaniałym - bez przesady - naj nowocześniejszym hotelu "International". Pobyt w Brnie obfitował w niezwykle pouczające wizyty w muzeach. Ś~ietnic urządzone Muzeum Etnograficzne i ciekawa wystawa w wspaniałym gmachu "Anthropos"; arcybogate kolekcje paleolityczne głównie z Moraw; prawdziwe żywe muzeum sztuki i kultury czasów baroku przedstawia samo' stare miasto. A po południu i wieczorem niezapomniany Kras Morawski, wizyta w grotach badanych wzorowo przez młodych archeologów morawskich i prawdziwa feeria w zalanej wodą Jaskini Macocha. W wielokrotnych moich dotąd wędrówkach po Czechosłowacji, które tyle uczą i tak radują, zawsze z wielką przyjemnością oglądam nowe osiągnięcia archeologów morawskich na stanowiskach w Pavlovie i Vestonicach, pod charakterystycznymi Pavlovskimi Vrhami. I tym razem zawitaliśmy tam, przyjęci z otwartym sercem przez kierownictwo skromnej, a tak szczerze ujmującej stacji naukowej, filiali berneńskiej Akademii Vi'd, a mianowicie Instytutu Archeologicznego. To taka prawdziwa przyjemność, gdy się bez słowa przesady stwierdza wybitny z roku na rok r0zwój badań nad młodszym poleolitem morawskim. Zawsze zaskakująca, a co roku bogatsza piastyka paleolityczna, całe serie narzędzi krzemiennych i kościanych, z których niejedne nasuwają ich funkcyjność jako motyk w tak odległych czasach cz\vartorzędu. Zarys ziemianki i ogniska paleolitycznego in situ z kośćmi mamuta. Technika wykopalisk bezb!~dna, a kiero\'v'l1ik doc. Klima, to subtelny, skromny, niezwykle bystry es , badacz i o wyjątkowej inteligencji interpretator naukowy. Za szybko tam czas leciał i byliśmy przynagleni do odjazdu do potężnego i reprezentatywnego zamku w Mikulovie, gdzie nas oczekiwano. A potem podró.i:. na zwolnionych na szczęście obrotach przez przepiękne, dobrze zachowane wsie morawskiego Slovacka aż po Zilinę. Serdeczność gościnności Słowaków jest wszędzie tak zniewalająca, że każdy nabiera ochoty dłuższego pobytu po wsiach i miastach. A tu tymczasem trzeba się wciąż śpieszyć, bo w wielu miejscach nas oczckiwano zgodnie z bogatym planem. Muzeum w Martinie to właściwie bardzo poważny od lat instytut naukowy. Jakie tam skarby - zda się-nieprzebrane sztuki i kultury słowackiej! Zespół pracowników naukowych jest najwyższej klasy, a do tego ludzi skromnych i serdecznych. Zawsze z taką radością wraca się do Martina od lat wielu, szkoda tylko, że zawsze tylko na zbyt krótki czas. Z Rużomberkiem wiążą mnie serdeczne nici od trzydziestu przeszło lat. Kustosz bogatego muzeum regionalnego, już nie żyjący dr Kiirti, był tym właśnie, który mi przed z górą ćwierć wiekiem ułatwił studium oryginałów spinek metalowych. lato po tylu laty miły dla mni ..~ dowód pamięci: wśród kolekcji spinek moja ówczesna fotografia zdjęta koło muzeum przez jego twórcę; przyznaję się, że szczerze się wzruszyłem tym jakże delikatnym i wymownym znakiem sympatii. Pobyt w dolinach liptowskich pod Wysokimi Tatrami to zawsze głębokie przeżycie i niewymowna przyjemność. Wieś Liptovske Sliace to nie oficjalny, ale faktyczny skansen doskonale jeszcze zachowany zarów .. no w swym układzie przestrzennym, jako też w skarbach architektury drewnianej. Dzieci w ślicznych strojach, kwiaty, śpiewy, tańce. Cała ludność w pięknych choć roboczych strojach, powrót bydła z pastwisk prawdziwe święto dla nas w ramach codziennego życia. Wrażenia niezapomniane. I jako finał uroczego dnia: jazda wśród gór ku cudom Tatr, tak zawsze bliskich memu sercu. Tatry od południa, od Popradu, to widok Łomnicy, Rysów, Krywania i innych wspaniałych, ośnieżonych szczytów i grani; to również Tatranska Lomnice, Smokov c, Strbske Pleso - perły krajobrazu wysokogórskiego. Żal zawsze się z nimi rozstawać, choć czeka nas jeszcze ostatnia wieś w znacznej części polska pod Spiską Magórą - Zdziar. W kilku skupieniach oglądać można domy typowe podhalańskie, z ganeczkami i dwiema kolumnami, niektóre z oknami malowanymi. Scigani zapadając\'m zmrokiem wracamy przez Kezmarok do Popradu. . Nazajutrz 'skok do Ganovec, gdzie miejsce odkrycia repliki czaszki człowieka neandertalskiego więzi nas swoją ciekawością i ważnością przez czas dłuższy; bardzo ciekawe położenie i stratygrafia stanowiska stwierdzają bez wątpienia chronologię człowieka z Ganovec na pierwszy stadiał ostatniego zlodowacenia tatrzańskiego. I znów bogate \\. skarby etnogra- �560 ficzne: SpiSska Nova Ves, Stratena i Svarmovo pod Niskimi Tatrami, gdzie smakowity obiad podano wraz z estetyką folklorystyczną w nadzwyczaj przyjemnej gospodzie ludowej. Instytut Archeologiczny w Nitrze - to słuszny powód do dumy Słowackiej Akademii Nauk. Jest to jeden z najlepiej urządzonych instytutów w Europie. Jest to dzieło od samego początku geniusza organizacji i kierownictwa, doc. Tocika. Aż zazdrość bierze .... Instytut mieści się na wyniosłej górze nad miastem w murach barokowego zamku biskupiego, obok którego mieści się też polichromowany kościół romański. Zwiedzamy wzorowe wykopaliska z kilku epok w Nitranskym Hradku. I tu też zazdrość bierze, jak wygodnie i przezornie urządzono stację archeologiczną. Dążeniem czechosłowackich władz naukowych jest też zapewnienie minimum wygód dla badaczów, którzy tak często są zmuszeni przez okoliczności do nad wyraz prymitywnego trybu życia w terenie. Tutaj posługują się oni albo wygodnymi domkami na kółkach, albo zabudową barakową, dającą złudzenie mieszkania u siebie. Ale czas spieszyć do Mlynan, do wspaniałego arboretum Czesko-Słowackiej Akademii Nauk, gdzie nas spotkali reprezentanci Słowackiej Akademii Nauk. Było tu bardzo dobrze: wspaniały las z cudami botanicznymi; wino, śpiew, ochota, a w ślad za tym odprężenie i atak lenistwa. Dopiero pod wieczór udało się nakłonić rozbawione towarzystwo naukowe do dalszej podróży do Bratislavy. Po drodze zaś czekała nas niezapomniana w mrokach wieczoru wieś Vinicna, po prostu wyróżniająca się nie tylko budownictwem tradycyjnym (które zresztą tonęło w ciemnościach nocy), ale też charakterystycznym, bardzo estetycznymi wnętrzami chat, wypełnionymi urodą największą - tak promienną, młodą i starszą ludnością miejscową, podejmującą nas całym sercem. Ostatni dzień podróży był pracowity. Bo to i zwiedzanie ładnej Bratislavy nad nie bardzo tu modrym Dunajem; bo też wart widzenia rozległy widok z cytadeli odbudowującej się na cele muzealne; i wizyta w ciekawym muzeum archeologicznym i w Instytucie Antropologicznym. Wszędzie serdecznie witające ręce i spora treść naukowa tak dobrze podana. A potem całe pół dnia jazdy świetną autostradą, by w Mikulcicach być na wspaniałym grodzisku z 5 kościołami z czasów Państwa Wielkomorawskiego w IX wieku. Zawsze tutaj miłe spotkanie z dyrektorem berneńskiego Instytutu Archeologicznego, doc. J. Poulikiem, któremu właśnie nauka zawdzięcza te doprawdy wielkie odkrycia, świetnie dokumentowane i konserwowane in situ. Zaledwie przed zapadnięciem kompletnego zmroku znależliśmy się, poprzez gotycką Kutną Horę, w Bylanach, gdzie od szeregu lat są prowadzone wzorowe prace wykopaliskowe na rozległym neolitycznym stanowisku osadniczym kultury starszej ceramiki wstęgowej. Po roku nieobecności zauważyłem duże zmiany w zabudowie badawczej. Powsta! 561 I ładny, tonący w kwiatach pawilon z wygodnymi wnętrzami mieszkalnymi, pracowniami i zbiorami podstawowymi, nader przemyślnie urządzonymi. Powrót do Pragi. Wyjeżdżałem z powrotem do Polski z mocnymi i bogatymi wrażeniami, których się zawsze doznaje po zetknięciu się z wielką nauką międzynarodową. Bez niepotrzebnej dumy trzeba stwierdzić, że delegacja polska odegrała poważną rolę w pracach konstruktywnych Rady Stałej Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Wywieźliśmy zaś z bratniej Czechosłowacji uczucia prawdziwej wdzięczności za serdeczną gościnę i zachwyt z powodu tak ogromnych osiągnięć nauki czechosłowackiej. Na zdó.r! Włodzimierz Antoniewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a856952decbdd6aa022acb802abeea3a.pdf f898dac365a1282fc2670bf3055603c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:237 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:208 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1962 t.48 Description An account of the resource LUD 1962 t.48, s.563-638 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R o N PROF. DR EUGENIUSZ I K A FRANKOWSKI Eugeniusz F r a n k o w s k i urodził się 21. XI. 1884 r. w Siedlcach, gdzie uczęszczał również do gimnazjum. W 1902 r. został wydalony z 6-tej klasy za walkę o polską szkołę. Dopiero po dwóch latach został przyjęty do gimnazjum w Żytomierzu skąd powtórnie wydalono Go z 8-mej klasy, tym razem za udział w rewolucji. Maturę uzyskał ostatecznie w 1907 r. w polskim gimnazjum w Siedlcach. Studia z zakresu archeologii i antropologii odbywał na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie u prof. Talko-Hryncewicza, gdzie był też asystentem w latach 1911-1914, a następnie w latach 1921-1922. W 1921 r. uzyskał doktorat z archeologii na tymże Uniwersytecie u prof. W. Demetrykiewicza. W 1922 r. habilitował się z etnografii i etnologii na Uniwersytecie Warszawskim u prof. L. Krzywickiego. Na tym też Uniwersytecie prowadził od 1922 do 1928 r. wykłady i seminaria z etnografii. W 1926 r. został mianowany profesorem nadzwyczajnym �564 etnografii i etnologii na Uniwersytecie Poznańskim, gdzie objął katedrę, po jej pierwszym kierowniku prof. J. St. Bystroniu i gdzie w 1948 r. mianowany został profesorem zwyczajnym. Katedrę tę prowadził do 1. IX. 1939 r., a po drugiej wojnie światowej od 5. V. 1945 r. do 30. VI. 1952 r., następnie zaś po rocznej przerwie od 1. X. 1953 r. do 1957 r. Dnia 1. IX. 1960 r. Profesor Frankowski przeszedł na emeryturę. Po roku ciężkiej choroby spowodowanej uszkodzeniem kręgosłupa zmarł w Poznaniu w dniu 8. II. 1962 r., a pochowany został w dniu 13. II. 1962 r. w grobie rodzinnym na Powązkach w Warszawie. W ciągu lS-u lat od 1921 r. - 1939 r. Prof. Frankowski był dyrektorem Muzeum Etnograficznego w Warszawie oraz kierownikiem Polskiego Biura Etnologicznego przy tymże Muzeum dzieląc od 1926 r. swój czas między placówki w Poznaniu i w Warszawie. Przez szereg lat był wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Komitetu Redakcyjnego "Ludu", współredaktorem "Etnograficznej Biblioteki Muzealnej". Był przewodniczącym grupy Sztuka Ludowa w Podsekcji Sztuki na Kongresie Nauki Polskiej. Także w czasie okupacji prof. Frankowski nie zaprzestał działalności naukowo-pedagogicznej. W czasie szalejącego terroru w mieszkaniu Jego odbywały się stałe zebrania etnografów i muzeologów. Prowadził tajne wykłady i seminaria. Ostatnie zebranie Rady Wydziału Humanistycznego Tajnego UniwersytetuZiem Zachodnich mającego tymczasową siedzibę w Warszawie odbyło się w Jego mieszkaniu w lipcu 1944 r. Już w latach 1910-1914 E. Frankowski jako student prowadził badania antropologiczne i etnograficzne nad Góralami, Lachami Sądeckimi i na Polesiu. Wówczas też pojawiają się Jego pierwsze publikacje naukowe. Ządny wiedzy i szczególnie zainteresowany kulturą ludową krajów śródziemnomorskich, wykorzystując urlop wyjeżdża w 1914 r. do Włoch, Afryki płn. i do Hiszpanii, gdzie zastaje Go wojna. Droga powrotu do Krakowa dla niego jako obywatela rosyjskiego została zamknięta. Nieprzewidziane wypadki, które tak zaważyły na losach młodego naukowca, przyczyniły się w znacznej mierze do wysunięcia na plan pierwszy Jego działalności naukowej badań nad kulturą ludową ludów Półwyspu Pirenejskiego. Po doskonałym opanowaniu języków hiszpańskiego i portugalskiego rozpoczął badania etnograficzne na terenie obu tych krajów ze szczególnym uwzględnieniem kultury Basków. Zebrane i opracowane materiały stały się podstawą wielu prac naukowych, bardzo wysoko ocenionych wówczas, jak cenionych także i dzisiaj przez badaczy kultury tych krajów. Prace te Profesor uzupełniał także w póżniejszych okresach, w czasie swoich wyjazdów w latach 1929-1937. Treść ich obejmowała szeroką problematykę zarówno z zakresu kultury materialnej jak sztuki i wierzeń. Do najważniejszych należy zaliczy~ Horreos y palafitos... i Estelas discoideas... W pierwszej z tych prac 565 autor przeprowadził analizę reliktów dawnego palowego budownictwa na półw. Iberyjskim, wysuwając na podstawie zebranej dokumentacji teorię wiążącą pochodzenie domu baskijskiego z palafitami. Wykazał również, że relikty te przetrwały najwyrażniej w konstrukcji niektórych typów spichrzów wznoszonych na palach i występujących na znacznej części półwyspu Iberyjskiego a nawet w konstrukcji pewnych domów chłopskich. Ten typ budownictwa sięgał na tym terenie znacznie dawniejszych czasów Prof. Frankowski znalazł jego ślady nawet już w rysunkach skalnych paleolitu. W dociekaniach tych pomocną Mu była przyjażń i współpraca ze znanymi badaczami sztuki paleolitycznej H. Breuilem i H. Obermaierem. Wyjaśnienie motywów stosowania tego typu budownictwa E. Frankowski przeprowadził w skali porównawczej, w oparciu o dane archeologiczne i etnograficzne z terenu całego świata. Takie szerokie spojrzenie stosował Profesor we wszystkich Swoich badaniach naukowych. Druga z najważniejszych prac hiszpańskich Profesora zajmuje się dawnymi stelami grobowymi o formach antropomorficznych, występującymi na terenie półwyspu Iberyjskiego. Przeprowadzona wnikliwa analiza pozwoliła Mu na stwierdzenie powiązań jakie istniały między ich formami i zdobieniami, a dawnymi stelami rzymskimi i gallijskimi. Również i w tym przypadku zagadnienie zostało rozpatrzone na tle ogólno-światowym zarówno w skali czasu, jak i geograficznym. Profesor zwrócił uwagę na szeroki zasięg występowania wyobrażenia człowieka na pomnikach grobowych, spotykanego zarówno w Europie, m. in. na Kaukazie, jak i Afryce a nawet i w Ameryce. Podkreślił również dawność tego typu stel znanych już w Europie w epoce żelaza i w czasach rzymskich oraz ich utrzymywanie się i przeobrażanie w kulturze ludowej. Analizując zdobienie stel wykazał występowanie w ich ornamentyce prócz więcej lub mniej stylizowanych wyobrażeń człowieka, także i innych elementów m. in. rysunków narzędzi pracy. Znaczenie prac E. Frankowskiego dla nauki hiszpańskiej było bardzo duże. Nie straciły one i obecnie swego znaczenia, jak o tym świadczą wypowiedzi i powoływania się na wyniki Jego badań dzisiejszych tamtejszych historyków i etnografów (Philippe Ve y r i n, Les Basques, Paryż 1955; R. V i c l a n t y S i m orr a, El Pirmeo Espanol, Madryt 1940-1943; J. Caze B a r o j a, Los pueblos de Espana, Barcelona 1946, i inni). W czasie długoletniej działalności pedagogicznej Prof. Frankowskiego z katedry Jego wyszło ok. 30 magistrów, 7 doktorów oraz dwóch docentów. W skali etnografii duże to osiągnięcia. Profesor był nie tylko mądrym i fascynującym pedagogiem, lecz także interesował się trudnościami życia Swych uczniów, wspierał radą, wynajdywał środki materialne na studia wyjazdy. Działalność naukowo-badawcza Profesora \V zakresie etnografii pol- �566 skiej zwróciła się głównie w kierunku sztuki ludowej i niektórych dziedzin kultury materialnej. W zakresie sztuki ludowej Profesor był twórc'1 kierunku emocjonalnego a w Swojej podstawowej pracy na ten tema~, rozpatrując emocje twórców ludowych, zajął się analizą motywów drzewa życia, ptaka i węża. Zwrócenie uwagi na te problemy nie było przypadkowe. Profesor podkreślał często w swych wypowiedziach znaczenie emocji w dziedzinie sztuki, a niejednokrotnie i w Swoich poczynaniach życiowych sam kierował się emocjami. W chwilach szczególnie wielkich doznań w oczach tego silnego, o wybitnie męskim typie człowieka można było nawet czasem zobaczyć łzy wielkich wzruszeń, w swej postawie emocjonalnej przejawiał dużą życzliwość dla ludzi i jak to powiedział nad mogiłą jeden z Jego uczniów - umiał także łatwo przebaczać. W pracach z zakresu kultury materialnej Profesor wskazał nowe drogi dokumentacji. W tym przypadku dokumentację rysunkową jako mogą~ą podlegać wpływom emocjonalnym uważał za niewystarczającą. Mogła ona spełnić zadanie, ale tylko w połączeniu z dokumentacją obiektywną w postaci wszechstronnej fotografii. Całokształt działalności prof. Frankowskiego w zakresie pedagogicznym i naukowym znajdzie pełniejszy wyraz we wspomnieniach osób, które z nim bliżej współpracowały w tym zakresie. Tutaj wspomnę nieco szerzej o Jego osiągnięciach na polu muzeologii, a w której warsztatem pracy było Muzeum £tnograficzne w Warszawie. Powołane w 1888 r. stało się ono stopniowo największym zbiorem zabytków z zakresu polskiej i pozapolskiej kultury ludowej. Brak środków materialnych oraz utrudnienia okupanta były przyczyną, że zbiory te były ustawicznie przerzucane, raz magazynowane raz wystawiane aby wreszcie wejść w skład zbiorów Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Urządzona w paru salach wystawa poza zatłoczeniem, posiadała wszystkie cechy panującej wówczas w wystawnictwie wystawy - panneau, w której nie treść zabytków była głównym celem wystawni czym, lecz dekoracyjność ich ułożenia. Zbiory nie posiadały zaplecza magazynowego ani konserwatorskiego. W takim stanie zbiory te przejął Prof. E. Frankowski obejmując w 1921 r. kierownictwo tej placówki. Dążąc do jej samodzielności zdołał ją wyodrębnić w organiźmie Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Pokonując wiele trudności uzyskał i wybudował nowe dodatkowe pomieszczenia, zorganizował nowoczesne pod względem organizacyjnym magazyny oraL zainstalował urządzenia dla konserwacji zabytków. Najwaźniejszą jednak, a równocześnie najbardziej nowatorską działalnością Profesora było opracowanie koncepcji i urządzenie całkowicie nowej wystawy. Układ jej można określić jako próbę zobrazowania całokształtu kultury ludowej poszczególnych ludów lub grup etnicznych na przełomie XIX i XX wieku przy pomocy monograficzn~'ch ujęć poszczególnych zagadnień kulturowych, jak również wyrażenia wspólzależności kultury 567 ludowej poszczególnych regionów i ludów w jak naj szerszym tego słowa znaczeniu. Wystawa otrzymała problemowy układ wszystkich elementów wystawniczych, którymi były zabytki lub ich modele, objaśnienia lub opracowania graficzne, fotograficzne, pisane i drukowane. Należy zaznaczyć, że pomimo zaprojektowania tak dużych ilości objaśnień i opracowań nie przytłumiły one okazów, które pozostały głównymi i dominującymi elementami, a Wystawa ta pozostała przede wszystkim wystawą zabytków. Dlatego też przy projektowaniu wystawy położono nacisk na układ eksponatów, których pogrupowanie oraz uszeregowanie miało dać z jednej strony monograficzne ujęcie poszczególnych zagadnień z drugiej zaś miało być zasadniczym wątkiem ciągnącym się wzdłuż całej wystawy. Z dawnego układu wedlug regionów pozostawiono jedynie niektóre, a przede wszystkim ubiór, ceramikę, hafty, grafikę ludową i rzeźbę. Ich rozmieszczenie wzdłuż całej wystawy wytyczało geograficzny układ całej wystawy, podkreślany odpowiednimi mapkami umiejscawiającymi zabytki. Tak więc dla oddania charakteru regionalnych grup etnicznych użyto przede wszystkim elementów sztuki ludowej, tej najwyraźniej rzucaj ącej się w oczy przeciętnego widza swoistości regionalnej. Zupełnie inny układ zastosował Profesor przy obrazowaniu kultury materialnej. Aby dać możliwie najpełniejszy obraz poszczególnych zagadnień przedstawił je za pomocą okazów pochodzących z terenu całego obszaru kraju, względnie większej ilości regionów. Okazy dotyczące każdego z tych zagadnień otrzymały układ oparty na kryteriach monogra .. ficznej typologii. Starano się również nawiązać do podobnych syntez tych samych zagadnień na obszarze innych części świata lub innych krajów europejskich. Usiłowano tą drogą podkreślić, iż wszelkie wytwory kulturowe, zarówno materialne jak i z zakresu sztuki mogą być odpowiednio zrozumiałe jedynie w najszerszej skali porównawczej. Ta szeroka myśl wystawnicza stała się ostatecznie oficjalną dewizą wystawy. "Aby zrozumieć i poznać kulturę ludu polskiego należy poznać i zrozumieć kulturę ludów całego świata". Problematyka powiązań kulturowych potraktowana została na wystawie bardzo szeroko i konsekwentnie. Inaczej natomiast przedstawiała się skala czasu. Badania etnograficzne koncentrowały się w tym czasie na ostatnich dziesiątkach lat XIX i początku XX wieku. Nauki historyczne, jakkolwiek zajmowały się w pewnym zakresie historią kultury ludowej ograniczały się w niej głównie do kultury społecznej. Kultura materialna i sztuka ludu polskiego nie były więc w zasadzie badane w tym okresie pod względem historycznym. Tym bardziej przeto trudno było Profesorowi przedstawić je w ujęciu historycznym na wystawie etnograficznej mającej być przecież dydaktyczną i podsumowującą syntez[j. Brak bylo również zabytków pochodzących z dawniejszych czasów. ze- �569 568 branych materiałów ikonograficznych, statystycznych itd. Czas na wystawie tej uwzględniony został w innym aspekcie, a mianowicie w rozwoju form wytworów. Zabytki starano się ułożyć według przypuszczalnego "życia ich formy", jak to nazwał Autor wystawy. W ten sposób skala czasu musiała być potraktowana z konieczności jedynie w sposób względny tak jak względnym mogło być wówczas ustalenie szeregu rozwojowego wytworów jedynie na podstawie zmienności ich formy bez posiadania danych odnośnie treści ich rozwoju stwierdzonego także innego rodzaju badaniami. W podsumowaniu należy podkreślić, że wystawa etnograficzna w ujęciu prof. Frankowskiego była pierwszą w Polsce, która zagadnienie wystawy kultury ludowej, potraktowała w sposób naukowy. Mało tego, piszący to wspomnienie, który zapoznał się w okresie międzywojennym z większością muzeów etnograficznych w Europie Środkowej ma możność oceny, że wystawa ta zarówno pod względem idei jak i układu zajmowała przodujące miejsce w skali europejskiej, łącznie nawet z tak wysoko cenioną wówczas wystawą Museum fur Volkerkunde w Hamburgu opracowaną przez Tileniusa. Nie bez wielkiego wzruszenia wspominam okres, gdy w gronie najbliższych współpracowników Profesora przyczyniałem się do realizacji Jego planów muzealnych. Każdego z Jego cotygodniowych przyjazdów z Poznania, gdzie kierował w tym czasie katedrą na tamtejszym Uniwersytecie, oczekiwaliśi\ly z niecierpliwością. Zjawiał się z masą nowych pomysłów, które z nami omawiał. Każde zetknięcie się z Nim zapoczątkowywało coś nowego a Jego niezwykła indywidualność fascynowała i to zarówno stałych współpracowników, jak i tych, którzy się z Nim dopiero zetknęli. Jakże świeżo mam w pamięci te żywe wykłady i dyskusje przy otwartych szafach muzealnych, gdy odpowiednio dobrany układ, kompozycja i opracowania pisane, rysowane czy fotograficzne miały się ułożyć w odpowiednią treść. Ileż zapału potrafił wzbudzić w nas ten wielki Entuzjasta, a gdy czasem nawet zarys nowego pomysłu wkraczał na drogę fantazji zawsze była ona wizją jakichś nowych, twórczych perspektyw, miała posmak wielkiej przygody. Profesora cechowało wielkie, a nawet jak bym to nazwał, żywiołowe poczucie humoru. Jego niektóre powiedzenia posiadały siłę ciętej, al~ nieszkodliwej satyry. Śmiała krytyka i ironia opatrzona niejednokrotnie zbyt wyrażnym adresem przysparzały Profesorowi wielu niechętnyci:. Odbiło się to na Jego życiu i pracy zawodowej. Wiele musiał wypić goryczy. Wielkich przyjaciół i wielkich wrogów mają jednak tylko wielkie indywidualności a taką był właśnie Profesor Frankowski. Gdy żegnaliśmy Go na cmentarzu powązkowskim - deszczowy, zimny i błotnisty dzień lutowy w niczym nie przypominał kolorytu Jego ukocha- nej Hiszpanii. A tak Jego obraz zawsze nam się stapiał z tym krajem, przesyconym słońcem i pulsującym jakimś osobliwym życiem. Napewno jednak tam nad otwartą mogiłą, wśród żegnających Go osób znaczną większość stanowili ci, którzy przybyli nie jedynie z poczucia obowiązku, lecz głębokiego odczucia, tacy, którym Go zawsze będzie brakowało. Może ich gorące uczucia bodaj w części zastąpiły w ten zimny poranek niedostatek słol1ca dalekiej Hiszpanii. A gdyby Zmarły mógł wówczas o tym wiedzieć, na pewno osłodziłyby także wiele z tej goryczy, której Mu życie nie poskąpiło. Tadeusz WYKAZ 1. Krajobrazy 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. I 1 1 il 9. 10. 11. li 12. 13. 14. 15. Dziekański WAŻNIEJSZYCH PRAC NAUKOWYCH PROF. E. FRANKOWSKlEGO: Wołynia, Ziemia 1913. Jak lud nasz oświetlał chaty, Ziemia 1913. Z Polesia Wołyńskiego, Warszawa 1914. Niedziela palmowa w Kotlinie Sądeckiej, Ziemia 1914. La lucha entre el hombre y los espiritus malos por la posesion de la tierra y su usufructo, BolIetin de la Real Sociedad Espanola de Historia Natural, t. XVI, Madrid 1916. Los signos quemados y esquilados sabre los animales de tiro de la Peninsula Iberica, Memorias de la Real Sociedad Espanola de Historia Natural, N. 5, t. X. Madrid 1916, s. 267-309. As Cangas e jugos portugueses de jungir as bois pelo cachaso, Terra. Portuguesa, N. 2, Lisboa 1916. Hórreos y palafitos de la peninsula Iberica, Iunta para Ampliacion de Estudiose Investigationes Cientificas, Memorias de la comisión de investigationes paleontologicas y prehistoricas, N. 18, Madrid 19113. La necesidades mas urgentes de las ciencias antropologicas en Espana, BolIetin de la Real Sociedad Espanola de Historia Natural, t. XX, Madrid 1920. Sistematizacion de los ritos usados en las ceremonia s populares, Eusko-ikaskuntza Sociedad de Estudios Vascos, San Sebastian 1920. Estelas Discoideas de la Peninsula Iberica, Iunta para Ampliacion de Estudiose Investigationes Cientificas, Memorias de la comision de investigationes, paleontologicas y prehistoricas, N. 25 Madrid 1920. Kwestia agrarna w Hiszpanii w roku 1919, Przegląd Dyplomatyczny R. II, N. 7-8, Lipiec-sierpień 1920, s. 341-350. Ludoznawstwo na wsi, Nauka Polska, t. IV, Warszawa 1922, s. 204-Wycinanki i ich przeobrażenia, Lwów 1924 Zabiegi magiczne przy pożyczaniu, kupnie i sprzedaży u ludu polskiego, Lwów 1925 �570 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28, 29, 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37, 38, 39. 40. 41. 42. 571 Hiszpanka, Naokoło Świata 1925, s. 90-115 Sukmany ludu polskiego, Praca Ręczna nr 2, Warszawa 1928, Sztuka ludu polskiego, Warszawa 1928 Wycinanki ludu polskiego, Warszawa 1928 Malowanki ludu polskiego. Warszawa 1928 Les decouppres de papier, Warszawa 1928 Les peintures decoratives, Warszawa 1928 Kalendarz obrzędowy ludu polskiego, Warszawa 1928 Le Musee ethnographique de Varsovie, Mouseion N. 5, Paryż 1928 L'art populaire en Pologne. Paryż 1928 Praźródła teatru, Sztuka i Praca, Warszawa 1928 Lud polski i jego kultura, Dziesięciolecie Polski Odrodzonej. Warszawa 1928 Sochy, radła, płużyce i pługi w Polsce, Poznań 1929 Analiza formy spinek góralskich, Warszawa 1930 Organizacja Nauki w Hiszpanii, Nauka Polska, t. XIV s. 313-362 Warszawa 1931 La lagenaria vulgaris et son importance pour la culture humaine Paris Institut international d' Anthropologie 1931. Cyganie, Encyklopedia Świat i Zycie, Lwów 1932 Regiony Hiszpanii, Poznań 1933 Sztuka Ludowa, Wiedza o Polsce, t. III, Warszawa 1934 Garncarstwo, Encyklopedia Świat i Zycie, Lwów 1934 Hiszpania, Encyklopedia Świat i Zycie, Lwów 1935 El Arte popular Vasco, Congreso de Estudios Vascos Eusko-ikaskuntza San Sebastian 1935 ' A. Cabaca, Trabalhos de Sociedade Portuguese de Antropologia e Etnologia, Porto 1937 Organizacja nauki i szkół wyższych w ZSRR, Warszawa 1948, ~. H Etnografia radziecka, Lud. T. XXXIX 1949. Etnografia radziecka, "Wieś" N, 26, 1949 Mikołaj Marl' i jego teorie naukowe, Slavia Antiqua, T. II, Poznań 1949 43. Kultura starożytnego Meksyku (wstęp do katalogu wystawy fotografiki meksykańskiej, III Festiwal Plastyków w Sopocie 1950) 44. Zagadnienia metodologii badań nad sztuką ludową, Materiały do Studiów i dyskusji z zakresu teorii i historii sztuki, krytyki artystycznej Oraz metodologii badań nad sztuką, Warszawa 1951 s. 369-382, 45. Hafty kurpiowskie, Polska Sztuka Ludowa, N, 6, Warszawa 1953 46. ZłotoglowiC' kaszubskie, Polska Sztuka Ludowa N. 3, Warszawa 1951, s. 148-161 47. Etnografia w pierwszych dwunastu Lud. T. 41, 1954. s, 831-847. tomach , Encyklopedii Radzieckiej PROF, prof. Dnia 5 maja W i t o 1 dKl DR WITOLD KLINGER 1875-1962 1962 r. zmarł i n g er. po długim i bardzo pracowitym życiu Współpracował on z redakcją "Ludu" w ciągu przeszło pół wieku. Pierwszy bowiem z publikowanych na łamach naszego pisma jego artykuł ukazał się w XV-tym tomie "Ludu" w 1909 1', - ostatni zaś wXL-tyrn tomie w 1960 roku. Redakcji znany był dobrze z kontaktów bezpośrednich. osobistych, a licznym etnografom i wielu członkom Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na pewno z szeregu cennych publikacji, o tematyce wiążącej współczesny folklor. wierzenia i obrzędowość ludową z antycznymi kulturami Grecji i Rzymu. Urodził się 6 pażdziernika 1875 roku w \\'arowcach na podolu. Z odznaczeniem ukończyl w 189,'j roku gimnazjum t~·pu klasycznego \V Niemi- �573 572 rowie pow. Lubaczów (dawne Województwo Lwowskie). Po krótkim pobycie w Petersburgu a następnie w Krakowie, zdecydował się na studia w Kijowie, gdzie w 1897 roku zapisał się na Wydział Historyczno-Filologiczny tamtejszego uniwersytetu. Studiował filologię klasyczną pod kierunkiem znanych filologów J. Kułakowskiego, J. Leziusa i A. Sonny·ego. W 1901 roku zdał z wyróżnieniem egzamin I-go stopnia, otrzymując złoty medal za konkursową rozprawę p.t. Baśniowe wątki w Historii Herodota (Skazocznyje motiwy w istorii Gierodota). W 1903 roku skończył studia jako t. zw. stypendysta profesorski, zdając egzamin magisterski. W roku następnym, nadal jako stypendysta państwowy, został skierowany na dwu- i -półroczne dalsze studia do Monachium, gdzie z kolei pracował pod kierunkiem dwóch innych, znanych filologów: profesorów O. Crusius'a i K. Krumbacher'a. W okresach wakacyjnych dwukrotnie zwiedził Italię. Po powrocie do Kijowa pod koniec 1906 roku stanął jako Polak wobec dużych trudności w uzyskaniu posady w szkolnictwie państwowym Przez następne dwa lata żył zatem z nauczania w szkołach prywatnych .. Jednak w 1908 r. otrzymał jako docent wykłady na Uniwersytecie Kijowskim, a w 1909 r. powołany został na katedrę filologii klasycznej w jednej z nielicznych w owym czasie Wyższej Uczelni dla Kobiet w Kijowie. W dwa lata później, za publiczną obronę rozprawy p.t. Zwierzęta w ludowym zabobonie starożytnym i współczesnym (livotnoje w anticznom uzyskał naukowy stopień uprawniający go do objęcia katedry uniwersyteckiej w zakresie jego specjalności. Niebawem też w 1913 r. wysunięto jego kandydaturę na profesora katedry filologicznej Uniwersytetu Kijowskiego. Względy natury politycznej hamowały jednak faktyczne objęcie przez niego tej katedry przez następne 4 lata. Dopiero w 1917 roku rosyjskie Ministerstwo Oświaty ostatecznie awans ten zatwierdziło. W latach 1914-1917, zachowując wykłady na Uniwersytecie Kijowskim, zajmował także katedrę filologii klasycznej w fundowanym Instytucie Historyczno-Filologicznym w Nieżynie w Gubernii Czer·nichowskiej. W Kijowie prof. Klinger pozostał do 1920 roku. Poza uniwersyteckimi zajęciami prowadził w latach 1917-1920 wykłady w "Polskim Collegium Uniwersyteckim" w Kijowie i! rozwijał swoje zainteresowania etnograficzne, pracując równocześnie w Ukraińskiej Akademii Nauk. Przewodniczył tam sekcji, powołanej do zbierania i publikowania materialów etnograficznych. Z okresu kijowskiego, tj. z lat 1902-1920 pochodzi szereg bardzo o':::Jecnie cennych prac prof. W. Klingera z dziedziny folkloru i etnologii. Próc? wymienionych, jako szczególnie etnografów interesujące należało by przypomnieć: Kamień w praktykach i zabobonach ludowych (1905), AmbrozJa i Styks a woda żywa i martwa (Kraków 1906), Jajko w zabobonie ludowym u nas i w starożytności (Kraków 1909), Do wpływu starożytności n'l jolklor (Lud t. XV, 1909) i Dwie starożytne bajki o orle (Kijów 1912). i sovremiennom sujevierii), W 1920 r. prof. W. Klinger opuścił Lwów, aby w tymże roku objąć, jako profesor zwyczajny, katedrę filologii klasycznej (II) na nowoutworzonym Uniwersytecie Poznańskim. Tu w Poznaniu znalazł szczególnie pomyślne warunki do rozwinięcia szerokiej działalności na ukowo- badawczej, popularyzacyjnej i dydaktycznej. Obok filologii klasycznej na Poznańskim Uniwersytecie wykładał zrazu historię starożytną a także etnologię. Jakkolwiek główne zainteresowania wiodły go przede wszystkim ku zagadnieniom literatury greckiej i rzymskiej, a w szczególności epiki i tragedii greckiej, poezji aleksandryjskiej i rzymskiej itp., to jednak w owym poznańskim okresie (1920-1939) często wracał on do tematyki etnologicznej. Tak np. w 1921 roku zapoczątkował jedno z naj ciekawszych dla folklorysty studiów, zatytułowane: Z motywów wędrownych pochodzenia klasycznego, którego 3 serie ukazały się w latach 1921, 1923 i 1935 w Poznaniu. Ok. 30 innych jego artykułów i rozpraw o treści etnograficznej pochodzi również z tego właśnie okresu. Z najważniejszych trzeba by wymienić: Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia (poznań 1926), Doroczne święta ludowe Europy a tradycja grecko-rzymska (Kraków 1930), Ze starożytnej wiary ludowej (Poznań 1934). Poza pracami naukowymi i dydaktycznymi związanymi z Uniwersytetem prof. W. Klinger brał nadto czynny udział w życiu Polskiego Towarzystwa Filologicznego i Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, gdzie często wygłaszał naukowe referaty. Poza tym chętnie i często udzielał się w akcji odczytów popularno-naukowych zarówno w Poznaniu jak na terenie Poznańskiego Województwa. Od 1922 r. był członkiem-korespondentem, a od 1930 r. członkiem zwyczajnym b. Polskiej Akademii Umiejętności. Działał także poza granicami naszego kraju. W 1929 r. wygłosił cykl wykładów na Słowackim Uniwersytecie w Bratysławie. W 1930 r. w Pradze brał czynny udział w pracach II-go zjazdu filologów klasycznych z krajów słowiańskich. Okres okupacji spędził w Warszawie. Pracował wtedy w Archiwum Głównym. W miarę sił i możliwości brał udział w tajnym nauczaniu w zakresie szkolnictwa średniego w warszawskich dzielnicach Żoliborza, Bielan i Marymontu. W Warszawie przebył okropności powstania 1944 roku. Przeszedł przez obozy Zieleniaku i Pruszkowa, aż wreszcie przedostał się do Krakowa, skąd w jesieni tegoż roku wyjechał na Podhale. Tam doczekał się wyzwolenia kraju. Na Wielkanoc 1945 roku znalazł się znowu w Poznaniu. Straciwszy w czasie okupacji całe mienie a także zebrane przed wojną naukowe materiały przystąpił energicznie i od nowa do pracy naukowej oraz dydaktycznej jako profesor zwyczajny odbudowującego się z gruzów Poznańskiego Uniwersytetu. Mimo podeszłego wieku \V latach 19451962 opublikował jeszcze ok. 40 prac i przyczynków z zakresu filologii klasycznej, niestrudzenie pracując do ostatnich chwil przed śmiercią �575 574 W latach 1946-·HJ47 wygłosił cykl wykładów z filologii klasycznej w Brnie :\Torawskim i w Czeskiej Pradze. W okresie 194.5-1960 kształcił intensywnie nową i dość liczną kadrę filologów klasycznych. Na szczególną uwagę zasługuje wzorowy przekład: "Historii" Ksenofonta, jakiego dokonał w latach ostatnich, a także znajdujący się obecnie w druku przekład "Listów" cesarza Juliana. Z prac etnograficznych bardzo cenna jest znana etnografom jego rozprawa pt. Wschodnio-europejskie rusałki i pokrewne postaci demonologii ludou:ej a tradycja grecko-rzymska opublikowana w tomie II-im "Prac Etnologicznych" PTL w 1949 r. Uzupełnieniem tej rozprawy Jest przyczynek o podobnym tytule, zamieszczony w 45-tym tomie "Ludu" w 1960 roku. Była to prawdopodobnie ostatnia z prac etnograficznych prof. W. Klingera opublikowana jeszcze za jego życia. W okresie stalinowskim 28 lutego 1951 r. przeniesiono go w stan spoczynku. Jednak uchwałą Senatu Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu z dnia 11 lutego 1957 r. reaktywowano go na dawne stanowisko profesora, z uwagi na niez.wykłe wartości naukowe i wychowawcze jakie reprezentował. Ostateczne jego odejście z katedry, która mu tyle zawdzięcza, przypadło dopiero na wrzesień 1960 roku. Prof. Klinger liczyŁ wtedy 85 lat. Mimo tak podeszłego wieku i mimo doznania amputacji ręki do końca życia z pasją pracował. W mieszkaniu prywatnym przyjmował nadal swoich wychowanków, miewał dla nich wykłady, seminaria i konsultacje. Otoczony powszechną czcią a także ogromnym przywiązaniem ze strony uczniów i wychowanków, pracowicie dokonywał ostatnich dni swego długiego życia. Był człowiekiem nieskazitelnego charakteru, nie zwykłej na codzie!'l dobroci. Życzliwy dla każdego, ktokolwiek o jakąkolwiek pomoc czy radę do niego się zwracał. Zaskarbi! sobie cześć i szacunek w kręgu osób, które z nim się kiedykolwiek zetknęły. Za wielki niecodzienny wkład jego do nauki polskiej Władze Państwowe odznaczyły go Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Za niezwykłe zalety charakteru pozostanie na długo w pamięci tych, którzy go znali. Do prac i rozpraw które pozostawił, często będzie jeszcze sięgać niejedno pokolenie polskich etnografów. Zasługą zmarłego prof. Witolda Klingera dla etnografii polskiej szczególnie cenną jest m. in. to, że wykazał on na konkretnych materiałach, jak bardzo świat antycznych kultur wpłynął na ukształtowanie się naszej tradycyjnej kultury chłopskiej. W etnologicznej literaturze polskiej on pierwszy wskazał na spory szereg składników podstawowych naszego ludowego kalendarza obrzędowego, które wywodzą się bezpośrednio z wzorów greckich, i które na nasz obszar przeniknęły prawdopodobnie już w przedchrześcijańskim okresie Polski. Wagę tych stwierdzeó podnosi obecnie fakt, że nowsze badania historyczno-kulturowe, podobnie jak i archeologiczne, wykazują w sposób wątpliwości nie budzący, że kul· turowe kontakty południowej części Polski z cywilizacją grecką i rzymską były bliższe, bogatsze i dawniejsze niż to zrazu przypuszczano. Nic.! mniejszą wagę mają także wyniki jego studiów nad wpływami póżnorzymskich wzorów na obrzędowość chrześcijańską. Kościelna obrzędowość chrześcijańska wchłonęła znaczną ilość składników obrzędowości pogańskiej przedchrześcijańskiego Rzymu. Wczesnośredniowieczna ekspansja chrześcijaństwa na obszary Europy Środkowej i Północnej stała się czynnikiem ciągłości kulturowej wiążącym bardzo silnie świat kultur śródziemnomorskich ze światem ludowych kultur nowoczesnych tych regionów Europy. Na przypomnienie zasługuje także jeszcze jedno z jego stwierdzeń, które w nowszych badaniach jest podejmowane i rozszerzane. W studiach nad wędrówkami niektórych folklorystycznych motywów pochodzenia klasycznego prof. Klinger niejednokrotnie wskazywał na fakt, że istnieje niemało elementów kulturowych, dla których granice etniczne w ich ekspansji nie stanowią przestrzennej przeszkody. W rezultacie powstają szerokie geograficzno-kulturowe zasięgi, łatwo i daleko przekraczające etnograficzne granice macierzystego obszaru historyczno-kulturowego. Etnologiczne studia zmarłego prof. Witolda K l i n g e r a wniosły do etnografii polskiej sporo wniosków odkrywczych i myśli twórczych. Śmierć, która zamknęła żywot tego odkrywczego badacza, pracowitego, rzetelnego, a równocześnie tak nieprzeciętnie dobrego i zacnego człowieka, napełnia nas uzasadnionym żalem. T. Wróblewski prac prof. dra 1. Skazocznyje 2. Ambrozia BIBLIOGRAFIA K l i n g e r a z dziedziny Witolda motiwy i żiwaja w istorii Gerodota, woda, Kijów Kijów "Amor 4. Do sporu o folklor (między Kawczyńskim XVIII, 1904, s. 25-35; 57-69. 7. Do historii jednej i zabobonach formuły poetyckiej, "Philologus" 1902, s. 1-228. Psyche", "Wisła" a Porębowiczem), ludowych, 6. Recenzja książki E. Aniczkowa "Wiesienniaja i u Sławian", "Wisła" XIX, 1905, s. 480-489. 8. Zur Marchenkunde, i etnologii: 1904, s. 1-24. 3. Recenzja pracy M. Kawczyńskiego 1903, s. 370--378. 5. Kamień w praktykach s. 473--478. folkloru "Wisła" pieśnia 1907, s. 179-182. "Wisła" XIX, na "Eos" XI, 1905, s. 15-18 LXVI, XVII, 1905, Zapadic �577 576 9. Ambrozja Styks a woda żywa i martwa, studium równawcze, "Rozprawy Wydz. Filologicznego Krak. jętności", t. XLI, s. 1-68, Kraków 1906. 10. Jajko w zabobonie ludowym s. 1-30, Kraków 1909. u nas i w starożytności, 11. Ziwotnoje s. 1-336. sowremiennom w anticznom 12. Do wpływu starożytności s. 20-35; 188-199. 13. Dwie anticznyja skazki (klasycznej) 14. Z motywów wędrownych pochodzenia 1921, s. 1--60. (Prace naukowe Uniw. nr. 5). tamże sujewierii, na folklor, ob orle, Kijów mitologiczno-poAkademii Umiet. XLV, Kijów "Lud", 1911, t. XV, 1909, o pochodzeniu kobiety, 17. Le pain de sante des Grecs 1925, t. XXVII, s. 125-134. et 20. L'iresions t. XXIX, jambu grecque et s. 157-174. 21. Obrzędowość 22. Wielkanoc nr. 154. ludowego ludowa ses Zapust, w wierze t. XXI, 1922, s. 209-214. ses transfomations 23. Św. Jerzy w wierze 1926, nr 189 i 191. Poznań moderns, "Eos" Poznański", i obrzędowości 26. Wniebowzięcie Najśw. Panny w wierze rier Poznański", 1926, nr 370. 27. Uroczystość rzędowości Wszystkich ludowej, 28. Drzewko wigilijne Codzienny" z dnia Świętych "Czas" z dnia i Dnia Poznański", "Kurier ludowej, ludowej, "Ilustr. Kurier Zadusznego w wierze i obrzędowości 21 grudnia 1926. 192G, ludowej, "Sprawozdania 31. Św. Andrzej i Katarzyna w wierze i obrzędowości Kurier Codzienny", 1929, nr 321 z d. 21 listopada. 32. Doroczne święta ludowe Europy 1930, s. 1-110. (Biblioteka Ludu Najświętszej Codzienny", 37. Baśń w tragedii ludowej, Eurypidesa "lon". 38. Gromniczna, czyli Oczyszczenie i obrzędowości ludowej, "Ilustr. tego 1936. "Ilustr. Kraków współczesnych, "SprawoKraków 1932, grudzień "Ilustrowany Kurier Marii Panny w obrzędowości 1933, nr 86 z d. 27 marca. 36. Ze starożytnej wiary ludowej, Poznań Filolog. Poznańskiego Tow. Przyj. Nauk, Co- ludowej, 1934, s. 1-43. (Prace t. VII, zeszyt 2). "Eos", CoPol- a tradycja grecko-rzymska, słowiańskiego, nr 2). Symplegady a ruchome góry baśni Polskiej Akademii Umiejętności", 35. Zwiastowanie "Ilustr. Kurier Kurier Kom. 1935, s. 285~290. Naj świętszej Marii Kurier Codzienny", 39. Psiogłowcy w tradycji starożytnej i pozmeJszej, skiej Akademii Umiejętności" nr 9, s. 230-233. Panny w wierze nr 34 z d. 3 lu- "Sprawozdania Pol- 40. Greckie podania o Braminach Indii i ich późniejsze przeobrażenia "Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności, 1937, nr 1. 1926, Poznański", "Kurier i obrzędowości 1 listopada "Eos", 1926, nr 154. "Kurier ludowej, i obrzędowości (Wy- 1925, s. 1-25. posterieures, ludowej, i obrzędowości 24. Zielone Święta w wierze ski", 1926, nr 223. 25. Św. Jan w wierze 1926, nr 158. "Kurier 30. Św. Marcin w wierze i obrzędowości skiej Akademii Umiej.", 1928, nr 10. 34. Z dziejów obrzędowości Bożego Narodzenia, dzienny", 1932, nr 357, z d. 23 grudnia. transformations i obrzędowości ,,Ilustr. klasycznego, Seria I, Poznań Poznańskiego, sekcja human. "Lud", w Grecji, ludowej, 1912, s. 1-24. 18. Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia, Poznań 1926, s. 1-90. kłady Powszechne Uniw. Poznańskiego, nr 12-13). 19. Z dziejów obrzędowości 33. Greckie zdania s. 3-5. 15. Z motywów wędrownych pochodzenia klasycznego, Seria II, Poznal'! 1923, s. 1-45. (Prace Kom. Przyj. Nauk w Poznaniu, t. II, nr. 3). 16. Do legendy 29. Św. Mikołaj w wierze dzienny", 1926, nr 335. Poznań- Codzienny", ludowej, "Ku- w wierze i ob- 41. Wielkanoc Rachmanów (Rachmańskij dzienny", 1939, nr 99 z d. 9 kwietnia. 42. Nowogreckie pomniki przekleństwa klasyczny", 1939, t. IV, s. 717-726. Wełykdeń), i tradycja "Ilustr. starożytna, Kurier Co- "Przegląd 43. Z motywów wędrownych pochodzenia klasycznego, seria 3, Poznań 1935, s. 1-45. (Prace Kom. Filolog. P. T. P. N., t. VII, zeszyt 5). 44. Wschodnio-europejskie rusałki wej a tradycja grecko-rzymska, Kraków 1949. 45. Jeszcze o rusałkach leżności od tradycji s. 307-314. i pokrewne postaci demonologii ludo"Prace Etnologiczne", t. II, Lublin- i pokrewnych postaciach grecko-rzymskiej "Lud", demonicznych i ich zat. XLV, Wrocław 1961), 1926. ludowej, "Ilustr. Kurier Lud, l. XLVIII 37 �578 579 PROFESOR JANUSZ ŚWIEZy Dnia 9 października 1962 r. radio, telewizja i prasa doniosły o bolesnej straciJe Janusza Ś w i e ż e g o, prezesa Lubelskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, artysty malarza, pedagoga, ludoznawcy i regionalisty lubelskiego, zmarłego w Lublinie w wieku lat 78. Prof. Świeży, urodzony 3 paźdz. 1884 r. w Horyńcu, woj. lwowskiego, nie używał nadanych mu imion Jana-Franciszka - znany jest pod imieniem Janusza. Nauki w średnich szkołach zawodowych pobierał we Lwowie. Wyższe studia artystyczne ukończył w r. 1911 w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, pod kierunkiem Unierzyckiego i Weissa. Następnie samodzielnie pracował artystycznie na Huculszczyźnie. podczas pierwszej wojny światowej, powołany do austriackiej służby wojskowej, znalazł się w Lublinie i tu pracował w wojskowym zakładzie litograficznym. Z uzyskaniem niepodległości przeniesiono Janusza Świeżego na kierownicze stanowisko do zakładów litograficznych MSW w Warszawie. Zwolniony na własną prośbę, oddał się pracy pedagogicznej i jej był wierny do końca życia. Został profesorem rysunku w średnich szkołach ogólno- kształcących i zawodowych początkowo w Mińsku, Sosnowcu, następnie w Krasnymstawie, a od roku 1923 w Lublinie. Tu osiadł na stałe, wrósł w lubelskie środowisko, przeplatając pracę zawodową intensywną działalnością społeczno-regionalną. Po drugiej wojnie światowej został mianowany dyrektorem Liceum Sztuk Plastycznych w Nałęczowie, następnie wizytatorem szkół zawodowych Kuratorium Szkolnego. Ostatnio był wykładowcą na lubelskich uniwersytetach UMCS i KUL. Za swoją pracę prof. Świeży uzyskał odznaczenia i nagrody. W roku 1955 otrzymał Złoty Krzyż Zasługi, nagrodę m. Lublina w 1958 r., nagrodę wojewódzką w 1961 r., a podczas jubileuszu 40-lecia pracy w 1958 r.nagrodę Ministra Kultury i Sztuki. Zainteresowania, zamiłowania i pasje, jak i osiągnięcia twórcze koncentrowały się u prof. Świeżego w kilku kierunkach, głównie w artystycznym, pedagogicznym i etnograficznym. One zadecydowały o jego powodzeniu życiowym jako człowieka, artysty, pedagoga i pracownika naukowego. Podczas studiów w Krakowie żył on legendą Wyspiańskiego i wsi podkrakowskiej "bajecznie kolorowej", przypatrywał się działalności "Polskiej Sztuki Stosowanej" i Muzeum Przemysłowego. Młody artysta, zamiast podbijać świat swym malarstwem, decyduje się startować na polu przemysłu ludowego. Krótkotrwały pobyt na Huculszczyźnie wyrabia w nim żyłkę ludoznawczą i poczucie wartości sztuki ludowej. Później na terenie lubelskim, już jako pedagog w gimnazjum krasnystawskim, na lekcjach rysunku potrafił u młodzieży wykrzesać zdolności zdobnicze, drogą nauczania opartego o motywy zaczerpnięte z miejscowej twórczości ludowej, (zob. "Kształt i Barwa", Lwów 1924). Wyniki ogłosił na Międzynarodowej Wystawie Rysunków i Sztuki Dekoracyjnej w Pradze w 1928 r. Zainteresowania ludową kulturą prof. Świeży rozwinął na terenie Lubelszczyzny, przede wszystkim w powiązaniu z pracą społeczną w Lubelskim Związku Teatrów i Chórów Ludowych. Instytucja ta spod znaku J. Cierniaka żywo propagowała folklor w zastosowaniu do inscenizacyj. Powołano do życia zdramatyzowane "Wesele lubelskie", którego współtwórcą w zakresie kostiumologii łudowej był Profesor. Właśnie w tym czasie jest on odkrywcą stroju ludowego krzczonowskiego i świdnickiego spod Lublina, który zaadoptował do celów scenicznych. Sława "Wesela lubelskiego" w kraju i zagranicą spopularyzowała te stroje. Podobnie lansuje stroje ludowe i w imprezach widowiskowo-masowych. Bliższe zainteresowania regionalnym strojem ludowym skierowują prof. Świeżego na drogę poważnych penetracji terenowych. W okresie lubelskim potrafił przeszperać niemal całe województwo, odkrywając i rekonstruując szereg odmian regionalnego stroju i odzieży, zwłaszcza z południowych powiatów i pasa nadbużnego. Z tego zakresu zasługi �581 580 prof. Świeżego są dużej wagi. Podobnie zasłużył się jako badacz lubelskiej sztuki ludowej, głównie w dziedzinie rzeżby. Dzięki niemu słynna biłgorajska, zabytkowa rzeżba ludowa z grubsza przestała być anonimową i zyskała metryki autorstwa i proweniencji. Z licznych podróży terenowych zmarły Profesor zgromadził obszerne i wartościowe archi·· wum fotograficzne i bogate notaty. Równolegle z terenowymi badaniami wyniki swoich poszukiwań prof. Świeży utrwalił w osobnych wydawnictwach i w szeregu artykułów, głównie o charakterze monograficznym. Pisał również artykuły publicystyczne. Walczył piórem o zachowanie czystości stroj u ludowego, jego autentyczności w imprezach scenicznych i w widowiskach masowych. Planował dalszy szereg zamierzeń badawczych i publikacyjnych, których już nie zdążył zrealizować. Bibliografię jego prac opublikował .J. Optolowicz w tomie XVIII "Prac i materiałów etnograficznych" PTL. Profesor Świeży pracował Vi szeregu instytucji. Poza wymienionym Związkiem Teatrów i Chórów Ludowych, był członkiem w przedwojennym Towarzystwie Przyjaciół Nauk w Lublinie, członkiem Związku Polskich Artystów Plastyków. Współpracował żywo i z pożytkiem z Muzeum w Lublinie, bądż jako doradca w zakresie stroju ludowego i sztuki ludowej, bądż jako współorganizator niektórych wystaw specjalnych. Następnie był przewodniczącym Wojewódzkiej Rady Kultury i Sztuki, sekretarzem Rady Nadzorczej Towarzystwa Przemysłu Ludowego, doradce! fachowym w zakresie stroju ludowego CPLiA w Lublinie i doradcą w Lubelskim zespole Pieśni i Tańca, zespołu artystycznego "Mazowsze" oraz szeregu innych instytucji społecznych. A przede wszystkim był bar· dzo czynnym członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, początkowo jako wiceprezes, a póżniej jako prezes Lubelskiego Oddziału. Zmarły profesor był przede wszystkim artystą i ludoznawcą o nieprzeciętnych walorach, mocno związany z Lubelszczyzną. I tu mieszczą się .Jego największe zasługi. Wysublimowane zdolności i zamiłowania skierowały go na szczęśliwą drogę sztuki ludowej i kostiumologii. Był sporej miary odkrywcą z tych zakresów . .Jako artysta umiał z nich wydobyć swoiste piękno i wartości społeczne. W tym działaniu miał poprzedników, jednak swoimi osiągnięciami potrafił rozszerzyć szacunek dla lubelskiej sztuki ludowej i podnieść ją do wyższej rangi społecznej, artystycznej i naukowej . .Jako człowiek i jako twórca .Janusz Świeży był niezwykle popularny na terenie lubelskim i daleko poza jego granicami. Czemu zuwdzięczal swoją popularność? Głównie pracowitości, żywotności i rucWiwości, czynnemu i aktywnemu życiu, umiejętności realizowania zamierzeIi. sięganiu swoimi planami daleko naprzód. Był szczęśliwy w wyborze pracy. Stała ochota do działania wytworzyła szerokie społeczne zapotrzebowanie Jego osoby i pracy. Był wszędzie - wśród ludzi sztuki, nauki oświaty i kultury. Działał, pisał, wykładał, tworzył. Zasięg Jego pracy wykraczał daleko poza ramy Lublina. Opinia publiczna widziała Go popularnym wśród profesjonistów jak i wśród ludzi dnia codziennego. Zawdzięczał to także zaletom swego charakteru. Miał pogodne usposobienie, życzliwość dla ludzi i umiał być ich przyjacielem. Ciężko myśleć o stracie profesora Janusza Świeżego. Henryk .JAN ALEKSANDER ZAREMBA Zwolakiewicz (JAZ) Jana Aleksandra Zarembę poznałem w warunkach szczególnych. Było to przedwiośnie 1945. Bardzo wczesne przedwiośnie. Biegaliśmy po dymiących zgliszczach, odszukiwaliśmy krewnych i przyjaciół, nasłuchiwaliśmy huku dział, spoglądając niepewnie na nonszalancko zachowujących się żołnierzy radzieckich, którzy z rękami w kieszeniach wychodzili ze swoich katiusz, pytali "Germańcy byli" lub "W Berlin daleko?", leniwie zdejmowali z ramion pepesze i szli do wskazanych miejsc, wypędzali kryjących się tu i ówdzie żołnierzy Wehrmachtu filozoficznym pokrzykiwaniem "Wyłaź, wyłaź, bratku, i tak życia nie przeżyjesz". Śmielsi szli na Święty Krzyż, o którym szeptano straszliwe historie jeszcze przed dwoma, trzema tygodniami. Że niezliczone masy ludzkie giną z głodu, że na bramie więzienia SS-mani wypisali ostrzeżenie: Kanibalismus ist streng verboten. I tam, na Św. Krzyżu wśród chodzących widm i szkiele .. tów spotkałem Zarembę. Uwijał się między ludźmi, coś doradzał, coś organizował, troszczył się o byłych jeńców, więźniów, o strawę dla nich, ale i o pamiątki, o kenserwację zabytków. Wśród tlejących ruin, straszliwego zgiełku, wśród powszechnego zamieszania, przygnębienia, sceptycyzmu i wiwatów, tłumaczył schrypniętym głosem: - Trzeba natychmiast przystąpić do zabezpieczenia bibliotek, pamiątek, zabytków. Aha, musimy zorganizować szkoły artystyczne. Przyjrzałem mu się uważnie. Może to jeden z tych, którym Niemcy grozili śmiercią za kannibalizm? - Mówię przytomnie, panie. Ktoś musi pomyśleć o tym, żeby nie było więcej Janków Muzykantów, rozumie pan? Widział pan tłumy chłopców i dziewcząt wałęsających się po miastach i wsiach? Właśnie. Trzeba natychmiast ogłosić zapisy. - Tak bez zezwolenia władzy? Skinął lekceważąco ręką i zniknął za murem klasztornym. Po kilku tygodniach spotkałem go w Kielcach. Był już człowiekiem niezbędnym. Doradzał ówczesnemu wojewodzie, gdzie, co i jak należy powołać do życia. Skrzykiwał plastyków, działaczy, poetów, muzyków, rzeźbiarzy ludowych, wyszukał skądsiś kilka starych kobiet wiejskich, którym kazał uczy;: �582 w okolicznych wsiach tańców ludowych, urządził stołówkę dla przejeżdżających przez Kielce artystów, namawiał ich, aby pozostali w mieście. Przycupnijcie na kilka miesięcy. Gdzie wam teraz będzie lepiej. Nie mówię, że na zawsze, ale bodaj na rok, dwa. Zataczał szeroko ręką: - Tu są wszędzie tradycje, najpiękniejsze, najbogatsze. Nagłowice, Czarnolas, Niegosławice, żyją ludzie, którzy przechowują pamiątki po ks. Ściegiennym. Mówię wam: kolosalne możliwości. Niektórzy istotnie zostawali, inni słuchali z uśmiechem i uciekali na zachód, na północ, byle dalej. Na "dezerterów" spoglądał pobłaźliwie. Uciekajcie. Ja zostanę. I został rzeczywiście. Pełnił różne funkcje. Był nauczycielem szkoły rzemiósł artystycznych, wizytatorem szkół artystycznych, Prezesem Związku Plastyków, wykładowcą na setkach kursów organizowanych przez TWP, Wydział Kultury, WDK, partie polityczne, związki. Był opiekunem żywiołowego ruchu amatorskiego, doradcą do spraw kultury ludowej, znał się znakomicie na strojach ludowych, na pieśniach, odróżniał bezbłędnie falsyfikaty, organizował zespoły muzyki ludowej, zbierał zapaski i ceramikę, wędrował po wsiach i miasteczkach Kielecczyzny, wyłuskiwał ludzi zapomnianych, opiekował się utalentowaną młodzieżą chłopską, w szczególności zaś niezapomnianym Pastuszkiewiezem z którym zaprzyjażnił się i utrzymywał do końca życia zażyłe stosunki. Bez przesady wolno stwierdzić, że Iłża, ceramika iłżecka i wszystko to, co w Iłży powstało i rozwija się dotychczas jest wyłączną zasługą Zaremby, który tak długo jeżdził do Warszawy, molestował w wydziałach i referatach, aż znalazł ludzi przychylnych, gotowych poprzeć koncepcję rozbudowy spółdzielni artystyczno-ceramicznej w Iłży. Był publicystą. Do kieleckiego "Słowa Ludu", do wielu innych pism stołecznych i prowincjonalnych napisał setki artykułów, felietonów, esejów. Pisał z pasją, gorąco, artykuły jego wywoływały z reguły zastrzeżenia wśród oportunistów (gdzie ieh nie ma?), niechęć ze strony wrogów (któż z nas ieh nie zna?) i oklaski wśród przyjaciół. Tych miał najwięcej. Jego kryptonim JAZ był w latach szczególnie trudnych symbolem odwagi, bezkompromisowości, niekiedy kto wie, czy nie było w tym odrobiny prawdy - szlachetnej Don Kichoterii. Mówili o nim w kawiarni u nieboszczyka Smolińskiego: "Bayard sans peur ni reproche". Może z nutką 'l:łośliwości, a może z zawiścią, że ni rodzime, ni obce kulty, ani rozliczne "akcje po liniach", które zniechęcały wielu działaczy, Jego nie złamały. Był w owych trudnych latach czołowym wykładowcą Uniwersytetu Ludowego w Pawłowicach, a później w Rożniey. Nie była to wówczas placówka uprzywilejowana, a wykładowca z nią współpracujący z pew- 583 nosclą nie uchodził za persona grata. Kiedy go o tym uprzedziłem, machnął, jak zwykle lekceważąco ręką. Nigdy nie upominał się o honorarium. _. l\facie, to sami mi zapłacicie. Wykładał świetnie. Wykład był zawsze starannie przygotowany, trafiał do rozumu i serc młodzieży wiejskiej. Rzecz szczególna. Wiedzieliśmy przecież, że pochodził z Podhala, sam mawialosobie, że jest góralem, a przecież mówił o regionie świętokrzyskim tak, jak by się tu właśnie urodził, tu spędził najpiękniejsze lata. Organizował z młodzieżą wyprawy szlakiem Żeromskiego, zachęcał ją do turystyki, zbierał deklaracje do różnych organizacj i społecznych, gorąco zachęcał do pisania kronik wiejskich. - "Na waszych oczach dzieją się wiełkie rzeczy, ba, sami tworzycie historię, nie wolno dopuścić, by ją ktoś inny zamiast was pisał. Piszcie pamiętniki, kroniki, notujcie na gorąco wszystko, co widzicie dookoła". Zdolniejszych otaczał ojcowską opieką. Nie dowierzał sobie i lokalnym wielkościom. Woził utalentowanych chłopców do Kra.kowa, do Łodzi, do wybitnych profesorów, pytał o zdanie i, jeśli ktoś autorytatywny rozstrzygał jego wątpliwości, sam załatwiał sprawę stypendium, mieszkania "z wiktem i opierunkiem". Robił to tak dyskretnie, iż do dziś jeszcze niektórzy absolwenci szkół muzycznych czy plastycznych ani się domyślają, komu zawdzięczają tę niezawodną, subtelną opiekę. Byli jednak i tacy, którzy unikali go, bali się jego języka, dowcipnych porównań, zgryżliwych aluzji. Zagadnąłem go kiedyś o te sprawy w jego skromnym mieszkaniu w Kielcach. Mruknął coś, a po chwili: - Pamięta pan Cyrana, poczciwego Cyrana de Bergerac? Tak? I jego słowa? "Podłostki, łajdactwa, kłamstwa? Wiem, że padnę w końcu ich ofiarą. Nie szkodzi. Walczę, walczę i walczyć będę do końca". Istotnie nie ulegał. Podziwialiśmy skąd czerpie siły. Był zawsze szczupły, nie rzadko spotykało się go "na trasie" z gorączkowo pałającymi oczami. Chory pan? Przejdzie. Rzeczywiście przechodziło. Spotkałem go na przystanku autobusowym w Kielcach na dwa dni przed koń c e m. Studiował pilnie nowy rozkład jazdy. - Dokąd pan? - Do Iłży. Wyjątkowo ważna sprawa. Niech pan poczeka, opowiem panu, sam pan oceni. Muszę tam być koniecznie. Ach. panie kochany ... Nie słuchałem. Byłem nadto pochłonięty własnymi sprawami. I nigdy już chyba sobie nie przebaczę, że nie dowiedziałem się o jakie to ważne sprawy Mu chodziło. W dwa dni bowiem później podano mi lakoniczną wiadomość telefonicznie: - Zaremba zmarł nagle. W Iłży. Tak. Na posterunku. Nie tak dawno pisałem wspomnienie o wielkim człowieku, któremu nie malo zawdzięczam: o Leonie Kruczkowskim. Redakcja otrzymała list od bardzo skromnej czytelniczki. Z podziękowaniem. Że wspomnienie �585 584 ukazało Kruczkowskiego nie jako Wielkiego Pisarza, Dramaturga, Działacza, lecz Człowieka. - Bardzo sobie ten list cenię. Chciałem właśnie i o Zarembie, jednym z naj ciekawszych ludzi, jakich znałem na dalekim zapleczu, ciężko pracującym, borykającym się z życiem ale nie zagubionym. Na zjeździe Towarzystwa Ludoznawczego w Szczecinie powiedział mi dosłownie: - Jakie to szczęście, że pozostałem w Kielecczyźnie, że związałem się z wielką rodziną etnografów. Mówię panu: rozmawia pan z człowiekiem, który nie żałuje życia. Nie zmarnowałem go. A pan, jak sądzi? Sądzę, drogi, najlepszy panie Janie-Aleksandrze, że zostawił pan piękną spuściznę. Nie, nie zapomnimy pana. Na pewno. Waldemar Babinicz SPRA WOZDANIE Z MIĘDZYNARODOWEJ KONFERENCJI POMORZOZNAWCZEJ 2. T. L. W SZCZECINIE. Jeszcze na XXXIV Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie został przedyskutowany plan pracy związany z uczczeniem tysiąclecia pal1stwa polskiego, czyli t. zw. Milenium, do którego m. in. włączono inicjatywę Zarządu Oddziału P. T. L. w Szczecinie - równoczesnego włączenia uroczystości XV -lecia powrotu Pomorza do Macierzy, a także LXV -lecia Towarzystwa. Tak liczne rocznice przypadające w 1960 r. wymagały rzecz jasna, pieczołowitego i starannego przygotowania, zwłaszcza z uwagi na wniosek Oddziału Szczecińskiego, który pragnął nadać Walnemu Zgromadzeniu i Międzynarodowej Sesji Pomorzoznawczej odpowiednią oprawę. Powołano więc specjalny Komitet Organizacyjny w skład którego weszli reprezentanci Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Instytutu Zachodniego, Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich, a także reprezentanci WRN Szczecina i Koszalina. Juź w marcu 1960 r. odbyła się w Szczecinie specjalna Konferencja, której zadaniem było przedyskutowanie programu naukowego oraz ustalenie zakresu działania. Za zgodą Wydziału I P AN powołano Komitet Honorowy w osobach: Włodzimierz An ton iew icz Członek Polskiej Akademii Nauk, Leon B a b i ń s k i - Prezes Szczecińskiego Towarzystwa Naukowego, Jan C z e k a n o w s k i - Członek Polskiej Akademii Nauk, Kazimierz Dob r ow ol sk i Profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, Witold D o r o s z e w s 1;: i Członek Polskiej Akademii Nauk, Tadeusz G a l i ń s k i - Minister Kultury i Sztuki, Witold H e n s e l - Dyrektor Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, Stefan Ignar Wicepremier, Jan I z y d o r c z y k Poseł na Sejm PRL, Rada Naczelna TRZZ, Henryk J a b ł o ń s k i - Sekretarz Naukowy Pol- skiej Akademii Nauk, Józef K o s t r z e w s k i - Członek Polskiej Akademii Nauk, Tadeusz Kot ar b iń sk i Prezes Polskiej Akademii Nauk, Julian Kr zyżan owsk i Członek Polskiej Akademii Nauk, Stanisław K u l c z y ń s k i - Zastępca Przewodniczącego Rady Państwa, Kazimierz M a j e w s k i - Członek Polskiej Akademii Nauk, Włodzimierz M i g o ń - Przewodniczący Prezydium WRN Szczecin, Zenon N o w a k Wicepremier, Przewodniczący Rządowej Komisji Ziem Zachodnich, Tadeusz L e h r - S p ł a w i ń s k i - Członek Polskiej Akademii Nauk, Jan Szcze p a ń sk i Poseł na Sejm PRL, Profesor Uniwersytetu Łódzkiego, Zdzisław T o m a l a - Przewodniczący Prezydium WRN Koszalin, Wacław T u ł o d z i e c k i - Minister Oświaty, Kazimierz T y m i e n i e ck i - Członek Polskiej Akademii Nauk, Stefan Z ó ł k i e w s k i - Sekretarz L Wydziału Nauk Społecznych Polskiej Akademii Nauk, oraz Komisję Naukowo-Programową w osobach: Prof. dr Józef G a je k - Przewodniczący, Prof. dr Jan C z e k a n o w s k i Zastępca Przewodniczącego, Prof. dr Gerard Labuda Zastępca Przewodniczącego, Prof. dr Włodzimierz A n t o n i e w i c z - Członek Prezydium, Przedstawiciele Sekretariatu Stanu do Spraw Szkolnictwa Wyższego Niemieckiej Republiki Demokratycznej Prof. dr Gunther Heidor n Prorektor Uniwersytetu im. Ernst-Moritz-Arndt'a, Dr Johannes K a l i s c h - Uniwersytet im. Karola Marksa, Prof. dr Witold H e n s e l - Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, Prof. dr Stanisław S c h wan n Szczecińskie Towarzystwo Naukowe, Dr Jan G u r anowsk i Rada Naczelna Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich, Mgr Stanisław B a d oń Oddział Zachodnio-Pomorski P. T. L. oraz Mgr Zenon J a n k o w s k i -- Sekretarz Prezydium. Ponieważ program Sesji Naukowej objął szereg dyscyplin przeto powołano osobne Prezydia Sekcyj, a mianowicie: Sek cj a e t n o g r a f i c z n a: Prof. dr Kazimiera Zawistowicz A d a m s k a - Przewodniczący, Prof. dr Józef B u r s z t a - Zastępca, Prof. dr Maria Znamiewowska - P r u f f e r o w a Zastępca, Prof dr Tadeusz S e we r y n - Zastępca, Dr Tadeusz W rób l e w s k i Se·· kretarz, S e k c j a a n t r o p o log i c z n o - a r c h e o log i c z n a: Prof dr Jó·· zef K o s t r z e w s k i - Przewodniczący, Prof. dr Konrad Ja ż d ż e ws k i - Zastępca, Prof dr Adam Wan k e - Zastępca, Prof. dr Franciszek Wok r o j Zastępca, Mgr Władysław F il ip ow ia k Sekretarz, S e k c j a H i s t o r y c z n a: Prof. dr Alfred W i e lop o l s k i Przewodniczący, Prof. dr Andrzej B u k o w s k i - Zastępca, Dr Henryk Lesiński Zastępca, Prof. dr Przemysław Małek Zastępca, Mgr Bogdan D o p i e r a ł a - Sekretarz, �587 586 Sekcja Językoznawstwa i Folklorystyczna: Prof. dr Julian K r z y ż a n o w s k i - Przewodniczący, Prof. dr Witold D or oszew sk i Zastępca, Prof. dr Władysław Kur a s z k i e w i c z _. Zastępca, Prof. dr Zdzisław St ieber Zastępca, Doc. Marian S ob i e s k i - Sekretarz, Sek cj a S o c j o log i c z n o - D e m o g r a f i c z n a: Prof. dr Tadeusz S z c z u r k i e w i c z - Przewodniczący, Dr Zygmunt D u l c z e ws k i - Zastępca, Prof. dr Stefan G ol a ch ow sk i Zastępca, Prof. dr Edward Szt u r m Zastępca, Prof. dr Zbigniew Heliński Sekretarz. Pracami przygotowawczymi, ściśle mówiąc organizacyjno-turystycznymi i finansowymi zajmował się Komitet Organizacyjny, do którego weszli tylko reprezentanci Szczecina i Koszalina: Stanisław Badoń Dyrektor Biblioteki Publicznej w Szczecinie, Zenon J a n k o w s k i i Alicja J o s e w i c z oraz Bogdan Dop ier ała Przedstawiciel ZW TRZZ dr Władysław F i l i p o w i a k - Dyrektor Muzeum Pomorza Zach., Henryk J a n o c h a - Przedstawiciel PWRN Koszalin, Mgr Stanisław K r z yw i c k i - Przedstawiciel PWRN Szczecin, Mgr Henryk L e s i ń s k i -Przedstawiciel Dyrekcji Instytutu Zachodniego, Wojciech M y ś l e n i e c· k i Przedstawiciel PWRN Szczecin, Mgr Czesław P i s kor s ki Przewodniczący Wojewódzkiego Komitetu Turystyki, Jerzy Szw ej Przedstawiciel WRN Koszalin. W dniu 3 września 1960 r. nastąpiło na Zamku w Szczecinie uroczyste otwarcie Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej, na którą przybyło ponad 400 uczestników, w tym około 50 osób z zagranicy. Wygłoszono 5 odczytów plenarnych, a mianowicie: Prof. dr Gerard Labuda Miejsce Pomorza Zachodniego w dziejach Polski, Prof dr Józef K o s t r z e w s k i - Zagadnienie ciqgłości zaludnienia ziem Polskich w pradziejach. Prof. dr Jan C z e k a n o w s k i - Nadbałtyccy Lechici a Kontynentalne Szczepy Słowiańskie, Prof. Przemysław M a ł e k·Podstawowe skiego, Prof. zagadnienia dr Józef rozwoju Bu r szt a - gospodarczego województwa szczecińPrzeglqd i perspektywy badań etno- oraz Prof. dr Józef G a je k - "PoZostało również wygłoszonych 70 referatów w pięciu sekcjach obradujących oddzielnie: S e k c j a e t n o g r a f i c z n a: Mgr Wiesław B i e ń k o w s k i - Badania Ludoznawcze Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza w okolicy Słupska w 1826 r., Mgr Janusz B o h d a n o w i c z - Pomorze Zachodnie w świetle Kartografii Etnograficznej, Frantisek Van c i k Metodologiczne wyniki badań etnograficznych na Ziemiach Odzyskanych, Dr Ryszard Kuk i e r - Z problematyki etnograficznej powiatu Miastko, Prof. dr Maria Znamierowska - P r li f f e r o w a Zarys obrazu kultury ludowej powiatu Złotowskiego, Dr Longin Malick i Prespektywy rozwoju graficznych morze na Pomorzu Zachodnie w Zachodnim, świetle badań naukowych". muzealnictwa etnograficznego w woj ew. koszalińskim, Dr Reinhard Peesch Inwentaryzacja etnograficzna narzędzi rybackich w NRD, Dr Rudolf We i n h o l d - Inwentaryzacja etnograficzna chłopskich narzędzi w NRD., Dr Agnieszka D o b r o w o l s k a - Z problematyki kultury materialnej Pomorza Zachodniego, Dr Krzysztof K w a ś n i e w s k i Terytorium Słowian Północnozachodnich w świetle wyników badań nad budownictwem ludowym, Prof. inż. Feliks M ark o w s k i Budowle chłopskie w powiatach Bytów i Słupsk, Mgr Danuta Pt aszyń sk a Zabytki budownictwa ludowego w województwie koszalińskim, Dr Walery S o b i s i a k - Wspólne cechy tkactwa w krajach basenu morza Bałtyckiego, Mgr Herbert W i l c z e w s k i - O niektórych cechach specyficznych w kulturze Pomorza Gdańskiego, Mgr Henryk K n i e - Oddziaływanie morza na kształtowanie się oblicza kulturowego południowego wybrzeża Bałtyku, Mgr Maria Z a b o r o w s k a - Rola muzeów regionalnych Pomorza Środkowego i zadania na przyszłość, S e k c j a a r c h e o log i c z n o - a n t r o p o log i c z n a: Doc. dr Roman S t o p a Eurafrykańskie mezolityczne i neolityczne kultury na Polskiej Ziemi, w szczególności na Pomorzu i ich ślady językowe, Mgr Kazimierz Siu chn ińsk i Stan i potrzeby badań w zakresie neolitu Pomorza Zachodniego, Mgr Marian S i kor a - Wpływy kultury łużyckiej na kulturę pomorską w zakresie ceramiki na terenie Pomorza Środkowego, Mgr Stefan We s o ł o w s k i Uwagi nad osadnictwem grodowym kultury łużyckiej u ujścia Odry, Mgr Ryszard W o łąg i ew i c z - Niektóre uwagi do zagadnienia stosunków kulturowych u progu N. E. na Pomorzu Zachodnim, Doc. dr Franciszek Wok rój - Relikty ludności słowiańskiej na Pomorzu Zachodnim w świetle antropologii, Mgr Eugeniusz C n o t l i w y - Wczesnośredniowieczne budownictwo na Pomorzu Zachodnim, Mgr Władysław G a r czy ń sk i Rybołówstwo we wczesnym średniowieczu na Pomorzu Zachodnim, Mgr Bogumiła T r a c z y k - Słupsk średniowieczny w świetle archeologicznych badań ratowniczych, Mgr Władysław F i l i p o w i a k Z badań nad osadnictwem słowiańskim na Pomorzu Zachodnim, Mgr Marian G o n d z i k, Mgr Wanda G o n d z i k - Dotychczasowe wyniki badań odontologicznych wczesnośredniowiecznej współczesnej ludności Pomorza Zachodniego, Mgr Henryk K n i e - Początki Białogardu, Prof. dr Adam Wan k e Z badań antropologicznych nad Pomorzem, Mgr Zbigniew R a d a c k i Współpraca archeologów, historyków sztuki i etnografów w badaniach nad grodami XIII wieku na Pomorzu Zachodnim, Mgr Stefan Ś w i er z e w s k i - Kraszewski jako archeolog, Mgr Tadeusz W i e c z o r k o wsk i Badania archeologiczne w XV -leciu na Pomorzu Zachodnim. Mgr Jerzy Woj t a s i k - Bursztyniarstwo na Pomorzu Zachodnim we wczesnym średniowieczu, �588 589 S e k c j a h i s t o r y c z n a: Prof. dr Władysław K o wal e n k o --Morska granica Polski za pierwszych Piastów, Prof. dr Kazimierz T ym i e n i e c k i - Nowe uwagi o miastach średniowiecznych na Pomorzu, Dr Jan B r a n k a c k - Struktura społeczna Słowian Połabskich, Mgr Wiktor F e n r y c h - Dzieje polityczne Pomorza Zachodniego na przełomie XIV/XV w. w świetle tradycji historiograficznej zachodnio-pomorskiej XVI wieku, Dr Jerzy T op olsk i Główne rysy rozwoju folwarku pańszczyźnianego na Pomorzu Zachodnim, Mgr Bogdan Wac h o w i a k Ruchy społeczne na Pomorzu Zachodnim w XVI-XVII wieku, Mgr Stanisław Gier szew sk i Problem zasięgu ludności słowiańskiej w XVI-XVIII wieku, Mgr Janina S z u m a n o w a - Udział Augusta II w kampaniach pomorskich w czasie wielkiej wojny północnej, Mgr Zdzisław W u n s c h - Uwagi o kształtowaniu się prawa miejskiego na Pomorzu Zachodnim, Dr Joachim M a i - a przejściu do imperialistycznej polityki w stosunku do Polski Niemiec Pruskich i jej skutki na Pomorze w połowie lat osiemdziesiątych, Mgr Eugeniusz B u c z a k - Regionalne zagadnienia historyczno-etniczne w wydavmictwach województwa koszalińskiego, Dr Henryk Batow sk i Niemiecko-polski konflikt nad Bałtykiem w okresie 1919·-1939 na tle polityki europejskiej, Mgr Anna P o n i a t o w s k a - Emigracja Polska na Pomorzu Zachodnim w latach 1919-1939, Bogdan Dop ier ała Powiązanie Pomorza Zachodniego z Polską w dwudziestoleciu międzywojennym, Prof. dr Gunther H c idor n Cele i rola pomorskich ziomkostw w Niemczech Zachodnich. Dr Johannes K a l i s c h - Ocena obecnej sytuacji na Pomorzu wedłu~ zachodnioniemieckiej historiografii i publicystyki, Mgr Krystyna K e rsten Zagadnienie osadnictwa rolniczego na Pomorzu Zachodnim w latach 1945-1947, S e k c jaj ę z y k o z n a w c z a i f o l k lor y s t Y c z n a: Prof, dr Julian K r z y ż a n o w s k i Bajka słowiańska, Prof. dr Witold D o r os z e w s k i - Z badań dialektologicznych na Pomorzu Zachodnim, Doc Marian Sob ies k i Stan badań nad folklorem muzycznym Ziem Pomorskich od roku 1945, Mgr Ewa Kamińska - R z e t e l s k a, Mgr Jadwiga Pałkowska - Z i e n i u k o w a Stan badań nad gwarami kaszubskimi, Dr Kazimierz Polański Stan badań nad językiem połabskim. Dr Barbara Szydłowska - C e g lowa - Słownictwo połabskie w zakresie życia domowego, Dr Jiri D a m b o r s k y - Formacje odczasownikowe na -l w Pomorskim i Hanackim, Prof. dr Władysław Kur a s z k i e w i c z i Edward R a b i e j - Niektóre właściwości fonetyczne zapożyczeń dolnoniemieckich w gwarze Słowińców, Doc. dr Ludwik Zabr ocki Słowiańskie wpływy na fonetyczne tendencje rozwojowe gwar niemiec-kich na Pomorzu, Dr Maria Jeż o w a - a dawnych słowiańskich dialektach między dolną Odrą a Łabą, Mgr Stanisław Ś w irk o - Współ- czesny folklor Pomorza Zachodniego, Mgr Ludwik B i e l a w s k i - Ba-dania nad folklorem muzycznym Pomorza od roku 1945, Mgr Tadeusz B o u l d u a n - Badacze folkloru we wspomnieniach Słowińców, Dr Jaromir J e c h - Wpływy inter-etniczne na prozę ludową na Ziemiach Odzyskanych, Dr Waltraud Woe 11 e r Krytyka społeczna w bajkach Pomorza i Meklemburgii, Dr Charlotte H i r s c h - Krytyka społeczna w legendach Pomorza i Meklemburgii, Mgr Helena K a p e ł u ś - Kaszubskie podanie o Czeszku i jego źródłach, Sekcj a S o c j o log i c z n o .. d e m o g r a f i c z n a: Dr Wacław P e t s c h - Rozmieszczenie terytorialne narodowości jako podstawa decyzji politycznych co do granic państwa w r. 1919 na konferencji pokojowej w Paryżu, Dr Mikolaj L a t u c h - Migracje zewnętrzne na Pomorzu Zachodnim w latach 1955-1959, Dr Stefan Now akow ski Więź społeczna na Ziemiach Zachodnich, Dr Andrzej S i c i ń s k i - Po-czucie stabilizacji mieszkańców Świnoujścia, Mgr Danuta TrawióskaK w a ś n i e w s k a - Przeobrażenie modelu rodziny chłopskiej pod wpływem migracji na Ziemiach Zachodnich, Mgr Bolesław Sadaj Rola szkoły i nauczyciela w procesie integracji i stabilizacji społeczeństwa wsi szczecińskiej, Mgr Jan Wo s k o w s k i - Uwagi na temat pozycji społecznych nauczycieli szkół podstawowych na Pomorzu Zachodnim, Dr Jadwiga K u c h a r s k a - Badania nad rybołówstwem zespołowym na wybrzeźu kaszubskim. Metody i wyniki badań. Dr Zdzisław B a t o r ow icz Stosunki gospodarczo-społeczne w kaszubskim rybołówstwie przybrzeżnym, Doc. dr Zygmunt D u l cze w sk i Tworzenie się nowego społeczeństwa na Pomorzu Zachodnim, Mgr Jadwiga K o m o r o wsk a Przemiany społecznogospodarcze we wsi Kluki, Mgr Bożena Ch m ie l ew sk a Badania socjologiczne na Pomorzu Zachodnim w XV -leciu, Mgr Andrzej K w i l e c k i - Pamiętniki osadników z Pomorza Zachodniego w Instytucie Zachodnim, Dr Tadeusz Prus- W i ś n i o ws k i - Uwagi na temat środowiska społecznego na Pomorzu, W odczycie podsumowującym czterodniowe wyniki "Pomorze Zachodnie w świetle badań naukowych - Stan i potrzeby" - Prof. dr Józef G a je k, Sekretarz Generalny PTL wskazał na potrzebę dalszych bada!l naukowych zarówno etnograficznych, folklorystycznych jak i historycznych, archeologicznych i socjologicznych - oraz na możliwości zapoczątkowania współpracy naukowej na temat Pomorza z ośrodkami naukowymi N.R.D. Potwierdzeniem takiej możliwości były referaty Reinharda P e e s c h a, Rudolfa We i n h o l d a, Johannesa K a l i s c h a, Charlotty H i r s c h, Waltraud Woe II e r a przede wszystkim profesora Gunthera H e i d o rna. Niektóre z nich opublikowane w niniejszym tomie "Ludu". O.G. \ �591 590 WYCIĄG Z PROTOKOŁU Z XXXVII POLSKIEGO TOWARZYSTWA WALNEGO ZGROMADZENIA LUDOZNAWCZEGO W Walnym Zgromadzeniu, którego obrady odbywały się w Łań c u ck i m zamku-palmiarni wzięło udział 191 członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Nieobecność swoją usprawiedliwili, przesyłaj'lc równocześnie telegramy z życzeniami: Prof. dr Kazimierz Dobrowolski, Doc. dr Andrzej Waligórski, Mgr Stanisław Swirko. 2a. IX. 1962 r. o godzinie lO-tej XXXVII Walne Zgomadzenie otworzył Prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - Rektor, Profesor dr Jan Czekanowski. Otwierając obrady, Rektor Czekanowski powitał przedstawicieli Władz Politycznych i Administracyjnych, wszystkich zaproszonych gości i członków PTL. Przemówienie powitalne Rektora Czekanowskiego, wygłoszone w zwięzłych, lecz przepojonych serdecznością i bogactwem treści słów, przerywane było rzęsistymi oklaskami. Burzliwe oklaski towarzyszyły również powoływaniu przez Prezesa i Seniora Towarzystwa Prezydium XXXVII Walnego Zgromadzenia: Do Prezydium weszli: Prof. dr Maria Znamierowska - P I' li f f e I' o w a, Prof. dr Kazimiera Zawistowicz - A d a m s k a, Prof. dr Józef G a j e k, Doc. dr Aleksander Lech G o d l e w s k i, Dr Bolesław G a I' y g a, Dr Kazimierz P i e t k i e w i c z, I Sekretarz KP PZPR w Łańcucie, oraz dwóch przedstawicieli PWRN - Wydziału Kultury w Rzeszowie. Na protokolanta XXXVII Walnego Zgromadzenia powołano mgra Piotra Kaleciaka. Bezpośrednio po powołaniu Prezydium nastąpiła uroczysta chwila wręczenia Rektorowi Prof. dr Janowi Czekanowskiemu jubileuszowej pamiątki z okazji Jego aO-tej rocznicy urodzin (w postaci dedykowanego Mu XLVII tomu "Ludu"). W tym momencie uczestnicy Walnego Zgromadzenia powstali z miejsc i wysłuchali krótkiego przemówienia Doc. dr A. Godlewskiego, podniosły się burzliwe oklaski oraz odśpiewano trzykrotny toast. W ten sposób zebrani żywiołowo zamanifestowali swoją cześć i przywiązanie do uczonego światowej sławy, którego większość życia związana była z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Gdy po burzy oklasków doszedł do głosu wzruszony Jubilat, dziękując za otrzymaną pamiątkę podkreślił zasługi śp. Prof. dr Kazimierza Nitscha w walce o realizację Polskiego Atlasu Etnograficznego. Wobec tego Sekretarz Generalny, Dr Bolesław G a r y g a odczytał zaproponowany w zaproszeniach porządek obrad XXXVII Walnego Zgromadzenia, a ponieważ nikt nie zgłaszał poprawek ani uzupełnień projekt przegłosowano i przyjęto jednomyślnie, a mianowicie: 28. IX. _. SjJTawy organizacyjne PTL. 1. Otwarcie 2. 3. 4. 5. 6. 7. a. 9. 10. 11. 12. XXXVII Walnego Zgromadzenia, powołanie Prezydium, przyjęcie porządku dziennego przemówienie powitalne. Odczytanie i przyjęcie protokołu z XXXVI Walnego Zgromadzenia PTL w Białymstoku. Wybór Komisji Zjazdowych: (mandatowej, regulaminowej, statutowej, wnioskowej i skrutacyjnej). Sprawozdanie Zarządu Głównego z działalności PTL za rok 1961/1962ref. Dr Bolesław G a r y g a. Sprawozdanie i wnioski Gl. Komisji Rewizyjnej - ref. Mgr Stanisław B ł a s z c z y k. Sprawozdania z Oddziałów PTL - składają Prezesi Oddziałów - wg alfabetycznego porządku Oddziałów. Dyskusja. Zatwierdzenie bilansu oraz wniosków Głównej Komisji Rewizyjnej. Ustalenie planu pracy i preliminarza budżetowego na rok 1963. Uchwalenie wniosków przedłożonych przez Komisję Wnioskową. Uzupełniające wybory: a) zastępcy członka Zarząd u Głównego PTL, b) zastępcy członka Głównej Komisji Rewizyjnej, Uchwalenie poprawki do § 30 Statutu PTL. 29. IX. (sobota) Sesja Naukowa - godz. 9-ta. 1. Odczyt "Podłoże historyczne kształtowania się kultury ludowej wschodniej Rzeszowszczyzny" - Prof. dr Józef B u r s z ta. 2. "Typy budowniiCtwa w Rzeszowskiem" - Doc. Franciszek K o t u l a. 3. "Badania nad średniowiecznym osadnictwem Rzeszowszczyzny (komunikat naukowy) - Mgr Antoni K u n y s z. 4. "Ludowe zespoły weselne w Łańcuckiem" - Jan M i c a l. 5. Dyskusja. Godzina 15~o 1. "Problemy etnograficzne i folklorystyczne w nauczaniu języka polskiego" - ref. Dr. Olga G a j k o w a i Mgr. Jadwiga K l e c z k o wska. 2. Komunikaty naukowe: "Lasowiackie piece malowane" - ref. Mgr Teresa S z e t e l a. 3. "Współczesne garncarstwo ludowe w powiecie łańcuckim" - Medynia Głogowska, Zalesie, Pogwizdów - ref. Mgr. Irena Kła k. 4. Prace Muzeum w Przemyślu, Sanoku, Rzeszowie, Jarosławiu ref. Dr Krzysztof Wolski, Mgr Stefan Lew, Doc. Franciszek Kotula, Dr Zygfryd Gotfried. �592 593 5. "Zagadnienie zbiorów etnograficznych z terenu łańcuckiego" i "Lecznictwo ludowe w rejonie łańcuckim" - ref. Dr Władysław B a l i c k i. 6. Dyskusja. 7. Zamknięcie XXXVII Walnego Zgromadzenia PTL. Nadto w przerwach między obradami przewidziano w dniu 28. IX. zwiedzanie wystawy Ceramiki Ludowej z Zalesia, l\Tedyni Głogowskiej i Pogwizdowa uroczyście otwartej w tym dniu w Łańcucie i wzięcie udziału w uroczystym otwarciu wystaw pt. "Ziemia Łańcucka w książce i prasie" oraz "Tematy etnograficzne w akwareli i rysunku". W czasie przerwy 29. IX. przewidziano zwiedzanie łańcuckich zbiorów etnograficznych, zgromadzonych przez Dra W. Balickiego, w synagodze w Łańcucie, zwiedzanie Pałacu Potockich oraz występy zespołów regionalnych ze wsi podłańcuckich. Wobec tak bogato przygotowanego programu Zjazdu, przemówienia powitalne ograniczono do dwu krótkich lecz serdecznych wystąpień gospodarzy terenu i współorganizatorów XXXVII Walnego Zgromadzenia, a mianowicie I Sekretarza KP-PZPR w Łańcucie - Mgra Urbana i Dyrektora Muzeum w Rzeszowie - Doc. F. Kotuli. Ad. 2. Protokół z XXXVI Walnego Zgromadzenia w Białymstoku. Protokół z XXXVI Walnego Zgromadzenia PTL w Białymstoku przeczytał Mgr Piotr Kaleciak. Protokołu nie kwestionowano, a w głosowaniu przyjęty został przytłaczającą większością, trzy osoby wstrzymały się od głosu. Ad. 3. Wybór Komisji. Na wniosek Prof. dr Franciszka Wokroja do Komisji Wnioskowej wybrano jednomyślnie: Prof. dr Wojciecha Hejnosza, Dr Kazimierza Pietkiewicza, Prof. dr Adama Wanke i Dr Krzysztofa Wolskiego. Do Komisji Regulaminowo-Statutowej wybrano jednomyślnie na wniosek Mgr Piotra Kaleciaka Mgr Stanisława Badonia, Dr Władysława Swirskiego i Dr Tadeusza Wróblewskiego. Do Komisji Mandatowej wybrano jednomyślnie na wniosek dyrektora W. Babinicza - Mgr Stanisława Błaszczyka, Dr Annę Kowalską-Lewicką i Doc. dr Annę Kutrzebę-Pojnarową. Do Komisji Skrutacyjnej na wniosek Walentego Gawrona wybrano jednomyślnie - Prof. dr Aleksandra Godlewskiego, Mgr Piotra Orzechowskiego i Mgr Marię Żywirską. Ad. 4. Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL. Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL z działalności w roku sprawozdawczym 1961/6,2 odczytał Sekretarz Generalny - Dr Bolesław G a r y g a. Sprawozdanie finansowe z gospodarki PTL złożył zastępca skarbnika - Dr Tadeusz W rób l e w s k i. Po przerwie o godz. 1530 wznowiono obrady i przystąpiono do pkt. 5. Ad. 5. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej. Przewodniczący Komisji Mgr Stanisław B ł a s z c z y kodczytał sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej. Na życzenie większości zebranych dyskusję nad sprawozdaniem i wnioskami GKR otwarto bezpośrednio. Prof. dr Wojciech Hejnosz wyjaśnił powody swojej rezygnacji z pracy w Głównej Komisji Rewizyjnej, został wybrany zaocznie a nawał prac i obowiązków profesorskich uniemożliwił mu wyjazdy do Wrocławia i branie udziału w posiedzeniach Komisji. Nie chcąc więc opóźniać pracy Głównej Komisji Rewizyjnej, wolał złożyć rezygnację. Na tle wypowiedzi prof. dr Hejnosza i sprawozdania Przewodniczącego Głównej Komisji Rewizyjnej, Rektor Czekanowski stawia wniosek, by w przyszłości tak kompletować skład osobowy GKR, aby więcej członków wybierać z Wrocławia, gdyż to ułatwiłoby pracę. Mgr Antoni Nienartowicz oświadcza, że wiele zaleceń GKR zostało już wprowadzonych w życie. Założono księgę inwentarzową, spełniono też inne postulaty. W sprawie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga, Zarząd też podjął już uchwałę o wydzieleniu i nadaniu pełnomocnictw tej agendzie PTL, lecz ostatecznie w tej sprawie musi wypowiedzieć się Polska Akademia Nauk. Prezes PTL, Rektor C z e k a n o w s k i, stwierdza, że wszystkie kontrole przychodzące z zewnątrz były dla nas łaskawsze ,niż kontrola Głów•• CJ h.UIIllSji Rewizyjnej. Uważa również, że jest to bardzo korzystne dla Zarządu, gdy Komisja Rewizyjna spełnia swe obowiązki gorliwie - nie można jednak wpadać w przesadę i żądać rzeczy niemożliwych. Wyraża więc zdziwienie, odnośnie uwag GKR co do własnego lokalu. Do Uniwersytetu nie można stosować prawa lokalowego, ponieważ prawu temu nie podlega. Towarzystwo było zawsze sublokatorem przy uniwersyteckich katedrach etnografii, a rozwijało swoją działalność, mimo iż tak korzystnych warunków lokalowych jak obecnie nigdy przedtem nie miało. Również postulat uniezależnienia agend PTL nie może iść dalej, niż pozwala prawo i Statut. Uniezależnienie to jest ograniczone materialną odpowiedzialnością Towarzystwa za całość gospodarki. Dopóki odpowiedzialność ta obciąża Zarząd Główny, nie możemy dopuścić, by działo się coś, co jest niekontrolowane przez tenże Zarząd. W zakończeniu swej wypowiedzi Rektor Czekanowski składa oświadczenie, że dopóki jest Prezesem Towarzystwa nie pozwoli by cokolwiek było prowadzone bez ścisłej zgodności z prawem i Statutem Towarzystwa. Również Prof. dr Józef G a je k wyraził swoje zdziwienie w związku z niektórymi uwagami GKR. Przedstawił on obecne warunki lokalowe PTL we Wrocławiu i porównał z nader skromnymi pomieszczeniami w Poznaniu i innych ośrodkach. Na wniosek Prof. dr A. Wan k e g o dyskusję przeniesiono do ogólnej dyskusji, aby mieć pełniejszy obraz działalności Towarzystwa i obszerniejsze materiały. Lud, t. XL VIII 38 , �595 594 Ad. 6. Sprawozdania Oddziałów PTL. Wobec braku przedstawicieli Oddziałów: Białostockiego i Gdańskiego i wobec nie nadesłania przez te Oddziały sprawozdań ze swej działalności, sprawozdanie złożyła Mgr Maria Ż y w i r s k a - Prezes Oddziału Katowickiego. Następnie sprawozdania składali przedstawiciele Oddziałów: Kieleckiego - Mgr Aleksandra D o b r o w o l s k a, Krakowskiego - Dr Anna Kowalska - L e w i c k a, Limanowskiego Mgr Piotr O r z e c h o w s k i. Na temat pracy Oddziału Lubelskiego przedstawił swoje obserwacje jak się wyraził "z pozycji obserwatora" - Kierownik Katedry Etnografii w Lublinie Prof. dr Roman R e i n f u s s. Stwierdził on, że Oddział Lubelski od szeregu lat "nic nie robi". Zawodowi etnografowie są przeciążeni pracami zawodowymi. Jest jednak sporo regionalistów i możnaby ich wciągnąć do pracy, ale na to trzeba aktywniejszego Za·· rządu. Rektor C z e k a n o w s k i oświadcza, że Prezydium Zarządu Głównego PTL *, troszczy się o wydżwignięcie Oddziału Lubelskiego z trudności, w jakie popadł w związku ze śmiercią dawnego Prezesa i chorobą V-ce Prezesa. Dlatego też pojechał do Lublina członek Prezydium - Prof. dr Adam Wanke. Prof. dr Adam Wan k e podaje wyniki swojej wizytacji. Oddział Lubelski posiada zapisanych 39 członków. Z tej liczby składki opłaca 18, a pracuje czynnie 7. Stan kasy i sytuacja w Banku prawidłowa. Biblioteka liczy ponad 70 voluminów. Zalecił zwołanie Walnego Zebrania Oddziału i wybór nowego Zarządu. W dalszym ciągu nastąpiły sprawozdania Oddziałów: z Łodzi sprawozdanie złożyła Prof. dr Zawistowicz - A d a m s k a, z Mszany Dolnej Mgr Piotr K a l e c i a k, z Olsztyna Mgr Franciszek K lon o w s k i, z Opola - Mgr Stanisław B r o n i c z, z Poznania - Dr Tadeusz W r ób l e w s k i, ze Szczecina - Mgr Stanisław B a d o ń, z Torunia - Prof. dr Maria P r li f f e r o w a, z Warszawy Mgr Krzysztof M a k u l s k i, z Wrocławia - Dr Władysław Ś w i r s k i, z Zakopanego - Mgr Helena Ś r e d n i a w a, z Łańcuta Mgr Jadwiga K l e c z k o w ska. Ad. 7. Dyskusja. Na wniosek Prof. dr Priifferowej wypowiedzi ograniczono do 5 minut, by mogło się wypowiedzieć więcej członków. Przeciw temu wnioskowi głosował Waldemar Babinicz. Prof. dr Prlifferowa porusza sprawę odczytów popularyzatorskich i współpracę Oddziałów z kołami terenowymi. Apeluje do Komisji Wnioskowej i do Zarządu, by w tej sprawie wypracować dokładniejsze instrukcje dla Oddziałów. • Warto podkreślić w tym Lubelski "Prac i Materiałów grafii Lubelszczyzny. (Przyp. miejscu. że Zarząd Etnograficznych" Red.). Główny PTL opublikował t. XVIII w II częściach, poświęcony etno- Rektor Czekanowski nawiązuje do przerwanej dyskusji nad sprawozdaniem GKR i apeluje do Komisji, by przedstawiła Walnemu Zgromadzeniu konkretne wnioski. W imieniu GKR zabrał głos Prof. dr Franciszek Wok r o j. Oświadcza on, że GKR chciała swe obowiązki wykonać jak najlepiej. Do wszystkiego nie można było dotrzeć z powodu braku akt, lub z powodu braku czasu. Stwierdza dalej, że bezpłatne wydawnictwa PTL - Komitetom Redakcyjnym się należą i odpisy na ten cel są słuszne. Uważa jednak za stosowne, by w przyszłości wszelkie skreślenia z majątku odbywały się z udziałem GKR, która winna być o tym na czas zawiadomiona. Stwierdza, że nowy buchalter nie może odrazu uporządkować zaległości po poprzedniku, który nie był buchalterem na poziomie. Waldemar B a b i n i c z, dyrektor Uniwersytetu Ludowego w Rożnicy wyraża zdumienie nad wnioskiem GKR, w sprawie wyłączenia spod opieki Zarządu Głównego PTL Wydawnictw Kolbergowskich. Wydawnictwo to zainicjowało Towarzystwo i nikt inny nie jest kompetentny do jego kontynuowania i sfinalizowania. Co do sprawozdań Oddziałów, uważa, że powinny one podawać konkretne wyniki. Trzecim problemem jaki podkreślił w swym głosie to stosunek PTL do Uniwersytetów Ludowych. Liczba Uniwersytetów Ludowych spadła w Polsce z 200-tu w 1946 r. do S-miu w 1962 r. Uważa, że w tej sprawie powinien zabrać głos Zarząd Główny PTL. Komisja powołana przez Zarząd Główny winna zapoznać się z S ośrodkami w kraju i nawiązać z nimi współpracę. Na zakończenie swego wystąpienia stawia wniosek, by przyszłe Walne Zgromadzenie w 1963 r. odbyło się w Kielcach i w Rożnicy w tamtejszym Uniwersytecie Ludowym. Wniosek spotkał się z dużym aplauzem Zgromadzenia. Prof. dr Kazimiera Zawistowicz - A d a m s k a uważa, że współpraca z Uniwersytetem Ludowym byłaby ważna dla młodej kadry i w tym kierunku możnaby iść z popularyzacją wiedzy etnograficznej, gdyż z tego środowiska mogą wyjść entuzjaści. Zwiedzenie Rożnicy byłoby czymś pokrzepiającym dla nas wszystkich i dlatego dziękuje dyrektorowi Babiniczowi za zaproszenie. Przewodniczący Głównej Komisji Rewizyjnej Mgr Stanisław B ł a s z c z y k przypomina, że GKR ukonstytuowała się zbyt póżno i miała wskutek tego mniej czasu na dokładną pracę. Nowe ustawienie agend, a zwłaszcza Redakcji DZIEŁ WSZYSTKICH OSKARA KOLBERGA - GKR poddała pod rozwagę tylko jako propozycję, a nie jako nakaz, gdyż jeśH chodzi o odpowiedzialność finansową, to stanowisko G KR pokrywa się ze stanowiskiem Prezesa PTL Rektora Prof. dr Jana Czekanowskiego. Wiele zaleceń GKR zostało już przez Zarząd Główny wykonanych i na tej podstawie GKR akceptuje działalność �597 596 Zarządu i stawia wniosek o akceptację tej działalności przez Walne Zgromadzenie. Z kolei zabrał głos Walenty K u n y s z, pisarz z Kraczkowej, wypowiada się on za pozostawieniem GKR w dotychczasowym składzie i za wyrażeniem Zarządowi Głównemu votum zaufania. Przewodniczący zebrania Rektor Czekanowski postawił pod głosowanie wniosek Walentego Kunysza o udzielenie votum zaufania Zarządowi. Wniosek przeszedł przez aklamację. Ad. 8. Zatwierdzenie sprawozdań. Następnie Prezes Towarzystwa poddał pod głosowanie kolejno zatwierdzenie bilansu, sprawozdań oraz wniosków Głównej Komisji Rewizyjnej. Tak bilans jak i sprawozdanie Zarządu, Komisji Rewizyjnej i wnioski tejże Komisji przegłosowano jednomyślnie. Ad. 9. Ustalenie planu pracy i preliminarza budżetowego na 1963 r. Plan pracy na rok 1963 przedstawił V -ce Prezes Towarzystwa Prof. dr Aleksander Lech G o d l e w s k i. Plan pracy zatwierdzono bez zastrzeżeń i sprzeciwów przy jednym wstrzymującym się od głosu członku. Preliminarz budżetowy zreferował Prof. dr Adam Wan k e. Przyjęto go również podobnie jak plan pracy większością, przy jednym wstrzymującym się od głosowania. Ad. 10. Uchwalenie wniosków. W imieniu Komisji Wnioskowej przedstawił projekt wniosków jej Przewodniczący Prof. dr Wojciech H e j n o s z. 1. Wniosek o nadanie członkostwa Honorowego Profesorowi Juliuszowi Z b o r o w s k i e m u. Wniosek spotkał się z żywą aklamacją i w głosowaniu formalnym przeszedł jednomyślnie. 2. Wniosek zgłoszony do Komisji przez Ośrodek Poznański o nadanie członkostwa Honorowego Ob. Wiesławie C i c h o w i c z z Poznania, która w roku 1911 wraz z matką Heleną Cichowicz założyła Towarzystwo Ludoznawcze i ofiarowała swoje zbiory dla Muzeum Etnograficznego. Przeszedł po umotywowaniu jednogłośnie. 3. Wniosek o nadanie członkostwa Honorowego Dyrektorowi Januszowi S w i e ż e m u - Wice-Prezesowi Oddziału Lubelskiego. Został przegłosowany przytłaczającą większością. 4. Wniosek o zakupienie od Dyrektora Swieżego jego zbiorów fotograficznych i innych zbiorów etnograficznych dla PTL, by zachować całość również przegłosowano jednomyślnie, przy jednym wstrzymującym się od głosu. Ad 11. Wybory uzupelniajqce: a) do Głównej Komisji Rewizyjnej. Zgłoszono dwu kandydatów: Dr Krzysztofa Wolskiego i Dr Władysława Swirskiego. Dr Władysław Swirski otrzymał 44 głosy, Dr Wolski 25 głosów, a 5 kartek oddano pustych. Na członka Głównej Komisji Rewizyjnej wszedł Dr Władysław Ś w i r s k i. b) zatwierdzenie dokooptowanego przez Zarząd Główny zastępcy członka Zarządu prof. dr Stanisława Bąk a. Wniosek uzasadnił Prof. dr Józef Gajek. Zarządzono tajne głosowanie. Głosów zatwierdzających prof. Bąka na zastępcę członka Zarządu padło 50, głosów przeciwnych 10, a wstrzymujących się od decyzji 13. Ad. 12. Uchwalenie poprawki do § 30 Statutu PTL. Wniosek Zarządu Głównego wraz z uzasadnieniem odczytał Dr Kazimierz P i e t k i e w i c z. Ponieważ tak tekst poprawki, jak i jej uzasadnienie znane było większości zebranych, gdyż powielony wniosek rozesłano do Oddziałów pismem Ldz. 822/W.Zgr./62 przeto, mimo iż Rektor Czekanowski otworzył dyskusję nikt nie zgłaszał się do dyskusji, natomiast odezwały się żądania, by poddać wniosek pod głosowanie, bo sprawa jest jasna i słuszna. Głosowanie wypadło jednomyślnie. Jednomyślnie więc uchwalono § 30 Statutu w następującym brzmieniu: "Zarząd Główny wybiera spośród swoich członków Prezydium Zarządu, w skład którego wchodzą Prezes, 2-3 V -ce Prezesów, Sekretarz Generalny, Skarbnik oraz ich zastępcy. Zarząd Główny wybiera spośród swoich członków lub innych osób będących członkami PTL redaktorów wydawnictw a w miarę potrzeby także innych kierowników określonych dziedzin działalności Towarzystwa. Wybór na członka Prezydium Zarządu nie stoi na przeszkodzie w powierzeniu funkcji redaktora, lub kierownika określonej dziedziny działalności, pod warunkiem, że kandydat wyrazi na to swą zgodę". Na tej uchwale wyczerpano porządek dzienny przeznaczony na 28 września i zakończono obrady o godzinie 2345• SESJA NAUKOWA 29 WRZEŚNIA 1962 R. Sesję naukową rozpoczęto o godzinie 9-tej. Otwarcia dokonał Prezes Towarzystwa - Rektor Prof. dr Jan C z e k a n o w s k i. Uczczono pamięć zmarłego członka, Jana Aleksandra Zaręby, który był wieloletnim entuzjastą-ludoznawcą i oddanym całą duszą opiekunem artystycznej twórczości ludowej. Wspomnienie wygłosił Dyr. W. B a b i n i c z. Inauguracyjny odczyt "Podłoże historyczne kształtowania się kultury ludowej Wschodniej Rzeszowszczyzny" wygłosił Prof. dr Józef B u r s z ta. Drugi odczyt pt.: "Typy budownictwa wiejskiego w Rzeszowskiem" wygłosił Doc. Franciszek K o t u l a. Komunikat naukowy Mgr Antoniego K u n y s z apt.: "Badania nad średniowiecznym osadnictwem Rzeszowszczyzny" został wygłoszony w streszczeniu. �599 598 "Ludowe zespoły weselne w Łańcuckiem" - wygłosił działacz kulturalny Rzeszowszczyzny Jan M i c a ł. Następnie udano się do Synagogi w Łańcucie, gdzie staraniem Dra Władysława B a l i c k i e g o organizuje się miejscowe Muzeum regionalne. Dr. Władysław Balicki przygotował pierwszą ekspozycję swoich zbiorów i wygłosił prelekcję pt. "Zagadnienia zbiorów etnograficznych z terenu łańcuckiego" . W obradach popołudniowych wznowiono dalszy ciąg dyskusji. Prof. dr Wojciech H e j n o s z omówił jeden z problemów odczytu Prof. dr J. Burszty, a mianowicie sprawę pogranicza polsko-ruskiego. Oświadczył, że jeśli chodzi o pogląd historyka, to nie bardzo może się zgodzić z wywodami prelegenta, że granica etniczna szła w pobliżu Sanu. "Lach" dla sąsiadów wschodnich, to nazwa etniczna, a Nestor w swej kronice pod rokiem 881 pisze, "że Włodzimierz wyprawił się na Lachów i zajął ich grody". "Ich" to znaczy Lachów, a więc polskie. W dokumencie "Dagome iudex" z czasów Mieszka I mamy opis granic państwa Polskiego. Prof. Łowmiański ocenił, że pisarz, który ten dokument redagował był konsekwentny i używał właściwych terminów na oznaczenie granic, które opisywał np. "fines Prussae {terrae)", "fines Russae" itd. "Usque in Cracoa" - znaczy aż do państwa Krakowskiego, czy Wiślickiego, a więc państwa Wiślano Uwzględnić musimy również dokument z roku 884 zatwierdzający granice biskupstwa praskiego po Zbrucz, Dniestr i żródła Bugu. Na zakończenie dyskutant podkreśla fakt, że jakkolwiek każda nauka jest dochodzeniem prawdy, to historia ma szczególniejsze trudności w jej dochodzeniu, gdyż daje pewną dowolność w komentowaniu źródeł a osobiste zainteresowanie badaczy rzutuje na jej obiektywność. ' Rektor C z e k a n o w s k i dodaje do tych wywodów uwagę, że Konstanty Porfirogeneta wylicza Lendzian wśród plemion czeskich, co wskazuje, że w IX wieku granica Polski była daleko na zachodzie. Prof. dr Józef G a je k, podkreślając walory ciekawego odczytu prof. dr J. Burszty, zaznacza, że prelegent dał bogaty przegląd różnych poglądów, różnych dyscyplin naukowych na omawiane zagadnienia, lecz jego zdaniem - mało wykorzystał materiał etnograficzny. W świetle badań Polskiego Atlasu Etnograficznego pokazuje się, że istnieje duże zrównanie kulturowe w pasie małopolsko-ukraińskim (Śląsk, Małopolska, Wołyń), choć wciąż jeszcze materiały etnograficzne są za szczupłe do rozwiązania problemówetnogenetycznych. Wykopaliska w Czerwieniu wykazały, że starsza ceramika jest niewątpliwie polska późniejsza ruska. Jest problemem, czy przy słowie "Lach" u Nestora można postawić ze znakiem równania słowo "Polak". Ludność ukraińska Wołynia określała Polaków jako "Mazurów". Następny dyskutant -- Walenty K u n y s z - przeprasza, że wmiesza się w tak poważną dyskusję naukowców jak wyznaczanie dawnych granic plemiennych, gdyż jako chłop na tym się nie zna. Nie mógł wprost doczekać się Walr:.ego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łańcucie, gdyż chciałby się przed jego członkami-naukowcami wyspowiadać ze swojej pasji życiowej do opisywania, współczesnej mu kultury ludowej i pragnął pożalić się na swoje niepowodzenia, spodziewając się, że od naukowców, którzy zawodowo zajmują się kulturą ludową, on żarliwy wyznawca tejże kultury, otrzyma pociechę, umocnienie do dalszej pracy wbrew dotychczasowym pechom i niepowodzeniom. Spodziewa się podsycenia iskry nadziei, że jego przeszło trzydziestoletnie wy· siłki nie pójdą na marne. Prof. dr Pri.ifferowa stwierdziła, że słuchaliśmy chętnie i zrozumieliśmy intencję przemówienia, czego dowodem były oklaski, które dyskutant otrzymał. Z kolei przystąpiono do popołudniowego porządku obrad. Ze względu na brak czasu postanowiono skreślić dalsze referaty z porządku dziennego. Wysłuchano tylko "Lecznictwo ludowe w regionie łańcuckim" Dra Władysława B a l i c k i e go. Po referacie Dra Balickiego, wszyscy uczestnicy Walnego Zgromadzenia udali się na występy trzech zespołów regionalnych. Wieś podłańcucka zademonstrowała ludoznawcom swoje stroje, pieśni, muzykę, taniec i niektóre formy tradycyjnych obrzędów weselnych. Po zakończeniu pokazu - Rektor C z e k a n o w s ki podziękował zespołom artystycznym za piękne występy, organizatorom Walnego Zgromadze:~ia a zwłaszcza mgr J. Kleczkowskiej, drowi W. Balickiemu i p. J. M i c a ł o w i za poniesione w związku z tym trudy, a uczestnikom za wzięcie udziału i ogłosił zamknięcie XXXVII Walnego Zgromadzenia. Następnego dnia wszyscy wzięli udział w etnograficznej wycieczce trzema autobusami do Muzeum w Przemyślu i Sanoku. Protokółował: Mgr Piotr Kaleciak SPRA WOZDANIA Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁOW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO (Oddział PTL z siedzibą w G d a ń s k u, ul. Rzeźnicka od 1. IX. 61 r. do 25. IX. 1962 r.). 25, za okres Gdański Oddział PTL liczył w okresie sprawozdawczym 10 członków i 3 kandydatów. Skład Zarządu: dr Longin M a l i c ki - prezes, prof. dr Feliks M ark o w s k i - z-ca prezesa, prof. lic. Hubert S uc h e c k i - sekretarz, mgr Leon R o p p e l - skarbnik. W roku 1961/62 Oddział ograniczył swoją działalność do odczytów pu- �600 blicznych, spotkań terenowych, wycieczek etnograficznych i dyskusji wewnętrznych, dotyczących pracy swoich członków. W listopadzie 1961 r. L. M a l i c k i wygłosił dla Związku Nauczycielstwa Polskiego odczyt p. t. "Kultura ludowa pomorskich grup etnicznych" obficie ilustrowany przeżroczami. W grudniu 1961 r. ten sam prelegent zapoznał gdańskich przewodników P.T.T.K. ze sztuką ludową Pomorza Gdańskiego na ilustrowanym odczycie. W styczniu 1962 r. L. M a l i c k i wygłosił w Młodzieżowym Zakładzie wychowawczym w Chojnicach ilustrowany odczyt p. t. "Sztuka Ludowa Kaszub". W lutym 1962 r. L. Roppel udał się do Chwaszczyna pow. Wejherowo z odczytem p. t. "O literaturze kaszubskiej". W tymże miesiącu L. Malicki wygłosił w Technikum Samochodowym we Wrzeszczu ilustrowaną prelekcję p. t. "Kultura ludowa Pomorza Wschodniego". W marcu 196,2 r. L. Roppel miał w Skarszewach pow. Kościerzyna odczyt p. t. "Literatura ludowa Kaszub". W maju 1962 r. L. Malicki wygłosił dla Powiatowego Domu Kultury w Pucku ilustrowany odczyt p. t. "Kaszubska Sztuka Ludowa". Tenże wygłosił w czerwcu 1962 r. w Powiatowym Domu Kultury w Sztumie ilustrowaną prelekcję p. t. "Kultura ludowa Dolnego Powiśla". Zorganizowano 4 spotkania. Jedno wspólnie z P. D. K. w Wejherowie - z działaczami kulturalnymi oraz grafikiem i pisarzem węgierskim Lajosem Vincze, który już dwukrotnie bawił na wybrzeżu celem utrwalenia przejawów naszej kultury w ilustracjach i książce podróżniczej. Z tym samym malarzem urządzono drugie spotkanie w Klubie Dziennikarzy w Gdańsku, gdzie kilku członków PTL odpowiadało artyście szczegółowo na opracowane przez niego pytania, dotyczące różnych dziedzin kultury ludowej zwłaszcza architektury, zwyczajów, obrzędów, pieśni, muzyki, tańców, literatury i psychiki ludu. Trzecie spotkanie zorganizowano dla Kaszubów w Sławoszynie pow. Puck, na którym L. Roppel omówił działalność Floriana Ce y n ow y w rocznicę jego zgonu. Czwarte spotkanie z harcerkami obozu wędrownego gliwickiego hufca odbyto w Malborku (lipiec) celem poinformowania ich o kulturze ludowej Żuław i udzielenia instrukcji dotyczących fotografowania obiektów etnograficznych. Oddział zorganizował 3 wycieczki etnograficzne. W maju autobusem wspólnie z Liceum Pedagogicznym w Oliwie - do powiatu kartuskiego (Żukowo hafciarstwo, Kartuzy Kaszubskie, Chmielno garncarnia). Wycieczkę prowadził L. Malicki. W lipcu odbyto mikrobusem wycieczkę na południowe Kociewie i Bory Tucholskie dla zapoznania się z budownictwem ludowym a w sierpniu do Wdzydz pow. Kościerzyna dla poznania tamtejszego muzeum skansenowskiego. 601 Na zewnętrznych zebraniach przedyskutowano pracę L. Malickiego p. t. "Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego", przygotowaną dla kwartalnika "Polska Sztuka Ludowa" na 1000-lecie Gdańska i pracę W. Błaszkowskiego p. t. "Zarys etnografIczny Pomorza Gdańskiego Struktura etniczna i kultura materialna", przeznaczoną do druku w zbiorowym wydawnictwie TRZZ. Prezes Oddziału Dr Longin Malicki Oddział P.T.L. z siedzibą w K a t o w i c a c h, ul. Żwirki i Wigury 15. W roku 1961/62 członkowie naszego Oddziału pracowali nadal nad zagadnieniem kultury grupy zawodowej, hutniczej. Ponieważ celem naszym jest udokumentowanie ciągłości wielowiekowej tradycji grupy hutniczej, a tym samym uzasadnienie i utrwalenie należnego jej miejsca w hierarchii grup zawodowych w Polsce, praca jest długofalowa, rozłożona na kilka lat. W okresie sprawozdawczym, w oparciu o przeprowadzone w roku ubiegłym prace przygotowawcze, został opracowany i przedyskutowany kwestionariusz, a poszczególni członkowie Oddziału zbierali materiały w terenie. Pozwoliła na to subwencja Zarządu Głównego PTL, oraz Wydziału Kultury WRN w Katowicach. Tak więc mgr S. Ł y s i k prowadzi badania nad Małą Panwią, mgr L. D u b i e l w okręgu Gliwickim, mgr A. H u t k a w okręgu Rybnickim, mgr L. T u r n o w okręgu Ustroniu. Jednocześnie rozpoczęto zbieranie bibliografii zagadnienia oraz przystąpiono do opracowania warunków konkursu na życiorysy hutników. Prowadzący badania, na kolejnych zebraniach Oddziału zapoznawali naszych członków z osiągniętymi rezultatami, przyczem niejednokrotnie dyskutowano metody poszukiwań. Pozatem, członkowie Oddziału biorą udział w następujących pracach: a. sekcji etnograficznej Śląskiego Instytutu Naukowego, gdzie pracują nad kulturą grupy górniczej. Pierwszy tom zarysu kultury grupy został oddany do druku. b. zespołu etnograficznego Muzeum Śląskiego w Bytomiu. ,.. -------- c. Wydziału Kultury i Sztuki WRN oraz Dyrekcji Woj. Parku Kultury Wypoczynku nad projektowaniem i realizacją śląskiego skansenu. Od.dał liczy 16 członków. Sekretarz Mgr Maria Oddziału Prezes Suboczowa Mgr er Maria Oddziału Zywirska �603 602 Oddział P.T.L. z siedzibą w Ki e l c a c h, Pl. Partyzantów Nr 2, sprawozdanie i plan za okres od września 1961 r. do września 1962 r. Ilość członków 26. Na uwagę zasługuje fakt, że w ostatnim roku oddział zmienił skład jakościowy członków wokoło 25"',,: weszli do oddziału ludzie młodsi, (dziennikarze, fotograficy etc). Plan działalności na następny rok: Zorganizowanie z subwencji WRN obozu badawczego PAN oddział krakowski na terenie Gór Świętokrzyskich - koszt około 55.000 zł. Zlecenie opracowania w ciągu 2 lat słownika gwary wsi Radkowice region świętokrzyski. Autorami będą: Józef Grzesik gospodarz z Radkowic i dr Wanda Pomianowska. Objętość około 12 arkuszy wydawniczych, układ podobny do słownika Kucały. Nawiązanie ściślejszego kontaktu ze Zw. Młodzieży Wiejskiej oraz ze Zw. Nauczycielstwa Polskiego (z tym ostatnim w pażdzierniku oddział organizuje i prowadzi dwudniowe studium ludoznawcze dzień teorii i dzień badań). Utrzymanie kontaktu z kieleckim Klubem Dziennikarza. Usprawnienie sprzedaży wydawnictw PTL na wzór akcji prowadzonej przez oddział toruński: w tym celu wyjazd szkoleniowy do Torunia. Zwerbowanie aktywniejszych członków w Radomiu, Sandomierzu i wszystkich miastach powiatowych. Prezes Łukasz Poseł Kumor na Sejm Oddział Pol. Tow. Ludoznawczego z siedzibą w Kra k o w i e, Pl. Wolnica 1 w okresie od 1. IX. 1961 r. do 1. IX. 1962 r. Na odbytym w dniu 19 czerwca 1962 r. Walnym Zebraniu, po wy·· słuchaniu sprawozdania ustępującego Zarządu oraz udzieleniu mu absolutorium dokonano wyboru nowych władz Oddziału w składzie następującym: Doc. dr Andrzej Wal i gór s k i prezes, dr Anna K o wal s k aL e w i c k a _ vice-prezes, mgr Barbara U r b a ń s k a - sekretarz, Lutosława Hajów na skarbnik. Ponadto zostali wybrani jako członkowie Zarządu prof. dr Kazimierz D o b r o w o l s k i oraz prof. dr Ro .. man R e i n f u s s, na zastępców członków Zarządu - mgr Ewa F l' Y śP i e t l' a s z k o w a oraz mgr Zdzisław S z e w c z y k. Oto ważniejsze punkty ze sprawozdania ustępującego Zarządu podane na zebraniu. Oddział krakowski przez Zarząd Główny przybyło 5. W okresie sprawozdawczym odbyło się 6 zebrań Zarządu oraz 2 Wal .. ne Zebrania członków Oddziału, połączone z referatami naukowymi. Ponadto odbyło się dalszych 7 zebrań naukowych, w tym jedno wspóln~ z. ~Omisją Orientalistyczną Oddziału Krakowskiej PAN. Odczyty wygłoSIll następuJący prelegenci krajowi i zagraniczni: dr Krzysztof Wolski. dr . :vrarie Jose Tubiana, prof. dr Joseph Tubiana z Paryża, Lutosława HaJowna, prof. Stanisław Świtniewski, mgr Janusz Kamocki Nenad Vuković z Uniwersytetu w Sarajewie (Jugosławia), prof. dr ~oman Reinfuss. Oddział kontynuował rozpoczęte dawniej etnograficzne badania terenowe w Tyńcu. Wobec jednakże bardzo ograniczonych funduszów, miały one charakter dość skromny. Na podstawie zebranych w terenie materiałów ob. Lutosława Hajówna wygłosiła odczyt na temat: "Medycyna ludowa w Tyńcu", który zamierza ogłosić drukiem. Ważną, choć pośrednią rolę odgrywała różnoraka działalność członków Oddziału Krakowskiego na terenie innych organizacji. I tak prof. dr Kazimierz Dobrowolski wybrany został członkiem korespondentem PAN oraz przewodniczącym Sekcji Etnograficznej w Komitecie Nauk Historycznych PAN, wyżej wspomniany oraz doc. dr Jadwiga Klimaszewska i dr Anna Kowalska-Lewicka brali żywy udział w pracach Międzynarodowej Komisji dla Badań Kultury Ludowej w Karpatach. Członkami Rady Naukowo-Społecznej nowopowstałego Tow. Przyjaźni PolskoAfrykańskiej wybrani zostali członkowie Oddziału Krakowskiego PTL prof. dr Tadeusz Lewicki i doc dr Andrzej Waligórski. Ponadto, prof. dr Roman Reinfuss i dr Anna Kowałska-Lewicka byli członkami Zarządu Głównego PTL. Członkowie Oddziału Krakowskiego prowadzili również dość szeroko zakrojoną akcję popularyzacyjną na terenie Tow. Wiedzy Powszechnej, PTTK, Zw. Młodzieży Polskiej. Członkowie PTL opiekują się też działalnością harcerskich i szkolnych kół Etnograficznych. Biblioteka Oddziału liczy 78 tomów, jest obecnie zinwentaryzowana skatalogowana. Sprawozdanie ustępującego Zarządu oceniono pozytywnie i wyrażono słowa wdzięczności dla jego Członków za owocną działalność podczas ich dwuletniej kadencji. Należy jeszcze dodać, że ustępujący Zarząd przedtem jeszcze zaplanował i przygotował cykl odczytów naukowo-popularnych z zakresu amerykanistyki stanowiących cenne rozszerzenie tematyki egzotycznej polskiej etnografii. Odczyty te odbywać się będą w miesiącach zimowych roku akademickiego 1962/3. liczył 55 członków. W wyniku przeprowadzonej weryfikacji członków odpadło 6 osób, natomiast Sekretarz Mgr Barbara Urbańska Prezes Doc. dr Andrzej Waligórski �604 605 Bilans Polskiego Towarzystwa Aktywa 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. __ ~e~~:~:Tz~i~~e-· ._.-._.~. Banki - Zarządu. Głównego - Odziałów PTL - Komitetu Kolbergowskiego Kasa - Zarządu Głównego - Oddziałów PTL - Komitetu Kolbergowskiego Koszty produkcji niewydzielonej (wydawn. w toku produkcji) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Dłużnicy - współpracownicy al Zarządu Głównego bl Komitetu Kolbergowskiego - instytucje - odbiorcy Inne rozrachunki - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Materiały - w magazynie własnym - w przerobie Gotowe wydawnictwa - w magazynie własnym - w innych maga_ zynach Środki podstawowe - Zarządu Głównego - Biblioteki - Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego --- ----.~~ o akt~\Va Wrocław, _ ... 1961 r. Pasywa I 1. na dzień 31 grudnia ·---r-----·--·---- ---.-----.-.-.".----. .. ---'-,--'---"-,---'-------. -_-_~~_;~l_.-~-~~_~ . -----, -_L~'~~:J ~-~.:__ -- Ludoznawczego _ . I 50.211.73 102.888.66 ! 1.975.800.13 L. p. ' _!________ 1. Wierzyciele 2. Fundusze Fundusze i ----- 203.47 , 10.621.59 1.679.95...-----_ T r e ś ć ..._.. ._ 2.128.900 .52 f ! 137.357.99 502.401.2.327.27 148.114.41 3. -\ Sumy !_-.:.b~orcze I - współpracownicy - odbiorcy DWOK - inne rozrachunki - rozrachunki publ.-prawne w środkach podstawowych w środkach obrotowych 18.016.90 ! 999.675.05 66.305.25 3.325.10 1.087.322.:10 796.101.12 /5.643.862.10 \ 128.557.57 I ...• 802.585.79 i 12.595 .01 Sumy :_Je~~ostk. ___. I 931.14 3.36 I 790.20 0.67 84.996.81 67.725.48 152.72 2.29 42.737.51 78.450.72 121.18 8.23 2.415.399.76 179.034.56 2.594.43 4.32 109.033.96 644.830.55 16.646.61 25.590.- -----. ----I 796.10 1.12 17.527.285.52 _.1 Razem pasywa I I I dnia 31. XII. 1961 r. Gl. Mgr Antoni Księgowy: Nienartowicz Skarbnik: Prof. dr Adam Wanke �607 606 M t0'-< ..itM ••• t•.•• O t-.n •..• O ••• .-< II .-< lt:l ••• O ~ ~. •••• lt:l <'I C'i O Ol 00 t- M -Ul 4l •.. .!( B o Ctl •.. 'O ;>, ~ S4l ca N N. ~! 'Ul 4l ;>" 'O o ..c' "'! o' ;>, 'O 'O ..co '" o ~ .... N Oddział Pol. Tow. Ludoznawczego z siedzibą w L i m a n o w e j za okres od 1 września 1961 do 25 września 1962 r . Oddział P. T. L. w Limanowej w okresie sprawozdawczym powiększył ilość członków O 3 osoby i w obecnej chwili Oddział liczy 32 członków . Mimo rozdanych wszystkim członkom druków, deklaracji członkowskich, podpisało deklarację 22 członków, a składki na dzień 25. 9. 62 r. opłaciło na rok bieżący 20 członków. Trudności w uporządkowaniu spraw członkowskich wynikają z opieszałości i lekceważenia przez niektórych, obowiązków statutowych. Zarząd Oddziału liczy jednak, że uda się na koniec bieżącego roku wreszcie zaległości w tym względzie uporządkować. Skład Zarządu Oddziału jest następujący: Prezes Oddziału mgr Piotr O r z e c h o w s k i, Viceprezes - dyr. Tadeusz O c i e p k a, Sekretarz naucz. Stefania C w i k, Skarbnik ob. Jadwiga K o z d ruń. Sekretarz Oddziału równocześnie pełni funkcję bibliotekarki. W skład Komisji Rewizyjnej wchodzą następujące osoby: ob. Franciszek B o g a c z jako przewodniczący, ob. Ludwik T o kar c z y k ob. Józef S z e w c z Yk jako członek. W okresie sprawozdawczym odbyły się 4 zebrania plenarne Oddziału i 4 zebrania Zarządu Oddziału. Tematyka zebrań Zarządu obejmowała następujące sprawy: a) sprawy organizacyjne, b) sprawozdawczość i sprawy kasowe, c) planowanie pracy i kontrola ich wykonania, d) przygotowanie zebrań plenarnych, e) sprawy bieżące. Każde zwyczajne zebranie członków w porządku swym obejmowało okresowy referat o charakterze popularyzacyjnym z zakresu etnografii, oraz sprawy bieżące i informacyjne z zakresu prowadzonych spraw badawczych i planowania prac na najbliższy okres. W doborze tematów na walne zebrania członków, Zarząd kierował się tym, aby referaty były interesujące, by uwzględniały metodykę badań etnograficznych i aby pobudzały słuchaczy do korzystania z dostępnej lektury i materiałów etnograficznych, które Oddział już zgromadził i posiada w liczbie 120 pozycji. Do wygłaszania referatów angażujemy naszych członków, lub zapraszamy prelegentów z sąsiedniego Oddziału mszańskiego. Żałujemy ogromnie, że nie jest realizowany wniosek wysunięty pod adresem Zarządu Głównego na ostatnim zjeździe, który zobowiązywał Zarząd Główny P. T. L. do obsługi oddziałów terenowych P. T. L. przez specjalistów, popularyzatorów różnych dziedzin wiedzy etnograficznej . Grupa prelegentów terenowych miała być powołana przez Zarząd Główny P. T. L. Realizacja tego wniosku byłaby korzystna z wielu względów. Teren zyskałby dobrych prelegentów i Zarząd Główny miałby stały kontakt z Oddziałami terenowymi. W dotychczasowej pralityce 5-letniej kontakty te były dość luźne i polegały jedynie na wymianie korespondencji, �608 oraz spotkań z okazji dorocznych Walnych Zjazdów Towarzystwa. Poza akcją odczytową Zarząd Naszego Oddziału prowadził akcję popularyzacji zagadnień etnograficznych również poza własnym gronem osób. W oparciu o specyfikę terenu ziemi limanowskiej były organizowane w okresie wakacji liczne spotkania naszych członków z młodzieżą kolonijną, z uczestnikami obozów harcerskich i uczestnikami kursów nauczycielskich i młodzieżowych wychowania fizycznego. W swobodnych pogawędkach, przybyłym po raz pierwszy na nasze tereny licznym zespołom, przedstawialiśmy cechy regionu ziemi limanowskiej, jej zabytki, sztukę i twórczość ludową. Akcja ta dawała korzyść, zjednywała bowiem w ten sposób sympatyków ziemi naszego regionu, lepsze zrozumienie dawnych i dzisiejszych stosunków społeczno-gospodarczych i dawała lepsze wyniki w poszanowaniu zabytków i pamiątek. Jeżeli na wstępie nadmieniłem, że podstawową formą naszej pracy jest akcja popularyzacyjna to nie znaczy, że Oddział nie prowadzi innych form pracy. Forma popularyzacyjna zagadnień etnograficznych jest niewątpliwie w naszym Oddziale dominującą. Wynika ona bowiem z tego, że skład członków naszego Oddziału to przeważnie odbiorcy i sympatycy dziedziny wiedzy etnograficznej. Żaden z członków naszego Oddziału nie pracuje zawodowo ani naukowo w etnografii. W składzie naszego Oddziału nie posiadamy w tej dziedzinie żadnego specjalisty. Wynikają one jedynie z zainteresowań naszych członków. Zainteresowania te ujawniają się: w zbieraniu przysłów ludowych z zakresu meteorologii ludowej, w rejestracji zabytków dzieł sztuki ludowej z terenu ziemi limanowskiej, w zbieraniu pieśni i zwyczajów ludowych, itp. W ten sposób doszło do opracowania scenicznego wesela strzeszyckiego, przez kolegę M. Mordarskiego. Kolega mgr Adam Wajs opracował monografię ziemi limanowskiej, która ukaże się wkrótce w formie przewodnika, jako wydawnictwo Wydziału Kultury W.R.N. w Krakowie. Będzie to pierwsze wydawnictwo tego rodzaju z tutejszego terenu, w którym ukaże się szereg przyczynków z zakresu etnografii. Najbardziej czynnym gawędziarzem i znawcą terenu ziemi limanowskiej jest w naszym Oddziale ob. W. G a w ron. Jest on nie tylko gawędziarzem, ale swoje myśli i zebrane wiadomości spisuje i gromadzi, jak dotąd tylko we własnym archiwum, lub dzieli się nimi na walnym zebraniu z członkami Oddziału. Jako gawędziarz i pisarz ludowy wędruje po całej limanowszczyźnb i zbiera materiały o historii, zwyczajach i obyczajach swojej rodzinnej ziemi. Dorobek jego kilkunastoletniej działalności pisarskiej zamyka siG liczbą 20 pozycji. Tematyka jest ciekawa i wszechstronna. Dla przykładu kilka z nich wymienię: 1) "Rody szlacheckie w okolicy Limanowej". 2) "Obrona Limanowej w roku 1846". 3) "Rabacje w limanowszczyźnie w roku 1846". 4) "Zwyczaje wigilijne w okresie świąt Bożego Narodz., Nowego Roku i Trzech 609 Króli w okolicy Limanowej". 5) "Zwyczaje weselne u Lachów w okolicy Limanowej". 6) "Jan Kanty Andrusikiewicz - przywódca powstania chochołowskiego". 7) "Obchód Hamana w Limanowej". 8) Zwyczaje Fedorków". 9) "Rośliny leśne jadalne - i wiele innych". Z wyżej wymienionych przykładów działalności pisarskiej ob. W. Gawrona jedno trzeba podkreślić, że opracowania te są wprawdzie dalekie od opracowań naukowych, jednak dla specjalistów etnografów, mogą stanowić cenny zbiór faktów do dalszego ich wykorzystania i opracowania. Twórczością i dorobkiem prac ob. W. Gwrona interesuje się wielu dziennikarzy i publicystów spoza grupy etnografów. Materiały te często wykorzystują do notatek prasowych i audycji radiowych. Na naszą sugestię ob. W. Gawron przesłał kilka opracowań do oceny i ewentualnego wydawnictwa do Krakowa, ale niestety ta recenzja trwa już kilka ładnych lat i nie ma o niej echa czy notatki bądź krytycznej, bądż pozytywnej. Naszym zdaniem w ten sposób czyni się oddanemu sprawie ob. W. Gawronowi krzywdę lekceważy się go milczeniem i zmusza się go do szukania opieki u innych poza Towarzystwem P. T. L. Z innych trudności, z którymi się nasz Oddział boryka od szeregu lat wymienić należy brak własnego lokalu. Zabiegi o uzyskanie własnego, bodaj skromnego lokalu, Oddział czyni bezskuteczne starania od szeregu lat u czynników miejscowych. Lokal ten jest konieczny na pomieszczenie akt, szafy bibliotecznej i zebranych licznie eksponatów sztuki ludowej. Agendy te mieszczą się na razie gościnnie po lokalach budynków i instytucji, w których pracują nasi członkowie. Przechodząc do spraw finansowych Oddziału należy wymienić, że układają się one w roku bieżącym pomyślniej niż w latach ubiegłych. Poprawa ta nastąpiła dzięki uzyskaniu dotacji Zarządu Głównego P.T.L. i dzięki zapomogom udzielanym Oddziałowi przez Rady Spółdzielcze z terenu miasta Limanowej. W ten sposób Zarząd Oddziału może swobodniej i planowo realizować niezbędne wydatki związane z działalnością Oddziału. Stefania Oddział Cwik Mgr. Piotr Orzechowski P.T.L. Ł ó d z:{ i z siedzibą pr7.y ulicy Buczka za okres od IX. 1961 do IX. 1962 r. 30 m. 2 Skład Zarządu: prezes prof. dr Kazimiera Z a w i s t o w i c z- A d a m s k a, wiceprezes prof. dr B. B a r a n o w s k i, sekretarz mgr J. D e k o w s k i, skarbnik - mgr L L e c h o w a, członkowie Zarządu: dr B. J a w o r s k a, B. K o wal e c, mgr J. L e c h, dr M. M i s i ń s k a, mgr Z. N e y m a n o w a. Liczba członków po ostatniej weryfikacji wyn~i 34 osoby. Składki opłacane są na bieżąco, tylko 4 osoby mają roczne zaległości. Lud, l. XLVIII 39 �610 611 W okresie sprawozdawczym odbyły się 3 zebrania Zarządu i l walne zebranie członków; Działalność naukowo-badawcza i wydawnicza: Kontynuowano prace inwentaryzacyjne budownictwa ludowego na terenie woj. łódzkiego. Zainwentaryzowano 18 budynków mieszkalnych (koszt 5.400 zł). Wydano drukiem IV t. "Łódzkich Studiów Etnograficznych" i rozpoczęto przygotowanie t. V. Działalność popularyzacyjna: Zorganizowano dwa odczyty i pokaz filmów etnograficznych. Poczyniono przygotowania do sesji popularno-naukowej, która odbędzie się 27 i 28. X. w Tomaszowie Mazowieckim. Opracowano referat etnograficzny i komunikaty, dokonano wyboru filmów etnograficznych związanych z okolicami Tomaszowa, nawiązano kontakty z zespołami regionalnymi z Rawskiego, Brzezińskiego i Opoczyńskiego. Współpraca z innymi instytucjami: podobnie jak w latach ubiegłych Oddział współpracował z Wydziałem Kultury PWRN. Członkowie brali udział w przygotowaniu konkursu sztuki ludowej pow. brzezińskiego. Kontynuowana była również współpraca z Kuratorium Okręgu Szkolnego Łódzkiego, polegająca na wspólnym organizowaniu obozów etnograficznych dla młodzieży szkół licealnych naszego województwa. Na obozach młodzież przygotowywana jest do pracy zbierackiej. Zebrane materiały publikowane są częściowo w naszym wydawnictwie. W okresie sprawozdawczym odbyły się dwa zimowiska w pow. limanowskim, l obóz letni w pow. rawskim oraz zjazd uczestników w Zduńskiej Woli. Inne prace: Oddział Łódzki zajmuje się kolportażem własnego wydawnictwa. Pierwsze dwa tomy rozprowadzono w 100%, t. III (o zwiększonym nakładzie w 80%). Zapoczątkowano kolportaż wydawnictw Zarządu Głównego i sprzedano ich za 1806 zł. Sekretarz Oddział P.T.L. Prezes Oddziału: Mgr. J. P. Dekowski w M s z a n i e za okres Oddziału: Prof. dr K. Zawistowicz-Adamska od 1. IX. 1961 do 1. IX, 1962 r. Pomimo stworzenia przez część członków Oddziału Mszańskiego nowego samodzielnego Oddziału w Limanowej, pomimo skreślenia z kartoteki członkowskiej osób, które nie płaciły regularnie składek i nie wykazywały żywszego zainteresowania pracą P.T.L. - Oddział PTL w Mszanie Dolnej, znajdujący się na tzw. "głuchej prowincji", posiada po ostatniej weryfikacji i odnowieniu deklaracji członkowskiej 34 czynnych członków. Członkami Oddziału w przeważającej liczbie są nauczyciele z okolicznych szkół, pracujący czynnie na niwie ludoznawczej, następnie pracownicy instytucji społecznych zainteresowani kulturą ludową, wreszcie i sami reprezentanci tradycji ludowych, zastanawiający się nad swoją historią i tradycjami ludowymi swych wsi rolnicy. Składki czołnkowskie zbierane są przeważnie przy okazji kwartalnych zebrań naukowych, odbywanych w świetlicy Szkoły Podstawowej w Mszanie Dolnej, której dyrektorem Jan G r z y wac z jest długoletnim czJonkiem Oddziału i zamiłowanym zbieraczem pieśni ludowych, jak również ich interpretatorem. Tak członkowie, jak i Zarząd Oddziału wdzięczni są Zarządowi Głównemu PTL za podtrzymanie ważności 500/0-wej ulgi w składkach członkowskich, uchwalonej dla Oddziału Mszańskiego na Walnym Zgromadzeniu PTL w Jeleniej Górze, gdyż wiadomo, że Oddział nasz działa na terytorium, "gdzie jak to mówi przysłowie miejscowe jest początek wód a koniec chleba". Praca organizacyjna: Członkowie odbywają kwartalne zwyczajne zebrania naukowe oraz jedno Walne Zebranie doreczne. W bieżącym roku wypadło ono 10 grudnia 1961 i było równocześnie zebraniem sprawozdawczo-wyborczym. Na zwyczajnych kwartalnych zebraniach naukowych członkowie przedstawiali wyniki swych badań terenowych, próby opracowania monograficznego wybranych zagadnień, lub wnosili swoje przyczynki do badanych przez nich problemów, którymi starali się zainteresować pozostałych członków Oddziału. Po odczytach i prelekcjach odbywały się żywe i długie dyskusje. W roku sprawozdawczym wygłoszono następujące referaty na zebraniach naukowych: 1. Dr Sebastian F I i z a k: "Tematyka i forma artystyczna śpiewek ludowych w powiecie limanowskim". 2. Mgr Piotr K a I e c i a k: "Czynniki sprzyjające postępowi w rolnictwie i przyczyny hamujące jego rozwój". 3. Stanisław K u n i c k i: "Bednarstwo w Kuninie". Nadto na Walnym Zebraniu prócz sprawozdania z pracy oddziału złożonego przez prezesa Dr Flizaka, Mgr Kaleciak złożył obszerne sprawozdanie z XXXVI Walnego Zgromadzenia PTL w Białymstoku. Na zebraniu tym, założyciel Oddziału i jego prezes od chwili powstania do dziś - Dr S. Flizak - złożył rezygnację ze stanowiska prezesa, tłumacząc swoją decyzję podeszłym wiekiem i słabym zdrowiem. Jednak przemówieniem Mgr Kaleciaka, popartym burzliwą aklamacją zebranych członków, został zmuszony do cofnięcia rezygnacji a następnie ponownie wybrany na to samo stanowisko. Na stanowisko viceprezesa i skarbnika Oddziału został ponownie wybrany mgr Piotr K"lleciak. �612 Osobne podziękowanie i wyrazy uznania za duży i bezinteresowny wkład dla dobra Oddziału złożył mgr Kaleciak Prof. mgr Wandzie S kuł ó w n e j, która od początku istnienia Oddziału pełni funkcję sekretarza zarządu i znakomicie protokółuje przebieg wszystkich zebrań Oddziału, dając wyczerpujące streszczenia referatów i chwytając w lot istotny sens przemówień dyskusyjnych. Podziękowanie to zebrani poparli rzęsistymi oklaskami i ponownie wybrali mgr Skułównę na sekretarza Zarządu Oddziału. Na członków Zarządu Oddziału zostali wybrani ponownie: 1. Zofia K m i e c i k, interesująca się folklorem i pilnie pracująca w szeregach oddziału. 2. Otylia P i woń s k <l, opracowująca demonologię ludową i pracująca w Oddziale od chwili jego powstania. 3. Dr Tadeusz Prus- W i ś n i o w s k i, który mimo trudności komunikacyjnych, gdyż mieszka w Myślenicach, bierze żywy udział w pracach Oddziału i z rozmachem godnym naśladowania popularyzuje wiedzę etnograficzną wśród młodzieży i starszych oraz bardzo sprawnie kolportuje wydawnictwa PTL. Zarząd odbywał przeważnie co dwa tygodnie posiedzenia protokółowane, na których omawiano pracę i zadania Oddziału, rozpatrywano pisma Zarządu Głównego PTL i opracowywano na nie odpowiedzi, jak również rozdzielano między poszczególnych członków zadania zlecom. przez Zarząd Główny. Nadto prezydium Zarządu kontaktowało się bieżąco w miarę potrzeby, omawiało i opracowywało zebrania naukowe, oraz sprawy pilne. Bibliotekę Oddziału, liczącą 136 pozycji bibliograficznych prowadził nadal prezes oddziału, Dr S. Flizak. Nadmienić trzeba, że zbiory biblioteczne mieści on we własnej szafie i dopiero w bieżącym roku przyznano Oddziałowi subwencję na zakup małej szafy bibliotecznej. Praca popularyzacyjna: Zarząd kierował pracą popularyzacyjną zleconą przez Zarząd Główny PTL jak również zleconą przez Podhalańską Spółdzielnię Owocarsko-Warzywniczą w Tymbarku z siedzibą w Limanowej. Nadto Dr Tadeusz Prus- W i ś n i o w s k i prowadził popularyzację na zlecenia otrzymywane ad personam z innych instytucji. Popularyzację prowadzono w szkołach powiatu limanowskiego i nowotarskiego dla starszej młodzieży na świetlicach szkolnych względnie w klasach, dla grona nauczycielskiego na rejonowych i środowiskowych konferencjach nauczycielskich. Na konferencjach takich zainteresowywano ludoznawstwem szersze grono nauczycielskie i pozyskiwano nowych członków. Prowadzono też popularyzację w świetlicach zakładów pracy. na obozach i koloniach letnich, oraz na specjalne zaproszenia na zebraniach wiejskich dla starszej ludności wsi. Dr Sebastian F l i z a k wygłosił 10 prelekcji na następujące tematy: 613 1. "Co to jest etnografia i ludoznawstwo" (l raz). 2. "Ludowe pojmowanie czasu i przestrzeni" (4 razy). 3. "Ludowe imiona i nazwiska" (4 razy). 4. "Rzut oka na przeszłość i kulturę lVIszany Górnej" (1 raz). Mgr Piotr K a l e c i a k wygłosił 'N różnych punktach 45 wykładów popularyzatorskich na następujące tematy: 1. "Co to jest etnografia, nad czym i jak pracuje PTL." (5 razy). 2. "Etnografia i studia etnograficzne w Polsce" (dla maturzystów w Rabce). 3. "Jaki powinien być stosunek młodzieży do kultury ludowej" (7 razy). 4. "Jak żyli nasi praojcowie" (2 razy). 5. "Tradycyjne rolnictwo i jego techniki oraz co w nim było wartościowego a co nieracjonalnego" (w 3 szkołach rolniczych). 6. "Jak rozwijało się rolnictwo w powiecie limanowskim" (3 razy). 7. "Historia narzędzi rolniczych i technik gospodarowania" (1 raz). 8. "Jak młodzież może pomóc w tworzeniu zbiorów etnograficznych" (1 raz). 9. "Czego możemy się dowiedzieć w muzeum etnograficznym" (1 raz). 10. ,,Karczma wiejska i społeczne skutki jej oddziaływania na ludność wiejską" (6 ra· zy). 11. "Co w tradycji ludowej jest wartościowego, a co wstecznego i niezgodnego z rozumem" (5 razy). 12. "Osadnictwo w Beskidzie Wyspowym" (l raz). 13. "Z przeszłości historyczno-etnograficznej Beskidu Wyspowego" (3 razy). 14. "Historia i tradycje ludowe Kasiny Wielkiej" (3 razy). 15. "Historia i tradycje ludowe Mszany Dolnej i okolicy" (2 razy). 16. "Tradycje ludowe naszej okolicy" (na kolonii letniej w Mszanie Dolnej). Prace badawcze: Oddział nie posiada środków na zorganizowane badania naukowe i dlatego Zarząd nie kieruje badaniami ani pracą naukową swych członków. Prowadzą oni swoje badania i dociekania na interesujące ich tematy i problemy na własną rękę, zasięgając jedynie u poszczególnych członków Zarządu porad metodycznych i wskazówek bibliograficznych. Niektóre problemy opracowane przez członków były przedmiotem dyskusji na posiedzeniach naukowych. Mgr B e d n a r o w s k a - prowadziła badania gwarowe. Dr F l i z a k zajmuje się gromadzeniem wszechstronnych materiałów etnograficznych do monograficznego ujęcia przeszłości swej wsi rodzinnej Podobina -- jak również i Mszany Dolnej i okolicy. Mgr P. K a l e c i a k poza monografią historyczno-etnograficzną swojej wsi rodzinnej specjalne badania prowadzi nad rolnictwem i całym życiem gospodarczym powiatu limanowskiego, nad współczeSnym~ ~rzemianami wsi nie tylko \v dziedzinie gospodarczej, ale i społecznej l kulturalnej. Szerokie zainteresowania naukowe etnograficzno-socjologiczne i antropologiczne posiada Dr Tadeusz Prus- W i ś n i e w s k i i w tych dziedzinach koncentruje się jego osobiste badania naukowe. Antoni Gór s z c z y k, emerytowany dyrektor szkoły W Pisarzowej, gromadzi pamiątki regionalne oraz pracuje nad monogra~ią. sw?jej wsi rodzinnej -- Pisarzowa. Opracował dzieje oświaty"w powIecIe hmanow- �615 614 skim na przykładzie szkoły w Pisarzowej. Napisał ciekawą pracę opartf! o onomastyczne materiały zebrane w Pisarzowej i okolicy. Bardzo ciekawe są jego długoletnie obserwacje i badania nad wplywem tradycji wsi szlacheckiej i królewskiej na dalszy rozwój tychże wsi. Oby jak najwięcej kierowników szkół szło w ślady dyrektora A. GÓrszczyka. Władysław K o n i e c z n y, długoletni sekretarz i wójt gminy Skrzydlna, zasłużony działacz społeczny, wzorowy rolnik i spółdzielca, przebadał metryki parafialne w Skrzydlnej od XVI wieku, pisze monografię swojej wsi rodzinnej, jest świetnym obserwatorem przemian społeczno-gospodarczych i kronikarzem przeżytej i zaobserwowanej przeszłości Skrzydlnej i najbliższej okolicy. Stanisław K u n i c k i, emerytowany dyrektor szkoły w Podobinie, to żywa kronika Zagórzan i obserwator przemian społeczno-gospodarczych i kulturalnych ziemi rodzinnej W. Orkana i okolicy. Specjalne badania poświęca rzemiosłu ludowemu i sztuce ludowej. O muzykologicznych i folklorystycznych pracach dyrektora Jana G r z y wac z a była już wzmianka wyżej. Zarząd Oddziału marzy o tym, by Zarząd Główny dopomógł wydać drukiem osiągnięcia tych wysiłków i osobistych dociekań naszych członków w specjalnym tomie "Prac i Materiałów Etnograficznych", pracującego już 15 lat Oddziału Mszańskiego. Myślimy również wraz z oddziałem Limanowskim by wspólnie przygotować na naszym terenie w naj bliższych latach Walne Zgromadzenie PTL. Vice-Prezes Mgr Piotr Kaleciak Sprawozdanie Oddziału O l s z t y ń s k i e g o P.T.L. za czas od do IX. 1962 r. Siedzibą Oddziału jest Dział Etnograficzny Mazurskiego w Olsztynie, ul. Zamkowa 2. IX. 1961 Muzeum Oddział po przeprowadzonej zgodnie z zaleceniem Zarządu Głównego weryfikacji liczy 24 członków. Na Walnym Zebraniu w dniu 18 kwietnia 1962 wybrano Zarząd Oddziału w następującym składzie: dr Władysław G ę b i k - przewodniczący, mgr Franciszek K lon o w s k i sekretarz, mgr Janina G l i s z c z y ńs k a - skarbnik, mgr Euzebiusz K a c z y ń s k i - członek Zarządu, mgr Witold P ie ch ock i członek Zarządu, mgr Zygmunt L ietz przew. Kom. Rew., mgr Janusz J asiń sk i członek Kom., Michał Ch om in członek Komisji. W ciągu okresu sprawozdawczego od września 1961 r. do chwili bieżącej odbyło się 6 zebrań Zarządu i 5 zebrań plenarnych. Zebrania plenarne połączone były z odczytami. Wygłoszono na nich następujące referaty: 30. IX 61 r. mgr F. K lon o w s k i "Problem sztuki ludowej Mazur, Warmii i Powiśla w porównaniu ze sztuką ludową pozostałych regionów Polski". 9. X. 61 r. mgr F. Klonow- ski - "Z problematyki badań etnograficznych na Warmii i Mazurach". 18. 1. 62 mgr F. Klonowski - "Kultura ludowa Warmii i Mazur". 2. III. 62 r. dr W. G ę b i k "Moje wrażenia z podróży do Włoch". 18. IV. G2 r. dr W. Gębik "Moje wrażenia z podróży do Anglii". Poza tym czlonkowie Zarządu jak dr Gębik, mgr Klonowski, mgr Gliszczyńska, mgr Lietz, dyr. Skurpski i inni wygłaszali odczyty na kursach przewodników P.T.T.K., do młodzieży szkolnej i na terenie Zakładów Pracy. Wodczytach tych często poruszali zagadnienia kultury ludowej regionu. W minionym okresie sprawozdawczym ukończono druk XIX tomu "Prac i materiałów etnograficznych", tzw. tomu olsztyńskiego, zawierającego materiały z sesji naukowej Walnego Zgromadzenia odbytego w Olsztynie we wrześniu 1959 roku. Wydawnictwo to zostało sfinansowane głównie przez Wydział Kultury P.W.R.N. oraz T.R.Z.Z. i Zarząd Główny (papier i honoraria redaktorskie). W roku ubiegłym przeprowadzono badania nad obrzędem weselnym na Warmii w 40 miejscowościach pow. olsztyńskiego i biskupieckiego. W bieżącym roku badania te są kontynuowane w 4 powiatach mazurskich: działdowskim, nidzickim, szczycieńskiem i mrągowskim. Badania te prowadzą następujący członkowie P.T.L-u: dr W. G ę b i k, dr R. Kuk i er, mgr F. Klonowski i mgr J. Gliszczyńska. Zarząd Oddziału współpracuje z sekcją folklorystyczną polskiego Związku Literatów Polskich przy Zarządzie Okręgu w Olsztynie. Członkowie jej są również członkami naszego Oddziału. Wespół z tą sekcją zorganizowano wspólną wycieczkę do Szczytna w celu zwiedzenia wystawy sztuki ludowej Kurpiowszczyzny. Planowano spotkanie z dr Adamem Chętnikiem, które z powodu choroby tego ostatniego musiano w ostatniej chwili odwołać. Na ostatnim zebraniu Zarządu postanowiono wzmóc działalność P.T.L. w terenie, wciągając do współpracy znanych działaczy kulturalnych żywo zainteresowanych w zagadnieniach kultury ludowej, jak np. Kaweckiego, nauczyciela ze St. Juch, w pow. ełckim. Postanowiono zaprosić ich na Walne Zebranie Oddziału do Olsztyna, gdzieby wygłosili odczyt. na temat swej działalności w terenie. Akcja popularyzacyjna w znacznej mierze uzależniona jest od dotacj i Zarządu Głównego, które b. nieregularnie wpływają. Np. w tym roku nie przekazano na tę akcję jeszcze ani jednego grosza. Działalność Oddziału na przyszłość koncentrować się będzie więcej na działalności naukowej. Na ostatnim zebraniu Zarządu postanowiono rozszerzyć tematykę odczytów włączając do niej tematykę z pogranicza etnografii jak z historii gospodarczej, demografii itp. Zarząd Oddziału otrzymał już zgłoszenia od referentów. Akcja ta w znacznym stopniu zależy od przydziału funduszu Zarządu Głównego. Sekretarz Mgr F. Klonowski �r 616 Oddział P.T.L. w O P o l u, z siedzibą w Muzeum Śląska Opolskiego sprawozdanie za okres od 20. IX. 1961 r. do dnia 25. IX. 1962 r. sekcji, która miała kierować akcją. W konsekwencJi musiał, poza nielicznymi wyjątkami, sam zabrać się do pracy - stąd ciążyło to na ogólnej pracy Oddziału. Akcję przygotowano przez artykuły prasowe, wyjazdy w teren - celem zorientowania się w istniejącej sytuacji (o żywotności poszczególnych ośrodków ludowej twórczości, wydano ulotki oraz kolorowe afisze propagandowe). Właściwa akcja trwała od 1. IV. - 15. IV. 1962 r. z punktem kulminacyjnym w dniu 15. IV. 1962 r. W dniu tym nastąpiło uroczyste zakończenie Dni Twórczości Ludowej Opolszczyzny, która ma swoje chlubne tradycje. W końcowych obchodach, w dn. 15. IV. 1962 r., wzięło udział około 130 twórców ludowych, w tym: 40 "kroszonkarzy", wykonujących "kroszonki" na miejscu, 22 śpiewaków, 4 bajarzy, 5 muzykantów (kapela ludowa), 62 osoby z Ludowych Zespołów w marzankowo-gaikowych i tanecznych. Ogólna charakterystyka działalności: Stan członków wynosi obecnie 17 osób. Opolski Oddział PTL zasięgiem swym obejmuje całą Opolszczyznę. Ze względu na nieliczną grupę etnografów na tym terenie, praca Oddziału skupia się głównie na popularyzacji etnografii na zebraniach Oddziału oraz w organizowaniu akcji pod nazwą: "Dni Twórczości Ludowej Opolszczyzny". Mimo znacznych chęci prac badawczych oraz wydawniczych w zakresie ludoznawstwa Oddział Opolski PTL nie mógł podjąć ze względu na skromne siły i środki i ze względu na działalność innych związków i stowarzyszeń, na Opolszczyźnie; etnografia nie była tu ani tak popularna ani atrakcyjna, by przyciągnąć nowych członków. Jedynym wydarzeniem, które zainteresowało szersze kręgi społeczeństwa Opolszczyzny, to Dni Ludowej Twórczości Opolszczyzny. Praca organizacyjna Oddziału: Stan członków 17 (w tym 3 etnogra·· fów). Skład Zarządu Oddziału PTL w Opolu - po Walnym Zgromadzeniu Oddziału w dn. 20. IV. 1962 r.: prezes - mgr Stanisław B r o n i c z, zast. prezesa - mgr Czesław Kur e k, sekretarz - Korneliusz P s z c z y ń s k i, skarbnik mgr Czesław W a w r z y n i a k, Członkowie Zarządu mgr Piotr S w i e r c, inż. arch. Tomasz C u b e r, ob. Rafał U r b a n, Komisja Rewizyjna: mgr Kazimierz Róż a n o w s k i, mgr Leonard S y Iwe s t e r, mgr Roman Sęk o w s k i. Zebrań Zarządu Oddziału odbyło się 14, zebrań członkowskich 4. W okresie sprawozdawczym nowy Zarząd Oddzial11 uregulował sprawę: 1. legalizacji działalności Oddziału na terenie Opolszczyzny. 2. częściowo sprawę remanentów wydawnictw. Doprowadzono do podpisania umowy na sprzedaż "Wzornika haftów opolskich" zalegającego od dłuższego czasu magazyn Oddziału PTL w Opolu - z mocą do dn. 31. XII. 1962 r. 3. Nie udało się doprowadzić do końca, do pozytywnego wyniku sprawy dotychczas nie istniejących w Opo!. Oddziale PTL legitymacji członkowskich oraz otrzymywania zniżkowych wydawnictw z Zarządu Głównego PTL. Twórcy ludowi przybyli z różnych okolic woj. opolskiego, zwłaszcza licznie reprezentowanp były tal!ie miejscowości. jak: Smolarnio., pow. Krapkowice, Reńska Wieś, pow. Kożle, Wawelno, pow. Opole, Malnia pow. Krapkowice, Malina pow. Opole. Poza twórcami ludowymi przybyli na uroczystość liczni goście, m. in.: Przewodniczący MRN w Opolu - Ob, E:. Musioł, Przedstawiciel Min. Kult. i Sztuki - mgr Zagórna. Kierownik Wydziału Kultury PWRN w Opolu ob. S. Każmierczak, Przedstawiciel Wydz. Kult. PWRN w Opolu - ob. Bartkiewicz Dyrektor WDK w Opolu ob. mgr Stachow, Przedstawiciel "Cepelii" w Katowicach, Przed·· stawiciele polskiego Radia w Opolu, Telewizji i Prasy. Sama uroczystość rozpoczęła się o godz. 940. Rozlosowano przez zespoły artystyczne kolejność wykonywania śpiewów obrzędowych oraz utworów muzycznych wykonanych przez kapelę ludową ze Smolarni. Pochód poprzedzany kapelą ludową, ruszył sprzed gmachu WDK w Opolu ulicami miasta do Mostu Westchnień nad Kanałem Młynówką, przy którym nastąpił konkurs zespołów "marzankowych". Dokonano tu również tradycyjnego "utopienia marzanny". Następnie ruszył pochód ul. Piastowską przed gmach Prezydium WRN w Opolu, gdzie nastąpiło tzw. "ośpiewanie" przed Obyw. Przewodniczącym WRN w Opolu, tow. F. Adamcem. Tow. Przewodniczący w ciepłych słowach przywitał ze .. branych i życzył twórcom ludowym dalszego, żywotnego kontynuowania starych tradycji ludu na Opolszczyżnie. Zespoły udały się następnie przed gmach Ratusza, gdzie nastąpił konkurs, a po nim powrót do WDK. O godz. 12 w sali - hallu WDK w Opolu rozpoczął się konkurs na pisanie oraz skrobanie "kroszonek" przed jury. W przyległej sali rozpoczęły się przesłuchania indywidualnych twórców śpiewaków, gawędziarzy, grupy tanecznej i kapeli. Obchody Dni Twórczości Ludowej Opolszczyzny zakończył popis najlepszych śpiewaków oraz tancerzy, którym przy- Organizacja Dni Twórczości Ludowej Opolszczyzny. Impreza ta organizowana dotychczas przez Wydział Kultury PWRN w Opolu miała na celu rozpropagowanie istniejących, starych tradycji ludowej twórczości artysto Opolszczyzny. Podćzas Walnego Zebrania Oddziału w dn. 20. IV. 1961 r. Obywatelka Kierownik Wy dz. Kultury PWRN w Opolu zgłosiła wniosek przejęcia organizacji Dni przez Oddział PTL w Opolu. Wniosek poddano pod ogólne głosowanie - został przyjęty większością głosów, przy kilku przeciwnych. Zarząd Oddziału w Opolu doprowadził do ukonstytuowania ~', 617 ., się > " -\:'.~l\.2~>' �618 619 grywała kapela ludowa. Prawie wszyscy uczestnicy konkursów zostali nagrodzeni pieniężnymi nagrodami ufundowanymi przez Min. Kultury i Sztuki, Wydział Kultury PWRN w Opolu oraz Red. "Trybuny Opolskiej ". sekretarz Korneliusz Oddziału prezes Pszczyński Mgr Oddziału Stanislaw PTL Bronicz Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z siedzibą w P oz n a n i u, przy ul. Kantaka 2/1 p. za okres od 1. X. 1961 r. do 30. IX. 1962 r. Oddział P o z n a ń s k i PTL liczy wg listy z czerwca 1962 r. 49 członków oraz 2 koła terenowe, w Środzie liczące 11 członków i w Gostyniu liczące 19 członków. Zgodnie z zaleceniem Zarządu Głównego rozesłano w czerwcu i lipcu br. do wszystkich członków deklaracje wtórne do wypełnienia. Wypełniło je na razie i zwróciło do Oddziału 25 członków. W okresie od czerwca do września przyjęto 11 nowych członków. Skład aktualny Zarządu Oddziału jest nast.: Prezes - prof. dr Józef B u r s z t a, viceprezesi - mgr Stanisław B ł a s z c z y k, dr Ludwik G om o l e c, sekretarz dr Tadeusz W rób l e w s k i, zast. sekretarza mgr Janina D y d o w i c z, skarbnik dr Walerian S o b i s i a k, członkowie Zarządu: mgr Barbara A n d r z e j c z a k, mgr Józef P i e p r z y k, mgr Aleksandra Woj c i e c h o w ska. Komisja rewizyjna: doc. dr Maria F r a n k o w s k a, dr Zbigniew J a s i e w i c z. Majątek ruchomy Oddziału stanowi biblioteka, na którą składa się 67 tomów wyłącznie wydawnictw powojennych PTL. W dyspozycji Oddziału pozostaje nadto pewna ilość wydawnictw PTL na ogólną sumę 34060 zł, które Oddział nasz otrzymał w komis do rozsprzedaży kolportażowej, w ramach akcji popularyzacyjnej wydawnictw PTL. D z i a ł a l n ość n a u k o w a: W okresie sprawozdawczym naukowa działalność Oddziału znalazła wyraz w dwóch konkretnych osiągnięciach: 1. Zorganizowano w dniach 19 i 20 maja br. sesję naukową Poznańskiego Oddziału PTL z okazji 50-tej rocznicy założenia w Poznaniu Towarzystwa Ludoznawczego. 2. W ścisłej współpracy z Katedrą Etnografii UAM przygotowano do druku tom I1-gi monografii pt. "Kultura Ludowa Wielkopolski". Tematyką główną sesji naukowej były przygotowane przez członków naszego Oddziału referaty i komunikaty naukowe, dotyczące etnograficznej problematyki wielkopolskiej. (Ruch ludoznawczy i badania etnograficzne w Wielkopolsce -- prof. dr J. Burszta, Dzieje poznańskich zbiorów etnograficznych mgr S. Błaszczyk, Polsko-Niemieckie pogranicze w świetle materiałów etnograficznych - dr T. Wróblewski. Ze studiów nad zwyczajami dorocznymi ludu wielkopolskiego - mgr J. Dydowiczowa, Pieśń i muzyka ludowa Ziemi Kaliskiej - mgr J. Lisakowski, Opieka nad sztuką ludową w Wielkopolsce mgr J. Dydowiczowa, Z badań etnograficznych w Koszalińskiem. Zderzenie się kultur grup osadniczych w świetle materiałów z Iwięcina w powiecie Koszalińskim - dr Z. Jasiewicz). Oddział wystąpił do Zarządu Głównego PTL z propozycją opublikowania materiałów z wymienionej sesji w jednym z najbliższych tomów "Prac i Materiałów Etnograficznych". Propozycja Oddziału została w zasadzie przez Redakcję PME przyjęta. Współudział nasz w przygotowaniu i oddaniu do druku następnego tomu .,Kultury Ludowej Wielkopolskiej" wynika z konieczności ścisłego współdziałania Katedry Etnografii DAM i Poznańskiego Oddziału PTL w planowaniu i realizacji badań etnograficznych nad Wielkopolską. Z ogólnej liczby 15 autorów publikujących rezultaty swoich badań w tym tomie 12 jest członków PTL. Zgodnie z założonym planem Oddział jeszcze w roku bieżącym przystępuje do prac nad III-cim tomem wymienionej monografii. W toku są także przygotowania wstępne do opracowania Atlasu Ludowej Kultury Wielkopolski. Zorganizowanie sesji naukowej i przygotowanie jej było możliwe dzięki finansowej pomocy udzielonej przez Zarząd Główny PTL oraz Wydział Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu. W realizacji prac nad monografią etnograficzną Wielkopolski Oddział korzysta z pomocy finansowej wspomnianego Wydz. Kultury WRN w Poznaniu. Bliska współpraca z Wydziałem Kultury WRN w Poznaniu oraz z Wojewódzkim Domem Kultury wyraża się także w działalności osobnej Sekcji Oddziału, która prowadzi akcję opieki nad ludową twórczością w województwie poznańskim. Członkowie tej Sekcji nawiązują kontakty, udzielają konsultacji, popularyzują sprawy twórczości ludowej. Akcja popularyzująca problematykę etnograficzną jest przez Oddział prowadzona w trzech kierunkach: 1. Przez kolportaż wydawnictw PTL. 2. Przez popularno-naukowe referaty nazewnątrz Oddziału. 3. Przez popieranie etnograficznych prac i regionalnych publikacji inicjowanych poza planem, realizowanym przez Oddział. Drogą kolportażu rozsprzedano w okresie sprawozdawczym wydawnictw PTL za ogólną sumę 66.778.złotych. Popularno-naukowych i kursowych referatów na zewnątrz Oddziału (na kursach choreograficznych WDK, w środowiskach nauczycielskich i innych) wygłoszono 14. W akcji tej brali udział: Mgr Blaszczyk, prof. dr J. Burszta, dr Z. Jasiewicz, dr W. Sobisiak, dr T. Wróblewski. Oddział patronuje przygotowywanym do druku wydawnictwom etnograficznym WDK: "Pieśni Kaliskie", "Wielkopolskie Zapusty", "Bibliografia etnograficzna Wielkopolski". Plenarnych zebrań Oddziału w okresie sprawozdawczym odbyto 5 a zebrań Zarządu 8. W związku ze wspomnianą już 50-tą rocznicą założenia w Poznaniu Towarzystwa Ludoznawczego (w 1911 roku) oraz prze- �621 620 kazania tutejszemu społeczeństwu zbiorów etnograficznych (w 1911 roku) przez Helenę Cichowicz i córkę jej Wiesławę Cichowicz - Oddział Poznański wystąpił do Zarządu Głównego PTL z wnioskie:n o nadanie żyjącej jeszcze i wielce dla etnografii wielkopolskiej zasłużonej ob. Wiesławie C i c h o w i c z honorowego członkostwa PTL. Poza tym z uwagi na brak innej w sprawie tej inicjatywy. Oddział nasz zgłasza na Walnym zgromadzeniu wniosek o bezzwłoczne przystąpienie do prac przygotowawczych nad podręcznikiem etnografii Polski, brak podręcznika coraz dotkliwiej odczuwają nie tylko środowiska uniwersyteckie ale także ogoł członków naszego Towarzystwa i dość szerokie rzesze sympatyków wzgl. innych osób przedmiotem tym zainteresowanych. Sekretarz Oddziału Dr Tadeusz Wróblewski Prezes Prof. Oddziału dr Józef Burszta Oddział PTL w S z c z e c i n i e z siedzibą przy ul. Dworcowej 8, sprawozdanie za okres od września 1961 do września 1962 r. Liczba członków, którzy płacą regularnie składki wynosi 13, w tym 1 członek honorowy. W okresie sprawozdawczym działalność Oddziału skupiła się przede wszystkim na sprawach uporządkowania dokumentacji PTL -- wynikłe przy kontroli Wydziału Spraw Wewnętrznych PMRN w Szczecinie. Drugim zagadnieniem, które zostało ostatecznie uregulowane to sprawy wydawnicze i organizacyj ne pozostałe z Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczcj. W okresie sprawozdawczym odbyto 5 posiedzeń Zarządu Oddziału, na których omówiono wyniki pokontrolne i opracowano plan pracy na 1963 r. Do ważniejszych spraw załatwionych przez Szczeciński Oddział PTL należy zaliczyć: inicjatywę i współpracę przy organizowaniu Wystawy Sztuki Ludowej w Szczecinie wspólnie ze Związkiem Młodzieży Wiejskiej w Szczecinie. Zorganizowano 7 odczytów o wykopaliskach i historii Ziemi Szczecińskiej. Rozpoczęto badania czytelnicze. by określić wpływ książki i prasy na stabilizację wsi szczecińskiej w oparciu o biblioteki publiczne i szkolne. Badania będą prowadzone wspólnie z Wojewódzką i Miejską Biblioteką Publiczną w Szczecinie, Wydziałem Kultury PWRN i MRN. W związku z wydaniem Dzieł O. Kolberga - Zarząd Oddziału zorganizował w ubiegłym roku konferencję ze wszystkimi kierownikami Bibliotek Publ. naukowych i szkolnych poświęconą sprawom subskrypcji oraz propagandy w pra.sie miejscowej. W wyniku tej akcji wszystkie Biblioteki woj. szczecińskiego prenumerują Dzieła Kolberga. W najbliż- szym okresie Zarząd Oddziału wspólnie z Woj. Domem Kultury w Szcze .. cinie i Związkiem Młodzieży Wiejskiej oraz Wydziałem Kultury PWRN przeprowadzi konferencję artystów ludowych wojew. szczecińskiego. Skarbnik Jan Oddział Odd ••. Prezes Klik Mgr. Oddziału Stanislaw Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w T o r u n i u, Gen. Sikorskiego 19 za okres: IX. 1961 r. IX. 1962. Badoń ul. Wały Oddział liczy obecnie 54 członków. W roku 1962 przybyło 2 nowych członków. Na Walnym Zebraniu Wyborczym członków Oddziału w dniu 27. III. 1962 został wybrany nowy Zarząd w następującym składZIe: 1. Prezes prof. dr Maria Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o w a 2. Vice-prezes - prof. dr Wojciech H e j n o s z, 3. Sekretarz - mgr Iren~ W r o n k o w s k a, 4. Z-ca Sekretarza - dr Ryszard Kuk i e r, 5. Skarbnik - mgr Maria P o l a k i e w i c z, 6. Z-ca Skarbnika - mgr Jadwiga Z e l e c h o w s k a, 7. Członek mgr Halina M i kuł o w sk a, 8. Członek - mgr Marian P i e c i u k i e w i c z. Komisja Rewizyjna w składzie: 1. Przewodniczący prof. dr Jan Z a b ł o c k i, 2. członek Komisji _ mgr Elżbieta B i e g a j, 3. członek Komisji dr Leon W i t k o w s k i. Wpływy ze składek członkowskich za rok 1961 wyniosły 1315.- zł. Wpływy ze składek członkowskich w roku 1962 do września wyniosły __ 1245.zł, tj. 77% ogólnej sumy rocznych składek. Koło w K c y n i liczy obecnie 14 członków. Biblioteka Oddziału liczy 470 pozycji. W okresie sprawozdawczym Zarząd Oddziału odbył 11 zebrań. Ponadto odbyło się 1 Walne Zebranie Wyborcze Członków Oddziału PTL. Działalność Oddziału PTL w Toruniu skupiała się przede wszystkim na dwu zagadnieniach, mianowicie: a) na pracy popularyzatorskiej poprzez wygłaszanie odczytów popularno-naukowych oraz b) na pracy kolportażowej. Oddział PTL w Toruniu w okresie sprawozdawczym rozprowadził wydawnictw PTL na sumę 45.958.20 zł. W zakresie prac naukowo-odczytowych wygłoszono następujące odczyty: 2.5. IX. 1961 dr Wanda Błeilska z Ugandy (Afryka) referat pt. "Ludność tubylcza Ugandy z obserwacji lekarza obozu trędowatych". 4. X. mgr Stanislaw Brzo~towski z Warszawy, referat pt. "Muzealnictwo pol~kie, a muzealnictwo krajów demokracji ludowej". 26. X. Prof. Maria Fryczowa, odczyt pt. "Bajka ludowa na Kujawach" w Technikum Ekonomicznym w Toruniu. 23. X. w Technikum Chemicznym. 26. X. 1961 mgr Kalina Antonowicz, odczyt pt. "Rok obrzędowy na Pomorzu" w Kółku Geogr.-Historycznym przy Technikum Gastronomicznym. 24. XI. 1961 dr �622 Thomas Hoffer z Budapesztu, referat pt. "Organizacja i stan Muzeum Etnograficznego w Budapeszcie". 27. III. 1962 prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa odczyt pt. "Międzynarodowe kongresy i konferencje etnologiczne i folklorystyczne". 12. V. Prof. mgr Ewa Czarnecka, odczyt pt. "Dawna literatura ludowa i jej rola w życiu wsi", odczyt w Muzeum Etnograficznym w Toruniu. 15. V. Prof. Maria Fryczowa "Bajka ludowa na Kujawach" odczyt w Muzeum Etnograficznym w Toruniu. 17. V. Prof. mgr Halina Mikułowska, odczyt pt. "Sztuka ludowa na Kujawach i Pałukach", odczyt w sali Muzeum Etnograficznego. 18. V. mgr Jadwiga Żelechowska, odczyt pt. "Rybołówstwo okolic Torunia", odczyt w sali Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Ponadto rozpoczęto - zaplanowany na rok 1962 - cykl odczytów na temat "Kultury, kraje i ludzie". Z cyklu tego wygłoszone zostały następujące odczyty: 21. V. 1962 doc. dr Aleksander Lech Godlewski, odczyt pt. "Gry, zabawy i tańce lu· dów Oceanii". 29. V. dr Ryszard Kukier, odczyty pt. "Kraj i ludzie Wenezueli". 5. VI. doc. dr A. Waligórski, odczyt pt. "Pojęcia kultury w etnografii". 12. VI. mgr Jadwiga Żelechowska "Kraj i ludzie Jugosławii". Ogółem w okresie sprawozdawczym zorganizowano wygłoszono z ramienia PTL w Toruniu 16 odczytów. P I a n p r a c y Oddziału na rok 1962-63. Na ostatnim posiedzeniu Zarządu Oddziału PTL w Toruniu omówiono plan pracy Oddziału na okres następnego roku. W dałszym ciągu prace Oddziału będą prowadzone w zakresie zwiększenia akcji kolportażowej wydawnictw PTL. Będziemy starali się nadal docierać z wydawnictwami do terenowych Wydziałów Oświaty, Bibliotek, Domów Kultury, ażeby propagować literaturę ludoznawczą. Zamierzamy prowadzić akcję odczytową zarówno w Toruniu, jak i w terenie. Ponadto zaplanowano na rok 1963 przygotowanie do druku powieści ludowej. Oddział PTL w Toruniu nadal sprawował opiekę nad Kołem Terenowym PTL w Kcyni. Współpracuje naj ściślej z Muzeum Etnograficznym w Toruniu, w którego gmachu posiada swą siedzibę. W akcji odczytowej korzysta nieodpłatnie z sali wykładowej, aparatury projekcyjnej itp. Członkowie w ramach prac muzealnych prowadzą liczne badania terenowe oraz przygotowują publikacje do druku. Ponadto Oddział PTL w Toruniu współpracuje z Katedrą Etnografii Uniwersytetu M. Kopernika, z Zespołem Etnograficznym IHKM PAN oraz z innymi pokrewnymi towarzystwami (Pol. Tow. Archeologicznym, Pol. Tow. Geograficznym). Oddział PTL w Toruniu wspólpracuje również z Wydziałem Kultury Prez. WRN w Bydgoszczy i Wydz. Kultury Prez. MRN w Toruniu, z Wy- 623 działem Kultury WRN w Koszalinie, z Rozgłośnią "Polskiego Radia" w Bydgoszczy, z Toruńskim Towarzystwem Naukowym, Kuratorium Okręgu Bydgoskiego w Toruniu. Sekretarz Mgr Irena Wronowska Prezes Prof. dr Maria Znamierowska-Prujjerowa Oddział War s z a w s k i Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z siedzibą przy ul. Jezuickiej 6. za okres od 17. IX. 61 r. do 1. IX. 62 r. Zarząd Oddziału pracował w następującym składzie: 1. Prezes -dr Wanda P o m i a n o w s k a, 2. VIce-Prezes dr Kazimierz P i e tk i e w i c z, 3. Sekretarz dr Zofia S z y f e 1b e i n, 4. Skarbnik -mgr Konstanty J u d e n k o, 5. Członek Zarz. mgr Zofia C h r z an o w s k a, 6. Członek Zarz. mgr Barbara Z a gór s k a, 7. Członek Zarz. mgr Antoni Ś l e d z i e w s k i. W okresie sprawozdawczym odbyło się 5 posiedzeń Zarządu, przeprowadzono weryfikację członków Oddziału, który obecnie liczy 60 osób. W celach informacyjnych wydano okolicznościowy biuletyn, który zawierał skład Zarządu Głównego PTL, plan wieczorów dyskusyjnych oraz zawiadomił o akcji weryfikacji członków. W okresie sprawozdawczym Oddział zainkasował na poczet składek członkowskich kwotę zł. 2 370.- Dotacje Zarządu Głównego wyniosły 4 500 zł., a wydatki 2 112,10 zł. Działalność Oddziału polegała na organizowaniu wieczorów dyskusyjnych na których omawLano szczególnie aktualne problemy współczesnej etnografii polskiej. Realizując niniejszy postulat zorganizowano dn. 13. XII. 1961 przegląd filmów etnograficznych, który odbył się w salach Katedry Etnografii UW. Poza tym zorganizowano następujące odczyty i dyskusje: w styczniu 1962 r. odczyt Prof. K. P i w o c k i e g o "Etnograficzne Muzea Zachod'lio Europejskie", w lutym dyskusję o współczesnym regionaliźmie przygotowaną przez mgr S. S w irk o i dr K. P i e t k i e w i c z a. Wzbudziła ona wielkie zainteresowanie członków Oddziału, którzy wyrazili chęć dalszego jej kontynuowania na następnych spotkaniach. Dalszą wymianę poglądów na ten temat umożliwiło zebranie poświęcone omówieniu wyników konferencji folklorystycznej woj. białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i kieleckiego, które odbyło się na Górze Św. Katarzyny w początkach lutego 1952. Organizatorami tej dyskusji byli dr Wanda P o m i a n o w s k a i mgr Krzysztof IVI a k u l s k i. Z problemów etnografii pozaeuropejskiej omawiano "Zagadnienie współczesnej sytuacji ludów pierwotnych na przykładzie Buszmenów", które opracował mgr Krzysztof M a k u l s k i. Szczególną jednak uwagę Zarząd Oddziału zwrócił na popularyzowanie zagadnień etnograficznych w szerokich kręgach odbiorców nie zwią- �624 625 zanych z Oddziałem. Chodziło tu głównie o uczniów szkół podstawowych i średnich oraz studiów nauczycielskich. W ramach tej akcji zorganizowano ;) odczytów między innymi w Siedlcach, Markach, Pruszkowie. Tematy poruszane w tych odczytach dotyczyły sztuki ludowej Mazowsza, zwyczajów obrzędowych tego regionu oraz zagadnienia etnograficznego podłoża współczesnej sytuacji w Kongo. Odczyty te wygłosili mgr Antoni Śledziewski i mgr Krzysztof MakuIski. Na poszczególne podkreślenie zasługuje w tej akcji przychylna postawa i udział Szkolnego Kuratorium Okręgu Warszawskiego w osobie mgr Kazimiery Jagiełło. Sekretarz Dr ZOfia Prezes Szyfelbein Dr Oddział W r o c ł a w s k i Polskiego Wanda Pomianowska Towarzystwa Ludoznawczego l IX 1962 r. we Wroe- 19 V 1961 - Prace Oddziału Wrocławskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego prowadził Zarząd Oddziału wybrany 19 maja 1961 r. na Walnym Zgromadzeniu Oddziału: prezes prof. dr Bolesław O l s z e w i c z, wice-prezes dr Władysław S w i l' S k i, sekretarz mgr Anna W i l' P s z a, skarbnik mgr .Janusz B o h d a n o w i c z, członkowie Zarządu dr Zofia S t a s z c z a k, mgr Józef M a j c h l' Z a k. Praca Oddziału skupiała się na organizowaniu odczytów i posiedzeń. W okresie sprawozdawczym odbyły się posiedzenia Zarządu Oddziału w dniach: 9. IX; 1961, 18. X. 1961, 8. III. 1962, 15. X. 1962, na których omawiano sprawy bieżące, ustalano program działania, przyjmowano nowych członków. Ważną pracą była weryfikacja członków Oddziału. Na polecenie Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego rozesłano nowe deklaracje do wszystkich członków Oddziału. Z 45 osób deklaracje nowe w przewidywanym terminie złożyło 24 osoby. Do reszty wysłano listy z zapytaniem czy będą należeć. Większość dała odpowiedź twierdzącą, uzupełniła składki za ostatnie 2 lata i stała się członkami czynnymi. W ostatnim roku przyjęto do Towarzystwa na zebraniach Zarządu Oddziału 14 osób. Oddział zorganizował następujące odczyty dla członków i sympatyków towarzystwa: październik 1961 doc. dr Aleksandra Godlewskiego (Ekspansja kultury megalitów po Oceanii), 2. 11. listopada 1961 r. dr Józefa Babicza (Etnografia północnych stoków Karpat u Wincentego Pola); 3. 22 marca 1962 dr Władysława Świrskiego (Przemiany społeczne na wsi śląskiej); 4. 11 kwietnia 1962 r. dr Anny Kowalskiej-Lewickiej (Hiszpański system kolonialny w Ameryce Poło i ruchy wolnościowe Indian); 5. 23 maja 1962 r. mgr Henryki Romańskiej (Klejnoty Moana-nui-a-Kiwa czyli Klejnoty Mórz Poludniowych o piśmie rango-rango, oraz a literaturze staromaoryjskiej). Preze:; Prof. Dr Boles/aw Olszewicz Oddział Polskiego Towarzystwa z siedzibą w Muzeum Tatrzańskim, Ludoznawczego w Z a k o p a n em za okres od 1. I. do 15. IX. 1962 r. Sprawy organizacyjne: Ze względu na trudności organizacyjne Walne Zebranie nie mogło się odbyć w przepisanym terminie i zostało przes~. nięte na początek października. W okresie sprawozdawczym odbyły Się trzy zebrania Zarządu, w tym: 1. poświęcone inwentaryzacji zabytków techniki, 2. inwentaryzacji zabytkowej rzeźby, 3. wewnętrznym sprawom organizacyjnym Oddziału. Skład Zarządu Oddziału: Prezes - mgr Wanda J o s t o w a, Zastępca Prezesa - Maria B u jak o w a, Sekretarz - mgr Helena Ś l' e d n i a w a, Skarbnik - Wanda B l' a t k o w s k a, Komisja Rewizyjna - prof. Juliusz Z b o l' o W s k i i Janina S z y m a ń ska. Ilość członków Oddziału wynosi 14 osób. Od wszystkich pobrana została składka za rok bieżący, w tym 30 osób zapłaciło pełną składke po 30 zł, a jedna - składkę obniżoną w kwocie 10 zł. Z e b l' a n i a n a u k o w e. W okresie sprawozdawczym odbyły się c) badania nad emigracją zarobkową górali tatrzańskich, d) badania nad trzy zebrania poświęcone następującym zagadnieniom: 1. Gospodarkę chłopską na torfowiskach orawskich i nowotarskich omówiła mgr Wanda J o s t o w a. 2. Inwentaryzacja zabytkowych urządzeń technicznych na terenie powiatu nowotarskiego. 3. Inwentaryzacja zabytkoUTVp.h rzeźb i kapliczek. Prace naukowe członków Oddziału: Prof. Juliusz Z b o l' o W s k i - a) Historyczne podania na góralszczyźnie, b) Drobne materiały etnograHczne z nieznanych rękopisów. Mgr. Wanda J o s t o w a - a) Badania nad gospodarką chłopską na torfowlskach orawskich i nowotarskich, b) Badania nad wyposażeniem wnętrza chaty orawskiej w XIX w. w związku z organizacją Muzeum w Zubrzycy Górnej, c) Badania nad emigracją zarobkową górali tatrzańskich, d) Badania nad budownictwem ludowym Podhala, jako podstawa naukowa Skansenu. Dr Zofia P a l' y s k a Nazwy góralskie roślin tatrzańskich. Witold P a l' y s k i - a) Pasterskie nazwy geograficzne Skalnego Podhala i Tatr Polskich, b) Leksykon tatrzański. Mgr Helena Ś l' e d n i a W" a) Rzeźba podhalańska, b) Zdobnictwo metalowe na Podhalu. Członkowie Oddziału przeprowadzili penetrację terenu dla zapoznania się z kulturą Orawy oraz w poszukiwaniu eksponatów dla Muzeum. Celem poszukiwań były w pierwszym rzędzie zabytkowe sprzęty gospodarcze i zachowane fragmenty architektury. Po nawiązaniu współpracy z Muzeum Techniki w Warszawie Oddział P.T.L. zorganizował inwentaryzację zabytkowych urządzeń technicznych wykonanych przez twórców ludowych. W oparciu o wytyczne p?da.ne przez Muzeum Techniki prowadzono podjętą przed dwoma laty akcJę mwenta· Lud, t. XLVIU �626 627 ryzacji, rejestrowano, opisywano i fotografowano zabytkowe młyny, tartaki, folusze, kuźnie i inne urządzenia. W wyniku prac opisano ponad dwieście obiektów w terenie. Kontynuując dawniej rozpoczęte prace Oddział P.T.L. rejestruje, inwentaryzuje i fotografuje zabytki architektury ludowej. W okresie sprawozdawczym przeprowadzono badania na terenie 6. wsi Spisz a i 4 Orawy. Popularyzacja - akcja popularyzacji znalazła wyraz w licznych konsultacjach udzielanych przez Oddział twórcom ludowym, członkom zespołów regionalnych, artystom plastykom oraz innym osobom zainterf'<;owanym sztuką ludową i kulturą Podhala. Inwentarz Oddziału - a) Biblioteka Oddziału składa się ze 100 woluminów, stanowiących przeważnie dary Zarządu Głównego P.T.L. b) Archiwum fotograficzne zawiera 100 sztuk zdjęć zabytkowych rzeźb i kapliczek podhalańskich, które zakupiono w związku z prowadzoną w tym zakresie inwentaryzacją w terenie. Sekretarz Prezes Mgr Helena Sredniawa Oddział Polskiego Mgr Wanda Josiowa Towarzystwa Ludoznawczego z siedzibą sprawozdanie za okres 1962 r. w Łań cu cie Oddział zorganizowany w sierpniu 1960 roku działa w środowisku szczególnie podatnym i prężnym, jeżeli idzie o kulturę ludową. Wieś łańcucka rozwinięta pod względem spółdzielczym, ożywiona w dziedzinie kulturalnej przekształca się szybko, zgodnie z postępem technicznym, ludowej. a równocześnie zachowuje z całym pietyzmem relikty kultury Powstanie Oddziału P.T.L. w Łańcucie przypadło na właściwą porę. Istnieje żywe zainteresowanie pracą oddziału ze strony mieszkańców wsi. Do archiwum Towarzystwa z ramienia samorodnych zbieraczy folkloru napływ~ją teksty pieśni i klechd. Z inicjatywy ludowych dzialaczy oświatowych powstały zespoły wesel ludowych pragnące zachować i przekazać w swoistej formie piękno obyczaju, stroju, śpiewki i tańca. Tworzy się tą drogą jakieś szczególnie podatne podłoże do rozwinięcia szerszej akcja w tej dziedzinie. P.T.L. Oddział Łańcut w porę podchwycił tę potrzebę mieszkańców wsi łań .. cuckiej i przy usilnej współpracy z Kierownikiem Wydziału Kult. P.R.N. popiera ją w całym tego słowa znaczeniu. Zarząd Oddziału wychodzi z założenia, że dalsze rozbudzenie pod tym względem środowiska jest jego celem, dlatego nie tylko zbieranie członków towarzystwa na odczyty w Łańcucie, ale też odwiedzanie mieszkańców wsi w świetlicach i indywidualnych domach stało się istotną formą współpracy członków zarządu z okolicznym ludem. Tempo pracy w zespołach weselnych wzrosło w b. r. w związku z XXXVII W.Z. P.T.L., które zorganizowano w Łańcucie. Zarząd miejscowego Oddziału ciesząc się pełnym poparciem wojewódzkich i powiatowych władz partyjnych i administracyjnych wystąpił z inicjatywą zorganizowania zjazdu naukowego właśnie w prowincjonalnym środowisku, mając na uwadze postulat bezpośredniego zetknięcia się pracowników nauki z ludem. Wokół prac przygotowawczych ześrodkował też swoje dążenia i zabiegi w okresie objętym sprawozdaniem. Licząc 23-ch członków ludzi różnych zawodów ze środowiska miasta i wsi usiłował uczynić wszystko, by w związku z Walnym Zgromadzeniem ożywić ze wszech miar teren pod względem kulturalnym. Mogło się to stać jedynie przy poparciu Zarządu Oddziału ze strony Wydz. Kult. W.R.N. i P.R.N., przy współpracy z Referatem do Spraw Plastyki WRN z kierownictwem Pow. Bi .. blioteki w Łańcucie, z zarządem CPLiA, z artystą malarzem, ob. Fraciszkiem Frączkiem, z miejscowym nauczycielstwem, z działaczami ze środowiska wsi. Osiągnięcia zjazdowe dowodzą aż nadto wyraźnie, co może dać współpraca towarzystwa naukowego z placówkami kulturaln~'mi rozsianymi w terenie. W wyniku prac zjazdowych ożywiły się w dużym stopniu ośrodki ceramiki ludowej, charakterystyczne dla wsi łańcuckiej w północnej części powiatu. Pokonkursowa wystawa pod hasłem "stare formy ceramiki ludowej" cieszyła się dużym zainteresowaniem zarówno ze strony wystawców, jak i zwiedzających. Na szczególną uwagę zasługuje zorganizowana w czasie zjazdu przez kierownictwo Publicznej Biblioteki w Łańcucie - z którym ściśle współpracuje Zarząd P.T.L. - wystawa "Łańcuckie w książce i prasie". Uważać ją należy za ważne źródło wiadomości do historii regionu. Cieszyła się b. dużym zainteresowaniem zarówno ze strony uczestników zjazdu, jak i miejscowej ludności. Promieniowała swym zasięgiem - jeżeli idzie o zwiedzających - na teren powiatu rzeszowskiego, przeworskiego, jarosławskiego i przemyskiego - liczne grupy młodzieży i starszych. Obrazy "Motywy etnograficzne w malarstwie akwarelowym" O. Fr. Frączka, członka Oddziału P.T.L. jako wynik całorocznej pracy tego artysty, wynik wielu bezpośrednich jego kontaktów z ludem okolicznym - złożyły się na bogatą interesującą wystawę, którą wraz z wystawą biblioteczną "Łańcuckie w książce i w prasie" zwiedziło ponad 2200 osób. Dużym osiągnięciem w działalności Oddziału P.T.L. w Łańcucie w okresie sprawozdawczym jest otwarcie p ier w szej ekspozycji �628 ., .!t: zbiorów etnograficznych, - strojów, rzeż by i ceramiki - organizowanego przez sekretarza oddziału P.T.L. dr Władysława B a l i c k i e g o - muzeum regionalnego w synagodze. "Babiniec" zabytkowego budynku po gruntownym zremontowaniu staraniem Ministerstwa Kultury i Sztuki. Wydziału Kultury W.R.N., przy usilnych staraniach sekretarza oddziału P.T.L. dr Balickiego Wł. został przez władze miejscowe przeznaczony na tymczasowe pomieszczenie zbiorów w wyniku starań Zarządu oddziału P.T.L. i Kierownika Ref. Kult. P.R.N. Sukcesem autorów i uczestników wesel ludowych wsi łańcuckiej (udostępnionych W. Zgromadzeniu P.T.L.) jest fakt powołania na czasowy pobyt do Karolina Zespołu z Krzemienicy. Ob. Mira Zimińska-Sygietyń .. ska, - Kierowniczka Państwowego Zespołu Pieśni i Tańca "Mazowsze" jako gość oddziału i widz wybrała tak zwany "taniec sąsiedzki" z wesela krzemienieckiego do programu swego zespołu, podkreślając tym samym dobitnie, że "Mazowsze" wyrosło ze żródeł kultury ludowej i działa w ścisłym oparciu o żywe jej tradycje. Duże zainteresowanie zjazdem P.T.L. ze strony mieszkańców łańcuckiego środowiska rokuje nadzieje pomyślnego rozwoju dalszych prac Oddziału. Mgr ŁAŃCUCKIE W KSIĄZCE, PRASIE Jadwiga Kleczkowska I AKWARELI. Tematy etnograficzne na wystawie zorganizowanej z okazji XXXVII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przez Powiatową i Miejską Bibliotekę Publiczną w Łańcucie i Franciszka Frączka, artystę-malarza w dniach od 28. IX - 7. X. 1962 r. To nie przypadek, że w jednej sali wystawowej obok książek, czasopism i fotografii z regionu łańcuckiego znalazło się ponad 40 obrazów artysty-malarza Franciszka Frączka. Licznie zebrane i akwarelą utrwalone tematy etnograficzne ze wsi łańcuckiej zaprowadziły zwiedzających nie tylko do starych chat pod strzechą, na słupach i bez słupów, bielonych jednolicie lub w pasy, zależnie od upodobań i zamożności właścicieli, ale też opowiedziały o mieszkańcach bardzo wiele: jak mieszkają, czym się trudnią, a nawet czym różnią się między sobą. Franciszek Frączek - "Rogate Serce", uczeń st. SzukaIskiego związany ze wsią łańcucką pochodzeniem i serdecznym przywiązaniem dostrzegł bowiem wyrażne różnice w typach mieszkańców poszczególnych zespołów wsi, uwarunkowane w dużym stopniu zamożl}ością. Twarze chłopów z gleb dobrych szczególnie z nad Wisłoka i południowej zamożnej części powiatu są czerstwe, śmiałe, i pogodne, zaś chłopów a szczególnie wieśniaczek z północnych piasków zabiedzone, zastygłe w walce, którą stoczyły z życiem. To nie dotyczy młodych, hożych i jakże wystrojonych dziewcząt. W wiel- N U CO' Lo r.. ~ " E Ei '0 N Ul ClI N ~ '0' ~ :; <.J '.: ell ...:l ~ O Oell ~ ~ O Ul ll.O O a ell 'c>. "O ~ ...• Ul ~ ~ ell N "" <.J ell t: ell "" be .. >. ell ..t: <.> .. ClI N "" ClI' t: ~ �629 Ide święto jakim jest spraszanie gości na wesele ubierają się do dziś w zanikające już bogato haftowane gorsety, spódnice i bluzki ozdobione tuzinami wstążek, a we włosy wplatają piękny tak jak i one kwiat. Takimi je zastał nasz malarz w Brzózie Stadnickiej i Krzemienicy i tak namalował jak święte obrazki licznie a równo rozwieszone na ścianach staryeh, zabytkowych chat. Owe śliczne Frączkowe chaty! Czy słońce je tak wyzłociło, czy błękit sierpniowy nieba przeniósł się na bielone ściany, na które gdzieniegdzie rzuca cień wysmukła sosna lub wyższy od sosny żuraw, którym garncarz z Medyni Głogowskiej dobywa wodę, by dobrą przygotować glinę ceramiczną? Domy wyczarowane jak z bajki, starannie utrzymane i zdobione dość często sztucznymi kwiatami ustawionymi na białych jak śnieg obrusach i makatami, których nastroju nie odda żadna nawet najlepsza fotografia. - Ktoś zastanawiał się na wystawie dokąd małopolscy chłopi będą rozwieszać na ścianach te austriackie pamiątki-makaty? Czy przyjdzie czas, że piękne misy i dzbany łańcuckich garncarzy ozdobią ich własne domy, kiedy elita umysłowa znawców i miłośników wsi polskiej obok rejestracji i naukowego opracowania faktów etnograficznych zajmie się kształceniem nawyków i upodobań estetycznych i kulturalnych współ·· czesnego chłopa w takim n.p. zakresie, aby w "Domu Chłopa" w Warszawie zbudowanym dla niego nie czuł się obco i niezgrabnie, ale tak jak u siebie w domu. Tadeusz S e w e r y n w książce "Technicy i wynalazcy 'ludowi" (W-wa 1961) przypomniał, że w latach, kiedy Franciszek M a g ryś (1846-1934) pam]ętnikarz i pionier postępu w Handzlówce zakładał kupy kompostowe, - Cwynarówna z tej samej wsi zakupiła w tym czasie fortepian, i grała na nim a potem prowadziła chór. Handzlówka to wzorowa od pół wieku wieś w pow. łańcuckim. M a g ryś w swoim "Zywocie chłopa-działacza" (Lwów 1932) spisał dzieje jej postępu. Pisali też inni, jak Józef Reizer. A wszyscy podkreślali postęp w gospodarce, szybkie dżwiganie się urny·· słowe wsi, którą w młodości Magrysia, zamieszkiwali analfabeci; wielką rolę słowa drukowanego w ogólnym rozwoju. Tak jest i dziś, kiedy do opracowania monografii gospodarczej wsi przystąpiła grupa studentów-ekonomistów z Krakowa. Rezultat jest taki tego jednostronnego traktowania życia mieszkańców postępowej wsi, że nikt tam nie szuka dawnych strojów, nie spisuje obrzędów weselnych i nie stara się n.p. odtworzyć dzieje i ożywić park im. Fr. Magrysia, który ów działacz ufundował i wraz z piękną altaną przeznaczył na odpoczynek i rozrywkę. Ubóstwo dokumentów kultury obyczajowej Handzlówki na wystawie, która zainteresowała badaczy łańcuckiego regionu uzupełniła sąsiednia wieś Albigowa. Ta wieś posiadająca dziś największy i najpiękniejszy zbiór rańtuchów i pierwszą w Polsce Zeńską Szkołę Rolniczą założoną w r. 1898 miała i ma szczęście do regionalnych i etnograficznych poszu- �630 kiwań. Już w r. 1927 prof. dr Stefan I n g lot albigowski rodak spisał i wydał drukiem "Weselne obrzędy ludowe", zaś doc dr Franciszek K ot u l a w pracy "Strój łańcucki" z cyklu Atlas polskich strojów ludowych (Wrocław 1955) z upodobaniem opisał strój albigowianek dostojny i bogato haftowany, którego gdzieindziej nie spotkasz. Daleko splendorem do Albigowej Husowowi, wsi Jana Rak a (18201900) poety, chłopa pańszczyźnianego. Jest na południe, naj dalej oddalona od Łańcuta, sąsiaduje i z Albigową i z Handzlówką, od której dzieli ją tylko najwyższe wzniesienie ziemi łańcuckiej nazwane "Patry ją". Ale Husów jest może naj bogatszy w dokumenty swej prastarej kultury do której klucz pozostawił właśnie Jan Rak w wierszach. Ileż to o Husowie napisał Wincenty B a d u r a jeszcze w r. 19031 Na wystawie pokazano zarówno fotokopie monografii Badury p.t. "Husów ..." (Lud 1902) jak i utwory chłopa pańszczyźnianego Raka, którym Stanisław C z e r n i k zapoczątkował w 1953 cykl Biblioteki Dawnych Pisarzy Chłopskich, a także fotokopie jego niepublikowanych dotychczas wierszy będących w posiadaniu Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Fotografii ani żadnej podobizny Raka Biblioteka Pow. nie posiada. Natomiast wystawiła fotografie jego córki, Zuzanny Ciupińskiej, która zmarła w lutym 1960 r. w kilka miesięcy po uroczystości 50-lecia śmierci jej czcigodnego Ojca i fotografię dawnej kurnej chaty istniejącej i liczącej dziś ponad 225 lat. Zresztą wnętrze tej schludnej chaty pięknie odmalował Frączek. Z Husowa do Markowej niedaleko. Schodzi się z górki. Po lewej ręce pozostaje "Patry ja", po prawej - wychodzą naprzeciw markowskie wiatraki i setki najróżnorodniejszych konstrukcją i wystrojem chat tej wielkiej i bogatej wsi. Ich oryginalność i piękno oddał akwarelą mistrz Frączek. W dziale książkowym zwrócono uwagę na "Gawędy" Antoniego B al a waj d r a (pseud. Wojtek Trą b a 1909-1935), "Wspomnienia z walk młodzieźy chłopskiej" Władysława Fołty (wyd. przez "Iskry" w r. 1956), z których o Markowej dużo można się dowiedzieć. Władysława F o ł t y książka wyrosła na nowej fali ruchu pamiętnikarskiego łańcuckich chłopów. Tradycje pisarskie Raka i Magrysia podjęło pokolenie, które w okresie międzywojennym zahartowało się w pracy i w walce wiciowej o równe prawa dla całego narodu, a w tym dla chłopów, a teraz w Polsce Ludowej sięgnęło spracowaną dłonią po pióro, by dać młodszym świadectwo tamtych trudnych i ciężkich lat. W ślad za Fołtą poszedł Jan S t r y c z e k z Woli Dalszej. Jego pamiętnik "Chłopskim piórem" przysposobił do druku Mieczysław G r a d, który również poświęcił swej rodzinnej wsi Woli Dalszej "Dzieje chłopskiej walki" (W-wa 1955) i zapoczątkował nowy ruch pamiętnikarski. Nie koniec na tym. Jest i trzecia książka o tej rozpisanej wsi: Romana T u r k a "Moja mama, ja i reszta" - istna kopalnia materiału etnograficznego dla badacza obyczaju podłańcuckiej wsi. Tylu recenzji moźe pozazdrościć Tur- r I 631 kowi nie jeden zawodowy pisarz stolicy. Bo też ten "łańcucki Hasek" to nie tylko kpiarz nad kpiarze, świetny obserwator ludzi i ich spraw, ale to i nie byle jaki znawca obyczaju. rzec można drugi Kitowicz. Ponadto w Woli Dalszej Aniela S z u b e r l a spisała tekst woleńskiego wesela. Piszą też tam i inni. Cenną pozycję bibliograficzną dla badaczy regionu łańcuckiego stanowi książka Aleksandra J a w o r c z a k a "Wieś Dąbrówki" (Lwów 1936), należąca do gromady Wola Dalsza, Jana Ś w i ę t k a "Z nad Wisłoka" - rys etnogr. ze wsi Białobrzegów (Lud. 1902), sąsiadującej z Wolą Dalszą i klasyczny "Lud łańcucki" Aleksandra S a lon i e g o (Kraków 1902). A oto już jesteśmy na szlaku wiodącym do Brzózy Stadnickiej, który nie jeden raz przemierzył Stadnicki zwany Diabłem Łańcuckim w licznych wyprawach na Leżajsk. Mijamy Żołynię z ufundowanym tam przed kilku laty pomnikiem ku czci A. Mickiewicza, za Żołynią zabytkowy spichlerz z XVII w., następnie u wejścia do wsi rezerwat orzecha wodnego i oto dom poetki Janiny G u z y. Nic dotychczas nie drukowała. Na wystawę przysłała kilka wierszy, z których "Babie lato" najczęściej zatrzymywało oczy zwiedzających. Podobnie nie drukuje choć pisze Stanisław K l u z w Krzemienicy, autor wesela krzemienieckiego, z którego kilka ślicznych tańców spodobało się Mirze Sygietyńskiej podczas zjazdowych przedstawień weselnych. Walentemu K u n y s z o w i, poecie i zbieraczowi pieśni i przysłów w Kraczkowej poświęciły już trochę uwagi wydawnictwa PTL (Literatura Ludowa 1957 Nr 3). I tylko ten dorobek literacki można było pokazać na wystawie, gdyż autor Wesela Kraczkowskiego nie zdążył przysłać licznych rękopisów. Podobnie nie dotarły prace Władysława K i s a ł y, ale ujrzymy je wkrótce w wydawnictwach Naszej Księgarni. a garncarstwie Medyni Głogowskiej, Pogwizdowa i Zalesia najwięcej dotychczas pisał prof. dr Roman R e i n f u s s i doc. dr Fr. K ot u l a. Zaczyna się nim interesować mgr Irena Kła k z Rzeszowa. Tak w skrócie etnograficznym wędrówka po powiecie łańcuckim zorganizowana na wystawie książki i akwarel z okazji XXXVII Walnego Zgromadzenia PTL dobiega końca. Całość w dużej ilości zebranych książek, fotografii i czasopism przedstawiono w układzie chronologicznym, wplatając materiały etnograficzne dotyczące poszczególnych wsi w całokształt bogatych dziejów powiatu i samego Łańcuta. Zwiedzający śledząc przedstawione dokumenty i opracowania byli często zaskoczeni ich różnorodnością. Wykorzystano bowiem na wystawie dostępny w chwili obecnej zestaw bibliograficzny do dziejów Ziemi Łańcuckiej. Obejmuje on kilkaset pozycji. Z przyczyn technicznych zaledwie część materiałów mogła być udostępniona. Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna w Łańcucie dąży do zebrania możliwie kompletnej retrospektywnej bibliografii regionalnej, a także materiałów - �632 633 w postaci naturalnej bądż ich fotokopii lub mikrofilmów. Chce w ten sposób stworzyć warsztat w miarę naukowy dla zespołu ludzi zgrupowanych w PTL lub też na własną rękę zajmujących się badaniem dziejów regionu. Wystawienie książek i obrazów o jednej tematyce w jednej sali jest nowatorstwem, choć F r ą c z e k przed rokiem wystawił również w tej sali 40 akwarel p.n. "Zabytki Ziemi Łańcuckiej". Teraz chodziło o wzmożenie bodźców oddziaływujących w różnej postaci i na intelekt i na wyobraźnię i na uczucie, a także na wolę. Nie tylko o rozbudowie zainteresowań regionem, ale o nawiązanie z nim serdecznej więzi, rozbudzenie patriotyzmu lokalnego, zrozumienie wartości zanikaj ących reliktów dawnej strzechowej kultury, które należy chronić przed zniszczeniem. Cel został spełniony. Ponad dwa tysiące trzysta zwiedzających, czterdzieści jeden wycieczek przeważnie szkolnych, liczne szczere i z entuzjazmem wypowiadane i zapisywane uwagi to znaczny sukces i miły dowód wdzięczności. Ponadto wydrukowana na wystawę składanka-katalożek wystawy utrwaliła w wyborze tytuły i nazwy wystawionych książek, materiałów i obrazów. Pozytywny wynik wystawy zachęca do przygotowania następnej w roku 1964 p.n. "Wieś Łańcucka w obrzędzie i zwyczaju" przy czym oglądanie książek i obrazów uzupełnimy melodią wygrywaną dawniej na łańcuckiej ziemi i na radość i na smutek, ale częściej by było wesoło. W latach 1867-1875 przebywał na terenie Poznańskiego O s kar K o 1b erg. Wynik jego pobytu, to seria 7 tomów "Lud + W. Ks. Poznańskie" wydana w Krako\\'ie w latach 1875-1882 oraz oddzielny tom "Kaliskie" wydany w 1890 r. "Nikt przedtem i potem - powiedział prof. Bursztanie wykonał tak wielkiej pracy badawczej i wydawniczej". Wydarzeniem dużej wagi było założenie w dniu 8 marca 1910 roku Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu oraz otwarcie w dniu 28 marca 1911 r.* jednego z pierwszych na ziemiach polskich zbiorów ludoznawczych. Te dwie powiązane z sobą instytucje zapoczątkowują zorganizowany ruch ludoznawczy na terenie Wielkopolski. W tym mniej więcej okresie powstawały i zostały wydane dwie najważniejsze od czasu prac Kolberga pozycje etnograficzne: "Przyczynki do etnografii Wielkopolski" (z 1906 i 1912 r.) w opracowaniu J. i Z. Szembekówny. "W okresie międzywojennym - stwierdził prof. Burszta - obserwuje się z jednej strony słabe zainteresowanie Wielkopolską ze strony uniwersyteckich etnografów, z drugiej strony bardzo silny rozwój ruchu regionalistycznego, wielką ilość tytułów regionalnych czasopism oraz przyczynków etnograficznych. Przywódcami i duszą tego ruchu, a także autorami większości przyczynków, są nauczyciele. "Dzisiejszy poznański ośrodek etnograficzny - zakończył prof. Burszta opiera się w pełni w swoich planowanych pracach na całej spuściźnie dotychczasowego ruchu ludoznawczego w Wielkopolsce". Uzupełnieniem referatu było omówienie dziejów wielkopolskich zbiorów etnograficznych. Referat na ten temat wygłosił kustosz Muzeum Narodowego w Poznaniu mgr St. B ł a s z c z y k. Historia zbiorów sięga 1910 roku, kiedy to zorganizowane właśnie Towarzystwo Ludoznawcze jako cel główny swojej działalności postawiło sprawę utworzenia działu etnograficznego w Muzeum im. Mielżyńskich. Otwarcie tego działu dzięki energii ówczesnego prezesa Towarzystwa Ludoznawczego Helenie Cichowiczowej i jej córki Wiesław y nastąpiło już w 1911 r. W przededniu II wojny światowej zbiory osiągnęły imponującą liczbę 3500 eksponatów z terenu Wielkopolski i innych regionów kraju. Niestety, poza kilkunastoma eksponatami wszystkie uległy zniszczeniu. Nowo gromadzone od roku 1945 roku zbiory osiągnęły dzisiaj liczbę 3700 eksponatów z całej Polski. Najbogatszą, najbardziej imponującą ich częścią jest kolekcja strojów wielkopolskich i lubuskich. Bogate też są zbiory haftów, malarstwa i rzeźby. Kolejne referaty i komunikaty przedstawiały wyniki niektórych prac znajdujących się aktualnie na warsztacie naukowym poznańskich etnografów. Śmiałe i ciekawe hipotezy odnośnie polsko-niemieckiego pogranicza, zasięgów i przenikania różnych elementów kulturowych w świetle Eugenia Czado ETNOGRAFICZNA SESJA NAUKOWA W POZNANIU W dniu 19 maja 1962 r. odbyła się z okazji 50-lecia ośrodka etnograficznego w Poznaniu jednodniowa sesja naukowa. Zgromadziła ona 150 uczestników: etnografów, folklorystów, socjologów oraz działaczy ruchu ludowego. W programowym referacie prof. dr Józef B u r s z t a, kierownik katedry etnografii Uniwersytetu A. Mickiewicza i prezes poznańskiego Oddziału PTL, omówił historię ruchu ludoznawczego w Wielkopolsce. "Pierwsze zainteresowania - stwierdził - badania i publikacje etnograficzne pojawiają się w Poznańskiem nie później niż na ziemiach innych zaborów i wyrastają z tego samego podłoża: zainteresowania ludem, jako cząstką tworzącego się narodu. Zauważono, że kultura ludu zanika, zatem dla dobra dziejów ojczystych należało ją zbadać, utrwalić". Pierwszym towarzystwem, które między innymi w ramach swoich planów zbierało pieśni i podania ludowe było powstałe w roku 1827 z inicjatywy Konstantego Kosseckiego z Kęszyc pow. Ostrów, Towarzystwo "Patriarchat". • Poznańskie Towarzystwo powstało na wzór Towarzystwa Ludoznawczego Lwowie. Nie było organizacyjnie związane z Towarzystwem. (Przyp. Red.l. $' ELU liii &i£SiU£ &2& I •• ~ • , • • \ .' • we ....'. ~ �634 materiałów etnograficznych (konkretnie atlasów etnograficznych) wysunął dr Tadeusz W rób l e w s k i. Zupełnie inny charakter miał komunikat mgr J. L i s a k o w s k i e g o o pieśni i muzyce Ziemi Kaliskiej. Bardzo specjalistyczny, pokazywał złożoność i konieczność precyzji warsztatu naukowego współczesnego zbieracza pieśni i znawcy muzyki ludowej. Złożoną problematykę dzisiejszej wsi wykazały komunikaty naukowe z badań terenowych mgr J. D y d o w i c z o w e j i dr Z. J a s i e·· w i c z a. Pierwszy dotyczył badań nad zwyczajami dorocznymi ludu wielkopolskiego. Przeprowadzono je w 100 wsiach rozmawiano z 250 informatorami. Wyniki są rewelacyjne. Okazało się bowiem, że Wielkopolska zachowała wbrew pozorom bardzo wiele starych zwyczajów. Prawdopodobnie, jak stwierdza autorka, odegrały tu rolę różne czynniki. Do ważniejszych nałeży polityka wynaradawiania i germanizacji stosowane przez zaborcę wobec Polaków zamieszkujących Wielkopolskę. Właśnie dlatego, że walczono tu z przejawami polskiej tradycji ludowej, zachowała się ona bardziej niż gdzieindziej. Autorka podała cały szereg przykładów. We wsi Podmokłe Wielkie pow. Zbąszyń w 1961 roku zanotowano żywą tradycję "podkoziołka". We wsi Kramsko Stare w tymże samym roku napotkała zwyczaje magiczne związane z wodą. W powiecie kaliskim we wsi Lobrzec nawet młodzież jest przeświadczona, że dziewczyna nie polana w czasie dyngusu tego roku nie wyjdzie za mąż ... Jak na razie zakończony został pierwszy etap badań, tzn. próba rekonstrukcji wielkopolskich zwyczajów dorocznych. Przystąpiono do dalszego opracowywania tego ciekawego a równocześnie skomplikowanego zagadnienia: do prac nad próbą genetycznego i przyczynowego wyjaśnienia zwyczajów w ich rozwoju historycznym. Drugi komunikat dotyczył fragmentu badań prowadzonych przez Katedrę Etnografii UAM w woj. koszalińskim. Jego tytuł: "Zderzenie się kultur grup osadniczych w świetle materiałów z Iwięcina w powiecie koszalińskim". Autor badań i komunikatu skoncentrował swoją uwagę na dwóch podstawowych grupach ludności tej 78-mio rodzinnej wsi: grupie lubliniaków (powiaty Janów i Biłgoraj) i wieluniaków (woj. Łódż). W momencie przybycia w 1945 roku do Iwięcina stanowiły one dwie różnie ukształtowane grupy kulturowe. Występowały między nimi różnice nie tylko w zakresie kultury materialnej, ale w obrzędowości rodzinnej, zwyczajach towarzyskich itp. W wyniku znalezienia się na jednym terenie, w jednej społeczności wioskowej nastąpiło, jak to autor nazywa "zderzenie się kultur". Jego wynikiem stał się proces adaptacji i integracji kulturowej. Autor daje opis skomplikowanego procesu tworzenia się społeczności lokalnej ,procesu, w którym pewne wartości są zapożyczone, inne rugowane". Pojawi:ają się też wartości zupełnie nowe, a stwierdza się i takie, które chociaż nawzajem się wykluczają, świetnie koegzystują. Całość 635 " przemian kulturowych cechuje prężność, energia i ambicja pozytywnego wyróżnienia społecznego. Zarówno badania nad zwyczajami dorocznymi, jak badania nad zderzeniem kultur grup osadniczych w Koszalińskiem są nie tylko ciekawe naukowo, ale i społecznie bardzo ważne. Jednocześnie, jeśli chodzi o badania nad obrzędowością, pierwsze tak szeroko i metodycznie pomyślane. W przypadku badań koszalińskich prowadzonych w sześciu wsiach, jak można się orientować po wygłoszonym komunikacie ich opracowane wyniki będą kapitalną ilustracją i brakującym ogniwem w badaniach socjologicznych nad zagadnieniem tworzenia się nowych społeczności na ziemiach zachodnich i północnych. Dr Jasiewicz mówił o pomijaniu problemu zderzenia się kultur regionalnych w badaniach socjologicznych, ope·· rowaniu tylko efektami tych zderzeń. Zarzut jest poniekąd słuszny, ale niesłusznie skierowany do socjologów. Bardzo dobrze się staio, że etnografowie poznańskiego ośrodka postanowili tę lukę wypełnić. W drugim dniu, uczestnicy sesji odbyli autokarami wycieczkę naukową przez powiaty: Szamotuły, Trzcianka, Czarnków, Chodzież i Oborniki. Po drodze oglądano i zwiedzano zabytki sztuki ludowej. W Szamotułach obejrzano występy regionalnych zespołów ludowych, dorosłego (LPL:) i szkolnego dziecięcego. L. M. Szwengrub PRZEDRUK Z KATALOGU ROZPRA W DOKTORSKICH MINISTERSTWA SZKOLNICTWA 1959-1962 Doktoraty z I HABILIT ACY JNYCH WYZSZEGO. etnografii. 1. G a r y g a Bolesław: Radło i socha jako narzędzia pracy w rolnictwie na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. Uniwersytet Wrocławski im. B. Bieruta, Wydz. Filozoficzno-Historyczny 7. XII. 1960. Promotor: prof. dr Józef Gajek. 2. G l a p a Adam: Strój międzyrzecko-babimojski (lubuski) na tle ubiorów wielkopolskich. Uniwersytet Wrocławski im. B. Bieruta, Wydz. Filozoficzno-Historyczny - 20. V. 1959. Promotor: prof. dr Józef Gajek. 3. G ł a d y s z o waMaria: Wiedza ludowa o gwiazdach. �636 637 Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, Wydz. Filozoficzno-Historyczny 11. IX. 1961. Promotor: prof. dr Kazimierz Dobrowolski. 4. J a s i e w i c z Zbigniew: Kowalstwo wiejskie w Wielkopolsce. Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Wydz. Filozoficzno-Historyczny - 30. XII. 1960. Promotor: prof. dr Józef Burszta. 5. J a wo r s k a Bronisława: Pasterstwo i szałaśnictwo w Tatrach Polskich. Uniwersytet Łódzki, Wydz. Filozoficzno-Historyczny 1. VII. 195fJ. Promotor: prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. 6. K w a ś n i e w i c z Władysław: Rozwój kultury materialnej wsi rzemieślniczo-przemysłowej Świątniki Górne pow. krakowskiego (1950--1960). Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, Wydz. Filozoficzno-Historyczny 19. XII. 1960. Promotor: prof. dr Kazimierz Dobrowolski. 7. K w a ś n i e w s k i Krzysztof: Paleniska i piece w polskim budownictwie ludowym. Studium na podstawie materiałów etnograficznych 1860-1960. Uniwersytet Wrocławski im. B. Bieruta, ny - 9. XI. 1960. Promotor: prof. dr Józef Gajek. Wydz. Filozoficzno-Historycz- 8. M i s i ń s k a Maria: Spław drewna na rzekach polskich w drugiej połowie XIX wieku i w wieku XX (Studia etnograficzne). Uniwersytet Łódzki, Wydz. Filozoficzno-Historyczny 12. X. 1961. Promotor: prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. 9. P i e t k i e w i c z Kazimierz: Kultura matedalna Łotwy. Zarys monografii etnograficznej. Uniwersytet Wrocławski im. B. Bieruta, ny - 31. V. 1961. Promotor: prof. dr Józef Gajek. Wydz. 10. S t a s z c z a k Zofia: Budownictwo chłopskie belskiego w XIX i XX wieku. Uniwersytet Wrocławski im. B. Bieruta, Wydz. ny 24. VI. 1959. Promotor: prof. dr Józef Gajek. 11. S z y f e l b e j n Zofia: łeczna i organizacja czterech społeczności próbne). Uniwersytet Promotor: Filozoficzno-Historycz- na obszarze woj. lu- Filozoficzno-Historycz- Rozwój technologii rolniczej a struktura spoprocesu wytwarzania (Studium etnograficzne rolniczych traktowanych jako zbiorowości Warszawski, Wydz. Historyczny prof. dr Witold Dynowski. - 8. IV. 1961. 12. W o l s k i Krzysztof: wo- wschodniej. Studia z dziejów pszczelnictwa Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, storyczny 21. V. 1959. Promotor: prof. dr Eugeniusz Frankowski. Wydz. Polski południo- Filozoficzno-Hi- 13. W rób l e w s k i Tadeusz: Chłopskie budownictwo w Wielkopolsce. Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Wydz. Filozoficzno-Historyczny 21. V. 1959. Promotor: prof. dr Józef Burszta. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/685f938ae9743823ae6a405c56f5a6c5.pdf fc6bd88d97ed5a07b8989d3d3744464c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:238 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:209 Title A name given to the resource Różne / LUD 1962 t.48 Description An account of the resource LUD 1962 t.48, s.639-687 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R BARBARA 6 N E SZYDŁOWSKA-CEGLOWA MATERIAL FOLK CULTURE, OF THE POLABIAN TRIBE OF DRZEWIANIE (DRAVEN SLAVS) IN THE LIGHT OF LEXICAL INVESTIGATIONS Summary The aim of the present work is a reconstruction of the material folk culture of the Polabian tribe of Drzewianie on the ground of remaining Polabian language relics dating back to the end of the 17th and the first half of the 16th century, Le. from the last phase of that language existance. Ethnographic information obtained in that way has been treated of in 9 chapters. L Cultivation of the arable land. The means of tillage have been defined, as well as the tools used for this purpose and the respective draught animals. Further on, the following activities have been described: harvesting, bringing to the barn, threshing, cleaning and preserving corn. The analysis of vocabulary material has also supplied data about cultivation of vegetables, cereals, industrial plants, fruit and about the farming system applied by the Polabian Drzewranie tribe. 2. Breeding of domestic animals. It has been determined which animals formed part of the Polabian cattle raising and what was the role of particular animals in that system. It has been settled among other items that the Polabian Drzewianie had an organization of common shepherding and that their villages had common pasture grounds. Polabian language relics inform also about the equipment and customs of shepherds. 3. Getting and preparing food. The lexical analysis supplied detailed data about fishing, gathering and hunting, about preparing groats and flour, making fire, cooking meals, about their quantity, about meat, milk products and cereal consumption. We have also information about animal fats, vegetable oil, baking pastry, drinks and kitchen utensils. 4. Working of raw materials. It has been settled what treatment was applied to wood, bark, osier, fibre, stone, clay and to other stuff. The material investigated has supplied us with particularly precious information on spinning and weaving; flax processing and bleaching as well as selling of woven linen has been described further on. �640 5. Architecture. In this chapter the author deals with building material, construction of roofs and elements of edifices. Stoves, dwelling accomodations, farm premises, Polabian fences and separate parts of the Polabian villages have also been discussed. Deliberations on the problem what was the type of buildings (Franconian or Saxon) on territories which formerly belonged to Polabian tribes conclude this chapter. 6. Garments. Here are described head - gears, man and woman out door clothes, shirts, trousers, winter and bathing clothes. Material informing of gloves, stockings, children garments, handkerchiefs, all sorts of foot - wear and trinkets has been passed in review. 7. Furniture. The analysis of the vocabulary material supplied information about the furniture in a Polabian house. The chapter quotes also: cradles, furniture destined for the rest and for the hiding of household things, table, candles, lamps, mirrors and images of saints found in above mentioned Polabian houses. 8. Measures to maintain cleanliness. Hygienic measures among the Polabians were: washing, bathing, combing, hair cutting and shaving. Laundering, tidying up the room and fight against parasites have also found their reflection in the analysed Polabian vocabulary. 9. Transport and communication. The chapter deals with the Polabian roads, auxiliary means of pedestrian transport, means of transport and communication, draft and yoke animals, those serving for the transport and saddle horses, together with the description of the harness. Material giving indications on water communication means and of utensils like ladders and gang-planks has also been investigated. The material culture of the Polabian tribe of Drzewianie has essentially a primitive, Slav character. The most intime spheres of life remained up to the end almost immune to Germanization influence; on the other hand, those spheres of culture which had a more close contact with the German surroundings were the first to fall under such influence. The prevalent quantity of the Slav words in the Polabian language belongs to the general Slav vocabulary, the Polabian vocabulary showing close links with the vocabulary of the Lechitic group. Polabian- WesternSlav and South-Slav connections have also been stated. The Polabian language possessed a number of peculiar words which were specifically Polabian in respect of the construction or meaning of the words. The ancient Slav element in the Polabian vocabulary concerning the material culture has also been analysed. Words of ancient Slav origin form 44 per cent or 2/5 of the vocabulary. The greatest amount of ancient Slav words has been stated in the domain of plant cultivation, animal breeding and maintaining of cleanliness, the smallest amount in the section of furniture and garments. 641 When speaking of adopted words their repartition is as follows: the total quantity of loan - words concerning material culture is 376, out Of a whole amOunt of 1280 words, Le. 29. 3 per cent. The biggest quantity of adopted words is found in part concerning architecture, clothes and furniture (36 per cent in each item mentioned), next come transport and communication and food preparation, 34 per cent each. The smallest quantity of loan - words is stated in the part concerning the working of raw material - only 20 per cent; the working of osier and fibre proves to contain but 10 per cent of loan - words. whereas weaving is quite free of them; in agriculture 23 per cent of loan words have been discovered, whereas animal breeding and maintaining cleanliness revealed 24 per cent of loans each. The struggle of the Polabian language against the German one can be observed in the still vivid Polabian-German vocabulary variants. There are 39 such variants in the material treated. The grammatical category most easily yielding to Germanization proved to be nouns (up to 47 per cent), much more resistance show verbs (up to 33 per cent), the least quantity of foreign influence was found in the category of adverbs. In the Polabian language the tendencies to assimilate foreign words were very strong. Out of 216 German words only 10 did not undergo flexion assimilation. Another way of foreign words assimilation was to provide them with Slav prefixes and suffixes. Further vitality manifestation of the Polabian language were replications taken from the German language, I.e. syntactic coupling formed on the German combination model, e.g. gnujn vaidlai "Mist-Gabel" dung fork, patince gOTX "Vogel- Wicken - bird vetch, etc. The main source of loan-words was for the Polabian Slavs the Middle-Law- German language. From that period were originating 244 adopted words, 49 words come from later sources (from the Low-German language), 10 originated from the Middle-High-German and 2 from the Old-German language, KAZIMIERZ STATE POLAŃSKI OF RESEARCH ON THE POLABIAN LANGUAGE. The first scientific attempt to deal with the Draveno-Polabian language was undertaken in the middle of the 19th century, mostly in the form of small dictionaries translated from the German. It was the work of Lud, t. XLVIII 41 �642 A. Hilferding "Pamjatniki jazyka zalabskich Drevljan i Glinjan" (petersburg 1856). The next step was the work of A. Schleicher "Laut- und Formenlehre der polabischen Sprache" (Petersburg, 1871), for many years the main source of researches on the Polabian lauguage. The real basis for the scientific treatment of the Polabian problem was supplied by the full collection of Polabian material published by R. Rost in his book "Sprachreste der Dravaeno-Polaben im Hannoverschen" (Leipzig 1907). At present studies on the Polabian language are steadily developing. The most important is Lehr-Spławiński's work "Polabian grammar" (Lwów 1929) and S. Trubiecki's "Polabische Studien" (Wien and Leipzig 1929). Researches on the Polabian language have been for years concentrated in Poland. T. Lehr-Spławiński, T. Milewski, W. Kuraszkiewicz and others were occupied with phonetic problems. Articles on various subjects appeared in "SI avia Occidentalis". In recent times lexicographical studies have taken the first place. New works continue to appear. The authors are carrying through a general analysis ci different parts of grammar in connexion with the adequate conditions of life (B. Szydłowska-Ceglowa, J. Pilatowa, M. Radłowski, S. Reczek). For several years a complete vocabulary with critical corrections of Rost's publication has been in preparation. It is the joint work of T. Lehr-Spławiński and K. Polański. The first part from A-M will be shortly issued. While this work was advancing towards completion, it became manifest that there was still a great deal to be done in Polabian morphology and etymology. Derivations from the German had to be considered (K. Polański, Morphology of derivations, ready for the press). S. Reczek wrote on semantics of these derivations (Scientific publications of Wrocław University. No. 5 1957, pages 177-212). The best work on Polabian phonetics was by J. Kuryłowicz - "Polabian accentuation" (Studies on Polish and Slavonic Philology" L part, Warszawa 1955, pages 349-374). It did not solve all problems, on the contrary it raised all sort of doubts. There have been some theories evolved (Hirt, Lehr-Spławiński, Trubiecki, Kuryłowicz), on the Polabian accentuation, but this problem requests further philological and linguistic elaboration. What studies have we got to carry out in the domain of the Polabian language? Nearly the whole Polabian morphology must be worked over. Till now authors were rather dealing with phonetic and phonologic problems. K. Polański is attempting to work on different elements of morphology (for instance: On the Polabian Morphology-Lingua Posnaniensis III. part, 1957, pages 154-167). T 643 J. DAMBORSKt ABOUT SOME COMMON LINGUAL FEATURES IN THE POMERANtAN AND HANNACKlAN DIALECTS Summary In the grammars of Slav languages, forms of the type pisał, robił are described as past participles of the active voice (participium praeteriti activi II) Yet, they strictly differ from participles of the passive voice ending with -ny, -ty (participium praeteriti passivi) from the genuine participles of the Polish type ending with -ty, e.g. przybyły, nadbiegły, powstały. We consider the type pisał, robił, to be only a constituent part of the past tense (perfect of the type pisal eCTb, praeterite of the type pisałem, pisal jsem, 51 rHlCaJI. Genuine participles ending with -ły have characteristic morphological and syntactic features. From the passive participles ending with -ny and -ty they differ by their formation means (one cannot form participles ending with -ły in a paradigmatic way). From morphologically anonimic verbal adjectives ending with -ły (of the type dbały, wytrwały) they differ by the fact that they cannot be a derivate stem, i.e. they cannot form degrees of comparison, adverbs and verbal nouns ending with -ość: przybyły, przybylszy, przy byle, przybyłość; but compare dbały, dbalszy (bardziej dbały), najdbalszy (najbardziej dbały), dbale, dbałość; the latter have also another semantics: dbały dbajqcy, sorgsam, careful, przybyły the one who arrived" the one who came. In some cases the fundamental verb does not exist any morc (or the links with the verb are very weakened) like wspaniały, zajadł1/, odległy. In the syntactic respect they represent: a) half sentences (half predicative formation exists only at the main predicate as an accompanying action). E.g. - powstałe wskutek powodzi trudności zaopatrzeniowe, zostały pokonane; zostały pokonane main predication, main action, powstałe accompanying predication, second action. b) type of a new perfect, especially in the Pomeranian and Hannackian dialects: mam to wjidzałe; je nastople. The categories of genus verbi, tempus do not correspond with the traditional terms, past participle of the active voice. They express but a relative tense and not necessarily the active voice. Witness to this bear: 1) participles with an active formans -ły from objective verbs. See Pomeranian uplotli, posekli, Hannackian opletle, posekLe, posekl'i, i. e. with a passive meaning; 2) participles with a passive formans -ny and -ty from subjective verbs. - Polish rozkwitnięty, Kashubian iidzuoni, Hannackian odejity. This is also confirmed by interchanges of "active" �644 645 and "passive" participles of the type: Pomeranian - plGtHlpleconi; Eannackian - oddle/odejite; Polish - rozkwitły/rozkwź1;nif;t?/. Participles, ending with -ly originated from Indo-Europl~an verbal adjectives, ending with -lo. In some Indo-European Ic>nguages nomina agentis originated from them or they became paradigmatic (in Slav, Armenian and Tohar languages). In the Slav language they soon lost the meaning of the participle and kept only the function of the stem of the past tense. As genuine participles they exist mainly in the Pomeranian anó Hannackian dialects. They are also met with in the Czech, Bulgarian, Byelorussian, Ukrainian and Polish languages. The remaining Slav languages have only verbal adjectives with the ending -ly. Participles ending with -ly in the Pomeranian and Hannackian dialects. Formation: mainly from subjective verbs with perfective aspect, partly also from objective (transitive ones, but in Pomeranian from subjective and objective verbs with imperfective aspect. Worth attention are cases when the participles ending with -ly are formed from pronominal verbs; in Pomeranian, in some cases we meet even participles with a reflexive component oblekl'i są, probably under the German influence. The interpretation of the perfective constructions in Pomeranian of the type io mom rekile only by the German influence (K. Nitsch) is' not quite justified. It cannot be denied that the pattern, according to which formations with a participle ending with -ly, is a German one: ich habe gesagt, but it is also true that the means of expression remain native (there are not any German formations ending with -l). The existence in the Hannackian dialect of similar constructions with a principle having the ending -ly cannot be explained by German influence, it is probably connected with the surnames of the type Kvapil, Behal, Dokoupil which are widespread in the area of Central Moravia. AGNIESZKA DOBROWOLSKA INVESTIGATIONS OF THE MATERIAL CULTURE POMERANIA AND OF ITS PROBLEMS. IN WEST The relic character of the ancient material culture in West Pomerania is no longer a substratum for an exhausive description and for its total picture. That is why the present report deals only with a selected material and with problems connected with it. The aim of this work is first of all a trial to find some common cultural features in the whole of Pomerania and especially to find features which are related with the culture of the Balts. Investigations which were carried out up to now concerned exclusively the tracing of differences arising in the folk culture on the right and left bank of the Vistula and forming a so called ethnographic borderline separating the culture of the Balts from the Polish culture, whereas many common elements connecting both afore - named cultures were passed over in silence. As we know, the factor connecting the two cultures was first of all the geographic stratum formed of an enormous belt of lakeland, stretching from the Gulf of Finland to Schleswig-Holstein and contributing to the transfer of certain cultural features, above belt being mainly adapted for fishery. The location within the confines of the Baltic basin together with the whole variety of all sorts of phenomena connected with the character of a sea region had also an influence upon the kind of occupation and handicraft wares of the population. Yet, the author is not going to speak here of the occupation but of some products belonging to the material culture and common both to the Balts and to the Slavs. The enormus linguistic similarities forming an especially strong link between the Slav group and the Prussian, Lithuanian and Lettonian linguistic group. together with the strong mutual cultural influence, as it has been proved by archaelogic findings, confirm the fact that in the domain where ethnographic factors are interpenetrating, one can also speak of links interconnecting. Here is to be quoted first of all folk building showing some archaic signs peculiar to Eastern Ural areas, mainly Finnish ones. On the territory of West Pomerania, in the line of architecture, there is a crossing of eastern influences in a form of a three room house with a broad frontal part, typical to the vast territories of Eastern Europe ranging to the Ural and Siberia, Scandinavia and the Balkans, with a narrow front house, possessing features of Lusatia Culture. The latter, a dwelling with a triple interior part, is known from findings in Buck near Berlin and is dated 1200 before Christ. Both types of houses have in their central part and element called "czarna kuchnia" (black kitchen) which is a square room with a pyramidal roof, narrowing towards the top part whose middle smoke aperture projects over the ceiling. Being previously the main living room that lodging is a reduction of a cottage without chimney, deprived of windows and ceiling; that is why the central part of the homestead, I.e. the hallway in which above kitchen was located, had been "dom", the house, whereas the cottage without chimney had been transormed, with passage of time, into a kitchen. After some time a room and a chamber have been added on both sides and in that way a broad-faced house with three interior accomq- �646 647 dations came into being. Analogically, the extention of a narrow-faced house was achieved by adding to the former cottage without chinmey a room and a chamber ·from the rear side and a hallway with a porch from the front side. A broad-faced house is met with all over the Baltic littoral, thus in the whole Pomerania, up to the Vistula and after crossing the Vistula, in the ancient Prussia, in Lithuania, Latvia and Estonia. In ~ithuani.a and Latvia the above mentioned cottage without chimney, provided with an open hearth and a kettle hanging above it is called "numas, namas, nams," Le. "house," which is still a separate building in a form of a summer kitchen or a curing room, or also it has been extended into a broad-faced house by adding to it a kind of ancient bath with a store, called "stuba", "pirtis" or "troba" and a second room, called "maltuwe" and sometimes also granary, called "kleć". A more ancient type of a dwelling room was a drying plant called reja-rija, which was a combination of a "namas" or "pirtis" a~d of a drying room, bark added to it. A prototype of the "namas" was the Tartar tent or booth, inhabited both by men and animals in a form of a pyramid with an open hearth in the middle or, as it was latter, with a hearth located at the side wall. The most ancient type was the Ostiack pole tent in a form of a pyramid; the Finns covered it already with vertical planks, its wall being higher. The Lappish tent was framed-it was identical with the one in the Polesie area and in Pomerania the tent was either framed as it has been confirmed by lOth- 12th- century _ excavations carried out in Gdańsk or provided with poles with wickerworked walls, covered with loam. The characteristic range of the kitchentent, reaching the Oder river on the west and crossing it in a couple of places embracing Silesia, Greater Poland, Masovia, Polesie, stretches to the south, up to the Kielce and Lublin territories, which confirmes the presumption of the Ural-Finnish origin of that sort of dwelling from the period of the comb-ceramics culture. This element does not naturally exhaust the problem of the broad-faced house having a hallway with an open hearth, further details being given in the report. The narrow-faced house also crosses the Vistula, ranging to gitia where the "nams" or "nums" is extended in the direction narrow front. The Lithuanian, Lettonian and Russian "kletis" is narrow-faced building with a porch. The range of the gable decoration called the pazdur stretches the Darzyca river towards the Kuroń sand bar and farther on into gitia and Lithuania. Samoof the also a from Samo- Also the garments show some common links. Here belongs the called ~lavonic "wite mourning apparel" in a form of a white linen rag belonglDg to the oldest wrappers of the world, whose range was approximatively the same as the rural culture of the band ceramics. That rag had been worn in the whole Slavonic Pomerania, from Luneburg up to Estonia and about its wide expansion the author has already told in an earlier report. To the elements of those garments belortged also a head-gear called czółko, composed of white headbands and diadems known in a zone from Latvia up to Lusatia, as well as ribbons manufactured in the whole basin of the Baltic Sea on an exceptionally ornamented weaving laths, the origin of which reached as far as the southern rural cultures of the Near East. The tool called soszka used for the braiding of girdles had been known to the population of western Pomerania and to the BaIts. The same thing applied to the open-work spatular spindle-whorl which had been also used in the whole basin of the Baltic Sea, thus also in Pomerania, whereas in Latvia all four types of same had been found. The range of the mangling board with a loop was identical. All above mentioned wooden tools, decorated with an exceptionally beautiful geometric decoration with a crystalline, groove, open-work engraving show links with Great Russia, with the Carpathian Mountains and with the Balkans, forming the Near Ural-Carpatian-Balkan and littoral Baltic decorative assembly even overcrossing the Oder in the western direction. The fishermen tools and the system of fresh-water and sea fishing applied in West Pomerania show analogies with same among the Elba river Slovenians and the fishermen of the Kuroń sand bank and probably with farther parts of the littoral, as it has become clear a long time ago. Late cultural links in the domain of weaving, folk utensils etc, more amply described in the report, prove also that the fact of culture interpenetration undermines in a high degree the theory of absolute ethnographic borderline, at least in respect of the Baltic-Pomerain section. JAROMIR JECH INTERETHNIC INFLUENCE UPON THE FOLK PROSE RECONQUERED TERRI'DORIES. ON THE Summary A pleasant field for the investigations of folkloristic interethnic relations, as one of the main problems of the modern folklore, offer the reconquered territories of Poland. Yet, not the whole lot of these relations can be successfully traced. It depends on many factors, viz. on the stability of folk traditions among the new population and among the autoch.tonOl,\s �649 648 one, on the qualitative degree of social relations development among both layers of the population and on the qualitative correlation of newcommers and aborigines. Out of the factors mentioned the most important is the vitality degree of the folklore legend. Where the traditional oral, mainly prosaic literature was subject to simple decomposition during the last decades, it is of course impossible to investigate modern interethnic relations; this concerns particularly the! disappearance of the German fairytale traditions in Silesia or the small quantity of folk - tales in the former Czech emigrant settlements south to Strzelin. Quite a different situation is found among the remaing part of Czech speaking population (but being far of the idea to consider themselves as Czechs) from the neighborhood of Kudowa-Zdrój in the Klodsk Region. The villages of the former County of Klodsk were subject of intensive Germanization during the last two hundred years: the wave of Germanization has espacially rised after 1870 when the Czech language was expelled from the school but remained to be an intimate means of communication among neighbours and in domestic life. The younger generations could not any more read or write Czech, yet the German book did not find way to their hearts in a sufficient degree and thus the Czech verbal folklore in 11 most remoted border villages served as substitute of reading which. was common in other places. Of great vitality were also there fairy tales which some twenty years ago had quite a circulation even among adult people. After the Second World War the main part of Czech speaking inhabitants returned to Czecho-Slovakia and the minority consecutively left for Germany. Today in the vicinity of Kudowa-Zdrój there are about 450 Czech speaking persons left, dwelling mainly in the villages of Słone, (Slane), Czermna (Cermna) and Pstrążna (Struzne). There the proceess of knitting together both nationalities gradually develops, the proof of it being also the contemporary structure and character of the narrative vocabulary of the autochtons. III The Czech prosaic repertuar in the extreme western part of Klodsko Region could be enriched first of all because the Polish narrators have brought from their former native land a stock of folklore material. Of course the display of the folklore wealth was not manifest at once but according to the author's observation only during the last five years. From his best narration teller, the 55-year-old Philomene Gornikowa, he could register up to the last year only one Polish legend (type Ath 326) which she has heard from a narrator who migrated from the neighborhood of Przemyśl. This year the author could already register from her several further Polish prosaic tales. The best source proving the author's thesis is the repertuar of a certain Ann Frankowa, 70-year-old, from Czermno. Above narrator lives in very clo~e, almost sisterly relations with her friend, a Polish woman of the same age, Mary Szuczwarowa, born in the village of Koropetz, District of Tarnow. Anna Frankowa knows from her a great lot of ancient fairy tales about animal, demonologic tales and stories from life. On the whole, we may say that in the Czech narrative fund two layers 1) spring of the terial, IV of Polish tales The traditional up among the Klodsko District especially with Yet, the Polish are penetrating: prosaic material, 2) tales taken from life, which Polish population recently, already on the territory and which are connected with the traditional masuperstitious motives. influence does not limit oneself to thematic, genre or folklore spheres of poetry. It also penetrates into the language. In the Czech dialect of the Klodsko Region, the longer, the more Polonisms we find, they also penetrateperhaps in a lesser degreee than into the everyday language - into the folk tales. The greatest amount of Polonisms is found in the vocabulary, less in etymology and in the syntax; the least part of them is found in phonetics. The quantity of the Polonisms depends from various factours, out of which the main one is in which circumstances and in what audience the tale is narrated (told to some foreigner or to one's neighbour). V The Polish influence upon the Czech narrative tradition is one side of the interethnic relations in the frames of the folklore. It comes, undoubtedly also to a reverse influence, like in the village of Pstrążna (Strużne), where the Poles learn the language of their Czech neighbours - coinhabitants, willingly sing Czech songs and participate, even if sporadically, in friendly chats with narrators, etc. Interethnic relations in the western part of the Klodsko Region are of course a component part of a more broad intercommunication. The mutual influence is distinctly visible also in the sphere of material culture (e.g. the autochtonie population adopted from the Poles their methods of smoking meat). A comforting fact is the progressing development of the above men- tioned folklore and ethnographic relations. They are an irrefutable proof that the process of getting together along is gaining strength. In the new social medium the Polish population is finding a new permanent home and this applies not only to the Klodsko District but also to the remaining lands which have been righteously and for ever reconquered by Poland. �650 RYSZARD KUKIER ETHNOGRAPHIC AND ETHNIC CHANGES IN THE DISTRICT DURING 1945-1960 SUMMARY MIASTKOW The problem of ethnographic and ethnic changes on the territory of the Miastkow District during the last fifteen years is a fragment of a still lasting process of adaptation and cultural integration of the population which has settled after World War II and which originates from various areas of Poland. The colonization proce:::s of the limitrophe West-Pomeranian Districts, as well as the Miastkaw District, is most closely connected with the problem of a reiterated Kashubian settlement. The Germanization process of those territories which was evergrowing in the course of the historical evolution and the resulting rising afflux of German population caused a strong cultural differentiation of the Bytow Kashubian group dwelling also in the northeastern part of the Miastkaw District, mainly in the previous patrimony of the Puttkamer family. After the Second World War on the territory of the former Miastkaw District, in its eastern part there has been formed again a layer of strong Kashubian population groups arriving from limitrophe territories of the Gdańsk Pomerania, thus continuing the interrupted migration into the above mentioned area. The central and western part of the Miastkaw District, more transformed in the ethnic sense, has been colonized by a group of affluent population, repatriates, as well as by Ukrainian Population coming from the southeastern part of the Rzeszów Province. When describing cultural specific features of the population of this zane special attention has been paid to the cultural differentation caused by a stratification of heterogeneous cultures on the afore - named territory. Eap6apa IlIlf)l,JIoBcKa-LJ:er MATEPMAflbHA~ nCBa HAPO~HAR KYflbTYPA B OCBE~EHMM ITOflAECKMX CflOBAPHblX APEBflRH M3bICKAHMM Pe3IQMe LJ:eJIblQ HaCTOlllllero Tpy)l,a nOJIa6CKlfX ApeBJIllH Ha llBnlleTCH peKoHcTpyKUlfH OCHOBaHlflf coxpaHIlBlUlfXClI MaTeplfanbHoH penllKToB OTHOCllmlfXClIK KOHUYXVII BeKa H K nepBol{ nOJIOBmIe XVIII <jJa3e CYlUeCTBoBaHlfll :noro 113blKa. ITOJIy'leHHble :nIlM )J;eHlfll onlfcaHbI 1. 06pa60TKa naxOTHol{ HOll: CIlJIbI. 3aTeM onIlcaHbI 3epHa. B03AeJIbmaeMbIX 3eMJIR. Onpe)J;eneHbI KpOMe 6bIJIIl y60pKa Toro, rryTeM 3THorpa<jJlf'leCKlfe CBe- xne60B, 6brJllf OBOlUeil, xne6oB, cnoco6bI Anll :noll. BcnamKIl npOMblillneHHbIX 3eMJIR, ueJIR Ii pOA ABHraTeJIb- CB03Ka IlX, MonOTb6a, CJIOBapHbIl{ MaTepllan O CIlCTeMe CeJIbCK'OrOX0311iłcTBa, nplfMeHlIeMol{ 2. 1I3bIKa: BeKa, T. e. K nOCJIeAHeH B )J;eBHTIlrJIaBax. COCTaB 3eMJIe)J;eJIb'leCKRX OPY)J;Rl{,ynoTpe6nlleMblx xpaHeHIle KyJIbTypbl nOJIa6CKOro 'lIlCTKa II co- .zr.oCTaBHn CBe)J;eHIlJl O copTax paCTeHHll: H <jJpyKTOB, a TaKlKe nona6CKIlMJoI ApeBJllIHaMIl. Pa3Be)l,eHHe AOMaWHI1XlKHBOTHbIX.OnpeAeJIeIIO KaKlfe lKl1BOTHble pa3BOAlłJIlłCb B CIłCTeMe nOJIa6CKOro lKJoIBOTHOBOAcTBa Ii KaKyIo pOJIb B Hel{ lfTpaJIIł OTAeJIbHbIe lKHBOTHble. KOHCTaTIlpOBaHO, MelK)J;y npO'lHM, opraHlBaUHlI naca. o6mel{ naCTb6bl, PeJIIlKTbI nOJIa6CKOro 'ITO y nOJIa6CKIiX )J;peBJIllH CYIUecTBOBaJIa CB1l3aHHall C 06IIIIlMH )J;JIlI BCell: AepeBHJoIMeCTaMH BbI1I3bfKa )J;OCTaBJIllIQTCBe)J;eHHił TaKlKe 06 060pYAoBaHIllf H O rracTyIIIeCKJoIX06bI'lallx. 3. A06bIBaHIle Horo II npIlrOTOBJIeHIle aHaJIJoI3a nonyqeHbI c06IlpaTeJIbCTBa 6bJJIll C"beCTHbIXrrpJoIIIaCOB. Ha rroAP06HbIe OCHOBamrn cnOBap- )l,aHHble OTHOCHTeJIbHO pbI6onoBcTBa, Ii OXOTbI, a nplfTOTOBneHHlf KpynbI H MYKH, a pa3Be)l,eHIlIi orHlI, npH- rOTOBJIeHHH IIHIUH, O KOJlH'leCTBe rrpHeMOB rrllIIIIi, O nOTpe6JIeHHH Mllca, MOJIO'lHbIX npo.u,yKTOB II MY'lHbIX H3AeJlHl{. MMelQTClI TaKlKe AaHHbIe a lKlfBOTHbIXIi paCTHTenbHbIX lKlfpax, 4. Kopa, o rre'leHlfH TeCTa, o IIalIlłTKax 06pa6oTKa Ii HaKOHeu a KyxOHIlOJl: rrocy)l,e. Cblpbll. EbIJIO orrpeAeJIeHO KaKol{ o6pa6oTKe CBIłBaJIbHbIe npyTbll, CMaTpHBaeM"bIił MaTepHan lf TKa'leCTBe. 06pa60TKa BOJIOKHO, KaMeHb H rmma, AOCTaBlIlleT HaM oco6eHHO lIbHa 11 6eneHHe, nOABepraJIHCb AepeBO, a TaKlKe APyroe cbIpbe. Pac· 60raTble CBe)l,eHlłll o npll)J;eHHH a TaKlKe npOAalKa Cnpll)l,CHHOrO rrOJIOTHa orrHCbIBaIOTCll )l,aJIee B :noll: rJIaBe. 5. CTpOIlTeJIbCTBo. TeplfaJIbI, IToA 3THM 3arnaBHeM paccMaTpr-lBaIOTClI cTpOIiTeJIbHble KOHCTpyKUIlIl KpbllU lf 3JIeMeHTbI rrocTpoeK. 3aTeM onlłCbIBaIOTCll ne'llf, lKIlJIble nOMemeHIlll lf X0311l1cTBeHHblerrocTpol1Klf, nona6cKHe Hble 'faCTIl rrOJIa6cKoll: )l,epeBHIL B 3aKnlQ'IeHlłe 3TOit rnaBbI mleTHa, MaHe- a TaKlKe OTtIeJIb- aBTOp 3aHlfMaeTCll Bonpo- �652 653 COM Tlma nOCTpoeK Ha TeppI1TOpHllX, 6bIBlllHX HeKOr)la nona6CKHMH (THn !f>paHKOHCKlln linii caKcoHcKlln). 6. O)lelKlla. TIoll 3TI1M 3arnaBl1e.'vI ormcaHbl 11 JKeHCKallOlleJKlla, py6alllKH, ,lJ.anee pa36lipaeTCll nnaThe, 7. YTBapb. BepXHllll MylKcKall 6PIOKH, nOllca, 311MHlIllOlleJKll,a 11 KynaJlbHblt! KOCTJOM. MaTepl1an, HOCOBblXnnaTKax, ronOBHbJe y60pbJ, LlalOWHti CBeLleHI111 O pyKaBHl.(aX H 'IyrrKax, O lleTCKOM pa3Horo pOlla AHarrH3 JleKCIiKanbHoro 06YBlI H 6e31leJlYWKax. MaTepllana llaJl CBeLleHlill O Me6JIj{pOBKe no- Jla6CKOro ilOMa. bblJll1 B HeM: KOJlhI6eJlb, yTBapb, npellHa3Ha'IeHHall xpaHeHHll Belllet!, a TaKlKe CTorr. CBe'lH H rraMnbI, 3epKana ll,nll OTll,blxa H Ilnll H 06pa3a CBlITblX npIiHall,- Bcero 'lylKepO)llIblX BnlillHI1n HMeeTCll B oonaCTII o6pa6oTKH 20% a TKa'feCTBO cOBepweHllo 8. COLleplKaHHe '!HCTOTb!. rl1meHH'leCKHMH cpeLlCTBaMH Llrrll coxpaHeHHlI 1136bI 11 60ph6a C napa3lITaMI1 BaHHOM CJlOBapHOM COCTaBe. 9. rJlaBe II cpeLlcTBa coo6111ełłHll. B o'!epeLlHoM nOJla6CKIIe LlOpOrll., BcnOMoraTeJlbHble ynoTpe6JllleMbIe II coo6llleHHll, LlJHITpaHcrropTa lKlI. B 3aKJlIO'lelll1e OnllcaHbI: nopllLlKe onHcaHbl cpe)lCTBa nellleXOLlHoro B3TOtl TpaHcnopTa, TlIrJlOBble II IO'lHble JKI1BOTHbIe,3aTeM lKI1BOTHbIe, li Llrrll BepxoBon MaTepllaJl, e3L1bl, COBMeCTHOC omrcaHlieM KaCalOll\HHcll Cpe)lCTB C006ll\eHHll li Cpe)lCTBa, CJlylKaume LlJlll BHOllleHHlI npeLlMeTOB Ha HeKoTopylO BbICOTy _ li CXOLlHll. MaTepllaJlbHall 'H!- 6elIbll, y60pKa 'leJlOBeKa TOlKe HallIJlII CBoe OTpalKeHlle B aHaJlH3HpO- TpaHCTIopT cpeLlCTBa TpaHcnopTa CnlpKa no ynpllBOLle JleCTHII.l\bl KyrrbTypa rrorra6CKHX IlpeBJlllH I1MeeT, B OCROBHOM,rrepBOHa'Iarrb- HbIe, CJlaBlIHCKlie 'lepTb!. Hall60Jlee 3aMKHyTbIe 06JlaCTlI KOHl.\a He3aTpoHYTbIMII. repMaHJ13al\Heii, 6b1Ta, OCTaJlHCb nO'ITII. )lO a 'IYlKepO)lHbIM BnHlIHI111MrrOLlBeprJJIiCb rrpe- lKll,e Bcero Te OTpaCJlli KyrrhTYPbl, KOTophle lIMeJTlr caMblt! 6Jl1l3KHll:KOHTaKT C COBpeMeHROR liM HeMeL(Kotl cpe):(oR. 1-13 'III.CJla CJlaBlIHCKlIXcrrOB orpOMHoe 60rrbIIllłHCTBO rrpHllaLlJlelKHT K 06ll\ecrra- BlIHCKOMyrreKCI1KaJlbHOMY!f>OH)ly. TIorra6cKall C JJeKClIKoil JJlIlllCKOti:rpyrrrrb!. lKe B 06rracTIi, .6opb6a KyJlbType. COCTaBJIlIIOT44%, T. eCTh 60Jlee 'leM COXpaHeHI1e 'lI1CTOTbl, HalIMeHbwee 2(5 CrroBa IlpeBHecnaBlIHcKoro rpaMMaTH'leCKoJi OKa3amrCb B 06naCTH 60rrbllIoe I1x CJJOBapHblX HaC'IHTblBaeTCll B onlICblBaeMOM rrer'Ie 6blJIH r rrarorrbl ()lo 33 %), Bcero 47%), lIo,UBepralOllleilclI repMaIDl3al.\I11i 3Ha'l:l1rerrbHO 60rree YCToii'IłlBbIMI1 a HallMeHee 'lylKepo):(HbIX BrrlillHllll: Ha6mo,UaeTClI B KaTerOplolH: npHJlaraTerrhHblx. B norra6cKoM cTpaHHbIx crrOB. Ha 1I3hlKe 6blJlH lKliBbl O'feHb ClI.nbHbIe TeH)lełlI.(lill npHcBaHBaHl1l1 I1.HO- 216 ReMeI.\KI1XcrrOB TonbKO aCCHMlIrrHpOBaHbl. .LJ.pYrHMcnoc060M )leClITb He 6bIJlll $rreKTHBHbIMH06pa30M npI1CBaHBaHI1l1'1ylKepO)lHblx crrOB 6blrro cHa6lKe- Hlie I1.X crraBllHCKI1MI1.npeqlIlKcaMI1. II cycjIcjIHKcaMIi. Ellle 'feCTH lIorra6cKoro 1I3blKa lIBrrlllOTClI penmlKH 'feCKHe COe)lI1HeHI1n, COCTaBrreHHbIe lIO 06pa3UY " - " - OLlHI1.MnpOllBrreHl1.eM lKHBy- li3 HeMel.\KOrO n3bIKa, T. eCTb CI1.HTaKCH- HeMeI.\KI1XCrrOlKeHl1ii, Hanpl1.Mep: BIiJlbl ,Unn HaB03a, rrTI1'Ibll BIiKa H )lpyrl1.e. rrraBHbIM HCTO'IHHKOM, H3 KOToporo nO'feprrHYTbI 6blJIH B rrorra6CKOM 1I3blKe I1HOCTpaHHbIe 3aHMCTBOBaHI1.n6bIJI cpe,UHer-U1lKHeHeMeI.\KHit 1I3blK. K 3TOMY neplio,Uy OTHOClITClI244 3aHMCTBOBaHI111, 49 CilOB Be,UyT CBOIOpO,UOCilOBHYIOOT 60rree HCTO'l:l1HKOBlIapa)lHrM OT Hl1.)I(HeHeMel.\KOrO1I3bIKa, )lrrll B HaCTOllllleM Tpy)le, 10 rr03)l11I1X crroB, npHBe)leHHbIX B Ka'IeCTBe lIpOIICXOlKlleHHSlcrre):(yeT I1CKaTb B cpe)J,HeBepXHeHe- MeL(KOM1I3b1Ke, 2 npoI1Cxo):(lIT OT ,UpeBHeBepXHeHeMel\KOrO n3blKa. TIOJIlIHCKlIii 29,3%. CaMoe COCTaBnlleT 376 KOrrlI'IecTBo 3aIIMCTBO- CTpOI1Te;IbCTBa, O.uelKllbl, yTBapH (BCIO):(y no a TaKlKe npHrOTOBneHlIe OLlelKLlbl(TolKe 36%), 34%). TIOJIAbCKOrO .R3bIKA (Pe3IOMe) TIepBall Hay'IHall lIorrblTKa o6pa60TaTh nepe)laHHblll. HaM 60JIblllell: 1I3blKOBon MaTepHarr norra6CKHX ,UpeBJlllH, 'faCTblO B BIf)le crrOBapHKOB, nepeBe)J,eHRbIX C HeMel.\KOrO 1I3blKa, 6blJIa COBeprneHa B rrorrOBHHe X IX BeKa. 3TO 6blrra pa60Ta II o):(elK)lbl. KyJlbType 60nbllloe I1CCJIE,lJ.OBAHI1I1 KO- paCTeHHeBO)lCTBa H lKH- KorrH'!eCTBO B 06JlaCTII yTBaplI CJIOB, T. eCTh (34%), KaTeroplIelł, I1MeHa CYllleCTBIiTenbHble (LlO rrpOllCXOlK)leHHlI rreKCII.KalIbHOro cjIoHLla. CaMoe B JleKCHKaJlbHOM $OHLle, OTHOCllweMClI K MaTepHarrbHoił II co06IUeHIIe $opMax. 39. MaTepliaJIe COCTORHI1E 3aI1MCTBOBaHHil, TO 06111ee KOJIl1'leCTBO 3aHMCTBOBaHRblX CIIOB BaHlill: co.ueplKHT 06nacTb 'fJ1CTOTbl. 1I3blKa C HeMel.\KIiM npOllBrrlleTCll B lKHBblX elIje JJeKCRKe, OT- BOTHOBOLlCTBa,a TaKlKe B 06rraCTH, CBIl3aHHOll:CO CTapaHHllMlI, I1MelOlllIlMI1 B BHLlY TpaHcnopT 3aHMCTBOBaHHn, B lKHBOTHoBo):(CTBe24°" H CTOilbKO nona6CKO-HeMeL(KI1X naparrrrerrbHbIX Ka3l1MHp JlII.'leCTBO IlpeBHeCJlaBlIHCKHXcrrOB coxpammOCb 1280 23% cB1I3aHllOa C coxpaHeIDleM crroB, KOTopble PaCCMOTpeH 6bIJl TaKlKe LlpeBHecnaBllHCKII.ll:3rreMeHT B nona6cKoil lI3 06lIJ;ell: CyMMbI 10%, CB060)lHO OT 3aHMCTBOBaHlIn; ,UaJlee, B CJlOBapHOM COCTaBe nona6cKoro 6bIJUI nOJla6CKOH oc06eHHOCThIO B 06JlaCTIi CTpOeHlI.lI II.JlII.3Ha'IeHII.lI CJlOB. KacaeTClI Cblpbll, TaK KaK TyT TorrbKO II BOJlOKHa HaC'I:I1TbIBaeT Bcero rreKCHKa HaXOlllinaCb B 6JT1BKoil CB1I311. TIOJla6cKII.ti: liTh!!< COLleplKlI.T1ł3BeCTHoe KOrrll.'IeCTBOcBoe06pa3Hblx lITO npyTbeB KOHCTaTHpOBaHbI 6bIJlII. TaKlKe norra6CKo-3anaLlHoClIa- BlIHcKlIe li nOJla6CKO-lOrocnaBlIHCKlI.e CB1l31L HOClIlIJ;HilclI K MaTepllarrbHOH 06pa60TKa 3eMile)lerrb'feCKHX TepMHHoB rreJKaml TaKJKe K 'IlIcrry npeLlMeTOB, HaXOLlHBlllllXClIB nOJla6CKOM 1l0Me. CTOTbI 6blJlH KynałłHe, paC'IecbIBaHlIe BOJlOC,CTpHJKKaII 6pHTbe. 'lylKI1X cnOB, npH'feM 3aTeM MeHee naMllmllulW marOM 113b/l,a3alla6cKux iJpe6l/JlI1II Bnepe)l 6bIJla norOM CJle)lOBaHllll: norra6CKoro BaHHeM ):(J~ (CT.-TIerep6ypr A. rlIrrb$ep,UH:Hra 1856). 3Ha'fIiTeJlbHbIM A. IlIJleiixepa Laut- lind Formenlehre der pola1871), CTaBlllall Ha LlorrrJ1e rO,Ubl HCTO'lłlliKOM HC- pa60Ta bischen Sprache (C.-TIeTep6ypr 1I3blKOBhlMMaTepHailOM ,?,1/I//.'111 1I3b1Ka. OLlHaKO lKe IlIrreiixep norrb30BarrClI He Ha OCHOBaHltH HCTO'lHHKOBIł nOToMy HaY'IHOH o6pa60TKH lIorra6cKlclM HaCTOllll\HM OCHO- nOJla6CKOro 1I3b1Ka HallO C'lI1TaTb TorrbKO 1i3L1aHHOe �T , 654 B 1907 rOAY II. Die Sprabhresfe llccrreAOBaHl1lł POCTOM norowe norra6cKoro 3Ha'lI1TerrbHb1MI1 1929) (JIbBOB 1I3bIKa lIBJllllOTClI MaTepHaJla 3Ha'lJ1TerrbHbJMIł oTpalKeHHeM H )lO BepXłlHero (BeHa BpeMeHH, B IIonbIlIe. pa60Tbl y'leHble Hail:6orree o6pa6oTKa Bcero B OCHOBHOM, C HeKOTopbIMH ny'lwHM a :e H Hafi60nee lł3bIKa. CaMbIM OTKpbITHe Po/abische Studien. npelK,lI,e Bcero T. MHneBcKHll, H3bJKa TOlKe npOHBrrHrrCH BpeMH OT BpeMeHlI B pa3nlł'lHblX rrOMeU.\aeMbIX rnaBHbIM 3a 60TbI nOCne)lHlfe no rO,ll,bI Ha rrepBoe neKcmce. nO,lJ,BepralOT BceCTopoHHeMy lI,l1,eT pa60Ta MeCTO Ha'lHHaIOT CBH3aHHbJe >T. Ha,ll, 3THMOnOrH'IecKHM OTHoweHłllO T. JIep-CnnaBHHcKHH OT a cnOBapeM aHanH3Y K lI3,l1,aHl1JO PocTa. C. Pe'IeK). nona6cKoro nOJJa6CKOro Te'leHHe pa60T Ha,ll, cnoBapeM HCCrre,ll,OBaHHbIXnp06JJeM na6CKoro B 06rraCTH 1I3bIKa 'leM paiffiwe pa3JlH'łHble lKlI3HM. 1I3bJKa. CrrOBapb pa60TalOT '1aCTb, 3aKrrlO'ialOU.\aH B ce6e MOnOrll'ieCKHM crrOBapeM CTpOIO II 3THMonorHH 3THMorronm, 6y- coo6U.\a MaTeplłan 1I3bIKa (K. B03Hl1Krra pa60Ta aBTopa (nO,ll,rOTOBrreHHaH K rre'lanl). 3Toro 60nbille Mop<porrOrHlł B TecHOH CBH3H C pa60TaMJI B03HlIK ueJJbIM PH,lI, pa6oT, norra6CKoro 'iTO lIeMeUKlie 3aliMCTBOBaHHH B rrorra6CKoli 06PaJOM a B oco6eHIlOCTIł Heno- Ha,ll, 3TH- rrOCBlIII.\eHHbIX rpaMMaTH'IecKoMy IIonllHcKHif). H3bIKe Tpe6ylOT KpOMe Toro, OKa3arrOCb, HOBOH o6pa6oTKH ,lI,OKrra,ll,aO Mopcjlorronm: Ii TaKHM 3TIłX 3aH.MCTBOBaHHH O CeMaHTl1Ke 3aHMCTBOBaHllK Harrlfcarr pa60TY C. Pe'ieK, 3a rrOCrre,ll,Hlle rO,ll,bI pa6oTou 6blJla 177-212). ąTO Akcentuacja połabska 10. maBa 1955, CTp. 349-374). Hao6opOT, Bbl3blBaeT MHoro nona6CKoli nona6CKoro norrhITKH 1I3blKa, TO Ha,ll,O nO,ll,'lepKHyTb, (cp. rrp06JJeMaM. o6pa6oTaTb KaK HeKOTopble 3Ha'lllTerrbHOH KyplfrrOBH'ia ("Studia O,ll,HaKO lKe JTa z pa60Ta Filol. Pol. He pa3pewaeT i Słow.", Bcex t. I, npo6neM, BapHO COMHeJf!lIj, HeCMOTpll Ha TO, 'ITO cyU.\eCTByeT ylKe HeCKorrb- aKueHTaUHIf (XHpra, JIep-CrrJJaBHHCKOro, Ha,ll,O C,lI,erraTb B 06naCTIł 'ITO HOBOH o6pa6oTKH MHo.ro BonpOCbl Z morfologii połabskiej, HarrpHMep B 3TOił: 06rraCTH ReMeUKHX 3aHMCTBOBaHHii B nona6CKOM rrorra6CKaH Mop<pOJIOrHlI, TaK KaK npelK,ll,e 60lThme H <pOHonOrH'leCKHM KaK ¢lIrronOrn'leCKOrO, MOlKeT pa3bHCHlITb ECJlH ylKe Mbl rOBOpHM O TOM, 'ITO ewe TaK TO'lHOe H3blKe. IlCCrre,ll,OBaJHlH Tpe6yeT rrO'lTH BCH BHlIMaHlIH Y,lI,enHnOCb cPOHeTIł'leCKH.M pa60Tbl eII.\e Mop<pOJIOnm, "Lingua rrpe,ll,CTOIlT, YKa3bmalOT C,lI,enaHHble K. Posnaniensis", IIOrrHHCKHM VI, 1957, t. CTp. 154-167). 10. ,LJ;aM6opcKH1ł OB O,LJ;HOfl OBmEfI Jl3hIKOBOfl ąEPTE B ,LJ;I1AJlEKTAX IIOMEPAHCKOM 11 rAHAI.l,KOM Pe310Me B rpaMMaTl1KaX KaK rrpI1'laCTIiH cnaBHHCKl1X H3bIKOB 0603Ha'laIOTCH ,lI,eIłCTBIUelThHOrO 3aJIOra Tpy6eUKoro, Ky- rrpome,ll,lIJero ¢opMaUHIf BpeMeHII Tlłlla pisał, robi- (participium praete- Il). O,ll,HaKO OHli cTporo OTnll'laIOTCH OT npH'laCTRil: CTpa)laTerrbHoro 3aJJOra Ha -ny, -ty (part. praeteriti passivi) I{ OT co6CTBeHHbIX npH'IaCTllH THlla przybyły, nadbiegły, powstały. TIłIJ pisał, robił MbI C'lHTaeM JlHmb COCTaBHOH 'iaCTbIO npome,ll,mero BpeMeHH (rrep¢eKT THlla pisal esm6), rrpeTepHT THlla pisalem, psa/ jsem,( fl ilUee/Il). Co6cTBeHllble npH'laCTID! Ha /y 06JIa,ll,aJOT xapaKTepHCTlf'leCKHMll Mop<pOJIOrH'ieCKHMH li CHlITaKCH'leCKHMJI 'lepTaMJI. OT CTpa,ll,aTelThKbIX rrpl1'1acTHil Ha -IlY H ty OTrrH- riti activi '1aIOTCH cnoco60M 06pa30BaHIiH TH'lecKll) OT _/y dba/y, wytrwa/y) (TlIIJa MopcPorrOrH'leCKH (Herrb3lł 06pa30BaTb OTnH'iaIOTCH OCHOBOM,T. e. OHH He MoryT nplł'laCTHil: OMOHHMH'leCKHX OTrrrarOrrbHbIX TeM, 06pa30BaTb 'ITO CTeneHeu He MoryT cpaBHeHIfH, Ha -/y napaARTpaManpllJlaraTeJIhHbIX 6bITb Ha ,lI,epHBaUHoHHoil: Hape'lHll: II OTrrraronb- -ość: przybyły - przybylszy, przybyle, przyby/ość; cpaBHII O,lJ,HaKO dba/y, dbalszy (bardziej dba/y), najdbalszy (najbardziej dba/y), dbale, dba/ość; nOCrre,ll,HHe HMelOT TOlKe ,lI,PYTYIOCeMaHTl1KY: dbaly = dbający, sorgsam; przybyty = TOT, KOTopbrn npll6bIJI, rrpHille,ll,illHll. Y HeKOTopblX He cywecTByeT ylKe OCHOBHO:ll:rrraron (ifnI{ CBH3b C rrraronOM B 3Ha'llfTeJIbHOH CTeneHIl ocrra6rreHa) wspanialy, zajad/y, odległy. B CHHTaKCH'IeCKOM OTHomeHHH rrpe,ll,CTaBrrHIOT OHIl a) nonyrrpe,ll,rro- HhIX CYII.\eCTBHTerrbHbIX Ha lKeHHlI (rrorryrrpe,ll,l1KaTHBHaH ¢opMaUIfH KacaeTCH <poHeTHKH, caMoli K O TeopIIU HCCJIe,ll,OBaHHe C 3TOM TO'lKH 3peHlIH pa- KOTOpbIX YlKe HeCKonbKO OKa3arrOCb, 'ITO OCTaeTCH Ha MHoro npe,ll,nonararrOCb. eII.\e BceCTopoHHero, CTa- 1I3b1Ka, KpHTH'IeCKH I{cnpaB- Ha,ll, 3TlIM cnOBapeM li K. IIOJJHHCKHif. IIepBaH 'tpe6yeT IICCJJe,ll,OBaHHH.MHoro Occidentalis". ,lI,O M 6Y,ll,eT lI3,l1,aHa B He,ll,aJJeKOM 6Y,ll,yII.\eM. B CTp. "Slavia BbI,lI,BIIraTbClI npelK,lI,e Bcero Pa)lrrOBCKHli, np06JJeMa K ,lI,pynlM C COOTBeTCTBYIOU.\H.MH06rraCTHMH M. IIHrraToBa, ,lI,eT CO,ll,eplKaTb nOJJHblH CJJOBapHbIlt MaTepHarr neHKbIH no lKypHarre CpaBIJJilTeJlbHO-CeMaHTH'IeCKOMY COCTaBa, lIIH,lJ,rroBCKaH-I.l,emoBa, neT B nonbCKOM XOTlł HHrepec 113)laIOTClI Bce HOBbIe CTaTbH li HCCne,ll,OBaHHlI, aBTopbI '1aCTI{ cnOBapHoro (B. 06pa30M H )lp.), <poHeTHKoH BonpocaM TbHX, B. KypawKeBIł'l 3Ta JIHHfBIICTIf'lecKoro nO,ll,beMa: :3TOH onn03HUlIH rO,ll,bI KOHueHTpHpylOTCH rrraBHbIM 3aHllMaJJlłCb plIJtoBH'Ia) <pOHOJlOrlI'leCKOH: (T. JIep-CrrnaBlIHcKHR, nOJla6CKOro He- nOJlHbIM (rnaCKbIH: HlIlKHero Tpy6eUKoro H3bIKa ylKe MHome IIepBOHa'lalThHO nop 6bI BBeCTIł B cjlOPMYJlIłPOBKH JIep- rJlaCHbIX lIBJlHeTCH 3acrryrou 11CCrre,ll,OBaHIiHnona6CKoro II B03MOlKHOCTII CYIUecTBoBaHIIH peAYUlIpOBaIDlbIX tex BnepeA. CHCTeMbl norra6cKoro Cne)lOBanO B KHHTe C Gramatyka połabska JIelinuIIr 1929). rpaM- nOCrre)lOBaTeJlbHaH nO,ll,beMa) TaKlKe B OTKpblThIX cnorax. B OTKpbITbIX cnorax 06pa30M KOTopoe HBrrlleTCH nplIHHTHe nona6CKHX npo)lBllralOTclI lIBJlHeTClł CaMbIM cjloHeTH'IeCKOli 11 rpaMMaTII'IeCKOli lł3hlKa (JleiiITl.\llr). JIep-CIJJIaBI1HCKOrO HaCTOlłU.\ero IICnpaBJleHl1l1MJI, CrrnaBlIHcKoro, rnaCHbIH T. 3TO COBpeMeHHall, 3Ha'lJ1TerrbHbIM IIcrrpaBrreHHeM, onn03HUlill nOCTeneHHO Polabische Studien li H. C. Tpy6eUKoro - naMlłTHHKOB norra6cKoro im Hallnoverschen pa6oTbr: MaTl1Ka Jlep-CnJlaBllHCKoro norra6CKoro co6paHHe der Draviino-Polaben 655 CYII.\eCTByeT TonbKO KaK corrpOBOlK,lI,alOII.\ee ,lI,eHCTBl1e): powstałe zostały pokonane; wstałe zostały pokonane = rnaBHaH = conpOBOlK,lI,alOII.\aH rrpe,ll,IlKaUIIH, BTopoe 6) THll HOBoro rrepcjleKTa mam to wjidzale; je nastóple. oco6eHHO npH rJIaBHOH npe,ll,l1KaUJłH, wsk/ltek powodzi trudności zaopatrzeniowe, rrpe,ll,llKaUllH, rrraBHoe ,ll,eHCTBlle, po- ,lI,eJ:l:cTBlfe. B nOMepaHCKOM If raHaUKOM ,lI,lłarreKTax: �656 657 KaTCrOpl-IK "npli'IaCTHe genus verbi, tempus npoweLUllcro He COOTBeTcTBylOT Tpam'U.(HOHHbIM TepMHHaM BpeMeHII LleHCTBHTeIlbHoro 3aIlora", OHII BblpalKalOT TOIlb- KO peIlaTHBHoe BpeMlI II He 06113aTe,TbHO LlelłcTBHTe,TbHbli1 3aIlOr. CTBylOT C OLlHOi1CTOpOHbl npH'iaCnrn HblX rIlarOIlOB, H -ty Toro, _ty OT 06'beKT- 3Ha'lllT CO CTpaLlaTeIlb- -ny odejity, C LIPyroli CTOpOHb! npH'IaCTlrn co cTpaLlaTeIlbHbIMH epopMaHTaMH OT cy6'beKTHblX rJIarOIlOB, KpoMe ópletJe, posekli, rali, IloIlbcKoe rozkwitnięty, KalII, iidzl/oni'. paH. JTO nOTBeplKLlalOT '1epeLlOBaHHlI "LleHcTBHTeIlbHbIx" II "cTpaLlaTeIlbHbIx" npH'IaCTHH Tlłna plotii' II pleconi'; nOM. raH. odeśJe II odejiui; nOIlbCKoe rozkwit/y II roz- kwitnięty. -lo. B -ty Ha B03HliKJIH 1i3 liHL\oeBporrelicKlIx rIlarOJIbHbIX OTLleJIbHblX lie. lI3bIKax B03H1iKIIH H3 HIiX nomina rMaTH3HpOBaIlHCb, (B BpeMeHIL KaK agentis CJIaBlIHCKOM, apMlIHCKOM U ToxapCKOM CKOM OHli 6blCTpO yTpaTuIIH mero IlPHMOpbll, 3TO 6YLICT,npelK,lle Bcero, a B oc06eHHOCTlr 'lepTbI, IlPOBO,llHBIllReClI LIO CHX nop nonbITKa HaliTH 06ume pO,llCTBeHHble KyJlbType 3Ha'leHlie c06CTBeHHbIe paHCKOM U raHa~KOM napTu~Hna npH'IaCTllll Ii HCCIIeLIOBaHHlIKaCaJIHCb IICKIIIO'lI1TeJIbHO BbICIIe- B03HIIKaBWHX B HapOLlHOtl Ky,TbType Ha npaBOM H ,leBOM 6eperax BHCIIbl, C03)laBall TaK Ha3blBaeMbli1 3THOrpa¢H'IeCKHH py6eiK, 6aIlTOB OT nOIlbcKoi1 KyIlbTypbl, TOB, coeLllllilllOllll1X 3TH KyIlbTypbI. 06beD,HHlIIOIUIIM HX ljJaK,:ropOM lIBnllIlOCb npelK,lle Bcero 06111all reorpa<jlwIeCKa5l OCHOBa, B BHllC orpOMHoli Cli OT c:DIIHcKoro 3aJll1Ba OTLIeIlillOlliHH KyIlbTypy 06XOLlll npY! 3TOM MOIl'laHl1eM 1\1Horo 06llilIX 3,TeMeH- LIO llJnC3B1Ir-rOIlbIUTeRHa, npHJIaraTeJIbHbIX PacnOIlOlKeHHe B npeLIeJlaX EaJITHrtcKOro HJUl OHIi napa)],H- MOlKHblX lIBIIeHI1H, CBJl3aHflblX C xapaKTepOM B CJIaBlIli- 1I3bIKax). CTaJIH JIUllb OCHOBORnpollIe)],- OHH CYWecTBylOT oc06eHHO B nOMe- TOIlbKO npliJIaraTeIlbHble ITpH'IaCTHlI Ha HblM 06pa30M -ly OTrJIarOIlbHbIe Ha -ty. nOJlOCbI 03ep, npOCTHpaloIUei1- cnoc06CTBYlOwall OT cy6'beKTHbIX rIlaJIOrOB COBepmeHHoro [JIaB- BH)],a, OT'IaCTII TOlKe OT 06beKT- BR)],a, J1HTepecHbI CJIy'laH 06pa30BaHHlI npli'lacnill I10B B03BpaTHblX, B nOMepaHCKOM B HeKOTopblX cIIy'lallx TOJIKOBaTb nepepeKTaIlbHble są, -ly Ha OT rJIaro- BCTpe'laIOTClI OHH LlalKe C pe_ BIi)],HMO nOLI BIIHlIHReM HeMelIKoro. He COBceM onpaB)],aHo. KOTOpoli CTp0llTClI epopMallliH C npli'laCTlieM He CYlllecTBoBaHlie Ha JIeKTe HeIlb3l1 06'bSlCHlITb BIIHlIHHeM HeMeIJ,KOro, OHO, no C O'leHb pacnpOCTpaHeHHbIMH npHMopCKoro B\--:peLlHelł MopaBIiII Ha -ty BceB03- TaKlKe BII5lHJ10 H3AeJlHlI. He 3aHlITlill OLIHaKO6yD,yT TyT rrpeLIMeTOM HO HeKOTopbIC npOlI3BeLleHIIlI MaTeplianbHOH KyJlbTypbI, 06111ei1 KaK TaK H CIIaBlIHaM. OrpOMHble 1I3bIKOBble CXO)],CTBa,CB1I3yJOWi<eoc06eHHO KpenKO CIIaBlIHcKylO rpyn- ny C npyccKHM, I1HTOBCKlI.M li. JlaTbIIllCKI1M 1I3bIKaMH a TaKlKe CHIIbHoe B3aHMHoe KyJlbTO, 'ITO B 06I1aCTH B3aHMHoro wecTBylOT 1i3bICKaHH5l,nOLlTBeplKD,aeT npOHI1KHOBeHl1l13THorpa<!JW'IeCKHX¢aKTOB TaKlKC cy- B3aHMHble CB1l311. CIOLla OTHOCIiTClInpelKL\e Bcero TopbIe apXaH'leCKI1C 'lepTbJ, epWHCKHM.Ha TCppliTOplIH HapOLlHoe CTpOH',eIlbCTBO, npOJlBJUlIOWee HeKO- CBOHCTBeHHbJeypaIlbcKI1M 06I1aCTlIM, a rIlaBHbIM 06pa30M 3aua)],Horo npliMOpbll, B 06naCTH CTpOIITeIlbCTBa CKpellH- CTblO, THnlI'IHOrO )lJlll OrpOMHbIX npOCTpaHCTB BOCTO'lHOMEBporrbl, LlO YpaIla -ty .,I1YlKI1llKOH" KyJIbTypbI, Ha HeMellKall: BraHalIKoM )],Ha- BceH Bep0llTHOCTIi, CB1I3aHO epaM1łIlHlIMII THna pai1oHa, io mam I~ekle -l). no)],06HblX KOHCTpyKlllill C npli'laCTHeM X0311HCTBO. BMeCTe C pa3lio06pa311CM nO)],JIelKHT co- HO HeCOMHelfHO TOlKe TO, 'ITO cpeLlCTBa BblpalKeHHlI pO)],RMbIe (B HeMel\- KOM HeT epopMalllill nepeMeweHHlO Ha pbl6Hoe BalOTClI BOCTO'lHble BIIl1l1HHlIB BH)],eTpeXKOMHaTHoro LlOMa, C llllipOKOlł nepe)],Hei1 'la- KOHCTpyKl\HH B nOMepaHCKOM TRrra TOIlbKO BJUlllHHeM HeMell,lCoro (K. Nitsch) MHeHHIO, Mo)],eIlb, no 6aIlTaM B nOMepaHCKOM OT cy6'beKTHb1X U 06'beKTHbIX rJIarOJIOB epJIeKCHblMKOMnOHeHTOM oblekli' ich habe gesagt, paccylKLleHHlI, 6acei1Ha, TypHoe BJllIlIHHe, O 'leM CBIiAeTeIlbcTBylOT apxeOnOrlI'leCKHe B nOMepaHCKOM li raHaIJ,KOM L\HaIleKTax. 06pa30BaHHe: HbIX (nepeXO)],HbIX), JIHlllb HeCOBepweHHoro Ha pO,ll 3aHHTHi1 HaCeIleHH5l II ero LlHaIleKTax. OHH BCTpe'laIOTClI TOlKe B '1elllCKOM, 60JITapCKOM, 6eJIOpYCCKOM,yKpaHHcKOM H nOIlbCKOM lI3bIKax. OCTaIlbHbIe CIIaBlIliCKue lI3bIKH HMelOT 'lepTbl 6aIlTOB. lKliBaHHlI pa3liHU. HeKOTopblX 'lepT KyIlbTypbl 11HaCTaBJIeHHall, rJlaBHblM 06pa30M, ITpli'laCTHlI Ha KyIlbTyp Bcero 3TO~ CBH)],ereIlb- C L\ei1cTBHTeIlbHbIM<jlopMaHTOM Ha IIplolli', posekli' ,,. OOM, HbIM 3lia'leHHeM, 06 3aHHall C HHM np06JIeMaTHKa, Kvapil, Behal, DokOl/pil. li CI16Hpli, CKaHLlliHaBIiH H EanKaH, npOCTHpaJOl.l(HXC5l C Y3Ko<jlaca)],HbIM)],OMOM, C '1epTaMH KOTOpbIi1 B BHD,e lKl1I1IIIl\a C TPOHHOH BHyTpeHHeli 113BeCTeH1i3 paCKonOK B EYKe no,ll OepIlI1HOM, OTHOCJłWHMClIK 1200 'laCTbIO r. )],0 H. 3. XapaK- TepHOH 'lepToi1 060HX nOMewaJOwallClI B lIeHTpaIlbHOH IIX '1aCTH. 3TO KBaJlpaTHOe nOMCweHlie UHpaMHL\aIlb- Hoił ¢OpMbI, THITOBlKHIIIIIUa lIBIIlIeTC5l 3I1eMeHT TaK Ha3. ,,'lepHalI KYXHlI", cylKlIBalOllIeeC5l K Bepxy KpbIWH, c OTBepCTHeM ,llIlil BblxO):la )],bIMa noD, nOTOJlKOM. Ey,llY'lll npelKLle rJIamlblM lKHIIbIM nOMellleHl1eM, yrroMlIHyTall 'lepHalI JłBJl5leTClICOKpaIUeHlIeM KypHOli 6e30KoHHoi1 11 6e3nOTOJIKOBOił In6bI, 6JIarOLlapll KyXHlI 'leM y cpeLlHlIlI '1aCTb lKHJUll.l(a, T. e. CCHIi, B KOTOpblX OHa nOMeIUaeTClI, Ha3bJBaeTClI "LIOMOM", TOr,lla KaK KypHall H36a C Te'leHWeM BpeMeHR npe06pa30BaIlaCb ArHemKa ):(06POBOJIbCKa CTopOHaM, COBpCMeHeM, npHCTpoeHO ropHHUy H Knelb, TpeXKOMHaTllblił umpoKoepaCa,llHblił VlCCJIE):(OBAHliR MATEPMAJIbHOt1 Ii EE KYJIbTYPbl 3AIlA):(HOro OPMMOPbR IlPOEJIEMATVlKM KYPHOi1 H36bl K ero LlOM,TaKwM lKC 06pa30M B Y3KoepacaLIHblii )],OM - PeIlHKToBbli1 xapaKTep LlpeBHei1 MaTepHaJlbHoi1 IlonoMY, B HaCT0llweM HC'IepnbIBalOwero KYIIbTypbI 3anaLlHoro 01IlrcaHHlI Ii nOIlHoro )],OKIIa)],e 06CYlKLlaIOTClITO,1bKO H36paHHble rrpOwCXOD,HJlarrepeCTpOHKa D,OM C ropHY!uei1 li KJleTblO, npWCTpoeHHOH 3aLIHeJt '1aCTH, TorLla KaK ceHII C HaBeCOM COCTaBnllIlH rrepeD,HIOIO '1aCTb LlOMa. ):(OM llHpoKo<jlaca)],HbJi1 pacnpOCTpaHeH He lIBJllleTClI ylKe cy6cTpaTOM B KYXHlO.K 06el1M ee COCTaBJllllOllHe TaKIiM 06pa30M BO Bceił npl16aIlHIKe, n03TOMY H BO BceM IlpH- ITPHMOPbll Mopbe LlOBWCIIbl, a TaKlKe 3a BHCIIOJt B LlaBHei1 OpyCCHlI, B JIIITBe, JIaTmm ee B JIHTBe H JIaTBIiH, 06pa3a. BOnpOCh! H CBlI- Onl1CaHHall KypHall H3óa, C OTKpblTblM O'larOM HHM KOTI10M, Ha3blBaeTClI "HyMac, Lud, t. XLVIII Ha~1aC, Ha~I3", T. eCTb ,,)lOM", H 3CIOHHH. B BHClIIUI1MHa,ll KOTOpbli1 6bln ewe 42 �658 659 OT.LIeITbHhIMCTpOeHHeM B BH.LIeJleTHeH KyxHH UJlH ne'lli 6bIJI .LIAAKOn'leHHll pbI6 nepe,D,eJlaH B nmpoKocPaCa,D,H.blli ,D,OM nOCpe,D,CTBOMnpU6aBJIeHH!! COCTaBJlllBIlleJ:[npeJl(,D,e 6aHlO C ne'lbIO, Ha3hIBaeMOił "IllTy6a", U BTOpOrO nOMeIlleHU!!, TaK Ha3. ,,:I<IaITbTYBe"UJIH-)I(e aM6apa, THIlOM Jl(JlJlHUla 6bIJIa CYIllJ!~lKa"pe!!- PH!!", T. e. "HaMac" HOH cymJ!Jli{Qi1, rYMHOM. IIpOTonmOM HaMaca "mlpTIIC" "KJIeTa". HJlH-Jl(e npHCTpoll:KU, HJlI1 "Tp06a" CaMhlM ,D,peBHHM JlJIJ! "llHPTJlC", C npJlCTpOeH- llBnllJlaCh lopTa liJIH "IllaTep" (B KO- TOpOM Jl(Hnli mO,D,H COBMeCTlIO C Jl(HBOTHbIMH), B BH,D,enHpa:l<fI1,D,hlC OTKphll hIM noCpe,D,HHe O'JarOM IUIH-)I(e, BnOCJle,D,CTBHI!,OTO,D,BHHYThIMK 60KOBOii CTClle. Call-IblM .LIpeBHHMee TI1nOM !!BJl!!eTC!! OCTHlicKa!! IOpTa, nOCTpoeHHall HOH cPOPMbl, y <PllHHOBOHa 6blJIa yJl(e C 60Jlee OTBeCHhIMl! ,D,OCKaMli,y JlOnapeH Mophe py6J1eHHall, 06Ma3aHHhlMll Py6J1eHHa!!, CXO,D,Ha!!,Bnpo'JeM, KaK CBI1,D,eTenbcTBYIOT06 npOli3Be,D,eHHhle B rpaHhCKe, rnliHoii. PacnpOCTpaHeHHe 6nllHCKOlt, B HeKoTopoit 'ITO rrpOliCXOJl(,D,ełlHll3Toro HIO,D,bHe peIllaeT BeKOB CTeneHIi npOCTHpaJlOCb Ha CHne3HIO KacalOIlleiiclI KepaMHKH. 3TOT ,D,OXO,D,!! .!lo )J(MY,D,I1,r,n;e "HaMC" cJlY'Jaii 6b£JlO CJlaB!!HCKHii ,,6em,Iii Tpayp" B BH,D,e6eJloro rrpllRa,ll,JJeJKaIl.(ero K ,D,peBHeltlllHM nOKpblBaJJaM Mllpa, XOJlJ..QeBoro pacnpOCTpaHeHHe KaK-6Y,D,TOCOBrra,D,aeT C CeJIbCKOX03!!HCTBeHHoiiKyITbTypOi1 JleHTO'lHoit paMHKli. IIOKpbIBaJlO 3TO HOCllJlI1 BO BceM CJlaB!lHCKOMIIpJolMOpbe OT JIlOHe6ypra Ke.LIO 6bIJIO yJl(e CKa3aHO B .LIpyroM MeCTe. OAHHM 3J1eMeHTOB 3Toll: O,D,eJK,n;bI !!BAAeTC!!TaKJKe 'IeJlKa B Bll,ll,e 6eJJbIX rrOB!!30K Ha rOJIOBe li ,D,lia,D,eM, M3BeCTHblXHa TepP/uopllM, TeceMKli, KaK y crrOBHHueB Ha 3rrb6e )larreHHbIX 'IaCT!!X n06epe)f(b!!, BOJIee BbI):(eITbIBaeMble BOKpyr npOCTllpalOJ..Qeiłc!! OT JIaTBMII ,D,OJIY)f(fll.( a TaKJKe Bcero Ha 'ITO ,D,aBHOy)f(e 06paIlleHO HapO,D,HOrO 060py,D,OBaHH!! H T. ,D,., paCCMOTpeHHble nO,D,p06Hee B ,D,OKna,D,e,!!BJISlIOTCll TaK)f(e ,D,OKa3aTerrbCTBOMToro, 'IHTeJlbHOH Mepe CKoro py6eJKa, 'ITO cPaKT B3aHMHOrO npOllliKHOBeHJolll KynbTyp nO,D,pbIBaeT TeopHIO XOTll-6bI B 6arrTo-npHMopCKOH rroJloce. JlpOMHp Exa VlHTEP3THl1ąECKOE BJJl151HYlE HA OTBOEBAHHbIX BaJlTIIHcKOro HA HAPO,LJ;HYlO KpaTKoe cO,D,epJKaHHe 6acceilHa, Ha I1CKJJIO~HTeJlbHO Brraro):(apHoe 'IeCKliX oTHollieHIii.\, nOnpHll\e ,D,.J111JolCCrrellOBaHnH <POJIbK.J10pHCTH'IeCKllXllHTep3THH- KaK O,D,HOHli3 r.J1aBHblX np06JIeM npe,D,CTaBJI!!IOT HaHOBO OTBoeBaHHhle 06JIaCTH llieHHSl MOJKHOycneillHblM KaK HanpUMep 06pa30M cOBpeMeHlloH IIOJIbllili. npOCJle,D,HTb. 3TO cKOMy 6acecHHy, BOCTOKa. COillKa TaK U y BaJlTOB. TO'IHO TaK)I(e 06CTOliT ,n;eJIO ynoTpe6JUleMOH CJle):(OBaTeJIbHO H Ha IIpHMOpbe, y)f(e Bce 'IeTblpe ee nIDa. BnpO'leM C yXOM ,D,AAKaTaHH!! 6eITbH. ,D,Jlll nJJeTeHH!! nO!!COB On!!Tb TaKH rro BceMY Bannul:- TOr,D,a KaK B JlaTBHI! CYJ..QeCTBYIOT TaK )f(e npe,D,CTaBJJlIeTC!!pacrrpOCTpaHeHHe liCKnlO'IHTeJIbHO KpaclIBblM KPHcTaJJJIJ!'IeCKOH,a)f(ypHoił H T. ll., 06Hapy- 3TH OTHO- 3aBHCHT OT MHorllX cPaKTopOB, OT npO'IHOCTII HapO,D,HbIXTpa,D,Hl.(H1l: y HOBOro HacenellliH H y HaCe.J1eHH!! aBTOXTOHHorO, OT Ka'IeCTBeHHOH CTeneHH pa3BHTH!! 06ll.\eCTBeHHbIX OTHOIlleHHH MeJK,D,y 060HMH CJlOllMli HaCeneHH!! H OT KOJIfl'IeCTBeHHoro COOTHOllieHH!! npHilleJIbl.(eB 3eMHbIX JKIiTerreil. 113 ynoM!lHyTblX li TY' cPaKTopOB CaMbIM Ba)f(HbIM !!BJI!!eTClI CTeueHb )f(H3HeHHOCTHcPOJlbKrropHCTIi'IeCKOrO rrpe,D,eJIa. TaM, r,D,e B MHHyBIllUX ,D,ec!!THJleTIi!!X nO,D,BeprHyJIaCb Tpa,D,HU:HOHHaHyCTHaSl, npeJK,D,e Bcero npOH3aH'IeCKa!!, C.J10BeCHOCTbnpocToMy pa3rrOJKeHlIIO HeJlb3!!, KOHe'IHO, OC06eHHO HC'łe3HOBelllie liJlIl MaJIOe KOrrH'IeCTBO HapO,D,HbIXnOBe- CTBoBaHnił B 6bIBIllHX 'JelllCKHX 3MHrpaHTCKHX KOJlOHH!!XHa lOr OT CTp)f(errHHa. COBceM .Apyroe nOnO)f(eHlie Mb! HaXO,D,HMy OCTaTKa rOBOpllll\HX no 'IemCKH (O,D,HaKOBOBce He npli3HalOIllliX ce6Sl '1eXaMI1) JKHTerreHU3 OKpeCTHocTeil. Ky,D,OBa-3.L1pyił,B paiłOHe KJJO,D,CKa. ,IJ:epeBHH 6blBllIero rpacPCTBa KrrO,D,CKanO,D,BepranHCb B Te'leHHe nOCrre,D,HflX,D,BYX- COT neT CTpeMHTenbHOH repMaHa3al.(HH: Bce ynOM!!HyTble ,n;epeB!lHHhle rrpe,D,MeTbI, yKpameHHble reOMeTpli'leCKHM opHaMeHToM, C pe3b60H KaTKa $orrbKJIOpHCTHKH O,D,HaKO Re Bce HeMeU:KHXCKa30'JHbIX Tpa,D,HI.(HHB Cline3Hfl Bnli)f(J1erO TIP03Y 3EMJIJlX CKOX0311i1cTBeHHbIMKyITbTypaM B BII,D,enonaTKa, B 3Ha- O CYll.\eCTBOBaHHIła6COJIIOTHOrO 3THorpacPH'Ie- H3Y'JaTb COBpeMeHHble HHTep3THH'IeCKHe OTHOIlleHH!!; cpaBHfl C a)f(YPHOH npllJlKoił BHHMaHHe. rr03,D,HHe KyITbTypHhle 06be,D,HHeHflH B 06J1aCTH TXal.(KOro rrpmI3BO,D,CTBa, KpaClIBO OT,D,eJIaHOH,n;OCO'łKe, npOHCXOJl(,D,eHHeKOTOpOił OTHOCMTC!!K IOJKHbIM CeJIbnOJIBAAeTCllKaK Ha 3arra):(HOM IIpliMophe HMelOT CBOIO aHarrorHIO TaK y li pbl6aKOB Ha KYPOHCKOHKoce a BepO!!THO M B OT- "KJleTHC". KOJlhKa, KOTOpbIM llBAAeTClI "na3,ll,YP", 3CTOHHH, O IllMpOKOM pacopOCTpaHeHIiJ{ CHaCTH Ił CHCTeMa phl6HOll: rrOBrrH, KaK MOpCKoil mlH "HYMC" pa36HpaeTC!!, CYJ..QeCTBOBaHIIe HeKOTopbIX 06J..QHXCB!!3eH YKa3bIBaeT TaKJKe O,D,eJK,D,a. K Hell: nOKpbIBaJJa, In pbI6aUKHe OT- B rpaHHUax OT ,LJ;apJKlll\bI 3a O,D,epOM, K KYPOHCKoll: KOce II BrJIy6b )J(MY,D,Hli JIHTBhl. OTHOCIITC!!TaK Ha3hlBaeMbJii BbIXO,D,HBmee, BnpO'IeM- Be- IlllłpOKOcPaCa,D,HOro.LIOMaC ceHHMli, BeCOM llBJIlleTCll TaKJl(e JlHTOBCKall, JlaThIIllCKa!! II pyccKall KOToporo TaKHM-JKe 06pa30M TaK U C.J1a,D,KOBO,D,HOH, rrpliMeHSleMble B 3ana,D,HoM IIOMopbe cPOPMY ,D,OMaC Y3KOH rrepe,D,HeM'IaCTblO. Y3K0cPaCa,D,HhIMJKHnlil.:UeMC Ha- YKpamełUlJl HCKyccTBa, 3a O,D,ep B 3ana,D,HOM HanpaBJleHHH. O 'leM nO,D,p06Hee B ,n;OKna,D,e.Y3K0cPaCa,D,Hbrn ,D,OMTaKJKe pac- PacnpOCTpaHeHHOCTb Ił Ba.J1KaHaMll, C03,D,aaaSl npHYpaJlO-Kap_ lIBJllleTCll ,ll,OKa3aTenbCTBOM yrpO-cPlłHCKoro Jl(HJlHJ..QarrepliO,D,a rpe6emKOBOM npOCTpaH!!eTC!! 3a Blicny, Ha npHKrra,1l,lIOro 06be,D,HHeHfle 'IepHOM KyXHJoI-lOpThIHa 3ana,D,e ,D,OXO,D,IiJl~ ,ll,OXO.LIlI Ha lOre ,n;o 06JlaCTei1: KeJlel.(KoM H'JIIO- uenliKOM rrpo6neMhl, C OTKphlTbIM O'łarOM, npli06peTall IIonecbe, li ll-ro KapnaTaMH naTo-6anKaHcKHe C nJleTeHHblMl! H3 rrpYTheB CTellaMIł ,D,OO,ll,epa, 3aTeM nepeXO.LIlI ee B HeKOTopbIX MecTax, Ma30BHIO, C nOJleCCKOH,Ha IIpu- 3TOM paCKorrKH C 10-ro a TaKJl(e H3 cTon60B JlllKylO IIOITbrny, 113 Jl(ep,D,eii nHpaMa,D,anb- BhICOKHMli CTeHKaMI1 li nOKphIBaJlaCb Jl(HBaIOT CB1l3b C BeJIHKopyccblO, 06pa30M nocne repMaHH3aU:HOHHall Bomra B03paCTarra rnaBHblM 1870 rO,D,a, KOr)la a3 llIKOrr 6bIrr 113rHaH 'IeUlcKllil. !!3bIK, KOTOpbIH O,D,lIaKO OCTaJICSlI1HTMMHbl~1CpeJlCTBOM CHOWeHI1HCOCe,D,CKOrO H ,D,OMalllHero 6bITa. Mna)lllllle �r 660 661 \ nOKOJJenH51He Y!Yle!lliYiKe 'lHTaTh H mlCaTh no 'łCIllCKH, O~HaKO HeMe~Kall KHl1ra He HaruITa B ~OCTaTO'lnO WHPOKOii Mepe ~ocTyna YCTliOe nOBCCTBOBaHHe B II HaH60Jlee Harpa):UlJ"1O łlM ':TeHlle, 3aXOJlycTHhlx OÓhl'lJlOe B ;lpyrHx 3ACCh TaKJKe H CKa3KH, KOTOpblC cwe -)lpyry K HX cepm~aM 11 TaKłlM 06pa30M npl1rpaHI1'łHhlX ~cpeBHlIx B03- MCCTax. Cl1nhHYIO JKliByqecTh COXpaHl1nH ,leT ilBaAl\aTh TOMy Ha3a~ paCCKa3bIBaJIH )lpyr- )laiKe B3pOCJIblC. TToc;re BTOPOM Ml1pOBOii BOMHhl, H3 'lHCna rOBopllWHX no pccemmaCh wall 'łeWCKOe 60JlbWall 'leCTL B 'łCXHfO, a 3aTeM B nOCITC)lOBaTCIThHOM nopll~KC '1aCTh B repMaHHfO. Ha). TaM nOCTcnCHHO palBHBaeTclI npouccc MCHb- OKOJlO 450, CcrO~HlI }IX iKHBCTB OKpCCTHOCTHKy~oBa-3~pyii B )lepCBHlIX SIane (CITOW~), Cennna rJlaBHblM 06pa30Yl 'łeIllCKH JKHTeJJcJ!:,nc- (\.fepMHa) li Strouzne (fiCTpOHJK- cnal-lBaHJ.UI npe~CTaBHTeITeii 06cI1x Hapo~- HOCTeii, O 'leM TaKiKe CBII~CTenbcTByeT COBpCMeHHblH COCTaB H xapaKTep cnOBapHoro nOBCCTBOnaTeJIbHOrO <jJOH~a aBTOXTOHOB. III. \.felllcKH~i np03aH'lCCKHH pcnepTyap KJlO~CKOro pał\oHa Mor 060raTHTbClł B Hai160nce K 3ana~y BbmBHHYTOii 'LaCTH npCJK~e Bcero nOTOMy, 'łTO nOJIbCKI1epaCCKa3'1llKH npllHCCJTlI C c060M 1I3 CBOI1XCTapblX pO~HblX MeCT 3anac y CBOCH ca~lOH y~aj10Cb 3aMenlTh, 55 JJY'-llUCHpaCCKa3'1I1l\bl, He ~OXO~HT cpa3y, TOJ1hKOB Te'łeHHC nOCJIe~HHX nllTll JICT. JlCTHeii <1'>l1noMcHhLrOpHHKOBOH, aBTOp ~O npOillnoro ro~a OHa ncpeHlIJla OT paCCKa3'lI1Ka, nepeccmlBwerOClI 326), 3anHCaJl TOJlbKO OIl,HOnOJJLCKOCnpc,!\amlC (nmAth ~OXOIl,HTlł )lO 06paTHoro nIe KOTopoe nonllKJ.! y'laTclI penepTyap npllMo-TaKH CKa3~a C TaKoH JKe nOJKllJlOH nOJlbKOil, Kopone~, TapHOnOJlbCKOrO ye3~a. 70 neTHeH AHHbl <1'>paHKoBoH, cecTpHHcKllX OTHOllICHlllIX, JKHBeT pac- Mapl1etl llly'lBapoBoK, Cli HCCOMHCHHOCOCTaBHOK'łaCTbJO 60nee MOJKHOCKa3aTb, 'ITO B nOBeCl:BOBaTenhHI.IK 'łellICKHM <l>OH~npOHHKalOT ~Ba CJJ051nonbCKIłX paccKa30B: 1) Tpa~HuHoHHbIM np03aH'łeCKIIii 3bI, B3l1ThIC113JKH3HIf,KOTopble B03HIlKnlf y nonbCKoro MaTepllaJt, 2) paCCKa- HaCCJteHl1l1B nOCJte~HJ.!eBpeMeHa, aBTOXTOHHoe HaCeJleHBe nepCHSino OT nonllKOB cnoc06 YTellIllTeJlbHblM pHMbrH 1l,0BO~ Toro, 'ITO npouecc cpe;:xe 06peTaeT nonbCKoe ce6e PI.lwap~ yJKHB'IllBOcnl YCHJlllBaeTcSi. B HOBOli COUHaJlLHOll 3THOrPA<I>l1'łECKI1E B 11 M5ICfKOBCKOM 3THH\.fECKI1E YE3AE B TOJtbKO TeMaTH'leCKOH, JKaH- TIp06JleMa e~e 3THorpaq,lł'łeCKllX lł B HaCT051~ee BpeM51 KynhTYPHOR a~anTaUJ1H TIpo~ecc KOJlOHH3aUHl1 npHrpaHH'IHblX 11 CB1I3aHHI.lHC 3THM YCHneHł!brH HanJJblB HeMe~Koro KylIbTypHoe 060c06IICHHe CKa3 npH KaKHX 06CTOSiTelIbCTBax H B KaKOMcpe~e (paCCKa3blBaeTClI-JlH, Coce)ly). HanpHMep, '1TO-JlB60 nepeil:aeTCSi pac- 'łyJKOMy CJlyllIaTeJlJO HJlH cBoeMy oceBwero nocne rpynnbl 60lIee 3eMeJlb r~aHCKoro , rpynnoH HanJlblBHOro a TaKJKe 3THX 3eMenb npOJKltBal-OWHX TaKJKe B ce- rJlaBHblM 06pa30M 6blBwero CI1ITbHbIerpynnbl B 6bJJlblX nOMeCTbllX M!!CTKOBcKoro ye311a Kawy6cKorO nOMOp!>!!, npO~OJlJKaSi npepBaHłlOe TeppłlTOPHl-O. UeHTpaJlbHall npe06paJKeHHall repMaHlł3aUlil1 6bITOBCKliX Karuy60B, BOCTO'lHOrr 'łacnI ye3~oB, cymecTBeHHbIM 06pa30M HaceneHHlI, TIOBJllUIJlHa CHJlbHOe TIyTTKaMepOB. TIocne BTopoa Ml1pOBOa BOKHbl, Ha TeppHTopRll ye3~a B <l>oHeTHKe. 3ana~Ho-nOMOpCKI1X C np06neMoa ero peKawy6u3aUI1H. HapaCTaIOmHłt B HCTOpH'łeCKOM pa3BHTHH npo~ecc 'leCKOe Il,BI1JKCHHe Ha ny pa3Hhl;V1l1yCIIOBłlllMI1, H3 KOTOpI.IX CaMbIM BaiKHI.IM TeppHTOp1ł11 MlICTKOB: H HHTerpaUHR, lł MHCTKOBCKoroye3)la, CBSi3aHHa 3TOll Teppl1TOpJ1H HaK60nee 'lCM B lI3blK nOBCe,LIHeBHOro06mCHI1H, TaKJKC H B HapOIlHI.Ie CKa3aHHlI. HaH60nee B 3TBMOJlOrJ.!HH B CHHTaKlłce, MeHee Bcero Ha SiBJl51eTClI<jJparMeHTOM, npORCXO)lSi~eH BTOpOR BOHRbl HaceneHHlI H3 pa3HI.lX 3eMeJlb TIOJlblllH. llIe Mbl HaXO~UM nOJlOHH3MOB, KOTophle npOHBKaJOT, 6blTI. MOiKeT B MeHbWCH CTeneHH no- r. H 3THJ1'lCCKl1XnepeMeH ye31l,a B M1łHYBllIeM llllTHa)lUaTl1neTl1H H3 npHrpaHH'łłlbLX npOXO~llT BpeMeHI1, TeM 60Jlb- TIEPEMEHbl r. 1945-1960 Pe3fOMe Ke. B 'lellICKOM ~HaJleKTe KJlO~CKOro patioHa, lIBnlleTClI TOT q,aKTOp - H yJKe HaBcerll,U KYKep CHOBa HaCJJOI1JlllCb B ero nonOHH3MOB onpe~eJllleTClI BI.JIIleonlłcaHHblX OTBoeBaHI.J. POBOMHnH iKe q,OJtbKJlOPHCTI1'łeCKo~<jJepaMH n03THKI1, OHO rrp051BJl51eTClITaKJKe B lI3bl- Mepa (Hanpl1Mep HaCCJleHlle HOBoe nOCTOllHHoe OTe'łeCTBO H He TonI.KO po~a MOTHBaMJ.!. JlOHI13MOBB CJlOBape, MeHbwe pa3BllTl1e B 06JlaCTH KnO)lCKa, HO J1 B npO'lHX 3eMJJlIX, KOTopble Bce cnpaBe~nllBO 6I.lJlH TIoJlbweii lIBlIlIl-OT- OTHoweHHi1. OHB npell,CTaB~lIfOT /teocno: OC06CHHO C cyeBepHblMR 'leM 60nee H T. ~. palIOHa KOn'łeHJ.!H MlIca). q,aKToM lIBnlleTClI nporpeccllpYl-O~ee q,OJIbKJJOpIłCTH'ICCKHXH 3HlOrpaq,B'łeCKllX BepO-BOCTO'łłlOił 'IaCTli MlICTKOBCKoroye3~a, TIOJJbCKOe BJJl1l1HHe, O~HaKO, He OrpaHll'lI1BanOCb 'łaCTI1 KlIo~CKoro WHpOKOH B3aHMOCBlI3U. B3aH:\1HOe B03~eH:- yJKCHa TeppHTOpl1H KJJO~CKOM 3eMJtH H KOTopI.LeCB1I3aHbIC Tpa~I1~HOHHhIM MaTepJ1aJtOM, I. COJKHTeJlCH,OXOTHOnOl-OT 'łellI- CTBHe lIBCTBeHlW npOllBnlleTCSi TaKiKe B 06JlaCTH MaTCpllaJlbHOH KyJlbTyphl pOIl,OM 1ł3 ~epeBHH AHHa l:1>paHKoBa3HaeT OT Hee 60JTI.WOe KOJlI1'leCTBO il:peBHllX CKa30K O 3Bep51X,~eMOHOJJOrll'leCKHXpaCCKa30B H paCCKa30B, B3l1TbIXH3 JKI13Hll. B 06meM <jJO.'bK.'lOpa. HeCOMH:HHO B il:epCBHe TTCTpołlJKł!a (Strouznć), lI3blKa CBOUX'IellICKHX COCCIl,OB- MeJKAY3THB'leCKlle OTHOllIeHHlI B 3ana)lHotl CKoro Il,OKa3aTenbcTB ~ocTaBnlleT B03Il,ciiCTBHlI, oc06eHHO H3 OKpeCTHOCTeil TIweMblIllJUl. B HbI- npe~aIDIj1. EOJlbWe Bcero 'lC1UCKyIO nOBecTBoBaTeJJbHYfO Tpail:H~lll-O lIBJllleTClI CKlle neCHIl, y'laCTByJOT, XOTlI 6bl cnOpa)lH'łeCKI1, B 6ece;:xax C paCCKal~aMH HeWHCM roAY aBTOp Mor y Hec 3anl1CaTh yJKe pH~ ~aJIbHellllIllX nOJlbCKHXnp03aH'łecKHx H3 "\.fepMHa. B nonHbLX ~OBcpml, BOlil:ci1cTBlle na q,onbKJIOpJ1CTI1'łecKoro MaTC- pHaJl.il.. KOHe'lHO, K npOllBJJCHllIO <jJOJJbKJIOpHCTH'IeCKOrO 60raTCTBa HO, KaK aBTopy ~O CHXnop fionbCKoe OIlHOK CTOpOHOii MeiKJly3THll'lCCKHX OTHOllIeHHH B paMax HaCeJleHHlI nepeCCIICH- H 3anU~HaSi 'łaCTb yrrOM!!HyToro B 3THll'leCKOM OTHOIllCHHIł, 6blna KonOHI13l1pOBaHa . JKe VKp"HHCKHMHaCeneHl1eM HaCeJJeHHlI, perraTpl1aHTaMI1, a TaK " a H3 l-OrO-BOCTO'lHOil'1aCTll PJKeruYBCKOH3eMJ1ll. fipH Onl-lCaHHJ1KyJJbTypl-lblX CneUHq,H'lCCKMXOC06eHI-IOCTCiiJKllTC,lCH3TOrO paMOHa v npHHlITa 6bIJJa oc06eHHO BO BHI1MaHHe Ky.'lbTypHall 113 HaCJlOeHI1Si pa3HopO~HblX HapOLlHblX Ky;lbTyp I\uc!J<!JepCHIlI1UUllll,B03Hl-lKllIa51 Ha BblWeynOM!!HYTOH TeppHTopHH �663 INDEKS OSOBOWY Adamska-Zawistowicz K. 538, 549, 550, 590, 595, 609, 636 Adler A. 340, 365 Anikin W. P. 496 Anonym, 248, 249, 265 Antoniewicz W. 538, 548-561 Antonowicz K. 621 Arne A. 386 Awierkij J. 480 Babicz J. 624 Babinicz W. 584, 592, 594, 597 Badoń S. 592, 594, 621 Badura W. 630 Bajec A. 311, 320 Balawajder A. 630 Balicki W. 592, 598, 628 Balzer O. 238, 250 Baranowski B. 609 Batorowicz Z. 467 Batowski H. 471 Baudouin de Courtenay, 274, 466 Bazzenberger A. 325, 363 Bąk S. 596, 597 Benveniste E. 302 Bernhard L. 18 Biasutti R. 479 Biegeleisen H. 449 \ Bielfeldt H. H. 260, 273, 277 Bielenstein A. 325, 328, 330, 350, 357, 360, 363 Bielski 40 Bieńkowski W. 586 Błaszczyk S. 591, 592, 595, 618, 633 Bohdanowicz J. 464 Bogusławski W. 238, 250 Bratkowska W. 625 Bronicz S. 594, 616, 618 Bross K. 250 Broggemann L. W. 443 Bruckner A. 50, 110, 239, 250, 259, 295 Brzósko S. 241, 250 Bujakowa M. 625 Bunc S. 262 Burszta J. 448, 467, 586, 591, 597, 618, 620, 632, 636, 637 Butkewicius 331, 333, 336 Buzek J. 18 Ceglowa-Szydłowska B. 19-256, 274, 464, 465, 639 Cerbulenas K. 328, 329, 331, 338, 363 Ceynowa F. 600 Chętnik A. 525 Cichowicz W. 596 Ciesielski Z. 506 Cimermanis 331 Clasen H. 350, 365 Czado E. 628-632 Czekanowski J. 366, 458, 459, 534, 538, 540, 541, 550, 552, 586, 590 593, 595, 598 Czernik S. 630 Czubiński P. 477 Cwik S. 609 Damborsky J. 299-320 Dekowski J. 609, 610 Debec (Debiec) G. F. 479, 534 Dlugosz J. 325, 347, 363 265, 341, 532, 557, Dobrowolska A. 321-366, 463, 464 Dobrowolski K. 602, 636 Domeier 265 Dopierała B. 466 Doroszewski W. 584, 588 Dubiel L. 601 Dulczewski Z. 470 Dusburg 347 Dyakowski B. 252 Dydowicz J. 618, 634 Dynowski W. 340, 365, 532, 636 Godycki M. 532, 538, 549, 550 Gomolec L. 618 Gotfried Z. 591 Gozina G. J. 326, 363 Gorlenko W. F. 475-477 Grappin H. 315 Grimm J. W. 242, 248 Grimmowie 131 Gulgowski J. 365 Gusiewa W. E. 497 Guslistyj K. G. 475-477 Hajówna L. 602 Havranek B. 320 Heckscher K. 240, 250 Heidorn G. 459, 467, 473 Heinze V. A. 366 Hejnosz W. 596, 598, 621 Filipowiak W. 364 Helmold 345, 365 Fischer A. 79, 138, 239, 240, 242, 246, Hennenberger C. 325, 326, 363 247, 250, 364 Hennig 37, 39, 40, 42, 44, 47, fHl, 56, Flizak S. 611, 613 61, 67, 69, 77, 83, 84, 90, 97, 106, Folta W. 630 108, 111, 114, 118, 122, 126, Franko I. J. 477 130, 132, 135, 140, 143, 145, 152, Frankowska M. 618 167, 169, 171, 173, 177, 181, 183, Frankowski E. 540, 563-570, 637 191, 193, 201, 204, 241, 245, 259, Frączek W. 628, 629, 632 Hensel W. 366, 584, 585 Fryczowa M. 621 Henssen G. 385 Herbord 322, 332, 363 Gadzijewa S. Sz. 481 Herskovits M. 479, 532, 534, 551 Gajek J. 253, 445-449, 451-474, Heydzianka patrz Pilatowa 482-485, 538, 541, 549, 550, 557, Hilferding A. 238, 250, 257, 274, 434, 586, 590, 592, 597, 598, 635, 636 Hirsch Ch. 465, 589 Gajkowa O. (O. G.), 584-589, 591 Hirt H. 250 Galaune P. 338, 341, 366 Holstein B. 335, 364 Gargas Z. 245, 250 Holub J. 239 Garyga B. 590, 591, 592, 635 Hołubowicz W. 364 Gawron W. 608 Gębik W. 616 Ibrahim ibn Jakub 345 Gierszewski S. 459, 465, 588 Inglot S. 630 Glapa A. 635 Iwanowa J. W. 492 Gliszczyńska J. 616 Jackowski A. 528 Gładysz M. 635 Jacobi V. 24, 39, 42, 155, 238, 239, 250 Godlewski A. L. 590, 592, 596. 622, Estreicher H. 320 Dziekoński T. 569 Engelien A. 385 Engels F. 15, 18 �661 665 Jagić V. 250 Jahn M. 386 Jakobson R. 261 Jamka R. 364 Jannieschge Jan 22 Jasiewicz Z. 618, 634, 636 Jaworczak A. 631 Jaworska B. 609, 636 Jażdżewski K. 364, 459 Jebramczyk M. 364 Jech J. 387-399, 467 Jeżowa T. 465 Jostowa W. 625, 626 Judenko K. 623 Jugler J. H. 55, 258 Kaleciak P. 590-599, 611, 613, 616 Kalina A. 250 Kalisch J. 459, 467 Kalits W. J. 488 Kamińska J. 366 Kamocki J. 603 Kapełuś H. 589 Karłowicz J. 254 292 Karwowski S. 18' Kiersnowski R. 364 Kilian 323, 363 Kleczkowska J. 591, 594, 628 Kleczkowski A. 124, 148, 152, 162, 238, 243, 245, 250, 265 Klemensiewicz Z. 306, 320 Klik J. 621 Klinger W. 571-577 Klonowski F. 333, 594, 615 Kluge F. 248 Kluz S. 631 \ Kłak I. 591, 631 Kniezsa r. 250, 261 Knoop O. 386 Kob1ischke J. 250, 259, 274 Kociubiński M. 478 Kocka W. 362, 36.) Kojdecka A. 474-482, 485-496 Kolberg O. 620, 633 Koller E. 365 Kopecny F. 320 Koppers W. 479 Kostrzewski J. 239, 250, 456, 457, 459, Kotula F. 591, 597, 631 Kozierowski S. 239, 250 Krastynja A. K. 338, 365 Krofey Szymon 403 Krupianska W. J. 479, 487 Krzyżanowski J. 394, 585, 588 Kubin J. S. 390 Kucharska J. 463, 467, 525 Kuhn A. 386 Kukier R. 399-444, 615, 621 Kulke E. 365 Kunysz A. 591, 597 Kunysz W. 596, 598, 631 Kuraszkiewicz W. 239, 250, 261, 264, 273, 465 Kuryłowicz J. 238, 251, 271, 303, 363 Kutrzeba Sto 215 Kwaśniewicz W. 636 Kwaśniewska M. 469 Kwaśniewski K. 463, 636 Labuda G. 366, 459, 466, 586 Lahn W. 385 Latuch M. 471 Lauffer O. 243, 251 Lenin W. I. 18, 477 Lepner T. 325, 326, 363 Leroi - Gourhan A. 480 Lew S. 591 Lewicka-Kowalska A. 592, 594, 602, 624 Lewicki T. 603 Lewin M. G. 479, 480 Linde M. S. B. 46, 73, 90, 95, 105, 120, 126, 131, 185, 241, 247, 254, 295 Linde R. 240. 251 Lorentz F. 118, 155, 200, 239, 248, 251, 259, 274, 295, 311, 320, 334, 364, Lisakowski J. 634 Łazutin S. F. 499 Łysik S. 601 Magryś M. 629 Mai J. 9-18, 467, 588 Majchrzak J. 624 Makuiski 594, 623 Maleczyński K. 366 Malicki L. 528, 601 Maly J. 251 Małek P. 470, 586 Manecke A. F. C. 238, 251 Marks K. 15 Meitzen 24 Melichercik A. 501 Meyer G. F. 386 Micał J. 591, 593 Mikkola J. 274 Miklosich F. 241 Mikułowska H. 621 Milewski T. 241, 251, 261, 263, 465, 506 Milius V. 340, 364 Misińska M. 609, 636 Mithoff 265 Mitzka W. 292 Moor H. 363 Morgan L. H. 480-481 Moroń B. 251, 261 Moszyński K. 22, 239, 242, 245, 251, 356, 505, 509, 540 lVIuka K. E. 22, 118, 124, 148, 150, 156, 162, 167, 242, 251 Nestor 455 Niederle L. 252 Nitsch K. 240, 252, :;74, 020, 435, 466, 590 Obrębska A. 240, 252 Oesterreicher H. patrz Estreicher H. Olszewicz B. 624 Orzechowski P. 592, 606, 609 Osowski L. 261 Parczewski A. 252 Paryska Z. 625 Paryski W. 625 Pawełczyńska A. 471 Peesch R. 464, 513 Pessler W. 252 Peuckert W. E. 390 Pfeffinger 22, 39, 84, 171, 185, 265 Pieciukiewicz lVI. 621 Pietkiewicz K. 525-528, 590, 592, 597, 623, 636 Pietraszkowa E. 602 Pilatowa-Heydzianka J. 20, 238, 240, 242, 250, 262, 267, 274, 465 Pisąni V. 261 Piwocki K. 623 Plechanow G. W. 477 Pojnarowa-Kutrzeba A. 592 Polakiewicz K. 621 Polański K. 147, 150, 172, 241, 243, 252, 257-275, 465 Pomianowska W. 602, 623, 624 Poniatowska A. 467 Porzeziński W. 198 Potapow L. P. 479, 487 Praetorius lVI.325, 363 Prajss J. 435 Pi'ikryl O. 320 Propp W. 501 Prtifferowa-Znamierowska M. 467, 532, 621, 623 Pszczyński K. 618 Putiłow W. J. 497 Radłowski lVI. 252, 268, 274, 465 Rak J. 630 Ramovs F. 311, 320 Ramułt Sto 254, 435 Reczek S. 271, 465 Reinfuss R. 597, 602, 603, 631 �666 Rej 40 Robakidze A. J. 474-475 Rogalski-Dzierżykraj T. 532, 540, 549, 550 Romańska H. 624 Rosiński B. 532, 534 Rost P. 21 22, 130, 147, 151, 178, 198, 209, 241, 252, 258, 259, Rozwadowski J. 238, 252 Rudnicki M. 238, 252, 315, 320, 459 667 538, 181, 270 435, Safarik (Szafarzyk) P. J. 23, 252 Sakijew M. M. 505 Saloni A. 631 Schleicher A. 188, 238, 252, 257 Schmid B. 337, 338 Schulze Jan Parum 28, 36, 55, 95, 121, 158, 162, 164, 174, 181, 265 Scott P. 479 Selmer E. W. 252 Seweryn T. 629 Sidielnikow W. M. 502 Sikora M. 457 Sirelius U. T. 326, 332, 334, 363, 366, 506 Skuł6wna W. 612 Sławski F. 242, 313 Smirnowa J. S. 485-487 Sobieski M. 588 Sobisiak W. 347, 618 Sokołowa Z. P. 491 Spławiński-Lehr T. 21, 120, 198, 215, 238, 240, 244, 248, 251, 258, 261, 265, 267, 269, 272, 274, 323, 363, 459, 465 Srokowski S. 443 Stara M. 252 Staszczak Z. 624, 636 Staszków J. 320 Steinitz W. 480 Stieber Z. 466 Stołyhwo K. 535, 540 Stołyhwowa E. 535, 540 Stopa R. 540, 541 Suboczowa M. 601 Sułkowska-Symoni J. 248, 252 Stryczek J. 630 Szafel' W. 242, 252 Szetela T. 591 Szewczyk Z. 602 Szuberla A. 631 Szydlowska B. patrz Ceglowa B. Szyfelbejn 623, 624, 636 Szwengrub L. M. 632-635 Śląski K. 322, 363, 443, 461 Śliziński J. 471 Średniawa H. 594, 625, 626 Świeży J. 578-581, 596 bibliografia Patrz t. XVIII "Prac. i Mat. Etn." str. Świętek J. 631 Swirko S. E23 Świrski W. 592, 624 Świtniewski S. 603 Taborska-Popowska 466 Taks S. 479 Taszycki W. 239, 253, 299 Teske H. 253 Tetzner F. 25, 156, 158, 246, 253, 349, 365, 435 Thompson S. 386 Thornquist C. C. 253 Tierentiewa L. N. 479, 482, 485, 487 Tołst9w S. P. 479, 529, 532, 534, 5"51 Tomaszewski A. 239, 241, 253 Topolski J. 459 Trubecki (Trubieckoy) N. S. 238, 245, 247, 253, 258, 260, 265, 272 Turek R. 630 Tymieniecki K. 253, 460 Urbańska B. 602, 603 Vallinheimo V. 506-513 Vallois A. 480, 529, 533 Vancik F. 586 Vasmer M. 241, 242, 253, 259, 261 Vieth A. 253 Wachowiak B. 459 Wachowski K. 253 Wachtlówna J. 261 Walig6rski A. 602, 603, 622 Wanke A. 468, 592, 593, 605 Weinhold R. 587 Weise E. 341, 365 Wesołowski S. 457 White L. 480-481 Wierczyński S. 253 Wilczewski H. 587 Winter R. 277-298, 464 Wirpsza-Łyszcz A. 624 Wisser W. 386 Wiśniowski-Prus T. 612 Woeller W. 367-386, 465 Wojciechowska A. 618 Wokroj F. 468, 595 Wolski K. 591, 592, 637 Wołągiewicz R. 457 Wronowska I. 623 Wróblewski T. 464, 575, 592, 618, 620, 634, 637 Zakrzewski A. 526 Zaremba J. A. 581-584, Zborowski J. 596, 625 Zelenin D. 239, 253, 511 Ziehen E. 253 Zwolakiewicz H. 581 Żdanko T. A. 479 Zelechowski J. 621, 622 Żirmunskij W. M. 501 Zyga A. 502 Zywirska M. 592, 601 597 �f 669 Europa, Parsęta, 323 Wisła, 321 INDEKS ETNO GEOGRAFICZNY Afryka, 554 Ameryka, 555 Indianie A. półn. 480-481 Arktyka, 555 Australia i Oceania, 554 Azja, 554-555 Adygejcy Kaukazu, 485-487 Chantowie, Ewenkowie, Sielkupowie, 491-492 Gruzja, 474-475 Kabardyńcy, Czerkiesi, 505-506 Karakałpacy, 479 Karelia, 506-513 Syberia, 491-492 tomska obł. 491-492 Europa, 555 Albania, 492-496 Bałtowie, 324 - Sambia, 323 C.S.R.S. 548-561 Czesi podsudeccy, 387-398 - Hanacy, 299-320 - Słowacja, 559 Estonia, wyspa Kichnu, 488-491 Finlandia, 506-513 Litwa, 331, 336, 341 - Zmudź, 326, 341 Łotwa, 330, 336, 341, 482-485 - Zemgalia, 331 Łużyce, 336 Łużyckie błota, 336 Niemcy, Berlin, 367 - Hannower, 257 - Hinterpommern, 277-297 - Greifswald 9, 277 - Meklenburgia, Meklenburskie 323, 367, 386, 407 poj. 322 Europa, Niemcy, Szlezwig-Holsztyn, 321 - Rugia, 345, 513-525 Słowianie zach. 22, 23, 26, 459 - Drzewianie, 19-256 - Drzewian grody, 24 - Chełmianie, 24 - Lucie, 27 - Lutycy, 24 - Łączanie, 24 - Obodryci, 24 - Połabianie, 19-256, 84, 120, 257-275, 465 - Wendowie, 26, 27, 118, 403 - Wendowie Luneburscy, 265 Dannenberg, 22, 27, 29, 138, 265 Darżyca, 341 Drawehn, część Wendlandu 27 Lemgau, 27 Luchow, 26-30, 138, 265 Liineburg, 26, 257 Siihten, 22, 28 tr1zen, 138 Wendland, 27, 156 Wiistrow, 27-30, 2e3 Rzeki: Dumme, 28 Dźwina, 321 Jasiel, 26, 28, 84 Łaba, 22 Odra, 22 Z.S.R.R. 474-506 Polska, Beskid Sląski, 448 - Borowiacy, 417 - Bytów, 339, 465 - chojeński pow. 339 - Człuchów, 339 - Drawsko, 280, 291. - - - - Gardno, 465 Gdańsk, 347 gdański pow. 339 Gochy, Kaszubi zach. 401, 406, 435 gryfiński pow. 339 Jamno koszaliń., 357-358 Kaszubi, 334, 339, 341, 404, 406, 414, 420, 426, 430, 432, 434, 441, 471 Kaszubi bytowscy, 406 Kaszubi zach. 401, 434 - Klafcioki 435 - Korczacy, 417 Kołobrzeg, 347 Krajna, 339, 401 Kudowa, Kłodzko, 391 Kurpie, 525-528 Lachy, Lęchy, 455-598 Lasacy tucholscy, 417 lubuski pow. 339 Łańcut, 590 Łemkowie, 412, 431, 435, 441 Miastko pow. 399-444 myśliborski pow. 339 Piła pow. 339 Podhale, 445-447 Polska, Pomarenki, 435 - Pomorze, 9-18 _ Pomorze gdańskie, 406, 407 _ Pomorze zach. 321-366,451-474, - _ - -' - 584-589 patrz też Hinterpommern, 277-297 Pomorza zach. ludność 468 Powiśle, 341 Puszcza: drawska, goleniowska, mirowska, nadnotecka, tucholska, Turzy las, wkrzańska, wolińska, zarzęcicka, 322, 339 pyrzycki pow. 339 rzepiński pow. 339 Rzeszowskie, 597 Słowińcy, 403, 434, 471 Słowińcy z,nad Łeby, 465 Słupsk, 403 stargardzki, pow. 339 Strzelin k. Wrocławia, 390 sztumski pow. 339 Szczecin, 347, 452, 584-589 Wałcz, pow. 339 Wejherowski pow. 406 Wielkopolska, 619, 632-635 Wolin, 332, 347 ziemia bytowska, 399, 401 ziemia człuchowska, 39~ 401 ziemia limanowska, 608 ziemia lęborska, 465 ziemia łańcucka, 592, 626-632 ziemia sławneńska, 399, 401 ziemia słupska, 399, 401 Ziemie Odzyskane, 387-399, 451-474 Złotów, 290, 339 �671 Budownictwo, Kumyków, 481-482 - lubelskie, 636 - łódzkie, 610 - Pomorza, 324-342 - słownik, 220 - wiejskie Gruzji, 474-475 - wielkopolskie, 637 Budynki gospodarskie. 152-155 - elementy, 143-146 Bukwa, orzeszki buku, in Bułka, gąska, korowaj, 110. ~85 Bursztyn, 404 Buty, 171 Byczek, juniec, ciolek, BU Bydła grodzenie, 83 Bydło jako siła pociągowa, 424 - na pastwisku, 83 - rogate, skot, 59-·63 Byk, 59 Bylina, 497 INDEKS RZECZOWY Adaptacja kulturowa, 440-441, 468 Agrest, 58 AN-ZSRR, 496 Akcent połabski, 262, 272 Albańska wspólnota patriarchalno-rodowa, 494 Alkowa, 149 Alaczyk, jurta Kumyków, 481 Analiza folklorystyczna, 369-385, 387-399 - wątków baśniowych, 367 Ankieta nazw grupowych, 443 Antagonizm regiona~ny, 469 Antropologia, 531, 552 Archeologiczny atlas świata, 550 Archiwum PTL, 333, 335, 449 Atalyczestwo, opiekuństwo tatarskie, 505-506 Atlas antropologiczny świata, 550 - etnograficzny niemiecki, 453 - - polski, patrz P.A.E. -- etnologiczny świata, 550 - gwar, 172 - polskich strojów ludowych, 525-528, 630 Ausrottung, 10 patrz też Drang nach Osten Autochtonizacja lud,ności Pomorza, 470 Bajka, 497 - meklenburskie, pomorskie, 367-386 - słowińska, 465 Balia, 190 Baśni niemieckie, 386 - wątki, 368 Bat, 203 Badania ankietowe, 418 - antropologiczne, 468, 473 - etnograficzne, 399, 400 - folklorystyczne, 387-388, 478 kontaktów inter-etnicznych,391 - nad folklorem radzieckim, 496-502 - nad jęz. połabskim, 19-256, 257-275 - ,nad Małą Panwią, 601 - nad osadnictwem, 400 - nad rozwojem etnicznych wspólnot ZSRR, 487-488 - na Ziemiach Zachodnich, 453 - socjologiczne, 472 Beczki, kadzie, 115-116 - do przechowywania rzeczy, 356-357 Belka, 141 Bić, bijak, bojewica, 48 Bicie, chłosta, 203, 204 Biografia Morgana, 481 Biżuteria, 173-174 Bohaterowie opowiadań, 369, 472 Boje, 208 Bose antki, przezwisko, 427, 436 Brona, 41 - podlaska, 424 - trójkątna, 359 Brbnowanie, włóczenie, 41 Brzoskwinia, 57 Budowanie, 141 Budownictwo, 141-155, 233 - drewniane, 431 - estońskie, 489 ..• Cep kapicowy, litewski, 360 Cepy, 48 Charakter etnograficzny ludności pow. Miastko, 408-424 Chata klecona, 326 - rybacka, poleska, 332, 335 Chleb, 284, 429 - kromka, skibka, 109-110 Chlew, 66, 68, 152 Chłopstwo kołchozowe, 487-488 Chmiel, 55 Chodaki, kurpe, 348 Chodzenie po slunku, 436 Chodzić boso, 172 Chustka, 163 - do nasa, 167 - na szyję, 162 Chusty czołowe, 345 - naramienne, 440 Chrust, 95-96 Chwasty zbóż, 54 Ciasto, 108 Cielę, 60 Cieśla, stolarz, 122, 142 Cystersi kołbaccy, 347 Czapeczki, Miitze, 161 Czarownice, 439 Czasowniki dotyczące: kroju, szycia, 168 - - jedzenia, 104 - - rośnięcia, 59 - - prania, 188, 189 - - ubierania się, 159, 161 Czasownikowe formacje na l, ly, 299-319 Czastuszki, 500 Czernice, 89 Czernina, pożywienie, 428 Czesanie, strzyżenie, golenie, 184-185 C.S. Akademia Ved, 558 Czopek, korek 116-117 Czynności młócenia, 49 Czystość, 234 Czyścić, chędożyć, trzebić, 46 Dach, 143 - dwuspadowy, 336 - slegowy, 336 Dąb, 91 - święty, Romowe, 341 Demografia Pomorza, 469 Demograficzne przesunięcia, 462 Deseczki tkackie, 348, 350, 352 Dom, chyża, 152 - czwórwnętrzny, 339 - litewski wąskofrontowy, 339 namas, kurnica, 325 -- pomorski, 339 - szerokofrontowy, 324, 328, 337 - trójwnętrzny, 339 - wąskofrontowy, 329, 337 Dom zrębowy, 335 - zrębowy łotewski, 330 - żmudzki, 328, 333, 336, 341 �672 673 Domu pomorskiego geneza, 325 16, 18 Drelichy pomorskie, 347 Drewno, kloc, 121 - materiał budowlany, 141 - rola, 122-123 Drożdże, kwas, 108 Drób, 69-74 Dróg skrzyżowanie, 194 Drzewianie, najdawniejsze wiad., 24 Drzewo jako opał, 95-96 Duhy, zasięg wschodni, 36! Dudy, 82 Dwojaki, 116 Dwornica, dvarnaica, 147 Dynamika faktów kultur. 482 Dzbany, kruż, 115 Dzwopienie na burzę, 445-449 Dzieje etniczne Pomorza, 455 Dzwonki, amulety, 445 Dzwonniczki do odganiania burz, 445-449 Drang nach Osten, Ekspansja Połabian Meklenburskich, 458 Ekspedycja zach. rosyjska, 477 Elektryfikacja wsi estońskich, 490 Emigranci czescy, 390 Epicka twórczość słow., 501 Epos, badania, 501 - serbo-chorwacki, 499 Etniczne pochodzenie ludności pow. Miastko, 399-444 - przemiany u Selkupów, Chantów, Ewenków, 491-492 Etniczna rzeczywistość na Pomorzu, 469 - - po II wojnie, 455 Etnobotanika, 531, 541 Etnogeneza Słowian, 556 Etnografia ogólna, 552-554 - półn. Karpat, 624 - regionalna, 552 Etnografia słowiańska, 245 sowiecka, 474-496 Etnograficzna odrębność, 435 Etnograficzne prace doktorskie, 635-637 Etnolingwistyka, 531 Etnologia, 531 - agrarna, 541 - francuska, 530 - jurydyczna, 532-541 Etnonim Słowińcy, 466 Etnomuzykologia, 532, 541 Etnos, 455, 478 Gospodarka hodowlana, 403 - sienna, 77-78 - trójpolowa, 30 Gospodarstwa gburskie, 12 Gotowanie, pieczenie, smażenie, solenie mięsa, 99 Grabie, 45 Grabienie, trebiti, 45 Gramatyka histor. j. pol. 248 - połabska, 243, 258, 271 Granica Odra-Nysa, 452, 455, 467 - zach. jęz. poła b., 264 Grody Drzewian, 24 Grupy zróżnicowanie, 434-436 Grusza, 56, 57 Gryka, tatarka, bukwita, poganka, 54 Grzyby, 91 Gumno, daimne, 47-48 Guzik, 170 Gwary pow. Miastko, 432-434 Gwoździe, 120 19, Farbiarstwo, 174 Film etnograficzny, 552 Fińska folklorystyczna szkoła, 387 - kultura ludowa, 506 - kurnica, 329 Folklor kaszubski, 471 - kłodzki, 392 - teoria, 496-502 - niemiecka, 277-299, 367 - podręcznik, 503 Folklorystyka radziecka, 496-502 - współczesna, 367, 388 Folkloryzacji proces, 497 Fonetyka połabska, 261 Fryzjer, golibroda, 185 Garniec, 62 Garnki, 114 Gąsiątko, pilę, 70 Gąska, bułka, 110 Germanie na Pomorzu, 458 Germanizacja nazw narzędzi, - Pomorza, 9-16, 461 - zach. PC)lski, 10, 12 Gęś, gąs, 70 Glina, 142 Głownia, 96 Głód, glad, 106 Gniazdo, 70 Jabłko, jabłoń, 56 Jagnię, 64 Jagody, 89 - g .1 i\ i I \ 34 serbochorwackim, macedońskim, słoweńskim, 313 Indeksy wyrazów połabskich, 21 Instrumenty muzyczne, 557 Integracja kulturowa, 441 - proces, 467-468 Instytut Etnologiczny Franc., 533 - - Niem. A.N. 513 - Sztuki Folkloru i Etnografii A.N. - USRR, 478 Inwentarz rybaków na Rugii, 464 Inwentaryzacja rzeźb podhalańskich, 626 - zabytków technicznych, 625 Izba, dwornica, 149 stu ba, 325, 328 - i pomieszczenia, 147-152 Izolacja członków rodziny, 485-487 Haczyk, haftka, 170 Hafty,431 Handlarz płótnem, płatnik, 138 Higiena, 183-193 Historyzm w folklorystyce, 497, 501 Hodowla owiec, 348 - pszczół, 30, 76 - zwierząt, 59-77, 266 - - Drzewian, 230-321 - - słownik, 216-217 - w statystyce, 63 Humanizm w naukach o człowieku, 534 I.C.O.M. (Międzynarodowa Komisja dla spraw Muzeów), 550 Igła, jagle, 168-169 Imiesłowy w jęz. czeskim, słowackim, łużyckim, rosyjskim, ukraińskim, białoruskim, bułgarskim, :"'ud, t. XLVIII bru§[nica}, nica, cernica, zeravica, malica, su- 91 Jajko, 73-74 Jałowica, 60 Jarmarki kaszubskie, 405 Jarzmo, 37, 205 - kulowe, 361 - podgarlicowe, 361 - przyrożne, 361 - ramowate, 360, 361 Język kaszubski, 466 - Krofeya, 465 - połabski, 19-257, 257-275 - - dzieje, 263 - - słowiańskie, 249 - sławięski, słowiński, 403 - staroruski, staroczeski, 20-21 Jurty karelskie i ostiackie, 326 - zrębowe, 332 Jużyna, Kaczka, jużyca, 98 72 13 �674 Kaczor, 71 Kamizelka, 163 Kapelusz, kłobuk, 161 - filcowy, 432 Kapelusze kaszubskie, 440 Kapelusznik, 167 Kapłon, 69-70 Kareta, 199 Kasz gatunki, 92 Kądziel, 130 Kąkol, 51, 54 Kąpanie, 184 Kiełbasa, 99-100 Kiernoz, 65-66 Kij pasterski, krępulec, 81-82 Kijanka, pralnica, 189 Kija,nki lekkie i ciężkie, 361 Kipieć, 104, 105 Kiszki, 99-100 Klanzei, 155, 156 Klepisko, tło, 48 Klin, zatyczka u radła, 36, 37 Kłębek, 131 Kłoda, beczka, 115 Kłos, 54, 55 Kobyła, 68 Kogut, 70 Kolacj a, wieczerza, 98 Kolonizacja niemiecka pow. Miast~ ko, 405 Koła wozu, 199 Kołacz, 111, 285 Kołdra, 175 Kołeczki u krosien, 137 Kołnierzyk, 165 Kołowrotek, sokadło, 133 - fińskie, 511-513 Kołyska, 174 Kompozycja pieśni ros., 499 Komunikacja na wodzie, 208-209 Komuny rybackie, 513-525 Konferencja etnogr. w Szczecinie 452 675 - Międzyn. Pomorza, 400 Kongres Międzyn. Amerykanistów, 543 - - w Filadelfii, 530 - - w Paryżu, 479-480, 429-541, 548, 549 - - w Moskwie, 480, 530, 552, 557 - - Slawistów w Moskwie, 267, - - - w Sofii, 296-297, 556 Koń, 66-69, 201-202 - do zaprzęgu, 424 Konopie, 55 Kopanie ziemi, 34 Konstrukcja ryglowa, 335, 339 - słupowa, 334 - ślemieniowa, 335 Kontakty czesko-polskie, 389 Kora drzew, 123-124 Korale, naszyjnik, 173 Korki, korczi, 427, 430 Kosa, 44 Kosiarz, siekarz, setnik, 43, 44 Kosisko, 44 Kosze, siatki, 86, 196 Koszule, 164, 165 Koszykarz, 124-125 Kot, 75 Kotły, 114 Kowalstwo, 139, 431 - wielkopolskie, 636 Koza, 65 Koża, 60 Kożuch, 164 Krajki pomorskie, litewskie, 344, 345 Krawiec, snider, 167-168 Kronikarze polscy, 24 Krosna elementy: niecielnicf', płocha, bardo, przybijaczka, nawój tylny,' przedni, podnóżki, 134137 - poziome, 134-137 Krowa, korvo, 59-60 Krupy, kasza, 91, 92 l I I Krycie dachu, 335 Krzesanie ognia, 94-95 Krzesiwo, 94 Krzesło, 177 Krzyż, krosan, 173 Kucharz, 105-106 Kuchnia, 105-147 - czarna, 324, 328, 330, 332, 336, 337, 339 - letnia, 330 Kultura antyczna, 574 - Bałtów, 321 Kultura ceramiki grzebykowej, 337 - Drzewian połabskich, 19-256 - iberyjska, 564-565 - Kumyków, 481-482 - materialna Łotwy, 636 - łużycka, 337, 361, 456-457 - pomorska, 457 - Pomorza zach. 321-366 - powiatu Miastko, 422-424 - przeworska, 457 - rybacko-myśliwska, 362 - Warmii i Mazur, 615 - Wielkopolski, 619 - wsi Świątniki Górne, 636 Kur, slepajca, 69 Kurczę, 70 Kurnice mieszkalne, 330, 334 - łotewska, 338 Kwoka, 69 Lada, nowina, 30 Lampa, 182 Lejce, 207 Lemiesz, 38 Ledo, 43 Len, konopie, 55, 125-126 - słownictwo połabskie, 20 - nasienie, siemie, 129 - wyprawa, 20 Literatura ludowa ukraińska, 476 Litewska pirtis, 327, 334 Lud łańcucki, 631 Ludność Pomorza, 470 - pow. Miastko, 404-408 - repatriowana, 411 - ukraińska, 425, 429, 440 Lustro, 182 Łańcuch, 207 Ławka, 177 Łaźnia, pirtis, 325, 328, 332, 364 Łodzie, 85, 208 - rybackie, 522 Łopata do chleba, 108-109, 248 - supa, Schuppe, 33 Łotewskie zwyczaje rodzinne, 485 Łóżko, pościel, 175-176 Ług, 190 Łyko, 124 Łysy, 185 Łyżka, nóż, widelec, 115 482- Maglownica, 354 Maltuve-komora, 325 Maliny, molaine, 89 Małżeństwa mieszane, 469 Mapa antropologiczna Europy, 534 - We,ndlandu, 22, 25 Masło, 62, 101 Maszoperie niewodów, 516 Mazurzenie w jęz. połabskim, 261 Metale, 139-140 Metoda kartograficzna, 507 - porównawcza, 388 - typologiczna, 324 Metodologia marksistowsko-leninowska 478 Miary nici, 132 Miasto, miasteczko, 158, 159 Miech, mieszek, 52 Miedza, 32 Miejsce do prania, 189 - wypasu, 78-79 �676 Mieszkanie, 150 Międlenie lnu, 126-127 Międzynarodowa Komisja Karpacka, 603 - Konferencja Pomorzoznawcza, 451--474, 584-589 - U.nia Nauk Antropologicznych i Etnologicznych Komitety Narodowe, 535-540 - Stała Rada, 534-535 - - - Uchwały 541-544 - - Statut, 545-548 Mięso, 62, 98-100 Migracje ludności, 408--416, 424 - na Pomorzu, 471 - powojenne, 400-440, 454 Millenium Poloniae, 451--452, 584 Miotła, kiść, 109 Miód, me d, 77, 113 Miski, talerze, 115 Mleć, mlat, 93 Mleko, 62, 64 Młocek, Dreszer, 48 Młocka, 48--49 Młócenie, bait, bić, 48 Młot, 119, 120 Młynarz, malnek, 93-94 Młynki, młyny, malnaica, 92-94 Moczenie bielizny, 189 Morinci, ryba, 428 Morze, 85 Most, grobla, 195 Mota.nie przędzy, motowidło, 131132 Motyka, kopaczka, 33 Motywy zdobnicze, antropomorficzne i zoomorficzne, 509 - hafty, 528 Muchy, komary, 192-193 Mur, 141 Murarz, 14~ Musee de l'Homme, 533 Muzeologia, 532 677 Muzeum antropologiczne w Petersburgu, 550 - Pomorza zachodniego, 346, 352, 359, 360 - ukraińskie, AN-USRR we Lwowie, 478 Mycie, kąpanie, 183-184 Mydło, 184 Myślistwo, 88 Nabiał, 62, 101-102 Naczynia do picia, 115 Naczynia kuchenne, 113-117 Namas lit. domek, kurnica, 325, 328, 339 Napoje, 112-113 Narzecze Drzewian załabskich, 262 Narzędzia, do orania, 359 - przy ogniu, zgrzebło, szczypce, kleszcze, 95 - rybackie, 358 - tkackie, 348 Nawój tylny i przedni, 136 Nawóz z wrzosu, 29 Nazwa dróg, 193-194 - Kaszuby, 321 - Kurp, 527 - miejscowe słowiańskie, 23 - słowiańskie w gwarach niem., 150-152 Nici, 133-134, 169 Nicielnice, 134 Niwa, naiva, pole, 31 Nowina, 32 Nosówki słowiańskie, 30-31 Nosze, nosidła, 195-196 Nożyce, 169 Nóż, strug, 117 Obcęgi, kleszcze, 120 Obiad, 97-98 Obrazy, 183 Obróbka, kamieni, 138-141 I ł łl ! I I ~ ł~ Obróbka nici 124-125 - surowców, 117-140, 232 - słownik, 219-220 - wełny, 507-513 - włókna, 125-130 Obrzędy łotewskie, 482--485 Obuwie, 171, 426, 427 Obyczaje Adygejców, 485--487 Oddział PTL w Gdańsku, 599 - - w Katowicach, 601 - - w Kielcach, 602 - - w Krakowie, 602 - - w Limanowej, 607 - - w Łańcucie, 626 - - w Łodzi, 609 - - w Olsztynie, 616 - - w Opolu, 616 - - w Mszanie Dolnej, 610 - - w Poznaniu, 618 - - w Szczecinie, 452, 474, 620 - - w Toruniu, 621 - - w Warszawie, 623 - - we Wrocławiu, 624 - - w Zakopanem, 625 Odrębność Pomorza, 464 - Słowian Połabskich, 24 Odzież, 159-174, 233-234 - dziecięca, 166 - pomorska, 342-348 - słownik, 220-221 - zwierzchnia, 162-164 Ogier, 67 Ognia niecenie, 94-97 Ogniska otwarte, 107-108 Ogradzanie, 58 Ogrodnictwo, 33, 34, 52-53 Ogród, 42 Okolnica Rundling, 24, 155-156 Onomastyka, 21 Opałanie lnu, 50 Opasanie bydła, 61 Ornament geometryczny, 352-354 - deseczek tkackich, 349, 350 Ornament w drzewie, 356 Osada za wsią, kurice, 157 - kształt, Drzewian, 24 Osadnicy Kociewscy, 420 Osadnictwo niemieckie, 465 Osełka, 45 Osioł, 202 Ostrężyny, 89 Ostroga i podkowa, 172, 207-208 Oświetlenie izby, 180-182 Owca, 63--64 Owczarz, 80 Owoc, sadovina, 56 Owoce, leśniówki, orzechy, tarniny, 90 Ozdoby szczytowe, pazdury, 340, 341 Pakuły, 128-129 Palenie wrzosowisk, 28 Palenisko, 146 - piece, 636 Pantofle, 171 Paralele połabsko-polskie, 271 Paralelizm połabsko-słoweński, 262 Park Etnograficzny w Olsztynku 333 Pas, 164 Pasiak na zapaskę, 344 Pasieka, 76 Pasożyty, 64, 191 Pasterstwo, 78 - organizacja, 80-84 - szałaśnictwo Tatr 636 Pasterz, 78 - bydła rogatego, 79-80 - koni, 80 - kóz, 80 Pastwisko, brezinka, 79 Patry ja, wzgórze, 630 Pazdur, śparogi, 361 Paździerze, 127-128 Periodyzacja dziejów Pomorza, 460 - - etnografii ukr. i ros. 475--479 Pępkowe, patrz Zwyczaje urodzinowe �678 Piece, 145--146 -- piekarski, 145 Pieczyvvo, 108--111 Piekarnik kaszubski, 337 Piekarz, 111 Pieluszka, 166 Pierścień, 173 Pierze, 73, 440 Pies, 74-75 Pieśń ludovva, 497 - obrzędovva, 499 Piła, strug, 120 Pisklę, 70 Piwo, 112--113 Placek, 11:t Plan vvsi połabskiej, 22 - zagrody rybackiej, 325 Plemiona lechickie, 257 Pleśń vv chlebie, no Plewienie, 43 Pluskvva, pchła, vvsza, 191, 192 Płachta biała, 342, 343 Płacić płótnem, 345 Płot pleciony, 154 -- tyn, 135-155 -- typy, 154--155 Płótno, 137--138 - bielenie, 29 - słovviańskie, 345 Pług, 35, 38, 99 - połabski, 39 Płużyca dvvuręczna, 360 Płużyć, czasownik, 40 Pochodzenie ludności Barkocin, -- -- Biała, 415 -- -- Cetyń, 411 -- - Dretyń, 413 -- -- Kramarzyny, 409 -- -- Łubna, 418 -- -- Miastko, 414, 420 -- - Milocic, 416 -- -- Piaszczyna, 410 -- - Płocko, 411 679 118 -- -- Podgórza, 410 -- -- Starkovva, 416 -- -- Svvieszyna, 415 -- -- Trzcinna, 416 -- - Wiatrołomu, 418 Podcienia, 339 Poddasze na siano, 152--153 Podeszwa, 171 Podobiadek, pridjauzainak, 97 Pogacze, pieczyvvo, 111 Pokarmy roślinne, 102--103 Pokosy, 46 Pokrzyvva, zavica, kopi'iva, 90 Polano, drevvno, 95 Polityka pruska na Pomorzu, 9--18 Polonizmy vv czeskim, 396--398 Pole, puli, pol je, 31 - zaorane, 40 Polska fala osadnicza, 466 Polski Atlas Etnograficzny, (PAE), 324, 400, 464, 556, 590 Polski Komitet Narodovvy M.U.N.A.E., 538, 540, 549 Polskie Towarzystvvo Ludo'znavvcze (PTL) 400, 452, 477, 584 Połabska pieśń ludovva, 260 Połabskie osoblivvości, 212-214 Połovvy vvspólne, 522--523 Południce, 439 Pomieszczenie bydła, 61 Pomieszczenie koni, 68 -- użytkovve, 150 Pomorzoznavvstvvo, 451--474, 584-589 -- badania, 465 Pończochy, 165 Popiół, zarzewie, żerzawie, 97 Pory roku Drzevvian, 267 Porzeczki, smordlaine, smrodzina,90 Posiłki, 97-98 Postęp techniczny vv rolnictvvie, 442 Postronki, 207 Potravv smak, 106 powrósło, przevviąsło, 46 poziomki, saunaica, 89 pożyvvienie kaszubskie, 428 -- jarzynowe, 429 -- resztki, 84 Półkoszki, 198 Praczka, 190 Pradom litewski, 326 Praojczyzna Słovvian, 456 Pranie, 188--190 Prising, preseka, Presek, sad, Preylabe, ł 155--1.57 55 37 Proces adaptacji i integracji, 454 -- wyróvvnavvczy, 470 Proso, jagły, 92 Pszczelarstvvo, 75, C37 Pszczoła, pcela, 75, 77 Pszenica, 54 Prządka, 132--D3 Przejście, chodnik, 194--195 Prześcieradło, płachta, 176-177 Przezwiska grupowe. 427 Przędzenie, przęślina, 130 Przędzy vvyrób, 130--133 Przęślica, 130-131, 351, 352 -- iglicovva, 360 -- krężołkovva, 352, 360 -- łopatkovva, 352, 353, 360 - okółkovva, 352, 353 -- vvidełkowa, 352 Przęślic typy, 507-513 Przycieś, zastrzał, 143--144 Przygotovvanie krup, mąki, 91, 94 -- potraw, 98--108 Przyprawy, 103 Przysłowia, 497 Radlica, 35, 359, 360 Radło, 35, 361, 635 -- krój, 37 Radło połabskie, 39 -- zasięg, 35 -- typ meklenburg. 35--37 F:ama z przybIj'łCzką, 135 Rasy bydła hodovvlanego, 406 Hataj, oracz, 40 Rąbanie drzevva, 95 - łupanie, 121--122 Rekonstrukcja kultury połabskiej, 19--265, 465 Relikty kultury ludowej, 399--400 -- słovviańskie, 91 Repolonizacj a, 440 Revvolucja Październikowa, 477, 486, 491 Rezervvat słowo na Rugii, 348-350 Rękavvice, 165 Rodzina albańska, 493 -- Drzevvian, 268 Hola, 40 Holnictvvo, 53--55 -- Połabskie, 35--42 - povv. Miastko, 423, 424 Rosyjskie Tovvarzystwo Geograficzne, 477 Rośliny dyniovvate, 53 - hodovvlane, 52-55 -- okopovve, 52--53 -- nazvv pochodzenie, 53 -- przemysłovve, 55 - strąkovve, 52 Róvv, okop, 195 Roszenie płótna, 137 Rozkład kultury ludowej, 484 -- twórczości prozaicznej, 390 Rozpalanie ognia, 96-97 Rozplanovvanie vvnętrza chałupy, 331, 333, 338 Rożny, 114 Rubież etnogr8.ficzna, 321 -- na Wiśle, 360 -- północno-wschodnia, 361 - zachodnio-kas:mbska, 40Q �681 680 Rundting, patrz Okolica, Rybak, 85 Ryb nazwy niem. 87 - - słowiańskie. 86-87 _. spożywanie, 87 Ryboł6wstwo, 29, 84 - estońskie, 488-491 - kaszubskie, 432 - Rugii, 513-528 - żakowe, 517 Rydel, szpadel, 33 Ryga, dom estońsld, 489 Ryk, buczeć, 61 Rymarz, 207 Rzeczowniki określające 104 Rzek nazwy, 84-85 żywienie, Sad, klancai, 55, 56 Sadownictwo, 55-56 Sadzenie, 58-59 Sakiewka, 167 Samiec, samica, 59, 60 Sanie, 197 Schody, 145, 209 Sesja Naukowa w Łańcucie, 597599, 627-633 - - w Poznaniu, 618-619, 632635 Ser, saro, 62, 64 - kozi, 65 - serwatka, 101-102 Serweta, obrus, 178-179 Siekiera, 117-118 Siana sprzęt, 78 Sianie, sadzenie, 42 Siennik, 175 Sierp połabski, 44 Skład ludności Trzebielino, 417, 419 Skop, 63 Sk6ra na buty, 171 $!trzynia, 180 Skrzynie pomorskie, 356-358 - rybackie, 355 Słoma, 49 Słonina, 65 Słowiańskie nazwy rzek, 23 Słownictwa rodzimość, 62-63 Słownictwo połabskie, 19-256 Słownik Anonyma, 22, 149 - etymologiczny jęz. pol. 242 - - połabski, 645 - - 255 - gwar. pd\. 31 - - Radkowic, 602 - Henniga, 22 - Kucka, 148 - Lindego, 30 - narzecza słowińskiego, 315 - niemiecki, 243, 248, 255 - Parum Schultze, 22 - Pfeffingera, 22 - staropolski, 254 - warszawski, 243 - wyraz6w prasłowiańsko 215-229 - polski, czeski, kaszubski, łużycki, ruski, słowiński, serbochorwacki, słoweński, bułgarski, 255 Smary, 199-201 Snopy, 46, 49 Socha, 31, 635 Societe d' Anthropologie, 530 - Ethnographique, 533 - Observateurs de l'Homme, 533 Spichrz, kletis, 325, 328 Spinki, fińskie, łotewskie, 348 Spław drewna, 636 Spodnie, 164 Spółdzielnie rybackie, 524 Sp6łki rybackie, 519-525 Społeczny protest w bajkach ludowych 367-386 Sprzęty, 174-183, 234 - domowe, 429-430 ,....-kuchenne, 114-115 Sprzęty piekarskie )108-109 - słownik, 221 Sprzęt żniwiarski, 47 Stajnia, 152 Staw, 85 Stawidło, 125-126 Stępa, 91 Stodoła, 153 - podcieniowa, 341 Stolarz, 142 Stos drzewa, sążeń, 96 Stopień, podn6żek u krosien, 135 St6ł, stołek, 177-178 Strefa bałtycka, 329, 331, 333 Str6j, 159 - estoński, 490-491 - głowy, 343, 161-162 - kąpielowy, 164 - kurpiowski, 525-528 - lubuski, 635 Strumień, 85 Studnie, 94 Strzemię, 206-207 Strzyc, strzyżenie, 170, 187-188 Strzyżenie owiec, 64 Suczka, 75 Suknia, 163 Surdut, sukno, 162-163 Suszarnia zboża, 325 Suszenie bielizny, 190 Suszenie, suszarnia, 126 System gospodarki połabskiej, 41 Szafa, 180 Szałasy, 332, 334 - lapońskie, 332 - -I listnica, 153 Szczapa, trzaska, 95 Szczekanie, 74, 75 Szczotkowanie, 190 Szewc, 172 Szklarz, 143 Szle, 206 Szłyki, rozłupy, 343-345 Sznurowadła, 172 Sznurówki, 163 Sznury, powrozy, 129 Szpilka, 169 Sztyga, 47 Ściany, okna, drzwi, 144-145 Ścieżka, steczka, 193 Śliwa, slaivena, 57 Śparogi łotewskie, 341 Śpichlerze, 51 Środki artystycznego wyrazu, 504 Środowisko geograficzne, 321-323, 401-403 Świecznik, 180-181 Świder, 118-119 Świdrowanie, piłowanie, 122 Świerzb, 75, 192 Świnia, svaina, 65 Świniarz, 80 Tabak, tytoń, 113 Taczki, 196-197 Targi, świętomarcińskie, 405 - w Ulszynie, 138 Tawczuj, izba Kumyk6w, 481 Technologia rolnicza, 636 Tekst nożyński, 465 Teoria odbicia artystycznego, 497 - marksistowska, 465 - migracji, 387 Terminy słowiańskie w j~z. niemieckim, 278-289 Tezy o Słowińcach, 465 Tkactwo, 133-138 - fińskie, 506-513 - kłodzkie, 392 - ludowe pow. Miastko, 403 - pomorskie, 347 Tkacz, 137, 347 Tkanina, 246, 348 - pomorskie i litewskie, 346-Mll Tłuszcze roślinne, 100, 103 �682 Topór, 118 Trąba pasterska, 82 Tradycj a podkoziołka, 634 Trakt, gościniec, 193 Transport i komunikacja 193-209 222, 234-235 - pieszy, 195-197 Troba, izba z piecem, 328 Trójpolówka, 41, 42 Trzoda chlewna, 65-66 Trzepaczki do lnu, 352, 355 Trzewiki, patrz Obuwie Tuczenie, tucznik, 61, 66 Tyczki, rozgvoi, 43 Typy, baśni, 386 - budownictwa, 463 - domów gruzińskich, 474-475 - wsi, 155- 159 Twórczość ludowa Opolszczyzny, 616 Ubiór kobiecy, 342, 343 Uczta weselna, 429 Udój, 82-83 Ugór, 41 Ul, 77 - słomiany, koszci, 431 UNESCO, 480, 549 Uniwersytet A. M. w Poznaniu, 400 - w Charkowie, 476 - w Kijowie, 476 Uprawa chemiczna, 32 - chmielu, 29 - lnu, 29 - mechaniczna, 33 - roli Drzewian, 229-230 - roślin, 29, 266 - - słownik, 215 Uprząż końska, 206-208 Urbanizacja, 469 Ustrój rodowy Albanii, 492-493 Utrzymanie czystości, 221-222 Uzda, 206 683 Wabienie ryb, 86 Walne Zgromadzenie PTL, 452,590599, 627 Wałach, 67 Warianty bajek, 374 - wątków, 368 Warsztat szewski, 172 Warzywa, 102-103 Wątek i osnowa, 134 Wątki bajkowe, 368, 373, 594 ; - Der Teufel hitft, AT 820 - Nicht-Bose-Werden, AT, 1000 - Starker Hans, AT 650 - a kopciuszku, AT 510 A - o kurczaku, Krzyż. 106 - o ludożercy, AT, 1119 - o Nebojszy, AT 326 - o śmierci, AT 332 - o siostrach, Krzyż, 480 C - a szklanej górze, AT, 530 - o zabłąkanych dzieciach, AT 237 - o zwierzętach, AT 212+2015 Wątków badanie, 387 Wąsy, 186-187 Wędka, 85 Węgiel, 95 Wełna, vauno, 64 Wiadro, 116 Wiara w moc dzwonów, 445-449 Widły, vaidlai, 32 Wiedza ludu a gwiazdach, 635 Wiejaczka, 49 Wieprz, vipar, 66 Wierzenia ludowe, 438-440 Wieś połabska, 155-158 Wino, 113 Winogrono, vainaiva, 58 Wiśnia, vaisena, 57 Włóki, 360 Włókna wyczesywane, 128-129 - zwierzęce, 129 Wódka, 113 WRN Koszalin, Szczecin, 473, 474 ,, ~ Wokabularz kopenhaski, 22 Woły, 40, 59, 201-202, 424 Wosk, vask, 77 Wóz, 197-198 - części, 199 Wpływy inter-etniczne, 387-399 - polskie na opowiadania czeskie, 387-399 - starożytności na folklor, 572 Wspólnota bałto-słowiańska, 323 - pastwiskowe, 403 - rybackie, 513-525 Współpraca etnografów z socjologami, 473 Wstążka, praivąza, 170 Wrzeciona, 130 - fińskie, 510 Wykaz członków Stałej Rady i Komitetów Narodowych MUNAE, 535-540 - literatury połabskiej, 250-253 - słowników, 254-256 - zbiorów bajek niemieckich 385-386 Wykopaliska archeologiczne Gdańska i Wolina, 332 - - Santoku i Opola, 332 Zabytki łużyckie, u Bałtów, 323 - połabskie, 249, 258 Zagroda, 426 - litewska, 325 - pomorska, 337 - Rysulów, 446, 447 - stajnia, okólnik, 61-63 Zajęcia ludności Pomorza, 323 - - pow. Miastko, 430 Zakazy, prac rolnych, 426, 427 - stykania się, 485-487 Zalesienie Pomorza, 322 Zamiatanie, 190 Zapożyczenia niem. w jęz. połabskim, 21, 271 Zapożyczenia słowiańskie w jęz. niem. 223-227, 277-297 - - tiurskie i arabskie 505-506 Zaprzęg, 201 Zaprzęganie, 204-205 Zasięg Prabałtów, 323 Zawołania na woły i konie, 202-203 - na drób, 71 Zbieractwo, 8B-91 Zbieżności hanacko-pomorskie, 299-320 - połabsko-lechickie, 209-215 - - słoweńskie, 267 Zbiory bajek niemieckich, 385-386 - etnograficzne w Łańcucie 628 - praw obyczajowych Albańczyków, 492-493 Zboże, 53 - czyszczenie, 49-51 -kopki,46 - nazwy, 54 - wianie, 49, 50 - zwózka, 47 Zdobywanie wody, 94 - żywności, 84, 231-232 - - słownik, 217-219 Zegar, 182 Zemsta rodowa, 494 Zespół słowiańsko-bałtycko-fiński, 463 Ziarna przechowywanie, 51-52 Ziemia sołecka, 157 Ziemniaki, 102 Złe moce, 439 Złoto, złotnik, 173, 140 Zmienność form kulturowych, 482-485 Zmory, 439 Zmywanie, 190 Zrąb: na nakładkę, obłap, rybi ogon, 335 Zrębowa technika, 332 Zupa z mąki, krup, 103 �684 Związki połabsko-słoweńskie 211 Zwierząt anatomia, 60 - oprawianie, 98-99 Zwyczaje, i obrzędy rodzinne, 436--438 - pogrzebowe, urodzinowe, 437-438 437 Źdźbło, steblo, 55 Źrebię, zribac, 68 Źródła, 94 'lródła historyczne, 30 Żałobna opaska biała, 161-162 lama, 92-93 Żelazo, 139 Żłob, 153 Żniwa,43 Żołądź, galasówka, dębianka, 90-91 Żupa, źupan, 167 Życie Połabian, 266 Żyto, reż, 53-54 Żywienie bydła zimą, 83, 84 Żywności przygotowanie, 266 SPIS TABLIC S. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. Tablica (I). Konstrukcje jurt karelskich i ostjackich . 326 Tablica (II). Wygląd zewnętrzny chałup wąskofrontowych 32ll Tablica (III). Rozplanowanie wnętrza chałup w strefie bałtyckiej 331 Tablica (IV). Rozplanowanie wnętrza chałup w strefie bałtyckiej 333 Tablica (V). Rozplanowanie chałup wąskofrontowych na Pomorzu 338 Polskim, Litwie i Łotwie . 340 Tablica (VI). Ozdoby szczytowe typu pazdurów . 344 Tablica (VII). Elementy ubioru kobiecego w strefie bałtyckiej 346 Tablica (VIII). Elementy tkanin przetykanych z Pomorza i Litwy Tablica (IX). Formy deseczek tkackich w strefie Pomorza, Litwy i Łotwy . 349-350 Tablica (X). Formy przęślic pomorskich 351 Tablica (XI). Formy przęślic na Litwie i Łotwie 353 Tablica (XII). Formy maglownic na Pomorzu, Litwie i Łotwie 354 i spinki sercowate na Łotwie i w Polsce . 355 Tablica (XIII). Skrzynki rybackie Tablica (XIV). Beczka i skrzynie do przechowywania odzieźy 357 i bielizny . 359 Tablica (XV). Narzędzia do orania z Pomorza i Łotwy Tablica (XVI). Szopa na owce z podjazdem i wybudowaną na niej 447 dzwonniczką. Kościelisko Rysul6wka SPIS MAP 1. Mapa (l). Das Wendland (wg Fr. Tetzner Die Braunschweig 1902) 2. Mapa (1). Mapa pochodzenia ludności niektórych wsi powiatu Miastko (wg miejsca zamieszkania z 1939 r.) . 3. Mapa (2). Mapa składu etnicznego niektórych wsi powiatu Miastko (wg samookreślenia ludności) w granicach administracyjnych z 1954 r .. Slaven hannoversche in Deutschland, 25 414 420 SPIS RYCIN 1. Ryc. (l). Radło meklenburskie 2. Ryc. (2). Plecionka 36 154 �686 3. Ryc. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. (3). Schemat wsi tzw. "okolicy" w hannowerskim Wendlandzie Ryc. (1). Plan naj starszej zagrody rybackiej w Kesterazeems Ryc. (2). Chałupa z Finmarken XVIIIw. Ryc. (3). Litewska pirtis gm. Padubisis, pow. SzawIe Ryc. (4). Zewnętrzny wygląd domu zrębowego, Łotwa, okolice Libawy Ryc. (5). Chata rybacka z Polesia, r. 1936 . Ryc. (6). Przekrój przez dom żmudzki z XVIII w., Litwa Ryc. (7). Zagroda pomorska, Polska, Osława-Dąbrowa, pow. Bytów Ryc. (8). Biała płachta z Liineburga . Ryc. (9). Biała płachta, Polska, Kaszuby Ryc. (10). Biała płachta, Litwa Ryc. (11). Biała płachta, Łotwa Ryc. (12). Deseczka pod kądziel, Polska, Dolne Powiśle Ryc. (13). Trzepaczka do lnu z 1825 r. Polska . Ryc. (14). Brona trójkątna i radlica łopatkowa, Pomorze Zach. Ryc. (15). Cep kapicowy, Litwa Tabl. barwna. Dom przysłupowy w Markowej pow. Łańcut, woj. Rzeszów, maI. F. Frączek . Ryc. (1). Zagroda Rysulów - Kościelisko Rysulówka Ryc. (2). Chłopska dzwonnica "na burzę" z miejscowości Sól Ryc. (3). Chłopska dzwonnica "na burzę" z miejscowości Nieledwia (Beskid Sląski) . Ryc. Ekspozycja ludowych instrumentów muzycznych w Muzeum Morawskim w Brnie Fot. Prof. dr Eugeniusz Frankowski Fot. Prof. dr Witold Klinger Fot. Prof. Janusz Świeży . Tabl. barwna. Wnętrze chaty garncarza we wsi Medynia Głogowska pow. Łańcut, woj. Rzeszów, maI. F. Frączek 156 325 327 TABLE 330 335 336 1. Dissertations 337 342 342 343 343 352 352 359 360 443 446 448 448 557 563 571 578 OF CONTENTS I l J o a c h i m M a i - Vom Ubergang zur imperialistischen Polen-Politic Preussen-Deutschlands in "Pomorze" . B a r b a r a S z y d ł o w s k a - C e g low a Material folk culture of the Polabian tribe of Drzewianie (Draven-Slavs) in the light of lexical investigations . K a z i m i e r z P o l a ń s k i - State of reseaH;he:; on the Polabian language R e n a t e W i n t e r - SlawlSche Entlehungen in niederdeutschen Wortschatz des ehemaligen Hinterpommern . J ifi Da mb or sk i About some common lingual features in the Pomeranian and Hannackian dialects . Agn ie szk a Dob r ow olsk a Investigations of the material culture in West Pomerania and of its problems Wal t r a u d Woe II e r - Sozialer Protest in den Volksmarchens Mecklenburgs und Pommerns Jar o m i r J e c h - Interethnic influence upon folk prose on the reconquered territories R y s z a r d Kuk i e r - Ethnographic and ethnic changes in the Miastkow District during 1945-1960 II. R e s e a r c h 62'1 J óze f Gajek - Campanile serving 9 19 257 277 299 321 367 387 399 wo r k to drive away hailstorms . 445 III. R e p o r t s a n d r e v i e w s J ó z e f G a j e k - Thesis summation of the International Confe451 rence on Pomerania . SOVIET ETHNAGRAPHY, Academy of Sciences. U S S R, part 1, 2 . 474-482 and 3, Moscow, 1961 (Anastazja Kojdecka) . 485--496 SOVIET ETHNOGRAPHY, Academy of Sciences, part 2, page 24482 39, Moscow, 1961 (.Józef Gajek) �688 689 RUSSIAN FOLKLORE, Materials and researches. Volume V. Published by the Academy of Sciences, U S S R, 1960 (A. Zyga) . W. M. S i e d i e 1n i k o f f, Theory of Russian Folk lyric poetry. Handbook for universities. Utshpiedgiz edition, Moscow, 1959, (A. Zyga) 502 M. M. S a k i Y e f f, Tiurkic and Arabian vocabulary in the Kabardian and Circassian languages (Z. Ciesielski) . V e r a Vall i n h e i m o, Das Spinnen in Finland unter besonderer BerUcksichtigung schwedischer Tradition, Helsinki, 1959 (Halina Bittner-Szewczykowa) Miscelanea 496 505 Summaries in English and Russian (Eugeniusz Jeleniewski) Table of Contents of the XLVIII volume of the "Lud". (Olqa kowa) Table of drawings Table of contents 506 . R e i n h a r d P e e s c h, Die FischerkommUnen auf RUgen und Hiddensee, Akademie Verlag, Berlin, 1961 (Jadwiga KtLcharska) . A d a m C h ę t n i k, Kurpian folk costume. Green Forest. Atlas of Polish Costumes, part IV, book 7. Polish Ethnographic Society Wrocław, 1961 (Kazimierz Pietkiewicz) J ó z e f G a j e k, The Sixth International Congress of the Union of Anthropological and Sociological Sciences in Paris . Resolutions passed by the Permanent Council and presented to the Congress. (K. W.) Statutes of the Congress of the Ethnographical Sciences. (A. L. G.). W ł o d z i m i e r z A n t o n i e w i c z, Assembly of the Permanent Council of the Union of Anthropological and Ethnological Sciences in Prague, held on 2 and 3 rd - 11th August 1962. 513 525 529 542 545 543 IV. N e w s I t e m s Professor dr. Eugeniusz Frankowski. (Tadeusz Dziekoński) Professor dr. Witold Klinger. (Tadeusz Wróblewski) Janusz Świeży. (Henryk Zwolakiewicz) . Jan Edward Zaremba. (WaLdemar Babinicz) Report on the International Conference on Pomerania. Szczecin, 3 rd - 6th September 1960 (Olga Gajkowa) . Report on the x.xVIIth General Assembly of the Polish Ethnographic Society in Lańcut, held the 28th-29th September 1962, (piotr Kaleciak) 581 584 590 Reports of Politish Ethnographic The Region of Lańcut in book, Society Sections press and water 599 colour (Eugenia Czado) 628 Scientific Session on Ethnography in Poznań (L. M. Szwengrub) Reprint from the Catalogue of thesises on doctor's and privatdocent's degrees. 563 571 578 Ministry of Higher Education 1959-1962 . 632 635 Lud, t. XLVIII 639 Gaj662 and maps in English and Russian 685 687 �• M. M. CaKI1CB. TKJI"CKaH 11 al"a6CKall nCKCI1Ka B Ka6apW1HO-'ICI"KeCCK0\1 11lblKC (J. Tece.lbCKu)... Bepa . Ban.lI1HreHMO. Tpanl1!!l1l1, PCi1Hrap,u; TKa'lCCTBO B <1lI1H.IHHJlI1l1C OC06bl~1 y'lCTOM WBcnCKOH 1959 (Ta.lIIHa Ellmn7flep-llielJ'IUKO(Ja). . . . . . fC.lbCI1Hr¢OpC, IT,w. Pbl6aYbl1 KO.\1\1)'H.b1Ha OCTpOBCPyrl1ll AnaM X'HTHHK. HapoAlIbli! 7. I. HaY'lHbIC VloaxHM Mai1 - O nepexoAc ITpYCCIłH-repMaIIHH liap6apa K llhIAJlOBCKa-u,erJleBa . . - . . . . . MaTepnaJlbHall nOJlbCKOf! . . . PeHaTa ITOJl51HbCKH BHIlTep - - K)[(H ):(aM60pcKH - 3a[Ja,llHOli IToMepaHl1H. 06 OAHOit 06meii . ):(06pOBOJlbCKa npHMOpb51 BaJlbTpayT Ex - . . KYKep - . - . . . . . . 9 KyJlbTypa . . 51JbIKa . . . . . . . . . 19 257 . . . . . . . . 321 .. . . . . . . . . . . 367 . Ha OTBOCBaH- 387 3T1IOrpacI>MyeCKI1C 11 JTHl1'leCKl1e ncpCMCHbl . . . JD3JrjJ raeK - H a y YH bIe B MHCTKOB- 399 . 1033rjJ raeK - flOMepaHlm. COBETCKA.5J J,1Tor . . . MocKBa PYCCKVlJ/I le3HCOB . Kouoel!Ą·a.'l) 3TBOrPACl>lUI. BJlOIl1!1MClK aBrYCTa . . . Cl>OJIhKJlOP, . . . . TeTpaAl1 . Y'![JeAfI13, nO,TI-IKa 1,2,3. MOCKBa 2. 24-39. 474 TeTpaJJb CTp. MocKBa 11 I1CCJleAOB<lH 1111,TOM V -, 1959 (A. )K1l,'a). . . . . . . . . AIlTpOIlOJlOrH'lCCKllX Jr. r.). . . . . . . 11 3nIOJlOrH- . " AHTOIlCBI1Y - CbC1A . nOCTOllHHoro COBeTa MClKAYIWPOI.\Hoii [l AHHX 2-3--11 1962. . . . . . . . . . . . . . .. 3yreHHyuI CJlP<lI-lKOllCKH. (TaiJJY!ll npo¢eccop ,al' nporpeccop nI" BnTOJlbIl KJlHHrcp. (Tachyul .5iHylll CBClKl1 (reHpUl,' 3(JoJIHI,('ell'l) .5iH 3.llBapA OPleT o 3ape\16a . . . . . . MClK,LlyHapO,LlHOH KOHrjJepeHllHI1 3-6 OTYCT o XXXVIT 05weM C06paHHI{ OT,lleJIeHHli nepCneYaTKa I13YYCHHIO nO~Opbl!, pallOH B JlaHuyTe . BAHlIX 28-29 . B KHHre, npecce . . . H aKBapeJIH Hay'lHOC 3aCC,LlaHHe B fl03HaHH . . . . . (Jyeel({./fl . . . 590 599 628 632 . 'facjo). (JT M. llllJellePYÓ). I10KTOpCKHXJJ.IICCCpTaIJ;HM. H ,I1I1CCCpTal\IlHHa CT()[lCllb KpaTKoc ..... CO,llCplKaHHe Ha aHrmli·icKO\-1 H pyCCKOM 113bIKax. (E. £.lell('acKu). YK~naTeJIb XLVJlI JJIll! By- CIlIICOK pHCyHKOB H KapT. . 0r.1allJ1eHI-IC Ha aHnHf!CKOM 11pyCCKOM 1I3blKax. . . . . . . : 502 To). TO\1a lKYPHaJla JIKJLJ.(O. 496 JIHpHKH. nOCo6He 584 ceHT1I6p5T . . . . . . . . . . . . . n.T.JI. H3 KaTaJIOra WTeTHH, . ITTJI 1962 r. (JJemp KaAel11l!K). 3THorparjJH'JeCKOe no 1960 (Ol/bea rafiĄ·06a). ceHT1l6pll 563 571 578 581 Jbe/wllbcKII) Bpyó,/e(Jc/,Il) (B({JlbiJ('~I-tQpEa6wl/l'l). H3AaTenb- 1960 (A. )Kuca). PYCCKOHl-rapoJlHoii . 635 CMCCb 451 . 482 MaTepHaJlbl . AOl.leHTa, MHHHCTepCTBa BblCLIJlIXYYC5HblX 3aBcL\CHI1H 1959 -1962 ..... AKaAeMHH HaYK CCCP, . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . KOHcI>epeHllI1HIlO ~nYYCHI111 . . IV XpoHllKa JIałlUyTcKHii 445 1961 (E03JrP raeK). CeAeJlbHI1KOB, 30B. . AKaJleMI1l! HaYK CCCP, CTBO AKa,LleMHH HaYK CCCP, B. M. H l! P ClleH311H MelKAYHapOAHoii . 3THOrPA<1lVljJ. 1961. «Allaclllacb.'1 COBETCKA.5i HCCJIeAOBaH KOJlOKOJIbHl! JlJlll OTrOliHHHH rpa,LlOBblX 6ypb. TIL O T 'IC T bl 11 . MClKJJ.YHapOJ~HOrO KOHrpccca YCCKI1XHaYK (A. OTyeTbl IT • . 299 KyJlbTypbl3anaA BJIHl!HHe Ha HapO,LlHylO np03Y . IJ Tlapl1)f{c. IJ ,lll1aneKT<lX nOMe- .. .. r. r. MClK,LlyHapaIlHoi1 YHHI1 YHI1H AIHpOnOJlOf!f'ICCKIIX li 3 rHOJlorWICCKI1X BaYK B nparc 277 npOTeCT B HapOAHblX CKa3Kax MeKJIeH. (K B.). rpeccy. CTaT)'T no- . 113bIKOBOii 'lepTC . COlll{aJlbHblH 1945-1960 CKOM ye3Ae B . . VlcclIeAOBaHI1l! MaTepua.%Hoi1 lIHTep3THH'leCKOe HblX 3eMJllIX.. PblwapA . - H nOMcpaHHH.. .5ipoMnp . 11 ee [Jp06JIeMaTl-lKI1. BeJIJIep 6ypra . nOnl1TI1KC . COCTOHHI1CHCCJleAOBaHl1iinOIla6cKOro paHCKOM 11 raHaIJ;KOM. Horo . fIOilb- TloCrtHOB.rICHI1H, BblllccellHblC ITOCTOHHHbIMCOBCTO~111npe,u;CTaIJ.ICHHble KOH- CnaB51HCKHe 3al1MCTBOBaHHlI B Hl1lKHeHeMel(KOM nCKCHK,Llb- HOM COCTaBe 6bIBIlleii ArHeIllKa . HapoAHaH J1a6CKI1X ApeBJll!1l B OCBemeHl111 CIIOBapHblX H3blCKaHl1ii Ka311MelK J KOHrpccc J10rWICCKI1XHa)'K CTaTbJ{ HMnepl1aJUlCTH'lCCKOii B "IToMepaHI1H" rp r a CK - ATnac nOJlbCKOe 3nlOrpa¢I1YCC- 1961 (Kam.tle.Hc JJeIllKeu/('i). . . . . . A HTpOIlOJlOrJ-I'ICCKHXH 3THO- KOC 06LUCCTBO, BpOUJlaB, 1'0'3, . . . . . . . . . . . KOCTKJMKypncB 111 3CilCHOf! ITywl1. CKI1XHapOl.\HbIX KOCTKJ'VIOB,'laCTb IV, TCTpaJlb Of JlABJlEHHE J{ rl1'!lJ1eH3ee. J,13naTc'lb- 1961 (JTVIJ1PaKyxapc/,a) CTBO AKa,u;cMI1H, 6Cpn11H, .. . . 639 662 685 687 �'hł4·"' .•.• ·.....,.,.? •• ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH cen~ zl CZĘSC I POMORZE I WARMIA 1. Agnieszka Dobrowolsl<a - strój pyrzyckl, 1955 2. Bożena Stelmachowska - Strój kaszubski, 1959 3. Franciszek Klonowski Strój warmiński, 1960 22.29.27.- CZĘSC II WIELKOPOLSKA I KUJAWY 1. Adam Glapa Strój szamotuiski, 1951 (wyczerpany) 2. Adam Glapa Strój dzierżacki, Ir.53 3. Adam Glapa Strój lubuski, 1956 . 4. Halina Mlkułowska Strój kujawski, 1953 CZĘSC III 16.50 27.29.25.- SLĄSK 1. Tadeusz Seweryn - Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 (wyczerpany) 2. Stanislaw Bronicz Strój pszczyński, 1954 3. Longin Malicki Strój górali śląskich, 1956 . 13.50 29.30.- CZĘSC IV MAZOWSZE I SIERADZKIE 1. Maria Zywirska - Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 (wyczerpany) 2. Jadwiga Swiątkowska Strój łowicki, 1953 3. Jan Piotr Dekowski Strój piotrkowski, 1954 4. J'anusz Swieży Strój podłaski, 1953 . 5. Jan Piotr Dekowskl Strój sieradzkI, 1959 6. Janina Krajewska - Strój opoczyńskl, 1956 . 7. Adam Chętnik strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 1960 .16.50 25.27.23.28.27.32.- CZĘSC V MAŁOPOLSKA 1. Roman Relnfuss - Strój górali szczawnickich, 1949 (wyczerpany) 2. Franciszek Kotula - Strój rzeszowski, 1951 (wyczerpany) 3. Janusz Swieży Strój krzczonowski, 1952 4. Edyta Starek strój spiski, 1954 . 5. Franciszek Kotula - Strój łańcucki, 1955 6. Sebastian Flizak Strój Zagórzan, 1956 7. Barbara Kaznowsl<a-Jarecka - Strój biłgorajski, 1953 3. Janusz Kamocki Strój sandomierski, 1957 . 9. Tadeusz Seweryn strój Krakowiaków wschodnich, 1960 10. J. i M. Kamoccy - Strój Swiętokrzyski . LITERATURA 13.50 16.50 16.50 26.27.-26.29.26.32.30.- LUDOWA Dwumiesięcznik poświęcony sprawom literatury ludowej, pod red. J. Krzyżanowskiego i S. Swirkl. Zeszyty: podhalańsl<l, kIelecki, rzeszowskI, cieszyński, dolnośląski, górnoŚląsko-opolski, kaszubski, warmiński, lubelski, mazurski, podlaski, pomorski, lubuskl, łowicki, mazowiecki, kurpiowski, sieradzko-łęczyckI, piotrkowskI. Prenumerata roczna 43.-. Zamówienia przyjmuje Redakcja, Warszawa, Nowy Swiat 72, pokój 121. Konto czekowe 1-7-110090 lub Oddziały Ruchu. �85,- ARCI-IlvVU\[ Nr 5. Janusz Kamocki Nr FICZNYCH WYD. 6. Praca zbiorowa - -' c en a PRZEGLĄD KWESTIONARIUSZY W JĘZ. POLSKIM, 1953 . NOWE DROGI ET;'\OGRAFII ETNOGRA- RADZIECKIEJ, 1953 Nr (wyczerpany) 7. Leopold węgrzynowicz MATEhIAŁY ETNOGRAFICZNE I HISTORYCZNE Z TERENU LIMANOWEJ (w druku) • 8. Leszek Itman PRZYCZYNEK DO Z;\[AJOMOSCI RZEMIOSŁA Nr Nr BEDNARSKIEGO W 9. Leopold węgrzynowicz lO. Władyslaw Ziemacki Nr POLSCE, 1954 . INDEKS "ORLEGO MATERIAŁY DO LUDOWEJ 1816-1303, 1950 Nr 11. Halina Bittner MATERIAŁY POLSKIEJ CZŁONKOW Anna Łyszcz _ WYKAZ DO LOTU", 1958 . HISTORII ODZIEŻY BIBLIOGRAFII P.T.L., H):'5 . KSIĄŻEK NABYTYCH PRZEZ PTL MIERSKIE Nr 19. Olga Gajkowa JAN KARŁOWICZ i LUDWIK KRZYWICKI JAKO REPREZENTANCI DWU NURTOW W ETNOLOGII POLSKIEJ (wyczerp.) Nr 20. Julian Bartyś i Irena Turnau - MATERIAŁY DO HISTORII ODZIEŻY LUDOWEJ PŁ-WSCHD. WIELKOPOLSKI Nr 21. Teresa Siudowska-Muzyk - BARTNICTWO W PŁN.-WSCH. EUROPIE ZE SZCZEGOLNYM UWZGLĘDNIENIEM POLSKI . Nr 22. Józef Gajek TRANSPORT I KOMUNIKACJA LĄDOWA kwestionariusz Nr 5 dla celów Polskiego Atlasu Etnograficznego (wyNABYTKI BIBLIOTEKI TACH 195d-1959 Nr 24. Józef Babicz NAUKA O LUDACH FRYDERYKA Nr 25. Marla Henslowa ROSLINY DZIKO ROSNĄCE LUDU P.T.L. W LA- RATZLA W KULTURZE POLSKIEGO BIBLIOTEKA POPULARN J l ~. II I i 10.30.- \ " 20.- 25.16.- 20.25.20.30.25.-- I' il !I \, ,! 1\ I 30.-· 25.-30.- I l I 20.- A Nr Nr Nr J. Józef Burszta, OD OSADY SŁOWIAŃSKIEJ DO WSI WSPOLCZESNEJ 2. Alfred Zaręba, PRACA DIALEKTOLOGA W TERENIE . 3. Adam Glapa i Alfons Kowalski TAŃCE I ZABAWY WIELKO- Nr POLSKIE '.' 4. j-\leksander Lpcll Gorilewski DROGI DZIEŁA WSZYSTKIE O. KOLBERGA SYNOW I W LA- Nr 17. Wiktor Schramm LUDOWE OBRZĘDY WESELNE WE WSIACH DOLINY HOCZEWKI I TARNAWKI ZIEMI SANOCKIEJ, 1958 . Nr 18. Stanisław Bąk WESELE LUDOWE W GRĘBOWIE SANDO- - r ETNOGRAFII TACH 1951-1955 Zofia StaszczRk _ ZAWAETOSC ARCHIWUM NAUKOWEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, 1945-1955 Nr 12. Wiesław Bieńlwwski POPRZEDNICY OSKARA KOLBERGA NA POLU BADAŃ LUDOZNAWCZYCH W POLSCE, 1856 . Nr 13, 14, 15, 16. Praca zbiorowa - BIULETYN INFORMACYJNY POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Nr l, 2, 3, 4, (wyczerpany) czerpany) : Nr 23. Anna Łyszcz-WirpszowFl zł 14.- II SŁOŃCA ... 30.10.46.30.4~.- Zamf>wienia nadsyłać na adres: POLSKIE TO'lNARZYSTWO LUDOZ"\[AWCZE WROCLA W. NANKERA 4 I I. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/323ba5e1c6c8f7926015823dcdfae81b.pdf eedb16fb530315a2b3283ce0725e90c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:821 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:755 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.235-238 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1 Z BADAŃ ZAKŁADU E T N O G R A F I I I H K M P A N NAD KULTURĄ I SPOŁECZEŃSTWEM M O N G O L I I W R O K U 1972 Badania prowadzone w roku 1972 podporządkowane były — podobnie jak i poprzednio — problematyce prawidłowości adaptacji tradycyjnej koczowniczej kultury pasterskiej do w y m o g ó w współczesnej cywilizacji w warunkach państwa socjalistycznego. Znaczenie ich wykracza poza monograficzne studia nad konkret­ nym społeczeństwem, gdyż długofalowym zamierzeniem jest wykorzystanie ich w przyszłości dla porównawczego opracowania przekształceń rodziny i społeczności lokalnej w ustroju socjalistycznym. Jednakże zakres studiów mongolskich nie ogranicza s i ę do tych dwu instytucji i zmierza do dokumentowania procesów ma­ jących znacznie szerszy zasięg. G ł ó w n y m akcentem badawczym były prace kolejnej ekspedycji trwające przez cztery tygodnie w sierpniu i kierowane przez prof. dr. Witolda Dynowskiego. Uczestnikami ekspedycji byli dr Danuta Markowska, Jerzy Wasilewski oraz autor tego sprawozdania. Z ekspedycją współdziałało stale trzech pracowników Mongol­ skiej Akademii Nauk. Konsultowano także inne osoby. Terenem badań były dwa somony (powiaty) okręgu archangajskiego, położone w tzw. pasie changajskim, który można określić jako leśno-stepowy wtopiony w krajobraz górski. Podjęto temat społecznych w a r u n k ó w bytowania młodej generacji pasterzy i ich postaw. Interesował nas stopień integracji profesjonalnej i kulturowej m ł o ­ dych pasterzy oraz przyczyny ruchliwości zawodowej. Zmierzano do określenia sytuacji rodzinnej pasterzy do lat 30 (rodziny wyjścia i rodziny własnej), sytuacji zawodowej, aspiracji życiowych, stosunku do autorytetów w środowisku paster­ skim oraz wiedzy o niektórych elementach tradycji kulturowej. Ponadto zbierano informacje ogólne o somonach, w których prowadzono badania, materiały doty­ czące systemu pokrewieństwa, życia rodzinnego, niektórych aspektów obrzędowości tradycyjnej oraz roli przestrzeni w kulturze pasterskiej. Zbierano również infor­ macje o warunkach ekologicznych i polityce hodowlanej u ekspertów. Ponadto prowadzono dokumentację fotograficzną. Badania ankietowe zmierzały do określenia c z y n n i k ó w stabilizacji w zawo­ dzie pasterza oraz stopnia znajomości tradycji u młodych pasterzy, czyli poziomu adaptacji młodego pokolenia do środowiska pasterskiego. Wykonano 18 ankiet, które — wspólnie z podobnymi ankietami z roku poprzedniego oraz badaniami w roku następnym — stworzą możliwość określenia niektórych prawidłowości regu­ lujących funkcjonowanie społeczności pasterskiej w zmieniających się warunkach społeczno-gospodarczych Mongolii. Dadzą też one podstawy do wnioskowania w z a ­ kresie polityki społecznej, czym szczególnie zainteresowana jest tamtejsza A k a ­ demia Nauk i czemu zawdzięczamy pomoc, jakiej udziela ona naszym badaniom. Dotychczasowe bowiem doświadczenia tego kraju wskazują na zachwianie równo- �236 KRONIKA wagi w społecznym podziale pracy i na deprecjację zajęć pasterskich, wyrażające się w ucieczce młodzieży do ośrodków miejskich, a zwłaszcza do stolicy. Migracja do miast to zjawisko znane ze wszystkich krajów, w których szybka urbanizacja tworzy kontrasty społeczne. Środki niwelujące te kontrasty — zasto­ sowane np. w Mongolii, takie jak powszechne szkolnictwo, dokształcanie zawodowe, nasycanie rejonów wiejskich instytucjami usługowymi, oraz inne, ogólniej nazy­ wane urbanizacją stepu — prowadzą do zderzenia odmiennych w z o r ó w kulturo­ wych, wśród których niebagatelną rolę odgrywa wzór rekreacji, sposobu spędzania czasu wolnego. Mongoł — bardziej m o ż e niż ktokolwiek inny — jest homo ludens, zaś tradycyjny model odpoczynku i rozrywki staje się częściowo anachroniczny wskutek jego powiązań z zanikającymi elementami obrzędowości rodzinnej lub niemal całkowicie wykorzenionej obrzędowości religijnej, albo też jest wypierany przez styl gospodarowania w spółdzielniach pasterskich lansujących wzór bohatera pracy produkcyjnej. Zróżnicowane możliwości konsumpcyjne proponowane przez ośrodki miejskie m a j ą dużą siłę przyciągania w społeczeństwie do niedawna c a ł k o ­ wicie niemal koczowniczym, w k t ó r y m możliwości te były ograniczone, zaś ich zakres był dosyć ściśle skorelowany z pozycją społeczną i majątkową (przynaj­ mniej w czasach poprzedzających rewolucję). Na podstawie dotychczasowych badań stwierdzić można, że aspiracje pro­ fesjonalne odgrywają nikłą rolę w decyzjach migracyjnych, gdyż skala prestiżu z a w o d ó w jest bardzo spłaszczona. Podobnie w y g l ą d a również skala odzwierciedla­ jąca wartościowanie zajęć z punktu widzenia zarobków. Można zatem przypusz­ czać, ż e główną przyczyną ruchliwości są intensywność i zróżnicowanie bodźców, jakie c z ł o w i e k o w i oferują otaczające go środowisko i działające w nim instytucje. Wnioski płynące z badań nad postawami młodej generacji pasterzy składają się na studium g w a ł t o w n e g o zerwania ciągłości tradycji. Obserwuje się brak kon­ tynuacji doświadczeń pasterskich. Ankieta poświęcona znajomości tradycji w y k a ­ zuje najniższy poziom wiedzy w zakresie tych e l e m e n t ó w tradycyjnego przekazu, które dotyczą dwu odrębnych sfer działania ludzkiego — wierzeń religijnych i orga­ nizacji produkcji pasterskiej. Nie powinno .to dziwić, skoro te w ł a ś n i e dziedziny życia poddane zostały zdecydowanym regulacjom administracyjnym poprzez likwi­ dację w latach trzydziestych instytucji kultu i powszechną kolektywizację w 1959 roku. Miejsce znajomości zawodu u młodszych pasterzy zajmują stosunkowo często stereotypy nowoczesności, reprezentowanej przez służby weterynaryjne i zootech­ niczne oraz zmienne niejednokrotnie rozwiązania w zakresie organizacji pracy, któ­ rych nie zawsze skutecznemu działaniu przypisywane s ą odgórnie zbyt wielkie nieraz możliwości, co hamuje inicjatywę pasterzy. Związane jest z tym zagadnienie między generacyjnej transmisji doświadczeń i e l e m e n t ó w kultury. Obserwuje się w tym zakresie znaczną pasywność, a nie­ jednokrotnie zahamowanie przekazu. Jednocześnie tam, gdzie owa transmisja funk­ cjonuje, proponuje ona często kompleks starych, nieakceptowanych już przez m ł o ­ dzież wzorów. Ó w brak akceptacji płynie z ograniczoności lub nieadekwatności propozycji do w a r u n k ó w aktualnych. Często jednak wynika z pewnego lekcewa­ żenia kultury tradycyjnej, wyniesionego m.in. ze szkoły, zbyt może jednostronnie realizującej zobiektywizowany program nauczania oparty na wzorach zagranicz­ nych. W ten sposób powstają podstawy do kształtowania się stylu myślenia „nowo1 1 Termin ten został wprowadzony w obieg przez D. Markowską, uczestnika zespołu mongolistycznego Zakładu Etnografii; D. M a r k o w s k a , Urbanizacja stepu, [w:] Studia mongolskie, Wrocław 1969, ss. 31-52. �KRONIKA 237 -czesnego", nie odniesionego do konkretnej sytuacji środowiska pasterskiego, odwo­ łującego s i ę do techniki, ale niejednokrotnie lekceważącego kryteria techniczne i prakseologiczne. Wynikające z tego niebezpieczeństwa zostały dostrzeżone przez w ł a d z e mongolskie, które — jak s i ę wydaje — próbują r e a k t y w o w a ć rangę tra­ dycji w życiu społecznym i częściowo produkcyjnym w pasterstwie. Spotyka s i ę to ze zrozumieniem starszych generacji, ale chyba częściowo dezorientuje m ł o ­ dzież, dla której tradycja ta jest już kulturowo odległa i zbyt często była dawniej antagonistycznie przeciwstawiana ideałowi nowoczesności, który stał się podstawą aspiracji życiowych. Niemniej popełnilibyśmy błąd, gdybyśmy powyższe wnioski przyjęli bez zastrzeżeń. Tradycja nie jest kategorią jednorodną, zawiera różne elementy o różnym stopniu obcości dla współczesnego życia. Dychotomiezne założenie o istnieniu obok siebie kultury tradycyjnej i kultury współczesnej, oraz ewen­ tualnych sprzeczności pomiędz}' nimi, byłoby niewłaściwe. W tym, co m ó w i ­ liśmy w y ż e j , o zaniknięciu wiedzy o pewnych zespołach zachowań (produkcyjnych, religijnych), zawarta byla informacja o niedostosowaniu tych zachowań do warun­ k ó w życia współczesnego wynikających ze zmiany w sposobie zaspokajania odpo­ wiednich potrzeb. Z drugiej strony, wspomniano także o utrzymywaniu się potrzeby rekreacji i rozrywki. Tutaj dawne sposoby jej zaspokajania zachowały jeszcze wiele ze swej aktualności, mimo znacznego ich ograniczenia. Toteż odpowiadające im elementy tradycji badane naszą ankietą wykazują większy stopień żywotności; py­ tania o znajomość etykiety oraz form współżycia z otaczającym środowiskiem dały najwyższy poziom odpowiedzi pozytywnych. Nie ma zatem podstaw, by odmawiać tym zachowaniom, choć tradycyjnym, pełnych praw istnienia w harmonii z tym, •co współczesne, nie ich też mają przede wszystkim dotyczyć zabiegi o ewentualne o ż y w i e n i e tradycji. Byłoby to już bardziej wskazane (chociaż nie zawsze celowe) wobec trzeciej grupy zagadnień objętych ankietą, a mianowicie uroczystości ro­ dzinnych oraz poziomu integracji grupy krewnych. T u nastąpiło znaczne ogranicze­ nie skali zabiegów i kontaktów na rzecz szerszego zespołu ludzkiego. Przy czym niezbyt dokładnie jeszcze wiemy, jaki to jest zespół. Na pewno będzie to m. in. bry­ gada pasterska w spółdzielni oraz centrum somonowe wskutek jego funkcji spo­ łecznych i administracyjnych. Czy jednak będzie nim również cały somon, który wykazuje wiele cech społeczności lokalnej, ale również brak mu niektórych innych e l e m e n t ó w tejże społeczności? Nie znamy też stopnia integracji tzw. suiru czy fer­ my — najmniejszego zespołu produkcyjnego, kilku wspólnie koczujących rodzin. Dawniej zespół taki dobierał się samorzutnie albo w e d ł u g konkretnych zasad wy­ nikających z potrzeb sprawnej organizacji pracy, zawsze jednak była to silnie zin­ tegrowana grupa sąsiedzka zwana ajl, chotajl lub podobnie. Obecnie o składzie takiego zespołu decyduje najczęściej kierownik brygady. Czynnik swobodnego do­ boru jeszcze istnieje, ale nie wiemy, w jak dużym stopniu. Uzasadnia to pytanie o stopień integracji takiej grupy sąsiedzkiej, tym istotniejsze, że m a on w p ł y w na to, co nazywamy stosunkami międzyludzkimi w pracy. Badając przyczyny migracji młodzieży do miast nie można przeoczyć również tego zagadnienia i jego podjęcie wydaje się konieczne. Z powyższego o m ó w i e n i a pytań roboczych, powstałych na aktualnym etapie badań, wynika, że kumulowana przez nas etnograficzna wiedza o procesach zacho­ dzących w społeczeństwie mongolskim może być temu społeczeństwu praktycznie przydatna, co — jeśli okaże się prawdziwe — będziemy mogli p o c z y t y w a ć sobie za zaszczyt. Badania nasze mają też inny, poznawczy aspekt. Występuje on oczywiście także w zarysowanej powyżej problematyce. Niezależnie od tego prowadzone były �238 KRONIKA w 1972 roku studia nad historycznym podłożem procesów modernizacyjnych, ro­ dziną, obrzędowością czy systemem pokrewieństwa, które to tematy są słabo lub w ogóle nie reprezentowane w literaturze światowej poświęconej Mongolii. Obie­ cujące są rozpoczęte studia nad przestrzennymi aspektami kultury mongolskiej. W przeciwieństwie do społeczeństw osiadłych, nomadyczne mają niedostatecznie zbadaną rolę u k ł a d ó w przestrzennych w życiu społecznym i gospodarczym. Problem został dopiero podjęty, toteż niewiele można powiedzieć ponad to, że układy te okazują s i ę równie trwałe, jak w społeczeństwach agrarnych, mimo iż przesu­ w a j ą się, czy też są powtarzane w rytmie działań zbiorowości pasterskiej. Wia­ domo również, że koncepcja przestrzeni uczestniczy w realizowaniu się społecz­ nych dystansów i w określaniu miejsca człowieka w społeczeństwie (co jest wy­ raźnie widoczne np. w waloryzacji e l e m e n t ó w obszaru jurty, odnoszącej je do statusu człowieka, pozycji w rodzinie, czy też różnych sfer działania praktycznego albo oddziaływania sił nadprzyrodzonych). Podsumowując ilościowo wyniki badań tegorocznych, zamykają się one liczbą 18 w y w i a d ó w kwestionariuszowych oraz 24 w y w i a d ó w swobodnych i obserwacji. Te ostatnie dotyczyły następujących problemów: — organizacja i technika pasterska (przeprowadzone ze specjalistami, pracowni­ kami naukowymi) — w ilości 2; — funkcjonowanie spółdzielni oraz innych jednostek organizujących życie paste­ rzy — 5; — układy przestrzenne — 4; — obrzędowość 5; — terminologia pokrewieństwa — /3; — zagadnienia religijne — 2; — inne problemy — 3. Ponadto zebrano różne dane statystyczne oraz informacje o strukturze 431 ro­ dzin. Informacje te dotyczą zajęcia, wieku, wykształcenia, stosunków p o k r e w i e ń ­ stwa w zespole domowników, wreszcie c z ł o n k ó w rodziny przebywających poza domem. Daje to dość szerokie możliwości interpretacji tego materiału, z a r ó w n o dla zagadnień rodziny, procesów profesjonalizacji, jak i przyczyn migracji m ł o ­ dzieży. Jest to ponadto bogaty materiał dla studiów nad imionami mongolskimi, czyli nad problemem interesującym i w ogóle jeszcze nie podejmowanym z etno­ graficznego punktu widzenia. Niezależnie od badań terenowych, problematyka mongolska — i szerzej: środkowoazjatycka — podejmowana jest w codziennej pracy Zakładu. Nadzwyczaj szczupła kadra etatowa uzupełniana jest o współudział pozostałych członków ekspe­ dycji oraz innych osób. Oprócz opracowywania materiałów zebranych przez ekspe­ dycję, stopniowo przekazywanych do druku, prowadzi się prace nad ukończeniem rozprawy habilitacyjnej poświęconej procesom urbanizacyjnym we współczesnej Mongolii (dr Danuta Markowska) oraz rozprawy doktorskiej poświęconej prze­ kształceniom struktury i terminologii pokrewieństwa u Mongołów Chalcha (mgr Sławoj Szynkiewicz). Ponadto dokonuje się reinterpretaci i źródeł publikowanych, kompletowania bibliografii wydanych za granicą oraz w y p i s ó w do podręcznego słownika kultury mongolskiej. Te ostatnie robione są na kartach perforowanych, umożliwiających stworzenie praktycznej i wielofunkcyjnej kartoteki. Również w roku bieżącym przygotowano i przekazano do wydawnictwa pracę zbiorową poświęconą różnym aspektom kultury mongolskiej, zawierającą 5 artykułów oraz szeroki zestaw ilustracji. Sławoj Szynkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/28dfbe32daa98acf6ea52454f472d6aa.pdf b04d9f2bdd35e38077c27be66f59de31 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1600 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource Paličkova-Pátková, Jarmila (1930-1996) Iwańska,Alicja (1918-1996) Jagiełła, Kaziemirz (1939-1996) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1481 Title A name given to the resource Nekrologi: Prof. dr Alicja Iwańska (1918-1996); Dr Kazimierz Jagiełła (1939-1996); Dr Jarmila Paličkova-Pátková (1930-1996) / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s.215-222 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G I „Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Prof. dr Alicja Iwańska (1918-1996) 26 września 1996 r. zmarła w Londynie p. Alicja Iwańska. W nekrologu zamieszczonym przez rodzinę i przyjaciół w jednej z warszawskich gazet przy Jej nazwisku podano: żołnierz AK, socjolog, pisarka, poetka. Jak to zwykle bywa, gdy przychodzi ująć życie człowieka w kilku wyrazach, ich dobór jest sprawą trudną i bardzo indywidualną. Niechaj wolno będzie piszące­ mu te słowa uzupełnić powyższą charakterystykę o jeszcze jeden, własny element. Odeszła bowiem od nas osoba, która była również antropologiem, mającym na swym koncie naukowym wieloletnie studia nad indiańską ludnością współczesnego Meksyku, bodaj najintensywniejsze, jakie były dziełem Polaków zajmujących się tą tematyką po I I wojnie światowej. 1 Alicja Iwańska urodziła się 13 maja 1918 r. w Gardzienicach (pow. krasnystawski) . Dzieciń­ stwo i wczesną młodość spędziła w Gardzienicach oraz w Mikorzynie i Rzetni w Poznańskiem. Gimnazjum, rozpoczęte w Ostrzeszowie i Poznaniu, ukończyła w Warszawie. W 1935 r. debiuto­ wała jako poetka; pierwszy tomik wierszy wydała w 1938 r. Od 1936 r. studiowała filozofię na stołecznym Uniwersytecie oraz na Universitě Libré w Brukseli. Okres okupacji przeżyła głównie w Warszawie, gdzie zamieszkała wiosną 1940 r. po wysiedleniu jej rodziny z Poznańskiego. Uczestniczyła w tajnych seminariach filozoficznych i zebraniach literackich. W 1941 r. uzyskała magisterium z filozofii z rąk profesorów T. Kotarbińskiego i W. Tatarkiewicza. Od 1940 r. działała w antyniemieckim ruchu oporu jako żołnierz Z W Z i A K . Po upadku powstania warszawskiego pozostała w służbie aż do formalnego rozwiązania A K , następnie zaś przeszła do konspiracji antykomunistycznej. Jesienią 1946 г., zagrożona aresztowaniem przez U B , wyjechała do U S A . W Stanach Zjednoczonych odbyła studia w zakresie socjologii na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku i na tej samej uczelni uzyskała w 1957 r. tytuł doktorski. W sumie mieszkała w U S A przez trzydzieści dziewięć lat, z czego, jak sama obliczyła, przez trzydzieści pięć uczyła „cudze dzieci" na ośmiu uniwersytetach, „od najlepszych jak University of Chicago do najgor­ szych jak kalifornijski uniwersytet stanowy w Sacramento" . Najdłużej związana była z Nowo­ jorskim Uniwersytetem Stanowym w Albany. Oprócz pracy dydaktycznej realizowała rozmaite projekty badawcze, których efektem były publikacje książkowe - Contemporary Poland: Poli­ tics, Society, Economy (1955), Good Fortune - Second Chance Community (1958), Exiled Governments: Spanish and Polish. An Essay in Political Sociology (1981), British American Loyalists in Canada and U.S. Southern Confederates in Brazil: Exiles from the United States (1993). W 1968 r. pracowała jako ekspert U N E S C O w Chile. Największą Jej pasją badawczą był jednak bez wątpienia indiański Meksyk, którym zajmowała się przez kilkanaście lat, poświęcając mu wiele prac naukowych i włączając go do swej twórczości literackiej na skalę niespotykaną ani wcześniej, ani później w polskim piśmiennictwie. 2 1 Dane biograficzne podaję według A. Iwańskiej, Potyczki i przymierza. Pamiętnik 1918-1985, Warszawa 1993. Mylna jest więc zapewne data urodzenia - 17 maja - w Małym słowniku pisarzy polskich na obczyźnie, 1939-1980, red. B. Klimaszewski, E . Nowakowska, W. Wyskiel, Warszawa 1992, s. 138. A . Iwańska, Uniwersalność wyższej uczelni (inauguracyjny wykład - PUNO 26.10.1985), „Przegląd Powszechny" (Londyn), 1985, nr 12, s. 12. 2 �216 NEKROLOGI W 1985 г., po przejściu na emeryturę, Alicja Iwańska wróciła na stałe do Europy i zamiesz­ kała w „przedsionku Polski" - Londynie. Jej związki z Anglią były wcześniejsze. W 1980 r. została honorowym profesorem Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie (PUNO) z siedzibą w Londynie, tam też, jeszcze przed opuszczeniem U S A , wydawała swoje pisane po polsku książki - bardzo osobistą dokumentację intelektualnego i emocjonalnego związku z pierwszym mężem, Janem Gralewskim, zatytułowaną Wojenne odcinki (Warszawa 1940-1943) (1982) oraz mocno zakorzenione w meksykańskich doświadczeniach Karnawały (1980) i Ucieczki (1983). Po osiedleniu w Anglii poświęciła się przede wszystkim pisarstwu. Dużo publikowała. W latach 1987-1995 ukazało się sześć Jej książek, w tym tomik poezji Niektóre (1991), utwory proza­ torskie Niezdemobilizowani (1987; 1988) i Baśń amerykańska (1988), szkic autobiograficzny Właśnie tu! Rzecz o dziewiętnastowiecznym Jean Marie Guyau i dwudziestowiecznej sobie samej (1992), pamiętnik z lat 1918-1985 pt. Potyczki i przymierza (1993) oraz wspomnienia wojenne Kobiety z firmy: sylwetki pięciu kobiet z AK pracujących w wywiadzie i kontrwywiadzie (1995). Niektóre z tych pozycji miały swe pierwsze lub drugie wydanie w Polsce. Wydarzenia, jakie nastąpiły w 1989 г., umożliwiły Alicji Iwańskiej kilkakrotne odwiedzenie Ojczyzny. Na stałe powróciła do Warszawy dopiero 18 czerwca 1997 г., gdy urna z prochami byłego porucznika A K o pseudonimie Wiewiórka, odznaczonego Krzyżem Walecznych, spo­ częła w kwaterze pułku „Baszta" na powązkowskim Cmentarzu Wojskowym. * Meksykańskie badania Alicji Iwańskiej są w Polsce właściwie nieznane. Wprawdzie w powsta­ łych w kraju opracowaniach poświęconych działalności Polaków w Ameryce Łacińskiej można znaleźć Jej nazwisko wraz z informacją: „etnolog [sic!], wybitny znawca i badacz kultury indiańskiej [w Meksyku]", a także jedną czy dwie noty bibliograficzne , lecz lakoniczność tych wiadomości, niezmienna na przestrzeni wielu lat, mówi sama za siebie, dowodząc faktycznej nieobecności i osoby, i jej dorobku w polu widzenia krajowej korporacji etnologiczno-antropologicznej . Zapewne przyjdzie jeszcze czas na zlikwidowanie tej zasmucającej z wielu powodów luki. Tymczasem poprzestać trzeba na przybliżeniu kuku najbardziej podstawowych faktów. Meksyk pojawił się w życiu Alicji Iwańskiej przypadkowo, za sprawą Jej drugiego męża, Philipa Wagnera, geografa, zaangażowanego w interdyscyplinarne badania prowadzone w tym kraju przez Uniwersytet Chicagowski. Najpierw przebywała tam jako turystka, nawet bez znajomości hiszpańskiego; wkrótce potem, w 1961 г., już jako badacz relacji między Indianami a ladinos, współpracujący z Chiapas Project kierowanym przez Normana A. McQuowna. Był to Jej pierwszy bezpośredni kontakt z indiańskim Meksykiem i jego problemami, ale także 3 4 3 M . Paradowska, Los polacos en México y América Central y sus trabajos etnográficos, „Etnologia Polona", t. 9: 1983, s. 193; M . Paradowska, Pobkie obserwacje i badania etno­ graficzne w Meksyku i Ameryce Środkowej, „Etnografia Polska", t. 28 (2): 1984, s. 148; M . Paradowska, Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej, Wrockw-Warszawa-Kraków-Gdańsk- Ł ó d ź 1985, s. 140, 356; M.Paradowska, Wkład Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1992, s. 205. To samo powiedzieć można o historykach-latynoamerykanistach, por. M . Kula, Ameryka bliska i daleka, [w:] Ameryka Łacińska w relacjach Polaków. Antologia, wybór, wstęp, komentarze i przypisy M . Kula, Warszawa 1982, gdzie w charakterystyce powojennej aktywności w Ameryce cińskiej Polaków żyjących poza krajem odnotowano, iż „Kilka osób poczuwających się do związków z polskością interesowało się żywo losem Indian" i wymieniono wśród nich wyłącznie dwóch filmowców, A. Halika i T. Bortnowskiego, oraz dwóch uczestników pierwszego kongresu araukanologicznego w 1962 г., R. Białousa i W. Ostrowskiego (s. 12-13). W ostatnich latach lukę tę częściowo wypełnił pracujący na emigracji E . S . Urbański szkicem pt. Prof. dr. Alicja Iwańska w Hispanoameryce, [w:] tenże, Sylwetki polskie w Ameryce Łacińskiej XIX-ego i XX-ego wieku. Uczeni, literaci, artyści, kler i wojskowi, Stevens Point 1991,1.1, s. 183-184. 4 �217 NEKROLOGI pierwsza okazja do bliższego przyjrzenia się pracy amerykańskich antropologów - ich etosowi, wzajemnym stosunkom i podejściu do Indian, będących obiektem badań. Doświadczenia wyniesione z tego sezonu prac terenowych w Chiapas były gorzkie, po części wręcz traumatycz­ ne. Ich literacką transpozycją stała się napisana w 1982 r. powieść Ucieczki. Meksykański bakcyl - mimo wszystko - został połknięty. Od 1962 r. Alicja Iwańska rozpoczęła samodzielne badania antropologiczne w środkowym Meksyku, wśród Indian Mazanua, koncentrując swą uwagę na niewielkiej, liczącej około pół tysiąca ludzi społeczności zamieszkującej wioskę „El Nopal". Pod kryptonimem tym kryło się jedno z barrios miejscowości Temascalcingo, ośrodka municypium o tej samej nazwie, położonego w stanie México, na północny zachód od Toluca, w odległości około 160 km od stołecznego miasta Meksyk. Okres szczególnie intensywnych badań wybranej społeczności przypadł na lata 1962, 1963, 1965 i 1966. W ogłoszonym w 1971 r. studium Purgatory and Utopia: A Mazahua Indian Village of Mexico, badaczka tak oto przedstawiała swe pierwotne plany związane z Meksykiem: „[...] zaabsorbowanie 'wizją świata' oraz 'ideologią' stanowiło istotę mojego zainteresowania. Pojechałam do Meksyku z nader ambitnym marzeniem: poznać sposób, w jaki wielokulturowy kraj, taki jak Meksyk, zdołał osiągnąć narodową unifikację. Interesowały mnie zwłaszcza zróżni­ cowanie kulturowe i jedność ideologiczna tego kraju, gdyż myślałam błędnie, że owa jedność istnieje. Pragnęłam dowiedzieć się, jak meksykańska ideologia narodowa, wspierana przez insty­ tucje państwowe, wyrastała z licznych autochtonicznych kultur tego kraju (kształtując je zarazem); chciałam zobaczyć, jak ją transmitowano do ludzi, dla których została zaprojektowana, jakie im dawała korzyści, jak ich zmieniała, jak przekształcała ich w meksykańskich obywateli" . Bliższe zapoznanie się ze społecznością z „El Nopal" spowodowało jednak, że ostatecznie z początko­ wego zamierzenia ostała się tylko kategoria 'wizji świata', sprowadzona dodatkowo na poziom konkretnej grupy ludzi, żyjących tu i teraz, borykających się na co dzień z licznymi problemami, wśród których kwestia zachowania własnej tożsamości etno-kulturowej, choć nie zawsze jasno artykułowana, nie należała bynajmniej do mało ważnych. Nie było w tym nic z klasycznych etnograficznych dociekań nad kulturą tradycyjną. Autorkę interesowała głównie dynamiczna teraźniejszość. W rezultacie powstało studium o zmieniającej się stale, w określonych warun­ kach historycznych, wizji świata Indian Mazahua, w szczególności mieszkańców „El Nopal". 5 Zetknięcie z Meksykiem i zbliżenie do Indian Mazahua stały się dla Alicji Iwańskiej niezwykle silnym impulsem twórczym. Począwszy od 1962 r. powstaje szereg artykułów naukowych, ogłasza­ nych w Meksyku, USA, Niemczech i Włoszech, a także - co znamienne - tekstów literackich, pisanych po polsku, będących w naszym piśmiennictwie jedynym w swoim rodzaju świadectwem prawdziwego zapętlenia się uprawianej w terenie antropologii z osobistym życiem antropologa. Kompletna bibliografia owych prac jest ciągle zadaniem do wykonania; materiały do niej, na pewno z lukami, zwłaszcza (być może) w zakresie publicystyki, poezji i prozy literackiej, zawarte zostały w aneksie do niniejszego tekstu. Nie zwalnia to z obowiązku wspomnienia w tym miejscu o dwóch przynajmniej, bodaj najważniejszych pozycjach. Pierwsza to powstały w 1965 r. Świat przetłumaczony, wedle określenia samej Autorki - „powieść", w rzeczywistości - sfabularyzowany dziennik z badań wśród Mazahua, wydany w 1968 r. przez Instytut Literacki w Paryżu i uhonoro­ wany w 1974 r. emigracyjną nagrodą literacką Fundacji im. Kościelskich. Druga to wzmiankowa­ ne już studium Purgatory and Utopia: A Mazahua Indian Village of Mexico (1971), szybko przetłumaczone na hiszpański (1972), które odkryło przed antropologami ciągle żywą w swej odrębności kulturę Indian Mazahua, co podkreślił Sol Tax w słowie wstępnym do książki, bez kurtuazji i bez przesady, albowiem - w istocie - przed Alicją Iwańską mało kto prowadził po­ ważniejsze badania wśród tej żyjącej na zapleczu wielkich miast, silnie spauperyzowanej i sproletaryzowanej grupy etno-językowej. Nie od rzeczy będzie tu dodać, że cały dochód ze sprzedaży tej ostatniej książki, jak również następnej, poświęconej indiańskiej inteligencji, przekazany został na rzecz Funduszu Kształcenia Dzieci Mazahua, stworzonego przez Autorkę w Meksyku. 5 Cytuję za hiszpańskojęzycznym wydaniem wspomnianej pracy: A. Iwańska, Purgatorio у utopia. Una aldea de los indígenas mazahuas, México 1972, s. 14—15. �218 NEKROLOGI Na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych nastąpiła przerwa w badaniach tere­ nowych. Z pewnością miał na to wpływ wyjazd do Chile i przygotowywanie książki podsumo­ wującej wyniki badań z lat poprzednich. Jednak wygłoszony w 1969 r. na X X I I I Kongresie Międzynarodowego Instytutu Socjologii w Rzymie referat pt. Ideology and the Mexican Indians zapowiadał powrót do kwestii indiańskiej i to w zarzuconym niegdyś wymiarze - w zestawieniu z meksykańską ideologią narodową. Latem 1972 r. Alicja Iwańska po raz ostami zajęła się problemami „swoich Mazahua", tym razem koncentrując uwagę na sytuacji emigrantów żyjących w mieście Meksyk. Prawdo­ podobnie wtedy też zrodził się pomysł poddania badaniom takiego sektora indiańskiej lud­ ności, który potrafił wyrażać swe poglądy, potrzeby i interesy w języku zrozumiałym dla całego świata zewnętrznego. Nie można było powiedzieć tego - Jej zdaniem - o mieszkańcach wsi, bo to z pewnością ich właśnie miała na myśli, pisząc w 1971 г.: „Indianie, podobnie jak wielu uchodźców politycznych, są obywatelami państw, w których często czują się ustawicznymi cudzoziemcami. Gdyby mogli wyrazić swe odczucia w języku zrozumiałym nie tylko dla antropologów, lecz dla każdego przeciętnego uczestnika kultury zachodniej, prawdopodobnie złożyliby protest przeciw formalnej afiliacji narodowej, przez nich nie wybranej, domagając się uznania własnej tożsamości, jak również pełni swoich ludzkich praw" . Te przypuszczenia, sformułowane na gruncie wcześniejszych doświadczeń i obserwacji, mogły być zweryfikowane poprzez objęcie badaniami Indian, którzy posiadali wyższe wykształcenie, a mimo osiągniętego statusu społecznego, nie przyjęli „ideologicznego zaproszenia" do roztopienia się w meksykań­ skim narodzie metysów. Wiosną 1973 r. Alicja Iwańska rozpoczęła realizację takiego projektu, poddając analizie drogę życiową, poglądy i działalność przedstawicieli indiańskiej inteligencji skupionych w dwóch, pod wieloma względami przeciwstawnych organizacjach - „realistów" z Meksykańskiego Stowarzyszenia Indiańskich Fachowców i Intelektualistów oraz „utopistów" z na poły jawnego, na poły utajnionego rewiwalistycznego Ruchu Odrodzenia Anahuaku. Wyniki paroletnich nowatorskich studiów przedstawione zostały w książce opatrzonej wymownym tytułem The Truths of Others: An Essay on Nativistic Intellectuals in Mexico (1977). 6 Przy końcu dekady lat siedemdziesiątych indiański Meksyk zniknął z warsztatu badaw­ czego Alicji Iwańskiej. Co prawda w 1992 r. ukazał się w warszawskim czasopiśmie „Hemispheres" jeszcze jeden tekst z tego zakresu, lecz był to niepublikowany fragment dawniejszych opracowań. Zasadnicza część Jej dorobku antropologicznego, nie zawsze dostępnego w krajo­ wych bibliotekach, pozostaje - jak dotąd - w zapomnieniu. Powiedzieć tu tylko i wyłącznie - szkoda, to w tym przypadku zdecydowanie zbyt mało. * * * Materiały do bibliografii Alicji Iwańskiej: publikacje meksykanistyczne 1962 • Meksyk (I), „Kultura" (Paryż), 1962, nr 5, s. 41-59. • Meksyk (II), „Kultura" (Paryż), 1962, nr 6, s. 26-41. 1963 • El concepto del indígena en dos distintas regiones de México, „America Indígena", t. 23 (4): 1963 [tekst, do którego nie udało mi się dotrzeć - R T ] . • New Knowledge: The Impact of School upon Traditional Structure of a Mexican Village, „Sociologus" (Berlin), 1.13 (2): 1963, s. 137-150. • 1964 The Mexican Indian: Image and Identity, „Journal of Inter-American Studies" (Miami), t. 6 (4): 1964, s. 529-536. 6 A. Iwańska, América Indígena, „America Indígena", t. 31 (4): 1971, s. 1046. �219 NEKROLOGI Las mentiras en la investigación social, „Revista Mexicana de Sociología", rok X X V , t. 26 (2): 1964, s. 484-490. 1965 Świat przetłumaczony, „Kultura" (Paryż), 1965, nr 10, s. 54-64. The Impact of Agricultural Reform on a Mexican Indian Village, „Sociologus" (Berlin), 1.15 (1): 1965, s. 54-67. 1966 Division of Labour among Men and Women in a Mazahua Indian Village of Central Mexico, „Sociologus" (Berlin), t. 16 (2): 1966, s. 173-186. 1967 Mazahua Purgatory: Symbol of Permanent Hope, „America Indígena", t. 27 (1): 1967 [tekst, do którego nie udało mi się dotrzeć - R T ] Świat przetłumaczony, 1968 Paryż: Instytut Literacki, 1968 (Biblioteka Kultury, t. 158). 1970 Ideology and the Mexican Indian, [w:] Actes du XXII Congres de 1'Institut International de Sociologie, Rome 15-21 Septembre 1969, vol. I I , lére partie, „Revue Internationale de Sociologie" (Rzym), seria I I , t. 6 (1-3): 1970, s. 216-232. Relaciones entre el arte popular y el arte culto, [w:] Estudios sociológicos sobre sociología del arte, México: Sociedad Mexicana de Geografía y Estadística, 1970, s. 135-144. 1971 Purgatory and Utopia: A Mazahua Indian Village of Mexico. Foreword by Sol Tax, Cam­ bridge, Mass.: Schenkman Publishing Co., 1971. Without Art, „The British Journal of Aesthetics" (Londyn), 1.11 (4): 1971, s. 402-411. America Indígena, „America Indígena", t. 31 (4): 1971, s. 1045-1048. 1972 Purgatorio y utopía. Una aldea de los indígenas mazahuas. Prefacio de Sol Tax, México: Secretaría de Educación Pública, 1972 ( S E P / S E T E N T A S nr41). 1973 Emigrantes o commuters? (Indios mazahuas en la Ciudad de México), t. 33 (2): 1973, s. 457-469. Indiańscy intelektualiści „America Indígena", 1974 (I), „Kultura" (Paryż), 1974, nr 5/320, s. 41-53. 1977 Crosses and Souls, [w:] E . Sevilla-Casas (ed.), Western Expansion and Indigenous Peoples, The Hague: Mouton, 1977, s. 211-220. The Truths of Others: An Essay on Nativistic Intellectuals in Mexico, Cambridge, Mass.: Schenkman Publishing Co., 1977. Indiańscy intelektualiści (II), „Kultura" (Paryż), 1977, nr 10/361, s. 19-33. 1980 Karnawały, Londyn: Oficyna Poetów i Malarzy, 1980. 1983 Ucieczki, Londyn: Polska Fundacja Kulturalna, 1983. 1992 Collaboration and Resistance, „Hemispheres. Studies on Cultures and Societies" (War­ szawa), t. 7: 1992, s. 85-89. Ryszard Tomicki �„Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Dr Kazimierz Jagiełłą (1.12.1939 - 22.04.1996) W dmu 22.04.1996 roku, po długiej i ciężkiej chorobie, odszedł od nas dr Kazimierz Jagiełłą, wieloletni pracownik Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk (daw­ niej Instytut Historii Kultury Materialnej). Dr Kazimierz Jagiełłą urodził się 1.12.1939 r. w Starokrzepicach w woj. częstochowskim. Egzamin dojrzałości złożył w Liceum Ogólnokształcącym w Lądku Zdroju. Następnie podjął studia na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Wrocławskiego, na którym w 1965 r. uzyskał stopień magistra etnografii przedstawiając pracę Chłopskie budownictwo podcieniowe w Polsce i w krajach sąsiednich. W latach 1965-1970 oraz 1977-1980 dr K . Jagiełłą zatrudniony był w Pracowni Atlasu Etnograficznego I A E P A N we Wrocławiu, zaś w latach 1970-1976 r. w Muzeum Etnograficz­ nym w tym mieście. Był wówczas współautorem opublikowanego w 1975 r. informatora do wystawy Dawna wieś Dolnośląska. W następnym roku w „Rocznikach Jeleniogórskich" (t. 14:1976) ukazał się artykuł Najstarsza Dolnośląska pasieka we wsi Dworek kolo Lwówka Śląskiego. W 1979 r. na Uniwersytecie Wrocławskim obronił pracę pt. Zróżnicowanie i funkcjonowa­ nie stępy w ludowych kulturach Europy środkowo-wschodniej, uzyskując stopień doktora nauk humanistycznych. Promotorem pracy była prof, dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska. Z końcem 1980 roku (ze względów rodzinnych) dr Kazimierz Jagiełłą przeniósł się do Krakowa, gdzie początkowo pracował w Muzeum Etnograficznym na stanowisku kustosza, a od 1.03.1983 r. do chwili śmierci zatrudniony był w Pracowni Etnologii I A E P A N . Zainteresowania naukowe dr Kazimierza Jagiełły koncentrowały się wokół zagadnień dotyczących chłopskiej gospodarki agrarnej, przetwórstwa żywnościowego, architektury ludo­ wej i obrzędowości. Rezultatem szczegółowych dociekań naukowych są wartościowe artykuły oparte na wnik­ liwych badaniach i przemyśleniach. Wymienić by tu można artykuły zamieszczone w opraco­ waniu zbiorowym Pożywienie ludności wiejskiej (Kraków 1973), a mianowicie Typy maślnic i ich występowanie w świetle skartowań Polskiego Atlasu Etnograficznego oraz Stępa w Polsce, a także opracowanie pt. Formy stęp w Polsce i ich występowanie, które ukazało się w czaso­ piśmie „Lud" w 1973 r. (t. 52). W tym samym czasopiśmie w 1972 r. zamieszczony został artykuł na temat pewnych form budownictwa ludowego, a mianowicie Kilka uwag o szerokofrontowym domu ze ślepym pseudopodcieniem szczytowym. Praca dr Kazimierza Jagiełły w Pracowni Atlasu Etnograficznego we Wrocławiu zaowoco­ wała przygotowaniem następujących map: Chalupy z podcieniami w ścianie szczytowej (РАЕ z. I I I : 1968, mapa 183); Formy zrębów węglowych (РАЕ z . I V : 1971, mapa 191), Budownictwo sumikowo-łątkowe (РАЕ z. I V : 1971, mapa 192); Nasilenie występowania chalup zrębowych (РАЕ z. I V : 1971, mapa 193); Rozplanowanie wnętrza chalup wąskofrontowych (РАЕ z. I V : 1971, mapa 219); Chałupy podcieniowe (РАЕ z. I V : 1971, mapy 220-223). W 1994 r. ukazała się publikacja książkowa pt. Pozyskiwanie i wstępna obróbka ziarna zbóż na wsi polskiej, w serii Etimológica, t. 2 (Acta Universitatis Wratislaviensis, No 1553), której dr Kazimierz Jagiełłą był współautorem, przygotowując opracowanie dotyczące narzędzi do przeróbki ziarna zbóż. �NEKROLOGI 221 Należy dodać, że zostały też przygotowane do druku dwa artykuły dotyczące obrzędo­ wości weselnej, a także zagadnień związanych z ich symboliką, oraz opracowanie na temat jarzm w Europie środkowo-wschodniej w aspekcie etnogenezy Słowian. Z chwilą zatrudnienia w Pracowni Etnologii I A E P A N w Krakowie dr Kazimierz Jagiełłą został włączony do prac naukowo-badawczych nad kulturą ludową Karpat Polskich i był autorem artykułów w kolejnych tomach stanowiących monografie regionalne wymienionego obszaru. W pracy Górale Beskidu Żywieckiego (Kraków 1992), zamieszczone zostały dwa artykuły Jego autorstwa: Budownictwo ludowe oraz Ogólna charakterystyka regionu, przygoto­ wana do druku architektura ludowa Podhala ukaże się natomiast w tomie poświęconym kulturze ludowej tego regionu. Dr Kazimierz Jagiełłą - jako członek Polskiej Komisji Karpackiej - został włączony do prac związanych z przygotowaniem syntezy budownictwa gospodarczego i opracował obszerny artykuł na ten temat z terenu polskich Karpat. Praca ta wykonywana była w ramach Między­ narodowej Komisji do badania Kultury ludowej Karpat i Bałkanów. Dr Kazimierz Jagiełłą kontynuował współpracę z Pracownią Atlasu Etnograficznego I A E P A N we Wrocławiu. Jej wynikiem były opublikowane komentarze do map Polskiego Atlasu Etnograficznego zawarte w I I i I I I tomie tego wydawnictwa. Dotyczyły one domu z pod­ cieniem szczytowym, budownictwa sumikowo-łątkowego, formy węgłów chałup zrębowych, rozplanowania chałup wąskofrontowych (t. I I : 1995) oraz stęp i maślnic (t. I I I : 1996). Do tomu I V przygotował obszerny komentarz pt. Jarzma ijarzmice. Wypada jeszcze dodać, że był On członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zainteresowania dr Kazimierza Jagiełły związane były również z muzyką i instrumentami muzycznymi. Sam grał na skrzypcach, przygotowywał artykuł na temat gęśli. Interesował się ponadto filozofią i dialektologią. Był wielkim miłośnikiem gór. W pracy naukowej cechowała go sumienność oraz umiejętność stawiania i rozwiązywania podejmowanych zagadnień badaw­ czych. Był człowiekiem o dużym poczuciu odpowiedzialności, a także serdecznym i życzliwym kolegą i jako taki pozostanie w naszej pamięci. Danuta Tylkowa Krystyna Hermanowicz-Nowak �„Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Dr Jarmila Paličkova-Pátková (5.IX.1930 - 19.V.1996) Polscy etnografowie żegnają z ogromnym żalem przyjaciółkę wielu z nas dr Jarmilę Paličkova-Pátkova. Związana z naszym krajem od lat pięćdziesiątych, mówiąca po polsku, znająca naszą literaturę dr Jarmila Paličkova-Pátková współpracowała z wieloma polskimi etnografami. Szerokie zainteresowania naukowe przyczyniły się do Jej bliskich związków zarówno z badaczami kultury ludowej Karpat, etnografami zajmującymi się współczesnymi przeobrażeniami wsi polskiej, jak i specjalistami z zakresu rzemiosła i sztuki ludowej. Moja współpraca z Nią przez trzydzieści kilka lat dotyczyła zarówno historii ubiorów jak i skórnictwa. Jarmila Paličkova-Pátková urodziła się w 1930 roku w Bzencu na Morawach. Dzieciństwo spędziła w Bratysławie. Jej dypolomowa praca w zakresie etnografii, L'udovy odev v okoli Trnavy została wydana w 1957 r. W 1961 r. dr Paličkova-Pátková uzyskała tytuł kandydata nauk. W dalszych swych badaniach naukowych łączyła ona zainteresowania ludowymi tech­ nikami, zwłaszcza w zakresie włókiennictwa i skórnictwa, z badaniem funkcji tych przed­ miotów w życiu wsi i z ich walorami estetycznymi. Świadczy o tym jej doskonała książka o kuśnierstwie ludowym w Słowacji, wydana w 1981 r. (L'udové kožušníctvo na Slovensku). Przedstawiono w niej historię tego rzemiosła od okresu późnego średniowiecza, zmiany w or­ ganizacji pracy i powolne zanikanie jego ludowych form. Szczegółowo opisano technikę produkcji, krój i zdobnictwo wyrobów, ich funkcję w życiu wsi, wraz ze słowniczkiem zawodo­ wych terminów. Podobnie opracowana została słowacka wytwórczość ludowa (L'udová výroba na Slovensku) wydaną w 1992r. Szerokie zainteresowania różnymi ludowymi wyrobami sprawiły, że współpraca dr Paličkovej-Pátkovej z wydanym w 1990 r. Etnograficznym atlasem Słowacji i z Encyklopedią ludowej kultury Słowacji (1995) była niezbędnym i podstawo­ wym wkładem. W wielu dziesiątkach artykułów i większych rozpraw dr Paličkova-Pátková przedstawiała wyniki swych badań nad rzemiosłem i sztuką ludową. Brała udział w zbioro­ wych studiach nad Horehroniem. W licznych recenzjach udostępniała najnowsze prace etno­ graficzne z całej Europy. Wszechstronność zainteresowań badawczych dr Jařmili Paličkovej-Pátkovej i jej ogromne doświadczenie uzyskane w wieloletnich badaniach terenowych sprawiają, że jej brak będzie stale odczuwalny w słowackiej etnografii. Jej zapał i energia organizacyjna pozwalały na dotarcie do twórców ludowych i zachęcały do uprawiania dawnych technik zdobniczych. Umiała ona łączyć teorię z praktyką. Ostatnio wspópracowała z biuletynem „Folk Art and Craft News" poświęconym tradycyjnej wytwórczości rzemieślniczej w całej Europie. Jej zainte­ resowania sięgały daleko poza własny kraj, którego polityczne i gospodarcze losy mocno odczuwała. Pracowała do ostatniej chwili swego tak czynnego życia. Także w Polsce jej przyjaciele i czytelnicy znakomitych prac opłakują jej stratę! Irena Turnau � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79e5944433202f72994730fbabe9a992.pdf 2f383ef1b38d4160598c8b5c8c503d5c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1601 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1482 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s.223-266 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 A N T R O P O L O G I C Z N A R E F L E K S J A N A D EUROPĄ W dniach 18-21 września 1996 roku w leśnym zaciszu, w szkoleniowo-wypoczynkowym ośrodku Uniwersytetu Mikołaja Kopernika nad pięknym jeziorem Bachotek, pięćdziesięciu etnologów, socjologów, antropologów kultury z dwunastu krajów europejskich i U S A znalazło sprzyjające warunki, by zadumać się nad Kulturowymi problemami Europy końca XX wieku. Wielość tych problemów, ich charakter i skala w dużej mierze zaskoczyły współczesną humanistykę. Wobec ich ponad! okalnego kontekstu i europejskich dążeń zjednoczeniowych, organizatorom spotkania - Januszowi Musze z Instytutu Socjologii i Wojciechowi Olszewskiemu z Instytutu Archeologii i Etnologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu - pożądaną wydała się bezpośrednia wymiana doświadczeń badawczych i integracja międzynarodowego środowiska antropologicznego. Zaproszonym referentom nie narzucano żadnych (poza tytułem konferencji) ograniczeń w wyborze tematów wystąpień. Poznanie motywacji tego wyboru uznano bowiem również za istotne doświadczenie. Takie podejście przyniosło do pewnego stopnia zaskakujące rezultaty. Otóż, niemal wszystkie wystąpienia poświęcone zostały proble­ mom tożsamości kulturowej. Tożsamości ujmowanej w wymiarze całej Europy lub konkretnych, mniejszych grup bądź obszarów kulturowych, analizowanych jednak w sytuacjach charaktery­ stycznych czy też mających istotne znaczenie także dla innych części kontynentu. W pierwszej grupie znalazły się referaty wskazujące na przyczyny wciąż utrzymującego się dwupodziału Europy, na możliwości kształtowania nowej tożsamości kontynentu, wreszcie, na rolę nauk o kulturze zarówno w tworzeniu, jak i przezwyciężaniu podziałów. Były to wystąpienia Andrzeja Bokińca i Andrzeja Kowalskiego (Prehistoryczne źródła współczesnych etnokulturowych problemów Europy), Michała Buchowskiego (Tożsamość Europejczyków: jed­ ność i podziały), Wojciecha Burszty (Dwie Europy), Andrzeja Flisa (Kryzys Zachodu - kryzys chrześcijaństwa), Petera Kivisto (Wielokulturowość jako czynnik kształtujący tożsamość narodo­ wą we współczesnej Europie), Barta van Steenbergena (Wpływ postmodernizmu na rozwój społeczeństw europejskich), Ines Pricy (Modele dominacji w ponowoczesnej Europie: „rodzime" dyscypliny etnologiczne w kontekście debat metropolitarnych). Wybranych europejskich kultur, ale w kontekście ogólnokontynentalnych problemów, dotyczyły studia Theodosiosa Nicolaidisa (Wposzukiwaniu Europy) i Wojciecha Olszewskiego (Zróżnicowanie etniczno-narodowe: bogactwo czy dziedzictwo przeklęte współczesnej Europy? Przypadek polskich kresów). Ogólnoeuropejski, czasami nawet szerszy kontekst był widoczny także w tle wystąpień poświęconych analizie problemów związanych z tożsamością konkretnych grap etnicznych czy narodowych (bądź ich wybranych części): Swietłany Czerwonnej (Polietniczny kompleks współcze­ snej kultury rosyjskiej: dialog czy konfrontacja religii, narodów i państw?), Michaela Abddalli (Stan i perspektywy kultury narodowej emigrantów asyryjskich w Europie Zachodniej), Lidii Bartkowiak-Rachny (Polska mniejszość narodowa w RFN i jej problemy na tle procesów akulturacji), Iwony Kabzińskiej (Jestem Polakiem na Białorusi. Co to znaczy?), Michała Treszczyńskiego (Wieś na pograniczu — dylematy tożsamości), Indreka Tarta (Estonia i Węgry w obliczu głębokich przemian kulturowej produkcji i konsumpcji), Josefa Langera (Pokolenie roku 1989 w Austrii. Czy pojęcie narodu traci sens?) oraz Miloša Tomandla (Badania tożsamości narodowej: przypadek Czech). �224 KRONIKA Spotykanie w Bachotku zakończyć miały przemyślenia Ludwika Stommy zatytułowane Czy etnologia w XXI wieku będzie potrzebna? Przedstawiciel Sorbony zastosował oryginalne rozwiązanie warsztatowe. Zapowiedział zmianę tematu swego wystąpienia, nie podając jednak na jaki, dzięki czemu nie można mu było zarzucić mówienia nie na temat. Mimo wyraźnego zmęczenia Mistrza, słuchacze nie mogli nadążyć za tokiem jego rozumowania. Stąd też, dostrzegli w tej wyjątkowo skondensowanej wypowiedzi jedynie żenujący banał w trzech, nie powiązanych z sobą częściach. Bachotkowe referaty i dyskuje dały początek książce Dylematy tożsamości europejskiej pod koniec drugiego tysiąclecia, jaka ukaże się w X I I 1997 r. nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Wojciech Olszewski „WOBEC K U L T U R Y - P R O B L E M Y A N T R O P O L O G A " , ŁÓDŹ, 17-18 PAŹDZIERNIKA 1996 Organizatorzy konferencji, Łódzki Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i K a ­ tedra Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego postanowili skoncentrować się na zagadnieniach związanych z „antropologiczną praktyką", konkretną pracą badaczy. Formuła spotkania zakładała przedstawienie różnorodnych problemów związanych z badaniem współczesnej kul­ tury, z którymi antropolog spotyka się we własnych badaniach. Spotkanie przewidywało wymianę myśli i poglądów między badaczami reprezentującymi różne dziedziny wiedzy. Wy­ stąpili etnologowie, socjologowie, historycy, folkloryści i muzealnicy — ludzie dokonujący oglądu kultury z różnych perspektyw. Przedstawiano własne, prowadzone ostatnio prace badawcze, opatrzone jednocześnie osobistym komentarzem. Założenia teoretyczne konferencji przedstawiła dr Katarzyna Kaniowska (Katedra Etno­ logii UŁ) - merytoryczny organizator konferencji - zwracając szczególnie uwagę na trzy sprawy: metody pracy badawczej, czyli związek teorii z praktyką, interdyscyplinarny charakter badań antropologicznych i charakter antropologicznej dokumentacji. W pierwszym dniu konferencji zorganizowano dwie sesje: przedpołudniową, prowadzoną przez prof. Bronisławę Kopczyńską-Jaworską (Katedra Etnologii UŁ) i popołudniową, której przewodniczył prof. Andrzej P. Wejland (Katedra Etnologii UŁ). Sesję przedpołudniową otworzyło wystąpienie dr Izabelli Bukraby-Rylskiej (Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN) zatytułowane: „Interpretage w naukach społecznych, czyli o czynnościach umysłowych socjologów". Oceniając interpretację badań zawartą w książce: Samowiedza kulturowa i artystyczna twórców ludowych, opartej na korespondencji z twórcami, autorka poruszyła zagadnienia logocentryzmu, mimetyzmu danych, orientacji na langue, negatywnego racjonalizmu oraz przewagi badacza wobec rzeczywistości badanej. W dalszej części wystąpienia referentka zaproponowała formułę partnerskich relacji badacz - badany i idącą za tym przemienność ról, kontekstowe rozważanie wypowiedzi, zgodę na kreatywność słowa wobec rzeczywistości. Prof. Czesław Robotycki (Instytut Etnologii UJ) w wystąpieniu pt. „Wojnicz - kto powinien napisać monografię etnograficzną" przedstawił relację z przeprowadzonych wraz ze studentami etnologii U J badań w Wojniczu koło Tarnowa. Badania te - zlecone przez Towa­ rzystwo Przyjaciół Wojnicza - stały się punktem wyjścia do rozważań na temat sposobu opisu lokalnej społeczności w powiązaniu z oczekiwaniami zleceniodawcy oraz z zagadnieniem kreowania lokalnej historii i tradycji: świadomości własnej przeszłości, poczucia społecznej tożsamości w percepcji potocznej. Prof. Elżbieta Tarkowska (Instytut Filozofii i Socjologii PAN), określająca się jako „antropologizujący socjolog", w referacie „Dawne i nowe formy ubóstwa w nowej perspektywie" przedstawiła obraz pluralizmu metodologicznego badań socjologicznych - ilościowego i jakościo­ wego nurtu badań. Prezentując prowadzone w ostatnich latach badania: 1. Życie codzienne �KRONIKA 225 w domach pomocy społecznej (zorganizowane i kierowane przez Antoninę Ostrowską z IFiS P A N w 1993 г.); 2. Żebracy i zjawisko żebractwa w Polsce (prowadzone przez grupę socjologów krakowskich w 1993 г.); 3. Społeczna historia ubóstwa w Europie Środkowej (międzynarodowe badania porównawcze prowadzone w 7 krajach Europy Środkowej), autorka podkreśliła korzyści płynące z różnorodności warsztatowej metod i technik. Przedstawiając szerzej prowadzone obecnie badania ubóstwa prof. Tarkowska zapoznała słuchaczy z metodą „life history", stworzoną przez Daniela Bertaux. Omówiła ją na przykładzie rodziny N. w trzech grupach problemowych: kryteria doboru badanych przypadków i wypływające z tego konsekwencje, rekonstrukcja historii rodziny na podstawie różnych relacji oraz publikacja wyników a zapewnienie anonimowości badanych. Wystąpienie dr Barbary Fatygi (Instytut Stosowanych Nauk Społecznych U W ) zatytuło­ wane było: „Antropologia młodzieży. Stara subdyscyplina - nowa metodologia?". Rozpoczy­ nając od charakterystyki polskich badań młodzieży oraz rodzajów wykorzystywanych w nich źródeł referentka omówiła badania biograficzne prowadzone zmodyfikowaną metodą Fritza Schutzego. Zaproponowała również metodę ogólnej analizy tekstu biograficznego, technikę warstwowego zdejmowania metafor z tekstu oraz technikę budowania piramidy metafor. Sesję popołudniową rozpoczął dr Andrzej Rostocki (Instytut Socjologii UŁ) referatem: „Socjologia inwigilacyjna. Spojrzenie z innego świata". Badania L . Humpreysa and homo­ seksualistami stały się źródłem refleksji nad etycznymi problemami badań socjologicznych. Twierdząc, że inwigilacyjnośc wpisana jest w socjologię empiryczną, dr Rostocki postulował podmiotowe traktowanie badanych, na przykład poprzez przyznanie im prawa do „kłamstw obronnego", wówczas gdy badacz dotyka spraw szczególnie drażliwych. D r Ewa Domańska (Instytut Historii U A M ) w referacie: „Historyk w poszukiwaniu słowo - świata" podjęła temat historiografii i historyzmu przedstawiając przede wszystkim osiąg­ nięcia historyków związanych z francuską szkołą Ármales. Dotykając zagadnienia translacji międzykulturowej i charakteryzując antropologiczne inspiracje Historii Alternatywnej zapro­ ponowała zastosowanie antropologicznych założeń do odczytywania tekstów historycznych, np. dokumentów sądowych, które pozwalają dojść do głosu „zwykłym" ludziom. Prof. Piotr Kowalski (katedra Folklorystyki U O ) przedstawił wystąpienie pt. „Kilka uwag 0 zębach i ich myciu". Wizyta u dentysty i obserwacja materiałów propagandowych dała asumpt do szerszych rozważań o zmityzowanym stosunku człowieka do zębów, ich symboliki oraz kulturowego znaczenia jedzenia. Reklamy, programy edukacyjne oraz bajki, podania 1 wierzenia stały się źródłem przemyśleń referenta na temat symbolicznego zjadania, magicz­ nych właściwości zębów, magicznej stomatologii czy nawet demonologii. Drugi dzień konferencji (prowadziła dr Katarzyna Kaniowska) rozpoczął referat dr Mariusza Kairskiego (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M ) - „O trzech sposobach uprawiania antropologii" - poruszający problematykę badania „kultur pierwotnych". Pytanie autora: jak badać odmienną kulturę? - skłania do rozważań nad świadomością badawczą antropologa i powoduje refleksję nad kulturą badaną i kulturą antropologa. Autor przypomina 0 dyskusji toczącej się wokół pojęć „prawdy", „poznania" i „obiektywizmu" w badaniach. Badania nad społecznościami Indian Amazonii wenezuelskiej stanowią podstawę poszukiwań odpowiedzi nad problemem rozumienia i przekładu wiedzy o kulturze obcej na własną. Postawa antropologa jako tego, który przetłumaczy obcą kulturę wydaje się już być nie tyle niewystarczająca co ograniczająca jego spojrzenie przede wszystkim do sfery języka. Autor sugeruje więc aktywny udział antropologa w badanej przez siebie kulturze, kładąc nacisk na doświadczanie kultury. Stawia to przed antropologiem szereg wyzwań lecz równocześnie kusi nową obietnicą. Wystąpienie dr Ewy Karpińskiej (Katedra Etnologii UŁ) - „Moje miejsce na świecie", było efektem prowadzonych badań, dotyczących doświadczania i organizowania przestrzeni podwórek przez mieszkańców Łodzi. Poznawanie i doświadczanie przestrzeni oparte na regułach świadomości mitycznej odsyła autorkę do problemów oswajania przestrzeni i prze­ kształcania jej w „swoje" miejsce. Różnicowanie podwórek na jakościowo odmienne „centra" 1 „granice" porządkuje świat, wyznaczając w nim nasze miejsce i skłania badacza do odnaj­ dywania wielości wymiarów doświadczanej przestrzeni. �226 KRONIKA D r Jan Święch (Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku) podjął temat „Przedmiot muzealny i jego kreacja". Omawiając miejsce współczesnego muzeum etnograficz­ nego w kulturze, zwrócił szczególną uwagę na gromadzenie i unaocznianie zbiorów. Charak­ terystyczne poszerzenie pola badawczego, m.in. poprzez „badania inwentaryzacyjne" doprowa­ dza do przesunięcia zainteresowań muzealników w kierunku symbolicznego kontekstu przed­ miotu. N a przykładzie kilku wystaw realizowanych przez Muzeum Etnograficzne we Włocław­ ku i Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie autor omawia problemy poznania intuicyjnego i kreacji muzealnej zabytku, rozpatrując muzeum jako taki element kultury, który ma ambicje lokowania się pomiędzy sferą nauki i sztuki. Zagadnienia sztuki ludowej poruszane przez mgr Seweryna Wisłockiego (Katowice) - „Opcja demityzacyjna i demistyfikacyjna (wybrane przykłady)" - odsłaniały problem folkloryzmu i mityzacji sztuki ludowej. Potraktowanie sztuki ludowej jako systemu umożliwia autorowi odkrycie przekształconych i wykreowanych przez etnografów zjawisk uznanych w dalszej pracy za autentyczne elementy kultury ludowej. Autor podał konkretne przykłady świadomych bądź nieświadomych działań tego typu. Nieobecni na konferencji prof. Jacek Olędzki (Wydział Geografii i Studiów Regionalnych U W ) i mgr Maria Fiderkiewicz (Muzeum Śląskie w Katowicach) zaplanowali odpowiednio wystąpienia - „Jednakowo, albo badacz i wciąż to samo środowisko" oraz „Sztuka nie sztuka? O metodach doboru i interpretacji w praktyce muzealnej". Z braku czasu teksty te nie zostały odczytane. Różnorodność zaprezentowanych przez badaczy spojrzeń czy też prób atakowania rzeczy­ wistości, świadczy z jednej strony o bogactwie jakie niesie ze sobą antropologiczna refleksja, równocześnie odsłania potencjalną siłę tej dyscypliny, wydaje się być dobrą prognozą na przyszłość. Materiały przedstawione na konferencji ukażą się w zeszycie „Łódzkich Studiów Etnograficznych" *. Noemi Modnicka Jarosław Eichstaedt T R O P A M I ŚWIĘTEGO W O J C I E C H A - SESJA N A U K O W A , P O Z N A Ń - G N I E Z N O , 3-5 M A R C A 1997 W dniach 3-5 marca 1997 odbyła się w Poznaniu i Gnieźnie interdyscyplinarna sesja naukowa pod tytułem „Tropami świętego Wojciecha". Sesja została zorganizowana przez Komisję Archeologiczną i Komisję Historii Sztuki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk z inicjatywy prof, dr hab. Zofii Kurnatowskiej. W konferencji wzięli udział historycy, archeolodzy, historycy sztuki, etnolodzy i teolodzy z Polski, Czech, Niemiec i Anglii. Kon­ ferencję tę od innych świętowojciechowych, jakie miały miejsce w ciągu ostatnich czterech lat , wyróżniało zwrócenie uwagi na badania etnologiczne. Mimo iż mówiono o niepełności takich 1 * 35 tom „Studiów", zatytułowany Wobec kultury. Problemy antropologa, zawierający wspomniane tu materiały, ukazał się wiosną 1997 r. [Łódź 1996] - Red. M.in.: Metropolitalne Sympozjum Wojciechowe - I V Colloquia Mediaevalia - Olsztyn 26-27 I V 1993; Sympozjum Świętowojciechowe „Św. Wojciech w Kościele współczesnym" - Ełk 22-23 I V 1994; X Sympozjum Stąd Nasz Ród pt. „Gniezno, Miasto Św. Wojciecha, na przestrzeni wieków" - Gniezno 26 I V 1995; Sympozjum naukowe „Św. Wojciech jako zwornik wschodniej i zachodniej Europy" - Aachen 6 V I 1995; Sesja popularno-naukowa „Św. Wojciech wczoraj i dziś" - Gniezno 29-30 I I I 1996; Gdańskie Sympozjum Wojciechowe - Gdańsk-Oliwa 23 I V 1996; Konferencja naukowa „Vor der Jahrtausendfeier: Adalbert von Prag - Bischof, Missionar und Martyrer am Beginn des christlichen Europa" - Aachen 21-23 V I 1996; Sesja polsko-niemiecka „Chrześcijańskie korzenie Europy" - Poznań 14 X 1996. 1 �KRONIKA 227 sesji z powodu braku opracowań recepcji postaci św. Wojciecha we współczesnym społeczeń­ stwie polskim , dopiero organizatorzy tej konferencji uwzględnili prezentację badań etnologicznych w czasie sesji. Z zaplanowanych 26 referatów wygłoszono 23. Zdecydowana ich większość (10) tyczyła archeologii miejsc będących „stacjami życia" świętego, tudzież pośrednio z nim związanych. Referat dr Jarmily Justovej-Princovej (Praga) o Libicach, miejscu narodzin świętego („Libice v dobe Sv. Vojtěcha"), świetnie korespondował z ciekawym wykładem doc. dr hab. Przemysława Urbańczyka (Warszawa) o prowadzonych wykopaliskach w okolicy domniemanej śmierci Wojciecha w Świętym Gaju („Ostatnia droga św. Wojciecha"). Podobnie interesujący referat mgr Tomasza Sawickiego (Gniezno) pt. „Gniezno w Xw. - stacja na szlaku ku męczeństwu św. Wojciecha", można potraktować jako analogię do referatu czeskiego naukowca dr. Jana Frolika (Praga) na temat X-wiecznej Pragi („Praha v X stoletf). Zaprezentowano również wyniki badań archeologicznych dotyczących miejscowości Levy Hradec, 14 km na północ od Pragi (dr Kateřina Tomkova, Praga - „Levy Hradec - miasto biskupské volby Sv. Vojtěcha"), Magdeburga (prof, dr Hansjurgen Brachmann, Berlin - „Magde­ burg im lO.Jh. - St. Adalberts Schuljahre"), Rzymu (dr Mieczysław Rokosz, Kraków - „Rzym w Xw. - lata klasztorne" - pod nieobecność autora referat odczytany przez prof. Kamzową), Gdańska (doc. dr hab. Andrzej Zbierski, Gdańsk - „Gdańsk w Xw.-na szlaku ku męczeństwu") i Kwerfurtu (prof, dr Heinrich Nickel, Halle - „Ein Beitrag über die Fruhgeschichte der Burg Querfurt"). 2 Przedstawiono trzy typowo historyczne referaty, z których pierwszy, prof, dr hab. Gerarda Labudy (Poznań) - „Znaczenie śmierci męczeńskiej św. Wojciecha dla dziejów Polskf, otwo­ rzył sesję naukową. Profesor Labuda powtórzył swe wcześniejsze tezy na temat pośmiertnej roli Wojciecha dla państwa polskiego u jego początków oraz zwrócił szczególną uwagę na strukturotwórczą rolę cesarza Ottona I I I . Kolejnym referatem historycznym było wystąpienie prof. Ian'a Wood'a (Leeds), który poprzez analizę źródeł pisanych porównywał dwie związane ze sobą postaci: Wojciecha i Brunona z Kwerfurtu („Adalbert of Prag and Bruno of Querfurt"). K s . prof. Henryk Fros SJ (Kraków) w referacie „Twórczość literacka przypisywana św. Wojciechowi: homilia o św. Aleksym, pasja św. Georgiusza, translacja św. Wacława" jedno­ znacznie i ostatecznie zaprzeczył, głównie na podstawie badań Jadwigi Karwasińskiej, aby Wojciech należał do pisarzy. Choć często świętych męczenników przyozdabiano tytułami dotyczącymi autorstwa tekstów, Wojciech może być jedynie autorem homilii o św. Aleksym, która zresztą nie jest oryginalna, lecz stanowi adaptację wcześniej skomponowanego opowia­ dania. Zamianę jednego świętego na innego we wzorcowych opowiadaniach traktowano wów­ czas nie jako plagiat, lecz jako normalną praktykę kaznodziejską. Zastanawiając się nad przyczyną przypisywania Wojciechowi autorstwa XlII-wiecznej „Bogurodzicy", prof. Fros zwrócił uwagę, że genezą takiego autoryzowania hymnu może być tradycja ze Strzelna. Odpust na Wojciecha uświetniano tam uroczystym śpiewem „Bogurodzicy", który ze względu na dzień zaczęto zwać Wojciechowym. Kolejną grupę stanowiły 4 referaty dotyczące sztuki poświęconej św. Wojciechowi, często odnoszące się do interpretacji antropologicznej. Referenci posiłkowali się ciekawymi slajdami i zdjęciami. Prof. dr hab. Alicja Karłowska-Kamzowa (Poznań) w wystąpieniu „Wyobrażenia św. Wojciecha w sztuce polskiej od XII do XX w. Warianty ujęć ikonograficznych" pokazała wyrywkowo przedstawienia Wojciecha, począwszy od najstarszego - Rzymskiej Studzienki, datowanej prawdopodobnie na początek X I w. Najstarszym polskim wizerunkiem świętego jest brakteat z 1135 roku, na którym Wojciech przedstawiony jest z pastorałem, księgą, w paliuszu i z odkrytą głową. Prof. Karłowska-Kamzowa zwróciła uwagę, że postać Wojciecha występuje 2 Wypowiedź ks. bp. Stanisława Gądeckiego w czasie Gdańskiego Sympozjum Wojciechowego, Gdańsk-Oliwa 23 I V 1995. �228 KRONIKA w sztuce w kilku najczęściej powtarzających się wariantach z pastorałem, książką, krzyżem, wiosłem, dzidą, paliuszem i mitrą. Ponadto występują przedstawienia z głową w dłoni. Pierw­ szy znany tego typu wizerunek jest autorstwa Brandta z 1492 roku. "W okresie baroku i w czasach nowożytnych popularne były ujęcia z tłumem, jak również przedstawianie Wojciecha z palmą jako znakiem męczeństwa. Autorka referatu pominęła popularne wizerunki Wojciecha ze zwojem papieru i piórem jako symbole „autorstwa" Bogurodzicy. Najczęściej powtarzanymi scenami są: męczeństwo, wykupienie zwłok i złożenie do grobu. Wojciech często występuje w parze ze św. Stanisławem, a od wieku X I X także z Pięcioma Braćmi Męczen­ nikami. W okresie tym dominuje malarstwo historyczne. Pojawiają się więc nierzadko sceny z Wojciechem w łodzi lub odprawiającego Mszę św. pod dębem. Dąb jednak jako atrybut raczej rzadko przypisywano Wojciechowi. Przynależny jest on przede wszystkim Matce Boskiej. Ciekawą, nową formą przedstawień jest droga krzyżowa św. Wojciecha. Autorka referatu podała przykład z Cieszęcina. Warto jednak dodać, że w Świętym Gaju od 1992 roku również znajduje się droga krzyżowa św. Wojciecha, a w Świętej Lipce, w prawym, przednim narożniku krużganka bazyliki znajdują się pod kopułą wymalowane sekwencje z życia i śmierci św. Wojciecha. Wydaje się, jakby w referacie przy nadmiarze prezentacji poszczególnych wy­ obrażeń Wojciecha, zabrakło podsumowania, wniosków ukazujących przyczyny takich a nie innych przedstawień tego świętego i omówienia znaczeń i symboliki atrybutów. W referacie dr Michała Woźniaka z Torunia („Kult św. Wojciecha w ikonografii Pomorza") niedosyt wniosków także dało się odczuć, aczkolwiek referent zaprezentował bogaty materiał uzyskany w trakcie poszukiwań wizerunków św. Wojciecha na terenie Pomorza Gdańskiego, Warmii i Ziemi Chełmińskiej. Autor stwierdził, że owe dzieła sztuki tworzone dla potrzeb kultu i jako wyposażenie kościołów są często mierne i konwencjonalne. W Prusach Wschodnich św. Wojciech został wyparty przez propagowany przez Zakon Krzyżacki kult św. Jerzego i św. Elżbiety. Referent zaprezentował na slajdach kilka wybranych starych patrociniów, relikwiarzy i przedstawień Wojciecha, wśród których na szczególną uwagę zasługiwały mon­ strancje z wizerunkami świętego, najczęściej w parze ze św. Stanisławem (m.in. z okolic Toru­ nia, z Niemieścina i Chełmży). Dwa wystąpienia dotyczyły analizy i interpretacji dzieła sztuki, jakim są spiżowe Drzwi Gnieźnieńskie z około 1170 roku. Dr Tomasz Węcławowicz (Kraków) w referacie dotyczącym antropologicznej analizy przedstawień na Drzwiach Gnieźnieńskich, opisał wybrane kwatery nawiązując do obu żywo­ tów jako źródeł dla twórcy Drzwi. Narracja rozpoczyna się u dołu po lewej stronie i wzrasta do góry, aby z kolei na prawym skrzydle zakończyć się u dołu. Referent zwrócił uwagę na symbolikę gestu złożonych rąk w I V kwaterze. Nie jest to tylko modlitwa, lecz w tym przypadku również gest feudalnego poddania się Bogu. Taki sam gest wykonuje Wojciech później, w chwili śmierci męczeńskiej, ostatecznie powierzając się Bogu. Istotnym elementem do analizy jest przedstawienie rytuału przejścia, które autor referatu dokonuje na podstawie analizy sceny V I I , co nie wydaje się najbardziej trafne. Zwraca także uwagę na znajdującą się w portusie małpę jedzącą winogrona (dotychczas nie komentowaną w literaturze). Małpa w średniowieczu uosabiała upadłego anioła, jak również człowieka grzesznego. Małpa jedząca winogrona, to grzesznik karmiący się nauką Chrystusa, to grzeszny Wojciech, który decyduje się służyć Bogu. Scena X V przedstawia wystawienie zwłok św. Wojciecha obok martwego drzewa z zatkniętą na jego szczycie głową świętego po prawej stronie i drzewem w pełni rozkwitniętym po lewej stronie. Poprzez mary i za marami wyrasta delikatny pęd roślinny z ptakiem, który mylnie dotychczas interpretowano jako orzeł, choć właśnie ten ptak występuje w hagiografii. Pęd z ptakiem symbolizuje przejście i znajduje się w miejscu bezczasowym. Być może jest to gołąb wyobrażający duszę, która po śmierci odłącza się od ciała. Zdaniem referenta, drogę św. Wojciecha na 18 kwaterach można interpretować w czterech warstwach znaczeniowych: w warstwie historycznej, alegorycznej - życie Wojciecha przedstawione na podobieństwo życia Chrystusa, analogicznej - sceny na kwaterach na obu skrzydłach drzwi odpowiadają sobie wzajemnie i antropologicznej - symbolika przejścia. �KRONIKA 229 Drugi referat, o podobnej tematyce, autorstwa prof, dr hab. Adama Labudy z Poznania („Nowe spojrzenie na Drzwi Gnieźnieńskie") był bardzo interesującą syntezą antropologiczną, niestety, z powodu ograniczeń czasowych, przedstawioną w dużym skrócie. Autor skoncent­ rował się na idei chrystomorficznej. Twórca Drzwi zawarł ją w próbie przedstawienia, jak bardzo Wojciech upodobnił się do Chrystusa. W interpretacji antropologicznej Drzwi koniecz­ na jest analiza przeciwieństw i gradacji, mowy ciała jako nośnika emocji, motywów architek­ tonicznych jako sygnałów, wymiaru epickiego poprzez analizę paralelizmów i powtórzeń, np. gestu Wojciecha, przestrzeni jako czynnika opowiadania. Referent zwrócił uwagę, że przestrzeń występującą w roli śluz czasowych, jako czasowość wizualna, można odnaleźć już w sztuce romańskiej, szczególnie hagiograficznej, czego świetnym przykładem są Drzwi Gnieźnieńskie. Podważył w ten sposób tezę Volfganga Kempfa, który uważa, że śluzy czasowe występują dopiero od czasów Giotta. Kolejną, dużą grapę referatów stanowiły prace dotyczące badań nad kultem św. Wojciecha. Pięć z nich dotyczyło głównie kultu historycznego, a jeden - współczesnego. Pod nieobecność prof, dr hab. Teresy Dunin-Wąsowicz (Warszawa), referat pt. „Ślady kultu św. Wojciecha w Europie Zachodniej okolo 1000 roku" odczytała prof. Zofia Kurnatowska. Kult Wojciecha szybko rozpowszechnił się w Czechach, Polsce, Niemczech i na Węgrzech. Istniały również kościoły pod jego pierwotnym nadaniem we Francji, Belgii i Włoszech. W tym pierwszym okresie kultu św. Wojciecha założono kościoły m.in. w Akwizgranie, nad Jeziorem Bodeńskim, w Rzymie, obecnym San Alberto, wcześniej zwanym Adalberto, w Ostrzyhomiu. Powstanie kultu około roku 1000 należy zawdzięczać Ottonowi I I I i jego otoczeniu, Bolesławowi Chrobremu, biskupowi Notkerowi, Brunonowi z Kwerfurtu oraz mnichom bene­ dyktyńskim z Awentynu. Duże znaczenie miały europejskie podróże cesarza. Tam, gdzie się zatrzymywał często fundowano kaplicę lub kościół pod wezwaniem św. Wojciecha. Pod budo­ wę kościoła p.w. św. Wojciecha wybierano miejsca związane z dwiema cechami fizjograficz­ nymi: wodą i wyspą. W duchowej kulturze Europy istnieje przedchrześcijańskie przekonanie o cudownej mocy wody, przejęte przez wierzeniowość chrześcijańską. Wiara ta pojawiła się z całą okazałością w kulcie św. Wojciecha. Wspierano ją znajomością historii męczeństwa świętego, czy to w tradycji ustnej, czy to z obu żywotów. Fundacje, które wydają się być pozbawione tych elementów fizjograficznych na przełomie X i X I wieku, pośrednio do nich nawiązywały. Autorka referatu uznała, że kościół św. Wojciecha w Poznaniu mógł być ufun­ dowany przez Bolesława Chrobrego, z czym nie zgodziła się prof. Kurnatowska stwierdzając, że badania archeologiczne nie dały żadnych materiałów, by tak wcześnie datować ten kościół. Przytoczona w referacie legenda o złotym tronie dla Chrobrego również została skrytykowana. Prof. Kurnatowska przypomniała, że wersja o złotym tronie została już wcześniej zweryfiko­ wana przez Jana Leśnego. Bardzo ciekawym, rzeczowym, podającym wiele konkretnych danych obrazujących kult Wojciecha poprzez pryzmat patrociniów, okazał się referat prof, dr hab. Aleksandry Witkow­ skiej O S U z Lublina („Patrocinia św. Wojciecha w Polsce"). W czasie referatu autorka posił­ kowała się komputerowymi wykresami, które w obrazowy sposób przedstawiały statystykę patrociniów św. Wojciecha w Polsce w różnych okresach historycznych. Święto patronalne kościoła, uprzywilejowane odpustami, połączone z wydarzeniami kultu­ ralno-społecznymi, zostało przeniesione na grunt polski z Moguncji. Konsekrator uroczyście nadawał kościołowi wezwanie i ogłaszał dzień corocznego świętowania uroczystości konsekracyjnej. Owo nadanie kościołowi patrocinium, zwłaszcza w okresie wczesnego średnio­ wiecza, było nie tylko wyrazem kultu, ale posiadało też określone skutki prawne. Patron stawał się podmiotem prawa, właścicielem swego kościoła. Przeniesiono w ten sposób stosunki feu­ dalne na płaszczyznę zgromadzenia religijnego. Walka z likwidacją kościołów w V I I I - X w. w Europie Zach. prowadziła do uznania patronów podmiotami prawnymi, posiadającymi majątek kościelny i reprezentującymi ludzi związanych z określonym kościołem. Znane z ziem polskich wczesnośredniowieczne wezwania kościelne należą do grupy pa­ trociniów charakterystycznych dla Europy Środkowo-Wschodniej. Patrocinia Wojciechowe �230 KRONIKA pojawiły się wcześnie, usankcjonowane kanonizacją świętego w 999 roku. Patronat taki na­ rzucał się kościołowi gnieźnieńskiemu i choć został on założony jako kościół NMP przez Mieszkał w latach 970-977, to już w 999 Otton Ш nadał biskupowi Gaudentemu tytuł „Episcopi Sancti Adalberti", a w 1097 przy ponownej konsekracji katedry p.w. NMP główny ołtarz dedykowano Wojciechowi. Oficjalny zapis patrocinium św. Wojciecha dla katedry gnieź­ nieńskiej nastąpił dopiero w 1821 roku. Często odwoływano się do Wojciecha nawiązując do jego patronatu nad katedrą gnieźnieńską i Narodem Polskim. Kult centralny wykorzystano do zjednoczenia państwa, podobnie jak w innych krajach. Do X I I I w. wiele znaczniejszych gro­ dów i osad posiadało kościół p.w. św. Wojciecha i relikwie. Za czasów Władysława Hermana nastąpiło intensywne ożywienie tego kultu. Na początku X I I wieku kult w Gnieźnie można uznać za utrwalony, zwłaszcza w czasach Bolesława Krzywoustego. W latach 1124—1128 oficjalnie uznano Wojciecha za patrona i I misjonarza Pomorza. Tak więc w średniowieczu zarysował się ogólnopolski charakter kultu Wojciecha, szczególnie w Wielkopolsce, Mało­ polsce i na Pomorzu. W 1420 roku święto Natali Sancti Adalberti (23.IV) zostało przez Mikołaja Trąbę ogłoszone najuroczystszym świętem dla prowincji gnieźnieńskiej, a oktawę świętowojciechową obchodziły także diecezje poznańska, włocławska, płocka i warmińska. Obchodzono również święto Translatio Sancti Adalberti (20.X). Dnia tego nie czczono w die­ cezji wrocławskiej i lubuskiej, w których obchodzono święto Wojciecha 25 sierpnia na pamiąt­ kę sprowadzenia relikwii do Pragi w 1038 roku. W 1436 roku oficjalnie zaliczono Wojciecha wraz ze Stanisławem, Wacławem i Florianem do głównych patronów Królestwa Polskiego. Na uwagę zasługują dane statystyczne zaprezentowane przez autorkę referatu. Z około 6000 kościołów parafialnych na ziemiach polskich u schyłku średniowiecza, istniało ok. 139 (nieco ponad 2,3% ogółu) źródłowo poświadczonych patrociniów św. Wojciecha, często w we­ zwaniach złożonych dwu- lub trójczłonowych. Na przełomie X V i X V I wieku w diecezji gnieźnieńskiej, poznańskiej i krakowskiej patrocinium Wojciecha należało do najczęściej wy­ stępującego i najstarszego obok wezwań świętych: Piotra, Jana Chrzciciela, Andrzeja, Jakuba Większego, Bartłomieja, Mikołaja, Marcina, Katarzyny i Stansiława (pomijając wezwania maryjne i chrystologiczne). Referentka wymieniła poszczególne miejscowości posiadające pa­ trocinium Wojciecha. Zwróciła uwagę na brak kościołów św. Wojciecha w najbliższym sąsiedz­ twie Gniezna ze względu na promieniowanie kultu z Katedry. W porównaniu z Czechami patrocinia polskie są zaskakująco liczne, choć do 1772 roku brakowało ich zupełnie w die­ cezjach: wileńskiej, smoleńskiej, kijowskiej, batowskiej i warmińskiej. W 1995 roku wśród około 9356 kościołów w 39 diecezjach było ok. 180 patrociniów Wojciecha (1,9 ogółu). Z tego ok. 80% kościołów legitymowało się średniowieczną metryką. Interesującym wystąpieniem był referat mgr Zofii Fafiusowej ze Szeczecina („Kult św. Wojciecha w misji św. Ottona Bamberskiego"). Dotyczył on roli kultu św. Wojciecha w po­ stępowaniu chrystianizacyjnym św. Ottona na Pomorzu Zachodnim, wątków wiążących ze św. Wojciechem oraz dalszych dziejów kultu i kościołów św. Wojciecha w tym rejonie. Jak stwierdziła autorka, na Pomorzu Zach. nie ma wizerunków św. Wojciecha. Jednakże początki kultu na tych terenach są znane dzięki dobrze udokumentowanej misji św. Ottona z Bambergu, żyjącego w czasach Krzywoustego. Otton Bamberski, w przeciwieństwie do Wojciecha, docenił konieczność ewangelizacji w miejscowym języku, lecz tak jak Wojciech, stosował przede wszystkim pokojowe metody nawracania. Otton dwukrotnie nawracał Pomo­ rzan, zakładając kościoły, także pod wezwaniem św. Wojciecha, m.in. w Szczecinie i w Wolinie. Dzięki tym misyjnym wyprawom na Pomorze 1/5 ludności ochrzczono, założono 11 kościołów, położono podwaliny pod przyszłą organizację kościelną. W 1140 roku, po śmierci Ottona, powstało biskupstwo w Wolinie przy kościele św. Wojciecha. Obydwu świętych łączyło wiele wspólnych elementów: formacja benedyktyńska, godność biskupia, pochodzenie społeczne, działalność misyjna i organizacyjna dla Kościoła Powszech­ nego, pokojowy charakter ich misji. Obaj żyli podług nakazów Ewangelii, nastawieni byli na pracę wśród ludzi i nie bali się śmierci. Postać św. Wojciecha wpływała na Ottona, który wielu kościołom nadał jego imię. Niestety, wprowadzony przez Ottona kult św. Wojciecha nie �KRONIKA 231 przetrwał długo. Kościół w Wolinie już przed X I V w. przyjął wezwanie św. Jerzego, którego odpust przypada w tym samym dniu, co Wojciecha. W Szczecinie materialnych śladów koś­ cioła św. Wojciecha nie odnaleziono. Badacze nadal go poszukują, różnie sytuując. Najbardziej trafnym miejscem wydaje się kaplica szpitalna św. Jerzego istniejąca do XVTII wieku na terenie wczesnośredniowiecznego Szczecina. Zapomniano również o samym misjonarzu Pomorza, a kult kanonizowanego już w 1181 roku Ottona miał charakter epizodyczny. Przyczyną takiego stanu rzeczy było: wprowadzenie chrześcijaństwa jedynie w sposób formalny, nie ugruntowany wśród ludności, co powodowało powracanie do praktyk pogańskich, głębokie przeobrażenie kulturalne Pomorza w czasach napływu krzyżackiego, działalność misyjna dominikanów i fran­ ciszkanów od końca X I I wieku, którzy nie szerzyli kultu świętych benedyktyńskich. Kolejnym wystąpieniem dotyczącym kultu historycznego był referat dr Ing'a Jana Royt'a z Pragi na temat kultu św. Wojciecha w X V I I i XVTII w. w Czechach i jego odzwierciedlenia w sztuce barokowej („Ikonografie sv. Vojtěcha v 17. a 18. století v Cechach"). Kościoły protestanckie, szczególnie kalwiński, zabraniały kultu świętych i ich wyobrażeń, dlatego wizerunki św. Wojciecha można poszukiwać jedynie w środowiskach katolickich i w tra­ dycyjnych utrakwistycznych. Katolicka Kronika czeska Václava Hajka z Liboćan z 1541 roku zawiera szereg świętowojciechowych legendarnych przypadków, które przejmują autorzy baro­ kowi. Centrum kultu tego świętego w czasach nowożytnych znajdowało się w małej kapli­ cy będącej grobem św. Wojciecha, a znajdującej się przed ścianą zamykającą chór katedry św. Wita w Pradze. Autor referatu wymienił kilka najważniejszych zabytków literatury z X V I I w., przedstawiające legendy o cudownych i historycznych wydarzeniach z życia św. Wojciecha. Wpłynęły one na ikonografię baroku. Najbogatsze zbiory dzieł sztuki poświęconych św. Wojciechowi znajdują się w klasztorach benedyktyńskich: w Brevnovie i w Broumovie. Referent wymienił owe dzieła przytaczając genezy ich treści. Ciekawym przykładem jest przedstawiana na obrazach legenda 0 założeniu klasztoru w Brevnovie: książę Bolesław Czeski i św. Wojciech równocześnie we śnie otrzymali wezwanie spotkania się u źródła Brusnicy i tam powstał klasztor. W Broumovie, w kościele klasztornym św. Wojciecha, znajdują się bogate freski autorstwa Jana Jakuba Stevensa ze Steinfels. Tradycja i literatura wiążą to miejsce z fizyczną tutaj obecnością św. Wojciecha. W X V I I wieku otaczano czcią miejsca w tradycji związane z pobytem świętego: kamienie z odciskami jego ciała, studnie. Znamiennym jest fakt, że u benedyktyńskich świętych najczęściej napotyka się na tego rodzaju „dotykalne" miejsca. Najwięcej takich miejsc znajduje się w okolicach Zelenej Hory pod Nepomukiem. Pod Zeleną Horą pątnicy zatrzymywali się u Wojáechowej studni 1 w kaplicy zwanej „ U ślapeje" ze stopami św. Wojciecha w kamieniu, aby dalej podążyć do miejscowości Vrcne, gdzie w kaplicy św. Wojciecha pokazywano kamień z odciskiem jego ciała. Referent wymienił także kilka innych miejscowości posiadających kamienie i kaplice świętowojciechowe, do których wędrowali pątnicy oraz miejscowości nazwanych od imienia św. Wojciecha, a leżących według tradycji na trasie podróży świętego. Podał również przykłady kościołów posiadających freski przedstawiające legendarne wydarzenia z życia św. Wojciecha. Przytoczył kilka ciekawszych legend, m.in. o próbie przeprawy Wojciecha przez Łabę, czy o karze głuchoty na niesfornego pasterza. W ikonografii barokowej dotyczącej postaci tego świętego często pojawia się motyw Wojciecha błogosławiącego Ziemię Czeską z Zelenej Hory. O ile w malowidłach benedyktyńskich można ujrzeć Wojciecha w habicie zakonnym, o tyle na grafice występuje już w szatach biskupich, z tarczą herbową z różą, wiosłem, mieczem i siedmioma oszczepami. Referat dr Róży Goduli z Krakowa („Polskie drogi św. Wojciecha - analiza antropologicz­ na") wydawał się mało spójny i pozostawił uczucie niedosytu. Autorka referatu poinfor­ mowała, że w 1996 roku przeprowadzono w Krakowie badania weryfikacyjne, które potwier­ dziły trwałość kultu św. Wojciecha. Podjęła temat idei początku w tradycji związanej ze św. Wojciechem. Wiele miejscowości łączy swe początki z tą postacią, m.in. Modlnica, Mszyce koło Krakowa, Radzionków na Górnym Śląsku, Gdańsk, Święty Gaj, Częstochowa, gdzie Wojciech miał nauczać na wzniesieniu, które nazwał Jasną Górą. Ponadto czas świętowojciechowy, posiadając walor sakralności z powodu czynów cudownych, jest czasem początku. �232 KRONIKA W legendzie o św. Wojciechu mit początku chrześcijaństwa w Polsce wpisany jest w mit początku państwa, dzięki czemu jego historia doznaje uświęcenia. Powoduje to wymazanie ważności wcześniejszego chrztu Mieszkowego, który uznano za niepełny. Dopełnieniem stała się męczeńska śmierć św. Wojciecha jako tzw. dar Szczepana. Autorka zwróciła również uwagę na pielgrzymki średniowieczne do grobu św. Wojciecha, które kreowały świadomość zbiorową. Bardzo ciekawym, lecz przedstawionym skrótowo z powodu ograniczeń czasowych refera­ tem, była praca prof, dr hab. Marii Paradowskiej z Poznania pt. „Św. Wojciech w kulturze ludowej WielkopolskC. Zostały w niej zasygnalizowane prowadzone badania etnograficzne wśród ludności wiejskiej i małomiasteczkowej dotyczące kultu św. Wojciecha. Św. Wojciech, jako pierwszy patron ojczyzny i narodu, posiada przede wszystkim wymiar polityczny, historyczny i narodowy; w o wiele mniejszym stopniu pełni funkcje świętego bliskiego sercom ludności wiejskiej. Jest tak również w Wielkopolsce, gdzie jego kult funk­ cjonuje stymulowany w dużej mierze przez instytucje kościelne. Kultem oddolnym, czyli pochodzącym z tradycji ludowej, jest tylko wówczas, gdy u jego podłoża leży wiara w rzekomy pobyt świętego na danym terenie, upamiętniony w przekonaniu ludzi namacalnymi pozostałoś­ ciami, jak kamień, źródło, drzewo. Z okazji millenium śmierci św. Wojciecha instytucje kościelne i świeckie, głównie szkoły, od kilku lat prowadzą szeroko zakrojoną działalność, mającą na celu: przypomnienie histo­ rycznego i patriotycznego znaczenia tej postaci i jego śmierci, poszerzenie wiedzy na jego temat, zintensyfikowanie kultu św. Wojciecha w celu silniejszej integracji narodu wokół trady­ cji typowo polskiej. Mimo tych działań poziom wiedzy o świętym wśród ludności wiejskiej Wielkopolski jest bardzo zróżnicowany. Obok osób znających jego dzieje, wielu zupełnie nie ma pojęcia, kim był ten święty, bądź posiada wiadomości odległe od oficjalnie przyjętej wersji. Należy jednak podkreślić fakt, że wiedza nigdy nie odgrywa znaczącej roli w funkcjonowaniu kultu świętego w kulturze ludowej. Kult jest niezależny od wiedzy, a decydujący wpływ na niego ma oprawa odbywanych uroczystości ku czci świętego, bogactwo ich form i podniosłość przeżyć związanych z nimi, które cementują społeczności lokalne i dzięki którym kult świętego wchodzi w ich system wierzeniowy i kulturowy. W kulturze mieszkańców wsi Wielkopolski św. Wojciech pełni różnorodne funkcje. Dla osób wykształconych jest przede wszystkim patronem narodowym i patronem Wielkopolski, dla wielu zaś pośrednikiem w jednaniu rozmaitych łask, głównie zdrowia, powiernikiem wszystkich trosk, szczególnie w okresie organizowanych przez Kościół uroczystości religijnych ku czci św. Wojciecha. Kult ten wyraża się głównie uczestnictwem w uroczystościach odpustowych inicjowanych przez duszpasterzy, w pielgrzymkach do katedry w Gnieźnie i peregrynacjach relikwii po archidiecezji. Te uroczystości wplatają się silnie w kulturę wsi wielkopolskiej, stając się jej integralną częścią. Są wszakże grupy katolików, którzy nie żywią kultu św. Wojciecha. Obok organizowanych przez Kościół form czci, wśród ludności istnieją legendy i legendar­ ne miejsca kultu związane ze św. Wojciechem. Przykładem jest od wieków czczony duży głaz narzutowy w Budziejewku (gmina Mieścisko), zwany „Kamieniem św. Wojciecha", na którym w drodze do Gniezna miał stać św. Wojciech i głosić Słowo Boże. Obok kamienia znajduje się źródełko, którego woda miała kiedyś moc uzdrawiającą. Do dziś niektórzy wierzą, że nadal ją posiada. Wśród ludności okolicznych wsi funkcjonuje kilka różnych wersji legend. Najbardziej popularną jest legenda o złotych saniach, na których próbowano przewieźć głaz do Gniezna. W Wielkopolsce znajduje się kilka podobnych Wojciechowych głazów (m.in. w Strzelnie, Gościeszynie, Parczewie, Pomarzanach). Kult św. Wojciecha w kulturze ludowej Wielkopolski ma więc wielowiekową tradycję o podłożu legendarnym i instytucjonalnym. Prof. Paradowska przytoczyła również kilka przykładów wypowiedzi na temat św. Woj­ ciecha uzyskanych w czasie prac terenowych. Zaznaczyła, że pełne wyniki badań będą podane dopiero po zakończeniu badań. W czasie trzech dni konferencji odbyło się pięć zaplanowanych dyskusji, podczas których dominowały zagadnienia związane z kultem św. Wojciecha, choć kwestie tyczące archeologii były nie mniej ciekawe. �KRONIKA 233 Prof. Karłowska-Kamzowa zapytała doc. Zbierskiego, jaką rangę miał Gdańsk w czasach św. Wojciecha. Doc. Zbierski stwierdził, że nie można do dziś tego w pełni ustalić. Był miastem kommiikacyjno-rybackim, lecz nie posiadał takiej rangi, jak Gniezno, Kraków czy Poznań. Dodał, że można natomiast ustalić miejsce chrztu gdańszczan powołując się na szczegóły archeologiczno-architektoniczne kościoła św. Katarzyny i sąsiadującego z nim cmentarza. Prof. Witkowska O S U słusznie zauważyła, że można obliczyć, jakiej rangi jest dany gród i jest to w przypadku Gdańska sprawa zupełnie możliwa. Nie można natomiast wnioskować z archeologii kościoła św. Katarzyny, że tam właśnie odbył się chrzest gdańszczan udzielony przez św. Wojciecha. Prof. Karłowska-Kamzowa zwróciła się z pytaniem także do mgr Sawickiego, jak wy­ glądało Gniezno w czasach św. Wojciecha. Mgr Sawicki podał krótki, lecz ciekawy opis. Prawdopodobnie nie było wtedy jeszcze trzeciego podgrodzia. Wojciech zapewne przebywał w obrębie grodu otoczonego wspaniałym wałem oraz na terenie pierwszego podgrodzia, w tzw. małym gródku. Przypuszczalnie był tam kościół, ale nie można stwierdzić jaki. W tym czasie na terenie trzeciego podgrodzia znajdowała się otwarta zabudowa małych budynków o wymia­ rach ok. 3 na 4 m, z centralnym paleniskiem. Wiele zainteresowania wzbudził referat prof. Adama Labudy. Prof. Kuzner poddał w wąt­ pliwość przeprowadzoną hermeneutyczną analizę Drzwi Gnieźnieńskich jako dzieła sztuki, stawiając pytanie o proporcje współczesnych przemyśleń o Drzwiach w stosunku do tych z X I I wieku. Prof. Witkowska O S U również zasygnalizowała ten problem w interpetacji, stwierdzając, że Drzwi były tworzone jako sztuka stosowana a nie a'priori, stąd w praktyce ani artysta, ani widz nie posługiwali się takim głębokim odbiorem, jak w interpretacji hermeneutycznej. Dodała jednak, że to nowe spojrzenie na Drzwi jest bardzo interesujące. Interpretacja prof. Labudy spotkała się z aplauzem ze strony prof. Skibińskiego i dr Royt'a. Prof. Skibiński stwierdził, że propozycja ta wydobywa na powierzchnię warstwę dotąd nie ujawnianą, antropologiczną, np. motyw ojca i matki, motyw przejścia, motyw gestów, słupu, motyw architektoniczny jako różnorodność światów, symbolika arkad, motyw przechodzenia z tego, co niższe, cielesne, do tego, co wyższe, duchowe, symboliczna struktura binarna. Dodał, że nowa interpretacja daje wejście w głęboką i podstawową warstwę powszechników tamtej i innych epok. Prof. Adam Labuda w odpowiedzi na głosy, stwierdził, że symbolika tu, to raczej język, który odwołuje się do znaków różnie znaczących w stosunku do kontekstu, więc zastanawianie się, czy aby nie widzimy za dużo, nie ma racji bytu. Zawartość historyczna jako punkt wyjścia, nie jest brana pod uwagę. Najwięcej czasu podczas dyskusji poświęcono zagadnieniom kultu. Ciekawym, wartym wspomnienia tematem poruszonym przez kilku rozmówców była kwestia sztucznego rozciąga­ nia patronatu Wojciecha na całą Europę. K s . prof. Kazimierz Śmigiel podważył zasadność nadania Wojciechowi patronatu ogólno­ europejskiego. Bardziej zgodny z rzeczywistością byłby ewentualnie patronat środkowo-wschodnio-europejski. Nie ma bowiem kultu św. Wojciecha w Niemczech, gdzie istnieją tylko 4 kościoły p.w. św. Wojciecha, ani we Włoszech, gdzie istnieją jedynie 2 jego kościoły i kaplica Wojciecha w kościele św. Błażeja. Imię Wojciech (Adalbert) na Zachodzie jest bardzo rzadkie. Trudno jest więc poprzeć tezę o Wojciechu jako patronie Europy. Jest to typowy fenomen polski. W czeskim panteonie znajduje się na dalekiej pozycji i w samych Czechach trudno by doszukiwać się kultu ludowego tegoż świętego. Na Węgrzech jego kult jest praktycznie jedynie w Panonhalmie i Ostrzyhomiu. Ponadto kult św. Wojciecha kończy się na granicy z Litwą, na której już go nie ma. Warto tu dodać, że opinia prof. Śmigla zgadza się z badaniami etnologicznymi wśród ludności przesiedlonej z terenów wschodnich na Ziemie Odzyskane. Zdecydowana większość respondentów o św. Wojciechu po raz pierwszy usłyszała dopiero w nowym miejscu zamieszkania, wiele lat po П wojnie światowej. Prof. Witkowska O S U także potwierdziła spostrzeżenia prof. Śmigla powołując się na badania nad kalendarzami liturgicznymi: kult jest jedynie w Polsce, słaby na Węgrzech, jeszcze słabszy w Czechach, a w Niemczech i Europie Zachodniej nie ma go już wcale. �234 KRONIKA T a ciekawa i bogata w treści sesja naukowa mogła zadowolić wielu zainteresowanych. Warto dodać, że przysłuchiwała się jej liczna grupa studentów Uniwersytetu Adama Mickiewicza oraz kilku reprezentantów etnologii z Uniwersytetu Warszawskiego, co na kon­ ferencjach poświęconych św. Wojciechowi stanowi rzadki, acz cenny przypadek. Referaty zostaną opublikowane przez Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk w 1998 roku. Anna Urbańska ГП M I Ę D Z Y N A R O D O W A K O N F E R E N C J A „ECOLOGY A N D F O L K L O R E " , ŁÓDŹ, 23-25 WRZEŚNIA 1996 W dniach 23-25.09.1996 w Łodzi odbyła się trzecia edycja Międzynarodowej Konferencji „Ecology and Folklore", zorganizowana przez Zakład Folklorystyki Uniwersytetu Łódzkiego. Tematem wiodącym tegorocznej konferencji był „Człowiek i jego środowisko we współ­ czesnym folklorze" (Man and the Environment in the Contemporary Folklore). W spotkaniu tym wzięli udział naukowcy reprezentujący różne dziedziny antropologiczne, którzy przy­ byli z Republiki Czeskiej, Republiki Słowackiej, Rosji, Węgier, Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych i Polski. Celem konferencji była dyskusja nad nowym rozumieniem pojęcia ekologii ludzkiej, ze szczególnym uwzględnieniem relacji Człowiek - Środowisko w aspekcie roli i znaczenia edukacji środowiskowej współczesnego społeczeństwa i ekologizmu jako nowe­ go sposobu myślenia i działania. Organizatorem spotkania był Zakład Folklorystyki Uniwersytetu Łódzkiego, przy udzia­ le Instytutu Etnografii i Folklorystyki Akademii Nauk Republiki Czeskiej w Pradze, pod kierownictwem naukowym prof, dr hab. Violetty Krawczyk-Wasilewskiej, we współpracy z dr Violetta Przerembską. Obrady toczyły się w nowym Centrum Szkoleniowo-Konferencyjnym Uniwersytetu Łódz­ kiego przy ulicy Kopcińskiego 16/18. Pierwszego dnia obrad gości powitali: prof, dr hab. Violetta Krawczyk-Wasilewska, gospodarz konferencji, oraz prof, dr hab. Zygfryd Juczyński - Prodziekan Wydziału Nauk o Wychowaniu UŁ. Referat wprowadzający w tematykę kon­ ferencji pt. „Problems of Modern Ecology and Folk Knowledge" wygłosił dr Wiaczesław Rudniew z Rosyjskiej Akademii Nauk w Moskwie. Głównym zagadnieniem referatu było wskazanie tradycyjnej wiedzy ludowej jako źródła, z którego korzystać może współczesna nauka, a szczególnie współczesna ekologia. Zawiera ona bowiem wiele empirycznych danych wynikających z systemu wzajemnych zależności między naturą - społeczeństwem i kulturą. Sesja pierwsza poświęcona była obecności treści ekologicznych w folklorze dawnym i współczesnym. Dr Hana Hloškova z Akademii Nauk Republiki Słowackiej z Bratysławy mówiła o pojemności znaczeniowej pojęcia środowiska w tradycji narracyjnej tradycyjnych kultur wiejskich („Man and the Environment in Oral Tradition"). Problem relacji człowieka ze środowiskiem jako element społecznej pamięci, na wybranym przykładzie stereotypu pasterza w folklorze słowackim, przedstawiła Dr Eva Krekovičova z tego samego ośrodka w referacie pt. „The Relationship of Man to Nature and Social memory. The Ecological Dimension of the Shepherdic Image in Folklore". Dr Ilona Nagy z Węgierskiej Akademii Nauk w Budapeszcie zajęła się treściami ekologicznymi w legendach apokryficznych („Birds from Clay: Some Remarks on the Creation Legends"). Sesja druga poświęcona była życiu w warunkach różnego rodzaju zagrożeń, m.in. eko­ logicznych i kulturowych oraz ludzkich refleksji wyrażanych w narracjach codziennych. Doc. dr Bohuslav Salanda z Uniwersytetu Karola w Pradze w referacie „The Town of Jáchymov. The Appearance of Radioactivity in Folklore" przedstawił życie ludzi w rejonie, gdzie radioaktyw­ ność jest elementem naturalnego środowiska życia. Dr. Zdeněk Uherek z Akademii Nauk Czeskiej Republiki w Pradze („We lived in the Area Polluted by Nuclear Disaster") przedstawił refleksje przesiedleńców czeskich z rejonów dotkniętych katastrofą czernobylską na Ukrainie i Białorusi �KRONIKA 235 nad ich życiem w zmienionym środowisku kulturowym w Czechach. Dr Stanislav Brouček z tej samej instytucji rozważał problem zagrożeń tożsamości owo-kulturowych mniejszości czeskiej żyjącej we Francji („Feeling of Fear as an Instrument for Identification a Group of Migrants with Majority"). Z kolei prof, dr Dorothy Billings z Wichita University ze Stanów Zjednoczonych („New Guinea at Corporate Headquarters: Amungme Versus the Freeport Mining Company") analizowała przyczyny kulturowego i ekologicznego konfliktu między wielką kompanią górniczą w Nowej Gwinei a tradycyjną, lokalną społecznością. Drugi dzień obrad rozpoczął się po południu wystąpieniem dr Karela Altmana z Akademii Nauk Czeskiej Republiki w Brnie, który ukazał restaurację jako popularne i ważne dla środowiska miejsce spotkań i kontaktów mieszkańców Brna („Restaurant as a Meeting and Chatting Place of Brno Inhabitants"). Referat ten nadał charakter sesji trzeciej, która w dużej mierze dotyczyła związku człowiek ze środowiskiem kulturowym. W kolejnym referacie tej sesji prof, dr hab. Teresa Dunin-Karwicka z Uniwersytetu im. M . Kopernika w Toruniu, analizując twórczość literacką mieszkańców Kujaw („Naturę and the Environment in Literary Activity of the Kujawy Inhabitants as a Way of Expressing Their Regional Identity") dostrzegła w niej znaczenie rodzimego krajobrazu w wyrażaniu tożsamości regionalnej. Prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska z Uniwersytetu Śląskiego, Filia w Cieszynie, w wystąpieniu „Polish Family and Regional Traditions as an Ecological Value" odnalazła wartości ekologiczne w środowisku rodzinnym, lokalnym i regionalnym. Dr Janina Tobera z Uniwersytetu Łódz­ kiego w komunikacie „Strategies of the Small Ecology" zaprezentowała swoje badania nad inicjatywami proekologicznymi, podejmowanymi w środowisku rodzinnym. Trzeci, ostatni dzień obrad rozpoczęła sesja etnomuzykologiczna w całości poświęcona aspektowi ekologicznemu w różnych przejawach ludowej kultury muzycznej. Z odczytem wprowadzającym w tematykę sesji („Ecological Method in Czech Ethnomusicology") wystąpił doc. dr Lubomir Tyllner z Akademii Nauk Czeskiej Republiki w Pradze, który zwrócił szczególną uwagę na zainicjowanie metody ekologicznej w czeskiej etnomuzykologu na przeło­ mie X I X i X X wieku. Dr Věra Thořova z tego samego ośrodka, w wystąpieniu ..Contemporary Environment of Folklore in the West Czech Republic" skupiła się na współczesnej, muzycznej praktyce wykonawczej w zachodnim regionie Czech, w Chodsku. Dr Jana Pospíšilova z Aka­ demii Nauk Czeskiej Republiki w Brnie przedstawiła analizę repertuaru muzycznego i narracyj­ nego dzieci i młodzieży współczesnego Brna pod kątem obecności w nim elementów folkloru tradycyjnego („Contemporary Folklore of Students' and Children's Groups"). Kolejny referat Dr Violetty Przerembskiej z Uniwersytetu Łódzkiego na temat „Traditional Musical Instruments of North Poland and Ecological Consciousness of Their Present Makers" dotyczył świadomości ekologicznej współczesnych wytwórców instrumentów ludowych oraz funkcjonowania tych instrumentów we współczesnej kulturze. Dr Daniela Stavělova z Akademii Nauk Republiki Czeskiej w Pradze w wystąpieniu pt: „Today's Czech Folk-Dance Tradition" podjęła temat żywotności i społecznej roli różnych form ludowego tańca we współczesnych Czechach. Sesja piąta, zamykająca i podsumowująca konferencję poświęcona była obecności idei ekologizmu we współczesnej kulturze i różnym wymiarom edukacji środowiskowej współczes­ nego społeczeństwa. Prof. dr hab. Piotr Tobera z Uniwersytetu Łódzkiego w wystąpieniu zatytułowanym „Tradition, Modernity and Ecologism" podjął próbę określenia znaczenia tradycji we współczesnej idei ekologizmu oraz roli samego ekologizmu we współczesnym życiu ludzi. Mgr Maria A. Łukowska z tej samej uczelni w referacie „Ecology and Ecologism in Contemporary Urban Folklore" skupiła się na roli folkloru we współczesnych inicjatywach edukacyjnych ekologizmu jako ruchu społecznego. Z kolei Rachel Freeman z University of Edinburgh w komunikacie „ D o Net Surfers Pick Mushrooms? An Introductory Inquiry into What Effect the Internet Will Have on the Distribution of Certain Aspects of Folklore", na przykładzie wiedzy o grzybach i ich zbieraniu ukazała jeden ze współczesnych środków informa­ cyjno-edukacyjnych, jakim jest komputerowa sieć Internetu. Prof. dr hab. Violetta Krawczyk -Wasilewska w podsumowującym konferencję referacie pt: „Ecological problems in Primary Schools Education in Poland" przedstawiła zagadnienie różnych form edukacji środowiskowej �236 KRONIKA w szkołach podstawowych w kontekście propagowanej przez U N E S C O konieczności edukacji ekologicznej młodego pokolenia u progu X X I wieku. Konferencji towarzyszyła wystawa publikacji o tematyce związanej z ekologią i kulturą, wśród których znajdowały się również prace stanowiące dorobek naukowy uczestników. Spot­ kanie finansował Uniwersytet Łódzki przy udziale Komitetu Badań Naukowych. Przewidziana publikacja pokonferencyjna w języku angielskim jest przygotowywana w Instytucie Etno­ grafii i Folklorystyki Akademii Nauk Republiki Czeskiej w Pradze, pod wspólną redakcją prof, dr hab. V. Krawczyk-Wasilewskiej i dr. St. Broučka. Violetta Przerembska, Maria A. Łukowska „ P R Z E M I A N Y TOŻSAMOŚCI K U L T U R O W E J SPOŁECZNOŚCI P O G R A N I C Z A " , C I E S Z Y N , 4-5 G R U D N I A 1995 W maju 1994 r. w Ciechanowcu miała miejsce konferencja pn. „Edukacja międzykulturowa", zorganizowana staraniem Wydziału Pedagogicznego i Psychologii Filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku. Wówczas to, z inicjatywy prof. dr. hab. Tadeusza Lewowic­ kiego, narodziła się idea powołania Federacji Zespołów Badań Pogranicza, która miałaby sprzyjać koordynacji i integracji różnych poczynań badawczych, wymianie informacji, promo­ waniu badań międzykulturowych, wreszcie studiom porównawczym. Wspominam o tym dlate­ go, iż główna inicjatorka i organizatorka konferencji nt. Przemiany tożsamości kulturowej społeczności pogranicza, która odbyła się w dniach 4—5 grudnia 1995 r. w Cieszynie, dr Halina Rusek wyraźnie do w/w idei nawiązała. Obok Pani Dziekan Filii Uniwersytetu Śląskiego wśród organizatorów trzeba też koniecznie wymienić Związek Komunalny Ziemi Cieszyńskiej. Należy również podkreślić duże zainteresowanie obradami miejscowych władz samorządowych oraz całej społeczności uniwersyteckiej. Obrady przewidziane na dwa dni składały się z dwóch rodzajów wystąpień: czysto teore­ tycznych oraz prezentacji wyników badań własnych. W pierwszym dniu dominowały referaty teoretyczne. Prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska (Cieszyn) wygłosiła tekst „Kultura tradycyjna a tożsamość kulturowa społeczności pogranicza", w którym - po zdefiniowaniu terminu „tożsamość kulturowa" (wartość mająca oparcie w dziedzictwie kulturowym i społecz­ nym, w inności danej kultury w stosunku do pozostałych) poszukiwała odpowiedzi na pytanie, jakie zespoły wartości kulturowych, z genetycznego punktu widzenia, w odniesieniu do trady­ cyjnej, miejscowej czy regionalnej kultury, zawierają kultury pogranicza. Autorka zapro­ ponowała cztery zespoły tego typu wartości: 1) Ślady wartości w miejscowym obyczaju, obrzę­ dach, folklorze słownym i muzycznym, w zachowaniach wierzeniowo-magicznych, elementach ludowego stroju, wreszcie w tradycyjnym systemie myślenia, a może w normach społeczno-obyczajowych (to tzw. pamięć społeczna); 2) elementy z kultury warstw elitarnych; 3) elementy obce, z innych kultur, nabyte przez kontakty społeczne powstałe w wyniku migracji lub mimowolne oraz 4) elementy kultury własnej, specyficzne dla mieszkańców pogranicza. Na współczesną kulturę społeczności pogranicza składają się właśnie elementy z wszystkich tych zespołów wartości. Te, które zostaną w pełni zaakceptowane mogą stać się nową tradycją. Prof. dr hab. Anna Szyfer (Poznań) przedstawiła referat „Poziomy tożsamości. Implikacje teoretyczne i metodyczne". Wyróżniając trzy poziomy: 1) Obiektywny - obraz kultury trady­ cyjnej, język itp.; 2) Subiektywny, związany z kwestią samo określenia się oraz 3) natalny, tj. rola miejsca pochodzenia danej grupy regionalnej), z góry zaznaczyła, że należy je traktować komplementarnie. Po omówieniu poszczególnych poziomów, w konkluzji, zgłosiła postulaty pod adresem przyszłych badań, w których powinny zostać uwzględnione m.in. losy historyczne badanej grupy, jej pochodzenie społeczne i skład socjalny, stopień zachowania kultury trady­ cyjnej, sytuacja ekonomiczna czy wreszcie znaczenie religii. �KRONIKA 237 Niestety, kolejny autor - prof, dr hab. Jerzy Nikitorowicz z Filii Uniwersytetu Warszawskie­ go w Białymstoku - nie dojechał. Nadesłał jednak tekst pt. „Tożsamość a akomodacja", w którym - po zdefiniowaniu terminu „tożsamość" (jest to spotkanie teraźniejszości z przeszłoś­ cią i antycypowaną przeszłością, będące efektem świadomego orientowania się ludzi na wartości grupy decydujące o jej swoistości i odrębności) wyróżnił następujące jej typy: 1) Identyfikacja z dwoma kulturami (bikulturalizm człowieka pogranicza); 2) identyfikacja z dominującą kulturą (zagadnienie asymilacji czy tożsamości negatywnej do socjalizacji rodzimej); 3) identyfikacja z własną grupą mniejszościową (zjawiska separacji, etnocentryzmu, przy czym odnalezienia i zrozumienia siebie i swojej kultury nie łączy z nacjonalizmem); 4) brak identyfikacji z którąkol­ wiek grupą (zjawisko marginalizacji). Autor wyodrębnił proces akomodacji jako sposób prze­ kształcania pierwotnego schematu myślowego, modyfikowania i reorientacji wartości, wzorów i sposobów zachowania, ze względu na ich nieprzydatność w ocenie subiektywnej i z uwagi na nową sytuację obiektywną, umożliwiającą kultywowanie dziedzictwa kulturowego. Kolejna grupa referatów dotyczyła różnych aspektów tożsamości narodowej, a także wyznaczników samoidentyfikacji i odnosiła się, może poza wystąpieniem mgr. Marka Rembierza (Cieszyn) - „Antropologia filozoficzna o tożsamości i tradycji oraz ich przemianach" - do konkretnych zachowań społeczności pogranicza. Prof. dr hab. Ryszard Kantor (Kraków) w tekście „Między identyfikacją narodową a regionalną" - zajął się przypadkiem polskiej Orawy. Mieszkańców Orawy podzielił on na trzy kategorie: tych, którzy jednoznacznie deklarują swoją polską świadomość narodową (ok. 60%), tych, którzy uważają się za Słowaków (ok. 10%) oraz unikających jednoznacznej deklaracji narodowej, zastępując ją deklaracją przynależności regionalnej, czyli deklaracją „orawskości" - (ok. 30%). Referent uważał, że świadomość regionalna nie może zastępować świadomości narodowej, a proces kształtowania tej drugiej będzie postępował, m.in. dzięki działalności różnego rodzaju polskich towarzystw i organizacji. Mgr Mirosław Mika (Kraków) odwołał się do badań realizowanych na terenie Śląska Cieszyńskiego („Tożsamość regionalna Śląska Cieszyńskiego w świetle migracji ludnoś­ ci"), wskazując na intensywne ruchy migracyjne w zachodniej części Beskidu Śląskiego związane z turystyką a szczególnie z budową domów letniskowych. Zastanawiał się nad kształtem tożsamości kulturowej i poczuciem więzi regionalnej mieszkańców tego zakątka w przyszłości. Czy obroni się on przed wpływami ludności napływowej? Jakie elementy kulturowe ulegną transformacji, a jakie zostaną zachowane i przejęte przez przybyszów (stopień i sposób przebie­ gania procesów asymilacyjnych nowych mieszkańców itp.) Kolejni referenci skupili uwagę słuchaczy na problemach pogranicza południowego i wschodniego. Profesor dr hab. Zenon Jasiński (Opole) przedstawił „Uwarunkowania toż­ samości kulturowej młodzieży na pograniczu polsko-czeskim" a dr Mirosław Sobecki (Biały­ stok) - na pograniczu polsko-białoruskim i polsko-litewskim. Referat nosił tytuł „Poczucie tożsamości narodowej a świadomość kulturalna młodych Litwinów i Białorusinów, uczniów liceum ogólnokształcącego". D r Iwona Kabzińska (Warszawa) mówiła o sposobie rozumienia zjawiska, jakim jest kultura polska przez Polaków z Białorusi (termin „kultura polska" był przez nich stosowany w odniesieniu do kultury własnej grupy narodowej). Zwróciła przy tym uwagę na daleko idącą identyfikację owej kultury z religią katolicką, ze świętami i obrzędami kościelnymi, a także z kulturą szlachecką. Wystąpienie było zatytułowane: „Tożsamomość kulturowa - tożsamość narodowa. Z badań nad wyznacznikami samoidentyfikacji Polaków na Białorusi". Wszystkie teksty odwoływały się do wyników ostatnio prowadzonych badań, wskazywały na wyznaczniki tożsamości oraz sposoby badania tego zjawiska. I . Kabzińska podkreśliła też m.in. znaczenie analizy treści różnych dokumentów, autobiografii, pamięt­ ników, wspomnień oraz obserwacji zachowań informatorów w badaniach nad tożsamością, a Z . Jasiński wspomniał o odczuwanej niechęci do wyraźnych deklaracji narodowościowych, o silnym oddziaływaniu „bogatej" kultury, i in. Dyskuje w pierwszym dniu koncentrowały się wokół zagadnień terminologicznych, dotyczyły również podstawowych atrybutów tożsamości kulturowej (P. Boski), tła tożsamości regionalnej młodzieży (T. Kania) czy problemu tożsamości polskich Białorusinów (R. Matykowski). �238 KRONIKA Obrady w drugim dniu otworzył burmistrz miasta Cieszyna, dr Jan Olbrycht, prezes Zarządu Związku Komunalnego Ziemi Cieszyńskiej. Zaprezentował on interesujące rozważa­ nia na temat roli społeczności lokalnej, specyfiki regionu, nowocześnie rozumianego regio­ nalizmu czy wreszcie wspólnych inicjatyw Związku Komunalnego związanych z rozwojem Ziemi Cieszyńskiej. Kolejny mówca, prof, dr hab. Michał Heller, jakby nawiązując do prze­ mówienia burmistrza, przedstawił zarys dziejów kultury Śląska Cieszyńskiego okresu I I RP. Mgr Małgorzata Kiereś, dyrektorka Muzeum w Wiśle, zachwyciła słuchaczy wspaniałą umie­ jętnością łączenia rozważań teoretycznych wynikających z długoletnich obserwacji praktyka z pięknymi wtrętami gwarowymi. Czyniło to wystąpienie jeszcze ciekawszym i żywym, chociaż sam tytuł był już interesujący: „Współczesny proces przeobrażeń tożsamości kulturowej Górali Śląskich. Uwagi i refleksje na przykładzie wybranych zagadnień kultury społecznej". Autorka referatu zwróciła uwagę na fakt istnienia wielorakiego pogranicza góralskiego niosącego ze sobą całą masę problemów a także na zjawisko adaptowania nowych treści kulturowych do tradycji i tym samym jej przeobrażenia. Zadała dramatyczne pytanie dotyczące sytuacji badacza, etnologa i jego zachowań: czy ma być tylko obserwatorem, czy może (i na ile) ingerować w prywatne życie górali, obserwowanej społeczności? Dr Janusz Spyra (Cieszyn) w referacie „Między Europą a zaściankiem. Żydzi na Śląsku Cieszyńskim od średniowiecza do II wojny światowej" przypomniał o wielonarodowościowym charakterze regionu, o charakterystycznej tolerancji kulturowej i wyznaniowej. Spojrzenie geografa na kwestie świadomości regionalnej mieszkańców regionu przybliżały dwa kolejne wystąpienia. D r Roman Matykowski (Poznań) w tekście „Śląsk Cieszyński a Pod­ beskidzie: świadomość regionalna mieszkańców województwa bielskiego" zaproponował typo­ logię ruchów regionalnych w Polsce: 1) Regionalizmy sensu stricto (polityczny = autonomizm, kulturowy, ekonomiczny); 2) Quasi-regionalizmy (quasi-regionalizm polityczny, quasi regiona­ lizm ekologiczny); 3) brak regionalizmów. Za Z. Rykielem przypomniał fazy rozwoju świado­ mości regionalnej: 1) Przeciwstawienie się własnej grupy regionalnej pozostałej części społe­ czeństwa państwowego (świadomość negatywna); 2) poczucie odrębności regionalnej (świado­ mość jawna); 3) zmniejszająca się odrębność danej grupy regionalnej przy utrzymującej się manifestacji postaw regionalistycznych (świadomość zorientowana na wartości); 4) procesy integracyjne (lub indyferentyzm regionalny), atomizacje postaw (subregionalizm). Na tak za­ kreślonym tle teoretycznym omówił różnice i odmienności regionalne Śląska Cieszyńskiego i Podbeskidzia, widziane oczami mieszkańców omawianego województwa (aż 30% takich różnic nie dostrzegało, pozostali widzieli je właśnie w kulturze, folklorze, specyficznej gospo­ darce przemysłowej położeniu geograficznym). W pewnym sensie kontynuacją wystąpienia był referat dr. Bolesława Domańskiego (Kraków) „Postrzeganie własnego regionu przez miesz­ kańców Śląska Cieszyńskiego". Okazało się, że ani cechy osobowościowe, ani wykształcenie nie miały takiego wpływu na określenie specyfiki regionu, jak wyznanie. O „Dylematach młodzieży z miast pogranicza (na przykładzie Cieszyna, Jastrzębia i ośrodków Podbeskidzia)" mówił dr Tadeusz Kania (Cieszyn). Dwoje kolejnych referentów, dr Tadeusz Siwek i dr Irena Bogocz, reprezentujący Zakład Badań Etnikum Polskiego Uniwersytetu Ostrawskiego działa­ jący w Czeskim Cieszynie, odwołało się do badań własnych realizowanych na Zaolziu, przed­ stawiając specyfikę tożsamości na Zaolziu oraz kwestie języka, jako jednego z czynników zachowania tożsamości etnicznej. Tekst dr Bogocz opierał się na wynikach badań zreali­ zowanych wśród najmłodszej generacji Polaków na Zaolziu, która posługuje się więcej niż jednym kodem językowym, co uzależnione jest m.in. od różnych życiowych sytuacji. Gene­ ralnie o orientacji językowej decyduje wychowanie w rodzinie, a dopiero potem szkoła. Powszechnie używana jest gwara. Badani podkreślali swoją obcość językową w każdym środo­ wisku, ich zachowanie językowe od razu wskazuje na ich inność - w języku polskim są liczne naleciałości czeskie, a w czeskim gwarowe. Dlatego też językowo najlepiej czują się na Zaolziu, gdzie gwara cieszyńska traktowana jest jako rodzaj miejscowego kodu. Nikt się jej nie wstydzi i jest używana wszędzie. W komunikacji urzędowej, administracyjnej zdecydowa­ nie dominuje język czeski. �239 KRONIKA Ostatni referat, „Wymiary tożsamości regionalnej młodzieży pogranicza polsko-czeskiego", dr Haliny Rusek i mgr. Lesława Werpachowskiego (Cieszyn) przedstawił wyniki najnowszych badań związanych z trzema kwestiami: 1) wizerunkiem własnego regionu; 2) stosunkiem młodzieży do regionu - sformułowanie najważniejszych cech charakteryzujących region; 3) wyobrażeniami młodych o mieszkańcach pogranicza, zagadnienia związane z przyszłością wspólnych stosunków nie tylko politycznych, ale i innego rodzaju. W dyskusjach podkreślano wielokrotnie rolę prowadzonych na dość szeroką skalę badań dotyczących tożsamości kulturowej, których wyniki były tak często przytaczane na konferencji. Zauważono również, że w świadomości ogółu Polaków nie istnieje zagadnienie nazwane specyfiką regionu Śląsk Cieszyński, ani stereotyp jego mieszkańców. Podsumowując dwudniowe obrady, Pani Dziekan, dr Halina Rusek podkreśliła fakt bardzo zaawansowanej na tym terenie integracji nauki z praktyką, o czym świadczyło m.in. tak duże zainteresoanie konferencją miejscowych władz. Dla nich bardzo ważnymi były problemy poruszane w czasie obrad, np. kwestia czy tożsamość kulturowa mieszkańców pogranicza ulega przemianom? W jakim kierunku one idą? Jak żyją społeczności pogranicza? Dla badaczy, którzy przyjechali na konferencję z całej Polski ciągle ważnym jest rozwiązanie wielu kwe­ stii terminologicznych, dookreślenia terminów „tożsamość", „świadomość", „identyfikacja", „asymilacja", itp. Było to bardzo ciekawe spotkanie o interdyscyplinarnym charakterze. Z niecierpliwością będziemy oczekiwać na wydawnictwo pokonferencyjne z kompletem wystąpień - często ilustrowanych bardzo ciekawymi schematami, zestawieniami itp. - i opraco­ waną dyskusją. Urszula Kaczmarek „ETNOLOGIA I A N T R O P O L O G I A K U L T U R O W A A BADANIE K U L T U R REGIONALNYCH I REGIONALIZMU W SPOŁECZEŃSTWACH N O W O C Z E S N Y C H " , C I E S Z Y N , 23-25 PAŹDZIERNIKA 1996 Inicjatorem i głównym organizatorem tego spotkania naukowego był Zakład Etnologii Instytutu Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie. Konferencja była ważnym wydarzeniem naukowym - umożliwiającym konfrontację różnych stanowisk i poglądów na temat regionu, regionalizmu i kultur regionalnych, stanowiła także próbę podsumowania dotychczasowych osiągnięć i wyznaczenia nowych płaszczyzn badawczych w zakre­ sie badań nad regionalizmem. W czasie trzydniowych obrad wystąpiło 24 prelegentów reprezentują­ cych ośrodki naukowe z różnych części kraju: Cieszyna, Łodzi, Lublina, Warszawy, Krakowa, Wrocławia, Opola, Katowic, Poznania. Obrady koncentrowały się wokół rozważań nad regionaliz­ mem, jego formami, znaczeniem i rolą uwzględniając także wątek aplikacyjny, podejmowały analizę zagadnień tożsamości, świadomości i odrębności różnych grup społecznych w wymiarze lokalnym, regionalnym i narodowym. Podczas obrad próbowano przybliżyć i zrozumieć sytuację człowieka we współczesnym pluralistycznym społeczeństwie, uwikłanego w skomplikowane procesy przemian, poddanego wpływom różnych trendów, mód i stylów proponowanych przez kulturę masową. Jak reaguje i odpowiada człowiek na pojawiające się obecnie tendencje unifikacyjne, jakie podejmuje działania? Czy globalizacja zagraża odrębności kulturowej? W tym kontekście pojawiły się zagadnienia Walencji i konwersji tożsamościowej. Wiele z przedstawionych referatów podejmo­ wało problematykę kształtowania się nowych więzi, wartości, wzorców kulturowych w sytuacjach zderzenia i konfrontacji kultur - zwłaszcza na terenach pogranicz etnicznych. Egzemplifikację dla wysuwanych wniosków stanowiły wyniki badań. Niektóre wystąpienia miały charakter refleksyjny, stanowiły krytyczne spojrzenie na narzędzia analizy i modele interpretacyjne stosowane w naukach humanistycznych. Przedstawione zostały także komunikaty ze stanu badań prowadzonych w różnych rejonach Polski na temat świadomości i tożsamości regionalnej. �240 KRONIKA Konferencja zainaugurowana została referatem Ireny Bukowskiej-Floreńskiej, kierownika Zakładu Etnologii Filii U Ś w Cieszynie: „Kultury regionalne w społeczeństwach nowoczesnych. Problemy i propozycje badawcze". Autorka zakreśliła w nim problematykę i cele konferencji. Przypominając dorobek etnografii w dziedzinie badań regionalnych utożsamianych w przeszłości z rejestracją kultury ludowej, wskazała, iż przeobrażenia, jakie dokonują się we współczesnych społeczeństwach na skutek zmian niesionych przez cywilizację techniczną otwierają przed etnologią nową problematykę badawczą. Wiąże się ona przede wszystkim ze zjawiskami kształtowania nowych wartości kulturowych w społeczeństwach nowoczesnych, powstających w wyniku zdarzenia odrębnych kultur. Za szczególnie interesujące dla badaczy kultury uznała tereny pogranicz etnicznych oraz obszary koegzystencji ludności napływowej i autochtonicznej. Autorka zwróciła uwagę na pojawianie się w społeczeństwach industrialnych nowych postaw proekologicznych, będących reakcją na zdewastowane środowisko nie tylko przyrodnicze. Zagadnienia, mechanizmy i procesy tworzenia nowych wartości i tradycji, a przede wszystkim przeżywanie więzi lokalnych i regionalnych przez społeczności winny stać się przedmiotem analiz i badań etnograficznych. Zasygnalizowany powyżej problem podjęła Anna Szyfer w referacie „Regiony pogranicza - grupy czy zbiorowość. Refleksje nad problematyką i metodami badań". Na podstawie badań przeprowadzonych na ziemiach odzyskanych omówiła zjawisko kształto­ wania się więzi lokalnych i społecznych wśród ludności napływowej z różnych rejonów Polski, która zasiedliła te tereny w wyniku akcji przesiedleńczej po I I wojnie światowej. Autorka wskazała, iż procesy „zderzenia" różnych grup i kultur oraz efekty tychże interakcji stały się istotnym czynnikiem powstawania na tych terenach nowych regionów - „neoregionów", których istnienie wzmacniane było przez stopniowo rodzący się lokalny patriotyzm. Stwierdzono bowiem, iż pokolenia repatriantów identyfikowały się częściej z nowymi terenami zamieszkania, niż z rodzinnymi ziemiami, które ich rodzice zmuszeni byli opuścić. Interesujące uwagi na temat idei regionalistycznych i regionalizmu zaprezentowane zostały w referacie Kazimiery i Jacka Wodzów. Autorzy przybliżyli rozumienie regionalizmu w znaczeniu kulturowym, politycznym i gospodarczo-ekonomicznym, wskazując na wieloznaczność i wieloaspektowość tych zagadnień. Zwrócono uwagę, iż o regionalizmie można mówić jedynie w kontekście określonej całości. Każdy region ma zawsze odniesienie do całości, sama zaś odrębność lokalna czy regionalna kształtuje się w konfrontacji z inną kulturą, czy grupą społeczną. Nawiązując do tradycyjnej koncepcji regionów podkreślono, iż współczesne regiony wyznaczane będą przez nowe siły - stosunki demograficzne, uwarunkowania gospodarcze, interesy społeczno-ekonomiczne grup. Będą powstawać jako koncentryczne kręgi wokół ośrodków „promieniowania" - stolic. Oma­ wiając regionalizm jako wyraz odrębności politycznej i samoobrony mniejszości, wskazano iż często większość postrzegana jest jako dyskryminator i determinator, co może stwarzać nieporo­ zumienia, a nawet antagonizmy. Uwzględniając możliwość wystąpienia owych sytuacji konflik­ towych na gruncie sprzeczności interesów mniejszości i większości w ramach jednostki państwo­ wej, autorzy zaproponowali koncepcję „obywatelskości" jako perspektywę wyjścia z dylematu większość-mniejszość. Zaznaczyli, iż jednym z warunków prawidłowego funkcjonowania regio­ nalizmów będzie umożliwienie elitom lokalnym dostępu do władz centralnych. W przeciwnym bowiem razie nastąpi zamykanie się regionów i pojawianie odśrodkowych dążeń. Część pierwszą obrad zamknęła Izabella Bukraba-Rylska odczytem „Na styku kultur: kategorie poznawcze i dylematy moralne", w którym przedstawiła rozważania nad problematyką kontaktu i współ­ istnienia kultur w nowoczesnych, pluralistycznych społeczeństwach. Autorka dokonała przeglą­ du podstawowych pojęć i założeń, stosowanych przy analizie zjawisk kontaktu i przenikania się kultur. Zwróciła uwagę na pewne schematy interpretacyjne oraz modele propagowane przez różne koncepcje filozoficzno-epistemologiczne. W rozważaniach na temat fenomenu kontaktu, który jej zdaniem niesie wiele interesujących zjawisk, starała się wykazać ograniczenia popular­ nych dziś twierdzeń o pozytywnej roli zbliżania się ludzi. W konkluzji sformułowała kontrower­ syjną tezę, iż wzajemne poznawanie się nie zawsze służy zbliżeniu i lepszemu porozumieniu - jak głoszą pluralistyczne poglądy - lecz może rodzić niechęć, uprzedzenia, a nawet wrogość, o czym badacze często zapominają. Kończąc podkreśliła konieczność ciągłej refleksji teoretycznej nad �KRONIKA 241 sposobem analizy i narzędziami badawczymi. Jej zdaniem, lepiej przedstawić zagadnienie w sposób mniej spójny, mniej przystający do obranych założeń i modeli interpretacyjnych, niż sfałszować obraz rzeczywistości na rzecz zgodności z prawami logiki i przyjętymi wcześniej teoriami i modelami. W godzinach popołudniowych uczestnicy konferencji pracowali w dwóch sekcjach naukowych. Prezentowane w czasie obrad referaty i rozważania koncentrowały się wokół tematów: regionalna świadomość odrębności a inicjatywy społeczne, kształt kultury regionalnej a liderzy, regionalizm w sztuce ludowej i kulturze masowej a tradycyjne wzory kulturowe wspólnot regionalnych. Mówiono o różnych formach identyfikacji kulturowej, 0 funkcjach tradycji we współczesnej kulturze i jej roli w kreowaniu nowych konstruktów symbolicznych, a także o zjawisku walencji kulturowej, które coraz częściej daje się zaobserwo­ wać we współczesnym społeczeństwie. Wśród prezentacji pojawiły się uwagi na temat animacji ruchów regionalnych i możliwości aktywizacji kulturalnej, oświatowej i gospodarczej w ramach społeczności lokalno-regionalnych. W kontekście owych zagadnień podkreślono znaczenie i rolę elit-^iderów w kreowaniu oblicza i specyfiki tychże społeczności. Wątek społecznych inicjatyw folklorystycznych podjęła w swym wystąpieniu Teresa Smo­ lińska. Opierając się na własnych obserwacjach poczynionych na terenie Śląska Opolskiego, wskazała, iż imprezy o charakterze folklorystycznym, np. występy i prezentacje zespołów — stanowią istotny czynnik w budowaniu poczucia więzi wspólnotowej. Dla trwałości wspólno­ ty doniosłe znaczenie ma istnienie wspólnego zespołu symboli - wartości, z którymi utożsamia się grupa. Dają one bowiem możliwość doświadczenia wspólnotowych więzi, integrując jedno­ cześnie jej członków. Ksiądz Franciszek Rosiński w swym wystąpieniu próbował zarysować rolę, jaką może odegrać duchowieństwo w kształtowaniu kultur regionalnych. Podkreślił, iż zadaniem, swoistą misją duchowieństwa będzie ochrona wartościowych elementów dziedzictwa kulturowego-sakralnego i świeckiego, podtrzymywanie i propagowanie ludowych tradycji reli­ gijnych i obrzędów, a także uświadamianie wiernym wartości tkwiących w ich własnej kulturze. Wśród czwartkowych prezentacji znalazły się także referaty traktujące o Podhalu i podhalań­ skim regionalizmie. Ryszard Kantor w wystąpieniu „Narodotwórcza i kulturotwórcza rola regionalnych organizacji podhalańskich" scharakteryzował ideologię podhalańskiego ruchu regionalnego i jego znaczenie w kształtowaniu świadomości narodowej mieszkańców Podhala. Podkreślając patriotyczny charakter podhalańskiego regionalizmu, wyrażający się w naczelnym haśle „odrodzenie Podhala dla dobra Rzeczypospolitej", autor zaznaczył, iż stał się on niejako wzorem dla ruchów regionalistycznych powstających w Polsce w okresie międzywojnia. Istotę polskiego regionalizmu określała zasada dążności do jedności narodowej. Regionalizm był w okresie I I Rzeczypospolitej ważnym elementem wzmacniającym procesy narodotwórcze. Dając możliwość rozwoju poszczególnym ziemiom, zakładał ich scalenie i integrację w ramach jednego organizmu - odradzającego się państwa polskiego. Autor zwrócił też uwagę, iż cennym byłoby przeanalizowanie specyfiki polskiego regionalizmu na tle regionalizmu europejskiego. Z kolei Anna Brzozowska-Krajka w referacie „Regionalizm swoistą formą religii - paradygmat podhalański i jego mutacja amerykańska" zanalizowała psycho-społeczny aspekt regionalizmu 1 jego znaczenie w kręgach góralskiej emigracji w Ameryce. Uzasadniając ujęcie regionalizmu w kategoriach „religii" wykazała, iż posiada on właściwe dla religii elementy: własne „kamien­ ne tablice" - Orkanowskie Wskazania dla synów Podhala, „ewangelię" - Na Skalnym Podhalu Tetmajera, „świątynie" - Dom Podhalański w Ludźmierz i Chicago oraz swoiste dogmaty „wiary" - symbole, które wyznaczają określony system aksjologiczny, określają tożsamość grupową i pełnią funkcje integracyjne. Autorka podkreśliła, iż skupienie się emigracji pod­ halańskiej wokół idei regionalistycznej daje poczucie zakorzenienia i zadomowienia, jednocześ­ nie też regionalizm ten otwiera się na integralizm w ramach pluralistycznego społeczeństwa amerykańskiego. Zdaniem autorki, „mutacja amerykańska podhalańskiego regionalizmu staje się jedną z postaci «civil religión» określającą «American way of life», oferując zbiór reguł pozwalających na budowanie kręgów solidarności kulturowej". W drugim dniu konferencji kontynuowano rozważania na temat odrębności i świadomości lokalnych kultur oraz zjawisk towarzyszącym powstawaniu nowych jednostek regionalnych. �242 KRONIKA Zaprezentowano między innymi sytuację utworzonego niedawno euoregionu B U G skupiającego pięć wschodnich województw: bialskopodlaskie, chełmskie, lubelskie, tarnobrzeskie i zamojskie. Ksiądz Leon Dyczewski w wystąpieniu „Elementy znaczące tożsamości kulturowej w społeczno­ ści euroregionu B U G " zapoznał uczestników konferencji z rezultatami badań prowadzonych pod jego kierunkiem na temat tożsamości i identyfikacji kulturowej mieszkańców tego obszaru. Podkreślił istotne znaczenie elementów wyznaczających tożsamość kulturową, która jest niejako „duszą" społeczeństwa. Duszą, która ocala grupę przed dezorganizacją, osadza w określonym systemie wartości, nadaje sens bycia i działania w danej społeczności. Potrzeba utożsamiania się z pewnymi wartościami jest, zdaniem ks. Dyczewskiego, pierwszą, immanentną potrzebą człowieka. Pozostałe referaty dotyczące kondycji omawianego makroregionu poświęcone były zagadnieniom więzi lokalnej i regionalnej ludności euroregionu B U G oraz uwarunkowań dystansów występujących między grupami etnicznymi tego obszaru. Analiza wyników badań wykazała, iż wśród mieszkańców euroregionu występuje dość silna tożsamość kulturowa 0 lokalnym i ogólnospołecznym zasięgu, stosunkowo słaba natomiast o zasięgu regionalnym. Tereny wschodnie były przedmiotem wystąpienia Iwony Kabzińskiej. Autorka, opierając się na wynikach badań przeprowadzonych wśród ludności polskiej na Białorusi, starała się odpowiedzieć na pytanie, na ile termin „region" jest pojęciem operatywnym stosowanym przede wszystkim przez badaczy, a na ile funkcjonuje on w świadomości mieszkańców bada­ nych terenów. Analiza zebranych materiałów wykazała, iż w odniesieniu do tych terenów termin „region" pozostaje jedynie narzędziem analitycznym, trudno bowiem mówić o poczuciu przynależności regionalnej wśród ludności polskiej na Białorusi. Znaczenie i rolę regionu w tradycji Żydów polskich przedstawiła Olga Goldberg-Mulkiewicz. Stwierdziła, iż zasięg regionów w społeczności żydowskiej wyznaczały dwory cadyków. Były to swoiste ośrodki kulturalne, gdzie tworzyły się określone wzory zachowań i systemy wartości, różnicujące 1 nadające osobliwość lokalną skupionym wokół nich środowiskom żydowskim. Popołudniowe obrady poświęcono problematyce pogranicz społecznych i kulturowych oraz zagadnieniom wierzeń i religii w kontekście społecznej tożsamości regionalnej. Wiele miejsca zajęły rozważania na temat konwersji kulturowej. Podkreślono, iż współczesna plura­ listyczna kultura oferuje człowiekowi różne formy aktywności, rozmaite środowiska i systemy wartości, dając przede wszystkim możliwość wyboru. Dynamika przeobrażeń wpływa na postawy społeczne. Zmiana orientacji i zespołu wartości wyznaczających tożsamość staje się w pluralistycznym społeczeństwie coraz częstszym zjawiskiem. Tadeusz Kania w swym wy­ stąpieniu zwrócił uwagę, iż nowe zjawiska społeczno-kulturalne pojawiające się w nowoczes­ nych społecznościach dotyczą nie tylko mniejszości narodowych i wyznaniowych, ale grup które ulegają zjawiskom patologii społecznej (prostytucja nadgraniczna, przestępczość, skutki wyjazdów do Niemiec). Podkreślił, iż owe zjawiska wymagają wieloaspektowego spojrzenia i podjęcia interdyscyplinarnych badań. Drugi dzień obrad zakończył cykl referatów poświęco­ nych problemom religijnych i zwyczajowych form obrzędowych w życiu lokalnych społeczno­ ści. W prezentowanych pracach wykazano, iż religia, obrzędy i wierzenia są ważnymi elemen­ tami identyfikacji kulturowej. Mogą stanowić wyznacznik tożsamości etnicznej (tereny Zaol­ zia), mogą też pełnić funkcje integracyjne, nadając lokalnym społecznościom swoiste oblicze i specyfikę kulturową (łudyczność odpustów w tradycji śląskiej, formy kultu św. Mikołaja na pograniczu śląsko-morawskim). Problematykę obrad w ostatnim dniu konferencji wyznaczył temat „Regionalizm narodowy i ponadnarodowy". Sesja plenarna odbyła się w Urzędzie Miejskim w Jastrzębiu Zdroju, miejscowości o nader interesującej społeczności, będącej amalgamatem różnych kultur, zlepkiem ludności napływowej z różnych rejonów Polski. Miasto stanowi świetny przykład, jak brak poczucia tożsamości, więzi wspólnotowej wpływa destrukcyjnie i dezaktywizująco na środowisko społeczne. W czasie obrad uwagę zwróciły dwa wystąpienia - Marka Szczepańskiego i Marii Lipok-Bierwiaczonek. M . Szczepański w referacie „Region i regionalizm górnośląski w perspekty­ wie integracji europejskiej" przedstawił sytuację Górnego Śląska w kontekście polskich aspiracji europejskich. Mówił o problemach i przeszkodach, jakie pojawiają się na drodze w rozszerzeniu �243 KRONIKA europejskich struktur unijnych na wschód. Zaznaczył, iż wiążą się one przede wszystkim z „katastrofalnym" stanem ekologicznym, z archaiczną strukturą zatrudnienia, z zacofaniem techniczno-organizacyjnym tych obszarów oraz z nierozwiązanymi dylematami starych regionów przemysłowych. Scharakteryzował cele, założenia i działalność regionalnej organizacji „Związku Górnośląskiego" i jego pierwsze osiągnięcia w podejmowaniu kulturalnych, społecznych i gospo­ darczych inicjatyw. Podkreślił, iż w sytuacji dążeń integracyjnych regiony stanowią szansę dla Polski, a przede wszystkim dają możliwość rozwoju lokalnym i regionalnym społecznościom. M . Lipok w referacie „Szukanie „małej ojczyzny". Etnologiczne studium wielokulturowej zbiorowości" starała się pokazać na przykładzie Tychów, iż w środowisku miejskim mogą tworzyć się kręgi wspólnotowe i więzy lokalne. Również miasto może stać się miejscem, z którym kojarzone i przeżywane są określone wartości. Jako ostatni zabrał głos Zygmunt Kłodnicki, który w formie komunikatu zapoznał uczestników konferencji z założeniami Ministerstwa Edukacji Narodowej w kwestii edukacji regionalnej w szkołach podstawowych i średnich. Po zaprezentowaniu referatów, spośród których najwięcej emocji wzbudziło wystąpienie Marka Szczepańskiego, wywiązała się ożywiona dyskusja. Pojawiły się krytyczne głosy i sceptyczne opinie wynikające z obaw co do oblicza powstających obecnie regionalizmów, konkretnie „Związku Górnośląskiego", który - zdaniem niektórych uczestników - może stanowić w przyszłoś­ ci zagrożenie dla stabilności i jedności państwowej. Sugerowano, iż idea regionalistyczna jest jedynie woalką dla odśrodkowych dążeń tej organizacji. Zadawano pytania, w jakim kierunku powinny rozwijać się przyszłe regionalizmy, jakie cele i założenia winny sobie wyznaczać, by nie stwarzać sytuacji konfliktowych, by umożliwiać równoprawny rozwój poszczególnym ziemiom w ramach większej całości? Powyższa dyskusja wykazała jak skomplikowany jest ów problem. Obrady zamknął przewodniczący konferencji Zbigniew Jasiewicz. Podsumowując je podkreślił poznawczy dorobek spotkania, które było ważnym wydarzeniem w życiu naukowym. Zaznaczył, iż prace zaprezentowane w czasie konferencji rzuciły nowe światło na problem regionalizmu i kultur regionalnych pogranicz kulturowych. Zwrócił uwagę na konkluzje i wnioski, jakie padły w czasie obrad, między innymi spostrzeżenia o roli i znaczeniu regionalizmu, który może pełnić wielorakie funkcje -narodotwórcze, integrujące, odrodzeniowe, a także dydaktyczne. Zasygnalizował również wątek aplikacyjny, jaki pojawił się w czasie obrad. Zadaniem etnologii jest bowiem nie tylko wyjaśnianie i opisywanie zjawisk, ale także prognozowanie, przewidywanie i umiejętność zastosowania osiągnięć naukowych w rozwiązywaniu rzeczywistych problemów. Stanisława K U L T MATKI BOSKIEJ W POLSKIEJ K U L T U R Z E Trebunia-Staszel LUDOWEJ Muzeum Etnograficzne w Krakowie oraz Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zorganizo­ wały 24 października 1995 r. sesję zatytułowaną „Orędowniczko Nasza", poświęconą problemtyce kultu Matki Boskiej i jego roli w polskiej kulturze ludowej. Zaprezentowano także dwie wystawy tematyczne. Jedna - mniejsza - była właściwie tłem do sesji, druga - duża - po­ święcona została Matce Boskiej Ludźmierskiej. Sesja pomyślana jako popularnonaukowa i materiałowa nie pretendowała do wyczerpania całości tematu czy nawet jakiejś jego części. Była raczej - dodajmy - doskonałą okazją do zaprezentowania przez prelegentów swoich badań, przemyśleń i doświadczeń. Dlatego też referaty były bardzo zróżnicowane tak w tematyce, jak i w sposobie ich przedstawienia. Doskonałe wprowadzenie wygłosiła dr Anna Spiss, sygnalizując złożoność i specyfikę zagadnienia. Wygłoszone referaty można podzielić na trzy rodzaje: 1) historyczne - tutaj mieści się wystąpienie Aleksandry Tyszkowej o kulcie Matki Boskiej Tarnowickiej i Leżajskiej, Beaty Skoczeń na temat Matki Boskiej Ludźmierskiej („Gaździna z Podhala") oraz Bogdany Pilichowskiej o kulcie Matki Boskiej w minionych stuleciach w Krakowie; �244 KRONIKA 2) materiałowe - referat Teresy Marcinkowskiej pt. „Sanktuaria maryjne w narracyjnych pieśniach ludowych", w którym autorka zaprezentowała bardzo ciekawy zbiór pieśni ludowych znajdujących się w zbiorach W O K w Krakowie. W tekście „Odpust Wniebowzięcia Naj­ świętszej Maryi Panny w Kalwarii Zebrzydowskiej. Dzieje i zwyczaje Asysty Cieszyńskiej" Jerzy Branny zawarł swoje spostrzeżenia bezpośredniego uczestnika Asysty. Ciekawie w etno­ graficznym świecie zaprezentowali swoje badania przedstawiciele innych dyscyplin. Architekt Jacek Jędo omówił „Wątek maryjny w aranżacji wnętrz i w otoczeniu domów na przykładzie Piasków Wielkich", ilustrując swoje dociekania bardzo interesującymi slajdami. Botanik Paweł Kohler przedstawił rośliny związane z kultem Najświętszej Marii Panny, które znajdują się w niedawno odkrytym zielniku Seweryna Udzieli; 3) analityczne - Małgorzata Oleszkiewicz mówiła o „Ludowych aspektach kultu Matki Bożej". Urszula Janicka-Krzywda zaprezentowała „Sposób przedstawiania Matki Bożej w folklorze słownym polskiego Podkarpacia". O. Zachariasz Jabłoński mówił o roli pielgrzy­ mek w kulcie maryjnym. Tutaj też wpisałbym wystąpienie Adama Bartosza na temat kultu Matki Boskiej wśród polskich Cyganów. W sumie sesja pokazała, że wiele wątków kultu Matki Boskiej wartych jest podjęcia i kontynuowania. Uzmysłowiła także, jak wiele jest jeszcze tematów do omówienia i zbadania. Bardzo ciekawe okazały się również dwie wystawy. Pierwsza w sali odczytowej (scenariusz A. Spiss) i zatytułowana tak, jak sesja - wielowątkowa i sygnalizacyjna - dopełniała jej obrazu (i to często dosłownie). Poprzez bardzo różnorodny zbiór przedmiotów i ikonografii doskonale pokazywała dalsze możliwości wystawiennicze. Druga - „ N a 600-lecie biją dzwony. Kult Matki Boskiej Ludźmierskiej" (scenariusz Ewa Krasińska, Grażyna Mosio, Beata Skoczeń-Marchewka) - zaprezentowała dzieje tego sanktuarium od powstania do czasów ostatnich (czyli aż do ostatniej kampanii prezydenckiej), gromadząc wiele różnorodnych i frapujących obiektów. Może trochę za mało uwidoczniono ów kult i samych pielgrzymów. Całości - co warto podkreślić - towarzyszyły bardzo ciekawe publikacje: B. Skoczeń-Marchewki o kulcie ludźmierskim oraz wartościowa książeczka U . Janickiej-Krzywdy o dziejach kultu Matki Bożej w Kościele Rzymskokatolickim. Hubert Czachowski ŻYCIE C O D Z I E N N E N A K O C I E W I U N A POCZĄTKU X X W I E K U - REALIZACJE SKANSENOWSKIE Przez okrągły rok (czerwiec 1995 - czerwiec 1996) zaprezentowaliśmy w jednej z chat w skansenie toruńskiego Muzeum Etnograficznego trzynaście wystaw okolicznościowych. Na­ szym podstawowym zadaniem była próba pokazania, że sama wystawa skansenowska może być czymś atrakcyjnym dla widzów podczas kilkukrotnego zwiedzania. Skansen toruński jest do tego szczególnie predystynowany, gdyż leżąc w centrum miasta, jest popularnym miejscem spacerów mieszkańców Torunia. Dlatego też, aby widz za każdym razem zastał coś nowego oraz żeby zachęcić go do ponownych odwiedzin, postanowiliśmy zmieniać pewne elementy w wyposażeniu chaty w zależności od odpowiedniego scenariusza. Zasadniczym celem realizowanych ekspozycji była możliwie najszersza prezentacja kultury kociewskiej. Zarówno scenariusze do wyposażenia wnętrza, jak i do poszczególnych aranżacji były tak przygotowywane, aby przemawiały zarówno do przeciętnego widza, jak i do bardziej przygotowanego odbiorcy, jakim będzie student historii czy entografii. Założeniem aranżacji było stworzenie „happeningu" na określony temat. Realizowaliśmy to poprzez przekazanie, często w teatralnej formie, jak największej ilości informacji o danym zwyczaju, obrzędzie, przebiegu świąt czy czynności gospodarczej. Zwiedzający są przecież coraz bardziej przy­ zwyczajeni do odbierania informacji podawanej w formie obrazu, zgodnie z ogólną tendencją współczesnej kultury masowej. Sądzimy, że dzięki temu wiadomości o kulturze ludowej mają szansę na łatwiejsze i trwalsze przyswojenie. Do każdej ekspozycji dodawana jest jednak �KRONIKA 245 krotka, pisana informacja, będąca opisem oraz ważnym wyjaśnieniem i komentarzem do oglądanej sceny w chacie. Taką informację można zabrać ze sobą. To, co zaprezentowaliśmy w skansenie, ma także - oprócz bardzo ważnego aspektu popularyzatorskiego - swój wymiar badawczy. Wielką wagę przykładaliśmy do nasycenia ekspozycji nawet najmniejszymi szczegółami. Sądzimy bowiem, że często właśnie pozorne drobiazgi tworzą zarówno klimat, jak i wyznaczają pewne ramy myślenia o świecie. Współ­ brzmi to - naszym zdaniem - z wypracowaną przez socjologów teorią wiedzy potocznej. Jak bowiem ujął to Alfred Schutz, fundamentalną rzeczywistością ludzkiego doświadczenia jest codzienny świat zwykłych przedmiotów i praktycznych zajęć (cyt. za: Geertz 1992, s. 540). Taki punkt widzenia wymaga badań bardziej pogłębionych i indywidualnych, gdzie w sumie naprzeróżniejszych detali, często wydawałoby się marginesowych, widać dopiero całość okreś­ lonego zagadnienia. Prowadzi to do sytuacji, gdzie potrzebne są badania nie nad abstrakcyjną grupą, ale nad konkretnymi ludźmi, którzy „zbadani" i „opisani" stanowią tej grupy egzemplifikację., Użycie cudzysłowów przy słowach zbadani i opisani jest jak najbardziej prze­ myślane, gdyż cała współczesna humanistyka odcina się zdecydowanie od możliwości w pełni obiektywnych badań. Cudzysłów ma więc sugerować, że owe badania, opis i realizacje są w tym wypadku jak najbardziej subiektywnym spojrzeniem autorów na omawiane tematy. Chodzi więc o to, co można również nazwać badaniem „praktyki kultury", czyli badaniem obowiązujących sposobów jedzenia, picia, spędzania czasu, przyzwyczajeń, rozmowy itp. (Burkę 1991, s. 13). Właśnie dopiero same realizacje wystaw w skansenie dostarczały nam zasadniczych pytań dotyczących preferencji kulturowych, zachowania i sposobu myślenia ludzi żyjących w tej chacie na początku X X wieku na Kociewiu. Pytań tych często nie potrafiliśmy dostrzec podczas samego opracowywania scenariuszy w zaciszu etnograficznego gabinetu. Nie chodziło więc nam w tym wypadku o bezpośrednią prezentację poszczególnych przedmiotów-zabytków (chociaż oczywiście one występowały), ale prezentację znaczeń i kontekstów kulturowych. Dla uzyskania zamierzonego efektu często musieliśmy posługiwać się rekonstrukcjami przedmiotów. Jako teren naszych eksperymentów posłużyła chałupa pochodząca ze wsi Skórzenno z gminy Osiek na Kociewiu. Kociewie, obok Borów Tucholskich i Kaszub, jest jednym z ważniejszych regionów na terenie Pomorza Gdańskiego. Chałupa pochodzi z około 1860 r. i została zakupiona przez Muzeum w 1992 r. od Rocha Serockiego. Zarówno w bryle architek­ tonicznej, jak i w wielu elementach występują w niej cechy typowe dla budownictwa wiejskiego połowy X I X wieku na Kociewiu. Założyliśmy, że w chałupie mieszka rodzina trójp okoleni owa - dziadkowie, rodzice, dzieci. Wnętrze ilustruje wyposażenie charakterystyczne dla wsi kociewskiej do końca I wojny światowej. Pokazaliśmy dwa różne wyposażenia izb - dziadków i młodych. Izba dziadków wyposażona jest w meble starszego typu, m.in. malowaną skrzynię i malowany kredens z początku 2 połowy ХГХ wieku. W pokoju pokazany jest także warsztat rogarski, gdyż dziadek trudnił się rogarstwem. W izbie młodych znajdują się przede wszystkim meble z początku X X wieku. Scenariusz obejmuje jednak nie tylko „wierzchnią warstwę" wyposażenia wnętrza, przeznaczoną dla szerokiego odbior­ cy, ale także warstwę dragą, dla widza bardziej dociekliwego. T a draga warstwa daje możliwość wnikliwszego spojrzenia na życie w chałupie. Można zajrzeć na strych lub do wnętrza poszczegól­ nych mebli, gdzie znajdują się np. bielizna, odzież, kartki pocztowe, sprzęty kuchenne, itp. W tak urządzonej chacie zaprezentowaliśmy 13 aranżacji okolicznościowych, z czego większość (9) dotyczyła świąt. Aranżacje te pomiędzy sobą różniły się dość znacznie. I tak, gdy z okazji nocy Świętojańskiej elementy wystroju były dosyć skromne, aczkolwiek ważne (liście łopianu, bylicy i bzu czarnego zatknięte w strzechę, zioła suszone, miotła położona przez próg, beczka smolna, pochodnie), to w czasie organizacji Wesela główna izba chaty zmieniła całkowi­ cie swój wygląd, (włącznie z wyniesieniem mebli do komory lub na strych) oraz wprowadzenia na scenę chaty manekinów. Jedną z najtrudniejszych aranżacji był Pogrzeb. Przede wszystkim dlatego, że śmierć ciągle jest tematem tabu wśród części społeczeństwa, co sami odczuliśmy w reakcjach wielu osób podczas przygotowań aranżacji. Dla zwiększenia atrakcyjności ekspozy­ cji pokazaliśmy, że zmarła osoba jest posądzana o bycie „wieszczym" (w trumnie znalazły się �246 KRONIKA środki zabezpieczające przed wyjściem zmarłego z grobu, m.in.: sierp, grudka ziemi cmentarnej, kartka z książeczki do nabożeństwa bez słowa „amen", mak wymieszany z piaskiem). Nastrój tworzyły także pieśni na puste noce nagrane na taśmę magnetofonową. (Pieśni nagranych na magnetofonie użyliśmy także podczas prezentacji Wesela). Duże zainteresowanie wzbudził pokaz Świniobicia, bardzo „egzotyczny" dla współczesnych ludzi z miasta. Jednym z elementów aranżacji świątecznej na Nowy Rok było wciągnięcie na dach chałupy wozu, jako znanego powszechnie żartu sylwestrowego. Nie ma tutaj oczywiście miejsca na pełne przedstawienie poszczególnych scenariuszy. Wspomnieliśmy tylko o niektórych ciekawych ich fragmentach. Oto pełen spis pokazanych w ciągu roku wystaw okolicznościowych: Noc Świętojańska, Dożynki, Powrót z odpustu Matki Boskiej Siewnej, Pranie i prasowanie, Zaduszki, Pogrzeb, Świniobicie, Nowy Rok i Trzech Króli, Wesele, Obróbka wełny, Wielkanoc, Odwiedziny wędrownych handlarzy (łapiczkarz i druciarz), Narodziny i chrzest. Taki właśnie wybór, oprócz względów czysto popularyzatorskich i wystawienniczych, był podyktowany także prze­ widywanymi - w późniejszym terminie - innymi aranżacjami w pozostałych chatach w skansenie. Stąd brak np. Zapustów, Andrzejek czy kilku innych czynności gospodarskich. Poszczególne scenariusze opracowali i realizowali niżej podpisani oraz Grażyna Szelągowska. Współpracowali także Bożena Olszewska i Wojciech Kobyra. Wszystkie scenariusze zamierzamy opublikować. Wydaje się, że aranżacje spełniły pokładane w nich nadzieje. Zarówno te popularyzators­ kie, gdyż zainteresowanie zwiedzających było znaczne, a ich opinie pozytywne, jak i te badaw­ cze, które pokazały, że wystawy w skansenie mogą być pomocne przy formułowaniu etnologicznych hipotez i problemów. Kinga Turska-Skowronek Hubert Czachowski LITERATURA B u r k e P. 1991 Kultura i społeczeństwo w renesansowych Włoszech, Warszawa. G e e r t z C. 1992 Religia jako system kulturowy, [w:] E . Mokrzycki (red.), Racjonalność i styl myś­ lenia, Warszawa. KASZUBSKI PARK ETNOGRAFICZNY WE WDZYDZACH KISZEWSKICH Już w 1906 r. powstało we Wdzydzach Kiszewskich pierwsze polskie muzeum na wolnym powietrzu, mieszczące się w podcieniowej chacie z X V I I I w. Skansen ten zorganizowali Teodora i Izydor Gulgowscy. Przyczynili się oni do przywrócenia zapomnianej już kaszubskiej sztuki ludowej. Odżył rodzimy haft, plecionkarstwo i meblarstwo. Niestety, w 1932 r. pożar strawił zabytkową chatę i kolekcję czepców, malarstwa na szkle, mebli i przyborów gospodarskich. Zrekonstruowano chatę gburską i w 1954 r. przeniesiono chatę rybacką ze Wdzydz Tucholskich. Stopniowo uzyskiwano nowe tereny skansenu, mającego obecnie 21 ha i zagospodarowywano je planując uzyskanie około 80 zabytków architektury ludowej. Organizatorzy zamierzają ukazać budownictwo Kaszub Południowych, Środkowych, Północnych, Kociewia Polnego i Leśnego . Obecnie w skansenie znajduje się 26 budynków: 10 chałup gburskich, pojednej robotniczej i rybackiej, 6 dworków i zagród szlacheckich, szkoła, wiatrak „koźlak" i większy wiatrak („Holender"), tartak, kuźnia oraz kościół z ok. 1700 r. Ten drewniany kościół, zbudowany 1 1 Muzeum - Kaszubski Park Etnograficzny, z tekstem dr. Tadeusza Sadkowskiego, Wdzy­ dze, b.r.w. �KRONIKA 247 w technice zrębowej, z dachem pokrytym gontem, jest najstarszym i jednym z najcenniejszych zabytków skansenu. Kilka gburskich chałup pochodzi także z X V I I I w., podobnie jak dworek ze Skieraw z wnętrzem przystosowanym do potrzeb recepcyjnych Muzeum i z wystawami czasowymi. Część ekspozycji stanowią zagrody posiadające budynki gospodarskie stodoły, chlewiki, kurniki, piwnice przyzagrodowe), a także kapliczki i krzyże. W niektórych chałupach eksponowane są małe warsztaty rzemieślnicze z X I X w., np. szewski i krawiecki. Kuźnia była czynna do lat osiemdziesiątych X X w. Wiatrak „Holender", zbudowany w roku 1876, był użytkowany do 1947 r. Te zabytkowe urządzenia nabierają coraz większego znaczenia dla historyków wiejskich technik rzemieślniczych. Tartak ze Staniszewa pochodzi z początku X X w., dawniej uruchomiano go kołem wodnym, później lokomobilą parową. Podobnie jak inne skanseny, omawiany Kaszubski Park Etnograficzny jest w trakcie organizacji poszczególnych ekspozycji w posiadanych budynkach i uzyskiwania nowych. Jego piękne położenie i interesujące wystawy rozszerzają znajomość etnografii regionu i jego rozwoju gospodarczego od XVTII do X X w. Na wzgórzu znajduje się grób, a także pomnik zasłużonej pary fundatorów. Kościół ze Swornegaci góruje także nad rozrzuconymi na dużym terenie chatami. W niedziele odprawiane są Msze św. i nabożeństwa z okazji świąt kościelnych oraz uroczystości rodzinnych. Muzeum prezentuje wystawy czasowe i objazdowe, organizuje kon­ kursy, lekcje muzealne, pokazy rzemiosła i sztuki ludowej oraz różne imprezy folklorystyczne. Irena Turnau „DOROBEK K S . K R Z Y S Z T O F A K L U K A (1739-1796) A N A U K A WSPÓŁCZESNA", M U Z E U M R O L N I C T W A I M . K S . K . K L U K A W C I E C H A N O W C U , 1-2 L I P C A 1996 Sesja ta została zorganizowana przez Komitet Historii Nauki i Techniki P A N , którego przewodniczącą jest prof, dr Irena Stasiewicz-Jasiukowa. Na wstępie dr Wanda Grębecka omówiła dorobek botaniczny Krzysztofa Kluka na tle rozwoju botaniki europejskiej. Syn­ tetyczny referat ukazał nowoczesność podejścia do klasyfikacji roślin według systemu Linneusza. Proboszcz z Ciechanowca musiał uwzględnić zalecenia Komisji Edukacji Narodo­ wej co do systemu układu naturalnego Adriana Van Royena, jakkolwiek odnosił się do niego krytycznie. Jego ogromną zasługą było nadanie wielu roślinom polskich nazw i wykonanie do­ skonałych rysunków. Botanika dla szkól narodowych została wydana w 1785 г., a Dykcyonarz roślinny w trzech tomach w latach 1786-1788. Następne referaty poświęcono innym dziedzi­ nom dorobku naukowego Krzysztofa Kluka. Tak więc prof, dr Gabriel Brzęk zajął się zwierzętami gospodarskimi, omawiając aktualne jeszcze ustalenia czterotomowego dzieła o zwierzętach „domowych i dzikich". D r Adam Wołk podobnie ocenił ustalenia dotyczące leśnictwa. Słownictwo Krzysztofa Kluka w świetle badań dialektologicznych przedstawiła prof, dr Irena Maryniakowa. Nowe materiały dotyczące współpracy Krzysztofa Kluka z Anną Jabłonowską ukazał dr Peter Górski z Dinslaken w Niemczech. Gabinet przyrodniczy Jabłonowskiej miał duże znaczenie dla botaniki i farmacji. Badania proboszcza z Ciechanowca nad zastosowaniem ziół leczniczych odgrywały rolę w ówczesnej farmakognozji. Autorka popularnonaukowej książki o Kluku Krystyna Marszałek~Młyńczyk (A Polska śpi na pośmiewisko mądrej Europy) ukazała w swym referacie życiorys ks. Kluka i jego po­ dejście do różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Ważnym uzupełnieniem był komunikat dr. Stanisława Czarnieckiego przypominający znaczenie książki O rzeczach kopalnych, wydanej w dwóch tomach w latach 1781-1782. Ożywiona dyskusja dostarczyła nowego podejścia do oceny bogatego dorobku naukowego Krzysztofa Kluka w dwusetną rocznicę jego śmierci. Ważnym wstępem do tej sesji był dzień kościelny w dniu 30 czerwca. W kościele parafialnym św. Trójcy w Ciechanowcu odbyła się Msza Św., celebrowana przez Biskupa dr. Antoniego Dydycza; ks. mgr Krzysztof Kisielewicz przedstawił referat pt. „Ksiądz Krzysztof Kluk dusz­ pasterz i kaznodzieja". W Miejskim Ośrodku Kultury młodzież Ciechanowca odegrała sztukę �248 KRONIKA ks. Wojciecha Ulaczyka o Krzysztofie Kluku. Należy podkreślić ogromną gościnność władz kościelnych i świeckich Ciechanowca. Pisząc o tej sesji niepodobna nie ukazać tła, na którym się odbywała - Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu, zorganizowanego przez dyrektora Kazimierza Uszyńskiego z pomocą wielu osób i instytucji. Muzeum organizowano od 1962 r. a ekspozycje otwarto w 1971 r. Powoli odzyskano teren i obiekty podworskie. N a terenie parku mieści się Skansen Mazowiecko-Podlaski. Tworzy go 40 obiektów w postaci starych, wiejskich, drewnianych budynków przeniesionych z pogranicza Mazowsza i Podlasia. Kompletna jest zagroda drobnoszlachecka z X I X w. ze stodołą, maneżem służącym do ochrony kieratu, obórką, spichlerzem, piwnicą i rekonstrukcją gołębnika słupowego wykonaną według rysunku Krzysztofa Kluka. Poza tym Muzeum pokazuje dwór ziemiański z pracowniami i ekspozycjami, chatę dworkową, trzy chaty wschodniopodlaskie oraz sześć spichrzów, doskonale zachowany młyn wodny, zagrodę młyna­ rza z wiatrakiem-koźlakiem, kuźnię i stodoły. Brak miejsca utrudniał ustawienia pełnych zagród; Muzeum ma bardzo skromne rezerwy do rozbudowy ekspozycji skansenowskiej. W Dziale Etnograficznym Muzeum zgromadzono ok. 7500 eksponatów, z czego blisko połowa ukazana jest na ekspozycjach stałych. Są to narzędzia do uprawy roli, wyposażenia domów, sprzęt gospodarstwa domowego, zabawek dziecięcych. Osobne wystawy ukazują narzędzia rzemieślnicze: ciesielskie, stolarskie, kołodziejskie, bednarskie, garncarskie, garbarskie, szewskie, rymarskie, plecionkarskie oraz urządzenia do przemiału zboża i obróbki kaszy. Poszczególne wystawy ludowych rzemiosł eksponowano w spichrzach. Komplety narzędzi pochodzą zwykle z X I X i X X w. Zasługą Muzeum są dobrze zredagowane objaśnienia techniczne wraz z reproduk­ cjami dawnej ikonografii. Do wyjątkowo kompletnych należy wyposażenie kuźni. W piętrowym spichrzu mieści się wystawa narzędzi przędzalniczych i tkackich wraz z wyrobami o charakterze regionalnym. Osobne wystawy poświęcone zostały rybołówstwu i pszczelarstwu. W sumie dział etnograficzny posiada 20 stałych wystaw. W Dziale Techniki Rolniczej znajduje się cenny zestaw eksponatów ukazanych w powozowni z dobudowanym do niej pawilonem wystawowym. W sumie ukazano 104 eksponaty narzędzi i maszyn z X I X i początku X X w. w kolejności zajęć rolni­ czych. Interesujące jest przedstawienie przemian w zakresie wiejskiego transportu. Wystawiono około 130 eksponatów od unikalnego egzemplarza półkoszka i różnych typów chłopskich wozów do wasążków, sań, bryczek, wolantów i doskonale zachowanej podróżnej karety typu angielskiego. W dziale historyczno-artystycznym zgromadzono dokumenty i pamiętniki ziemiaństwa podlaskiego, plany wsi, a także obrazy, m.in. Ignacego Pieńkowskiego, rzeźby portretowe i zbiory fundacji rodziny Ciechanowieckich. Należy podkreślić ścisłe powiązanie części ekspozy­ cji z dorobkiem ks. Krzysztofa Kluka. Muzeum posiada pierwsze wydania jego trzynastu tomów z zakresu botaniki, zoologii i mineralogii, Dział Historii Uprawy Roślin ukazuje w parku przymuzealnym o powierzchni 24 ha rośliny rosnące w tym regionie. Tradycje zielarskie z Dykcyonarza Roślinnego Krzysztofa Kluka podkreślono w założonym w 1984 r. ogrodzie botanicznym. Proboszcz z Ciechanowca uporządkował rośliny lecznicze według 143 jednostek chorobowych, w ten sposób są one reprezentowane na poszczególnych poletkach. Podano nazwy łacińskie, użyte przez Kluka, nazwy polskie oraz współczesne nazwy łacińskie wraz z określeniami rodziny ziół leczniczych. T a historyczna ekspozycja jest zgodna z hasłami powrotu do natury i wykorzystania leczniczych walorów roślin. Dział Historii Hodowli Zwierząt Gospodarskich, zorganizowany w 1983 г., przedstawia historię udomowienia zwierząt, uszlachetniania ich ras i pasterstwo. Dąży się do upowszech­ niania wiedzy zoologicznej. Na terenie Muzeum hodowane są zwierzęta prymitywnych ras rodzimych jak owce wrzosówki czy kury zielononóżki kuropatwiane. Od 1982 r. istnieje także Muzeum Weterynarii ulokowane w budynku byłej stajni. Przedstawia się tam m.in. historię nauczania weterynarii w Polsce. Muzeum Rolnictwa, wraz ze skansenem, zajmuje wyjątkowe miejsce w polskim muzeal­ nictwie. Przewyższa swymi dokonaniami inne ośrodki regionalne. Ośmiu pracowników nauko­ wych przygotowało zarówno stałą ekspozycję, jak i znaczną liczbę wystaw czasowych. Nawiąza­ nie do ogromnego dorobku wszechstronnego badacza, jakim był proboszcz ciechanowiecki �KRONIKA 249 z X V I I I w., podniosło wymogi całościowego opracowania etnografii regionu. Dla historyka techniki duże zbiory z zakresu rozwoju rozwiązań rolniczych i wiejskiego rzemiosła X I X i X X w. mają wyjątkowe znaczenie. Ostatnie wydawnictwo - Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu, z tekstem dyrektora Kazimierza Uszyńskiego, zawiera obszerne informacje także w językach: niemieckim, angielskim, francuskim i rosyjskim. Irena Turnau W Y S T A W A „POLACY W G R U Z J I " W ostatniach latach dwa muzea warszawskie - Muzeum Niepodległości i Muzeum Woli zorganizowały kilka wystaw popularyzujących Gruzję i wielorakie związki łączące nasze naro­ dy. Pod koniec marca 1996 r. Muzeum Niepodległości zaprezentowało trzecią ekspozycję z tego cyklu zatytułowaną „Polacy w Gruzji". Inicjatorem wszystkich wspomnianych tu wystaw był doc. dr hab. Andrzej Woźniak, znawca i propagator tej problematyki. Ten obszerny temat obejmuje historie polonijnych rodzin, działalność instytucji i stowarzy­ szeń, biografie ludzi, którzy wywarli wpływ na życie gospodarcze i kulturalne Zakaukazia, gruzińskie rodowody sławnych Polaków oraz dzień dzisiejszy potomków dawnej Polonii. Większość z tych wątków nigdy nie była eksponowana w kraju i obecna wystawa miała za zadanie wypełnienie tej luki. Ze względu na trudności w zdobyciu, a niekiedy brak oryginal­ nych materiałów, nie wszystkie zagadnienia można było zaprezentować w pożądany sposób. O początkach kontaktów polsko-gruzińskich mówią jedynie skąpe źródła pisane - przede wszystkim wzmianki w publikacjach, kopie dokumentów, które są mało interesujące pod względem wystawienniczym. To samo dotyczy gruzińskich epizodów w biografiach niektórych sławnych Polaków oraz świadectw społecznej i gospodarczej aktywności zakaukaskiej Polonii. Dlatego wystawa pokazała jedynie przykłady różnorodnych związków Polaków z Gruzją, nie roszcząc sobie pretensji do wyczerpania tematu. Niewątpliwą korzyścią przyjęcia takiego rozwiązania była czytelność eksponowanych wątków. Aby stworzyć obraz w miarę pełny, uzupełniono je częścią opisową. Opracowane przez Andrzeja Woźniaka noty informacyjne w syntetyczny sposób scharakteryzowały całość prezentowanej problematyki. Na wystawie szczególne miejsce zajęły historie polskich rodzin osiadłych w Gruzji, ilustro­ wane unikalnymi pamiątkami z 2 poł. X I X i początków X X w. Warto podkreślić, że zostały one udostępnione szerszej publiczności po raz pierwszy. Fotografie i dokumenty ukazały losy inteligenckich rodzin Kimonttów, Piekarskich, Godlewskich i Więckowskich oraz spokrew­ nionych z nimi Cywińskich. Każda z nich reprezentuje różny stopień zasiedzenia w Gruzji oraz inny rodzaj aktywności społecznej czy zawodowej. Równie interesująca była kolejna część wystawy poświęcona nie eksponowanym po wojnie tyfliskim pracom Bolesława Nawrockiego i Zygmunta Waliszewskiego. Bogaty wybór ob­ razów, wypożyczonych z kolekcji Liny i Bolesława Nawrockich oraz ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, stanowił pełny przegląd twórczości malarzy z czasów ich pobytu na Zakaukaziu. Grono artystów uzupełnił Henryk Filipowicz, pokazany tu przede wszystkim jako oryginalny fotograf-portrecista, a w mniejszym stopniu jako rysownik dokumentujący otaczającą rzeczywistość. Polaków, którzy odegrali znaczącą rolę w poznaniu i zagospodarowaniu Kaukazu re­ prezentował wybitny geodeta i badacz tamtych terenów Józef Chodźko. Losy pozostałych są słabo udokumentowane materiałami ikonograficznymi i archiwaliami, dlatego na wystawie pokazano jedynie kilka opublikowanych przez nich prac. Kolejną grupę znanych postaci stanowią polscy politycy, uczeni i artyści urodzeni lub przebywający jakiś czas w Gruzji. Wśród nich znajduje się wojewoda wileński, marszałek Senatu i prezydent R P z czasów wojny - Władysław Raczkiewicz, ceniony botanik, rektor Uniwersytetu z lat dwudziestych, prof. Bolesław Hryniewiecki, obrońca przyczółka mostowego �250 KRONIKA w bitwie warszawskiej, generał Eugeniusz Rodziewicz oraz popularna aktorka filmowa okresu międzywojennego Irena Bułhakówna, znana pod pseudonimem Iny Benity. Zgromadzona na wystawie dokumentacja ilustrowała najważniejsze fakty z ich życia. Ekspozycję zaniknęły informacje o dniu dzisiejszym spadkobierców gruzińskiej Polonii. Temat, choć aktualny, jest dotąd słabo rozpoznany. Skromne materiały pozwoliły jedynie zasygnalizować tę problematykę. Intencją organizatorów było, by współczesna część wystawy zmobilizowała osoby, które mogą wzbogacić ten obraz do podzielenia się swoimi wiadomościa­ mi, co pozwoliłoby poszerzyć dokumentację polskiego wychodźstwa. Zgodnie z przewidywania­ mi, wśród zwiedzających znaleźli się Polacy i Gruzini znający dość dobrze realia tamtej rzeczywistości. Dzięki temu można było uzyskać szereg informacji dotyczących poczucia tożsa­ mości potomków danej Polonii oraz konsolidowania tej grupy w dzisiejszej, niepodległej Gruzji. Uzupełnieniem treści wystawy jest katalog. Opracowana przez Andrzeja Woźniaka część pierwsza opisuje kilkuwiekową historię Polaków w Gruzji, druga zaś zawiera noty biograficzne prezentowanych artystów łącznie z wykazami ich prac. Układ wystawy oparto nie na rygorystycznej chronologii zdarzeń, lecz na impresyjnym akcentowaniu wybranych problemów i fragmentów życiorysów, co koncentruje uwagę zwie­ dzających na rzeczach, zdaniem organizatorów, najważniejszych oraz podkreśla zróżnicowany charakter kontaktów Polaków z Gruzją. Harmonijne skomponowanie wielu wątków tematycznych, wydobycie walorów poszcze­ gólnych elementów i całych zespołów obiektów jest zasługą Marii Gołębiewskiej-Czarneckiej. Ładna oprawa plastyczna, jak też zgromadzenie wielu dzieł sztuki powodują, że wystawa obok wartości poznawczych dostarcza również wrażeń estetycznych. Anna Milewska-Mtynik O POZNAŃSKIEJ S Y M P A T I I D O W I L N A Mało kto wie, że od trzech lat odbywają się w Poznaniu co roku huczne obchody dnia św. Kazimierza (4 marzec), czyli głęboko zakorzeniony w tradycji wileńskiej „Kaziuk". Można je w pełnym tego słowa znaczeniu nazwać dniami Wilna w Poznaniu. Skąd taka inicjatywa? Działające prężne w grodzie Przemysława Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej dzięki poparciu władz miasta i licznych instytucji potrafiło nadać „Kaziukowi" interesującą oprawę. Pierwsze obchody były dość skromne i w zasadzie skupiały się wokół organizowanego, na wzór dawnych wileńskich, kiermaszu odbywającego się na poznańskim Starym Rynku. Sprzedawano na nim przywożone z wileńszczyzny palmy i wileńskie przysmaki - pierniki, bliny itp. W znajdującej się w rynku restauracji „Kresowej" można było degustować bardziej wymyślne litewskie specjały. W kolejnych latach do udziału w „Kazdukowych" uroczystościach włączały się nowe osoby, instytucje, teatry i galerie. „Kaziuk" stał się okazją do organizowania różnego rodzaju imprez kulturalnych związanych z nim tematycznie, a prezentujących obraz dawnej i współ­ czesnej wileńszczyzny. Instytucją od początku promującą te przedsięwzięcia było Centrum Kultury „Zamek" ( C K Z ) . Instytucja nazywana przez poznańczyków żartobliwie „poznańskim pałacem kultury" (mieści się w byłym Zamku cesarskim wybudowanym w 1910 jako symbol niemieckiego panowania w Poznaniu), znana jest w mieście z licznych ciekawych inicjatyw. Kierownik działu wystawienniczego C K Z - Krystyna Wiśniewska, już od kilku lat cyklicz­ nie organizowała wystawy fotograficzne poświęcone Kresom. W tym roku w salach galerii „Zamkowej" C K Z można było obejrzeć aż dwie wystawy fotografii: „Tak się żyło kochanińkie..." i „Kresy wschodnie w fotografii Wielkopolan". W czasie „kaziukowego" święta na scenie C K Z wystawione zostało także widowisko słowno-muzyczne „Oj Lida, Lida ja do ciebie ida", w trakcie którego wystąpiły gościnnie dwa zespoły z Lidy: cymbaliści z zespołu „Mariola" i „Kresowiacy". �KRONIKA 251 Obchody tegorocznego „Kaziuka" w Poznaniu miały bardzo uroczystą oprawę. Roz­ poczęło je 2 marca odegranie z wieży poznańskiego ratusza hejnałów Poznania i Wilna, a w kolejnych dniach oprócz wymienionych już imprez w C K Z i tradycyjnego kiermaszu na Starym Rynku, odbyły się: wystawa fotografii Barbary Wachowicz w Galerii Miejskiej, występ chóru w kościele św. Marcina „Tadeusz Szeligowski in memoriam" i - w ramach festi­ walu tego kompozytora - premiera w Teatrze Wielkim baletu „Dajna" w choreografii E w y Wycichowskiej i wykonaniu Poznańskiego Teatru Tańca. Do Poznania przyjechali znani w Polsce „Wilnianie": Barbara Wachowicz, Bernard Ładysz i Emil Karewicz. Goszcząc w pro­ gramie poznańskiego ośrodka telewizyjnego (PTV 3) opowiadali o Wilnie i jego historii. Wystawa „Kresy wschodnie w fotografii Wielkopolan", której chciałbym poświęcić więcej uwagi, jest już trzecią edycją tego rodzaju w C K Z , prezentującą współczesne oblicze Kresów. Powstała, tak jak dwie poprzednie, dzięki zgromadzeniu fotografii wykonanych przez poznańczyków w czasie prywatnych wyjazdów na te tereny w ostatnich latach. Wzbogacono ją mapą z zaznaczeniem miejsc, gdzie robiono zdjęcia. Jest to szczególnie ważne dla młodszej części publiczności, która nie zna dawnych nazw poszczególnych miejscowości. Usytuowanie tej wystawy w halu wejściowym na parterze stanowiło swego rodzaju wstęp do ekspozycji umiesz­ czonej w sali marmurowej na pierwszym piętrze. Ekspozycja „Tak się żyło kochanińkie..., Wileńszczyzna w fotografiach Stanisława Filiberta Fleury", powstała w 1995 r. w Muzeum Etnograficznym w Gdańsku Oliwie (Oddział Muzeum Narodowego w Gdańsku). Wydany wtedy w języku polskim i litewskim katalog wystawy, zawiera obok informacji o autorze i opinii o nim Józefa i Stanisława Cata Mackiewiczów, spis 394 fotografii. Większość z nich jest depozytem oddanym do Muzeum gdańskiego przez Aleksandrę Fleury-Kręgielską, ale niektóre zdjęcia twórcy wystawy odnaleźli w Bibliotece Akademii Nauk i Muzeum Narodowym Litwy w Wilnie oraz pozyskali ze zbiorów prywat­ nych Aleksandra Lubowicza i Stefana Figlerowa. Wystawa po ekspozycji w Gdańsku trafiła do Torunia i obecnie jest prezentowana w Poznaniu. Zaraz po otwarciu do organizatorów zgłosiła się mieszkająca w Poznaniu krewna S. Filiberta Fleury, Zofia Kolińska. Przyniosła kilkadziesiąt nieznanych dotąd fotografii, z których część włączono do ekspozycji. W ten sposób liczba prezentowanych w Poznaniu eksponatów przekroczyła 420. Piszę eksponatów, po­ nieważ obok fotografii wystawiono mapy, rysunki i akwarele, których autorem jest S. Filibert Fleury. Ich wspólnym mianownikiem jest główny bohater wystawy: Wilno i okolice na przeło­ mie X I X i X X wieku. K i m był Stanisław Filibert Fleury? Urodził się w 1858 roku w miejscowości Papaje pod Wilnem. Jego pradziadek - podpułkownik Filip Filibert Fleury, pełnił obowiązki adjutanta ostatniego polskiego króla, Stanisława Augusta Poniatowskiego. Stanisław Filibert Fleury uczęszczał do gimnazjum rosyjskiego w Wilnie w latach 1869-1873, ale nauki nie ukończył. Z powodu trudnej sytuacji materialnej rodziny musiał w 1873 r. podjąć pracę jako urzędnik magistracki. Zainteresował się fotografią, praktykując w zakładzie Aleksandra Straussa. Wykazując zdolności plastyczne uczył się także w szkole rysunku Trutniewa. Dzięki temu wykształcił umiejętność operowania światłem. Dlatego przyszłe fotografie S. Filiberta Fleury były nie tylko dobrze wykonane warsztatowowo, ale miały także wymiar fotografii artystycz­ nej. Nabyte w szkole Trutniewa umiejętności zostały także wykorzystane w licznych rysunkach wykonanych piórkiem i akwarelach. Wspólnie z Ryszardem Baczańskim i F . Łopatyńskim, S. Filibert Fleury założył własny zakład fotograficzny. Wykonując głównie na zamównienie fotografie portretowe, nie zamykał się jednak w ścianach swojej pracowni. Bardzo często organizował sesje plenerowe. Powstała dzięki temu niezwykle ciekawa kolekcja fotografii Wilna i okolic z przełomu wieku. Możemy znaleźć w niej fotografie ukazujące przedstawicieli wielu narodowości zamieszkujących miasto w owym czasie: Polaków, Żydów, Litwinów, Rosjan i innych w trakcie codziennych czynności. Charakterystyczne elementy ubioru mieszają się z panoramą Wilna tego okresu: od placu targowego po kościoły i budynki urzędów. Biorąc pod uwagę możliwości techniczne z czasów powstania fotografii (chodzi głównie o sprzęt fotograficzny), jest oczywiste, że zdjęcia musiały �252 KRONIKA być w większości pozowane. Przy tym, co ciekawe, bohaterowie często znajdują się w ruchu. Na przykład fotografia „Kapitan Giedrojć - mierniczy - w drodze do pracy" (nr 256) ukazuje powóz wiozący bohatera na teren prac mierniczych. Uważny obserwator znajdzie również takie zdjęcia, których bohaterowie zostali jakby „zaskoczeni" w trakcie normalnych zajęć. Dowodzi to biegłości autora w sztuce i celowego zamiaru pokazania prawdziwego obrazu rzeczywistości. Stanisław Filibert Fleury zmarł w 1915 roku. Z tego okresu pochodzą także ostatnie fotografie. Wystawa stanowi ciekawe źródło do opisu Wilna z przełomu wieków, czy - jak by powiedział historyk, schyłku X I X wieku. Szczególnie dużo może ona powiedzieć etnografowi, ale również historyk oglądają z zainteresowaniem. Dlatego jej organizatorom należy wyrazić uznanie, a zainteresowanych badaniami Wileńszczyzny z tego okresu zachęcić do skorzystania z tego ciekawego źródła. (Czas otwarcia wystawy w Poznaniu: 13 luty - 9 marzec 1997). Umieszczenie ekspozycji w Poznaniu w salach dawnego Zamku cesarskiego, ma szczególną wymowę. Jak czytamy w książce Marii i Lecha Trzeciakowskich W dziewiętnastowiecznym Poznaniu (Poznań 1982): „Z wybudowaniem Zamku cesarskiego Poznań zyskał godność miasta-rezydencji, wchodząc do grona 10 uprzywilejowanych miast Rzeszy. Oczywiście władze i ludność niemiecka czuły się tym wyróżnieniem niewymownie zaszczycone i usatysfakcjonowane. Społeczeństwo polskie odnosiło się co najmniej z rezerwą do tego wydarzenia. Samo gmaszysko świadczyć miało o trwałości niemieckiego panowania na wschodzie. Poznańczycy nie tracili jednak ducha i wśród Polaków krążyły na ten temat różne dowcipy." Nie cytując już dawniejszych dowcipów dodam, że ostatnim z nich jest wykorzystanie tego symbolu „niemieckości" Poznania do zbliżenia poznańsko-wileńskiego i to z całkiem dobrym skutkiem. Andrzej Furier O JĘZYKU GIDARÓW I C E N T R U M AFRYKAŃSKIM W POZNANIU Zajmując się zawodowo badaniami kaukazoznawczymi, przekonałem się wielokrotnie, jak cenne informacje o historii Kaukazu X V I I I i X I X w. zawdzięczamy przekazom polskich misjonarzy katolickich powstałym w czasie ich podróży po tym terytorium. Wystarczy tu wymienić X V I I I - i XTX-wieczne opracowania jezuitów: Tadeusza Krusińskiego, Ignacego Zapolskiego, Jana Gostkowskiego czy Józefa Suryna (pisał o tym w numerze 1-2: 1996 „Etno­ grafii Polskiej" Andrzej Woźniak). Podobnie niezbadane, jak Kaukaz w ubiegłych stuleciach, są dzisiaj chyba tylko dzieje i obyczaje Afryki. Wyjątkiem jest dobra znajomość jej północnej części. Warto przy tym dodać, że polskie zainteresowanie Kamerunem ma ponad stuletnią historię i wiąże się z nazwiskiem Stefana Rogozińskiego (1861-1896). Odbyta przez niego wyprawa do Kamerunu w latach 1883-85 została szczegółowo opisana (Por. H . Szumańska-Grossowa, Podróże Stefana Szolca Rogozińskiego, Warszawa 1967). Wydaje się celowe wykorzystanie w dalszych badaniach Afryki wiedzy zdobytej przez polskich misjonarzy pracujących na tym kontynencie. Jednym z wielu przykładów jest działal­ ność w Kamerunie misji prowadzonej przez Oblatów Maryi Niepokalanej z Poznania, wspie­ rana przez prowincje oblackie z Austrii, Kanady i Niemiec. Kamerun leży w Afryce środkowej. Zamieszkuje go 8,5 min osób na obszarze 475,4 tys. km . Pierwsi misjonarze katoliccy przybyli tam w 1946 r. z Francji. Od roku 1970 dołączyło do nich czterech polskich duchownych - Oblaci Maryi Niepokalanej (OMI), których skierowano do kraju Gidarów i Dabów (na północy Kamerunu). Objęli oni misje w sektorze Guider, Lam, Bidzar, Mandama i Figuil. Z biegiem lat przybywali kolejni misjonarze z Polski, zakładając nowe misje. Obecnie trzydziestu polskich duchownych prowadzi szesnaście misji na terenie diecezji Garoua (obejmuje ona dwie jednostki administracyjne: Adamawa i Północ). Teren powierzony Polakom - 22 tys. km , zamieszkuje ok. 220 tys. ludzi. W większości byli to (i są nadal) wyznawcy religii tradycyjnych. Liczba ochrzczonych zwiększyła się z 3,8 tys. w 1970 г., do 9 tys. w 1981 r. Sukcesy w pracy duszpasterskiej spowodowały wyznaczenie kolejnych 2 2 �Dimanche kaklaw sula kiyin buhul na pay dará е (27 Dimanche ordinaire) Ubuhma na wtongo Mangalva mazawbap paka, msshandolu, adds Г aqgla nok mazagrak ba, Icawbet diy en mazawbuhnan met suko, day ki kiy waza neti may day ki an met adanzan akani. Awlam saha dawtrem sa ka mbrayin nama dapsam day ki an madattoko. Daza Yezu Kristu Wutuko Daya nama gam Mangalva ñama, mssdadawzam maliy da nduko may da Zerjgile Sonido, gaganka may aza azva paka. Amen. Qzarjgiy madaban ( l Derewel na Genésc e r e leclure) (Gn 2, 18-24) Dawtan talni, Daya Mangalva agadak may edisín da dalvofurj. Anahak na: «Lew i daf mizilin dassangan makalargan ba. Anagadsan dak siddek ndan na wbohsani.» Daya Mangalva azavidik da dalva va van assana, zaged mameyed na guliya dit bingid pak ne disin, may ekesanak dať ka wla na va mbar edepsít iya di: zaga mamaya pak warah iya nan va daf adapsani. Daf epsitik iya sit zaged mameyed na guliya, sit biqgid ne disii] may sit zaged mameyed nawrah paka. Amina daf na darán an dagil siddek va ndan na wbohsan ba. Dasak na Daya Mangalva eprikgitik sin metúngit aka data, ha gap elenke. Daya Mangalva agamak embehe sa tukzlumni, dorbaga aska armahak si u w a glani. Da nda embehe an agam saza data, Mangalva azavadok gulku, may akiysantak data. Dasak na daf anahak na: «Gagank na, yar) slensler) sazet slenslende nawa, sluw saza sluw zuwa! Kawiyat i na gulku.» Ryc. 1. Jedna ze stron lekcjonarza z czytaniami na �Ví vaski daf wegil saka zlava saza afan dat mani, may warma kiyin dat guluk nani. may ndadai) sulegit pak ka wssuwa ka za taka. Эре1 na Mamjalva. e Szangiy masula'a ( 2 lecture) Derewel sit kretieijde Hébreux (He 2, 9-11) Mamdagani Yezu sidikke ambra tilit maslayde na Mangalva, ya gagank na, mawlan maknahan da nanek may da wgakdaka, vi azam sana may amia. Amia na daza grasiya na Matjgaiva i, vi ka wkohgit ďiy paka. Kpak kpak na, masdagefa zaga рак may Dayu na zaga paka, man aka wke kirtin dida a ma agakdak nani. Taslas i kpak azaban daf grak ngoh sa, daf an dakohgit ďiy pak daza azam saha nani. Vi Yezu an mazakpanet cfiy senibe na, may diy makpaqet senibe na, maalfa taka-'sq. Vi vaski wil awdanan dawiyet na milmiqgidwa ba. Эре1 na Marjgalva. Evangile na Yezu Kristu an Marc senido even (Mc 10, 2-12) Pay taka, Farisiyende azararpk aza Yezu may attokonak ka ttapan na: «Mapalsani tive san dał' darbahgan gabbat guluk nan sa?» Yezu azlansitik na: «Mi Moise anahsukum na gda di?» Anahanak na: «Moísc applansanak san daf na rbahat guluk nani, dapsat derewel a vata ka wnah na, muwdakka.» Yezu enehsitik na: «Vi mokkrokum bal i apsukum waza aska. 27 niedzielę zwykłą w zapisie w języku gidarskim �254 KRONIKA Polaków na stanowiska wikariuszy biskupich i wikariuszy generalnych diecezji. W 1991 r. 0 Eugeniusz Jureczko został przez Stolicę Apostolską podniesiony do godności biskupiej jako ordynariusz diecezji Yokadouma. Posługę sakramentalną i głoszenie Ewangelii starają się polscy misjonarze łączyć z miejscowymi zwyczajami. Wykorzystują też często znane im polskie zwyczaje ludowe. Przykładem jest wprowadzenie do tradycji miejscowego kościoła „święta zbiorów". Oto jak opisuje je, w jednej ze wsi gjdarskich, o. Stanisław Janowicz, przełożony delegatury w Figuil (sanktuarium maryjne, miejsce pielgrzymek Gidarów, istnieje tam klasztor sióstr karmelitanek kontemplacyjnych): „Obecnie we wszystkich wioskach, gdzie istnieją wspólnoty chrześcijańskie trwają dożynki. W miejscowych tradycjach całe życie ludzkie związane jest ściśle przede wszystkim z uprawą prosa. Jego zasiew, wzrost i dojrzewanie wyznacza najważniejsze w życiu wioski święta. Święto zbiorów - obchodzone bardzo uroczyście - staraliśmy się powiązać z tradycją chrześcijańską, czerpiąc wzór z naszych dożynek. I wydaje się, że - dzięki Bogu - to nam się udało. W święcie zbiorów najważniejszą sprawą jest dziękczynienie. Jest ono także zarazem wielkim świętem pojednania 1 dzielenia się. Zabija się wówczas koguta (ofiara) i młodzi biegną z nim szybko daleko w busz, by wynieść z wioski wszelkie zło, kłótnie, nienawiść... Wracając niosą pokój. Każdy powinien był w tym czasie pojednać się z drugim, usunąć wszelkie waśnie. Teraz następuje czas radości i dzielenia się. Ludzie przechodzą od zagrody do zagrody tańcząc, częstując się jedzeniem i miejscowym piwem z prosa. U chrześcijan ofiarą jest Eucharystia, pokój niesie Sakrament Pojednania a składane przed ołtarzem dary z plonów ziemi służą najbiedniejszym z wioski. Kapłan błogosławi owoce ziemi i pracy rąk ludzkich, odwiedza też i błogosławi zagrody. Podejmowany jest przy tym serdecznie przez ludzi, którzy nie zapominają mu ofiarować koguta" (cytat za materiałami z konferencji poznańskiej, zorganizowanej 4 lutego 1997 r. przez Centrum Afrykań­ skie, przygotowanymi przez ojców Krzysztofa Zieleńdę i Jarosława Różańskiego OMI). Problemy, na jakie napotykają misjonarze w Kamerunie można podzielić na dwie grupy. Do pierwszej należą sprawy otoczenia zewnętrznego: kryzys ekonomiczny i polityczny, ruchy integrystyczne w ramach wspólnot islamskich, napływ sekt religijnych. Do drugiej grupy trzeba zaliczyć problemy komunikacyjne związane z małą liczbą misjonarzy i barierą języko­ wą. Nie mając wpływu na uwarunkowania zewnętrzne, polscy misjonarze starają się budzić powołania kapłańskie wśród miejscowych katolików (wyświęcono już pierwszych miejscowych kapłanów). Wspaniałym przykładem walki z problemami w komunikowaniu się z miejscową ludnością jest dokonanie zapisu czytań mszalnych w języku gidarskim. Badania naukowe nad językiem gidarskim prowadzili w przeszłości K . Strumpell (w roku 1910), H . de Pedrals (1946), Daniel Barreteau (1981) i Russell G . Schuh (1984). Ostatnim badaczem był w 1993 r. Amery­ kanin polskiego pochodzenia Zygmunt Frajzyngier z Uniwersytetu Colorado. Wykorzystując wyniki tych badań, misjonarze pracujący na terenach zamieszkałych przez Gidarów (obecnie 8 Polaków i 1 Gidar) dokonali zapisu modlitw w tym języku używając ortografii francuskiej i systematyzując występujące w nim reguły gramatyczne. Prace te zapoczątkował w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych Francuz - o. Elie Beva, który opracował katechizm, modlite­ wnik i zbiór pieśni w języku gidarskim. Jego dzieło kontynuowali polscy misjonarze: Piotr Czyrny, Józef Leszczyński, Władysław Kozioł. Dzięki nim oo. Władysław Kozioł i Jean Maingle opracowali pierwszą gramatykę języka gidarskiego, która została opublikowana w Figuil w 1992 r. Utworzono wtedy w Guider Centrum Tłumaczeń Gidarskich kierowane przez Władysława Kozioła. W jego pracach uwzględniono różnice dialektów z różnych części kraju. Centrum współpracuje z Międzynarodowym Towarzystwem Lingwistycznym w Yaounde. Dzięki pracy całego zespołu można było rozpocząć tłumaczenie czytań mszalnych i Mszału. Prace te zaczęły się ukazywać drukiem w Poznaniu od 1994 r. Były to pierwsze teksty drukowane w języku gidarskim. Prowadzone są prace nad tłumaczeniem kolejnych wydawnictw: modlitewnika, katechizmu, Pisma Św. W związku z tym, że język gidarski nie zawiera terminów teologicznych, tłumacze korzystają z zapożyczeń (głównie francuskich). Dotyczy to także imion świętych. Imiona własne natomiast zostały zapisane w języku francu­ skim (język urzędowy w Kamerunie). Lekcjonarze zostały przyjęte i zaaprobowane przez �255 KRONIKA 217 działających w Kamerunie katolickich wspólnot gidarskich. Biorąc pod uwagę różnice związane z różnicami plemiennymi oraz różnice między dialektami tego języka, należy to uznać za sukces. Opracowanie zapisu języka gidarskiego ułatwia misjonarzom nie tylko pracę ewangelizacyjną, ale jest elementem walki z analfabetyzmem wśród Gidarów. Na płatne szkoły nie może sobie pozwolić większość Gidarów. Dlatego dużym powodzeniem cieszą się prowadzone przez misjona­ rzy „szkoły pod drzewem" (rodzaj szkółki niedzielnej) oraz Ośrodki Formacji i Animacji (rodzaj kursów zawodowych). W Figuil zorganizowano nawet kursy pisania i czytania w języku gidarskim. Dokonania polskich misjonarzy w Kamerunie opisywały już wielokrotnie wydawane przez OMI „Misyjne Drogi" (por. nr 5: 1996, z. 14 i nr 1: 1997, z. 15). Badacze tej części Czarnego Lądu znajdą tam z pewnością wiele ciekawych informacji. Piszę te słowa będąc pod wrażeniem spotkania zorganizowanego 4 lutego br. przez Centrum Afrykańskie w Poznaniu. Jest to pierwsza tego typu organizacja w Polsce łącząca Afrykanów na stałe mieszkających w Polsce. Sam z pewnym zdziwieniem dowiedziałem się, że w Poznaniu mieszka na stałe ponad stu Afrykanów. Celem, jaki stawia sobie Centrum Afrykańskie jest prowadzenie akcji informacyj­ nej o Afryce i jej problemach w naszym kraju. Jego powstanie należy powitać z uznaniem jako kolejny krok ku lepszemu poznaniu problemów Afryki w Polsce. Dla zainteresowanych nawią­ zaniem kontaktu z tą placówką podaję adres w Poznaniu: OMI, ul. Ostatnia 14. Andrzej Furier POŻYWIENIE I PODRÓŻNY. WPŁYW M I G R A C J I , I M I G R A C J I O R A Z T U R Y Z M U N A T R A D Y C Y J N E POŻYWIENIE E T N I C Z N E . X I M I Ę D Z Y N A R O D O W A K O N F E R E N C J A POŚWIĘCONA E T N O L O G I C Z N Y M B A D A N I O M N A D POŻYWIENIEM, C Y P R , 2-8 C Z E R W C A 1996 Konferencja, która odbyła się na Cyprze, stanowiła kontynuację cyklicznych spotkań etnologów i historyków z Europy i USA, organizowanych od 1970 roku. Inicjatorami konferencji byli profesorowie: Nils-Arvid Bringéus ze Szwecji (Lund) i Gunter Wiegehnann z R F N (Munster), autorzy znaczących prac, poświęconych problematyce pożywieniowej. Konferencje, organizowane początkowo co trzy lata, a ostatnio co dwa, zawsze poświęcone były jednej, ściśle określonej, tematyce, składającej się następnie na zbiorową publikację. Miejscem dotychczasowych obrad były: Szwecja (1970), Finlandia (1973), Wielka Brytania - Walia (1977), Austria (1980), Węgry (1983), Polska (1985), Norwegia (1987), U S A (1989), Irlandia (1992), R F N (1994), Cypr (1996). Etnolodzy zajmujący się problematyką pożywienia do 1994 r. tworzyli nieformalną grupę badawczą, której przewodniczył do 1985 r. prof, dr NA.. Bringéus z Lund, następnie mieszkający w tym samym mieście dr A. Salomonsson. W 1994 r. przewodnictwo objęła dr P. Lysaght z Irlandii (Dublin). Na Kongresie Międzynarodowego Towarzystwa Etnologii i Folkloru (SIEF - The International Society for Ethnology and Folklore), który odbył się w 1994 r. w Austrii (Wiedeń), grupa ta znalazła się w strukturze wyżej wymienionego Towarzystwa jako Międzynaro­ dowa Komisja do etnologicznych badań nad pożywieniem ( I C E F R - The International Comission for Ethnological Food Research), której przewodniczy dr P. Lysaght. Konferencja zorganizowana w stolicy Republiki Cypru - Nikozji w dniach od 2-8 czerwca 1996 г., zgromadziła 57 uczestników z 20 krajów: Austria (5 osób), Cypr (3), Czechy (1), Dania (1), Grecja (1), Holandia (1), Irlandia (2), Izrael (1), Łotwa (1), Norwegia (6), Polska (3), R F N (4), Rosja (1), Słowacja (2), Słowenia (1), Szkocja (4), Szwecja (5), Węgry (2), Włochy (1), USA (9). Otwarcia obrad dokonał przedstawiciel Ministerstwa Edukacji i Kultury, dr Erotokritou Erotokritos, podkreślając wagę problematyki konferencji dla mieszkańców Wyspy, uważanej za pomost łączący Europę z Azją, jak też będącej celem turystycznym i miejscem zatrudnienia dla wielu zagranicznych osób. Stąd też nieuniknione jest przenikanie różnorodnych wpływów �256 KRONIKA kulturowych. Następnie uczeni z Cypru i Grecji wygłosili referaty na temat pożywienia miesz­ kańców starożytnego Cypru (D. Michaelidos - Nikozja), oraz odżywczych wartości śródziem­ nomorskiej diety (A. Kafatos - Iraklion na Krecie), po czym uczestnicy zostali przewiezieni autokarem do położonej w górach Troodos miejscowości Agros, gdzie miała miejsce pierwsza część obrad. Po trzech dniach kontynuowano je we wsi Drousia, usytuowanej w południowo-zachodniej części Wyspy. Te typowo cypryjskie wsie wybrano na miejsce konferencji, aby jej uczestnicy mogli zapoznać się z serdeczną gościnnością Cypryjczyków oraz obserwować i oce­ nić, co dla nich znaczy tradycyjne pożywienie. Problematyka referatów dotyczyła trzech grap tematycznych: 1) imigracje a tradycyjne pożywienie etniczne; 2) podróż a migracja tradycyjnego pożywienia etnicznego; 3) turyzm a tradycyjne pożywienie etniczne. Prezentowany w referatach materiał pochodził albo z włas­ nych badań terenowych, prowadzonych przez ich autorów w środowisku miejskim (rzadziej wiejskim), albo był wynikiem poszukiwań archiwalnych. Stąd więc referaty dotyczyły zarówno współczesności, jak i przeszłości. Niektóre nadto poruszały zagadnienia teoretyczne. Referat B. Tschofena z Austrii (Wiedeń) budził zainteresowanie już samym tytułem, który brzmiał: „Historia kultury podana na talerzu". Dotyczył on „milenijnego chleba", który pojawił się w Austrii w 1996 r. w tysiącletnią rocznicę powstania kraju. Ten „urodzinowy chleb" spełniał nie tylko funkcję alimentacyjną, ale przede wszystkim poznawczą, informując o historii Austrii. W opinii referującego ten kulinarny przysmak może doskonale służyć przypomnieniu minionego czasu, dlatego też Austriacy obchodzili swoje święto z „milenijnym chlebem" i przygotowanym dla turystów kulinarnym programem. K . Kóstlin z Uniwersytetu Wiedeńskiego i przewodniczący S I E F podjął w swym referacie próbę ukazania roli, jaką we współczesnym życiu pełni etniczne pożywienie, jaką posiada ono wartość symboliczną w aspekcie szeroko pojętego turyzmu. Dla podróżującego po obcych krajach ze wszystkich dóbr kultury najbardziej dostępne jest pożywienie, a symboliczna funkcja wspólnego stołu wyraża się w akceptacji zasiadających przy nim oraz dzielących się jedzeniem osób. Pożywienie etniczne jest najbardziej autentyczne i najgłębiej tkwi swoimi korzeniami w kulturze. Stąd powiedzenie , Jesteśmy tym, co jemy" oddaje sedno rozumienia kultury. Interesujące zagadnienie odżywania tradycji kulinarnych jako atrakcji turystycznej przed­ stawili J . i J. Anderson z Logan w Utah (USA), w którym to stanie przed 150 laty osiedlili się Mormoni. Rocznica ta wpłynęła w Stanach Zjednoczonych na wzrost zainteresowań ich pożywieniem, przygotowywanym w specjalnych, żeliwnych naczyniach, stawianych na otwar­ tym ogniu, jak też przyczyniła się do organizowania festiwali kulinarnych. Wydawane są też liczne książki kucharskie zawierające przepisy dotyczące tradycyjnego sposobu przygotowy­ wania potraw. W drugim referacie autorzy omówili formę i funkcję żeliwnych naczyń do gotowania na otwartym ogniu, podkreślając zainteresowanie, jakie ostatnio budzą one wśród turystów, którzy zrzeszają się nawet w towarzystwa miłośników tego rodzaju wypoczynku, połączonego z konkursami gotowania w przenośnych naczyniach żeliwnych. Większość prezentowanych na konferencji referatów poświęcona była zmianom tradycyjnego pożywienia etnicznego pod wpływem imigracji, turystyki i działań politycznych. Na te ostatnie zwróciła uwagę T . Woronina z Rosji (Moskwa), mówiąc o skutkach tzw. pierestrojki na powstawanie rosyjskiego „biznesu turystycznego", otwieranie luksusowych restauracji. T. Ziemann z R F N (Freising) poświęciła uwagę konsekwencjom zjednoczenia Niemiec w 1990 r. dla sposobu odżywiania się mieszkańców nowych „landów", przed którymi stanęły nieograniczone możliwości nabywania nie dostępnych dawniej środków żywności. Mieszkańcy wschodniej części R F N - jak zauważyła referentka - nadal preferują tradycje kulinarne i przedkładają spożywanie posiłków w domu nad ich konsumpcję poza nim. Wpływ zmian politycznych w X X w. na rozwój pożywienia ludności czeskiej omówiła M . Ludvíkova z Czech (Brno), prezentując materiał dotyczący czterech przedziałów czasowych: 1) okres monarchii austro-węgierskiej do 1918 г.; 2) republika czecho­ słowacka do 1938 г.; 3) okupacja nazistowska 1939-1945; 4) okres po П wojnie światowej. Zagadnienie migracji i jej wpływu na pożywienie zarówno imigrantów, jak i mieszkańców krajów, w których się osiedlili, było przedmiotem licznych referatów. Zwracano w nich uwagę �KRONIKA 257 na znaczenie otwieranych w Europie i Stanach Zjednoczonych egzotycznych restauracji (np. chińskich, greckich, wietnamskich, tureckich - referaty między innymi: K . Noklebye Bertheau z Norwegii, R. Talbot ze Szkocji, G . M . Schuchat i H . Tangires z USA). Zmiany zwyczajów żywieniowych imigrantów tureckich w Szwecji oraz asyryjskich imigrantów również w Szwecji kolejno przedstawili: T . Koctürk ze Szwecji (Uppsala) i M . Abdalla z Polski (Poznań). Trady­ cje żywieniowe imigrantów polskich w Niemczech były przedmiotem referatu L . Bartkowiak -Rachny z R F N (Senden), a Słowaków mieszkających na Węgrzech - R. Stoličnej ze Słowacji (Bratysława). S. Dillnbergerová, również z Bratysławy, mówiła o wpływach imigrantów na tradycyjne pożywienie na Słowacji, a M . Godina-Golija ze Słowenii (Maribor) poświęciła swój referat imigrantom zamieszkującym Styrię. Problematyka turyzmu i jego wpływu na tradycyjne pożywienie etniczne omówiona została bądź z perspektywy historycznej, bądź współczesnej. Przeszłości dotyczył referat A. Fentona ze Szkocji (Edynburg), traktujący o domach, zajazdach i restauracjach, w których zatrzymywali się wędrujący przez Szkocję w ostatnich dwóch wiekach podróżnicy. J. Knezy z Węgier (Budapeszt) scharakteryzowała formy oraz rodzaje pożywienia podawanego w wiejskich gos­ podach wędrującym w latach 1696-1848 przez Transdanubię podróżnikom. Wiejskim karcz­ mom w X I X w., jako lokalnym ośrodkom innowacji żywnościowej na Węgrzech, poświęciła uwagę Węgierka E . Kisban z Budapesztu. Z. Szromba-Rys z Polski (Kraków), na podstawie własnych badań terenowych zreferowała tradycyjne pożywienie górali podhalańskich, będące atrakcją turystyczną oraz znakiem identyfikacji kulturowej mieszkańców tego regionu. Różnice smaku - turyzm a pożywienie mieszkańców Szwecji były przedmiotem referatu R. Valeri z Lund. Stwierdziła ona, iż pożywienie jest dla podróżnego łatwym do uchwycenia elementem różnicującym kultury, a także turystyczną atrakcją, z którą podróżny musi się zetknąć. Z tych względów referentkę interesowały różnice pomiędzy pożywieniem reklamowa­ nym dla turystów a tym, szczególnie cenionym przez ludność miejscową. Prowadzone przez autorkę w 1995 r. badania terenowe miały dać m.in. odpowiedź na następujące pytania: czym dla turysty jest jedzenie spotykane w kraju, po którym podróżuje oraz, które z elementów (np. wyśmienitość, zaciekawienie, unikalność) brane są pod uwagę przez proponujących pożywienie turystom w reklamie, a które przez odwiedzających kraj. Wpływ turyzmu na tradycyjne pożywienie mieszkańców Cypru omówił N . Andilios z Nikozji. Kulinarne propozycje dla turystów odwiedzających współcześnie stolicę Austrii zreferowa­ ła E . Horandner (Wiedeń), a o bogactwie i kolorowej ofercie austriackiej kuchni wspomniała w swym referacie G . Liesenfeld z Austrii (Wiedeń). M . Piskorska z Dublina zajęła się wpływem irlandzkiej pielgrzymki do Rzymu w Roku Świętym 1950 na rozpowszechnienie się w Irlandii włoskiego makaronu oraz na otwieranie włoskich restauracji, jak też podejmowanie w domach gości włoskimi potrawami i włoskim winem Chianti. Arabskim wpływom na średniowieczną kuchnię europejską poświęciła uwagę J.M. van Winter z Holandii (Utrecht), wyróżniając w nich takie kategorie, jak nowe ingrediencje (cukier, owoce cytrusowe) przyjęte ze świata arabskiego, nowe sposoby wykorzystania znanych już środków żywności lub ich lepsze zastosowanie oraz przepisów na potrawy kuchni arabskiej o egzotycznym i ostrym smaku. Kilka referatów poświęconych było jednemu wąskiemu tematowi, np. napojom z kwaś­ nego mleka, przygotowywanym na Łotwie (L. Dumpe z Rygi), pomarańczowej marmoladzie jako szkockiemu przysmakowi (U. Robertson z Edynburga), przemytowi cukru i sacharyny między północnym, wschodnim i południowym Tyrolem (H.O. Meinhard z Włoch - Meron). Prowadzony od ponad 30 lat w telewizji norweskiej przez panią E . Hovig kulinarny program pt. „Telewizyjna kuchnia" był przedmiotem analizy I . L . Мое Edvardsen z Oslo, która starała się m.in. dociec czy autorka programu obiektywnie prezentuje kuchnię norweską, jak i innych krajów, oraz czy jej pozytywne nastawienie nie odnosi się tylko do kuchni własnego kraju. Konferencja, której organizacji podjął się N . Andilios z Nikozji, przebiegała bardzo spraw­ nie i obfitowała w różnego rodzaju atrakcje turystyczne i kulinarne. W restauracjach hotelo­ wych codziennie uczestnicy obrad mieli okazję poznać cypryjskie potrawy, które ponadto �258 KRONIKA demonstrowane były na specjalnych pokazach kulinarnych, połączonych z ich degustacją i występami zespołów folklorystycznych. Nadmienić należy, iż w czasie obrad niektórzy refe­ renci prezentowali przywiezione przez nich kulinarne specjały (krakersy ze Szkocji, oszczypek z Podhala) stanowiące ilustrację omawianych referatów (H. Heather z Edynburga - „Turyzm a szkocie krakersy"). Każdy z uczestników otrzymał również przepis na narodową potrawę cypryjską, tj. pszeniczny pilaw - ressi. Podawana jest ona od setek lat na szczególne okazje, a przede wszystkim na wesela. Wśród mieszkańców Wyspy znane jest powiedzenie: „wesele bez ressi jest jak zima bez deszczu". Organizatorzy konferencji przygotowali interesujący program zwiedzania nie tylko zabyt­ ków i prywatnego archeologiczno-etnologicznego muzeum w Paphos, ale również rodzin­ nych wytwórni żywności (wędlin słodyczy, alkoholu, wody różanej, świec zapachowych itp.) w Agros, wsi usytuowanej w regionie słynącym z uprawy róż. Uczestnicy obrad mieli okazję zapoznać się z ośrodkiem wytwórczości ludowej w miejscowości Omodhoz, znanej z produkcji wyrobów ze skór, drewna, koronkarstwa. W Drousii natomiast przygotowano pokazy - wraz z degustacją - wytwarzania podpuszczkowego sera zwanego halloumi, specyficznego dla Cypru i dostępnego w oficjalnym handlu, oraz pieczenia chleba w wolno stojącym, glinianym piecu. Zgodnie z przyjętym zwyczajem, po zamknięciu obrad dyskutowano nad miejscem i tema­ tem następnej konferencji. Odbędzie się ona w 1998 r. w północnej Szwecji. Problematyka jej dotyczyć będzie związku pożywienia z naturą. Urszula Lehr, Zofia Szromba-Rysowa SPOTKANIE COSTUME COMMITTEE ICOM (INTERNATIONAL COUNCIL OF MUSEUMS) W ramach corocznych międzynarodowych spotkań Costume Committee jako jednej z sek­ cji I C O M kolejne z nich odbywało się w Pradze w dniach 2 9 I X - 4 X 1996. Jest już zwyczajem, że spotkania te poprzedza i kończy program dodatkowy. Tak więc w rzeczywistości tegoroczny meeting trwał od 2 7 I X i w tej wstępnej części odbywał się w Dreźnie pod patronatem Rüstkammer - Staatliche Kunstsammlungen i przy aktywnym udziale niestrudzonej kurator Jutty Baurnel. W części końcowej natomiast, tj. do 7 X 1996 przewidziany był pobyt w kilku miejscowościach na Morawach. Te dodatkowe wyjazdy prowadziły przez wystawy i magazyny muzealne, jak zresztą i w samej Pradze, w których na plan pierwszy wysuwały się zbiory historyczne odzieży i strojów, ich poszczególnych części składowych i dodatków, w niniejszym natomiast stopniu - stroje i odzież ludowa. W części zasadniczej głównym mottem konferencji było: stroje na wystawach, w przekazie i jako źródło informacji. Zróżnicowana zatem tematyka, obejmująca jeszcze zagadnienia kon­ serwacji łącznie ze sposobami magazynowania prezentowanymi od strony praktycznej stwarza­ ła szeroki wachlarz możliwości ukazania w licznych referatach wielu zagadnień. Oprócz więc sposobów ekspozycji i rekonstrukcji brakujących części strojów z X V - X I X w., strojów z gro­ bów królewskich Niemiec, Francji, Węgier, Czech, rekonstrukcji X-wiecznych strojów fińskich, XVni-wiecznych duńskich łącznie z rekonstrukcją włosów, uczesania, dłoni i umieszczenia na nich biżuterii była także mowa o starej fotograficznej dokumentacji strojów i jej znaczeniu jako źródle, o modzie, o strojach weselnych i ich prezentacji, o obuwiu, jego fasonach i firmach produkcyjnych, o symbolice współczesnej figuratywnej biżuterii, o nakryciach głowy kobiet w norweskim regionie Hordaland oraz o zmianach we współczesnych strojach Żydówek, muzułmanek i katoliczek na terenie Galilei. Jeden z referatów poświęcony był haftom zdobią­ cym stroje rosyjskich bojarów, a pisząca te słowa omówiła stan i wyniki badań nad strojami ludowymi w Polsce. Wśród pozostałych z ogólnej liczby 26 referatów odrębnością tematyki wyróżniał się dotyczący wprowadzenia zasobów strojów do Internetu. Poza specjalistycznymi �259 KRONIKA muzeami w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, z europejskich uczestniczą w nim Nordiska Museet w Sztokcholmie i Victoria and Albert Museum w Londynie. Sesje odbywały się głównie w narodowym muzeum techniki (Narodni Technické Muzeum) w Pradze, lecz właściwym aranżerem całości i gospodarzem programu było muzeum przemysłu i rzemiosła artystycznego w Pradze (Uměleckoprůmyslové Muzeum) i duszą oddana całej sprawie kurator dr E v a Uchalova. Warto podkreślić, że tematyka odzieży i strojów w ich historycznym, społecznym, ekonomicznym, konsumpcyjnym, nadto estetycznym oraz semiotycznym aspekcie pozwala na odkrywanie coraz to nowej problematyki pasjonującej wielu naukowców i muzeologów. Dowodem tego są nie tylko poruszane kwestie w przedstawianych referatach, ale także liczba bliska stu uczestników spotkania, spośród około 300 członków Costume Committee pochodzących z ponad 40 krajów świata. Do tego doliczyć można jeszcze członków pokrewnych komisji I C O M , zwłaszcza konserwatorskiej i tekstyliów. Polskę re­ prezentują dwie osoby, tj. historyk sztuki i etnograf, natomiast przedstawicieli z innych krajów jest po parę lub kilkanaście nawet osób. Barbara Bazielich W Y S T A W A POŚWIĘCONA P R O F . T A D E U S Z O W I S. G R A B O W S K I E M U I P R O F . JANOWI G R Z E G O R Z E W S K I E M U , SOFIA, 24 C Z E R W C A 1996 Mimo wielowiekowych tradycji stosunków polsko-bułgarskich, nasza wiedza o współpracy i wzajemnych oddziaływaniach w różnych dziedzinach jest albo znikoma, albo fragmentarycz­ na. Dlatego dobrze się stało, że w Polskim Instytucie w Sofii (24 czerwca 1996 r.) otwarto wystawę ukazującą postaci Jana Grzegorzewskiego (ok. 1850-1922) oraz Tadeusza Stanisława Grabowskiego (1881-1975) czyli tych, którzy zrobili najwięcej w zakresie stosunków polsko-bułgarskich w końcu X I X i początku X X w. Jan Grzegorzewski, zwany również „panem Bułgarem" (pseud. Janko, Algra) był przede wszystkim orientalista - jak zwykł się później podpisywać w korespondencji - „seniorem orientalistów polskich" i turkologiem. Niespokojny duch nosił go po Azji i Afryce, przemierzał Himalaje i Ararat, dotarł do Transwalu i pustyni Kalaharskiej oraz do Grenlandii. W celu realizowania swoich rozlicznych zainteresowań, ale również prowadzenia badań naukowych (lingwistycznych, folklorystycznych i - generalnie dotyczących kultury Wschodu) a także kwerend archiwalnych na ziemiach tureckich i bułgarskich, założył Stację Naukową Polską na Wschodzie „Hyacintheum" z dwoma ekspozyturami w Sofii i Konstantynopolu. Właśnie w nich powstało wiele opracowań naukowych badacza. Utrzymywał on ożywione stosunki z wieloma znawcami zagadnień Wschodu, m.in. w Bułgarii z prof. I . Sziszmariowem (badania nad Gagauzami czy sprawa grobu Wł. Warneńczyka) oraz z przedstawicielami buł­ garskiego świata kultury i polityki - D . Gabe, Stambołow, Cankow, Z . Stojanow czy P. Karawełow. Przed I wojną światową wielokrotnie kur­ sował między Sofią i krajem. W licznych korespon­ dencjach - jak pisał dr W. Jabłonowski w swo­ ich Pamiętnikach, „dziennikarstwo przedstawia p. Grzegorzewski, sam długi, z rozczochraną czup­ ryną, w długim [...] fraku" - i odczytach stale popularyzował ideę zbliżenia polsko-bułgarskiego. �260 KRONIKA W końcu lat dziewięćdziesiątych X I X w. przygotowywał podręczniki do nauki niektórych języków bałkańskich i bliskowschodnich, m.in. tureckiego, uzbeckiego, perskiego, a w dalszej kolejności bułgarskiego, rumuńskiego... Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości powróciły projekty ekspansji handlu polskiego na Wschód. Był bardzo popularny nie tylko w środowisku bułgarskim, ale i wśród mieszkających na tych terenach Polaków. Fascynował rozmówców, zapalał do swoich pomysłów. Prof. Tadeusz Stanisław Grabowski spędził w Bułgarii ponad 7 lat i - jak wszędzie podkreślał - b y ł to najpiękniejszy okres w jego życiu, chociaż w życiu obu narodów, polskiego i bułgarskiego, trudny i burzliwy. Pisano o nim w tym czasie, że charakteryzuje go „ruchliwość" i gorączkowość temperamentu człowieka młodego, który wszędzie chce być i wszystko wiedzieć, wszystko robić." Rzeczywiście był wszędzie... Najpierw (1910—1915) pracował jako lektor na Uniwersytecie Sofijskim, by następnie - z ramienia Naczelnego Komitetu Narodowego - reprezentować Polskę na terenie Turcji i Bułgarii. Od czerwca 1917 r. przebywał jako nieoficjalny reprezentant kraju, by wiatach 1918-1925 robić to oficjalnie jako charge d'affaires a następnie poseł RP. Cały ten czas poświęcał dziełu popularyzacji sprawy polskiej w Bułgarii i zbliżeniu obu narodów. Doprowadził do powstania „Polskiego Biuletynu" (2 poł. 1917 r.) i „Polskiego Przeglądu" (1918), przekształco­ nego w dwujęzyczny „Przegląd Polsko-Bułgarski" (1919-1925). Pismo to stało się organem bardzo prężnie działającego w Sofii (i poza nią) Towarzystwa Polsko-Bułgarskiego. Potrafił w nim i wokół siebie skupić grono wybitnych przedstawicieli nauki, sztuki i kultury bułgarskiej, entuzjastów zbliżenia polsko-bułgarskiego. Wielu z nich wcześniej już związał z ekspozyturą polskiego Biura Prasowego w Sofii (1915 г.). W skład Biura wchodzili m.in.: dr Bojan Penew, Stefan Kostów, Wanda Zembrzuska. Do stałych współpracowników należał adwokat Michaił Georgijew, dziennikarz Georgi Nikołow, kapitan artylerii Marinko Bratanow i poetka Dora Gabe-Penewa. Ogromne znaczenie popularyzatorskie miała seria Biblioteka Polska. Przybliżyła ona czytelnikowi bułgarskiemu najlepsze dzieła literatury polskiej, przypomniała historyczne związki obu narodów. W roku 1915 ukazała się broszura z polskim białym orłem na okładce, będąca wezwaniem do Bułgarów, pt. Polski apel do niezależnej Bułgarii. Poprzedziła ona „ankietę w sprawie Polski", skierowaną do najwybitniejszych przedstawicieli narodu bułgarskiego. Potem wychodziły kolejne rozprawy i artykuły. Stale też czynione były próby inspirowania bułgarskich dziennikarzy i polityków, aby pisali i poruszali problematykę polską, zgłaszali poparcie w walce narodu polskiego z Rosją. Mimo wyjazdu z Bułgarii, Grabowski przez lata utrzymywał kontakty z bułgarskimi przyjaciółmi. Drogi bohaterów Wystawy często przecinały się. Obaj uważali, jak się zdaje, że właśnie Polska powinna być geograficznym i kulturowym pośrednikiem pomiędzy Wschodem i Zachodem, a jednak się krytykowali... Grzegorzewski miał ogromną ochotę i - jego zdaniem - najlepsze predyspozycje, żeby reprezentować interesy Polski na Bałkanach z ramienia Naczelnego Komitetu Narodowego. Chciał sprawować tę misję poufnie, gdy tymczasem do Sofii wydelegowano, jako organizatora i kierownika Polskiego Biura Prasowego, T.St. Grabowskiego, a do Konstantynopola - Maciejowskiego. Oczywiście, jak zauważa Grzegorzewski, „obydwaj agenci są ludźmi wykształ­ conymi, zdolnymi, i gorliwymi patriotami", a „Pan Grabowski posiada znajomość jęz. niemieckie­ go i serbochorwackiego i przebywając już od wielu miesięcy w Bułgarii poduczył się też języka bułgarskiego [...] dla braku tylko znajomości francuszczyzny może doznawać pewnych trudności w znoszeniu się ze sferami dyplomatycznymi zwłaszcza przedstawicieli państw neutralnych." Obracali się w tych samych kręgach, znali tych samych ludzi, tak z inteligencji bułgarskiej, jak i z kolonii polskiej, ale - i znowu ubolewał Grzegorzewski - „Grabowski nie zauważył całej dotychczasowej działalności Polaków na Bałkanach, że jest tak jakby on przyjechał i dopiero się wszystko zaczęło..." No, bo jak można nie pamiętać o zasługach Grzegorzewskiego...! Grzegorzewski i Grabowski mieli te same zainteresowania naukowe, dotyczące związków polsko-bułgarskich (praca Grzegorzewskiego, Grób Warneńczyka, Kraków 1910 i Grabowskiego, Sprawa grobu i szczątków Wl. Warneńczyka, Warszawa 1911). Na Wystawie ukazano też szereg prac wskazujących na podobieństwo zainteresowań obydwu Bohaterów. Z pewnością też obaj byli ludźmi ogarniętymi pasją, ideą zbliżenia słowiańskich narodów. �KRONIKA 261 Scenariusz Wystawy oraz słowo wprowadzające przygotowała prof, dr hab. Urszula Kaczmarek ( U A M Poznań). Na planszach i w gablotach wystawiono materiały dokumentacyj­ ne, korespondencję, zdjęcia, oryginalne druki, które pozwalają zorientować się w bogactwie i różnorodności działań obu postaci. Wielostronne kontakty, w tym także z najwybitniejszymi przedstawicielami inteligencji bułgarskiej (prof. prof. В. Penew, Mładenow, Dora Oabe i in.) i reprezentacją polskiej kolonii w Bułgarii obrazują listy. Działalność naukową Grabowskiego i Grzegorzewskiego ukazują prezentowane na Wystawie książki. Warto podkreślić, że większość dokumentów czy ich kserokopii prezentowano publicznie po raz pierwszy. Należy się przy tym serdeczne podziękowanie dyrekcjom archiwów polskich i bułgarskich za ich udostępnienie. Wystawie towarzyszył plakat i zaproszenie, w których został wykorzystany ex libris prof. Grabowskiego, nawiązujący do jego słowiańskich zainteresowań. Ekspozycja spotkała się z dużym zainteresowaniem tak środowiska bułgarskiego, jak i tutejszej grupy polonijnej. Urszula Kaczmarek Z A L E C E N I E W SPRAWIE OCHRONY K U L T U R Y T R A D Y C Y J N E J I LUDOWEJ* Konferencja generalna Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw edukacji, nauki i kultury (UNESCO), odbywająca się w Paryżu od 17 października do 16 listopada 1989, na swej dwudziestej piątej sesji; uważając, że kultura tradycyjna i ludowa tworzy część ogólnoświatowego dziedzictwa ludzkości i że jest ono potężnym środkiem zbliżania różnych narodów i grup społecznych oraz potwierdzenia ich kulturowej tożsamości, biorąc pod uwagę jego społeczne, ekonomiczne, kulturowe i polityczne znaczenie, jego rolę w historii narodu i jego miejsce we współczesnej kulturze, podkreślając specyficzną naturę i znaczenie kultury tradycyjnej i ludowej jako integralnej części dziedzictwa kulturowego i żywej kultury, znając niezwykłą nietrwałość niektórych form kultury tradycyjnej i ludowej, szczególnie tych, które związane są z tradycją ustną i ryzykiem, iż ulec mogą zanikowi, podkreślając potrzebę uznania we wszystkich krajach roli kultury tradycyjnej i ludowej oraz zagrożenie, z jakim spotyka się ona ze strony różnorodnych czynników, sądząc, że rządy powinny odgrywać decydującą rolę w ochranianiu kultury tradycyjnej i ludowej i że winny one działać jak najszybciej, uznawszy na dwudziestej czwartej sesji, że „ochrona folkloru" powinna być przedmiotem zalecenia dla Krajów Członkowskich, w rozumieniu Art. I V , § 4 podstawowego aktu, przyjmuje niniejsze Zalecenie w dniu 15 listopada 1989 roku. Konferencja Generalna zaleca, aby Kraje Członkowskie wdrożyły poniższe postanowienia, dotyczące ochrony kultury tradycyjnej i ludowej, poprzez podjęcie środków prawnych lub innych, które byłyby niezbędne, zgodnie z porządkiem prawnym każdego kraju, aby zasady i środki określone w tym Zaleceniu mogły znaleźć zastosowanie na jego obszarze. Konferencja Generalna zaleca Krajom Członkowskim, aby przekazały niniejsze Zalecenia do wiadomości władz, służb i ciał odpowiedzialnych za sprawy związane z ochroną kultury tradycyjnej i ludowej, jak również, by dały je pod rozwagę różnym organizacjom i instytucjom zajmującym się kulturą tradycyjną i ludową oraz zachęciły je do nawiązania kontaktów z odpowiednimi organizacjami międzynarodowymi zajmującymi się jej ochroną. * W 1989 r na 25 Sesji U N E S C O w Paryżu zostało uchwalone „Zalecenie w sprawie ochrony kultury tradycyjnej i folkloru". „Zalecenie" to zostało podpisane również przez Polskę. Choć od tamtej pory minęło kilka lat, ze względu na jego znaczenie dla polityki kulturalnej, również w naszym kraju, a także z uwagi na fakt, że treść jego jest na ogół nieznana, Redakcja „Etnografii Polskiej" uznała, iż powinno się z nią zapoznać szersze środowisko naukowe. �262 KRONIKA United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura Organisation des Nations Unies pour ('education, la science et la culture Организация Объединенных Наций повопросам образования, науки и культуры üUiílj j J J I j i^jÜJ Solili ^.Vl í J i i . Recommendation on the Safeguarding of Traditional Culture and Folklore Adopted by the General Conference at its twenty-fifth session Paris, 15 November 1989 Recomendación sobre la salvaguardia de la cultura tradicional y popular aprobada por la Conferencia General en su 25a. reunión París, 15 de noviembre de 1989 Recommandation sur la sauvegarde de la culture traditionnelle et populaire adoptée par la Conference genérale á sa vingt-cinquieme session Paris, 15 novembre 1989 Рекомендация о сохранении фольклора, принятая Генеральной конференцией на ее двадцать пятой сессии Париж, 15ноября 1989 г. ^jjljjl ( J J J J U Í J JJÍAAJJ \G i_jiijjLi ( 19 8 9 ^ 1 1 ^ 1 5 0 �KRONIKA 263 Konferencja Generalna zaleca, aby Kraje Członkowskie, w czasie i w sposób, który określa, składały Organizacji sprawozdania z działań, które zostały podjęte w celu wdrożenia tego Zalecenia. A. Definicja kultury tradycyjnej i ludowej tak jak ją pojmuje niniejsze Zalecenie: Kultura tradycyjna i ludowa jest sumą twórczości wynikającej ze wspólnoty kulturowej, opartej na tradycji i wyrażanej przez grupę lub jednostki, odpowiadającej oczekiwaniom tej wspólnoty, gdy idzie o jej tożsamość kulturową i społeczną, przy czym jej normy i wartości przekazywane są ustnie, drogą naśladownictwa lub w inny sposób. Jej formy obejmują między innymi język, literaturę, muzykę, taniec, zabawy, mitologię, obrzędy, zwyczaje, rękodzieło, architekturę i inne sztuki. B. Identyfikacja kultury tradycyjnej i ludowej Kultura tradycyjne i ludowa, jako forma ekspresji kulturalnej, musi być chroniona przez grupy i dla grup (rodzinnych, zawodowych, narodowych, regionalnych, religijnych, etnicznych itp.), których tożsamość wyraża. W tym celu Kraje Członkowskie winny wspierać odpowiednie poczynania badawcze o zasięgu narodowym, regionalnym, międzynarodowym mając na względzie: (a) dokonanie spisu narodowych instytucji zajmujących się kulturą tradycyjną i ludową z myślą o ich włączeniu do zbiorczych wykazów podobnych instytucji regionalnych i światowych; (b) stworzenie systemów identyfikacji i rejestracji (zbieranie, katalogowanie, transkrypcja) lub rozwój już istniejących systemów za pomocą poradników, przewodników po zbiorach, wzorcowych katalogów itp., mając na uwadze potrzebę koordynowania systemów klasyfikacji używanych przez różne instytucje; (c) dążenie do budowy znormalizowanej typologii kultury tradycyjnej i ludowej, której celem byłoby utworzenie: (1) ogólnego schematu klasyfikacji kultury tradycyjnej i ludowej przeznaczonego do wykorzystania w skali światowej, (2) szczegółowego wykazu kultury trady­ cyjnej i ludowej oraz (3) regionalnych klasyfikacji kultury tradycyjnej i ludowej, zwłaszcza poprzez terenowe badania pilotażowe. C. Zachowywanie kultury tradycyjnej i ludowej Zachowywanie kultury tradycyjnej i ludowej dotyczy dokumentacji odnośnie związanych z nią tradycji, mającej na celu w przypadku nieprzestrzegania lub ewoluq'i tych tradycji, umożliwienie badaczom i potencjalnym nosicielom tych tradycji dostępu do danych, pozwala­ jących im zrozumieć proces zmian, jakim te tradycje ulegają. O ile żywa kultura tradycyjna i ludowa, mająca charakter ewolucyjny nie może być chroniona bezpośrednio, to ta, która została utrwalona powinna być skutecznie chroniona. W tym celu, Kraje Członkowskie winny: (a) utworzyć narodowe archiwa, w których materiały mówiące o kulturze tradycyjnej i ludowej można by gromadzić w odpowiednio uporządkowany sposób i udostępniać; (b) utworzyć centralne archiwum narodowe w celu świadczenia pewnych usług (centralne katalogowanie, rozpowszechnianie informacji o materiałach mówiących o kulturze tradycyjnej i ludowej go normach stosowanych w działalności z nią związanej, łącznie z zagadnieniem jej ochrony); (c) utworzyć muzea lub działy kultury tradycyjnej i ludowej w muzeach już istniejących, gdzie mogła by ona być prezentowana; (d) uprzywilejować prezentacje tych form kultury tradycyjnej i ludowej, które podkreślają wartość żywych lub minionych świadectw tej kultury (położenie w terenie, sposób życia, wiedza, umiejętności); (e) ujednolicić metody gromadzenia i przechowywania; (f) kształcić zbieraczy, archiwistów, dokumentalistów i innych specjalistów w dziedzinie zacho­ wania kultury tradycyjnej i ludowej, od konserwacji materialnej do prac analitycznych włącznie; (g) zapewnić możliwość dostępu do wszystkich materiałów o kulturze tradycyjnej i ludo­ wej w archiwach oraz reprodukowania ich dla potrzeb instytucji regionalnych i społeczności kulturowych, zapewniając w ten sposób wspólnocie kulturowej, której to dotyczy, dostęp do zgromadzonych zbiorów. �264 KRONIKA D . Ochrona kultury tradycyjnej i ludowej Ochrona dotyczy opieki nad tradycjami związanymi z kulturą tradycyjną i ludową oraz jej nosicielami, z uwagi na to, że każdy lud ma prawo do swojej własnej kultury i że jego przynależność do tej kultury słabnie częstokroć pod wpływem kultury zindustrializowanej rozpowszechnianej przez środki masowego przekazu. Trzeba także zagwarantować status prawny i wsparcie finansowe podtrzymujące kulturę tradycyjną i ludową, zarówno w łonie społeczności, z których one wyszły, jak i poza nimi. W tym celu, Kraje Członkowskie powinny: (a) opracować i wprowadzić do programów nauczania, zarówno szkolnego jak pozaszkol­ nego, odpowiednie nauczanie i studia obejmujące kulturę tradycyjną i ludową, kładąc szczegól­ ny nacisk na należny jej szacunek w najszerszym znaczeniu tego słowa, biorąc pod uwagę nie tylko kulturę wiejską i rolniczą, lecz także tę, która powstaje w środowisku miejskim tworzona przez różne grupy społeczne, zawodowe, instytucjonalne itp., w ten sposób sprzyjając lepszemu zrozumieniu różnorodności kultur i widzenia świata, w szczególności chodzi tu o te kultury, które nie należą do kultur dominujących; (b) zapewnić wspólnotom kulturowym prawo dostępu do ich własnej kultury tradycyjnej i ludowej, popierając także ich działalność w dziedzinie dokumentacji, archiwizacji, badań itp., jak też pielęgnowania tradycji; (c) utworzyć interdyscyplinarną Radę Narodową kultury tradycyjnej i ludowej lub analo­ giczne ciało koordynujące, w którym interesy różnych grup byłyby zabezpieczone; (d) podtrzymywać moralnie i ekonomicznie jednostki i instytucje, które badają, upow­ szechniają, kultywują lub chronią elementy kultury tradycyjnej i ludowej; (e) promować badania naukowe odnoszące się do ochrony kultury tradycyjnej i ludowej. E . Upowszechnianie kultury tradycyjnej i ludowej Ludzie powinni być uczuleni na wagę kultury tradycyjnej i ludowej jako elementu tożsamości kulturowej. Aby umożliwić zrozumienie wartości kultury tradycyjnej i ludowej oraz konieczność jej ochrony, konieczne jest szerokie upowszechnienie elementów składających się na to dziedzictwo kulturowe. Przy tym upowszechniając należy dbać o to by nie deformować i zachować integralność tradycji. Sprzyjając poprawnemu upowszechnianiu Kraje Członkowskie powinny: (a) zachęcać do organizowania, na szczeblu krajowym, regionalnym lub międzynarodo­ wym takich wydarzeń z zakresu kultury tradycyjnej i ludowej jak święta, festiwale, filmy, wystawy, seminaria, kolokwia, warsztaty, staże, kongresy itp. kładąc nacisk na rozpowszech­ nianie i publikowanie materiałów, dokumentów i innych rezultatów powyższych poczynań; (b) zachęcać, prasę, wydawnictwa, telewizję, radio i inne krajowe i regionalne środki przekazu, aby w swoich programach więcej miejsca poświęcały materiałom z dziedziny kultury tradycyjnej i ludowej, np. poprzez subwencje, tworzenie stanowisk specjalistów od kultury tradycyjnej i ludowej w tych jednostkach, zapewniając odpowiednią dokumentację i rozpow­ szechnianie materiałów dotyczących kultury tradycyjnej j ludowej zebranych przez media oraz tworząc służby programowe zajmujące się nimi; (c) zachęcać władze regionalne, miejskie, stowarzyszenia i inne grupy zajmujące się kulturą tradycyjną i ludową do tworzenia pełnoetatowych miejsc pracy dla specjalistów zajmujących się tą kulturą, odpowiedzialnych za pobudzanie i koordynację związanych z nią działań na ich terenie; (d) wspomagać istniejące i tworzyć nowe instytucje produkujące materiały szkoleniowe (np. filmy video realizowane podczas ostatnich badań terenowych), zachęcać do wykorzy­ stywania tych materiałów w szkołach, muzeach etnograficznych, na krajowych i międzynaro­ dowych wystawach i festiwalach kultury tradycyjnej i ludowej; (e) dostarczać właściwych informacji o kulturze tradycyjnej i ludowej poprzez centra dokumentacji, biblioteki, muzea i służby archiwalne, jak również za pomocą biuletynów i czasopism poświęconych kulturze tradycyjnej i ludowej; (f) ułatwiać spotkania i wymianę osób, grup i instytucji zajmujących się kulturą tradycyjną i ludową, zarówno na poziomie krajowym, jak międzynarodowym, biorąc pod uwagę dwu­ stronne umowy kulturalne; (g) zachęcać międzynarodową społeczność naukową do przyjęcia kodeksu etycznego sprzyjającego zbliżeniu kultur tradycyjnych i wzbudzającego do nich szacunek. �KRONIKA 265 F . Ochrona kultury tradycyjnej i ludowej Kultura tradycyjna i ludowa, na którą składają się przejawy twórczości intelektualnej indywidualnej lub zbiorowej, zasługuje na zapewnienie jej ochrony, jak każda inna twórczość intelektualna. Taka ochrona kultury tradycyjnej i ludowej okazuje się konieczna jako środek pozwalający rozwijać, uwieczniać i upowszechniać w większym stopniu to dziedzictwo, zarów­ no w kraju jak i za granicą, bez uszczerbku dla jego prawnych interesów. Poza względami ochrony „własności intelektualnej", „ochrony wyrazu folklor", istnieje wiele rodzajów praw, które są już zalecane, i które mogą w przyszłości być zastosowane w oentrach dokumentacji i służbach archiwalnych poświęconych kulturze tradycyjnej i ludowej. W tym celu Kraje Członkowskie powinny: (a) odnośnie aspektów „własności intelektualnej", zwrócić uwagę kompetentnych władz na znaczenie prac U N E S C O i OMPI odnośnie własności intelektualnej, uznając jednak, że dotyczą one tylko jednego aspektu ochrony kultury tradycyjnej i ludowej i że istnieje pilna potrzeba przyjęcia odrębnych środków w różnych dziedzinach ochrony kultury tradycyjnej i ludowej; (b) odnośnie innych praw z tym związanych: (1) ochraniać informatora jako nosiciela tradycji (ochrona prywatności i poufności), (2) ochraniać interesy kolekcjonerów czuwając nad tym, aby zbiory były przechowywane w archiwach, w dobrym stanie i w sposób racjonalny, (3) podejmować niezbędne środki dla zabezpieczenia zebranych materiałów przed ich wykorzy­ staniem w sposób zamierzony lub niezamierzony, (4) przyjąć, że służby archiwalne odpowiada­ ją za użytkowanie i opiekę nad materiałami zebranymi. G . Współpraca międzynarodowa Zdając sobie sprawę z potrzeby intensyfikacji współpracy i wymiany kulturalnej, zwłaszcza poprzez łączenie zasobów ludzkich i materialnych dla realizacji programów rozwoju kultury tradycyjnej i ludowej, mając na celu ożywienie tej ostatniej, i dla prac badawczych prze­ prowadzanych przez specjalistów z jednego Kraju Członkowskiego, w drugim Kraju Człon­ kowskim, Kraje te powinny: (a) współpracować ze stowarzyszeniami, instytucjami i organizacjami międzynarodowymi i regionalnymi zajmującymi się kulturą tradycyjną i ludową; (b) współpracować w dziedzinie poznawania, rozpowszechniania i opieki nad kulturą tradycyjną i ludową, zwłaszcza przy pomocy takich środków jak: (1) wymiana wszelkiego rodzaju informacji i publikacji naukowych i technicznych, (2) kształcenie specjalistów, przy­ znawanie stypendiów na podróże, wysyłanie pracowników naukowych i technicznych oraz materiałów, (3) promowanie dwustronnych i wielostronnych badań w dziedzinie dokumentacji dotyczącej kultury tradycyjnej i współczesnej kultury ludowej, (4) organizowanie spotkań specjalistów, stażów naukowych i grup roboczych na określone tematy, szczególnie na temat klasyfikacji i indeksacji danych dotyczących kultury tradycyjnej i ludowej, jak również metod i nowoczesnych technik badań; (c) współpracować ściśle, aby zapewnić na płaszczyźnie międzynarodowej, tym którzy mają do tego prawo (wspólnoty lub osoby fizyczne czy prawne) korzystanie z praw ekonomicz­ nych, moralnych i tzw. sąsiedzkich, wynikających z badań, twórczości, kompozycji, przed­ stawiania, utrwalania i/lub upowszechniania kultury tradycyjnej i ludowej; (d) zagwarantować Krajom Członkowskim, na obszarze których są prowadzone prace badawcze, prawo do otrzymania od Kraju Członkowskiego prowadzącego badania kopii wszystkich dokumentów, nagrań video, filmów i innych materiałów; (e) powstrzymać się od wszelkich działań mogących narazić na szwank materiały kultury tradycyjnej i ludowej, pomniejszyć ich wartość lub utrudnić ich rozpowszechnianie czy użytkowa­ nie, niezależnie od tego czy dobra te znajdują się na terytorium własnym, czy innych państw; (f) podejmować niezbędne środki ochrony kultury tradycyjnej i ludowej przed zagrożeniami ze strony ludzi lub czynników naturalnych, na które jest ona narażona, w tym przed zagrożeniami wynikłymi z konfliktów zbrojnych, okupacji lub zamieszek publicznych innego rodzaju. Tłumaczenie z wersji francuskiej - Bronisława Kopczyńska-Jaworska �Mija już 11 lat od ogłoszenia konkursu pod tytułem „Fotografia chłopów polskich" przez redakcje dwóch pism „Nowej Wsi" i „Fotografii". W konkursie wzięło udział kilkaset osób z całej Polski, a jego efektem była wystawa, będąca wydarzeniem kultural­ nym roku. W ten sposób powstał dość pokaźny, bo liczący ponad 5000 sztuk zbiór fotografii polskiej wsi. Przeważają portrety ro­ dzinne, liczne są także fotografie upamiętniające np. szczególnie ważne w życiu chłopa ceremonie rodzinne, jak wesele i komunia, pogrzeb i inne ważne uroczystości w życiu całej społeczności lokalnej: dożynki, odpusty, przyjazd biskupa, itp. Pozostałe tematy zdjęć tego zbioru to praca codzienna, a więc np. żniwa, kopanie kartofli, międlenie lnu, ale również praca na obczyźnie - w Niem­ czech, Francji, służba wojskowa, itp. Fotografie pochodzą z obszaru całej Polski, chociaż największy stosunkowo zbiór stanowią zdjęcia z zachodniej części kraju (Śląska, Pomorza i Wielkopolski), zdecydowanie mniej jest zdjęć z dawnych polskich Kresów wschodnich. Najstarsze zdjęcie pochodzi z 1860 roku. Najnowsze natomiast są fotografie z czasów drugiej wojny światowej. Najwięcej jest zdjęć z okresu międzywojennego i pierwszych lat wojny. Cały zbiór znajduje się obecnie w Zakładzie Etnologii IAE PAN w Warszawie, gdzie został opracowany i uporządkowany, by umożliwić zainteresowanym sprawniejsze korzystanie z jego za­ wartości. Podstawowe dane dotyczące każdej fotografii - format, data, autor zdjęcia lub zakład fotograficzny (jeśli jest znany), miejscowość, region, nazwisko i adres nadawcy - umieszczono w komputerowej bazie danych. Zbiór został również uporząd­ kowany tematycznie, co powinno znacznie ułatwić dostęp do niego. Zbiór ten jest udostępniany na miejscu w Zakładzie Etnologii IAE PAN w Warszawie. Nasz adres: Zakład Etnologii, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105 tel. 20-28-81, w. 136, 137, 145 opr. Dagnosław Demski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/07de9218a87423f8f1d178bb98e99c6d.pdf e9b8fba15dc5846df59705cf6e9cefbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1602 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1483 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s.267-288 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 The Anthropology of Europe. Identities and boundaries in conflict, red. V . A . Goddard, J.R. Llobera, C. Shore, wyd. 2., Londyn 1996, ss. 310 (wyd. 1 - 1994) Książka ta jest właściwie pierwszą próbą dość wszechstronnego przedstawienia antropolo­ gicznej wizji Europy (w wersji bliższej antropologii społecznej), rozumianej nie jako konstruk­ cja mentalna (takie kognitywistyczne pomysły są już obecne), ale jako złożona i dynamiczna konfiguracja społeczno-kułturowa. Nie jest to jednak pierwsza praca o poważniejszym znacze­ niu dla kształtowania się antropologii naszego kontynentu. W roku 1977 ukazało się bowiem studium J . Davisa, People of the Mediterranean, dające porównawczą syntezę badań mono­ graficznych wsi w strefie śródziemnomorskiej, a dwa lata wcześniej opracowanie zbiorowe Beyond the community, pod redakcją J. Boissevaina i J . Friedla, postulujące zerwanie z tradycją monograficzną i skoncentrowanie uwagi na ponadregionalnych i ponadnarodowych procesach. Inne okazały się mniej znaczące. Praca Anthropology of Europe, zredagowana przez trójkę znanych badaczy - wykładow­ ców w londyńskim Goldmisths College, zawiera łącznie 12 artykułów, których tematykę można ująć w trzy grupy: 1. Stan obecnej refleksji antropologicznej nad społeczno-kulturowym kształtem Europy; 2. Relacja: migracje, tożsamość etniczna, nacjonalizm (przykłady z byłej Jugosławii, pół­ nocnej Katalonii, Irlandii oraz z Gibraltaru), którą właśnie nadmiernie eksponuje tytuł; 3. Polityczno-ekonomiczne oraz społeczne aspekty związane z obecnym etapem kształtownia się Unii Europejskiej (temat ten nabrzmiewa i wkrótce będzie wymagał oddzielnej charakterystyki). Z wielu względów uwagę moją zwróciły opracowania z pierwszej grupy, dotyczące właśnie kondycji antropologiki Europy, w wersji oczywiście niepełnej, raczej fragmentarycznej (zrozu­ miałe przy takim zakresie przedmiotowym). Chęć przedstawienia aktualnego stanu tej dyscy­ pliny stworzyła jednak pretekst do spojrzenia na jej dzieje (dyskusyjne określenie początków na pierwsze lata powojenne), a nawet do snucia rozważań o jej przyszłości, co może być poniekąd zaskakujące. U schyłku stulecia, w dyscyplinie traktującej rzeczywistość społeczną w sposób procesualny obecność tego wątku jest usprawiedliwiona, ale ograniczyło się to w dużej mierze do postawienia pytań. Książka jest poważnym osiągnięciem naukowym i może znacznie ułatwić zrozumienie społeczno-kulturowej konstrukcji Europy oraz studiów antropologicznych jej dotyczących. Już sam „Wstęp", w którym nie brakuje wprawdzie uproszczeń, zasługuje na uwagę. Godna przypom­ nienia wydaje się chociażby zawarta w nim periodyzacja tych zainteresowań: okres do 1960 to obecność studiów nad modernizacją, lata sześćdziesiąte to już tzw. „odkrycie strefy śródziemno­ morskiej", w kolejnej dekadzie nastąpiło daleko idące rozproszenie badań, po roku 1980 zaś zdecydowane wypłynięcie problem Europy w studiach antropologicznych (V.A. Goddard i inni). W artykule poświęconym już wyłącznie antropologii strefy śródziemnomorskiej (V. Goddard) potraktowano tę interesującą dziedzinę studiów jako jedyną poprzedniczkę obecnej antropologii Europy. Nie wolno jednak zapominać o dość wczesnych badaniach antropologii kulturowej (np. C M . Arensberg, S.T. Kimball) w Irlandii, na Bałkanach, później w strefie alpejskiej. Wprawdzie nie miały one dla antropologii Europy - karmiącej się mitem strefy śródziemnomorskiej - tak istotnego znaczenia, ale istniały. Jeżeli chodzi o tę strefę, to w studiach monograficznych widoczna jest koncentracja nie tylko na problemie rodziny i pokrewieństwa, jak chce autorka, ale także na �268 RECENZJE I OMÓWIENIA relacji społeczność lokalna - państwo i na stosunkach gospodarczych (handel, system dzier­ żaw). Innym przykładem mitu, którego siła okazała się bardzo inspirująca, było nadmierne skupianie uwagi na znaczeniu honoru w społecznościach śródziemnomorskich. Antropologowie zapożyczyli ten pomysł od etnografa włoskiego - R. Battaglii, o czym już mało kto pamięta. Nie po raz pierwszy w tego typu pracach zwraca uwagę całkowite ignorowanie dorobku chociażby funkcjonalnie zorientowanej etnologii włoskiej (np. E . de Martino, V . Laternari) oraz antropologizujących badaczy hiszpańskich (C. Lison-Tolosana, T. Calvo-Buezas). Jedynie kilka prac etnologów francuskich zostało wymienionych. Powrotem mistrza należałoby nazwać artykuł J. Boissevaina poświęcony antropologii Unii Europejskiej. Uwrażliwienie na problematykę procesów kazało mu szukać możliwości rozwijania zapoczątkowanej w roku 1975 koncepcji, przez wskazanie na kilka głównych trendów współczes­ nych przeobrażeń społeczno-kulturowych (inni badacze zasadniczo nie dostrzegali znaczenia problemu kultur pochodzenia ludowego). W siatce najbardziej widocznych procesów znalazły się: reorganizacja systemów produkcji, imigracja, ruchy regionalistyczne, rozkwit turystyki oraz nostalgiczne „powroty" do przeszłości (w tekście jedynie: nostalgia). Ten ostatni pomysł nie po raz pierwszy wymieniono w studiach antropologicznych, ale jest on raczej tematem dla badań etnologicznych szukających wyjaśnienia obecnych zjawisk kulturowych przez odwołanie się do przeszłości. Mitologizowanie i folkioryzowanie własnego dziedzictwa kultruowego, wybiórcze sięganie do historii, nieustanna dekonstrukcja sfery znaczeniowej - oto zjawiska silnie związane z tym dość powszechnym w świecie zachodnim procesem. Wyeksponowanie tego pomysłu, podobnie jak przypomnienie sprawy regionów, uważam za cenny składnik tego artykułu. Praca Anthropology of Europe jest niewątpliwie ciekawa i pożyteczna, dostarcza bowiem cennych przykładów, interpretacji, pytań. Prowokuje jednocześnie do przemyśleń, komentarzy, krytyki, gdyż jest to opracowanie ujmujące stan tej dziedziny wiedzy w środku procesu formowania się - niejako in statu nascendi. Mieczysław Trojan Polskie badania nad mniejszościami kulturowymi. Wybrane zagadnienia, G . Babiński, J . Mucha, A. Sadowski (red.). Pogranicze. Studia Społeczne, t. 6 (numer specjalny), Białystok 1997, Wydawnictwo Filii Uniwerystetu Warszawskiego, ss. 160 Niezależnie od tematyki poruszanej przez autorów poszczególnych rozdziałów składają­ cych się na całość tej pracy zbiorowej, tom ten można usytuować na swoistym, pograniczu czasowo-badawezym. Z jednej strony znajdujemy tu bowiem podsumowanie wyników badań nad wybranymi mniejszościami kulturowymi, mieszkającymi na terenie Polski, z drugiej zaś możemy się zapoznać z programem nowych prac (rozpoczętych wiosną 1996 r.) nad tego typu mniejszościami. Wspomniany program nosi nazwę „Kultura dominująca jako kultura obca. Mniejszości kulturowe a grupa dominująca". M a on dwa aspekty: międzynarodowy i polski i - moim zdaniem - zapowiada się niezmiernie atrakcyjnie. Jak wyjaśnił J. Mucha, realizatorom badań „chodzi o spojrzenie na kulturę w Polsce dominującą z punktu widzenia grup określanych [...] jako mniejszości kulturowe. [...] Chodzi [...] również i o to, co grupy mniejszościowe sądzą o grupie dominującej i o stosunkach społeczno-kulturowych w ramach szerszego układu, który z pewnością można określić jako hierarchiczny" (s. 6-7). Jednym z zadań badawczych jest także „odczytanie tego, jakie są wyobrażenia, czy nawet stereotypy grup mniejszościowych dotyczące kultury dominującej i zbiorowości będącej jej zasadniczym nośnikiem", [...] odczytanie tego, jak polskie mniejszości kulturowe postrzegają polską kulturę dominującą, polski kanon kulturowy i jego dynamikę, polskie zwyczaje serca (habits of the heart), aby użyć znanego zwrotu, spopularyzowanego w socjologii przez Roberta Bellah" (s. 8). Myślę, że polskie tłumaczenie tego terminu nie jest najszczęśliwsze, przede wszystkim wydaje się niejednoznaczne i nieprecyzyjne. �RECENZJE I OMÓWIENIA 269 Autorzy programu wychodzą od przyjętego w naukach społecznych paradygmatu, zgodnie z którym do poznania kultury określonej grupy można dojść m.in. przez próbę spojrzenia na nią oczyma „innych". O owym patrzeniu na kulturę polską oczyma grup mniejszościowych pisze też J. Mucha (s. 16), posługując się - jak wielu innych badaczy - skrótem myślowym, użytecznym, zrozumiałym, aczkolwiek - z czego autorzy tomu z pewnością zdają sobie sprawę - tak naprawdę owo patrzenie cudzymi oczyma jest niemożliwe do zrealizowania (por. Burszta 1992). Z pewnością realizacja wspomnianego programu przyczyni się nie tylko do pełniejszego poznania relacji „my" - „oni"/„inni", „swoi" - „obcy", grupa dominująca - grupa mniejszoś­ ciowa, lecz także do pełniejszego zrozumienia, czym jest kultura polska, jak też - tak trudna do zdefiniowania - polskość. Jak jest ona rozumiana przez reprezentantów różnego typu mniejszości kulturowych i widziana z perspektywy tych grup. J . Mucha wyjaśnia, że badania będą prowadzone wśród osób ogniskujących w dużej mierze cechy charakteryzujące typ idealny danej zbiorowości (s. 17). Rodzi się jednak - moim zdaniem - pytanie o kryteria i metody doboru (wyszukiwania) takich osób i o to, czy istotnie przeprowadzone w takiej grupie badania będą w pełni ukazywały występujące tu opinie i stereotypy. Niewątpliwym walorem wspomnianego projektu jest fakt, że badaniami objęto nie tylko wybrane, mieszkające w Polsce, grupy należące do tzw. mniejszości etnicznych czy narodo­ wych, ale też niektóre zbiorowości znajdujące się na marginesie polskiej kultury dominującej: środowisko teatru alternatywnego, grupy młodzieżowe, środowisko charakteryzujące się „kul­ turą nędzy". Objęcie badaniami tak różnych grup rzuci z pewnością wiele światła na kulturę polską (dominującą), pozwoli ją lepiej zrozumieć, dostrzec jej zróżnicowanie, choć z pewnością będzie to tylko jeden z możliwych sposobów postrzegania i badania tak złożonego zjawiska, jakim jest polska kultura. Nie chodzi przy tym o jego zdefiniowanie, lecz - jak pisze J . Mucha — o odpowiedź na pytanie, „czy przedstawiciele rozmaitych mniejszości kulturowych sądzą, że coś takiego jak kultura polska występuje, a może lepiej czy sądzą oni, iż jest w Polsce coś w rodzaju dających się zdefiniować wspólnych dla większości ludzi (uznających się za Polaków) wzorów kulturowych i na czym one polegają. [...] Czy da się odnaleźć w świadomości mniej­ szości kulturowych żyjących w Polsce jakieś cechy charakteryzujące polskość kultury [...] czy i w jakim sensie ta kultura polska jest dla nich dominująca w sensie innym niż statystyczny" (s. 12-13). Jestem pewna, że sam projekt badań, jak też ich wyniki, okażą się interesujące i inspirujące dla wielu badaczy, wnosząc wiele nowego min. do dotychczasowego spojrzenia na problem relacji grupa mniejszościowa - grupa dominująca, „swój" - „obcy", w tym także do badań nad mniejszościami etnicznymi /narodowymi mieszkającymi w różnych krajach. Sama znalazłam wiele inspiracji do realizowanych obecnie badań nad procesem kształtowania się tożsamości narodowej i kulturowej Polaków z Białorusi, gdzie interesuję się m.in. sposobem definiowania polskiej kultury przez moich rozmówców (zob. Kabzińska 1996). Szczególnie cenne były dla mnie zwłaszcza artykuły J. Muchy i A. Sadowskiego. Wspomniany już wielokrotnie J . Mucha zapowiada, iż w przyszłości badaniami zostaną, być może, objęte zbiorowości homoseksualistów, obcokrajowców oraz kobiety (s. 16). Wydaje mi się, że w tym ostatnim przypadku chodzi raczej o jakieś wybrane grupy kobiet. Nie jestem feministką, trudno mi jednak uznać, że kobieca społeczność w Polsce sytuuje się gdzieś na obrzeżach kultury. Z pewnością nie jest to grupa marginalna lub alternatywna. Wątpię też, czy jest to zbiorowość, która można by zaliczyć do mniejszości kulturowych. W poszczególnych tekstach wiele miejsca poświęcono rozważaniom nad rozumieniem istotnych dla realizacji badań pojęć, takich jak: kultura, kultura polska, naród, tożsamość narodowa (wspominając też o jej wyznacznikach), mniejszość etniczna, grupa dominująca, grupa kulturowa, kultura dominująca, i in. O wynikach badań nad sposobami postrzegania grupy dominującej kulturowo i jej przedstawi­ cieli przez mniejszość kulturową stosunkowo najpełniej pisze A. Sadowski w tekście pt. „Polscy Białorusini na temat Polaków i kultury polskiej (stan badań)", odpowiadając m.in. na pytanie, z jakimi wartościami Białorusini kojarzą ową kulturę i jak widzą samych Polaków. Autor ukazał też m.in. stereotypy składające się na obraz Polaków w oczach Białorusinów, funkcjonujące już �270 RECENZJE I OMÓWIENIA w środowisku uczniów szkół podstawowych i oparte najczęściej na identyfikacji wyznania z określoną narodowością. Z wizerunkiem „swoi" - „obcy" łączy się waloryzacja kultur poszczególnych grup, a następnie - uznanie ich za mniej lub bardziej atrakcyjne. Wyniki badań A. Sadowskiego ukazują również wzorce kulturowe cieszące się szczególnym uznaniem w badanej grupie. Autor podkreśla przy tym, iż kontakt kultury polskiej i białoruskiej jest zarazem kontaktem kultury ludowej (białoruska) i narodowej (polska). Myślę, że dla wielu czytelników interesująca będzie informacja o tym, jak pewne stereotypy kulturowe mogą zdominować świadomość społeczną i wpłynąć na kształt postaw wobec określonych wydarzeń historycznych. Widać to doskonale na przykładzie stosunku Biało­ rusinów do „Solidarności". Z cytowanych przez A. Sadowskiego wypowiedzi W. Chorużego, L . Chaleckiej-Połockiej, S. Janowicza czy B. Skaradzińskiego wynika jednoznacznie, że ruch ten nie zyskał poparcia Białorusinów m.in. z uwagi na swój katolicko-narodowy charakter. Ujawnił się też u Białorusinów kompleks „pańskiej Polski" i strach przed zmianami mogącymi przywrócić ową pańskość (a więc, jak wnioskuję - również niepożądaną dominację). Zapewne ograniczenie objętości tomu sprawiło, że niektóre zagadnienia zostały potrak­ towane przez A . Sadowskiego (podobnie jak przez innych autorów) marginalnie. Myślę tu zwłaszcza o fragmencie tekstu poświęconym historycznym przemianom stosunku Białorusinów do Polaków (s. 33-34), gdzie udało się zaledwie zasygnalizować głębszy problem. Moim zda­ niem, warto chociażby - także w odniesieniu do współczesności - zastanowić się nad po­ stawioną przez autora tezą, iż „nowożytna kultura białoruska formowała się w X I X wieku bardziej jako katolicka niż prawosławna, a dopiero od początku wieku X X stawała się bardziej wzbogacana także o wartości prawosławne" (s. 33). Sadowski wskazuje także na ważny dla społeczności białoruskiej problem odmitologizowania Kresów wschodnich, odejścia od romantycznych wizji tych obszarów, traktowanych jako arkadia polskości, i wzbogacenia obrazu Kresów o „często bolesne i pełne dramaturgii problemy religijne, narodowe, kulturowe innych rdzennych mieszkańców tego obszaru" (s. 49). Przypomnę, iż na potrzebę takiego „niepolskiego" (czy niepolonocentrycznego) spojrzenia na Kresy wskazywał też m.in. D . Beauvoux (1994). Z pewnością w przypadku realizacji tego postulatu zachowanie obiektywizmu będzie niezmiernie trudne. Nie uniknie się też zapewne kontrowersji i konfliktów między badaczami, a także między odbiorcami ich prac reprezentujących różne narodowości. Artykuł G . Babińskiego, choć określony został jako „Stan badań nad mniejszością ukraiń­ ską w Polsce", jest nie tylko „stanem badań" rozumianym jako przegląd literatury i pod­ sumowanie dotychczasowych dokonań. Tekst ten wprowadza bowiem czytelnika w istotne problemy tej zbiorowości, ukazuje jej sytuację w powojennej Polsce oraz miejsce w strukturze społeczeństwa polskiego. Fragment tekstu poświęcono kompletności instytucjonalnej grupy, jej odrębności instytucjonalno-organizacyjnej, m.in. szkolnictwu i organizacjom społeczno-politycznym. Bardzo ciekawe są wypowiedzi członków mniejszości ukraińskiej na temat sytua­ cji tej grapy i jej samooceny. I w tym przypadku jednak niektóre ważkie zagadnienia, zwłaszcza dotyczące relacji między grupą dominującą i mniejszościową, w tym też kwestii sposobu postrzegania Ukraińców przez Polaków, zostały zaledwie zasygnalizowane. Wydaje mi się ponadto, że mówiąc o relacjach Ukraińcy-Polacy/Polacy-Ukraińcy nie można się ograniczać do analizy wypowiedzi liderów, którzy na ogół reprezentują określone stronnictwa i partie, lecz należy poznać opinie i przekonania innych kręgów i grup społecznych, a zwłaszcza tzw. zwykłych ludzi. W tym przypadku uniknięcie generalizacji będzie miało istotne znaczenie nie tylko ze względów naukowo-poznawczych, lecz także społecznych. Typowym opracowaniem ukazujących stan i kierunki badań nad wybranym zagadnieniem jest artykuł D . Berlińskiej i T. Sołdra-Gwiżdż poświęcony ludności rodzimej i mniejszości niemieckiej w Polsce. Autorki zastrzegają wprawdzie, iż koncentrują się na publikacjach socjologicznych, wydaje mi się jednak, że zabieg ten - a przede wszystkim pominięcie bogatej literatury etnograficznej i etnologjcznej - prowadzi je do niewłaściwych wniosków. Dotyczą one przede wszystkim sformułowanej przez autorki tezy o niewielkiej liczbie prac opartych na badaniach empirycznych, ukazujących kulturowy obraz badanej grupy (s. 95). W ostatnich latach ukazało się �RECENZJE I OMÓWIENIA 271 kilka znaczących prac etnologicznych poświęconych problemom etnicznym i stosunkom narodo­ wościowym na Śląsku, relacjom między poszczególnymi grupami. Myślę tu przede wszystkim 0 pracach I . Bukowskiej-Floreńskiej, E . Kłoska oraz H . i M . Gerlichów. Nie ma tu oczywiście miejsca na omawianie tych prac, myślę jednak, że powinny one zainteresować socjologów. Jak już wspomniałam, przedmiotem uwagi realizatorów omawianego w 6 t. Pogranicza projektu badań, są nie tylko niepolskie zbiorowości etniczne, lecz także różnego rodzaju alternatywne grupy kulturowe. Warto zwrócić uwagę na artykuł K . Kowalewicza, poświęcony częściowo rozważaniom nad definicją społeczności alternatywnej oraz ethosu i stylu życia. Autor przedstawia też historię polskiej alternatywy teatralnej, znanej przede wszystkim z osiąg­ nięć T . Kantora, J . Grotowskiego, Stowarzyszenia Teatralnego „Gardzienice", Teatru (Ośrod­ ka Teatralnego) Węgajty czy z działalności plastyków ze wsi Lucim. Mniej znaną, jak sądzę, a nie mniej ciekawą, jest działająca w Wolimierzu „Klinika Lalek". K . Kowalewicz dość skąpo opisał działalność „Kliniki". Mam jednak nadzieję, że niebawem doczekamy się obszerniej­ szego opracowania ukazującego tę alternatywną mniejszość kulturową w zderzeniu - jak pisze autor - „z nawykowymi reakcjami danej zbiorowości i różnymi przejawami kultury dominują­ cej" (s. 117). Z pewnością warto zobaczyć, „co dzieje się w polu kontaktu między kulturą alternatywną a kulturą dominującą" (tamże), również z perspektywy Wolimierza. Niezmiernie interesująco zapowiadają się badania nad kulturą młodzieżową, a raczej nad niektórymi grupami funkcjonującymi w ramach tej kultury, stanowiącymi element kultury współczesnej (i rozpatrywanymi w odniesieniu do niej), klasyfikowanymi jako mniejszości kulturowe. O badaniach tych pisze B. Fatyga w tekście pt. „Analiza stanu badań nad kulturą młodzieżową i grupami subkulturowymi w Polsce". Autorka zastanawia się nad definicją zjawiska kontrkultury oraz nad określeniem młodzieży i kultury dominującej. Omawia także ważniejsze prace poświęcone subkulturom i grupom młodzieżowym, wskazując na tło polityczne, na którym powstawały. Ukazuje też źródła wykorzystywane w tego typu badaniach, prezentując ponadto dwa przykłady typologii sylwetek młodych Polaków oparte na wynikach badań empirycznych. Pisząc o kulturze dominującej B. Fatyga przytacza pogląd podzielany m.in. przez W. Marchlewskiego, wedle którego „polska kultura młodzieżowa jest w znacznym stopniu wynikiem importu, dyfuzji i - w najłagodniejszym sformułowaniu - kontaktu kulturowego, a więc, że jest zjawiskiem wtórnym, mało oryginalnym czego konsekwencją jest, jak można wnosić, swoista obcość kulturowa" (s. 124). Autorka pisze dalej: „Nie bez złośliwości zaznaczę, iż tezy takie chętnie przyjmują etnografowie, rzadziej - socjologowie i antropolodzy, którzy - jak chociażby [...] Jerzy Wertenstein-Żuławski czy też niżej podpisana, doceniają oryginalność wzorów i wzorców polskiej kultury młodzieżowej, mimo iż często rzeczywiście jest ona inspiro­ wana globalnymi już dzisiaj modami młodzieżowymi" (s. 124-125). Wydaje mi się, że w tym miejscu B. Fatyga popełnia błąd przypisując pogląd czy też postawę jednego badacza całej grupie etnologów (chwalebne jest natomiast to, że nie ukrywa swych emocji). Osobiście, choć jestem etnologiem, aczkolwiek nie badaczem, a tylko dość zaangażowaną obserwatorką zjawisk zachodzących w sferze kultury młodzieżowej, nie podpisałabym się pod tezami W. Marchlew­ skiego. Bliższy mi jest natomiast sformułowany tu punkt widzenia socjologów czy antropologów. Intensywnie dziś penetrowanym przez badaczy obszarem są poszerzające się w Polsce sfery ubóstwa i bezrobocia (obejmujące nierzadko całe społeczności małych miast), a także - związane z nimi zjawiska, takie jak bezdomność i żebractwo. Jak podkreślają K . Osińska 1 A. Śliwińska, „proces ubożenia całych społeczności lokalnych, który nasilił się w ostatnich latach, wskazuje, że celowe staje się wyodrębnienie kolejnej kategorii biedy - związanej z czyn­ nikiem terytorialnym. W socjologii zachodniej, głównie amerykańskiej, występują koncepcje teoretyczne ujmujące ubóstwo w kategoriach kulturowych (w których wyraźnie zaznacza się czynnik terytorialny) odnoszące się do obszaru biedy, które można nazwać społecznościami lokalnymi permanentnego ubóstwa. Do najbardziej znanych oraz najczęściej cytowanych w po­ lskiej literaturze należą: teoria kultury ubóstwa, sformułowana przez Oskara Lewisa [...] oraz koncepcja wysp ubóstwa czy też underclass, Johna Galbraitha" (s. 143). Autorki pod­ kreślają, że teorie te (a raczej, należałoby powiedzieć - ich twórcy) dostrzegają kulturowy �272 RECENZJE I OMÓWIENIA czy subkulturowy wymiar ubóstwa. Wspomniane badaczki omawiają wyniki ważniejszych badań nad problemem ubóstwa, prowadzonych w Polsce na szerszą skalę od 1990 г.; autorzy tych badań próbowali m.in. zastosować koncepcję Lewisa na gruncie polskim. Wciąż jednak odczuwa się brak opracowań poświęconych społeczno-kulturowemu aspektowi ubóstwa. Brak też teorii ubóstwa i bezrobocia. Dobrze się stało, że w polu zainteresowań autorów wspomnianego projektu znalazł się Kościół Rzymskokatolicki, rozumiany zarówno jako instytucja, jak i wspólnota wiernych. O wstępnej kwalifikacji Kościoła Rzymskokatolickiego jako mniejszości kulturowej zadecydo­ wało przekonanie wielu środowisk katolickich, które uważają, że są spychane na margines życia publicznego i traktowane jako grupa mniejszościowa (informuje o tym J . Mucha, s. 23). Ciekawe, do jakich wniosków dojdą badacze poszukujący - jak pisze P. Załęcki, autor projektu badań realizowanego w ramach programu omawianego w recenzowanym tomie Pogranicza - odpowiedzi na pytanie, czy charakter tego Kościoła w Polsce „w dobie współczesnej można określić jako mniejszościowy czy też dominujący oraz jaka jest specyfika owej dominacji czy podporządkowania" (s. 155). Czy badania te potwierdzą przekonanie niektórych środowisk o zepchnięciu Kościoła na margines życia? Odpowiedź na pytanie o aktualne miejsce Kościoła w społeczeństwie pozwoli zarazem ukazać jego status kulturowy w Polsce w perspektywie problematyki kultury dominującej i mniejszościowej. Autor traktuje Kościół jako grupę kulturową, tj. „grupę społeczną posiadającą własne, unikalne wzorce działań i zachowań, które wydają się być obce dla jednostek wywodzących się z innego społeczno-kulturowego zaplecza. Naczelną zasadę wyodrębniania grup kulturowych stanowi funkcjonująca w ich ramach wspólnota wartości (w tym poczucie odrębności od innych grup)"; (s. 153-154). Wydaje mi się, że nad tą jasno sformułowaną definicją warto się zastanowić. Może ona, jak sądzę, znaleźć szersze zastosowanie także w badaniach etnologicznych. Podsumowując. Uważam, że recenzowany tu tom Pogranicza stanowi nie tylko zapowiedź atrakcyjnego poznawczo projektu badawczego, prezentując zarazem konieczny we wszelkich badaniach ogląd wcześniejszych dokonań, ale też inspiruje do rozlicznych przemyśleń i po­ szukiwań badawczych. Redaktorom tomu, poszczególnym autorom i wydawcy należą się też szczególne wyrazy uznania za tempo, w jakim przygotowali i opublikowali wyniki swoich przemyśleń. W przeciwieństwie do rozlicznych prac, w których dają się zauważyć negatywne skutki pośpiechu, omawiany tu tom został wydany starannie, bez rażących błędów technicz­ nych. Obok niezwykle interesującej tematyki, podnosi to również jego ocenę w oczach czytel­ nika. Mankamentem jest natomiast brak obcojęzycznego streszczenia całości (lub poszczegól­ nych tekstów) w języku angielskim . 1 LITERATURA Beauvois D. 1994 Mit „kresów wschodnich", czyli jak mu położyć kres, [w:] W. Wrzesiński (red.), Polskie mity polityczne XIX i XX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocław­ skiego, seria: Polska myśl polityczna X I X i X X wieku, t. 9, s. 93-105. B u r s z t a W. 1992 Etnologia dzisiaj albo siła peryferii, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 2, s. 3-6. K a b z i ń s k a I. 1996 O kulturze „pobkiej nacji", kulturze narodowej i możliwościach ich transmisji (na przykładzie Polaków z Białorusi). Uwagi wstępne, „Etnografia Polska", t. 40, z. 1-2, s. 209-227. Iwona Kabzińska 1 N a ten brak zwróciła natychmiast uwagę moja córka Maja Stawarzówna. �RECENZJE I OMÓWIENIA Anna Szyfer, Warmiacy - studium tożsamości, tłum. j . niem. 273 Poznań 1996, wyd. SAWW ss. 244, 23 fot., Biorę do ręki z niekłamaną radością książkę, którą napisała Anna Szyfer, profesor Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, a moja dobra, długoletnia znajoma, jak to się mówi - „koleżanka po fachu". I spoglądając wielokrotnie na sam tytuł czuję, jak radość we mnie wzrasta ze względu na pokrewieństwo i bliskość oraz nieskończenie żywotną tematykę innej, bliskiej mojemu sercu grupy regionalnej - Ślązaków. Ślązacy o długowie­ cznym miejscowym rodowodzie, tak samo jak Warmiacy, stanowią społeczność o zróżnicowanej etnice, składającej się z ludności polskiej, niemieckiej, a w miejsce pruskiej, jak na Warmii - także z ludności łużyckiej, czeskiej i morawskiej. Zamieszkiwała ona w przeszłości wspólne terytorium i posługiwała się poza językiem ojców, jeszcze urzędowym, głównie niemieckim. Wynikało to ze złożonych wydarzeń politycznych i przynależności terytorialnej do różnych jednostek państwowych (Czech, Polski, Prus, a potem Niemiec). Podobne więc, jak u Warmiaków były przesłanki kształtujące poczucie tożsamości Ślązaków. Myśląc jednak o monografii poświęconej Warmiakom, poza tożsamością, jako etnograf, widziałabym w odniesieniu do tej grupy raczej syntezę kulturową, omawiającą - zgodnie z tradycyjną systematyką - nie tylko tzw. kulturę społeczną i światopoglądowo-filozoficzną, ale także duchową i materialną. Kwestia określenia własnej tożsamości, wyrastająca z rozbudzonej oraz rozwijającej się świadomości etnicznej, narodowej i regionalnej, jak to określa autorka omawianej pracy, znacznie rozszerza problematykę badawczą w zakresie pojmowania tzw. kultury społecznej. Widać to również na przykładzie nieco wcześniej wydanej książki innego jeszcze ośrodka naukowego, a poświęconej drugiej grupie z pogranicza, mianowicie Kaszubom (Kucharska 1993). Jak widać, badania w tym zakresie pogłębiają zainteresowania dodatkowo o mechaniz­ my sprawcze i historyczne uwarunkowania zachodzących procesów społeczno-politycznych przyczyniających się do wytworzenia się funkcjonującego w określonej zbiorowości ludzkiej podziału na „swoich" i „obcych". Zjawisko to szeroko omawiane w odniesieniu do Górno­ ślązaków (Kłosek 1993) nie stroni także od jego uzasadnienia poprzez sferę tzw. życia codzien­ nego tejże zbiorowości (Bukowska-Floreńska 1987; Kłodnicki 1995). Mniej natomiast zwraca się uwagę na specyfikę kulturową pozostałych (poza polską) wyodrębniających się grup etnicz­ nych i narodowościowych, nawet we współczesnym obrazie społecznej struktury, np. Opolan (Ossowski 1967). Wskazywałam na konieczność tej problematyki w słowie wprowadzającym podczas inauguracji konferencji „Śląsk - etniczno-kulturowa wspólnota i różnorodność", a także we „Wstępie" do publikacji pod tym samym tytułem (Śląsk... 1995). Stale bowiem powraca pytanie: czy etnograf, oscylujący nawet w kierunku socjologii, a zajmujący się zagad­ nieniami społecznymi, może poprzestawać wyłącznie na tej sferze spraw, pomijając inne, wiążące się z konkretnymi, materialnymi, bądź należącymi do świata duchowego? Autorka Warmiaków jako jedną z tez swego opracowania, gdy chodzi o ich tożsamość, poza określeniem „kształtu i pochodzenia zbiorowości" oraz „czynników różnicujących pozio­ my tożsamości na różnych etapach historycznych zbiorowości terytorialnej Warmiaków" wy­ suwa też pytanie „o rolę i znaczenie kultury ludowej, a także języka (gwary) w kształtowaniu i zmianach tożsamości". Dodaje przy tym, że „istotne będzie wskazanie na udział elementów kulturowych poszczególnych etnik wchodzących w skład zbiorowości terytorialnej Warmia­ ków". I to jest właśnie to zasadnicze podłoże i strefa przedmiotowa etnografii, stanowiąca bazę wyjściową oraz określająca wszystkie nowe przestrzenie badawcze. Autorka przedstawiając w części B, bo część A obejmuje „wprowadzenie", charakterystykę omawianej zbiorowości (od X I V w. do I I wojny światowej), w pierwszym podrozdziale podaje krótki rys historyczny, a następnie zwięzłą charakterystykę stosunków ludnościowych, tj. ludności pruskiej - jej zajęcia, wierzenia, obyczaje, dalej omawia biskupstwo warmińskie, osadnictwo polskie, osadnictwo niemieckie oraz statystyki i opracowania dotyczące proporcji ludności polskiej i niemieckiej. W tym podrozdziale są też omawiane prawa osadnicze i stosunki społeczne, migracje sezonowe z Warmii oraz ruch propolski na Warmii w X I X i X X w. Drugi podrozdział tej części poświęcony został kulturze ludowej polskiej ludności rodzimej, tj. kulturze materialnej, duchowej i społecznej. Mowa tu o budownictwie i typach osadnictwa, zajęciach ludności wiejskiej, �274 RECENZJE I OMÓWIENIA przetwórstwie żywności, tkactwie, komunikacji, obrzędach i zwyczajach dorocznych, rodzinnych, wierzeniach, tj. demonologii i czarach, wiedzy ludowej, wspólnych pracach, folklorze (króciuteńko) i sztuce ludowej, z której wyróżniono kaflarstwo, rzeźbę sakralną i kapliczki. Trzeba powiedzieć, że pomimo zaistnienia tego zespołu zagadnień, potraktowano je jednak skrótowo i fragmen­ tarycznie, poświęcając zaledwie 20 stron łącznie jeszcze z podrozdziałem „Wpływy interetniczne". Pozostałym grupom, a więc tradycyjnej kulturze Prusów i Niemców, nie poświęcono nawet tyle miejsca. Prusom - bo prawie wszyscy ulegli polonizacji, Niemcom - bo „niemiecki ele­ ment etniczny znajdował się w miastach", zaś „nieliczne rodziny niemieckie trafiające na wieś szybko się asymilowały". A jednak, jak na innym miejscu stwierdzono (s. 143), ludność niemiecka żyła własnym życiem, „kultywując język i kulturę z miejsc pochodzenia". Ale jaka to była kultura i czym się charakteryzowała - bliżej nie sprecyzowano tak, jak poza ogólnikowymi stwierdzeniami nie uczynili tego do tej pory etnografowie w odniesieniu do Śląska. Zatem teza o roli i znaczeniu kultury ludowej oraz wskazanie na udział elementów kulturowych poszczególnych etnik w kształtowaniu i zmianach tożsamości na Warmii nie do końca została rozwinięta. Niedopowiedziana także w szerszym aspekcie pozostała sprawa języka - gwary, aczkolwiek wskazuje się na problem dwujęzyczności (s. 155-160). Trzecia bowiem z kolei część pracy (C) dotyczy odpowiedzi na tezy i pytania badawcze; obejmując niemal 1/4 książki (podobnej objętości jest wybór tekstów), chociaż nawiązuje do żyjących na Warmii „trzech etnik, różniących się językiem, kulturą ludową i poczuciem odrębności", jednak tematów tych już nie rozbudowuje. Nawet w podrozdziale „Tożsamość narodowa a stosunek do kultury ludowej" brak przykładowych realiów. Znamienity akcent położono natomiast na „typy tożsa­ mości" i stosunek mieszkańców wsi warmińskich do własnej kultury, podbudowując go wypo­ wiedziami pamiętnikarzy, działaczy i przeciętnych ludzi. Ujawniają one jednak, jak się wydaje, przede wszystkim aspekt patriotyczny i światopoglądowo-filozoficzny związany bardziej z ziemią rodzinną, czyli „ojczyzną regionalną", niż ojczyzną rozumianą w szerokim tego słowa znaczeniu. Poprzez ten pryzmat można dostrzec kilka różnych poziomów badanej tożsamości, czyli -regionalnej, etnicznej, narodowej (polskiej i niemieckiej) i kulturowej. Książka napisana jest ciekawie, prostym i zrozumiałym językiem. Wprawdzie można mieć zastrzeżenia co do układu i samej struktury całości oraz hierarchii ważności (zwłaszcza podtytułów) poszczególnych części, co powoduje niejasność hierarchii przedstawianej treści (książka trafi nie tylko do rąk naukowców), ale całość prezentuje jasny obraz zamierzeń autorki. Oprócz cytowanych wypowiedzi z wywiadów i fragmentów pamiętnikarskich Warmiaków książka zawiera jeszcze obszerną bibliografię oraz aneks obejmujący wybór tekstów źródłowych do lokalizacji osadników na Warmii południowej. Poza tym są jeszcze mapy i ilustracje obrazujące budownictwo, kapliczki, obiekty pamięci, ludowe meble i sprzęty, ceramikę, plecioną miarkę na zboże, kołowrotek, tka­ ninę i dwie charakterystyczne części stroju. Szkoda, że tych artefaktów, ani wynikających stąd wniosków, nie uwzględniono szerzej w tekście. Niemniej praca jako „studium tożsamości" osiągnęła wytknięty jej cel i bardzo cieszy, bo mówi o mało znanej ludności jednego z pogranicz­ nych rejonów Polski, która - jak Kaszubi i Ślązacy - przechodziła trudne i zmienne koleje losu, pozwalające jednak wytrwać jej przy tradycyjnych wartościach ukształtowanych przez pokolenia. LITERATURA Bukowska-Floreńska, I. 1987 Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Ślą­ ska, Katowice, Uniwersytet Śląski. K ł o d n i c k i Z. 1995 Zróżnicowanie kulturowe Śląska w świetle skartowań etnograficznych, [w:] Śląsk - etniczno-kulturowa wspólnota i różnorodność, Wrocław, Uniwersytet Wrocławski. Kłosek, E . 1993 „Swoi" i „obcy" na Górnym Śląsku od 1945 roku, Wrocław, Uniwersytet Wrocławski. Kucharska J. 1993 Poszukiwania tożsamości kulturowej ludności kaszubskiej w Polsce i w Kanadzie, Łódź, wyd. w serii Łódzkie Studia Etnograficzne, t. X X X I I , Polskie Towarzystwo Ludoznawcze i Komitet Nauk Etnologicznych P A N . �RECENZJE I OMÓWIENIA 275 O s s o w s k i S. 1967 Zagadnienie więzi regionalnej i więzi narodowej na Śląsku Opolskim, Warszawa. Śląsk 1995 Śląsk - etniczno-kulturowa wspólnota i różnorodność, red. B. Bazielich, Wroclaw, Uniwersytet Wrocławski. Barbara Bazielich „Pro Georgia". Prace i materiały do dziejów stosunków gruzińsko-polskich, t. V: 1996 (Warszawa). Przygotowywanie piątego numeru Pro Georgii zbiegło się z ważną rocznicą pięćsetlecia nawiązania stosunków między Gruzją i Polską. Z a umowną datę pierwszych oficjalnych kontaktów uważa się rok 1495, w którym wysłannik króla Kartlii, Konstantyna ГП przybył na dwór wielkiego księcia litewskiego Aleksandra, szukając sprzymierzeńców przeciw zagrażające­ mu sąsiednim krajom państwu otomańskiemu. Zamiar ten nie powiódł się, lecz już w X V I I w. sama Rzeczpospolita gotując się do wojny z Turcją potrzebowała sojuszników. Do tych wydarzeń nawiązuje artykuł Piotra Borawskiego Stosunki dawnej Rzeczypospolitej z Gruzją. Z zarysowanej ogólnie problematyki kontaktów państwa polsko-litewskiego z Kaukazem wyeksponowany został wątek zabiegów Polski o wciągnięcie Gruzji do tworzonej koalicji antytureckiej. N a tym tle autor scharakteryzował działalność Bogdana Gurdzieckiego z Kartlii, który odegrał znaczącą rolę w dyplomacji polskiej w czasach Jana Kazimierza i Jana Sobieskiego. Artykuł Dawida Kolbai Kaukaska podróż ks. Józefa Suryma także poświęcony jest histo­ rycznym związkom obu narodów, opisywanych tutaj pod kątem wkładu Polaków w poznanie Gruzji. Przedmiotem analizy jest korespondencja jezuity, prowadzącego na początku X I X w. pracę misyjną w kaukaskich garnizonach. Zdaniem autora wiadomości o duszpasterskiej działalności księży katolickich stanowią najcenniejsze informacje tej wielowątkowej relacji. Odzwierciedleniem zbliżenia polsko-gruzińskiego w pracach literackich zajmuje się Gocza Szatriszwili. Jego studium Wiedza o kulturze i literaturze starogeorgiańskiej w XIX-wiecznej Polsce ma solidne oparcie w różnorodnym materiale źródłowym pochodzącym z X V I I , X V I I I , X I X i X X w. Autor omawia prace, z jakich korzystali zainteresowani Gruzją Polacy: K . Rdułtowski, T . Łada-Zabłocki, K . Łapczyński i A . Leist oraz analizuje dziewiętnastowiecz­ ne teksty, zwracając uwagę na ich nowatorski charakter. Przykładem publicystycznych zainteresowań Zakaukaziem są relacje J.S. Bersona, kore­ spondenta P A T i „Gazety Polskiej" w Moskwie. Leszek Piątkowski w artykule Gruzja w repor­ tażach Jana Stanisława „Otmara" Bersona omawia jego refleksje z podróży po Kaukazie pod kątem oceny sytuacji w zsowietyzowanej Gruzji. Z wnioskami Piątkowskiego polemizuje Andrzej Woźniak w artykule Inny Otmarl Problematyce realiów życia gruzińskiej Polonii poświęcone są dwie publikacje. Marek Mądzik omawia działalność Oddziałów Polskiego Towarzystwa Pomocy Ofiarom Wojny na Kaukazie w latach I wojny światowej. Szczegółowa analiza, poparta danymi z archi­ walnych dokumentów ukazuje sytuację uchodźców z Królestwa Polskiego i Galicji oraz wielokierunkowość i skuteczność udzielanej im pomocy. Andrzej Woźniak w artykule Polacy w Republice Gruzińskiej koncentruje się na ostatnim rozdziale polsko-gruzińskich związków. Rozważania te poprzedza krótkie omówienie dezorganiza­ cji życia Polonii po roku 1918 oraz wojennych losów ludności „miejscowej" i napływowej, która w dramatycznych okolicznościach trafiła na Kaukaz po 1939 r. Opis dnia dzisiejszego tej społecz­ ności przybliża mało znany temat jej obecnej pozycji, warunków bytowania i poczucia tożsamości narodowej oraz ukazuje cele założonego w 1995 r. Towarzystwa Polaków Gruzji „Polonia". Kilka opracowań wiąże się ściśle z tematyką gruzińską. Dwa artykuły historyczne mają kontekst polityczny, gdyż argumentują przynależność do państwa gruzińskiego ziem, będących przedmiotem sporu między zamieszkującymi je narodami. Studium Georgi Otchmezuri Księstwa feudalne w północnej części Szida-Kartlii od XV do XVIII wieku uzasadnia integralność z Gruzją utworzonego przez władze radzieckie w 1992 r. Południowoosetyńskiego Obwodu Autonomicznego. Przedmiotem analizy są zabytki �276 RECENZJE I OMÓWIENIA epigraficzne pochodzące z okresu poprzedzającego migrację osetyńską. Zdaniem autora treść tych napisów potwierdza, że między X V a X V I I I w. północna część Szida-Kartlii należała do domeny królewskiej i księstw gruzińskich. Głównym tematem artykułu Awtandyla Menteszaszwili Konflikt gruzińsko-abchaski a Ro­ sja są stosunki między tymi narodami po 1917 r. Autor omawia tworzenie się Abchaskiej Republiki Radzieckiej, jej przekształcenie w Republikę Autonomiczną Gruzińskiej S R R oraz przyczyny dzisiejszej konfrontacji gruzińsko-abchaskiej - w kontekście polityki Rosji wobec obydwu narodów. Artykuł Tomasza Talegi Kwestia autokefalii Kościoła Gruzińskiego w inicjatywach refor­ matorskich Cerkwi Rosyjskiej opisuje dążenie gruzińskiego prawosławia do niezależności w okresie pogłębiającego się kryzysu carskiego imperium na początku X X w. Przedmiotem szczegółowej analizy jest przebieg obrad zebrania przedsoborowego w sprawie samodzielności Kościoła Gruzińskiego oraz strategia przedstawicieli Cerkwi Rosyjskiej wobec tego problemu. W numerze zamieszczone są ponadto wspomnienia o Polakach i Gruzinach, których losy wplecione były w historię obydwu narodów, recenzje krajowych i zagranicznych publikacji, informacje o wydarzeniach ważnych dla gruzińskiej diaspory oraz omówienie zawartości archiwów gruzińskich w Nanterre. Analizy historyczne, udokumentowane faktami i liczbami, zawierają wiele treści ważnych poznawczo. Wydaje się, że z opracowań tych mogą korzystać nie tylko historycy lecz również szerokie grono osób interesujących się związkami Polaków z innymi narodami, problematyką kulturalną, a nawet polityką. Ponieważ publikacji o Gruzji jest w Polsce niewiele „Pro Georgia" musi sprostać trud­ nemu zadaniu szerzenia wiedzy o tym kraju wśród ludzi o różnym przygotowaniu fachowym i kierunku zainteresowań. Mając na uwadze mniej zorientowanych w problematyce gruzińskiej czytelników może byłoby celowe podawanie przy bardziej specjalistycznych opracowaniach dodatkowych wyjaśnień? Czy nie warto byłoby np. uzasadnić stosowania przez G . Szatriszilego terminu „Georgianie" zamiast przyjętego w Polsce określenia „Gruzini"? Dla laików słowo to może wydawać się archaizmem, analogicznym do nazywania nas Lechitami czy Polonusami. Powyższa uwaga, krytyczna bardziej wobec stanu wiedzy przeciętnego Polaka niż gruziń­ skich autorów ma znaczenie marginesowe, gdyż nie wiąże się z warstwą analityczno-opisową artykułów. Wszyscy autorzy są znawcami gruzińskiej problematyki dlatego koncentrują się na tematach czy dziedzinach mało do tej pory zbadanych lub nie znanych szerszemu ogółowi. Większość opracowań oprócz analizy materiałów źródłowych zawiera też komentarze i wnio­ ski, co ułatwia poznanie opisywanych zagadnień. Wydaje się, że ze względu na bogatą tematykę publikowanych w „Pro Georgii" materia­ łów, ich ciekawą treść i klarowny sposób przedstawiania problemów jest ona interesującym pismem naukowo-popularnym, które warto czytać. Anna Milewska-Młynik Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego W marcu 1947 г., a więc pół wieku temu, odbyła się w Krakowie konferencja, w której oprócz licznego grona ówczesnych czołowych etnografów polskich udział wzięli wybitni przedstawiciele nauk pokrewnych. Celem obrad było zatwierdzenie zakresu tematycznego Polskiego Atlasu Etnograficznego, jak również metod jego opracowywania. Ustalono, że Atlas powinien objąć wszystkie dziedziny kultury ludowej, przy czym znaczenie priorytetowe nadano badaniom kultury materialnej, pod wpływem intensywnego tempa przemian zanikającej szybciej niż inne treści. Ponadto właśnie ten dział etnografii polskiej był najbardziej zaniedbany, a istniejące opisy z reguły niedostatecznie ścisłe i tym samym mało przydatne dla ustaleń typologicznych. W dalszej kolejności zaplanowano badania nad zjawiskami z zakresu kultury społecznej i duchowej. �RECENZJE I OMÓWIENIA 277 Już we wczesnym okresie prac atlasowych zapadła decyzja, że zebrany materiał będzie opracowywany w dwóch etapach. Piewszy miał być poświęcony części kartograficznej, po ukaza­ niu się której zakładano opracowanie komentarzy czyli monografii tematycznych powiązanych z mapami. Nikt nie przewidywał wówczas, że prace nad Atlasem przeciągną się na tak wiele lat. Dziś, z perspektywy półwiecza, można stwierdzić, że przyjęcie takiej koncepcji prac okaza­ ło się niezwykle trafne. Współczesna wieś polska, w wyniku industrializacji oraz wskutek oddziaływania środków masowego przekazu, zmieniła niemal całkowicie swój pierwotny charakter. Materiał zebrany w terenie w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych ma w tej sytuacji wartość unikalną, bezcenną. Posłużył on do opracowania 625 map, z których 355, poświęconych głównie kulturze materialnej, opublikowanych zostało w latach 1964-1981 w sześciu kolejnych zeszytach Atlasu. Duże koszty wydawnicze spowodowały, że 3 następne zeszyty, zawierające mapy dotyczące innych działów kultury, pozostają tymczasowo w archiwum Pracowni РАЕ we Wrocławiu. Archiwum to zawiera również blisko 1400 filmów małoobrazkowych, 56 000 opisanych odbitek fotograficznych oraz 4 000 kwestionariuszy, w których zgromadzone są szczegółowe informacje uzyskane podczas badań terenowych, wraz z ankietami otrzymanymi drogą korespondencyjną. Brak możliwości wydawniczych spowodował, że w połowie lat osiemdziesiątych Komitet Redakcyjny Atlasu podjął decyzję o przystąpieniu do drugiego etapu prac, a mianowicie do opracowania monograficznego. Postanowiono nie wiązać ściśle komentarzy z zeszytami karto­ graficznymi, lecz nadać im charakter monografii problemowych. Część kartograficzna Atlasu, aczkolwiek utrzymana w pewnej konwencji tematycznej, w wielu wypadkach nie jest prze­ strzegana. Mapy z różnych dziedzin kultury są przemieszane w kolejnych zeszytach, a ponadto w wielu wypadkach można je problemowo zaszeregować co najmniej do dwóch, a nawet do kilku działów kultury. O ile wyselekcjonowanie grupy luźnych kartogramów związanych ze sobą tematycznie nie nastręcza zainteresowanemu trudności, o tyle ścisłe wiązanie tekstu komentarza z poszczególnymi zeszytami nie wydaje się być szczęśliwe i utrudniałoby pracę nad konkretnym problemem. Z tej przyczyny zdecydowano się na całościowe bloki tematyczne traktujące iunctim mapy o zbliżonej tematyce rozmieszczone w różnych zeszytach Atlasu. Przed przystąpieniem do opracowania tekstowego Komitet Redakcyjny Atlasu, w celu ujednolicenia komentarzy, zatwierdził ramowy schemat opracowań uwzględniający następujące elementy: 1) Stan badań nad omawianym problemem z uwzględnieniem ważniejszych pozycji drukowanych (do roku 1984); 2) Krótkie, krytyczne omówienie kwestionariusza oraz wyników badań stanowiących podstawę opracowania kartograficznego zagadnienia; 3) Występowanie wytworu w Polsce na tle porównawczym środkowoeuropejskim; 4) Omówienie wytworu od strony materiału, konstrukcji, funkcji oraz nazwy, z położeniem nacisku na uchwytne zmiany ewolucyjne, jakie zachodziły w formie i funkcji wytworu, w okresie możliwym do odtworzenia na podstawie materiałów etnograficznych; 5) Sugestie dotyczące genezy i historii wytworu, w aspekcie rozwojowym. Zalecono powiązanie treści komentarza z mapami. Ewentualnych nabywców i czytelników Komentarzy należy jednak uprzedzić, że nie można ich traktować jako pełnych monografii tematycznych. Jak już wcześniej powiedziano, są one ściśle powiązane z częścią kartograficzną i dotyczą w zasadzie tylko tych faktów, które różnicują kulturę ludową Polski i w związku z tym zostały w Atlasie uwzględnione. W wyniku zabiegów redaktora Atlasu i dzięki życzliwości Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Komentarze weszły do planu wydawnictw P T L i od 1993 r. rozpoczęto ich edycję w formie serii wydawniczej. Dotychczas ukazały się: 1) Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, 1.1, Rolnictwo i hodowla, cz. 1, Wro­ cław 1993, stron 228; ilustracji 79; pozycji bibliograficznych 230. Tom zawiera: 1) Obszerny rozdział poświęcony historii inicjatyw związanych z Polskim Atlasem Etnograficznym, wykładnię zadań i metod pracy ze szczególnym uwzględnieniem zasad doboru wsi, w których prowadzone były badania, podstaw źródłowych oraz technik kartografowania; 2) Pełny wykaz miejscowości tzw. stałej sieci Atlasu tj. wsi, w których prowadzone były badania oraz mapę z naniesioną lokalizacją tych wsi na terenie kraju; 3) Artykuły problemowe: �278 RECENZJE I OMÓWIENIA a) formy i nazwy kopaczek do ręcznej uprawy ziemi, b) radła, c) sochy, d) phigi i płużyce, e) reliktowe formy bron, f) ugorowanie w gospodarce chłopskiej, g) reliktowa uprawa zbóż. 2) Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, 1.1, Rolnictwo i hodowla, cz. 2, Wrocław 1994, stron 471; ilustracji 217; pozycji bibliograficznych 558. Artykuły problemowe: a) siew zbóż, b) narzędzia żniwne, c) przesuszanie zżętych zbóż na polu, d) młócenie zbóż, e) przechowywanie wymłóconego zboża, f) brogi, sterty i stogi, g) stodoły, h) hodowla i sposoby trzymania zwierząt domowych, i) wykorzystywanie wołów i krów jako siły pociągowej, j) tradycje transportu włócznego, k) ule kłodowe i słomiane. 3) Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. П, Budownictwo, Wrocław 1995, stron 340; ilustracji 220; pozycje bibliograficzne 233. Artykuły problemowe: a) ogrodzenia, b) piwnice, c) domy z podcieniem szczytowym, d) budownictwo sumikowo-łątkowe, e) formy węgłów chałup zrębowych, f) konstrukcja przysłupowa, g) niektóre elementy konstrukcji budynków drewnianych, h) budownictwo ryglowe i glino-bite, i) wyprawa ścian, j) formy chałup na obszarach peryferyjnych, k) dach, 1) systemy i urządzenia ogniowe, ł) rozplanowanie chałup wąskofrontowych, m) rozplanowanie chałup szerokofrontowych, n) nazewnictwo związane z chałupą. 4) Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. Ш, Pożywienie i sprzęty z nim związa­ ne, Wrocław 1996, stron 272, ilustracji 155; pozycji bibliograficznych 224. Artykuły problemowe: a) pożywienie, b) czerpaki zgrzebłowate do zbierania jagód, c) stępy, d) żarna, e) maślnice, f) naczynia klepkowe do czerpania i noszenia wody, g) łyżniki, h) reliktowe występowanie krzesiw. 5) Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. I V , Transport i komunikacja. Tom w opracowaniu, zawiera artykuły problemowe: a) formy transportu nasobnego i ręcznego, b) taczki i wózki ręczne, dwu- i czterokolne, c) zaprzęg bydlęcy - jarzmo, jarzmica, chomąto bydlęce, d) formy zaprzęgu konnego — chomąto, duha, szory i półszorki, e) wóz, f) sanie. Autorami artykułów opublikowanych w serii Komentarze Polskiego Atlasu Etnograficznego są w większości wykonawcy map a więc byli lub obecni pracownicy Pracowni Atlasu Instytutu Archeologii i Etnologii we Wrocławiu. Monografie zawierają streszczenia w języku angielskim. Zainteresowanych zakupem omówionych powyżej pozycji odsyłamy do działu sprze­ daży wydawnictw Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, 50-139 Wrocław, ul. Szewska 36; tel. (071)44-46-13. Wydawnictwo jest ponadto w posiadaniu kilkunastu egzemplarzy kompletów zeszytów kartograficznych РАЕ. Janusz Bohdanowicz Danuta Bartkowiak, Ernest Malinowski konstruktor kolei transandyjskiej, Poznań 1996, ss. 306 Polacy zmuszeni do emigrowania z kraju z przyczyn politycznych w X I X wieku, trafiali w najodleglejsze regiony świata. Wielu z nich podejmowało działalność zawodową wnosząc wybitny wkład w rozwój krajów osiedlenia. Po latach ich zasługi są często zapominane lub przypisywane innym osobom. Walka z tym zjawiskiem jest, jak myślę, obowiązkiem polskich historyków. Dlatego warto wyróżnić próbę przypomnienia postaci Ernesta Malinowskiego. Biografia tego zasłużonego dla rozwoju Peru Polaka jest słabo znanym fragmentem dziejów ojczystych. Wysiłek zmienienia tego stanu rzeczy podjęła Danuta Bartkowiak, pracownik naukowy Zakładu Badań Narodowościowych Polskiej Akademii Nauk w Poznaniu, pisząc książkę Ernest Malinowski konstruktor kolei transandyjskiej. Jak zaznacza autorka we wstępie: „Olbrzymia popularność Ernesta Malinowskiego za życia w społeczeństwie peruwiańskim, a także uznanie dla jego wiedzy nie tylko w Peru, sugeruje, że historiografia o nim jest bogata. Rzeczywistość niestety nie potwierdza tej tezy." Do tej pory nie napisano żadnej naukowej monografii poświęconej Malinowskiemu. Omawiana praca jest więc pierwszą próbą podsumo­ wania tego, co dziś wiemy o Erneście Malinowskim. �RECENZJE I OMÓWIENIA 279 Zaprezentowany przez D . Bartkowiak przegląd bazy źródłowej pozwala zauważyć, że autorka obok materiałów znalezionych w Polsce wykorzystała także dokumenty i publikacje francuskie, hiszpańskie i peruwiańskie. Wykaz źródeł z poszczególnych krajów prezentuje bibliografia na końcu książki (s. 271-291). Kwerendę archiwalną w Peru prowadziła autorka w czasie dwuletniego pobytu w tym kraju, podczas którego udało się jej ustalić wiele no­ wych faktów z życia Malinowskiego. Jak sama o tym pisze: „Ukoronowaniem badań było odnalezienie zapomnianego grobu Malinowskiego na limeńskim cmentarzu «Presbitero Maestro» [...]. Wydarzenie to odbiło się dużym echem, zwłaszcza w kręgach miejscowej Polonii, tak że udało się zorganizować trzydniowe obchody osiemdziesiątej rocznicy śmierci Malinowskiego, przypadającej w marcu 1979 roku. Z tej okazji została też odsłonięta na dworcu «Desamparados» w Limie tablica upamiętniająca twórcę kolei transandyjskiej." Czytającemu te słowa nieodparcie nasuwa się dygresja o fałszu obiegowych opinii dotyczących znikomej wartości praktycznej pracy historyka. Niewiele ujmuje też książce fakt nie dotarcia do archiwów rosyjskich i niemieckich, które mogłyby wzbogacić informacje z lat dzieciństwa Malinowskiego. Celem książki jest przecież przedstawienie drogi życiowej polskiego inżyniera na tle epoki i jego pracy na tle osiągnięć ówczesnej techniki. Ramy chronologiczne omawianej pracy wyznaczają daty urodzin i śmierci Malinowskiego, tj. lata 1818-1899. Łącząc działalność postaci z miejscem pobytu, autorka wydzieliła trzy okresy w życiu bohatera: polski (1818-1832), francuski, uwzględniający też pracę w Algierii (1832-1852) i południowoamerykański obejmujący obok pobytu w Peru sześć lat spędzonych w Ekwadorze (1852-1899). Wszystkie rozdziały opatrzono szczegółowymi przypisami i ciekawą ikonografią. Okres polski zawiera rozdziały poświęcone rodzinie Malinowskich herbu Ślepowron zamieszkałych na Wołyniu. Przedstawiając z konieczności dość skrótowo lata dzieciństwa, więcej miejsca poświęcono początkom edukacji w Liceum Krzemienieckim, przytaczając opinie kolegów o wybitnych uzdolnieniach młodego Ernesta. Wybuch powstania listopadowego w 1830 roku zdecydował o dalszych losach bohatera; czy jednak rzeczywiście dwunastoletnie dziecko mogło brać udział w powstaniu, jak sugerują niektóre przekazy? Raczej jest to wątpliwe, chociaż zaangażowanie rodziny w walce (ojciec - Jakub był powstańcem) i później­ sza ucieczka przed represjami musiały poważnie wpłynąć na dorastającego chłopca. Okres francuski prezentuje trudną drogę dziecka polskiego emigranta do wykształcenia (warunkiem było uzyskanie zgody władz francuskich na naukę). Po ukończeniu w 1834 r. Lycee Louis le Grand, Ernest Malinowski podobnie jak jego brat Rudolf, zaczął uczęszczać do cieszącej się znakomitą renomą Ecole Polytechnique. Wspólne zainteresowania zbliżyły braci. Uczyli się razem, a potem wspólnie pracowali. Uwieńczeniem tej edukacji były studia w Ecole des Ponts et Chaussees, którą Ernest ukończył w 1837 г., trafiając dzięki temu do Korpusu Dróg i Mostów. Umożliwiło mu to rozpoczęcie pracy zawodowej. Pierwsze kroki w karierze zawodowej stawiał młody inżynier biorąc udział w budowie linii kolejowej Paryż-Hawr. Potem razem z bratem wyjechał do Algierii, gdzie przez dziewięć miesięcy zajmował się budową urządzeń hydrotechnicznych. Rozczarowany brakiem perspektyw we Francji zdecydował się przyjąć ofertę rządu peruwiańskiego i w 1852 r. wyjechał do Peru, aby objąć tam posadę inżyniera rządowego. Okres południowoamerykański to najciekawsza i najobszerniejsza (ponad 130 stron) część książki. Opisano w nim szczegółowo losy Ernesta Malinowskiego w Peru, udział w planowaniu i realizacji mniejszych inwestycji (mennica państwowa, place i drogi) oraz największe dokonanie - budowę linii kolejowych, w tym tej przez Andy. Podkreślając znaczenie tej pracy autorka opisała w osobnym rozdziale budowę linii kolejowych w Peru z uwzględnieniem odcinków budowanych przez polskiego inżyniera. Niezwykle interesujący jest opis udziału Malinowskiego w konflikcie hiszpańsko-peruwiańskim. Inżynier E . Malinowski wykonał wtedy fortyfikacje portu Callao znacznie zwiększając siłę ognia jego artylerii, a po ataku hiszpańskim na port wziął udział w bitwie zakończonej przegraną Hiszpanów. Został za to uhonorowany medalem „Za odwagę" i tytułem honorowego obywatela Peru. Znaczenie tego zwycięstwa dla Peru było ogromne - po podpisaniu w 1879 r. traktatu pokojowego, Hiszpania uznała niepodległość Republiki Peru. Pozycja, jaką �280 RECENZJE I OMÓWIENIA zdobył Malinowski po 1866 r. w tym kraju umożliwiła mu podjęcie ambitniejszych zadań. Największym z nich było zaprojektowanie i budowa linii kolejowej przez Andy, łączącej wybrzeże z wnętrzem kraju. Trudno opisać skalę trudności tego przedsięwzięcia. Wyznaczały ją wysokość na jakiej prowadzono prace (najwyższy fragment 4817,8 m npm. - rekord światowy) a także trudno dostępny teren o skomplikowanej strukturze geologicznej, wymagający budowy kilkudziesięciu tuneli i mostów (łącznie było ich około stu). Inżynier Malinowski osobiście nadzorował wykonanie tej Unii kolejowej. Szczegóły tej wielkiej inwestycji przedstawione w omawianej książce budzą uznanie dla jej twórcy. Nawet wstrzymanie prac spowodowane kryzysem finansów państwowych nie zniechęciło polskiego inżyniera. Za prywatne pieniądze Malinowskiego i amerykańskiego inwestora H . Meiggsa przebito ostatnie tunele i w maju 1878 r. oddano do eksploatacji linię Callao-Chicla o długości 141 km. W ostatnich latach życia E . Malinowski wyjechał do Ekwadoru, gdzie również zajmował się budową linii kolejowych. Po powrocie do Limy pracował do śmierci, 2 marca 1899 г., w powstałej tam niedawno Szkole Inżynieryjnej, publikując artykuły i jako jej wicedyrektor zajmując się sprawami organizacyjnymi. Angażował się w prace instytucji charytatywnych. Przedstawienie w interesujący sposób sylwetki wybitnego Polaka zasłużonego dla Peru, Danuta Bartkowiak oparła na ciekawym i obszernym materiale źródłowym. Ukazanie mało znanych epizodów z życia Malinowskiego w istotny sposób wzbogaca naszą wiedzę o nim. Wielu polskim czytelnikom może omawiana książka pomóc zrozumieć, że nie jeden Ignacy Domeyko zapisał się chlubnie w dziejach kontynentu południowoamerykańskiego. Korzystanie z pracy ułatwia indeks osobowy i spis ilustracji. Przy tym trochę szkoda, że tak mało udało się napisać o życiu prywatnym Ernesta Malinowskiego. Prawie niczego nie dowiadujemy się o jego kontaktach z płcią przeciwną. Dostrzegając zapewne te niedostatki, autorka kończąc, napisała: „Chociaż niniejsza praca wzbogaca o wiele nowych danych (także co do zasobu archiwaliów) biografię E . Malinowskiego, wiele pytań pozostaje jeszcze bez odpowiedzi. Wyjaśnienia wyma­ gają np. okoliczności śmierci Rudolfa i Zygmunta Malinowskich, czy też intrygująca sprawa panny Luizy." Należy mieć nadzieję, że w przyszłości D . Bartkowiak znajdzie odpowiedzi na te pytania i zechce się nimi podzielić z czytelnikami. Rodzaj swoistego post scriptum do prezentowanej książki dopisało w ostatnich miesiącach życie. W telewizyjnym Klubie Podróżników, w którym nota bene D . Bartkowiak prezentowała omawianą pozycję, powstała inicjatywa wybudowania na przełęczy Ticlio (4818 m. npm) w Peru pomnika Ernesta Malinowskiego. Prowadząca ten popularny program Elżbieta Dzikowska z powodzeniem rozpropagowała tę ideę. Wybitny polski rzeźbiarz - Gustaw Żemła wykonał już projekt monumentu i rozpoczęto zbiórkę pieniędzy. Koleje peruwiańskie podarowały działkę, na której stanie pomnik. W ten sposób, można mieć nadzieję, że postać Malinowskiego zostanie uhonorowana i uchroniona od zapomnienia*. Andrzej Furier Krzysztof Szatrawski, Przestrzeń sakralna w kancjonale mazurskim, Olsztyn 1996, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Studia i Materiały WSP w Olsztynie, nr 104, ss. 143 Problem tożsamości kulturowej znajduje coraz szersze zainteresowanie wśród współczesnych badaczy różnych dyscyplin naukowych. Najczęściej podejmuje się go z perspektywy analizy antropologicznej, biorąc na warsztat całe kultury społeczności lokalnych i grup etnograficznych. Szczególnie jednak interesujące jest myślenie antropologiczne w analizach folklorystycznych i literackich, z których wywodzi się system myślenia opierający się na metodzie semiotycznej lub senu^tyczno-strukturalnej. Etnologowi trudno dokonać oceny takich analiz, nawet jeśli opiera się * Dystrybucją książki zajmuje się Zakład Badań Narodowościowych PAN, Stary Rynek 78/79, 61-772 Poznań, tel. (0-61) 852-09-50. �281 RECENZJE I OMÓWIENIA na wskazaniach Claude Lévi-Straussa, który przeniósł ją do etnologii. Przeszkodą jest różnica w przedmiocie badań. Korci jednak szukanie punktów stycznych. Ich dostrzeganie jest właściwoś­ cią antropologicznego widzenia nie tylko systemów kultur, ale funkcjonujących w nich pojedyn­ czych zjawisk kulturowych. Często mają one znaczenie nie tylko jako wartość przedmiotowa (dziedzictwo) czy jako symbol, znak (kod) dla transmisji tradycji, ale jako wartość podmiotowa istotna dla funkcjonowania świadomości tożsamości społecznej i kulturowej. Słynny kancjonał mazurski ma właśnie taką wartość kulturową. Interesowali się nim dotąd historycy jako zabytkiem piśmiennictwa w języku polskim. We „Wstępie" do swej książki K . Szatrawski zwrócił szczególną uwagę na problematykę wartości, a za podstawowy cel swoich badań przyjął wskazanie „zgodności między sposobem postrzegania przestrzeni realizo­ wanym w pieśniach kancjonału mazurskiego, a protestanckim systemem wartości". W analizie zwrócił uwagę na fakt, iż centrum przestrzeni, której autorzy nadali charakter i znaczenie sakralne, nie stanowi - jak niegdyś w średniowieczu - tylko katolicka świątynia z relikwiami świętych, lecz są nim także miejsca, w których żyje, pracuje czy też modli się człowiek. Są one uświęcone przez fakt, że człowiek wszędzie poszukuje swych relacji z Bogiem, jak też ze światem przyrody, z ziemią, słońcem, niebem. W analizie tekstów poetyckich składających się na pieśni zebrane w kancjonale mazurskim, autor opisał nie tylko ich strukturę, ale rozpatrzył też związki semantyczne przedstawień przestrzennych i rozległy obszar form waloryzacji sakralnej tych przestrzeni. Przestrzeń tę podzielił na zorientowaną poziomo, pionowo, horyzontalnie, na przestrzeń podporządkowaną przyrodzie bądź człowiekowi, uwzględniając czasowo-przestrzeń życia człowieka, upływający czas i in. Całość opracowania to nie tylko analiza semiotyczno-strukturalna, ale filozoficzna, w szczególności zaś aksjologiczna. I ten ostatni element ma największe znaczenie dla antropo­ logicznego punktu widzenia. Odnosi się do wartości literackich, sakralnych ale też do postawy człowieka wobec tego, co zwykle wypełniają konkretne wartości kulturowe (wytwory), których tu się przecież nie wymienia. Jest to przestrzeń człowieka w kręgu ziemi, natury, gospodarstwa i domu. Wartości te, podkreślane w pieśniach, są rzeczywiście „od zawsze" podstawową war­ tością materialną, społeczną i duchową ludzi wsi. Są swoistą niszą ekologiczną, w której człowiek najpewniej (bezpiecznie) się czuje. Stąd przywiązanie do ziemi i docenianie jej płodów, przywiązanie do domu rodzinnego i gospodarstwa (m.in. pieśni proszalne i dziękczynne). Bliskość i swojskość treści zawartych w pieśniach kancjonału była zapewne przyczyną chętnego używania go przez wiele pokoleń niezależnie od użyteczności religijnej. Autor pisze, że ponieważ teksty zawarte w kancjonale były polskie, to powszechne użyt­ kowanie ich we wsiach mazurskich (od X V I I I w.) miało znaczenie dla kształtowania świado­ mości etnicznej Mazurów i utrzymania, mimo germanizacji, języka polskiego. Z przedstawio­ nego materiału można wysnuć wniosek, że ponieważ kancjonału używali wszyscy na co dzień i od święta, był on też przedmiotem daru, np. z okazji chrztu, śpiewano z niego indywidualnie i zespołowo, miał on znaczenie dla procesu utożsamiania się nie tylko z rodziną, grupą religijną, ale też z grupą etnograficzną. Zaspakajał nie tylko wspólne potrzeby religijne, lecz przez swą poetycką formę i walory muzyczne kształtował i zaspokajał potrzeby estetyczne. Zawierał również pouczenia, przez co spełniał funkcję przewodnika właściwych zachowań. Był zatem cenną wartością, którą etnolog może określić jako korelat kulturowy norm i więzi społecznych, mający znaczenie dla świadomości tożsamości kulturowej Mazurów. Tak więc, obok analizy semiotyczno-strukturalnej i filozoficznej tekstu literackiego, jaka legła u podstaw opracowania K . Szatrawskiego, etnolog może wyłowić istotny materiał o war­ tości antropologicznej. Na koniec warto podkreślić, że Przestrzeń sakralna w kancjonale mazurskim to opracowa­ nie o wysokich walorach poznawczych, nie tylko ze względu na swoją treść, co na konsekwent­ nie zastosowaną metodę badawczą. Na szczególne uznanie zasługuje także antropologiczna problematyka ujęcia analizowanych wartości kancjonału. Irena Bukowska-Floreńska �282 RECENZJE I OMÓWIENIA Carla Corradi Musi, Shamanism from East to West, Akademia Kiadó Budapest 1997, Bibliotheca Shamanistica, International Society for Shamanistic Research, ss. 113 Carla Corradi Musi pracuje jako starszy wykładowca na Uniwersytecie Bolońskim. Jej specjalnością są języki ugrofińskie oraz historia i kultura ludów należących do tej grupy językowej. Od wielu lat badaczka zajmuje się też zjawiskiem szamanizmu w szerokim kon­ tekście etno-geograficznym. Omawiana tu książka jest zbiorem artykułów, opublikowanych wcześniej przez autorkę głównie w języku włoskim, a obecnie przełożonych na język angielski (konsultacja językowa Paul Davies). Dzięki temu mogły one dotrzeć do szerszego grona odbiorców. Jak napisał w „Przedmowie" M . Hoppál, działalność Carli Corradi Musi stanowi pomost między Wschodem i Zachodem. Jak sądzę, w ten sposób określono przede wszystkim szeroki zakres geograficzny zainteresowań badawczych autorki i fakt prowadzenia przez nią studiów porównawczych, mających na celu ukazanie związków między różnymi aspektami szamanizmu występującego u ludów ugrofińskich (europejskich i syberyjskich) oraz ludów Europy Zachodniej i Indian Ameryki Północnej. Carli Corradi Musi udało się przy tym skierować uwagę czytelnika na obszary stosunkowo słabo jeszcze zbadane, zwłaszcza w porównaniu z terenami Azji i Ameryki Północnej, które stanowią podstawowy teren eksploracji badaczy interesujących się szamanizmem. W niewielkiej objętościowo syntezie ukazane zostały charakterystyczne wątki wierzeń szamańskich, dotyczące m.in. koncepcji duszy i jej wędrówek, wizji świata, jego budowy i zamieszkujących go istot. Wiele miejsca autorka poświęciła animizmowi. Wspomniała także o znaczeniu ognia i wody w obrzędach przejścia i rytuałach szamańskich, o społecznych funkcjach szamana, o szamańskich praktykach magicznych i mitach, których bohaterem jest szaman/kowal, o związkach między mitem i magią, a także między magią i religią. Autorka wskazała tu na szereg podobieństw między szamanizmem ludów ugrofińskich a praktykami magicznymi występującymi w średniowiecznej Europie a także na związki między niektórymi treściami sag i eposów oraz średniowiecznych legend (interesujące poszukiwania paraleli mię­ dzy młynkiem Sampo z fińskiej Kalewali a bohaterem legendy o św. Graalu). Ukazała również wiele podobieństw między systemami wierzeń ludów europejskich i syberyjskich. Za szczególnie cenne poznawczo uważam te rozdziały książki, w których zaprezentowane zostały nieznane szerzej źródła, pisane głównie w języku włoskim i łacińskim, dotyczące m.in. szamańskich wierzeń i tradycji ludów ugrofińskich. Najstarsze z prezentowanych źródeł pochodzą z Х Ш w. Autorka omawia również XVI-wieczną kronikę Olofa Mansonna (znanego też jako Olaus Magnus) zawierającą m.in. wiele informacji na temat wierzeń animistycznych ludów Północy. Innym źródłem do badań szamanizmu ludów ugrofińskich jest XVni-wieczna Dissertazioni sopra le apparizioni de' spiriti e sopra i vampiri o i redivisi d'Ungheria, di Moravia ее, Abbe Augustina Calmeta, oparta m.in. na Ustach i tekstach pozostawionych przez różnych autorów starożytnych. Kolejnym źródłem, które może być wykorzystane do tego typu badań jest pochodzące z X I X w., П costume antico e moderno Giulia Ferrado. Autorka przytacza ponadto prace XIX-wiecznych podróżników, Ewy Felińskiej i Matthiasa Alexandra Castréna, opublikowane przez F . de Lanoye'a w Paryżu w 1868 г., w których można znaleźć informacje na temat szamanizmu wybranych ludów uralskich mieszkających na terenie Syberii (przede wszystkim tzw. „Obskich Ugrów"; nazwą tą określano dawniej Wogułów i Ostiaków, dziś ludy te znane są pod nazwą Mansów i Chantów). Autorka przypomina także opisy podróży Stephena Sommiera, opublikowane w 1883 г., do Ostiaków (obecna nazwa Chantowie), Samojedów (Nieńcy), Kirgizów, Tatarów, Zyrian (północnych Korni, Komi-Zyrian) i Baszkirów. Końcowe rozdziały książki poświęcone są związkom między szamanizmem ludów ugrofińskich (głównie wspomnianych już „Obskich Ugrów") i szamanizmem Indian Ameryki Północnej. Widoczne jest wyraźne podobieństwo wielu wierzeń i praktyk obrzędowych, związanych np. z koncepcją śmierci i rytuałami pogrzebowymi. Autorka zaznaczyła we „Wstępie", że rytuały i wierzenia szamańskie występujące u ludów ugrofińskich i syberyjskich miały ścisły związek z identyfikacją etniczną. Z czasem jednak �RECENZJE I OMÓWIENIA 283 upowszechniły się one i zatraciły ów charakter. Szkoda, że w dalszych rozważaniach ten interesujący problem został pominięty. Wydaje mi się również, że autorka zaledwie zasygnalizowała większość zagadnień poruszanych w poszczególnych rozdziałach. Zabrakło mi natomiast rozdziału ukazującego aktualny stan badań nad szamanizmem ludów ugrofińskich i przeglądu dotychczaso­ wych dokonań. Pewne zastrzeżenia budzi także dobór literatury. Na liście cytowanych tytułów znajdują się głównie prace badaczy zachodnioeuropejskich, w tym wiele nie znanych szerzej pozycji w języku włoskim (dobrze się stało, że udostępniono je czytelnikom spoza tego obszaru językowego). Bardzo słabo reprezentowane są natomiast efekty badań naukowców amerykańskich oraz rosyjskich i radzieckich (te wyłącznie w tłumaczeniach) a także - na co wskazują uwagi M . Hoppala, niektórych badaczy węgierskich. Sprawia to, że przedstawiona przez Carlę Corradi Musi synteza ma pewne luki. Generalnie jednak uważam, że książka stanowi cenne uzupełnienie dotychczasowych badań nad szamanizmem, wprowadzając czytelnika w stosunkowo mało znane obszary etno-geograficzne, na których zjawisko to występowało podobnie jak na znacznie lepiej dotąd przebadanych terenach Azji i Ameryki Północnej. Praca ma przede wszystkim charakter syntetyczny. Autorka odwołuje się jednak wielokrotnie również do różnego typu koncepcji teoretycznych, których twórcy próbują wyjaśniać zjawiska, wierzenia i zachowania charakterystyczne dla szamanizmu, czy np. ich związki z magią lub mitami. Nie pierwszy też raz lektura tego typu prac prowadzi do pytań o przyczyny podobieństw i trwałości wielu zjawisk kulturowych występujących na różnych obszarach świata, o uniwersalność pewnych zachowań, symboli i sposobu widzenia świata przez mieszkańców oddalonych od siebie terenów. Iwona Kabzińska E . Hooper-Greenehill, Museums and the Shaping of Knowledge, London and New York, 1993, Routledge Na ogół w książkach poświęconych muzeom wychodzi się od Ptolemejskiego precedensu - od museionu, czyli świątyni muz założonej w Aleksandrii, a stanowiącej swoisty instytut naukowy połączony z biblioteką. Autorka książki Museums and the Shaping of Knowledge miała inny pomysł potraktowania tematu. Muzeum - stwierdziła - jest zjawiskiem kulturowym niezwykle zmiennym, przeto wskazywanie na pochodzenie nazwy tej instytucji niewiele wyjaśnia. „Me istnieje muzeum jako takie. Muzeum nie jest przedustanowioną jednością, tworzoną tak samo we wszystkich czasach [...] Tożsamość, cele, funkcje i miejsce podmiotu są nieciągłe w sposób zmienny. [...] Nie tylko nie ma podstawowej tożsamości muzeum, [...] ale tożsamości te, będąc ustanawiane, ulegają ciągłym przemia­ nom, zgodnie z grą dominujących tendencji i wyłanianiem się nowych układów korzyści' (s. 191). Wprawdzie historia kolekcjonowania jako takiego jest długa, ale nie zawsze takie same przedmioty bywały cenne dla kolekcjonera, różne kryteria stosowano przy ich wyborze, różnie je grupowano i w efekcie - niosły w sobie inny przekaz dotyczący świata oraz panujących w nim praw. Muzeum jako miejsce, w którym gromadzi się rzeczy stare, rzadkie czy oryginalne, grupując je typologicznie lub kontekstualnie, z uwzględnieniem układów chronologicznych i przestrzennych - to nasza koncepcja muzealnego porządku. Kryteria pozwalające oznaczyć wartość danego przedmiotu (takie jak jego wiek czy oryginalność) nie są jednak absolutne. Do końca osiemnastego stulecia to, co stare i to, co nowe bywało przemieszane; problem pierwowzoru i repliki nie miał znaczenia pierwszorzędnego. (Prawo, które działało można by określić jako prawo serii.) Reprezentowanie przeszłości, czy przechowywanie dziedzictwa kulturowego, uważane obecnie za główny cel muzeum, nie stanowiło celu w gabinetach osobliwości czy w kolekcjach alchemików. Podobnie jak płynna jest tożsamość muzeum, płynne są i znaczenia nadawane gromadzo­ nym artefaktom. To prawda, że istnieją kulturowo uwarunkowane tendencje do nadawania rzeczom znaczeń określonego rodzaju i do tworzenia z nich wypowiedzi na pewne tematy. Reguły semiotyzacji okazują się jednak zmienne historycznie. „Sukcesy w historii należą do tych, którzy są w stanie uchwycić te reguły, zastąpić tych którzy je stosowali, zamaskować się �284 RECENZJE I OMÓWIENIA i zmienić je, odwrócić ich znaczenie, i skierować przeciw tym, którzy je nałożyli; kontrolując ten złożony mechanizm, można sprawić, że zadziałają one tak, iż panujący zostaną pokonani przez ich własne reguły" - pisał Michael Foucault (1977, s. 15). Podobny sposób ujmowania historii zastosowała Eilean Hooper-Greenhill w swoich muzeologicznych badaniach. Analiza kolekcji powstałych w różnych kontekstach historyczno-kulturowych (a więc wpisujących się w różne porządki konceptualne) pozwoliła jej wskazać na przemiany w sposobie pojmowania świąt. Przykłady wybrane przez autorkę są rzeczywiście reprezentatywne. Renesansowe kolekcje książęce i gabinety świata, oświeceniowe repozytorium i publiczne muzeum epoki napoleońs­ kiej, skupiają w sobie cechy szerszych zjawisk kulturowych. Przyjrzyjmy się, jaki był charakter tych kolekcji. Pierwsza z nich ukazana jest na przykładzie zbiorów Medyceuszy (uważa się je często za pierwsze europejskie muzeum.) Zwyczaj gromadzenia precjozów w skarbcach połą­ czył się tu z nowszymi praktykami zbierania przedmiotów o pochodzeniu antycznym. Różne aspekty działalności politycznej, rynkowej (fortuna Medyceuszy wyrosła z operacji bankowych) a także społecznej (patronackiej, kolekcjonerskiej) składały się na to, że pałac Medyceuszy we Florencji wyrażał sobą splendor, bogactwo i pozycję społeczną rodu. Przestrzeń tego spektaklu miała przy tym charakter prywatny. Pojawienie się gabinetów świata — drugiego z omawianych zjawisk muzealnych — wiąże autorka ze współdziałaniem trzech czynników: mnemonicznej techniki pamięci (czynnik orga­ nizacyjny), programu zawartego w teatrze pamięci Don Camilla (czynnik programowy; Yates 1977), a nade wszystko renesansowej episteme (czynnik epistemologiczny). Podobnie jak w języku objawiać się miały złożone powiązania pomiędzy słowami a rzeczami, tak w gabine­ tach obiekty ewokowały uniwersalny porządek świata. Gabinety powstawały w całej Europie, jakkolwiek ich charakter był różny, w zależności od tego, do kogo należały i jaką siłą dysponował właściciel. Mógł to być zatem książę, uczony, kupiec; mogła wchodzić w grę siła polityczna, intelektualna, finansowa, magiczna. Zależnie od tego reprezentacja świata mogła ewokować wizję areny politycznej (z księciem w centrum), sieci powiązań intelektualnych czy układów handlowych. Szczytową formę gabinetu świata stanowiło słynne studiolo - sekretny pokój Francesca de Medici. Zgromadzone w tym pomieszczeniu artefakty składały się na kosmiczną reprezentację. Malowidła na drzwiach szaf pokrywających ściany gabinetu w sposób alegoryczny wskazywały na ich zawartość. Objawiały związki pomiędzy różnymi poziomami uniwersalnego porządku: żywiołami, porami roku, mitologią literaturą, historią i ówczesną technologią. Książę w sposób symboliczny sprawował tu rządy nad światem. Był to zarazem mikrokosmos sztuki i natury. Powstanie Repozytorium angielskiego Towarzystwa Królewskiego wiązało się z założe­ niem tegoż Towarzystwa (w roku 1660) - instytucji mającej na celu działanie w duchu nauki eksperymentalnej i propagowanie związanych z tym zasad filozoficznych. Gromadzenie kolek­ cji według racjonalnych zasad stanowiło część działalności. (Nazwa repozytorium stanowiła odpowiednik pojęcia muzeum.) Był to pewien zwrot w ukierunkowaniu praktyk kolekcjoner­ skich. Niegdyś stanowiły one dziedzinę prywatną, teraz przybrały formę bardziej publiczną. Ostatni z omawianych typów muzeów wiąże się z epoką napoleońską i początkami państwa dyscyplinarnego (termin Foucaulta), takiego, które działa poprzez sieć instytucji pozwalających na wszechstronny wgląd w życie obywateli i na kierowanie ich działaniami w sposób korzystny dla państwa. Rewolucja francuska dała początek nowemu programowi muzeologicznemu - paralelnému do strategii militarnych. Była to koncepcja centralistyczna, totalizująca. Muzea - niegdyś miejsca i praktyki prywatne, jednostkowe - zostały ujęte szero­ kim progamem mającym na celu odpowiednie kształtowanie społeczeństwa. Kurator miał tu pozycję eksperta, był prawomocnym podmiotem dysponowania wiedzą. Tożsamość i znaczenie obiektów materialnych w każdej z tych kolekcji tworzyło się w inny sposób, zgodnie z zasadami wyznaczanymi przez obowiązującą epistemologię przez technologie i praktyki siły. W ujęciu Hooper-Gerenhill kluczowe okazują się relacje pomiędzy rzeczą a językiem a także pomiędzy rzeczą a koncepcją świata i prawomocnymi metodami jego poznania. �RECENZJE I OMÓWIENIA 285 W centrara jej zainteresowania znajduje się polityka prawdy - w Foucaultowskim rozumieniu tego terminu. Każde społeczeństwo - twierdził Foucault - stosuje określoną politykę prawdy, a jej efektem jest wytwarzanie określonego rodzaju wiedzy (Foucault 1977, s. 13). W tej perspektywie muzeum staje się jedną z technologii produkowania wiedzy. Demonstrowanie wiedzy i panowania nad nią to jedna z oznak posiadania siły. Aby koncepcję tę uczynić nieco mniej abstrakcyjną, wskażmy pokrótce, w jaki sposób te różne prawdy znajdowały wyraz w poszczególnych kolekcjach. Prawda medycejska była hierarchiczna. U szczytu sytuowała Boga, poniżej wyznaczała odpowiednie miejsca jednostkom ludzkim. Florenccy władcy byli przy tym bliżsi kreatorowi niż inni ludzie, a prawomocność takiej ich pozycji poświadczana była przez zewnętrzne oznaki bogactwa. Wiedza w gabinecie świata objawiała się w postaci hierarchicznej struktury jedno­ czącej w sobie elementy okultystyczne i magiczne. Stałość świata przejawiała się poprzez głębię znaków wymagających interpretacji. Tajemny charakter tej wiedzy domagał się wtajemniczo­ nego interpretatora zdolnego odczytać znaki świata. Repozytorium Towarzystwa Królewskiego preferowało wiedzę czystą, jasną, klarowną, możliwą do wyjaśnienia w formułach, kolumnach i tablicach. Pierwotny porządek natury miał być tu przekazywany poprzez stosunkowo proste fizyczne zestawienia, a relację pomiędzy rzeczą a słowem ujmowano jako jednoznaczną. „Muzeum dyscyplinarne" chciało prawdy wyzwolonej, egalitarnej i demokratycznej. Pro­ jekt wiedzy obiecywał możliwość ujrzenia historii człowieka wyzwolonego spod wszelkiego ucisku. Stare formy wiedzy reaktywowano w nowym kontekście politycznym. Wprawdzie wymiar polityczny był krótkotrwały, ale jego kulturowe znaczenia okazało się niezwykle istotne. (Przypomnijmy, że czasy napoleońskie, powołując do życia muzea publiczne, stworzyły precedens stymulujący zakładanie muzeów w dziewiętnastowiecznej Europie.) Autorka wskazuje też momenty załamań w produkowaniu wiedzy oraz manifestowaniu panowania nad nią. W efekcie tworzy opowieść o tym, jak poprzez rzeczy dokonuje się opis świata - alternatywny w stosunku do tego, który konstruowany jest poprzez słowa, ale poddany tym samym prawom. Uzmysławia nam jednocześnie zakres, w jakim mampulujemy rzeczami, wykorzystując je we wszelkich dziedzinach życia, a manipulacja ta wykracza daleko poza zakres oddziaływań fizycznych. LITERATURA Foucault M. 1977 Nietzsche, genealogy, history, [w:] BouchardD.F., Language, Counter - Memory, Practice: Selected Essays and Interviews, Oxford, Blackwell. 1977a The political function of the intellectual, ,, Radical Philosophy", vol. 17. Yates F.A. 1977 Sztuka pamięci, przekł. W. Radwański, Warszawa. sAnna Wieczorkiewicz Rastislava Stoličná, Jedlá a nápoje našich predkov, Bratislava 1991, ss. 240, nlb.4 Instytut Etnografii Słowackiej Akademii Nauk Autorka książki jest długoletnim pracownikiem naukowym. M a ona duże osiągnięcia w dziedzinie badań nad pożywieniem mieszkańców swojego kraju. Prowadząc w różnych regionach Słowacji badania terenowe, celem opracowania map dla Słowackiego Atlasu Etnograficznego (EAS) zebrała bogaty materiał faktograficzny, który uzupełniony literaturą przedmiotu stanowi podstawę recenzowanej pracy. R . Stoličná niejednokrotnie referowała wyniki swoich badań na międzynarodowych konferencjach poświęconych etiologicznym badaniom nad pożywieniem. N a ostatniej, zorganizowanej w 1996 r. na Cyprze, poruszyła zagadnienie tradycyjnego pożywienia �286 RECENZJE I OMÓWIENIA Słowaków mieszkających na terenie Węgier. Niedawno ukazał się w „Slovenským Národopisie" (R. 44:1996, nr 3, s. 277-285) jej artykuł o pożywieniowym tabu w różnych systemach religijnych. Omawiana publikacja jest monotematyczną monografią o charakterze popularno-naukowym. Jest pewnego rodzaju kompendium wiedzy o tradycyjnym pożywieniu słowackiej ludności wiej­ skiej, z uwzględnieniem zachodzących w nim zmian. Napisana jest dobrym i jasnym językiem, a układ pracy daje przegląd podstawowych zagadnień składających się na obraz pożywienia mieszkańców wsi słowackiej w 2 poł. X I X w. i w wieku X X . Materiał został omówiony w sześciu grupach tematycznych: 1) rodzaj i sposób jedzenia; 2) przygotowywanie potraw; 3) pożywienie roślinne; 4) pożywienie pochodzenia zwierzęcego; 5) napoje; 6) pożywienie okolicznościowe. Pracę rozpoczyna interesujący opis sposobu jedzenia, tj. usytuowanie stołu w kuchni, miejsca zajmowane przy nim przez poszczególnych członków rodziny, pora gotowania i spoży­ wania posiłków, etykieta jedzenia, z uwzględnieniem różnic wynikających z płci i wieku, wierzenia, m.in. w możliwość zauroczenia w czasie posiłku (stąd np. zakrywanie ust przez jedzące dziewczęta i kobiety oraz jedzenie na osobności przez nowożeńców w obawie przed niepłodnością, następstwem ewentualnego rzucenia na nich uroku). Kolejny rozdział dotyczący przygotowywania potraw rozpoczyna charakterystyka palenisk (od paleniska otwartego po piec z blachą) oraz związanych z nimi sprzętów i naczyń. Konse­ kwencją tych zmian było rozpowszechnianie się nowych technik przygotowywania potraw, jak smażenie, pieczenie, duszenie. W tym rozdziale autorka poświęciła uwagę zagęszczaniu potraw i stosowaniu różnego rodzaju przypraw (jak np. sól z uwzględnieniem znaczenia jej w medycy­ nie i magii, miód, cukier, czosnek, cebula, chrzan, zioła, korzenie). W końcowej części tego rozdziału autorka omówiła miejsce grzybów w pożywieniu ludowym. Obszerną grupę tematyczną stanowi pożywienie roślinne, będące podstawą wyżywienia mieszkańców wsi tradycyjnej. Składają się na nie różnego rodzaju mączne polewki, bryje, kluski i kasze. Z archaicznych potraw autorka wymienia prażmo, uzyskiwane przez opalanie kłosów zbóż, a następnie wykruszanie ziarna, a które na Słowacji jeszcze w 1 poł. X X w. przygotowywali dla siebie chłopcy pasący trzodę. Z warzyw powszechnie spożywana była kapusta, rzepa, groch, fasola. Szczególne miejsce zajmowały ziemniaki, które przyrządzano na różne sposoby. W czasie postów używano roślinnych olei tłoczonych z lnu, konopi i maku. W tym rozdziale omówiono wyrób i pieczenie chleba, związane z tym sprzęty oraz wierzenia i zabiegi magiczne, a także świąteczne i okolicznościowe wypieki (m.in. kołacze). Pożywienie pochodzenia zwierzęcego wiąże się z urządzaniem w porze jesienno-zimowej „zabijaczki" (bicie świń i baranów), połączonej z gościną. W tym rozdziale autorka omówiła konserwację mięsa, przetwory mięsne, tłuszcze zwierzęce (łój, słonina, sadło) oraz spożycie ryb. Ważne miejsce w pożywieniu zajmowały wyroby mleczne, jak mleko, ser krowi oraz owcza bryndza, bundz; znacznie rzadziej spożywano masło i jaja. Kolejny rozdział pracy poświęcony został napojom, takim jak woda, mleko, kwasy, herbata, kawa oraz napoje alkoholowe, rytuałom ich picia i związanym z nimi pieśniom. Omawiając pożywienie okolicznościowe autorka wymienia potrawy podawane na wigilię Bożego Narodzenia, z okazji świąt kościelnych (Wielkanoc i Boże Narodzenie) oraz uro­ czystości rodzinnych (wesele, chrzciny, stypa), następnie wydarzeń gospodarczych („zabijaczka", stawianie domu), postów oraz zapustów. Każdy z rozdziałów zamyka bibliografia zawierająca również pozycje spoza literatury w języku słowackim. Przemiany w pożywieniu słowackiej ludności wiejskiej zostały zasygnalizowane w koń­ cowej części pracy. Ukazano kierunek i przyczyny zmian, w wyniku których pożywienie traciło charakter lokalny, nabierając cech uniwersalnych. Mimo to współcześnie można mówić o ist­ nieniu w pożywieniu mieszkańców wsi słowackiej pewnych rodzimych tradycji żywieniowych, stanowiących o regionalnej specyfice. Pracę zamyka słownik terminów gwarowych z zakresu pożywienia oraz przepisy kulinarne pochodzące zarówno z badań terenowych, jak też z książek kucharskich, w tym z najstarszej (z 1870 r.) pt. Pierwsza książka kucharska w państwie słowackim. �RECENZJE I OMÓWIENIA 287 Książka R. Stoličnej zasługuje na uwagę nie tylko ze względu na zgromadzony w niej i usystematyzowany bogaty materiał faktograficzny, uwzględniający zróżnicowanie regionalne Słowacji, ale także z uwagi na istnienie wielu analogu w pożywieniu ludności słowackiej i polskiej (zwłaszcza góralskiej) oraz w kierunku jego przemian. Książkę ilustrują barwne rysunki będące stylizacją, niekiedy o charakterze satyrycznym, ma­ teriału faktograficznego. Nadają one pracy lekkości, czyniąc ją interesującą nie tylko dla etnografa. Zofia Szromba-Rysowa Se vetir pour dire, red. Yvonne Elisabeth Broutin, Cahiers de Linguistique Sociále. Collec­ tion Bilans e{ Perspectives, Universitě de Rouen, Rouen 1996, ss. 265, rye. 43 + 14 barw­ nych, 6 map Książka ta powstała dzięki współpracy specjalistów z dwóch etnograficznych muzeów: Musée de l'Homme w Paryżu i Museum d'Histoire Naturelle et d'Ethnographie w Rouen. O ile angielska historia ubiorów interesuje się obecnie głównie społeczną i gospodarczą konsumpcją odzieży, o tyle kostiumologia francuska najwięcej uwagi poświęca znakowemu znaczeniu zbioru. M a ona pod tym względem znaczny dorobek i bez jego uwzględnienia nie można kontynuować tej tematyki. Szczególnie płodna badawczo okazała się współpraca etnografów zatrudnionych w Muzeum Człowieka i historyków ubiorów. Omawiane wydawnictwo po­ wstało w kręgu zainteresowań językoznawczych i etnografów zajętych badaniami współczes­ nych ubiorów ludów egzotycznych. Z siedemnastu artykułów cztery poruszają ogólne zagad­ nienia znakowego charakteru strojów, a reszta omawia wyniki badań etnograficznych w róż­ nych częściach Azji, Europy i północnej Afryki. Interesowano się przy tym także znakowym charakterem ubiorów zawodowych we współczesnym społeczeństwie europejskim. Redaktor tomu Yvonne-Elisabeth Broutin, pracująca w Rouen, lecz związana także w pary­ skim Muzeum Człowieka, napisała dwa artykuły wprowadzające. W pierwszym z nich zatytułowa­ nym „Po co się ubierać, aby coś zakomunikować?" przedstawia ona tematykę książki. Znaki i symbole eksponowane w strojach zawierają informacje co do przynależności właściciela do określonej grupy społecznej, podczas gdy szaty rytualne informują bezpośrednio o czczonych bóstwach. W następnym artykule autorka daje ważne definicje. Tak więc termin odzież (větement) oznacza tylko używane odzienie bez symboliki znakowej. Termin ubiór (habit) oznacza całość części odzieży, która może mieć pewne znaczenie znakowe. Termin kostium (costume) oznacza natomiast, według definicji z 1662 г., „zewnętrzny wygląd określany zwyczajem", komunikujący miejsce jednostki w grupie społecznej. Całość odświętnego kostiumu, uregulowana zwyczajem, tworzy system znaków, co autorka ilustruje wieloma przykładami. Nakazy mody ulegają przy tym znacznym przekształceniom w powiązaniu z radykalnymi zmianami politycznymi. Wielka rewolucja francuska dostarcza tu licznych przykładów. Wojny i sytuacje gospodarcze poszczegól­ nych krajów wpływają także na zmiany w ogólnej strukturze odzieżowej, jak np. rozpowszechnie­ nie spodni w ubiorze kobiet. Autorka analizuje sposoby komunikowania informacji zawartych w kostiumie, przekazywania zmian w przyjętych konwencjach i wyrażania protestu wobec ustalonego porządku społecznego. Osobnym zagadnieniem są rozporządzenia różnych władz z nakazami i zakazami noszenia określonych strojów czy ozdób. Uzupełnieniem tych rozważań jest artykuł Reginę Delamotte-Legrand z Uniwersytetu w Rouen. Powraca ona do problemów poruszanych w wydanym w 1967 r. systemie mody Roland Barthes. Analizował on język używany w opisach współczesnej mody kobiecej. Autorka ukazuje niewielkie zrozumienie nowatorskiej analizy języka opisów modnych strojów w oderwaniu od ich realnego kroju i wyglądu. N a zakończenie omawianej książki Jean-Paul Dupont, dyrektor muzeum w Rouen, pisze o nowym podejściu do kostiumu, tak odległego od natury. Sposoby komunikowania przynależności społecznej nosicieli określonego kostiumu, często uniformu, autor porównuje do ścisłej organizacji społeczeństwa owadów. �288 RECENZJE I OMÓWIENIA Trzynaście pozostałych artykułów ukazuje wyniki najnowszych badań etnograficznych i socjologicznych nad znakowym charakterem ubiorów w różnych społecznościach ludów egzotycznych i we współczesnych cywilizacjach wielkomiejskich. Trzy artykuły przedstawiają najbardziej prymitywne okrycia z włókien czy tapy w różnych częściach Polinezji. Najprostsze elementy okryć ciała miały jedynie znaczenie podkreślające różnice społeczne czy odznaki sakralne (Marie-Claire Bataille Benguigui). Specjalne plecionki noszono na wyspie Waliis w zachodniej Polinezji (Sopie Chave-Dartoen). Wreszcie Anne Lavondes ukazała różne tech­ niki polinezyjskiego tatuażu. Tę samą technikę ukazywaną w językach niektórych plemion Tajów omówiła Anninck Levy-Ward. Wszystkie te sposoby zdobienia ciała miały jedynie funkcję znakową. Bardziej złożone są zagadnienia odzieży szytej z tkanin, noszonej w Indonezji, Indiach czy Chinach. Christian Pelras zajął się ubiorami Bugisów, narodu indonezyjskiego mieszkającego na wyspie Celebes w około czteromilionowej populacji. Badania prowadzone do lat siedem­ dziesiątych ukazały użytkowanie sarongu, prostego okrycia noszonego w całej Indonezji i Malezji. Zarazem jednak noszono spodnie z bluzami a wiele ozdób i barw sukien pozwala na ukazanie znacznego zróżnicowania społecznego. Różne style odzieżowe w Radżastanie ukazała Francoise Cousin z Musée de l'Homme w Paryżu. Komplet noszonego ubioru różni się tam znacznie od odzieży z pozostałych części Indii. Kobiety noszą chustę na głowie, rodzaj bluzy i długą spódnicę. Różny krój, barwa tkaniny i ilość ornamentów oznacza ich stan cywilny i wiek. Natomiast przyjęcie drapowanego sari oznacza przejście do stroju obcego dla społecz­ ności Radżastanu. Przejście do nowoczesnego ubioru zachodniego kroju w chińskiej prowincji Guangxi ukazała Anninck Levy-Ward. Kobiety przyjęły bluzę i spodnie szyte z bawełny nie zawsze w barwie niebieskich dżinsów, lecz różnych kolorów. Także na wsi obserwuje się zanikanie tradycyjnych strojów świątecznych o rytualnej symbolice. Dokonywanie wyboru pomiędzy tradycyjnym i zachodnim ubiorem ma wyraźne podłoże gospodarcze. Badania nad ludnością pochodzenia afrykańskiego mieszkającą we Francji ukazały także zarzucanie tradycyjnych strojów na rzecz odzieży miejskiej. Należy to tłumaczyć nie tylko wysoką ceną tych pierwszych lecz także chęcią przystosowania się do otoczenia (Bernard Zongo). Obszerniejsza rozprawa Tatiany Benfoughal i Monique de Fontanés ukazuje sym­ boliczne znaczenie pasa i damskich fartuszków w północnej Afryce i Europie wschodniej. Szerokie tkane pasy afrykańskie odgrywają znaczną rolę symboliczną w życiu dziewczyny i zamężnej kobiety, w uroczystościach weselnych i zabiegach o charakterze rytualnym i magicz­ nym. W Europie szerszy pas przybiera formę symbolicznego fartuszka odgrywającego znaczną rolę w rytuałach weselnych w Kalabrii, wszystkich krajach bałkańskich i u Setu w Rosji. Węzeł pasa czy fartuszka oznacza symboliczną więź wyrażaną w licznych zabiegach rytualnych. Podobne znaczenie mają fryzury panien i różne czepki zamężnych kobiet na węgierskich wsiach (Marika Kovacs). Pozostałe trzy artykuły ukazują wyniki najnowszych badań nad ubiorem miejskim charak­ terystycznym dla przedstawicieli różnych grup społecznych. W Rouen badania nad typem przebrań młodzieżowych w dwóch dzielnicach powiązano ze sposobem wyrażania się na ten temat. Nosi się tam różne koszule z krawatami lub bez nich, dżinsy lub inne spodnie, różnego kształtu okulary i obuwie. Wzajemne oceny tych typów odzieży są krańcowo różne (Thierry Bulot). Podobny typ badań dotyczy ubioru regionalnych polityków. Podoba się garnitur z krawatem i kostium bez biżuterii u kobiet (Laurence Vignes). Wreszcie Claude Caitucoli przedstawił oceny ubioru profesorów w kolegium z okolic Rouen. W swych opiniach o wy­ kładowcach obu płci studenci podkreślali duże znaczenie sposobu ich ubierania się, na ogół niezbyt sportowego. Chodziło tu zwłaszcza o wrażenia z początku roku akademickiego. Książka ta jest charakterystyczna dla kierunków badawczych i podejmowanych tematów we francuskiej etnologii. Dostrzega się zmiany zachodzące w ostatnim okresie, dając przekroje chronologiczne bez analizy historycznej dawnych tradycji odzieżowych. Irena Turnau � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f37536f973dc5423c64588d98c389de.pdf 8189584e9c0cf9e67493f8fe365eb81d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1604 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1484 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.3-4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XLII Zeszyt 1-2 Warszawa 1998 �REDAKTOR: IWONA KABZTŃSKA SEKRETARZ REDAKCJI: DAGNOSŁAW DEMSKI Członkowie Rady Redakcyjnej: Wanda Paprocka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz, Andrzej Woźniak Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105 Email: red.etno@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska Zdjęcie na okładce przedstawia gości weselnych i kapelę ludową ze wsi Handzlówka k. Łańcuta; lata trzydzieste, fotograf nieznany. Własność: Maria Magryś, Rzeszów. Odbitka pochodzi z Archiwum Zakładu Etnologii IAE PAN, „Wieś polska w fotografii (do 1948 r.)"; sygn. 336-55 Korekta: Redakcja i Autorzy Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych Etnografia Polska © Copyright 1998. All Rights Reserved All papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Indexed in: IBZ - International Bibliography of Periodical Literature IBZ - CD-ROM IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature BR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. 631 45 18, 631 41 37 Zam. nr 30. Objętość ark. wyd. 21. Nakład 420 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Mirosława Drozd-Piasecka - Społeczność wiejska w okresie przełomu systemowego Peasant society and systemie transformations Krzysztof A b r i s z e w s k i - Socjologia wiedzy jako możliwy paradygmat teorii etniczności Sociology of knowledge - a possible paradigm for the theory of ethnicity Wanda Paprocka - Szkolnictwo białoruskie na Kresach Wschodnich w świetle polityki mniejszościowej I I Rzeczypospolitej Belarussian schools on the Eastern Territories and the minority policy of the Polish state in the years 1918-1939 Dagnosław Dem ski - Cudzoziemcy w Nalibokach w okresie od początku XVIII do końca XIX w Foreign residents in the demesne of Naliboki (now Belarussia) in the 18th and 19th centuries Katarzyna W r z e s i ń s k a - Konserwatyści poznańscy a Kresy Wschodnie (1918-1939) Politicians of conservative orientation in Poznań and the problem of Polish Eastern Territories in the years 1918-1939 Ryszard T o m i c k i - Między Scyllą pogaństwa a Charybdą chrześcijaństwa: Indiańscy arystokraci z Tetzcoco (Nowa Hiszpania) w 1539 roku. Studium mikroetnohistoryczne Between Scylla of paganism and Charibdis of Christianity. The Indian aristocracy of Tetzcoco (New Spain) in 1539. A microethnohistorical study Andrzej W o ź n i a k - Kult świętego Wojciecha we wsi mazowieckiej XVIII i pierwszej połowy XIX wieku na tle kultu innych świętych The cult of St. Adalbert among the rural population in Masovia (Central Poland) in the 18th and the first halfth of the 19th centuries compared with the cult of other saints Paweł Schmidt - Tacy sami, ale inni. Potoczna interpretacja rzeczywistości pogranicza The same but different. 'Common sense interpretation' of the social reality of ethnic borderland 5 40 41 50 51 72 73 92 93 106 107 140 141 160 161 172 STUDIA I MATERIAŁY Grzegorz P e ł c z y ń s k i - Kultura ludowa w filmie polskim lat siedemdziesiątych The Images of Folk Culture in Polish Films Zofia W o ź n i a k - Fenomen disco polo i jego miejsce w polskiej kulturze masowej lat dziewięćdziesiątych "Disco polo" - a cultural phenomenon and its place in Polish mass culture of the 90's 173 186 187 203 RECENZJE I OMÓWIENIA S.R. Barret, Anthropology: A Student's Guide to Theory and Method, University of Toronto Press, Toronto 1996, ss. 270 - Mieczysław Trojan Fieldwork and Footnotes. Studies in the History of European Anthropology, H.F. Vermeulen, A.A. Roldan, (red.), London - New York: Routledge 1995, ss. 261 - Mieczysław Trojan 205 206 �Nigel Barley, Niewinny antropolog. Notatki z glinianej chatki, Warszawa 1997, Prószyński i S-ka, ss. 211 - Aleksandra Rzepkowska 208 Halina Rusek, Kulturowe wzory życia polskich rodzin na Zaolziu a asymilacja, Katowice 1997, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, ss. 167 - Urszula Kaczmarek 211 Niemieckimi śladami po „Ziemi Obiecanej". Auf deutschen Spuren im „Gelobten Land", Łódź 1997, Wydawnictwo Literatura, ss. 208 - Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Krzysztof Woźniak 213 Dariusz Matelski, Mniejszość niemiecka w Wielkopolsce w latach 1919-1939, Poznań 1997, Wydawnictwo Naukowe UAM, ss. 576 - Andrzej Furier 216 W stepie dalekim. Polacy w Kazachstanie. W stępi dalekoj. Poljaki w Kazachstanie, M . Gawęcki, J. Jaskulski (red.), Poznań - Ałmaty, ss. 144, fot. 29 - Andrzej Furier 221 Grzegorz Pelczyński, Ormianie polscy w wieku XX. Problem odrębności etnicznej, Warszawa 1997, Koło Zainteresowań Kulturą Ormian przy Oddziale Warszawskim PTL, ss. 183 - Andrzej Woźniak 224 „Zabawy i zabawki". Kwartalnik poświęcony zagadnieniom ludyzmu i ludyczności, R. Kantor (red.), wyd. Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach i Towarzystwo Rozwoju Zabawkarstwa w Kielcach, Kielce 1997, ss. 183, il. - Joanna Bar 225 Rzeki - kultura, cywilizacja, historia, J. Kołtuniak (red.), Katowice 1992-1995 | - Janusz Bohdanowicz \ 226 Etnografia Polska is regularly listed in the International Current Awareness Service: Anthropo­ logy. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural Anthropology. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c3a67d2d22ddfcfcd83adf5e8903f8d.pdf e7f5d7506672b8db1254fd88aa6d8c9b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1798 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1666 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.267-328 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW I CZASOPISM Lud, t. 64, 1980 lna-Malria Greverus, Kultur und AUtagswelt. Eine Einfiihrung V,erlag·C. H. BeC'k, Munohen 1!}7 8, SiS.3Hi. Kulturanthropologie. in Frag€n deT 1 K'sią'żka r. M. GreverUJs', 'dyrektora Insty'tutu AntrapolagH Ku1turOJwej ,i Eul'opejskiej Eitnollogm Uniliwensytetu we FranJlclurcie n/Menem, UJk'31zała s'ię jako nr 182 w tZlW. "cza'rnej 'senii' (z ra'cj'i k,ol'oru oprawy) zn<J.nej ofi<cyny wY'dalwnicizej C. H. BeCik. GTev1erU's, ZJnlaTIaz :>zeregu pUJbl'ilkacji dotyczą'cycih współClrelSnych ~jawi~k kuLtu'row)'lch i reHeksj i nad ebnolgraiIią Wlngl. ianltropol}!oglią kuiLturową, pr;zedstawia tu po naz pienw.szy próbę synlt'ety,ciZlnego ujęcia, glodnclg'O bliżlSzej uw~,gi. Swoibodniedobrany 'tytu~ - Kultura i świat codz,ienności - 'Wydaje s,ię dobrze oddawać główną orientację ,pnzedroiotawą naą]~i: nie ŚiWli'aJtegz'otyczmy, lecz zj'aiW~s~ kuLtur,owe ży'Cia codrienneg,o (i to klręgu kultury Zla,chodniej). ,Bodtytuł mówi o "wlprow~dZle'ni'u w za;ga,dnienia antropologii kUJLburowej", a więc ,okJreśla kSliążkę jak,o podręc'Zlnik d'l<J.Sltu<denltów tej ISipecj~ibności, a zaraiZlem łeik!turę dla Si:zJffi'Szego c.z)'lterniika. Wall'to więc poznlać blliżej Jed ,pnoJ:il i treść. lstoltną cechą ksią7iki jes,t jej €:nc)'!kllolpe,dy,czno-sY'sltermowy cha'raklter. AuitO'lika wykalZluje oogn)mne <OClZytaniew eUlrQlpejslk~ej i śwfiatOiwej l'i'teraturze eltnQ~raficznej i antrc'po!ogic,z;TIJo-ku1tułl'C'w'ej, o ,czym ś'Wi'afdlczy jej obfite C),t,Glw.a:nie.Wy.lmz odnośnej Ji,tera,tury obejmuje ok. 750 pClzycjd. Nie to j~:s;t j€ldmrk isltatne. Encykl'Clpedy·czmy cha:ra'kllcr ,pracy jest j,akby u:k:rytty w s'pelCyiii'Cozlnym .s.pos1obii'ena'l"ra'cji oomz w olryginalnelj s:trUikJlunze tre~CJi. W pcdzi'aJle rWc.Ziowym na l'oZidZJia!yi P05.Zic:zegÓ<bne ich po'dt)'ltu!y (tY'c:h je'st w sumie aż 110) au'toJ1ka r.ZJwdko sitoBuje su:cihą, tYPo'wą, etnogr·af.i'cz'il'o-anhClpokgi'cZJno-kut1uflową nom€lI1'kilaturę, lecz na'daje posZJczegó.LnY'm partti'cm ty-Luly na poły pU'bli'c)'ls.ty'cl'ne. W slwy,ch sfoYmuł,QlwUJn<i'a:ch (iPrzykłady podamy pó.źJl1i.e'j)ujawniają one nie .tylliko pu:bhcys,ty,czny zmysł a'U1t'oI'Slki,zdolony pr.zeclis'laiwj(; naj,poow:ain:iejSJze probl,emy lC'ol'€ltY'czno-~ozna'W1c.zew SiPOlSóbswobcdny i jakby lllvle;raciki (wi:dać tu, być mate, wplyw wy,magal'l wyid1a,wcy), a'le ukaZJują ta,kie jej z,aa<ngażowaną pos'ta wę \Ii od!lli,eSlieniu .myĆ/wno d,o teorH anlt:ropol'ogiocznych, j.ak i bieżą'cego życi'a, którego te teonie dOItyczą. Otóż au:to'rka sta'fasię Wlpleść w jędrny t'ok wy:kłatclu ogól osiąignięć poz'nawczych antropo,jogii kulturo:wej, 'prezentu:jący'ch różne stanolwiska teorety'czne, nie zawsze z sobą zgodne, oprzC'zco praca nabiera charaikiteru nie(;'o e!kle:kty.cznego. Usiłuje je jednak u,parzą;dk'CJiwać właśnie z pUIl!kltu WlidZienia ich p:r,zy;datncśd do lflteflpreta,cji zja'wis'k bieżąceg,o żY'(Jia. Chodzi - jalk wi<cl.ać- t aikże o to, by a,d~t tej nawki U'zy.sikał poglą,d na calość pl"olbilema1tyJkiwSipMc,z,e:snej ant'rc'P'oUogi'i kUJliturowej i a,by ,tekSit pra'cy stał się dLa nfi,ego przewlodJnilklietm w dall'szych samool2'ietlnych stud-i,a'ch, w cZYim mają mu PQmóc OIbił1ilte odlSyła'l1~a do bilteraltury. J'aiko ,,:Wpf<Ow<ldzeni'e" i poodręcZlniJkwydaje się os'ią,gnąć w ,pclni SJwój cel i mOJŻebyć ZlaJlilc,za'ny ·do udany,ch p.rób leg'<) rCldizJaiju,i ,to wlaś'l1Jie w od!niesiieni.u do nre,clZ)'!WIioSltośd kultury ZJa'choclni'ej. SJtątd tei: z ogólJneg,o dar,obku nau<ld wybierane są te pa,r!Jie, które �268 Recenzje są dla tych s,tcsunków adekwa1ne. W t'reści rzadko znajdujemy g'oto'we fJOIZwiązania i autorY'tatywne fJozsbrzygnięcia j.ak to zwy:kJle bywa w podręcznikach. Zazwy,clzlaj mamy tu pr·ezent'ację różnY'ch podejść i a'spektó1w, a zamiaslt sysltematyczne~go wykładu - "podprowa,dza'ni'e" clzY'telnlika do złoż,cmośd danego problemu. W kons.ekwencj,i ks·iążka ma swój orygliJna'lny 'chamkter, odróżniający ją od typowych an,glo-Ia:merykańs'kikh "w:P'ro'Wad!zeń" do antropoLogii kUlltu,rolWej. 010 bliższa jej t'reść. Rozdział l wyjaśnia, czym jest antropologia kulltulro'wa. W t8 pod.rolzdZJi:ała-:h aUlt'Orrk,azarysrolWuje drogę prnze!byltą przez etnolog'ię: od wirdrzellllia"obcych" i odkrywania kuriozów przez podróżników i odkrywców, poprzez oddzielenie się tej nauki od aIllllr'opologili, jej podJz~ał (;na obszarz;e ję.zyk<a niE!'miecldego) na VoLkskunde i VoLker.kunde, uCliec:z,kę w historię i padz'ial nauki na slzereg suihdy>s,cy'pli'npo zw,pot ku baJdaln;i'om c'ZłowLeka, a stąd współc:zesiTIc z:orienuowU'IlIie a ntl'01poloOgi i kllJJot1uI'olwejna k'Ui1turę j'a'k'o na uk,1UJdy sy,stemów ora.z na intclfIpretla'cję wi'e;Jości as,pekrtów wsrpół;czeSluej "crodz,iennoś,crj". ROIdział II to I'OIZJWlaianianad klUlc:zJowym pO'jęciem humanisty;ki, io jeslt nad kulturą. Na 40s'irona'oh w 17,pUlpl'iach tytułiowy,ch autorka rozważa to pojęcie w rÓżnych ukl31dalch: iW Slt'osuTllku do cy:wLhZla'cji, kulituTY pCtpuilarnej, ludowe'j, polityki kulturaLnej, w proc'esie ewoG'lIJcji, w jej chaTakterzc i·ns'brUJmeOlt'aG'nym,ootc'ty,cznym, sym:bOI1klzJllY'm,j.akJo sY's'temy za'cthiow:ań, w jej aoS'P~kc:iei,dcalnym i reralnym, uniwers'arlnym aprlur,aibiSltylcZinY'm, WJooslZiciew as.peikrcic czlowiteka jak,o wy1two'ru a zarazem jedll'osibk'i twÓtl1c:zej. W końcu prQPonu,joe od Sliebie tnzy podstawowe aspekity ana'1izy kJu1tury: ogól'D1oantropol'ogi'czny (.21dolno·ść czŁowieka do ZJa·chowań ,j~:ou:J.tU'rowych), w Slkrarlima;kJr,o j.a,k,o hiJst'OTyc.zny prolces uni1wCIl1Sia:1ll1y, oraz jako alllaHzę kOll!krcltnej kU1bbUJryz jej tY'POlwymi w.z.orarmri ZJa,c.h'olWlani,a (.way of tife). W Qdniersi'enJiu do t'ej o'Sitatrniej Gl1everurs ustala SZ€Ść a15petk tÓtwbadawezyrch. Tą dl10gą dochodz'i do ukaJzani'a wła,snych przemyśleń i pO',S.talwybadaw:oze(j. Wszystko dotąd było jakby history.cznym i mmytiOryczny,m tłem. NaSltępują te:ralZ parbie kores'pollldujące bezJpOŚiroon;i'o z tytułem kos·iążk.i, ROZJdz.iał następny nosi więc tytuł "Kultura i codzienność' i zawiera: 'pO'jęcie 'codzienności I(AntagsweLt), dys.kUlsję na temat tzw. "nowej etnograJii" (etno·lingwistyki, etnonauki, ebn05'c:man:tykli) jako ukierunikiclwanila kognitywnego opartego o taks'onomię lingwisty,c:zną, w zesltawlieniu z e!momelticid'O'logią w jej ujęc,ia.ch f,en.omelllio'lo.gjkznych; ustalenie z meograniczonej codzienności tych zakresów, które nadają się do badań; dawne i współczesne ukierunkowania w badaniu społeczności lokalnej; tzw. kultura popularna a sztuka utylitarna i zaspokajanie potrzeb ,konsumpcyjnych; estetyka, Iszt.u1ka ,ludowa i ludowy 'styl ora,z pus,zukiwania nowego stylu estetycznego w życiu codziennym. Hoz,dZii,al na.srtępny sl1JanoiWIij.akiby daiLszy C'iąg pcprze.d;ni€lg,o. Uk,ieruJ1ikowany jest na trzy pr,chlemy: kultury lud'Otwej, k,u:1tuTy maso'wej 'oraz teolre,tyczny.ch zaga.dnień subkultury. ,Sporo miejs'ca po·święcaautorka długo i s'Z·eroko dyskutowanym w e.tn;ograflni ni E!'rnti.e:cki ej pojęc,i'om ludu i kultu'ry ludo'wej i ich z,na-c.zeniu w Slpołeozcńsltlwie, w TlIa'wiąJza'nJiutakże do sytuacj~ w inny'ch krajalch. Tu też znajduje miejiSlce na,wiązaln~c do SlZ'ef,e,gu'tematów omawiany,ch w etno,glraif'ii niemie,cki ej i eumpejlskiej (.kul,turowa petryfika1cja, tmdycja ludowa, fol'l<,l,oryzacjoa itd.). Stąd prz;eojś'oie do pr.otblemów kultu.ry ma60wej i je~ krytyki w a.s;pekc'ie "kultury s'ffia:ku". W,res.z.cie mjęde się pojęciom subkultury z om6w,i·ani.cm kilku pnz)'-kładów: kuiltury nędzy, gatta '€Itnicz:ne:go, kUlbtury robotnioczej, ruchów reiW'o'lucyj'l1ych i w,slpókZJelsnej Siubkur1tury mł'odzieŻJowej. O treślc'i o,s-ia'trrie:go, pią,te,go YlCtZJdzlialu Zlaltytułow:ane:go "Kulitura i to,ż,sam'ość", a 'także o spolsobie fOJimułowania 'pr.zez autorkę zagadnień, niech świadczą nie1 �269 Recenzje które tytuly podrozdzialów: kullurawanostalgia; :krytyka 'WS'Pólczesnego społeczeństwa w zesltawi€ll1iu Zje ZJin-te,g;rowa'nym ·i:Sit·ni'eniem; czy nowy Ipl·uraliZJm kultur·o,wy?; tożsamQŚĆ j'ak,o pl"OIblem; bada'rui,a kuJIt.ury i osobow'ośC'i jako początek arttropologicz,n:o-e1tnoj,ogiocZJnychbadań toż;samości; o etnicznej pracy tOLs'a:mo'śdowej emigrantów; poszu.kiwanua nowych to ż.samoś,ci grupowy:c~; pr:zes:t.rzeń a tożsamość; mi~dzy horyzontem z wieży kościelnej a ruchoJ"iJwośdą; knaj()lbraz kultu.rowy i 'Pr;zestr'zeń kulturowa w dySikusji ekol.cgi'cz'nej; p'luJ'Ia,lizm k'UJ!tupowy a to,ż.samość i innc. Ks,iąi.'ka 1. M. GI;'(~verus Kultur und Allta.gswelt warta j€'~t więc uwagi. Jest to - o ile wiem - pi'[ll"wsze systemowe przeniesienie O'stiągni~ć ośw:La,t()lwedant,'opo'legii .kullurcwej na .grUJnteuropej-ski w zasięg językta niemiec1kie:go, i to przenie's.i~n:ic nic bien-ie, l'ecz dostosowane do potrzeb badań wspórcz€Jsme<go złożonego spoleczeń·s:twa. Jes:t to zaralzem pierwsza powai:niejls'z,a próba włą'czenia osiągnięć dnografii 'zachodnio'niemiec'kiej, a także innych :krajÓ\w, IW tym i socjaHstycznych, w ogó!bny sy'~tem arJtrapolcgii kwltuTo,wej, Z'or~enito\wa.nej głÓ!Wlni'ena współczesność. PoO'wMaj,epy.ta1nie, czy ta próba - niewątpliwie udana ('choć mo;ż,n:a mieć niec·o prCltensji do nazJbylt wy;szuikanej joej formy jęziko'Wej) zmi:e.r.z.a do zasiŁąpieaia datychcz:a'Sowej Volksrkunde, ZJarówno naZJwą }a1k i przeO'r~entolwanlieiffi prob1ernta'tyikii i mcotod, pr.zelZ anJtr,opo.1'ogię kUl~tu.r:ową. W swej wymowie zaś zdaje się Z'aJsy,py;w,ać;wytworzoną z daJwna w etmog'ra.f:ii niemie1ck'iej pl1zepaść między Vo~ksi ViiLkerkunde, JPOIpl'ZClZ zastąpienie ich jedną dyseyipJ,iną - właśnie antropologią kultuTc'wą. Czy aut-orce przyś'Wiecał ~akże i taki cel, trudno tu rozs't'r:zygnąć. Józef Ł. 1. .Jemieliallow, Metodologiczeskije woprosy folkloristiki, Burszta Leningrad 1979, ss. 205. Prólba pogłębionej i wnikbwej l'eHeiksjli naJd sta;nem wSipókzesnych badań folk!o~ystycznych, którą zaprezentował Ł. 1. Jemielianow w swej naj,nowsze'j pracy, ]EC'v....aozi do jednoZJnacz,I1£1go,,v;n;~o·sku,iż podOlvawowe pyt'ani,a, dCitY'c:zące S\Pec y fioki [o,l.kloru, nic nie straciły ze swej aktual'nośc'i. Nadali brak jednomyś1nośd co do p:'zedmiCltu badail folklorystyczinych, talk zwanej "nieślwiadomoś,ci" prCicc:soUtwórczego, zj-awiSlka a'non~mowoś,oi, h iSiboryZlm.u, czy funkcj.i Sipoł:ecznej fO'lklol'u. Te własni,e za,ga,d'nientia, u:znail1e przez Je;mie'1ianowa za be'ZlSIpClrni·e n,ajwaŻlniej-Size w dohie wSipólczcs'nej, wyrma,gają g'!'liJllJtowlneg,o z;rew1dolwania, jeś]'i follkJlou'Y'S1ty,k'ama u'dowodniić swe prawa do miarna samo<diz,j €I1nej dys'cytPli:ny naukowej. W zaISta!d,zlie celem caloglo wykładu, nic u,krywająceg,o z:aam:gaŻ!ClW'aniaautora w pl'zedm'i,ot dQciekań, jest wa'J:ka o samo9'Wiadomość foDkJ.orystykii, próba wskazania jej wyjśc'ia ".z rO'lid!ro'Ż!a",na ,k,tórym, zd.an-i-em aU'topa, SItoi i wyzna'Qzenie jej ·mie-j'soa w sYSltemle nauik hoUlmanistycz'nY'ch. "Dobnze wiadomopisize aurtor - że kaŻlda metoda naukoiwa ,pQlw~taje i f.or~ mt.:luje s-ię w orgarnii'cZlnej zależnośoi cd 'SlpecyfiJ<,iprzedmiotu badtan~a. L,ecz Slpecyfika p'['ZleclimiCltunie jeSlt czymś samy;m pr,zez się oc:zy.wtiisrtY'm, ralz i na lJawSlze wyj'aśni.on)'lm; jest onaczy;m.ś oiągle "PosLUJki-wanym", ciiąJg!lewyj;aś'niany.m, r<J,zj<aśniającym się \\' mia'fę ~rOlma<d.z;en'iawiedzy w całym, cona'z ba'l'1cliZliejzł'Ożonym i precyzyjnym sys,temie najrprzeróżlniejSizych "wSipółrzędll1ych" -,- hi.s:t'ClrYClzJnych,Slpołe- �270 Recenzje cznych, elStety'cznych itd. :z 'tego też WlZ1~lędu,Ibiorą·c rzecz ściśle, również metodat nie jest po prolsltu odrnwie'l1cliJeldlleniernspecy±Jiiki pnZ)edm'ioltu, a odbidem okreś·l,onej sumy wyobmżeń o tY'm pl'zoomli:ocie, która jest doSltępTIJanaul(>ekia'ŻJdej epOlk>i.Innymi .słowy, Ikaida metoda w is'tocie rzeczy Jest f'unkCiją Iwzględnej Iprawdy" (:S. 35) .. W 5z,erolkiim konitellciaie tmdylcj.i baidań fobkil~ry·s!tYiclZJI1ych w ZSRR pos:z.UIkuje za'tem Jemiel'ianow kolejnych, ,charakterystycznych etapów rozwoju nauki o iol1d<JlI'ze, śleaząc j.edno'clZeśni.e jej pI101blemy metotd'olo'~ciZlne, .p<JIpTlZezktÓore pTizejawi.ają siię ok'T·eIŚ:}'Ołrle "wYlOibr<ailenia" o przelamiJoci'e badań i f.Qrtmułuj:e naou.k.oWiepojęclie "f1olllktl0I1U". Dnobiarz;gowa alIl!alliiJZJa os,iągnięć f{)l1kJlorYlSltylki radz'iecokiej w ,liWtalohd,wwd!7Jie<.s1tyc·h (wiązanej przez Jemielianowa z tradycjami folklorystyki r·osyjskiej XIX wieku) pozwala autorowi odI"Z'ucić t\V/i,€'I1dwni·eo jej "oahi!sl!Jory.zJlnie"om.z 'pQg1ląid o nadmiemylm eik'Slponowaniu w ty;m cztasie zta:glad!niJeniai.ndY'wiVduabn1ośdtwórcz,ej w folklorze. Wy'stępuj.e InatOlmiast przeciw tak dalekiemu roz,szerzaniu grank :fobkJloru,. że wfaś-C'iJwiiepOik.rywa soię 0Il1już z po!jędem ,;1lwÓTic,z'ości ludowej". IW pmcaiClh fol:Jdory'sltów ratdziedkikh z laJt tnz)"dz.ieslty,c:h i cz·tel"d!z,iestY'C'hXX wieku dootI1ze,ga J€!ffili.e!ti:aJnowbłędy matodolliogiclZne. Plrzede wS>ZylSlvk.iJrn za'T,zu·ca nauce tego okresu tendencyjną klasyfikację nowych utworów folklorystyczlych (opartą na podobień.stwie z tradycyjnym folklorem), ignorowanie zmian, jakie zaszły w ludowej twórczości artystycznej oraz kultywowanie w praktyce bad<\wczej przeświadc·Z)enia o tyun, jakOiby ,fo'Th:ilorw społeczeństwie socjaliJSlyc'znym (:skoro traci swą ist{)tę klasową) rozwijać się miał już tylko tymi drogami co literatura. Jemi·elLi.anJow wy.róiU1'ia dwa pOld:SI!JawoweaSlpekty baidania Sipecyd'iiki foLk,lom: problem htSlbarYJC1Z1Il~o r.oztWQju gooulIlikÓiW:f\ol'k'lolry,s<tycZ'llych(kh pozn-aiWoz:o-esltetycznych możilliJwości w konikf'ebnYlch hiISltorY'c:zmyohuw'a nu.!1tko'waruia,ch) oraz zag,adnienie ,,:!Joilik'l'olI"u jakto ca1oś.oi, f·ol.kloI'U j,~o sztcrogÓi1neJj.,pOSlia/dającej okreśLooą wewJlętI"zrną jedność, dziedziny ku'~tUlry na,rodowej" (s. 17). linteresują'c s·ię prZJede W1Szy,sltlkriJm tym dr.ugim zagadnioniem Jemi·elianaw dąży do ok re'ŚJlemia współcZJesnego 'przedmiotu Ibadańfolklorysty'ki, 'cu wY'maga ty.m :samym uólta;lenia iSitotny.ch c·ech foLkilaru, adekiWla:tnycl1 z,a.równo w/obce trady.cyjneg·o, j'a,k i WSlpóŁClzelSln~of<li1IcloTU.Nie negując waI1bośrci dOlty.chczaso.wy,ch pr.ac na temalt fQl]kiloI1uautor UIW<l'21a, że w zasadzie oplisują one follkLor w jego od:dz.ie1<ny.ch pl1Zed·aJwCliCih ('CiZęsto doisltrze;~ając go ty'lko w opozY'oji do lj.,teraitUlry), nie doprowadzając do syntetycznego opisuca'1oś·ci. Jeśli nawet oW odnielsieniu do tra,dycyJnego folkloru prob'lem specyfiki przedmiotu badań 'Zyskał solidne naukowe podstawy, to pnZ)ec.ież nie mlożna U'tTizylmylw.ać ty·ch za10żeń Pl~ZY baJd:allliu kibk10ru ·WSiPół.ClZteSinego. Główn,a pl1zres'ZJkodapolega na tym, że w:s'pół,clZ)etSIl1Y folkil,or r'o7Jwija s,ię w l"a:mach z:upe1lnł.e nOlWe.j sltll~ulkiturykultury na.nodorwej, a to wy,zm<a-ezainne Slt!o,S'u1nlkJi pomięld!Zy pOlSlZ'cZ)egobn)"mi fOlnmami twÓ'f<c.Z'OśdllUdowej. Ws.zyS'tkie cechy trn,d)"CY'jlneg>of.Q,1kilonu,kitóre myl1mi'C uwaila się z'a .tYlpowe dil,a fdBdoru w ogóle, tracą pr:zec.i'eż swe zmac,zClnie tam, ,gdiZJiekończy się foliIdor tmdy-ey.jny. J'eśl!i zakładamy zaltem - SitwiendZJaauitJor - że folklor nadal i.stnieJe, muis'ilffiy Z'aIUlważyći to, że tm·ci on tyun samym ceohy tylpOW€ dloa fo,lkl.oru t1rady·cy.j<neg.o,a zyskuje nowe. Oktreśllen,ie prZJedimliotu biaidrań f·a~kil.QITYSltYlki musi więc Ibyć na ty·le U1nJiwtCDS'a'1Jne, by zmieŚlcJły &ię tam ZJa,rÓiw\n'oztjawils/ka ZJWiąZJa:nez follLkiwlTeIm!Jraidy'Cyjlllym, jak i WlSipótOz,esnylffi.'I1a1kilffiJiklrytter,i,a:mi, pClzJWa'llająlcY'mi~drróiŻn:ić zja'WIilSka ;foiliklorystyczne od nieifol'kiloTy'stycznycih:, są w·edlug Jemielianowa: taki·e samo miejsce zjawi.sk w ogólnonawdow{lj ,kulturze orazc1hara'klterystyczne lprzelja:wianie się w nich ak'tiu twórezergo. SIZJC,zegÓ'lIll:i\e przelSit.!r'z~a auJtor przed ni~eZlpieczeńsIŁtwe:m utożsamiania ~u'l,turowo-Ij;Y'P()rI()rg~znej nal!Ju1ry fobkilol'lu z fun1kicją kl,alsową, c'o dOSotnZtC~ w kOll1'C€IPC'ji 1 �271' Recenzje W. J. Bro~pa. BOI1mnli:z,uje zreiSlZltą rÓW1nierż J,erriiell,iaInOlW Z jego srpOiSobem wmrmienia i alnalliiz,oWlalnli:afoll!kUoru ('na w,zÓir fUInk1cjanow:ł1nia jęllyilm), wydlaśnian:i'a funkcji społec.ZJI1ej i osoblli,wOśd €IS1tetycz;nyICh fdliklloIltl. Uznan'ie ,,,pOZ'alpodmi,()ItoW1ości'~ obr,awwmlia i a'iliom'uffioWlośd :m e'.'lt€lty'czmy Wy:ZJ!YclIClZJmi!k fOJlik1'olfousltamowi, weldług Jemie'lia'nowa, 'przy,ldadprzeniesierria ·S'pecytfi'ki 'W.iedzy :przedmiode na specylfikę· samego przedmiotu ·poznania. ,Jeś:Ji chcemy c:J1.araJkteryzować !fol'klor z punktu wierzenia procesó1w typowych, chara.ktery.zują1cYich a,ntylSltyc1zme pozmanie ca,lego k'olektywu, a ni€ tyłko jednego 'a:ultma, WÓiwrC'ZlaJS za.g:aJdntienie aUltOlI1s'tiwa dOWlodJzi Jem'ie:1i'am'ow - nie ma w foitk,lol'lZle taik'ie,go Zlna,c'Z'€lniajaik w hteraltUJme. OczyW1iście f()l~kllor ni'e j€Slt an,oll'l'ilmowy, j,eclilliak IPy:tian'ie pieriWIS,z,eg>otwólrcę ,/'N ża'clinym wY1Pa1dikunie }es't i:denltyclZne z zaJg>alooienia,mi ~deOlW'o-aI'\tylsltYIC!Znejna'tury samego· fiolkiloru" ~s. 70). Jemi!l:~lli'a:l1Jowpolemizuje rówrni'elż z et3'telty'c1ZlnąkOlncepcją !foLkloru opracowaną przez W. E. Gusiewa, ,powątpiewają,c w istnienie "SipecOa'lne.go rpr7iedmiotu art ys;ty.czne;go poznan'ia" t)'lpOlW€lgo dl'a fot!clOll'u jak,o OtdJrębnego IrodzajlU s'21buJki. Zdlaniem Jemielianowa w 'koncepc:ji GUJsiewa obecna jest nadmierna Jedność reakcji fi(JI]klory:stY'c<Zlnejna zj'aw:iJska memy:wilsitJoŚlci omz pl1Z€lSra'dne aik,cemltowame "tak z,wanre.g,o" sj"I1lk,n~ltyzmu w fdlJkilorze. Konce,pcje folkiloru opracowane p1"'Z€Z,Proppa i GusIelwa są dLa Je,mielianowa przy:kłald€lm aln.aliwwran~a Slp€lcyfiikJi f(j]Jdoru ItY'1ko od jedn~lj wąJsIk'ie1j srumny elStetyclZlnej. Stąd ws.zyr.,(tJlde ,,SIpecy!f:iJc1zme"cechy fd1k1],orIU- 'bWlierrdZli Jemie1iaiIlJow - są jedy:ni·e formami proze,}awi'amia się folki1orou lru:b po prO'Sibu ,,II1JajiCZ)'lSitsząfikcją" (royś'l'i tu o taik'i,c:h wytZlI1!aczmli:kia1ch, jak: anoniJmow,ość, n i'€lŚiWiad,OOI1!ośĆ, s;pecjaJ:ny pnzedmiOl1; aIitY!SftYCiZJnegoIpoznlall1i'a, SlPecj.allina meltoda tWlórcm). Rozczarowanie do metod współczesnej folklorystyki, badającej podstawowe pro-Wemy fotkloru (1Z czym au'toT siię nie kryae) prowadzi częslto dQ zlby:t uogól1nvonych i ostateoznych wendyik,tów. Bez wą.1rpienila W:aJrltość pra1cy Jemiel'Lamo<wa polega na wY'daln~u okireśllonej diag>nozy, na ,poSltaJWfieniu wie],u istotnych .pyltań, ale· czy'!e'lnik pozostaj·e z .pewny:m niedosytem. Maże oczekiwanie na udzielenie wszys'tkich odpowiedzi byłaby ZJbylt wy,górowane, jeclin'ak wą,tpliJwości, kitóre aUltor posiał, skłaniają dopowY'żSlz,c'j reilleksjL Zdani·em Jemielianowa alnarJ.izowanieSlpecyfiki lfo1kloru ty,łko 'w !planie Iformalno-.esietY'cznYIffi lub CZYIStOi'ech:rui'cZJn)'lffijesit ogó1ną tenJd€lncją follk.J.ory,sty'kJi I"ad,z,ireckie;j (.t€lndenicją się,g,ająrcą :łaJt tnzYJcliziwtY'dh). J,edna'k próby wYljaŚ!ni,eni'a specy.£iJki folkloru "od wnętrza" (poprzez jego :oe:chy formalno-estetYlczne) nie mogą prOlW:adZ:ić, Zldaniem autora, do pozyity;wrnY'ch reZlul!taltów, bOlWiem zW1racają uwalgę tylkio ,na formy przea'awiJaJn1i'a się fo:1kloru, a te w całoślci ZJa;]e.żą od wa'rlu'llJków histor)'lClzmy.c'!l, w ktÓT)'lch f·o']lkllor fun'kcjoinlU,j.e i 1';O!ZIw,jj,a się, a nadto same podlegają? ustawicznej ZJmianie. Z tego też względu Jemielianow UJWaJża na narYważni'ejs:re· Zlbaidanie :SlPe,cyfiiiki foliklOll'u poprzez wyja.śn:ie;ni.e chaiJ'lalkite!ru jego fum/kica'i Slpołeoznej. Roz,wój .folkloru, 'podobnie jak 'WiszystJdch ZJjawisk 'twórczych "IV kuI'tuf'ze, !zale- . ży od Wiielu cZy1I1n]ków, jednak ni,e kaiJdy z n~ch prze>j,alwria s'ię z itaką samą siłąi działa w tym samym ozasie. Dlalt€lgo alwtOl' zJln:ier,z,a do IUislbailelJ1iatego ,IC·;msU addziaływ:a,nia", kit6ry .pr:z)'lpa1da na cały O'klres iJs'bnielJ1iafiollki1oIltl. PirzedeWiSlZ)'lSItkirm sbwri€lflcliz;a,ż,e od dkJreślone.go :momenltu 1I10ZlWOjIU SJpołeczme-go ,iI"elaliza,cj1a a,r1ty~'t)'lClzme!g,oIPo'tenoj'ału ISlpołec:z·eńs:bwa" pod/lega 19pelcj1a,liJmlc:jd,'co jed:naJk ,nie lOZlnaK:Zla,że jeldnQ;clześlrlJi'epBWlne lellemenJty Is,ZJbuikilI1Iie mogą wią:mć się z taJkimi nodiZJajailni ,clitilałialLnośd 'llllJcliZJkJiej, IkitÓlre iW rog6le nie mają :rui<: w.siPólnego· ~e S1z1tuiką.Ten mo:mehlt lPI1o:wradzi IfÓiWlnoc:Z€IŚniedo IfOZlpra:d.UiklUJlJtury :narodOlWej na dwie formy: ,JWyis'pecjoal1Ji;zOWlalną"i ,,niewySlpecj>aJ1iiIZJo:wainą", Móre w 5IPołe--. ° ° �:272 Recenzje ozefu;.twie :prz-edk'la-sowym rómiły się ,tyllik1oiunkcjaIl'al!nie, ;n·a;tomia!St:w ~poleczeńSItwie k,]asowym wllajemnie :~ię ·odiZJolowały j.ako ,;dwa 'różne systemy artystyczne z odmiennyJrnibwó'r'czymi 'tl"a1dycjami". Foliklo.r ,("slZJt'uka n,iewY'Slpecj.alizowana") pojawi1a !Się, ,z,daniem J eomieli alnowa, w tej ,grupie 's.połec:z;nej, której potrzeby lnie 'Są całkowicie IZJas.po'kajaneprzez ,,sztukę wyó>pecjaliiz'Ciwa:ną"."Sądzimy - 'Podsumowuje autor - że folklor właśnie dlatego, że nie jest włączony do systemu zorganizowanej i wyS!pecjalizcwanej sztuki, właŚlnie z tego względu, że bez,poś'redini-opodpor.ządkc,wany je:;t Ipotnz'ebom bytu i nie odnosi swoich rezullit1atów do rkryteriów :sztuk,i 'Wyspecj1a!rizc'wanej - właśnie . dla'te~o może od czasu Ido 'czasu wyjść 'poza ,gra'nke wys:pecja.],iZlO\'v'·anychno~m eSltBtY'C1Znych" ('s. 101). Ogó'llIla ilu:nk'cja spoleczna f,olk'IOlru 'pol'ega .zatem na "nliCIwyspecjalizowaniu" twó.rClZyJm,które każdol1aw1wlo !kClni~r£/tyzuje ,Slię 'W Ipowszedinim bycie . .ledn.ak nic wszystkie rodzaje "niewySlpeC'jalizowanej" twórczości ,przynależą do folkloru. Co prawda Jemie1ianow 'nie ok,reślU 'dokladnie tej ,granicy, ale przeanalizował amatOl'siką dz:i'ala'l,ność arty.sltycziną (:ZJaJiocza'nąrprzezczęść baldac'zy 'rcsyjlSibch .do fo,lklON) by wykalZ>ać, że (przejawia slię w :niej ,kilka form i typów ItWÓI'C zoś cli ludowej. z który'ch iZ,aijoedwieje'dna może być przedmiotem z:ai,ntere-s'o-wa'C1iaf·olk'lorystyki {t?Jw. "pierwotna" {orma amatorstwa). Pira'ca J,erniCJlioa'nowaIprzy.nosi :ponadto 'roz,dzi.ały, w których 'pomieśc:ił autor rozważ'a'ni'a ,do'tyczące 'lałożeń metcdoJ.ogi'cz;ny'ch szk,oły h.istorycznej li ich krytyki w ,rosyjskiej '£,oil'k'IOlrystyce,izagadnienia zwi'lzane z 'hi-s,toryzmem or·az problematykę {olkl'oryZJITlu lit'er.altury. Janina Margaret " the Mead, Generat.io,ns CuUure in the 19708, and Commitment. The Columibia Univ.ersity New Hajduk-Nijakowska RelaUonshi'jJs Pres's, New York Between 1978, ss. 178. .Jest to ,drugi'e, :zmienione i 'poszerzone o 5 'nowych .roz,azi.ałÓ>wwydanie pracy Mar:glalr,et /JV!cad. Z 'Per:slp£Ik'Ływyoś.mi·u lat dziellących ją ·od IpierwsZ!c.go wydania ,au'to'nka IpO ,ralz 'wtóry .spO'g,ląda ma ,problem konfliktu pokc1leń,ana'ILmje wz,ory kiulbul10we i sy:Sitemy 'waorto-ści Inowej .genera'cj,i ,;młodych gniewnych", któ'rą u'ksńa~tolwały 'l,al~'a70-Jte JllalSoZJe,go sltule2'i'a. Książka 'Margaret 'Mead ,podzielona jest na ·dwie czę·ści.PieJ'lwsza z ni·ch powSotała w OpaJ1cj,uo c~kl wylkłaldów, które autoI'ka wygł'ogHa w m<llrcu 1969 roku 2oka:zj,i selunej ro-c;z:nicy pows:taJni'a noowoj,ol1sk:iClgoMu'zcum His1torj,i Natu;"a,lnej, a które zaltj1tubowała "Gzrowie!k i NaJtura". W azte reiCill pc.czątkowych 1'00ZJdziałach pllZ€fds:t.aw'iJaczy:te'llnilkowi, rniepo raz pierwszy zresztą, swoją k,c'ncepcję s'Pc'sobów tra nEl!TI is,ji ku'~t>u'rowej, lrozróż'niają,cą trzy !style Ikiul'turow2: lPostf.iguraJtywny, 'konfigu;'a'tj'lwmy :i ,preiLgu:m1tywny. IW lparrtiti .eg:zempJifikacyj'nej powołuje ,Slięna własne spost.J1Z,e,Żeln;la poczyn:o:n:e iW c'ZJal5'ieoOlta·tniej 'podróży (1967) rna Nową Gwineę. W lCoZęś'Ci odrulgiej, ina ckitórą :stkł,a;d:a's'ię owyc,h 5 'nowych nOZJdiziałów.,diroibia,zgowo .;;maaiZJujeIp:lzapaść ,dzielą.cą 'po'~o1eI1JieIdorosłych cd 'pok1ol.en'ia mlodych ora.l sta,ra się 'ZJba,dać·znaClzelnlie'tego :kon:Jlliktu dla :przys·złych ,gencIPa1cj.i.P!o:wrt.a·r~aswo.je iwjerdzenie, że dzieci wieku nuklearnego zamieszkują 'świat, którego ich ro,dzke zU'pe~nieni.e CZJl1'ają, :i że <lobe-on-a IpI1ilepaŚĆodzieląca pOlkole,I1Jiaj Cls1 jak<lścio- �273 Recenzje ,,'l) ;'ói.na, za·rÓW1l0 po'd ,względem -glębr;tkośei, jak .i fGzmiaru, ,od -j·alciehkolwiek pO}Jl'zcdnlch wyłomów. Próbuje ilakże 'wsk'azać na '\VY'siłlki Ja!k1i:e'nowa 'gene'ra-cj.a tnL'''i pl~zcd.sięwzi<1ć,:alby sLwO'rzyć :spójne Wo'LJorykul'tUJrolwe :i odlIlall·eźć waMości, któ,.\., '1):;dkrcŚJ.aj<.jjej u:nikałne doS:w·ic:.dezeni'a, '1a'k 'cham·k1terY'siiy.czmc dla tego micpC'''\'nego i pGzbawio.no~o heroizmu wlic'ku. K onk,luduj'lc stwi'er:dza, że wzory ku1:tu,owe :minionychczaiSów Illi'e potrafią i,cmtro·lo'wać kryzysów, a,ni 'cdpowiedizieć :naweZlW'an'ia (nowego wieku. Dlalt'ego też., ab~' zachow"ć i utr~LYmać życic na nasz'ej planecie - Ziem.i, tak bardzo podatnej na p<;dającc ze,wszą,d ,c,iosy. pOWiinniśmy nan}~m .poczylIlaniom, będącym wylrazem nib!.ego zaangażow,all'ia w SpPa'wy wSlPMczesnego slwi'al1;a, nad'ać ti:nmy kierunek. \la :'gu,ret ,Mead '!lic wskazuje jednak ż,ad:nej drogi. Część .pienv'sza li d;'uga ,róż'nią 'się od Isieoi,e 'nie :tylko (poruszaną .w n'ieh ;PT'Obil :1'l'aly,ką, 'lec;; 'taki.e sposobem ,narra,oji: ,poozą;tikowel'CJ!Z1d,zia1y ma.ją charakter wykiu'du 'uniwct',;ytcckiego, balPdzo pnzejtI'zYSltego ii skoll1odemsoWla1nego,'Część druga nacomias't ,napi5óutn'uj,otJt w f.ormie eseju. Ksią7.kę uzupełnia 'obsZle:rm:, ,opa<tll'zona 'komeIIl1ia.I1zem, biblio,gr,aiia uw:z,ględniająca za'równo ,prace M'a,r,ga·rei Mead o'ra:z 'inny'ch aJrJitro;po,lo.gówamerykai1lSkioch, jak l wyka,z filmów, pI'zcŹ;ro.czyo:raz Ita:;m ma,gm,etod''O!no'Wyeh,ikiÓiry,mi autorka ilu-;trowała swoje wykłady, do .który'ch odwołuje Isię 'picDwsza c",ęść ,amawia;lCj ·pracy. Elżbieta S. A. Takar,iew, lstorija zarttbieżnoj etnografii, Moskwa 1978, Goździak 5.5. 352 . .Jeden znajtba'rdziej 'zmanyeh 'Współczesnyreh 'etnografów i reli,giozJla'w'Ców ,radZieckich, S. A. TokariElw, po ,napisa'niu ,c'eunego podręoznika Istorija russkoj etnografii, zamierzył ,się tym razem na dzieło wiele trudniejsze i szerszym zakn'sie. Podręmmików teorii ,i hi:;,tol'ii anJtrqpo'lOgli-i Isensu stricto, jak li ,pme o zbliżo,nym chara~Lc[;ze,pows!talo, 'slzc,zególnie 'W nauce :zachodll1iej, bal'd,zo wiele. W k l'aj;':'chsocoja1is,tyclZJnych ,próby tego ,podz;aj1u -ciągi,e j-eS'zoze mlależą ,do if1ZJadkosci. W PO'lsce mamy Antropologicznq koncepcję człowieka Waligóns:kie.go ()Iraz WprOI.t.'adzeni-e do etnologii Sokdlew:kz -obie. kSciążki ,pod 'w'ieloma wz,ględa:mi PQZO;;luWliające wiele ·do 'Życzenia. Rówl!1ież w ,na'uce tPaldzieekiiej ,odozuwany jest niedo:syJt 'P odr ęCZlIlJi:ko'wy>C11, synt ('t y c z.n Y'ch ujęć odokO'nań antropologii. Tnkariew wymi'enia miew-;j-el.ką książeczkę Kag)al'owa(ipo uik,nailisku) Naris 'istor:ii etnografii!, pra'cę I!ts'a W.wiedienije w etnografiju oraz kilka innych Iprac o charakterze przyczynkars:kim 'W interesującej Tok,Hiewa kwestii. Istorija zarubieżnoj etnografii !pGIWlsta~awlię.e 'Jliiej:ako "na pus:tym ;polu" i jest pil"rw:szą 't'ak szeroko ;z,;,\'~ro;joon<.j ipW'Cą 'w i!1'alUJee T,adzieckJiJej. Jej autor rloZlpoe.zym'a całość rOZlważm'J od pr.zy-jil'zenia 'się najoważmiej.szy:m oporctręc,ZIl1J:kom alnJ1;.ro,po'1oigi.i na Zachodzie - 'p'>c.zynającnd Haddcma i PetrI;niJmana, 'a k,ończ'ąc lIla w'ielikim dziele Ha:;risa The Rise of Anthropological TlwQ'T'y, w którym a'wtor :poozą'1!ki €ltlIlologii sytuuje już w IkoI1'eu XVII wieku (J. Lo·eke). Sam T,okalI'iew pTozyjmuje ll'aozej rbf'actycyjną 'cezurę - IpO!.OWęXIX w. - .i jako WY'PaZ rodząc,ej się !Iwwej lIl'aukl tTaktuje ,powsLaini.e ró·imych itewarzys'!;w a'ntr,apol.ogkzny,ch (trup. Societe d'EthlIlolog,ie de P;lris). ° '18 ,.Lud" - tom &4 ° �274 Recenzje ° A,le pozos',bawmy te rozv/aża:nia wyznaczaniu Imomenitu, klió:ry przyjmuje ;i~ za początek naukowości etJnologii, bowiem nie nato 'chciellibyśmy ,zwró'cić uwagę, chociażby ze względu na ,zmienno,ść h'isJtOlI'yczną ,k;rY'ter,iów o ,tym decydujących i pmzyjmowanych witym wIZlględzie ustale!'!. W'a~niej'Slze !wy;daje się prześledzenie ,matody badaw'czej z,a,stO'sowanej prze:z Toka'riewa przy rckol1strukcjidiziejów etnolo,gi'i. On sam okr'eśla ją ja'ko hisboryczmą ('lub ,śoiśl1ej ~'historio,grafliczną); 'po,zwaJa ona jego zdaniem ucl1wyc"ć zaró1wno dY1namikę rozwoju :z}aw,isk, jak i wiedzy o ,nich. Jednocześnie jesit to podejście: 'marksilstows'kie,dla ikltóregohiS'toria jest tak Iważnąpodslawą. Spróbujmy rOZJwa::yć ;problem, ,czy Tokariewowi udało 's'ię uk'azać o'wą dynami,kę rozwoju nauki li jej prawdziwe 'S'połeczmo-history,czme uwa,runkowanlia. Schemat ,większośc,i ,r'oZldziałów jeS't do siebie dość podobny; InajpieI'w mamy wS1tqpną chara'kterYSitykę daneg,o okresu, dotyczącą Ipr'zede wszylsltkim jego sp 0łeczno-ipol,ityc:znych i ,i,deologkzmych ,korzeni, ,mających wply:w na ukSlf,talto\';anic się dam.'go kierunku 'w eLnolo,glii. Potem ,zaś nastQpujecharak1te:ry'sitika C': a tożel1 naukowy;oh badaiczy, uznanych przez autora za wnoszących istotny wtkłiad w rozwój metod li Iteorii Itej dy:scy;pllli1ny.W kO!'lCUzaś 'otrlzymujemy chamiktC'Tylsty,kq O>1'az o'cenę poszczegolny;ch koncepcji. W (t'en ,sposób zostają zapreze.ntowane pOWSlzl"chniezmanesZJkoły, D,ak 'ewolucjonizm, dyfuC':joni'zm, .uun:kcjonalizm, s't!rukJturaliZJm i i'n. P,onadt,o Iz'akres .rozwa,żańzostał 'r,oZJszerzony .'poza teorie: czysto anMo,pologiczme, ,a mając'e prC':ec!ie.żniebag'atelny wpływ !!la uk'sz'iał,tolwalnie się ok1reślrmej świa:domoś'Ci w myśli nauJkowej. Są to pI1zykładawo: "Karol MaI1ks i Fryderyk EJngeil:s, ich irola w roz'woju naukli etmogr:aHcznej" czy "F'roudyz'm wetnogirafii", W naszym pmelkonaniu na,l'eży w '.peŁni Zlgod:zić s,ię z :poglądom Tokariewa, iż nauka IDolZJwijla się w 'kon'tekś!C'ie ws:zylstki'ch działail :ludZlkich ,i ich wytworów, N.a ,gruncie episltelTIololgii bli:'ltorycZlnej (wychold:zącej :z Zlalożerl ma,beria,Ji:zmu historycznego) ,można by powiedzieć, że naurka jest w .swej is'to'Cie zja,wiskiem społecz1ny1m, hi:Sitoryciznie ,zmiennym L,e względu na całoksLtaHrozwoju 'społecznego, 11wtierdzmlia i 'teorie nie są więc tutaj ,roZlpatrywane Itylko od ,trony czysto wewlnętr,znych log)Lcznych zależnoś'ci, jak to rna miejsce w koncepcjach wielu innych bada,czy, :pozos1tają'cych w kręg)u "ideologii hist,orycznej" (Popper, Fe:yerabend, Kuhn, Lakatos),aleokreśla!ne ISą wobec całego kontekstu, ,kJtÓiryobieklty,wnie warunkuje prZJekcmania wyrażone przez :tetw'ierdzeni,a, Kontek,stem tym jest caloksztaH prakityki społecznej i obickrtywnych wa:runkó:w ,,:połecZJno-ekonomicznych, Plrak:tyka naukowa, jako część hierm,chfiezmej, ,dynamicznej s,trukltury funkcjonalnej, jaką stalnowi calokszitaH praktyki społecznej, IPojla1wiła slię w określ,onym momc:ncie rozwOIju, gdy wysltąpiŁo na nią za,potrz.E~bowal!l'ieze strony te,j osta,lniej. Praktyka nau'kowa 'lakże posiada s,woje .zapotl'ZebOiWania r:;bi!0k,tywne, pojawi'a ~ące się w ~oku hist0'rYCizmogo !10zwOjU, lecz 'są one wtórne względem zapo'kzebowaI1 nadrzędnych wobec niej typów praktyk, 7, praktyk'l !pGdsbw,ową (.produkcy,ną) na czele. Jed!nocze~nieinteresująca 'nas tu praktyka jest W'z,gIQdniieautonomiczna, gdyż jej normy ,i ,dyrektywy badawcze ok!reślają ją ta'k długo, dopóki pot,raf;i ona być efektywna wobec zapoltrZlebowal1 ohiek:tywnych. Może być również tak, że niektóre wa1r,ianty praktyki naukowej występują rÓiwnolegle, odpowiacbjąc na ,okre~:lone :ua,po1Jrzebowa'nie (każda w LIllnysposób). Okreś.la,jąc z :zaprezentowa'nego punktu widzenia postępowanie TokaI':ewa, sitwierdz:ić można, 'że po'szukJiwanie ,przez niego pO'wią,za!'1ri uwaTunkowa!'l w !'C1C':woj.u nauki prowadzone jest w sposóbZ!bYit upros,zczony i jednostrolnny; wyda,'ze:nia i Ipr'ocesy okollomiclJno-'poJ.1ty,czne zdaj'lsiq wplywać na 'pDw,Aanie okre~lonych 'przekona!'! nau'kowy'cb w sposób bardzo bezpoślredni. Uprosf,cz'Ona Z(}<\Jla siet syrndrClimaty<::zmyoo\PO!Wią,zar1dete.rm1nujących ~udzjkie dZJiJałania i tym sa- �275 Recenzje rozv..,rój nauk'i jako efokltu ty'ch dZliałań, POlstęp,owanie Toikarie,wa nosi IZlnamiom] zbyLnivgo mechan'icy,zD1U w ,oklreslani u Iprzy,ozylll 'takiej a ,nie innej świadom ości metodologLc7Jnej ,danego okres,u {vIide: r,Qlzwlażania au'tolra o sZ'ko1e kuJtu[owo-hiS'toryczmej). Jednocześnie daje ,się zauważyć, iż autor nie jest konsekwentny w swoim pcjmov'ianiu 'nauki. Nie wiadomo bowiem 'czy ,chodzi ,mu >oIna,ukę 'w sensie określonych norm i dyreik,tyw metodolc"gicZlnych,czyte;:. 'o praktykę badaw,ozą danych szkół aIJIVrcpologiczlllych. Apr:zecież posltulmva'nlie i apowiada1nies'ię za ,okrdlonymi 'norma1mi(c'k,pcślający,mi pewne ",vaI1tośd) i dyiJ"C3,krty'Wa,mi i(wskaliującymi na sposób n~aliza,cji owych wa'rtośd) ,cdibicga z;'Nykle od faktyczJnej ppo,cedury badawczej. Brak ,wyra:iJnelgo S'ta·now,is'ka Tokariewa witym wz,g,lędzie ohn,iża wyda:tnie wartość analizy. Pod<JJjmy kcnklI'EltlIJYIprzykład. Kliedy 'mowa jest ,o koncepcji B. :\falinowskicgo, Tokari'lwl prez'EJn'tuje Ina,m j'ego "teor,ię pe,trzeb" - chodi:i wtedy właśnie o 'nopmy idyrektywymefto,dicYlogiczme. Ale w wywedzJie brak Inawet wzmianki o ItZW. poLrzeba'chin-tegm,tywnych, ,mów,i Is'ię tylko o 'p.erli[,zebach podstawowych i wtór1Dych. Nie 'o to jednak nawetchodz!. Bar,o,Zliej iS1tatny jes1t fakt, że za,pzucajL1'ckoncepcji Malinowskiego "biologizm", Tlokariew nie ok'reś:Ia wy,raźnie czy chodzi mu rze,czywis'tewylnik,i ba,dat'! 'twórcy funkcjunalizmu, czy też ocenia ,wall'lość owych Inorrm ,l dyrokityw 'metodo].ogi,c:zinych, pOiStulo'wa,nych w ramach ogólnej teorii kultury, M'O'Ż'!1asiię, 'I1z-eczjasna, domyślać, że .chodzli jednak o ,ten drugi a's'pek: - ale wltedy dziwi brak uwzględcnieniawielu is.tatnY'C!l momentów wywodów ~,Ialilnow:sk,iE\go(c'hoci.a7;by wzmiankowa'nych "potrzeb in:legratywny'ch"), prz'ezc>o końcowa 'ocenadcYkona!1 fUlnkcjonailiZimu (jakozbi,O'ru 'norm i dyre'k!tyw metodologioz:nych) nie moż,e Ibyć ,pe1na 'ozy na,wet mocniej tratna. O,obnym zagaJdinic'!1Jiemje9l ppoblem cz'asowy'Ch ram r,ozważaJ'! Istorii '" Razwa7,ania te :kOJ1CZąsię bowiem 'na latach 60-ty,ch; 'Sltąd ,paza ,wywodami zos'tały ws,zystkic 'nowe kic'runki i ,kc'ncepcje antropologii świa1towej (szczegMnie ameryka"rskiej). A jest ich sporo (np. antropologia k,ognitywna,etncmauka,a,ntropolagia symbclic7ma) i częiiitoklroć wnilas!y już znaczący wkład w 'teorię Ikultury. Dziwi więc nieco brak wszelkiej o nich wlZJmiarrkL A ,przecież teoretycZJny 'ZJamęt, jaki wywolah twórcy tzw. "New Ethnography" 'wywodzi się już z .połowy lat ;iO-,tych i wytworzył nową świadomość molod010gi'oz'ną wśródbadac:zy. Stąd 'teź tytuł rozdziału "Ws'półc.wsny stan Jlaukliet'nograficznej w krajach kaipitali.stycznej Eurrpy i półno.c"nej Ameryk,i" trzeba ',lra'k,tować os,t'rożnie, jako niezbyit adekwatny do pO!mieszczJ()nyc.hw rOZJdZltaletreśCii. Froblemy etnologii 'europejskriej (iza'rówino zachodn1iej, i'ak i krajów socjalistycznych) T,okar,iew przedstawia bardzo isklr&towo i ,przede w9zys,tkim ods1trony poczyD;lt'] ins'tytucjronaij'ny'ch; nie moiJna więc tych uwag lt'r-akitować jako Irówrnopra wncj części \\' slo;<unku do i'1lnych partii ksiąŻlki. Pora teraz na uwa'gi generalne. Wydaje się, że Istorija zarubi'eżnoj etnografii może być swego rodzaju przewodnikiem po historii dokonaJl antropologii - przewodnikiem jednak ,dla mbocdych adeptó'w ,teij Inauk!. Ów podrę<:z'nikowy chairakter zakładał chyba sam auto'r (Z)'W'ażywSozy ws'pO!mnialny hrak 'tego Itypu prac w ZSRR), I tutaj potrzebna jost jednak 's'pa!"'a doza k,rytycyzmu, :kitóra 'PO(?Jw'ollis'karzystać z cennych uwag i roz.poznait teoriopoznawczych Tokariewa, a odrzucić ,lub zmodyfikować' innc,mni.ej 'trafne lub niepełne. Raz je,zc'7.C prz'C'kolnaliśmy siG, jak 'uruidny,m zadani'em jeSit Ipisa,nie his'bmii jakiejkclwiek dyscypl,iny naukowej, ole już somo podję.cie teg,o tematu jeslt g,oidne n1ym ° Michał 18' Buchowski, Wojciecil BUTs,zta �276 by Recenzje Poliric;; and Social Change .Howard .J. Wiarda, The in Latin University America: of The Distinct YIasEachusctb E.dited ,:vIass<lehusc1t:ó Tradition. Pres'S, 1974. How;ll'd J. Wi,u'da je.st profesore.m nm.:ck pu!ityC7mych n::l ulliwersytecie w M:.issachu'scU1.s w Stanach Zj-ed:noczo'!1Y'c;h.Jes!t ,autorem 'Viicl'U slud:ió,w rL. z.a'kl'esu ClClUk pol:1j'.cznyc,h i~pr'c>bJ:c\rnaty.k:i Ir,OZl\vo:jow,ej k'rajów 1()tYlnc·an1cl·Y'l~al}I~:kj'ch. N8'pi'sai m. in. wiele i.ora'c 'z ,wkr·esu 'polityki i 'procesów I'OIZJwojowych w 'republice Deminika,ny, o k{H'po~a-tyźmie i procesach !'olzwojo'wych w Pomtugahi, a wraz ze swoja żoną, dr Ted-a 'SiquC'i!"a Wiarda-, j;e..Slt -\w;.półauitOTcm pOI''''WnawL'zeg.o s,tudium o polityce ;lud:lOsc,iowej 'W Brazylii, Dc-rnil!1likanie i Wenezueli. W jeg·o dorobku figuruje takŹoe 'ki11mdzieSiiqt .I'io,21działówklsi,,!żek ,i a,rtykułów '\V 'lwukowy-e!l czasopismach, a jego os'ta-tJlia wiiEi'klszapraca na tematpf'oces6w politycznych i 'roz.wojuwye,h 'w I-Es,z'pa:nii 'i hmc1ry,cc Ła,c,iń!Sik:iej:ZJwlróc<ilana sicibie ·dużq uwagc;. Omawiana ;pozy,cja :napisana p.od jCIgokierUlnkic:m uW!z'glc:dl1'ia jcd)'nie 'rozwój p:'oc,esów społec:z;nyc:h i ;poBty'c.mych z,mia:n w K:m.j·ach Aimcry!<'i Łacil'ls.kiC'j W,e w~s,tępnY1m:roZJdzia'!e 'f'eoda'kitor omawia doty-chm·.asowy stan ba'dań naukowych n,~rl pnoblema:tyką l-a'ty:noamery'karuSiką. W opare,iu o dostępne 'ffi(l'ter.iały ·terenowe ora,z :1Hera!turę przedmiotu sta'I'a się wyj'aslnić 'przyczyny 'regiresu spole,czno-g'O&pOdalwzego ipolliJty,cZJl1Io-:kulltur:a1negoIpailstw tego T,e:giemu. NowatoJ1stwe.m U1a ;\ile ogó.lmie Is'tasowanego 'pcdej~ci'a ',\'i~ks'7_0ści ha-daczy pó.lnOClno-(I'mm)~kaJ1ski'c:h do tych ,probJlemów joe.st .dążenie a'utor,ów -d·o wyjaś'nienia problemów '!m'ajów !l1'a :pIo~udmie od Roio Grande w :ka'teg'oriach laltYlloamerykańskiego !k>om'te~sltukU;rtU'I'owego. Poni'ŻJ~z,aprac'a je-s:t j'ed'ną rl niCiliC'-21nych,w której ZWI"a'ca .się uwalgę 'na Irea:k,cyjność li nies,tabL1ność .syS'temóMl politycZillych państw tego regionu kulturowego,podejmując -się wyjaśnic'llia .g,enczy dysharmonii w struktur,ze .po!'itycz,nego :zar.zą;dzania. A'by to osiągnąć, autolr.zy ;prac [)odd8ją .szczegółowym analizom w ujęc.i:u hils>toryc.zll1ym·c.aly Isy&tcm .g,os'podar,czo-.s.po!ec:zmy i poHty.ezllo-,kulturowy latynoa:merykańSlk:,ich kimjów, wychodzą'c z 'za!oż·enia o :integra,lności 'systemu. J'a:k dotychcza!s, póŁnoono-armcryikal1-.s'~ie tendencje bada-wcze 'o.gniskowały się główJlie ona had-a'niu :palbolQgii demo'k!ra-cj.i :narodów .Ą,;meryki Łacil1.s·k!iej, ,dążąc ·do wyjaśnienia, dlacze:gonie Z'doł.ały one 'os'iągnąć wYlSokJie-g'Opoziomu .rozwoju na mia-n: USA. Nic więc ,dównego, że -przy (t'eg'o typu 'nalStawienliu więks.zoś·ci ba-d-ac.zy wYJlLkj ioh I$Itudiów .nie '7-a wiele 'W'l1Oisiłydo .poZlna'l1'i'as'Po1eez:nośd ,tego regi'Gnu świal~.a. Błędne koncepcje t-emetyc2lne wypracowane w zU'Pelniei-nny'ch 'wal'u,nka~h północ,no-ameryikal'ls'kich i zdomino:wane pl'zez sztywny etnocentryzm, siłą rzeczy nie mogly do;prow,adz,ić odo wyj:aś'ni.enia meeh.a!l1'iz,mów -r'OZ'Wlojuk!rajów la:tynoamerykań.s!~i'ch, a w dall!Slzej-kon-s,ek:wen<:j.ido .zfloz;umie,nia -ich wSJpókzcs;nych problemów. WSipółczesne wyobrażenia w Stanac,h Zjednoczonych o Łacihskiej Ameryce uksztalbowane były ró'YJil",l. ",- dużym ~t-opniu p~z·ez dokii.-rynę lVIo'l1lroeJi.a,kJtóre,i przewodnim ,mOltywem d:zi,ałania była obrona 'PI1zed :kom:U'IlIiZJmem.Re,wo'lu'Cja na Ku1Yie w 'r,oku 19.59 Iniec,o z,mieniła rpo,glądy bada-ozy ,a-meryk:aJlis'k,jch,Izwracając ich uwagę na ;problematykę walki klas s.połeczmY;Dh. Stany Zjednoczone, chcąc za,pobi,ec dalszym 'rewo1-u<:yjlnym ZJrY1ia,l1om w inny,ch kr'ajach !a1tym'o.ameryk-at'!'s'kJ'ich, ,powoł,ały ,konfeTencję '\v P,u'nta -deI E'ste w TOku 1961, <na któI'ej u9t'a,]olIlo IT)1-rmymodennizacj,i naj-bard:ziClj '7.ac·o1'::mcg'O sektora Do1-nef,o.W 'nasltępnychl:atach 'zac:zęto je wdray_ać wżyrcie w 'wielu krajach kontynentu. NiestClty, ISkOtsimiałe starodawnes.ńru:kituTY 'i1nSlty,j"u,cjOlnalnc,'taki~ jak: haóenda, sy.slam zaleiżmoś.cJ Ina :1ini'i s'tCls-Ulnkówobs.z;a,l'nik pa,tr,onchłop klient �Recenzje 277 ;Jozwal<lly tylko .na ogr,anicZJo'ne luralll,sfol'macjc s,połec;cno-e.ko,nomj;c;zrrlc. Zm:zc;ly co pra wda !l~Etc;:p(Jwać 'L:na'czmc zmiany w rozwoju ekonomicznym, ale nie znalazły l'!1(' G'dhicia w ;slnu'k,turze kilasowej ,i :za-chowaniach. Uklalzująee 'Się w Sla;na'ch Zjed:locze,;]ych li·c.:?mepubli!lm'cjc naukowe ill,i,e'uimlzYJwały,pnawld!zi'wylch procesów zlll'iain, stwierdzając, że ich ,i'!l1pulsy wychodzą z tmdycyjrrlego 'panująceg,o :sys,temu władzy. Zdaniem Howarda J.Wiardo !melodologia 'badań mad ,laiynoamery:kański·rni ;pOICClZCt'ls;lwamiw:iuna pOWlS1taćna ba.zie i<:h kontciksitu kul!turowe'go. Wynika to ;qrl, ż:, AmC:TykiŁacit'l:sikiej 'niemŻlna potd:porządko!wać Is<:ł1ema/tolm d madelom rozwojowym i:rrnych ,kmajów. Z lmit'olic'k,im j ·tberyjiskim dzi.edziiC't:wem Ładiró>ka A:neryka wy·r.a;,nic róż'ni 'si~ oQ,aZachodu. Stąd w:szylsltkic 'Cl:ziałanlia ba·dawDze :zmierzając:e do 1IZ'nanbpa!1si1Jw Ilego Ire.gIonu śwdata 'ZJajedell1 :z·e\9tc.pni Il'{),z'w,ojuA,meryki Pólnoc:nejc:zy £Uiropy mają chairakter 'slpekulatywIl1Y. W wy'ni:ku .szCi:0gólc.wej 'analizy lpil,obl,emów .latyll1o.aane.rykaóJski'ch mo~na stwierdzić, ;~e Ame;-y.ka Łac.iń'slka ,w 'cha'ralkterze 'sw'ego ,rc.z,woju u1awiązuje raczej do afrykaJ1skichczy azjaltyck:kh 'wzorów. Na Ikol1ZYŚĆ :kgo 'Porównanlia pr:zemawia :n. :n. 'charaikler .moderni;ZJacj'i :IH1:r·QldówlaJtY'noa'mery'kańlS:kJiJcd1. P,r,oce:sy te lIniały :r.iejs,ce do'piera w koń!cu XIX wieku i odbyw.ały Slię bez 1i!k:\V'iida1cji CiZYteż gnmtoWl1l'j reorg.anizacj.i, ale z 'reguly w Ir,amac.J1L5It'nieją,cy,ch,struktur li 1]rl!51ty;tucji społecz,nych. Taki,esf(,rmui<)waonic 'P'robl,omów .badawczych 11a,d hme:ry.ką Łacins-ką daje olbrzymie perspektywy badawcze. Wyniki zakwjonych na szeroką skalę specja:li.s:tn:znych b<l·dań 'nad proccs'ami rOZJwojowymi :lalYrr1'oamerykań,o;kich krajów pr.O>\v'<lcizOonych w ·uj~c:j.u h1i;S'torY<:ZIl1y.m .i iporó:w:nawc:zym, ipOlZw,olilyby z jednej :Sltrony wyjasnić mecha'nizmy i:umkcjonowa'ni<:poszc;zegÓilnylch ispołec;zeó.s,tw, 'a 'Z :dru,~:('j wnieść wkŁad w budo'wę ogólnej 'teorii :na:LukowejQ (procesach zmiany kulturowej. K:si;ri.ka ·rOZiiJo-c:z)'nasię od wielu his:t,ory0.lmych ;p(~£1eksji. Richard M. Morse, history'k z Uniwersytetu w Yal,e w Stanac:h Zje'dnoczonych, w artykule The Ileritage of Latin A,merica ,poddaje ,alnaliozie ,charakter ,roz\\'oju klJ'ajów ATne:ry"kiiŁa,e:ińskioej. Po pl":wdstaw'ie;niu ąła .goiSpod:a,r,czo-:spole.cijnegQ i kultUJro'wcg.o {waz p'roble;mów dernQg,raficlzinych <l,utolr 'k,om:c:enltruj.esię na :Splxyficz-nej dla Ic,go re,gi'onu !kulburowego ,naitUJl'ZeilI:>tY'tucj.oll1oa!ine,~o i rpo:lLtYC:'ZJne:gopo:·zqd.k'.l. Analizujcs.poJeczno-ekonomiczne i filozoficz:ne determinanty rOilwojowe POCZ,)wszy od okresu .k()oloni'ail!l1e~odo !niep odlegl ości ,i u.sduj.e wyj;a,ś:n1ić, d,taczego W'spókzcsnystG1n ,ro'7Jw'oju A'mcryki Łu'cińJs:ldej ta'k wy,m'Źmie ll'ó7,ni 6ięoil'l Itradye ji 'pór:1U'eln a-a merY'k:al1Jskiej. Nas:tę:plly w całości Iteorety,c,z:ny esej Glen Dealy The T'radition of M'onist!c Democra.c1! in Latin America poddaje anaJizic 'klas)oczme teorie :poliltYC:lz.ne (św. Angus:ly.na, św. Tomas:za, M'a'c:hi'avoHego, Bo:livam otc.), 'na haz'ie któlrych wyksz,taIcila ':le: lalyna'3'ffiorykat'l's:ka I~radycj-a IpoliitY'cZJna, :chcąc 'wykiryć kh imp.likacje odIa ',vspólczc:s:ll'j pohty,ki i .za,sa,a i'unok1cj'onowalnia w:spółc:z€:s:nY'ch is\połec:zeJ1:S'twlat y:,c.umerykal'lskich. Podobne nastawienie badawcze cechuje trzeci e~.ej zamieszI'~o:r.y 'w tym ro,zdzialc,na·pisany ,praez Ri·charda iM. JVLoJ"Soe (To'l.vard. a Theory of Spanish America.n Government). Autor :pnzeci:\vstawi'a libe.raolmą mraldyc:ję Ameryki Pól'noonej ·tradycji his,z;paó:sik'iej, w której dominują wplywy [teorii tomis'tycznej (pm,wu 'l1'atura:lnc, ikatoli'cYZim, s:chO'lasltYrZJm, hi·er.arclhia IpraJwa i iPańsitwa) i ma~iawelizmu (personaliZJm, idee s·ccntralizO'wanc,go paóstwa opartego na kró:lewskim a Li teorytccie, uprzywile,iiOlwulnie ,ulry,stcikiraity,czmago,poch o!dz'onia). Kolejny esej :pióra Ronal,d C. Newton ro:a .cha'r.akter IIHl'le.micz,ny; 'au'to,r Q1rn:aw,ia w 'nim stosunek różny.ch kOllIcepcji l"ialozof.Lozmychodnośnie do systemu s:poleczmo-c1kolnomic:z:nyc:h ,i IPOiI'i:ty'cZJll'o-iku'1ltU!rowy'ch wzorów i war'tośoCi. Uilm!zude - �278 Recenzje jak ,to kiedyś uczy'nił SU3 rez, 'WIiel:ki h'iJSZipański poli:lynm.y mówca ~ XVI wieku - że rtomislty,cZlIlekoncepcje były z,awtSze stosowal11e w cellu utI'iZymal11ia,stabiltności i sta.tus quo lpanu.jący,c,h lSystemów ,pOIliJtycz:nycoh. Du,7Jo,m:iejsc'a ,autOlr Ipoś'więca "malizie idei pl,ura'lizmu 'kulturowego i zmiaU1Y gru'p inteR'Su, co jego zdaniem miało podsita.wowy w'pły,w na 'llkstZtałtowaU1ie się 'Wspólcz,esny'ch konce,pcj,i demok!I"atyzmu i :za.~zą,dza!I1ia. DowaŻ/a, ,Ż!e <koncepcje Le :są bapdiziej 'uży'tccZlne ,dla z'rclzu'mi,e:ni'a problemów ,pólnocno-ameryikail's:k,i-ch. Odnośn,ie ,do ,k'oil1'lynentu poł:udnioWoo-am-eryk,ail!Sikielgo:nie 7J1lajdują oille zastosowania z uwagi 'na odrnic!rlJny charak,ter dziedzictwa kultura,lnego. Praca kończy się uwagami na temat możl~wości zmiany ,przesta!I"Zklły'chisy:s:tomów s!poł'eczJnc-~OiliJtyc-zlllych Ipailstw ,jaltyllloalmmyk'ali'Sk,ich. ,W itI'z;eciej oOzęśd 'studium" 'ZJatY'tułowalIlej "Oonteillipor,aory lunterprdatiOlIl", wydawcy :koncentrują !Slięna problemach atdaipitacji historycznych 'W,zorów ~ wartości do wymogów dwU'dz'ieSltego ,wieku. 1 Ar<ty'kuł Kal,maJll H. Si1v'6rt The Politics of Social and Economic Change in America 'opra'c,Q'W-a1ny zoSitał Ina ,podSIlawie ,dłu'got'rwaly{'h badali cmpi,ryczmych przeppowadzo'nych ina 'ter€lJ1JieAJmerY'ki Łacińsk,iej ~ Ipoś""'ięcony je'St Ipr,oblomatyce ZJmialny 'S'DI'uktU!r,z;arządzalnila. Dużo uwagiautoJlk,a ipoświęca .równiei. -p'fo.b<le'illom asy'milacji przez Ip.anują'cą ;struktU!rę klas'ową śiredon.i-ego'sek1tora o,mz pr,z,odujących elementów .k'lalsy 'pra'cującej, 'co jej :zda'niem 'sprzyja ut'nzymaini:u 'is,tnieją{:ych s,tosUlnków klaso.wych. 'Wiele cleka'wego :ma:terialu 'przymoszą r,ozważania dotyczące w:>póEstnkmi:a ,trady,cyj:nej :po1ityc,zmej ~u1tury ,z wspókzesnyrni :sysitemaml :społeczno-politycznymi, jak np. z republikanizmem, demokracj,) i teoriami marksistowskimi. Latin W <drugim 'podiroz;d,:zJia,j.e Sodal Development of Latin J1merira in the {Just-War autoryzowanym ,przez U:nited !Nation's Economi,c Commission for Latin Ame.rica s!<'ollcen<1Jro.waJDo !Soię,główinie 'na ,a'nalizie z.m·an tm'dycyjU1ych sltru.k:tu.r 'S-poł('cz;no-'po!itY'c,znych. Dochodzi 'S'ię do wni'ol>ku, j,e ulegaly one (',:ąglej evvolucji w cały;m Iprocesie :hi,s'1;.oryiCZinego TOZ;'W'Oju, ,z.alnim zacizęly na TI'ie 'oddziaływać XIX i XX-wieczne 'Pw'cesy i'ndus:trializacj,i 'l .u.rba·niz-a,cji. Period W na,stępnym arty'kule Claudio Veliz Ina,kreśla rozwój idei centralizmu i nacjonaltizmu 'W 'wa.rurtka'ch :la1tynoa,me,ry'kańJsklch. Dokonuje teg'o na Iprzykla:dzie Kuby. Dochodzi do 'Wlnios,ku, że Kuba ipOzlost'ala klrajcm wy",oce scentralizowanym z przewagą 'stosunków pens,ona'li.sltyczJIlY'c'hnie 'w wyniiku 'Wpływu ideo,loglii ma.rk.'<i~towsk,iej, ,lec.z W'skutelk 'Odidzi,aływan-ia żywotnej w 'lymk'rajuura,dycji ibc-ryjsko-amerykat'l'sk:i,ej. Olaud·io V€iJ.i:zWlska,zuje <również na .powslVawaJ1lie ekonomicz'nej i poli,ty,c,zmej z.ależl1JoścIi.jmnY'ch,\{1ra.jówtag,o re~io<nu ku'~tuTowego od USA. T.en ~tan rzec.zy j·est 'przyczY'ną 0póŹJnioa:nla'Się Ip.rocesów iro'zwojowy.ch k'rajó·w la'tynoameryk.al1&kich, 'Co 'powoduje IwzrOist :nas;tr'ojÓiwlIl'a!cjona,li<stycZl11y.ch. CZW3'l1ty 'roZJdział z;alwie'ra trzy s<tudia :szczegółowe. PiCT"w'sze Law and PoLitical Development ,in Latin America ma ,cha'rak!ter suma,rycz'ny. SYln'tetyz.uje boga'tą liitemtu:rę 'W)'iPosłą 'na ,gll1ulnoi'eIterenowych ha<dail. A'Uiborzy na jej 'po'dsltawie s'tnrają się stworzyć }ednoJJtą :teorię metodo~ogi'cZJną ,do badań na,dpro!:)]c'ma'll1i latynoamerykaó:sIJdc,go iklręgu 'ku,],turo.wego. ,M,imo, żea:r:tykuł kc}ncentruje 'Się głównie na prawnym li pO'lityciZinym laJs,pekcie ,rozwoju Ipaństw leg.o regionu, IZmiCll1Zajednak do 'caloś'cioweg.o wyjaś<nieJllia problemallyki.roZJ.WojowejAmcry.~iŁac.ill.skicj. VI s'tudium LawI'enc,e S. Gr,aham Latin America - Illusion or Rca.lity? <:luto;' ZJajmuje 'podobne 'stal11o'W1skojak cy>towa;ny 'wyżej Clau<di,o Vćl'iz, 'uwai.'ając, i.e :tradycja ,latyno.ameT~"kaI1s'kama joednohty chaJmktcr, w związku z -czy.m moŻ!na skonstruov;ać ws'pó:liną metodoLOlgię badal'ł -dla wszysHcich krajów. Jednak S. GTaham nadaje ba,daniom jes.zcze ,W:iększe 'wymi'ary. Jego ,zda:niem studia cmpi,ry.cZJl1ei Pl)- �279 ltecenzje ,'ównawczl' powi·rtny być ,ro"patrywane z pc,zycj.i "zc'rs7.ych k~.dlur,cwycha'reałów, otaczają-eyc·h 'laty;no;l'mery,kaliJ:'.kj·" "po10clHoś'ci. C.harles W. Anderson w arty1kule Toward a Theory of Latin Amenic,an Po·Wics r~l.\':a)a prz)1da't,ność 'is"tn'i'ejących już świ~atcwych ,teorii ,i poos!tula'tów metodo,logicZJ1ych ,dla badań \V Z'akrosiL' ,z.mia'.ny kU'1:turowL'j w Ame'ryce Lacinskie,j. W piątej 'części książiki Conclusion. Social Change and Political Development in Lut.in Americ'a: SlLmmary, Implication, and Frontiers ,redaokltor ,dokonuje oprz.egl;;du 'plroeesów r.o:z.wojowych w Amory,ce LaoCiń'skiiej w 'kh a'S'P€'kcie bis·torycllnym i wspólczos'nym. Rea'sumując, wska,zuje na zall'ysowujący slię kryzys o:beocineg,opol'ZW"ku i ana·j.izuje moż,liwośoCi j,ego ,daJs,zej kOn!t)'nua'cji,czy ,też ,powstania inowyc.h ;·cz·.\'ojowy<:h modeli. Z teglo tY'pu 1107JWażańwy:n'ikają dai1:sze implikacje dla badań i st U'diów dla ,samych ~nalrodów Ł';wi!'!"bej A~lle:-yki, dla naszego zroZ'umienia ich i.y,c'ia,polityki. Tadeusz Emeslt Feder, The Hape of the J'(;tLsantr,; stems. A.nchor Books, Double-nay a.nd Compa'ny, Latin America's ~nc., Gal'den Burzyński LandhoLding Sy- City, ,,"ew YQIl"k1971. Praca wyb.itlnClgo znaw'cy problemallyk.ijaty.noa.m~\ryka:\ ••. k~ej..prloL Ennes!a Fedd'a z Oxford University, jest ,podsumowaniem wyników badaó prowadzonych na KontynenCli.e Ipoludtnoiowo-amcrykanskimp.cd ~m"'pi'ci'a.mi ONZ w iramach programu "Soj USIZ Id:la Postępu", UJstalonego na konietrelllJcjli pat'1:SltwAmeryki LalCińskiej w Punta deI Este \V 1961 roku 1. Pl'ogram ten w s'woich podstawowy'ch zaloże'niach zmicll'zlał do pI2E"budowyroillnoj.c'bwa i Ipoc'nie-sienna [v)'z:ioInu byt owalni'a lud!lości wiejS'kiej 'tego .re:g,ionu. 1statą kS1i<jiJki jest ZJroZJumienlie zasad funkcjonc'wa'nia lalynoa'rr.eryKaI1S'kich '·polecz'noś'Ci. Pc·dslta,w'ow<jIte·zą pr.a·cy jest tw.ie,·,diC'l1Iie,że wi,::lka wla'S:I'loOŚĆ -z:iemska, ehara,]{jt,'!:'J~sLycz'naodia wszystkkh p.allst.wl'aty:noamel'yK'aó:skich, nie !tylko w.plywa w r;c:ga.tyw:ny !spos6b na rpozi'om ży.c.!a luc:'noici wiejskiej, le'cz przede wszystkim ogra'f! [eza Zido!llność'Pr.olduik.cyjtnąsektorarrlnego .i w ,dalszcjkonse~wcncH hamuje postęp .g,05lptodalrc·zo-'SpołecZIIlyi kut!ura:l'ny ,klwjów teg'o 're~io!l1ou. Pierwszy rozdział Ipracy 'poddaje ana-lizi·e istniejącą struklturę własnościową 1 Przygotowując tę książkę autor korzystał z bo:;"tych tercno·.vych materiałów przy'go~owanych w fO'rmie raportów p.rzez CIDA, dotyczących p.rzede wszystkim struMury rolnej kontynentu połuc!niowo-am.Nykańskiego. erDA (Centra.! Insty-tutio,n Development Amer·ica) jest hiszpańskim odpowiednikiem Inter American Com-LIte for Agricultural Deve!opmem !instytucji powołanej do życia w 1962 roku w wy.niku uchwal k.onfcrencji pailstw 1.3lynoamcrykailskich i USA w Punta dei Este w 1961 r. Jej członkami załc:"yciclami były: Food and Ag.riculture Organization (FAO), Economic Commission for Latin America «ECLA), inter-American Development Bank (IDB), Organi'zat.ion of Ame~j_can State's (OA~S). lnter-Anle,lican Institute for Agricultural Sciences (lIAS). Powyższe ins.:itucje w "ic."pniCl 1~62 r. dokonały analizy struktury własnościowej rolnictwa latynoame.ry;':~;'" "'iego \V relacj·i do rozwoju sektora rolnego, postulując Jego modern'izaeję bez -z·mian po1ityczno-ekonomJcznego status quo. Między 1965 a 1966 rokiem opubLikowano 7 raportów, po jednym dla każdego z oiJjE;,tych badanjami krajów, pod wspólnym tytułem: "Land TenlTe C::-;-,diUons and So.cio-Econoln~cs Development in .,. Argentina, Br.azil, Chile, Colomb.ia. Ecua~nr, G~J~t(·~:":1ala, P~ru". Raporty eIDA można ok·reślić jako Latin Amer1c.an Dr::lma ["n<J!og·icz.nie do określenia . Gunnar My.rdala Asian Drama odno:;;nie kontynentu Ciz.~atycldego. Por. tegoż badacza: Asian Drama, Harmon<:l·swcrth 1968. �280 Recenzje w rolnidwJe si,erd:miuk'rajów kantYlnentupołudn;· )'\vo-amerykailskillg0: Argentyny, Blrazyl'ii, Ch.iile, Kolumbiii, Ekwadoru, Owaitema1i liPeDu.Najba.r.dziej rlucaF1cą sit; 'w oc.zy cechąrolni,atwa itych krajów jest 'k·once-ntmcja ziemi VI 'rQkach nielicznej warstwy pOlsi-ad.a,czy.StTuk,turo wl'adania 'ziemią 'wYZJi1aCZacharakter całej gospodarki rO'1:nej,-lak w sofenze działalności 'produkcyj'I1ej, jak rów:nJie:~w s{Clr·ze <Qsunków 's,połeoc,z,no-.pc1li'tye.z'ny'c'h li kuU·U!rO'wych. Znamie'Dną Id,la całego 1a.ty'nr,"merykat'Jskiego roJ,nic:1wa cechą jest też 'is'tnienie olbrzymiej rzeszy d-zierżawcó\1V i drobnych .posia'daczy, kJtórzy na Ipodstawie róż,nych ,kontraktów u pmwiaj;j (,i'." mię be.z pralwa wła!s'Dośc:ido niej, Z faktu ·bbnienia :wlielkiej włal~no·ś,c,i Zli·cmskiej wy'nika \Miclle ol1egatywnyc1J implikacj.i 'nie tylko dla wsi, ale i dLa poszcwgÓillnyd1 g.O'~p'odaoj'(:'k rnaro,dowych. Odbija s'ię to w InJicspraw:iedhwY'm ,pO'dz;i.a;ledochodów Ina'rcdowy'ch, co najb:J:'dziej ·ud'er.za ·W 'l'u,dność 'W:iej'ską, ·która weget:uje na iha,pdz,o 'ni,,:k'i'm p{)lziamic materia1ny~m, soc}al,nym, eodukacy}nym i 'k'Ulltumalnym. Z punktu wi,dzetnia ,j/ntNP'sóW ogólnonarodowych ,nuSlk:lied>o'l:hody·]/udm.ości ·wiejskiej Ogirac'1lk·w.jqIpopyt :na towary .pr'zermy:slowe, co w paważ-nym stopniu ha.mujoe -ro'Ziwójk'r.ajowych przomy.;lów. Swiadclząo tym choćby lW'sltc~'pujące dane. drobni producunc i (cbotnicy rolni w skali całej Ame.ryk;i Ła'cit'rs'kiej 'w roku 19·60 'sta,nowi'l!i 7,10f0 .og.ółu pra'clIj,jcych w se'kJtoirze ro,lnym, 'otrLymując 33% do'chodu, podczas ,gdy średni li wieky pmducenc'i , 's.tano'lov.iący 30/0 ogółu zaJbrudll1ionych, o1mzymywa'li 37u/o 'docho,dów. Według danych CrDA (Celntna.l rJ1&tylution Deve'IOIpmlmt Ame6ca) w ISli·(·dmi'ukrajach 0bjętych bada:niami operatorzy 129000 wielkich farm .posia.da'li 340 razy więcej ó~mi niż ·drobnipredlwClncipra'cujący w m·ałych go:spodarstwach, Ba'dani,a wyk<n~ły również, że więk'szo'ść drobnych wiej.skich go'slpodalrstw P()'s.l~da prymitYI'.'on:·' \vo'posaże.nie <narzędz,iowe, co nie 'po:zwal,a na dobrq uprawę ziemi. Według ~ogo "amego żró·dła w .l.g 'k:rajarc·h konlty'nenitu \'07 1110ku 19.60 na ngó.lll1ą ,I'i-czbę 17,2 mln wuejskid1Poodzi,n, 'prawie 5,7 .mLn .stalnowdi drohni wlaś:c.i6ele niemi. Dane zg:'omadzO'ne p.r,zez FAO w1skaz·ują, że 7:3% wszySltkiic;J1·roood.zun -sta'nc}wią 'ro,d·zi.ny hied· ne, dla których głównym źródłem utrzymania jest placa za najemną 'J.lra·cę 'W ·,\'iel· k:iehlatyf,u<l:Kllil3ch. Ptrocesy pruletwryzacji ciągle '~ię pogłęhiają. r tak, w .roku [970 ilość ,biedny,c'h rOldzi,n \vZJrosła do '1'5 mi1i,onów, CoDw kaltegor,ia.ch globaj'nych stanowi 1'14 milionów osób. rproces zwiększania ilości drobnych gospodarstw rośniE: z koażdy'm .ro.kJ.em, co wynika z prrowa:dz01nyeh op:r<LCZ wlielki·ch poo;iadaczy akcji przydziału g.C1!1s:wjjak1oś'Ci-owo <L'iemi na -rzecz mljc'mnyeh -robcot,n,;'kó'w l'sta.ncji w eel'll 'związ<rnia ,ich 'z IpOtSiaodłością:i tym :samym za'pc·w'niioen.iad1!.a'niej stalej n:iskG o:placarnej ,s'iły robocz·ej. Za atrzymane ,kawałkoi z.iem:i 'ludzie 'Ci IzanusZ"lJr.i.,;<.\ do odpmc·o'wywa'r.ia kti~ku dini w miesiącu bez zapla'ty. Sytuację bytową h.lldności wiejos,kiej całego ko.ntynen1tu pogarsza ukryte lJczroboc!ie. Świ'a,dc.zy 'o nim Ichocby [falkt, że w wielkich ;posiadłoś'cliach jeden 'robotnik rniał w >Jaltach sześódzie9iąty'ch 44 razy w,ięcej ziemi ,do cjbróbiki ,niż 'w małych gos·poda,rs'twa·ch. Jedtnocześlnic lIla'leży :zaznaczyć, że w ;malych gOlspodarstwach w skali całego 'kool1ltymoe,nbu 'występuje imtensywn~ej'S'za u'p.rawa ziemi, co ,~wi<:-ksza jC'5zcze ba:rdziej ws'lmŹln'ik beZJPo:boC'i'a.Uk:ryrte bezrobocie jest .i,mpuIs~m do ·stały.ch <i sezon>owyehmi.g1na;('joi. AlDa'~i:zują'c'POwyżsize dane a'utoT ·dorcholdzi ,do 'W.n;iQls'ku,że po przeniesienilu wzorów 'UntCil1Jsywneju'prawy zi.emi z ma'1y,C'h gOlSpod<rrs'tw do wielkii·ch ].atyfl1lI1'diówprzy :za'chowaniu tej 's'amej IwaP1;oś'c:i·ziemi 'oraz 1egio 'samego schematu or,garn:izacyjlnego 'i ibechiniicZJno-lte,chnologi:cznego,,be 'Oista'tnie mogłyby zapewnić pracę dla 35 miilionów ludzi w 'skali rcalej Ameryki Łacit'Jskiej, a nie jak dotychc'za'S dla 9,7 miiliona. Dużą 'wartość ksiąŻ'kJi '~ba'nowi s:zlczegółowa .an.a1iw oCozy.Dln~ków wpływających !lanis~i 'Poziom Ipr-odukcyj-ny 'sek.tora ,ro'Lnego. 2Jaslugą autora jest IrówJ1ież zwró-. 1[ �l{ccen:je unic uwagl '[la inn4 specy J'i.CLJ!1<j cechę 281 lcdY'Iloamerykail,skicgo rolnictwa, a m.iano- ·~,'ic:!ie ,na duże zl'ó';~,njic()i\v;a,nie 'interesów '\~7łlaś'c.~i'cie1iZ'iem!ski'ch,wY'raj~ające się w bra- ku \V!,s'pólnej'p!a;sl.czyzny produkcyjlIlej. Cechę tG w :mniejszym Ilub wiQk5'Zym stopniu ,"potykamy w lwawie wszy,stkich kra'jach Amery'ki Łaciilskiej. \V drug,i'rl1 ,rozdziale autor a'na1tzuje system sp ołeC!Zmo-'kulltu,rO:\vy.Uważa, że odgrywa on bar,dzo ważmąrol,~ 'tak 'w ,z,akr,esie kształtolwWIliia ,sfery produkcji malter,ia'lnej, ja'krownii·cż w komponO:'A1!a nliustosunków międzyludz:k'ich. Stc:sunki miQdzylud:ZJkic w wa'I'unkach latynoamerykal1:skich opierają siG na zasadzicdom~nacj'i klolsy właśdciel:i ś,rodkówi przedmiotów produkcji nad po,zo,tałymi kla.sall1li 'spolecimY'mi. Na}d:rm'Jtyc2miej:sze formy przybierają one w 'sektorzc rol'nym. \Vł<ldz<lwłaścicieli :ziem,kich macharakler a'I'bitm'1ny i pa1trti'archa,lny. Pośredni!kami miGdzy właścicielami 'Ziemskimi a obsługą posiadłości są zarządcy, którzy w Ipl'ak'ty'ce realli:zują z:ałożcme z góry progra:my. Duż'o m.iej:sca poświQca autor analizie S'tatusu społeozno-kul,tUiJ'a:lnego najemnych robotników esJt<llncj.ii hacjend ~poonów. WyznaczGa1Y jest on .1'stlnliejącą strukturą rollną O1'a'zIsys'temem społeczno-kulturowych ,i :pohity'czmych vvzolrów oidziedziczonych po ,kolonizacji h.is,zlpailS!kiej. Syt:uację 'wsli poga!r1sza :s,klls'ow'anie !pII'!zez właściciel,i zi,emskich róimol1a:k,ich f o11m spol!e,CJz'negowyzyIsku. Znajduje t,o m. in. wyraz w 6to'sowa'niu 'na sz.eroką skalę ró',żmego ,typu rna!Ciskólw i pr:zymusu,ezGs'to o charakterze poz<le'konomicznym. NajczQściej dotyczy to zakazu hodo:wli bydła, czy znajduje odbicie 'W naka,z'ie:sprze!da'wania ,płodów .roll:nych właśc.icie'lowi iZliemi po z góry prlzez niego u,;,ta:101nych cena'ch, zawsze poniżej .aktuall,nej celny irYil1knwej. Bardzo dużym obciążaniem dla chłopów są 'różlne rfeuda,l:ne ·posłu:gi Z<l pra\VO użytkowania dróg, 'wypasu bydb, kOl'1zystalnia z 'Wody itp" za co chłopi są zobnwliąz,Hlli o-dipr:acować; kilka dni w miesiącu w 'po'sia'dłoś:e,i, Działalnia tego ItYIPU zwic:kszają dochody z ziemi bez potrzeby dokonywa1nia i:nwesltycji. Sytuację byt(lW'l 'ispołeczn4 'lv'si dodatkowo jeszcze komphkuje fakt słabeg,o zlo'rgani'zOlwa'n.ia chłopstwa w cdu obrony wła:snych interesów, A jeśli już Ipowstają rói.ne organizacje i zrzeszenia, to w 'wliękiszośCli.są one Z!dominow2:ne Iprz'ez Wkl~'c.icle!li ziemskich, k,tÓlrzy w w:iE'lu pr,zypadrka'ch finansują ich działa'l'noś(;. Na '\v:s,zelklie przeja'..I'y niCJzadmv'olonia zestą"ony ,ludnoś,("i wiejskiej landlordzi o-dpow,iadają terrorem, kwaljf',ikując je jako przejaw wpływów rintoresów międzY'J1iarodo'"..ego komuniZ!mu. Nie z,a da:!L'ko odbioga od prawdy twierdzenie innych !badaczy problemów ~atYlnoi\n1crykar\:;kich, że terror jest pod:;tawową kOmpOI1entą życia campesinos w Ame:'yce Ł'ClC'illskLej :!. T'rzc'cl l'O'Zldz'iałkOliąj;k:iipoś:wiGcony jf'Sit zagadnieniu refolr:m rolnych. Zdanie:m 2. Fc,dl"ra s'l cne ;nie'zlbQdinym wa:runk:iem gOlspodar,czo-lspolecznego i ku,l!t:u.r.a].nego rozwojuc<lłe'j Amoryk,i Łaciilsk:liej. Za Z!mia!ną is.tniejącej sltruktury rojnej prr,ze!l1<lwia.i'l trzy ,główneczyn:nikli: l)st.wor:zC!l1Iie pełniejszego wykorzys,tania nalturalnych i ludz,kich zasobów;2) zintegrawa1nie ,ludnościi w.iejs'kiej z ckoTI:omicZ!l1ym rynkiem poprzez wzr:os.t dochodów H uidnoś,oi wiej,sk:ie:j; 3) wZ!rost ,sipołecznejmobilnośc:i Ii pO]'i,tyc.znej 'st,a-bilizacji. O pilności doko'nan:ia ,zmi<l'n w selkt'mze rolnym przekonują się Inawet niektóre kola kC'insc!:'watyw1TIe.Znamienne jest '\v tym 'przypadku sta,now:isk,o ,Inrter-A:me:rican Comitte of the A,llia'llce for Progre'ss, który nie żywiąc sympatii do jaikkhkolwick dras:tyc'znych 'Olpołecz<Ilychzmi,an przyzmaje, że ,;dokonania progra'mówumierzaj'1cych do ,dys:try:bucjiz.iemi 'na ,rzecz wsi są niewie:lkie w odrr,ieslie:niu do isti 'Zob. m. in. Some Relationships Between Psychobiological Change in the Andes, by Alia Holmberg. Cornell Latin American versity, Ithaka, New York. Deprtvation and Culture Year, 1966, Garneli Uni- �282 Recenzje niejących problemów w sektoTze roJmym" ('s. 175). Powola'nepo 1960 Iroku ustawodawstwo pmwne Idotyczą'ce reform Iro1nych ,nie ,dążyło do z;miany SJtruilltJt1rywłas:nośei ziemi, leoz 'ZJmi'erz.ało 'ty.lk'o do Iffiodyfi.ka'cji I~ns'tytucjli ·polnych pod kqtem uzyskiwaDli'a 'więks.zych dochodów. Us:talwoda,ws!Jwo pf'aJWlnepozwa·l'uło wydziedz.iczać za wygó:rowa1ny:rni ods!z'kodowani,a'mi 'ty.1ko n.ie~'CID,toWll1e ;latyJ\UID,dia,wy,chodząc z założelIlIia "Sipołe<CZJnej !fu'nkcjliz'iemi". W Iprak'ty,ce wy,dzicldziczOlllo niewiele posia,dłooś'Ci osiedlając !Da [nich kololIli:stÓiw. Status ",Slpołecznej fUlIllkcji ZJiemi" stal się w konk:retmym dz;i'ava'n'iu ,narzęd7liem ,a'n!tyreformowy;m, ,gdyż właśdcielc z,iemscy, chcąc go om1nąć, oddawa,1i część ,21iemi'wd21ierża1wę. Palnadto należy podkreś'lić, że akcja ta nie była 'wslparrta !balzą fima'nsową i zmianami IWSJtrukt.urze ,ry.nku, 'eo nie dawało lod Ipoczątku 'SzaUlIs:nozwoj-u 'no.wy;m gOISlp(J(d!uIH,twom powołanym w wyniku koloniza,cji. Zda'niem autora, w wa:rumk'ac,h .is'!Jnienli,aw,ielkli'cj włas'nośCli ziemskiej i z-dominowaJnia przez kla.sy posiadaozy ,całegożyeia g()Spoda'rc.Z!0-<spole1eZlne.go, kulturalnego i pohtyezncgo kOJllty.nentu, zmliaTIY 11nstyltucjona'1ne 'w sektorze rol'nym .nie mają szans doko.nać slię dl'ogą pokiojową. Osiąg'nąć lo mo.źma tylko \poprzez 'wy,właszczenic WSZySItkich laityfundiów iw0'1ną redystrybucję z'iemi lIla ,rzecz chło'paw. Aby zmobilHzO'wać seilltor ro1ny należał.oby również Idok'ODać zmian prawno-:sbruktu,ralnych w .~Diny;ch!Sferach tdzialal]moŚici, nie wchod,zący.ch beZlpo5'l'cdm!io w z;],k,res reformy r,01nej, ,a to w sferze 'pl'odu1kcjJ przoe>mysło'wej, rynku, 'w 'St'I~U:k;tU.!'W wiej'ski,ej siły roboczej oraz T=bu,d'ować 1@I'a'sll'uk.tU'rę, 'kooperacje i za,beZJpiec7Yć odpowiednie kwedyty. Nowy system pOlwiJn;ien,preferować kO'Ie'kty.w.ną i Jal'mOl'ską gOG:podarkę. W wyniku 'tej Tefonmy własność pr)"waibrra zQ:stałaby zachowu,n;J, a zmieniłaby Slię tylko jej wewmętrZlna :Sltruktura. Na'leż1aloby pnzy :tym ogmlDk:zyć władzę ilDrnych 'klas pos,iadających li :w:pewnić ,chlopom prawo do z'rz0s.ze11.Aby to osią.gmąć, zmiany 'musi,ałyby :le,ż daty'czyć calego 'systemu slpoioczlno-po.Jiilycznego i ku1'tUira;~neglo. Takie ,ujęcie ,p.ro,b:l'emurpfozez,aUltora śwj'aJdczy zn-a'kO'mitej znajomo5ci ,prze.dmio'lui rea):noścJ ocon datyczący'ch lis'!Jnieją.cej sytuacji w 'sek'tor.ze ,rolnym, 'choć z drugiej :sb'OIny nie ZJerWls'zy;stkimi j.E\g'o'l'cozami mOŻIDaS1ię zgodzić. W pie'l'wszJ'm r.zęc!z'ie trudno 'się zgodz'ić,alby można było dokonać .tak dra'stycznych zm.ian w Is,truk!tur,ze włada!nia ziemią w w'alrunikach IZJachorw'ania ustroju karpitaJ.is'tyczne:go. Idea ta,ka -musiałaby 'być dokonywuma 'odgórnie w ,r,amach progiramów rządowy,ch.Pbza ,tym wYldaj,e :mi 'się, że społoc.zeńSitwocałego kOlll,tynelDtu w ,obecnych waTulnk-ach jes't za slarbo zor.gaJD'iz'Qwane i lDi,eś.wiaidome swojej roH fi cc<lów społecznyeh. A zmi'a.n.a świadomoś,ci !D1'edokona się bez sY'stcmatyciZnej demokratyzacji władzy wszystkrich IpaI1iStw<tego .reg,i,onu. Tym TIiemniej w S!jJ,rzyjający'ch warunkach realiza'cja postulatów E. Federa mogalby ;przyczynić \<;ięodo pewn1ej odbudowy gaspodankuraIno-ihodowlanej 'i ,podniesienia poziomu życ,ia \v,i-c1u d,ziesiątków milionów miC'sz'kaI11cawwsi AimerY'k:i Ła'oiJ'l'.slGi'ej. VV 'O's,tatnim rovdzi'ale rE. Foder dOlk'OL.'lJuj,e analitzy To,li cliJty zicms,k'iej wc wszystkich sJem,ch ż,yóa k,rajów kont yn elntu. Oczyw,iście lIl'a.j,\vu<;cejmiej:s'ca autOlr poś,,,,,iqca jej poli w 'fUJn'kcjonowa:niu rSC'ktora TO!l.neg'o.Jego !zdall1iem można wśród klas posi,ad2.jących 'W ,ost3Jvnikh latach wy:róŻinić d'WIi'e'nr"eJlltacje, ttz.w. technokU"atów 'i 'l'C!nl'matorów. Pi€U1w,sidążą do ZlmO'dCJrni'ZJowania I'o],nlidwa .pnp'rzez ,tzw. "ziielo:ną rewol:ucję" bez konneezności .cto:kolDy;wa,niazmialn w s.tTuktur,ze władania ziemią. Natomiast reformat'ony .przebudowę 'rol1nictwa k,rajó'w latynoamerykań'SkJich widzą na drodze gruntownej refoflITly ,r'ol:nej. ZV/olern:n,icy .pierwszej oTii'cntacj'i (głó,wnieclita ziem<;'ka) siłą rzeczy należeli w la'tach 19,GO - 1970 do obaw 'Przeciwników Ipra\'V'dziwej TefrOI~my,rolnej. To z ich inkjatywy 'pawola'l1o do życ:ia uchwały konferencjo! "AUi'ance for Prog;ress" w Pu:nta ·del E€,te w 1961 roku. ° �283 Recenzje Podsumo'wując s'wuje wy'wody autor katQgorycznie s'iwierdza, że prO'waidz;ona rama·ch ieg,o .programu model'nlizacja 'l"olnk<twa, głó.wn.ie ,w [o.rmie jego technizacji i iechnolagizacji, jest wyłą:c'Zlntie zorientowana pod kątem ·Lnteresów elity ziemskiej. Nie zawsze ,zresZlią WIlWOw.a'diz-e'.llJie .nowych sposobów produkcH było uzasadini'olne ck Q1nmnuc;lJn'ie,·choćby ze względu na ·bra'le <fachowej obs-lu;gi nowych na.rzę:dzi, i'n{,ras-tru,k~U'ry, 'Czy 'S'powodowatnlie WzrOSitu bez;robocia na Iws.i. W,iele przykładów z k'rajów da.tynoamcry,Jmń's'kiich świ,adczy o .tym, te ,mech·a'niza·cja w wi·elu pr:zYlpa,dka'ch wprowa,dz'ana ,była ·w ·celach prestiżowych. Na za,konc,zenie <niniejszY'ch uwag warto przYlt'oczyć opinię ·LD!I1ychba:daczy problemów latymoamerykaósklch odJDośnie do proces·ów ,mode.nDliwcjri: "lVIożma \Vska;zać z ma'toma,tyczmą 'precy,zją i '~t<Jsunkowo duży;m pr'a'wdopodabic!'lslt1wem, że modern;iz·acja Iro1nic'iwa oz zachow,ani'om istniejącego .podZJialu 'bo.gactwa i ;układu sil pcHtyclJnych musi prowadzić .do większego :zmboże.n!~a,booroboc.ia li ,rcą:)Jl'·es}i wobec mas wiej:~lrich" 3. Niech 'sł'owa t,e służą za mat-to wspókześn.ie ,podejmow.anych .3.kcji ,na rzecz poprawy 'sytua'ej'i w Isekiio,rze 'roLnym 'krajów Ame'l"yki Łaciil'S'k,iej. w Tadeusz OOJ', The Nature and Status lVLioch1ga'n1978, ;;s. 428 . oj Ethnobotany. Edited by Richard Burzyński 1. Ford, Ann A,1'- .Je"t to kSlięga pamiątkowa dedykowa1na Profes·oTuwi Volll1ey'ol\,vi H .. J'o,nesowi, wyb~tnernu arnerykai~sk,iemu 's'pecja1iś'Cie w zakJresie e'~'nobolta.n.iki, ·dh~gO'I,et:niemu kuratorowi Muzeum Anlropologiczmego 'przy Uniwersytecie w lVli·chigan. Brofes,or Vo]lney H. ,Jones ,ma na 's'woi'm konc'ie 'wick ,prac do'tyczących m. in. clnol1istOol'ii .plemien.ia Hopi, Gi'rlOgra:f'ii Indian Północ,noa'merykat'tsiki,ch, historti,i -rzemirr:!·a, opr'aco,wywał taki.e bio.g'raDie piel'w'Szych 'a'n.t.ro.pol'ogów kulVu.rowych. Głównr· jc.go zaa'n1-er·esowa.nia oscy,lowały jednak wokół etnobo:t-a:nH"i. Uważ:a się go za p~nwsze.go ameryk;lllls:kieg'o etn abo ta ni:ka, uczonego, kitary SJtwo,r:z,yłpodsibawy s,z'c;zegóiowy'ch 'siu'diów ,nad tak~onomią roś,bun l ludową bo'bani'ką. W .swej pracy kOlI1c('n:rowa! .S'ięnie tylko na sposobach eksploatacji roś,lri'n ·prze.z człowieka, inte'reSOW;)])' go ·tak:~e konSClkwell1cje, j,akie .niesie OIDadla ś,ro,d<J'wis'kaIna1tUiraline.go.By! rz( cz.nikiL'm """-ilpółpracy a'l1'tr'GlpOllogli 'z ekol1o.gią. Omawj'ana praca ukarzała się w 75 roclJrti·cę u'rodzin Vol'neya H. Jonesa. Po· dziC'lona je.,t ,na sześć części, 'Z których k,abda ,zawi'er,a :kUka odrębnych 3Ttyku· łów. Autorami ich są uGZJniowie i wspó1pl'acownicy ,Jonesa. Pic1r.wszaczęść poświęcona jest .teoretycznym z:agadnie.ni,am ctnobobnilki. Na U\\agę zasługuj;·l dwa 'antykuły: 'pióra RJichatrda 1. Forda,o.mawiajcl'cy ,r'ozwój .zainte'reSQlWall 'eLnor1Jo'taniką IN aspekcie ·historyczmy.m, ora,z Wi'1'1lJTIyWatterst.ro.m o za'S,tmo\vaniu metod i iJróde-l etno,graf1icZlnych do bada'nia kultur ar'cheologicznych. Autorka snuje ,swoje ,rozważanialJTIetodyc:z;ne ail1'al;ic,:ujące'walucję ,rolnictwa i towar-zys-zące jej zm'i'alIly ·diety uluIdów zamie:s,zkujących D1iewieliki o\bszatr Poludn:owelgo Zachodu, Huec.o Bals'on. Wychodząc z .założenia, że dz,iałalIlia ludzkie uza]cż,nfone są 'za,równo o.d warU'nkówma·teI'ialm.ych 'panujących w ()Itac>z;ającym na" świede, jak ,i od 'sposobu w ja~~i -ludzie ów świat postrzegają, sugeruje, iż. 'Juan gaeión BaJIesteros P., Eeol1omiea (UNAM, Produetividad Mex,ico)", vol. Marginal, Etteieneia 27, n.r 107/8, S. 4Q. y Inoeereia politiea, "Investi. �2S4 Recenzje ar'cheologLa, <ogni's'kująca swoje zainte'resO'w3'nia ipnzede w,;:;zy's,jkim na maLeriaJll}cil podstawach :mini'any,eh kuHu'r, nic ,pas,i'a!dając9: matl)J1i'ału 'obrazującego sy_,'k:lly pozna',v:cze ieh twórców, ,powinna lsię~nąć do źródeł cltmograI.i'eznyeh .przy fermu-, łowaniu włai>nyeh prohle'mów ba-da:w,czych. Druga część za't)'ltułowana jest: "Ludowa eprs.temol'og,i'a a etnobotanika", Cwo;, przestrzeń, byt i 'stawanie się 'są istotną treścią nauk etnologicznych. Etnob<;tani,ka jest szczegóLnie uw~,ażJoi~iona ,na ludową 1n'te<I'ipretację ży'c,ia i zmian zachodzących w u'P0lTIządkowanym ma pozór świec.iJe, zamieszkałym przez istoty f.iZYC7'1'll~ i duchowe. Ludowa wiedza a ,rośhnach i ich właścrwos'cia,ch iHumaczy wiele !.agoadC'k ,otac'zającego nalS swia ba. Badając 'znaczenie s.pożyw,al1'i'a ,przez l'nd'ian Haramu.ri ,jba1taI'1i" - napoju pow,s.tałego w procesie fenmentacj.i kukurydzy, WiHiam :.vIerill ii>twiel1dz.ił, że <llD.a'li,z.a z9:,chowań 1ow.al'zY'5zących spo'Lywaniu al;lwholu llj,l\\'nila wierzenia ,tej .grupy dotyczące duszy ,i jej ZJwią'ztków z za'chowa/niem cllowieka ,0,l'az o!s,iągaJJii€im przez niego dojll~ałoś,c,i. PodobiI1,e 'zw,iąz'k'i ,pomiQd:zy ,,;)()żywaniem psychoakty,wny;ch ,rośliiI1 oa /kloncepcją duszy ludzkiej wyikrył Michael Brown prowadząc badania na tereni'e E~wadoru i Pe,Ilu. U,p,r.awiia'nie medycyiny ludowej wy;ma,ga 'niez:wykk 'z.łożumcj i poglt;biolnej \\':cdzy. E'1lcn Mes'ser pisząc o zielarstwie 'w Meksyku analizuje ró;:norodne aspeKty modycyny 'ludowej: U'w;llru'nkowa'nia ,ku Hu:rowe, środOi\visko r'oślilD.ne i zrói.nic,o-wamI wiCldzq jej użyjkowlników. Zasady e1kspl'otacji zalsoibów ,r.oś:JilIllIlych to temat :trvcc'iej czt;sci onl;lwi~Jnej pl'a'cy. Popu'lacje irośliiI1ne podlegają ,nieustaTl:nemu ,n1i's'ZJc'ze'n~u. P~-.zyczyniają sic: de tego zarówno s,ily natUlraLne - ppo,cesy g,e.ologiczne, czy:n:niki ik'lima,tyczll1e, jaki organizmy biOilogiczlIle, w tym człowiek Sposoby, 'pnzy 'pomocy kJtórych społecz:]l)śc:j ludzkie apa'nowują śI'odowisko -ros,l~nne, 'a .następnie g.os'podall'ują jego za-;o:)ami, t,o podstawowy <problem bada;wczy ebnohouatr.iJki. Człowiek w)'lposażony w :-:ajprymity'w!niejs'ze ,chociażby narzędzia i 'c.g.ieil.może oba,rdzlo łatwo zn1is'zczyć znaczne .nawe't pod ,w'z.gilędem Irozmiaru obsza'ry 'weg'etaicyj'ne. Nie 'ozy,ni teg'o jednak, ,lOwodowany nakazem ,za's'pokajoa:nia 'podstawo\'vych pohzeh, zac'howa:nia S'polec;:.no-przestI1ZL'!l1iny.chrelet'eji 'oraz przes'tl'zegania okl'eś,l'onych reguł IpostG:po,walni,a, które dyktują w jaki 'sposób i w jaklich wa,ru.nka,ch roś'!Jiny 'm'og", by6 z.biora'ne ,i \vyk'lr.zys:t.y!wane. Te kuiltUJrowe 'zasady decydują o ludzkich dziala!niaeh i w ,reJ,uj.. t.acie oJk'reś:lają~tI;ukburę ']Oika,]mogośrodow,i'ska ek'ologic.zJl1e:g,o, Pe<IC'l'K'uJnG'S,tater, o.mawiając g'os'p()ldar.kę Lua z ,pó.łnoc:no-zachou,nil'j Tajj""lciii. pokazuj,e w j,aki s'P'o,sób IUld ten modyjjj,kuje swoje środowi5ko naturaln<;, t\\'U;'LY nowy, Z!rótnicO<W1a-ny'krajohraz, który jednak w ,nlic,zym lnic 'naru'S,Z<l równD'.':agi okolcgicznej . .R,()lbert Cal'ne1ro w.,kazuje na :znacz,elnie, jakie w KUlldIw Indian Kuiku:'u 'z Ameory'ki P'o~\l,dl1i'o,w{;j·odg'rywala,s tropika.lny. PodkJrcśb.l dbalosćKuikuru o ,zaochGlw;llnie'Wy;mi:x'ający.c'h Igatunków ,drze,w. ROlkticbvo ba:;',dzo z:11ienia 0bsza.ry trapi,kailne, Jec:z d ziiękii 'sto'soW'3!rJIiu's'ię -douswięco'l1yrh bra'dyej,) ZWY.CZ"ljÓW i.ngl2'::-enc:ja czł,c\vie:ko ,nie 'po\voduje ni:s:zo/.enia ~rodo\N,b'k:l t.1~du·:·at1In',:zfl. .Tak wykazała Geruruda Dole ,pr.zetwÓimtwonL ..ni,c,ku VI c\ rnl';'yl c' PnludniO\vej wyrr.2ga ,rozległej wied:zy doty{~ząc,oj wY'karzYSlLa'nia tej roS:l.i,ny do wy twa :'c'tinia p'r~e'::iITI:'O'tówmaterial'nycll. Z!\viązk'i kU'1tury mateI'ial,nej z p:'zy;:;C1to,-,vanicm i'nzmaitych pólprodu1kJtÓlw ll'Qś,loilDlnyeh, W tym :przypadku gOlrzkil"go maniGKl! na skrobię i mąkę ,oraz ,słodik'ieg,oman~oku, z którego przygotowuje ,s,ię napoje alkoholowe, nie .zostały ,dO!s'tr,ZJeżo.ne'p'rzez etno:boioaon:i'ków ,i w ko.Dls,e1kwencj'i prze.oczono zwią:zkli zachodzące 'pO'JTIuę:dzyeks-ph:a,tacją ilas'u a z:a.potrzehowa:niem na jeg,o ,p;',odukty, Szczegóło,waana.liza ef.ucbola,nic?Jna może odkry6 'wiC'!c i'nnyoC11zw.iąz;,ów pomiędzy pożywieniem a surowcami potrzebnymi do jego pl1zygotowania, a także okreśJ,ić ich zmaczeni,e dla umiejętnego ,go's'podarowa,niabo,gadwami '1',oS:llinnymi. �285 Recenzje Czę';,·; ('zw,\rta i piqt,l poświęcone są pal'>oeVlobotanice. Autorzy poszczególrozdziałów 'Jmawiają m. in. kwestię rozprzestrzeniania się pewnych gatllt'kcn, ro~:liJl rca (lb.'iZal';,ch sub"rktycznyci, Ka nady C\!T. J can Bl ack), uc!'JJnowie'lic .,lq·I,cznika ' a wschodnich tc:rcnZlch Ameryki Półnncnej (Hichard A. Yarnell), Paul E. \~·i·n:nb Wy!{(l':'7.Y.Stując·pllw'ne wskazówki ,pa'leobot<miczne sugeruje, że w CZ:;l._"l', i] :)"chistorycLnyC'h dochodziło na kontynencie 'półnoenoamery',ka:'1skim do znacz"Y oil za,bud'zl'l'] ·róv.r,n{)w-a,gi('·kolo.gicznc:j. rtw.lkicl! ko!'\cowy zawim'a >biibl'io,gra-fiięprac VO'lneya H. Jones'a. ()m<Jwiana j')ozycja pow'tnnas-poolkać 'się 'ze 'Szezególny:m zai!ntereso'v,:a.nie'l11 polsl, etnog'l'a£ów, ,przede wszystkim ze 'w~g.lędLl :na oryg-ina,Jiność ·zawa!rty'ch w niej "". "Ili.ail. Ha·da'uia i'f1!lc,rdy.scy'pli·narne łączące w 'Sobie osiąg.rliięoia ,i metody e!tn,'g:;IIii oraz nauk przy,rod-niczy,ch ni'emają w Po,1sce żadnych zgoła -tradycji. A ,):-zl'c,ież ;l.n<J,liza ehocia:i:by 'pnzedmiotów matterialmych i .pozQs,ta1-ośc.i To,śliinnych ~n.:njo.nych ku'ltuT w polą·czeniu z ·etnog.raf,i-czmy,mi kOlIlcepcjam.i. kultury mogIab~' -U:lowić kolej'ny pr.zyc-zYoJ1'0k .d,o ZJrozumienia dziejów ·ludz:kości. n>"l'n Elżbieta LandwirtscłwJt und Kapitalismus. Zur Entwicklung der GoŹdzia).;, okonomischen und ~o:::i([lrm VCThii-ltnisse in del' MagdebuTge-r Bor'de vom Ausgang des 18 Jahrhunderts bis :::um Ende des eTstcn WeltkTieges. 1. Ha'1bhaJnd, Hrg.5. Hains Ji.iJrgeon Rach un.d B,,,nha,;'ld We is';;C'!,Aka,dClmie-Vel'1ag Bcmli·n Hr78, ss. 338, ma,py. Oma'wia,na publikacja stanowi 'pierwszy tom 5e1'Li "Untersuchungen ·zur Le;)CII.'lVeise und Kultur der werktatigen Dorfhevolkerung in dcl' Magdeburger 'Borde" t, O[);';~c-owywanL'j w Centralnym Instytucie Hi!';torycz:nym Akademi,i :Nauk NRD ,prze.z Zespól Hi's>torii Kultury ·i Etno.~ra;jJi:i 6Wiissensc>halitsbereich KuJ.tmgCiS'chi'chte/Volkskunde). Badalny ob~zar obejmuje około IWO km2 ba,rdzo żyzmych ziem na za.chód od :l-1ag-debur,ga. p.ro~raJm, .orga,nizację i 's'posób wykonarnia badań ,prze,dstawi'ają szczególowo wydawcy, H. J. Rach i B. Weissel, we wprowadzeniu do omawianego tonE\, Obj<.jć majq one ol~res od koflca XVIII w. do lat60Aych XX w., a więc bliskri dwu stuleoia, od schylku feudalizmu po 'socjaUZJm. Zak'res tych badań 'oraz op:-acowan:ia jC!sJ,wy ją Uk,owo szeroki ·i trudno .byłoby ·w:slkazać [Ja oidp'owie-dnie analog:" we wspólcze:-;;nej 'polis'kiej ]'i·teralturze etl1ogtrafic,zme,j lub his-t.orycznej. Godna -szcze-gól·pej uwagi jest ,koncepcja oraz mert.odolagi,cz.ne założenia tych badali. WY'magaly o·ne, j-ak podkre~l-ają -wy,dawcy, IPIlZyjęC,j,a .n-ow·ej ,per-s.pe'ktywy bad<1w~LC'.i,innej niż pa-nująca dotąd w rludozna'\V'St'wue, odtno'S'zorna do .epok,i prrzedk<:lp:t'llisty,cznej. Precyzując ją oparto się na przemyś'lenia,ch W. Steinitza, a także do';\\'ia,dCf.cmiach badawczych I'\1's!tytutu Serbsk-iogo w Budzis.zynie, który pomyślnt,' :'oz:winął ba,dania nad sposobem ży.c.ila ,i kultu'rąml1'iej'szoś'ci serbołużyckiej w r.k!'e.s.ir kaputal.btycwym i ·socj>a,],j.styczIl1YJm. Sięgnięlto .po tradzieokJie doświadczenia z badan nad życiem i kulturą klasy robotniczej oraz doświadczenia badawcze l't.:)(J~:·af.ów 'i l'ol,k'jory:slów z -jrnnyc:.h k'r.ajów socja'1iJs'tYClzmych.WlZięto ,też IPod U'wagr; :lOwe ,[Yace eLllogtra,f;i.cZJnez krajów :kapi ta:lis.ty,czny'ch, w s.z;c.zegóilności :z RFN. 1 Badania nad sposobem żyeia i kulturą pracującej ludności wiejskiej z Niziny Magdeburskiej. Termin "Borde" nie ma dokładnego odpowiednika w jęz. p.olskJim, można go w ;'rzybUŻf>lliu przetłumaczyć m. in. jaJco (urodzajna) nizina. �286 Recenzje \Vyk'orzystuno dorobek pokrewnych dyscypl~n bU1dawczych, przede wszystkim socjolog.ii i filozoH:i kultury, przy lwocyzOIwaniu zwłaszc1za podstawowych dla badal\ pojęć. Duże znaczenie ,przypisują auborzywlaściwemu Iro'zumieniu ,pojęcia "sposób życia" (Le:bensweise), które obejmować musi przede \\iszystkim codzienność. a w zw,iązku z tym badania sposobu żyClia ItrZleba wiązać k,oniecz,nie badaniem cal'Oksiztaltu warunków pracy. Wymaga to ujmo\vania badanych zjawisk w konkretnym kontE!kście hislt'OIryczmym. Frzygotownia do ,całego przedsiQwziqcia rozpoczęto w Ir,oku ,1965, a następnie przy:sltąpiono do badal1 a1rchiwalnych i tmenowych. W re'ailizacj,i pro§I"'amu wystąpiła od 'samego 'pneząbku ścisła w,"półp"aca z hisiodą agrarnąowz reprezentantami historii regionalinej, his,torii ruchu robotniczego, hi's-t,mii języka, geograf,1i, archii'w,isitam,i,muzealni'kami i in. Wai.nej pom(;cy udzielili godni zaufania infclrmatmzy 'wzgl. bactacze-a!maitolflzy. Nowoścą w stosunku do tmdycyjnych badail etno@raficzJl1ych stało sic:postawienie w ,centrum uwag,i ,nie chłopów ja'ko tak,j.ch, ,le{:z proletafliatu wiejskiego, robotników rolnych. Wieś zoistała poddana !badalniom w jej złoż'C1Incj,k,laso'wej strukturze. Ods,tąpionoteż od tra'dycyjnej w etnog)raf,ii sy.stema:tyzacj.i zjawi'sk według ich przyna'!eżności do o]mC'ś'lcmychrd,zi,ałÓ'wk<ultury, Igdy ich całość, odniesli,o'n<Jdo proJetal'iatu w,iej.s:kiego, ,m,iała ukazać 'przec!<wstawlność prole:tari<Jckiego zasobu kulturowego wobec ,panują'cej kultury mieszczaits,kiej. Także wybór samego (Jbsza!ru badail nie był zgodny z przyjmowa,nymi dotąd w iC'tnografii zasadami takiego wyboru, po,nieważ NizilnaJ\IIagde<bu:rska była regiOlne,m o szczegó1!lnie sil!nym ;'ozwoju gO'spoldalrki ka,pita'1us,ty,cznej w roLnictwie, opalrtej o uprawę burakówcukrowych w dużych gospoda,ps'twach chłopskich i folwarkach. Była to p;'odukcja ,",viązana IZ Wi'ed'ki:m rynkiem kapita,J,is:iyozmym, uZJa'leżniona od jc,g,o ,koniunktur. Nowoś<Ciąomawia'nych ,badarl ,było ,wreszde umiCiszczende w ,c,entrum uwag,i !problem <l!tyki kul:tu:rowej zw,iązanej ze stosunkami między mi'as,tem a ,wsią. Wyrói,niał się ,tu przez cały badalny okJreswpływ J\lIagdeburg'a jako rgłó'w,nego ,oś'rodka h,l'ndlui komunikacj.i, a później też przemysłu. Wpływ miasta na wieś ujęto nic Jako działanie "czynnika zakłócającego" rozwój "autonomicz1nej" kuHury wiej.oikiej, lecz jako obiektywny proc'C's będący czymnikiem po'stępu,ktÓiry należyoczyw'scie uj'mować klasowo i dia!ektyoznie. E,tnogmflia mie"zczail'ska zwracała mało uwagi ,na takie regiony, jak Nizina YIag<derburska, gdzie wcześnie rozwimięty kapitalizm doprowadził do 'zupełnego zaniku wsi tradycyjDej, gdzliegos:podarika iwiejskaopierała się już w 2-ej połowie XIX w. na kapi,ta],istycznej kalku1lacji, ,maszynach li imasowym wykorzystaniu najemnej 's,iły ,r'oboczej. W 2-ej połowie XIX w. pojawiały się ,tylko publikacje na tema't miejscowej gwary, ,pieś,ni Judorwych, (zwyczajów 'weseJ;nych, bajek i opcnvieśoi oraz gier dziecięcy,ch. Dodajmy jednak, że był toprZJecięt,ny wówczas obraz'.aintClfesowah atnografliczJnych w całych Niemczech, a także poza ich g'ranicami. Aktualna wtedypr{jble'matyka zmian ka'pit'aJistyc7Jl1ych nic zDa lazła niemal !)dbicia w 'regiona1nychczas,opis'mach i wyda\\1Diktwach hi!S.tolryc7J!1ychi krajozna\'iczych, k,tóre ,wydano tam od2-ej połowy XIX w. Wydawrnicltwa ,okolic,znościowe, dodatki do dzienników czy kailendanze ukazujące ':>ię 'l,iczni·e od pocz. XX 'k. ,)0mija!y,rac,zej aktua']me problemy, a rozpisywały się chętnie o odległych Cz.;"Jch, którculegały ,idcahzacji. 'Dopiew od lat 20-ch tego wieku ukazały się 2 -:] godne uwagi wydawnictwa .poświęc'CJ'ne lCikaillnej histori'i, ,lecz l.mi'ClQlyna \\7s'i nadal hywały u,j.mCJwalnez .rc,akcyj'l1'o-'l'omanty'czmogo stano'wiska {zwła's:ocza po lD:3') T.\. ·:,\S kulitura ludowa traktCJwana ,ja'ko homogeniczmacałość. Zespołowe i interdyscyplinalrne hadania etnografów NRD ina Nlzinie :\1:igllcburskiejmusliano więc oprzeć od początku na romległych, sy.s,tcmatycznych badaniach archiwa1:nych i tC'i'cnowych. Bardzo cenna okazała 's,ię ,pomoC' w zbic'rit:liu 7. �287 Recenzje odpowiedzi na obszenny kW8"tionar,iusz l,e "trony badaczy-amatorów, którzy dosta,rczyl,i wieIu danych dla okresu odokolo 1'900 Ir. do współczesności. Pierwsze wyniki opracowa'no już w 1969 1"., a kilka prac, w ty,m 1 doktorską, przygotowano do 1972 r. Od togoż roku rrozpoczęto Inowy elap badań, ZJmier'z'ający do plr:zygotowania 's,yntozy. W 1974 'L ,ukazała się książka H . .T. Racha a budowInidwie mie~zkalnym Nizilny Magdebur.sl;:,iej w XIX w. Opracow:aniesyrntezy rozpoczęto od tomu 'poświęc'olneigo głównym problemom histmii Niziny M.a,gde1burrskiej. Było to nie21będne, gdyż dawne opracowanira zawierały ,znacznelu:ki, a poza ,tym reprezentowały Inieaktua~ny, burżuazyjlny purnkt widzonia. Pr,zygotowa'ne dla obecnej syntezy studia :są apaTite 'w znacznej mieDZe na bCf,poślrednim wykorzys>\raniu ,damych archiiwa:Jmych, zwłas:oc:za w odniesieniu do schyłku feudalizmu 2. Pkir\vszy ro:odział omawialne:go tomu ,daje fizycz1il'o-.geograficznącharakterystykę Niziny Magdebunskiej {L. GumpelI1t}, zaś dru@i pl"Zerd!stawia zwięźle zmiany w 'S,tI'ukturze adminisbracyjnej teg,o :regionu (J. Hartmann). Autorami kolcj!nychLI'zech rozdzl'ałów !są eunografoWlie,kt6rzy ,wzięli Ina s,iebie cięiar opracowania zagadnie!l :hi'starycznych, z,azwy:c,mjodlcgły:ch od [l'QIrmal,ny'ch kompetencj,i c,tno,grafów. Są to kolejno: Sily wytwórcze i stosunki produkcji w rolnictwie N.M. w połowie lat od połowy .'J()-ch 19w. micznych stosunków wolnokonkurencyjnego 18 w. do zapoczątkowania (H. Ha,rnirsch), Główne uprawy cechy rozwoju buraka cukrowego społeczno-ekono- na N.M. w warunkach wprowadzenia li rozwoju kapitalizmu w rolnictwie (1830 - 1880) (H. Ptlaul), Przeobrażenia str1ik- tury społeczno-ekono'lY/licznej na N.M. przed I wojną światową {S. Baindoly). Tom zawiera też ,dołąozcmc w aneksie fra,glmenty dokumentów ite!ks,tów źródłowych, informację o dawnych 'miarach i pieniądzach, wyjaś,nielnlie !nlie'któlrych pojęć li ok'reślel'l 'o,raz obszerny wykaz źródeł .i litera'tury. Drugi hJ'm 'tej częśoi, pr'zygotoWlany do wydaiTI'i>aw 1:978 Ir., miał zawierać r,ozdziały po'święcolne historiii j)'l1zemysłuculk'ToWlI]ic:oc,go,:omlia'nom ludności w rejonie Magdeburga oraz rozwojowi ekonomiczmemu 'tego 'miasta do 19'18 r. Zabrakło tu planowanego pierwotnie zarysu e!konomiczno-geograficznego Niziny Magdeburskiej. Zapowiedziana druga część w tejseDili, opracowana .przez zes'pół aurtorów, ma naS'ić tytuł "Chłop i robotnik rol!ny w kapi,taliźmie", zaś trzecia część, przygotowana przez H. Plaula,o!bjąć ma "Zycie robotników rollnych w ,19 'w.". Zamknie ona zapewne wyniki pierwszego etapu, obej:mującego okres .do I wojny ś,wiatowej. Wy·dawcy w:nasnlaJą,że program badail maz oklreślo!na ,specja]izacja etnografów w zespole badawc:zym nie .poZJwoliły na wy:starcz'ające przebada:n.ie za,gadnieil kuLtury duchowej (folklor, sztuka ludowa), które 'ZOIsta,nąuwzględni,one w IPÓŹnieJs:zym. etapie badail. Podkreślono też, że zakończony ,pieI1wszy etap badail i oparte na jego w)nnikach opracowania nie dają przeg,lądu Itych tematów i problemów, które mają być uwzględnione w :na'stępnych etapach, 's.ięgającyd1 po współczesność 3. Ich dobór i zakres ,z,aJeŻ1nyjest bowiem od kOlnkrcl!nych, historycznych wa'runków, a ;;/:czególniie od układu stosu!nków klasowych i polożeni3 'Warto wspomnieć o tym. eo podkreślają wydawcy, ż,e dane te są ba'rdzo dokładne i bogate dla końca epoki feudalnej, gdy pallstwo p,ruskie sta,rało się kontrolować całość zjawisk gospodarczych, zaś od 1806 r. pra,wie do połowy XIX w. są raczej fragme!ltaryczne. 'We w,rześniu 1975 r. odbyło się w Magdeburgu seminarium pośwlięcone omówlieniu badań na Nizinie Magdeburskiej (z ud,ziałem zaproszonych etnografów z CzcechoGłowacji i Polski), na którym analizowano m. in. problemy związane z badaniem okresu międzywojennego. Nie ustalono wtedy ewentualnych możliwości i zasad współpracy, a wydaje się, że byłoby to celowe jeszcze teraz, jeśli probłema,tyka polskich robotników rolnych ma być \v tym \vydawnictwie uw'Zględniona. �288 Recenzje wa;'s[\v pracują,cych. Pl'zelam po 'raku 1945 i powst,l'I),ie Nie'mieckiej Republiki Demokratycznej kształtuje 'no'wą epokę, k!tóra wymaga specyIicZlne:go 'Ujęcia problema,tyki, przy w:s,pólpracyebnogjrafów głów,nie z :socjologami ,i psychCJ,jogami. Wykonane badan:ia .i wydajne publilmcje imają być, zgodnie z intencją wydawców, nie tylko przyczynkiem do ogólnego dorobku etnografii niemieckiej,looz powinny się też fKZy'czyinić do poszerzClnia i pogl~bie,nia 'obrazu przefszłości hJs;tOl'Y"!l,~'jw świademoś·ci społecznej 'obywaJteili NRD,a szcwgólnie mieszkallców okol,ic Magdeburga. Posz',;zcgólne .rozdziały oma.w,ianego tomu są opracawanerzecz·o·wo i przejrzyście mimo dużego nagromadzenia w ni,ch konkretnych danych, w tym liczbowych. M ieszcz'l się w granicach p opra w.nej historii s'połeczmo-gos,podarezej. Brakuje tu jedne:k clJoćby ,k,rótkiego TozdZJialu obejmujćicego histor,ię osadinictwai s'to'sunkó\v ludno:iciowych do XX w., co utrudnia lekturę cał'ośCli, ZWłaSI)cZa dkl czytelnika nic;majdująeegoskądinąd odpowiednich danych. Sprawy lud!Dośc,iwwe mają s,ię waleźć w 2 tomie. Wartościowe uzupe~nienie tomu 'sta.nowią malpy, wśród których brak jC'Sit'nics'ielty '!nap ukazujących demograHcziJle i spoleczme zróżnic·o:wanie w'si ina obszarze N1tzi.nyMagcleburskiej. Dodane wew.nąltr:z 28 duży'ch fotograf',i,i WE' wkładee uka:zują fragmenty kna'j{lbrazu tej niz'iny, lecz jak'ość ich jest słaba jak na nibmieckie 'wyda\vm:ictwo. Poza (tym edytors,ka jakość omawianeg,o 'tomu jest bez zarzutu . .szeroko zak1rojoll1a akcja badawcza etnografów NRD na torenie Ni,zliny Magdeburskiej ma 'Swoje 'llowa'iors,bie cechy, ,choć same ,pcmy'sly 'Podobnych badal'l, :l taki,e częśóowe lich rea,1izacje, ,wyls!tępowały wcześniej w ,iJmy,ch kra}ach s:Qcjal'istyczmych, w tym w Po!'s,ce. 'Wanto pmyipomnieć ,tu powstałe główlnie w K,rakow,ie prace ,o k,Ja,sowym z'różnicowaniu kultury ,ludowej, w ,tym pochodzące sprzed bl'i6ko 25Iatccn.ne "tudium o klas'owj'1m Zlró:ilnicowalniu Siiołkow,ic Starych, będącewp:'owaldzclniem do zbio.rowych monografii tej wsi, prace nad kszta1towanJiem siię k,lasy robO'tnic,zej wśrodowis:kach wiejs,k1ich i in. Wydawcy omawialnej 'publ.ikacj:i ty,lko ogólnie 'N:spomrJJie1io 'ilnnych badaniach, a w wykazie literatury przytoczyli jedynie pracę W. J. Krupianskiej :z1968 r. Może ,w nClS'tępnych 'częściach tej 'serii, mającyd1 bardzji,ej etnograficzmy cha,ra'l"ter, ?;najdziemy Iwyra:ilniej'sze odnies,ienia do 'P0dohnych badal) ,za ,granką ,i ewon'tuallnepróby porÓWnal). N a koniec wanto dodać uwagę, że omawiana seria pu:bliikacji może s,ię przedstawiać dla czy,telnika polskiego tj'1m ba,rdziej imteresująco, iż owa Magdcburger Borde, leżąca IW 'pcłudinfiowej części De'lnej Sak'S:OiIli'i,była przez ki'l,kadziesią t la t jednym z 'ważniej,ó>zych punktów docolowych ma'sowychmigracj,i wrobko'wych polskiej biedoty wiejsk,iej, ktÓiraw epoce kalpiltailistyczmej ·s:zukała "na Saksach" pracy i zarobku. Tysiące ,mIodych kobiet i 'mężozyz.n z poIskichwsi pracowało w ['ejanie Magdcburga u boga tych chłopów i obszarników, a pamiqć o tym dotrwała i .tam do naszych czasów. i Edward Mar,ia Jesus BuxóRey, AntropoLogia d.e La mujer, cuLtural. (A;n:t.ropO'logia kobiety. 'Pozmanie, języki celona 197'8, 'ss. 21'8. logia Cognici(Jn, idcologia PiC'trasze/; Lcngua c ideokulturowa), Bar- J,es:t t,o pierwsza książkowa puhlikacj,a autorki, czołowego dziś antropologa ku1turowego w Hi'szpan!i; większość iprac z jej dotychczaso'wcgo dorobku naukowego opuhHkO'wa,na zO'stała na łamach "Ethnica". �Recenzje 289 Zal~nJteresowa'n.ia 'Buxó IkoncentI1ują Isię wokół zagadnień aku1tU'ra·cj.i językozmia'n s.poieczmy-ch {,ra'z '3'Il!t,r,opolog1iikogl1JitY'wnej. AntropoLogia kobiety pCYWs'ta!a w ·oparciu a wi-Cl].o~-etnie ;badania nad -tymi ;zagadnJiellliami. Jak pi'sze -auJtor.ka we W'pI'olWadzEll1Jiu, ksią;i;ka jElSit pierwslzą skromną próbą pod1jęciia baldań naid zachowaniami poz-nawczo-języ,kowyimi 'kobiety, .pI'owUJdzącą do pop.rawy ,stanu wiedzy o tym a-spe-kde 's.połec'21no-'kuJ1turowy:m.. Zwię::da -~n;formacja -o treści kJs'iąik.i zawarta jcs·t 'na jej okładce: "OpalI1ta na log,ice ant-r.opologi·i kul'tuirowej k!s'ią'żka ta jest oryginalnY'm ,wkla.dem .do jednej z 'naj'bardz.iej inteI"esujących dy,sku!sj.i :naszej epok'i: 'róŻlIl!icebi()j.o~iczne .i a:symctri-e kuUurowe między mężczyznami li kobietami i ich wpływ ma !Sty,le Ip021na·wcze, .zachowania ję.z)'ikowe ora.z n'a uksz.tałt-owanie i racj.(ma.1.iz<lJcjęideolog.ii kul'turowych. Jednocześnie bada międzykuHurowo implikacje lego Ibio-ku'lllJlrowego pa.rady,gmatu ,dj.a Iroz'woju śwk1domośc'i g,rupy seksual:nej rw 'sytua.cji .zJITliia.ny .kui1tur·owej i ,społecznej. Autorlka l... l pr:zedsltawi'a krytykę tej prOlblemal1:yik'ii a'ool'~zujle try:l,ogię tWOI'zą'cą podtY'tuł tej pracy: po'zn'anie, język li ,ideologia kul]turowa". Za's'adiniczą ,intencją autorki jeS1t rwyka:zanie, że status 'społeczmy kobiety ujawnia ,się w 'Lor-mJie .dy:skrymilnacj.i językowej. W ,częśl,i pi·erws.zej, w opa:wiu o '3JnaEzę Iboga'tego mate.riatu pochodząceg·o z najnowszy.ch lbadat1 :ncU'roIog~i, 'lillgw1styki i etolog,ii -oraz ,malteriału etnograficznego, autorka wy-prowadza <C'z'teryzasadnic.z,e 'tezy: 1. lJs:unieją ,ró?..nice s·ocjoI1ngw,i:styczne między mężClzyzmą a !kobietą. Każde :z nich po'siada sz,czegóij.,nc wł'aśl~iwości Ueksykalne, sy·n:laik.tyc,zme ifone'tyczne, k1:óre spraw,i'ają, że ,i'ch 'styIle są od 'siebie 'różne. 2. lRóżmicc w zachowania·ch języ,kowych obu ,płc~ 'są 'UJniwersa'lia:mi w,chowania językowcogo; uniwersaLność Ita, udokulmemItowana ·p.rz,ez etno~rafię, u;ja.wlnia s'ię we wszystkich prawie kul1turach.św'i:ata. 3. Ró,żni·ce ·W zachowalllliac·h se'k1sua~lIIo-język'owY'ch od:zw.ierciedlają zirÓ'żnicowanie organizacji Is!brukt'ury -sYSltemów 'Społec:21no-iku:1turolwych. We wszy&tkich kulturach pleć wyznacza głt;'bc-kie różm'ice Slpołeozme, ·które są zawsze Ibardziej specyf.ic7A1eaniżeli róimice związane ·z w'i,ekiem, ,grupąeitniczną lub .klasą spoleczną i dl'atego dom··nują one 'nad nimi we wszystkich tY'pach orgail1izacji 'społecznej. Tym niemniej, z przyczyn ideo'logic1zno-ku]tuI'owych, .różnice te pozostawały do nieda wna prz<:sloni<,'te innymi rodzaja'fni zróż;nicowania społecznego. 4. Status spolec.z·ny .kohielty, rÓ7Jny ·od ·statusu :męż.czyz:ny, u}awniasię w formie dyskryminacj.i j<;zykowej. Dyskryminacja ta .mamifestuj.e się w normach i regułach s-ocjolingwidyc'zmych, a ,tym samym, choć 'w ,sposób Ipoś'wd!1i, w organazacji ideo!og'i'cznej 'kul,tury, to znaczy w l1l!itOllog.ii,ta'bu, d'o.lklo.rze, 5ysitemach wartości i ·pos<t'aw, w w'i('lrzeni'ac·h i c-ałoś<Ci:symbCJIIj:ki,ka.we,j ikultury, .niezależmie od tego, jak odległe są te idee od stanu aktua'lnego. [deologia kulturowa wsp01działa w u'sankcjonowa'niu ,przyzmania drugorzędnej Ifol.i :językowej, n'Je,kliedy .negatyw'ncj, ·co odpowiada pozy.cj.i ,dyf'erencjall.nej i a:symetrycznej I[oh-,,,t'atusu \Społecznego ·kobiety ,względem 'mQ'Ż:czyzny. Część druga pracy zatytułowa'na "Pluralne za'chowamia 'kobiety" omawia pewne :z'achow.an'ia j<;zykowe w sy'tu'a'cj'a~h :lilliany !społecznej i akuUuracji językowej. Przez a;j,wHurację j<;zy.kową aUltonk,a InJz,ulmie dy.na<mk:z:ny .proces kontakitu ,i linterakcji między języ.kami dwóch grUiP, które .prz.ed wejściem w kOllltaklt .po.siadały autolnomk'lz:ne kul'tury, a tym s'amy.m rożme języki. Kiell'unek akuilitu'm'cjii z.on1entowa1ny jeSlt pralwie Z!3'\'JISZC w Is.tr·onę g'rupy o lllaij'Więksozym ciężarze kulturowy.m i dominującej .pod wz,g'lędrelm ·te'chIIlic'zJno-'elk'OJ1ol1l!ic:z:ny.m. INa pOZJiomie ~nidy'WiLduallnym typakllJ'lituracjj, jalki się wytwar.za, jelst <funkcją lSitoplnia .i.dellltyfjka:cji osobnik'a z wJa.S'llą 'kuhtu.rą i oczekitwat1 !spoloc2lllo-ekonomk;zmyc'h w 6tOS·UIIl.kudo drugiej. AUlton'!ka wproWfa'dza 'ta'k.że pojęoie sulbakuihturacji językowej; odnosi s~ę ono 'Nej, 19 "Lud" - tom 64 �290 Recenzje do oparnowaniVaZJmiJenmy,ch języlkQwy,ch kodu, ,kJtóre m,ie są u.żywane zwyczajowo. Rezuil'tatleunprzy<naUeżmoś'C'i .iJndyw,i.duumdo ,grupy w,ieiku, płci i okrrc,ś10nych waI'uInkó,w społoc'Zlno-ek,anomioczn)"Ch joels'tfaJkit, i'ż posiaida 0'l1 dostęp do <:zęści całego systemu ku:lturowe:go, Ito znaczy ,rea(lizuje część :zwiąJzamą z jego rolą-'statusem społecznym i Selkis.u'a:l'nym.CzęŚlci tej od;pOIWli,adazmienna limgwi5tyczna Iu:b SlQlCjolek't, stanowiący część całeglo repeptuaru }{'()lmu;n!ikacyj1nego~f'c:znoślii. Na płaszl1zyźnie s'eksualłnej Zlmie!Itne te, charakterySltyc:Zlne dila jGzykowych za,chowań :kchiet i mężclzylZln, Buxó ok,reś1la jarko femi'D'o/łe!kJtyi ma!slkuHndlelkty. AUitolrka omawila ,różmke w ;z'achowani'ach językowych między kobietami a mężozYZJnami IW Isy<t'uacjli Zlmia'ny s.połecZlnej ,i w proce:3'ie akuHu'racjli.. Podstawą dla tej anra'1iJzybyły bad!a'ruia jak!ie pnzQPwwardJzliba Buxó w Peru, Nowym Meksyku (USA) i KatalO!Il'ii. Autork'a wyróŻJnia dWlie Itelndem:je rcgu:lujące :wzorami a1ku,lt'ul'Hcyjnych lZachmvań !kobiety: 1. Im !bardziej .us~Pa,tyfikowaale j1e'st S'połec:zeJ1s.two w terminach Iseksua'lno-społecznych, to ZJna,czy iilm Iba'rdZJiej asymotrycznie ideo]Oo~ia kulturowa reguluje podziałemsf'cr ,działa'nia, :myślerniai decydowa'nia chu plc'i, ,tym wyż,;za jc'st tendencja ,do idern:ty£ikacji i:nJteg)racyjnej w stowrrku do drugiej kU']itury. Z'aś przeciwnie: 2, Im wy/.szy '.ie.,~ ,dC'stęp kOibi'dty do .pOL:na'wa,nia, op'racc'wyw',l'Dia ,i wjJlywu na ,ideo;cg1ię 'ku~tUTOWą, tym wyiJs.z:a j,est tend2mcja rc,ali~zacji wzm'u akultc:racyjnego ,typu ,iJns'iDUJmO'nta:Jne.go i d,j'alekJty,cz;nego, który :nie 'tylko U~hzYH"n·uje, a 1c także wz,mac:nia 'solidarność iZ własną ,ku:~lurą, Huxó prz'2'Chodzi na:stępnie ,do a'n1aolizyzj.awi:ska !subakullur,acji ję'zykowej w s'połcczmościa'ch miejskich, Zjoawiskoto, jak pilszc aurtorka, rodzi się w sytuacjach dyna:nicz:nychZ1mbn 'spc'łec:zlny!ch; {:zy.n:niJkiem ,napędowym jCSlt oczekiwanie o;.iągnięci.a clkreśJIO'ncj 'pozy.cji spolcCilmej, to znaczy po.p,'awy sytua'l:ji 'inteT:seksualn~j i zwduko:walnie ,asymetrii sek'suaI1no-!Spoleozmej w 'ramach ,grupy, czyli egalitaryzacji statUIsów, W'p;rowadzając ,pojęcia wymia'ru ~eksUlałno-spojecznC'goi poziomów świadomości, Buxó wy,:;zc'z,egMnia trzy ItYlPY suba'kulturacj'i liil1gwjlstycZJne:, kobi,ety: 1. Świadomość początkowa grupy 'seksualnej (wymiar intrascksua'lny). Typ ten cham'Meryzuje !slię preferencją modeli 1fem~nolekJtYlc!zny,chpochodzący,ch od klas wyż:szych, 2. Świadomość przeciętna gr·upy 'seik,s'Ua'lnej {wy'miar ilrtteI'sekJSua!1ny). Przej.awia 'się ,C'n adapltowa:ni€im 'modeli maSlkUll'imolekty'ozmych oZ z:arruiarem pokonania barielf ISItwanza:nYlc'hIprz'ez z:rÓ'Żnicowani'e 'pkiowe. 3, Świ'adomość Iprzecięt!na i pełna ,'wymiar inbPa- i :ilnter.s'e'kisu<I'lny). Wi'lże się O!n lZ na:byc'iem tzw. Z1m~enJnej:standa.r.dowej, c,Zytli be,z !modu:la,cj.i Jonkz:nych, Iselekcji Ileksykallnej ,i 'Stylów ,ek'spre.sji, które j;dentyfi'kujc 'się z femirnolekJtami kClnkrotnej k,laLSYspołe:c!z,nej. Typ 'ten pojawia 'się w Ispolecz!noś'Ci o 'wysokim stopniu l'ozwoju techmi'czlno-:społecZJnego ,i ekonomi<:znego i Z1wią.zany j.elst z mOlŻiliWlośL'ią zdobyci1a wyksztakemia ogóll1neg,0. iW podsU\mow<aniu au'1;cmka lza:sbana'Wlioa,s,ię 'H3Jd Iprzy1Czynami wyboru tego ,typu :uach.awań 'j,a'ko 'środków Ir'eaoliza,cji oczekiwań oraz mad ozy,nmiJk!almi,któr,e spr.awiają, że świoadcmość ~PUlpy iseks'ua1nej manifesJtuje 'Slię w .tym typie .za,cho'Wań językowy,ch j w jaki'c'h 'aSipelk'bach ,ba świa,domość ,grupy detelnmi'nuje k'ierUlneik aku']bura'cji i subaku~ltura'oj.i. W'edług autonk,i Iz'a,chowamia ,le LS'l rezultailem wzg']ędnej świadomości ,g'r'upy prei, która z przyczY'n bio-poZJna,wK:zychi 'slpołec2mo-kulturowych wyra,ża s'ię 'Di,ngwi'styc'znie. Janusz BOTOWSk.~ �291 Recenzje "Etanica. Revista ·de Antropologia", II1r 13, Barcelona 1978, ss. 218. Etno.log,ia hiszpaiIJska, rZJwana 'też częściej antropoaag.ią 'Kulturową (społecZJną), pozostaje do dni'a dzisiejszego terra incognita dla ebndlogów w 'irmychkraja'C!1, nie tylko w Polsce. Wynika to z dwóch pod"tawowych przyczYin: późnych nar'odzi'n tej ·dy:s-cyplii'ny w Hl~~zpa:n;ii omz nie sprzy}ającej 'a'tmo.sfery s,po1-ecZTIo-'politycznej, w jakiej ,działał Ś1wiait'naukowy tego .kraju, zwłrus'zcza zaś przedSltmviciele nauk !Społec;z:nych. F'akt ten zasługuje na odręQT1e O'biszenneopracowanie, niezbędne dl,a ?JrClzumieni'a aktua~nego 's,tanu antr<opologii kulturowej 'W Hiszpanii. Zalożenie 'cza:so.pisma "Elthnka" w rroku 1971 Ibyło jednym z p.rzejawó,w dy:namicznego od'rad'Zoalnia 'się 0bnologii w HisZlpani·i. Zas'aidrnicza w tym zasługa wybitnego anrtmpO'loga .kulturowego, Claudio Esteva Fabregat, który po powrocie z wie·~e,let'nicj emi·gr.a,cj,i w M'ciksy1ku podjął energirczne i po wliellu lata,ch uwiei1czone 'SUKcesem stararnia o nada,nieetnolog.ii Inależmego jej staltusu akademickiego. Jogo to dziel,cm bylo utworzenie :w 1972 II'. pi ElHI\l'Szejw 'krajukatedry antropologii ku,Hufewej w .Ba,rcclo.nie. Jej Ipowsta,nie poprzedziła Escuela de Estudios Antropolog.ices w Madryci'o, iakże dzieło Claudio Es,tev,a. S?JkoŁa Ita, ,choć fu.n'k'cjonowala za:lerdwie tnzy lata, :>pelnila zadania postawione przelz jej załetŻyclio.Ja, a mianewiDie przygotowani'e ,naukowe pierwszych et:no.Jogów, któl1zy sItanowiliby grupę naci.>ku na 'rzecz premocji etnolpgii. Ta p.ierw'S'zagoner'a'cja reprc':zentowal1a jest !y·z·ez wiek cz.ołr;wych ·dziś 'pe,,,taci, jak: ,Ma,ria Jesus .Buxó Rey, hidoro Moreno Nava,rroczy Je,;us Cornhems. J0~zcze do iniedawna 'lwia .część ba.dań et'l1O'logicznych pl'zepro'NadzQ,nyeh w His.zpan1'l była dziełem ebco.kmjQlwców, ,głównie Amerykarnó'.v ;j Anglików: .ich wyni,ki :pozmtawały 'na ogół nieZ1na.ne w :samej Hi:>zpanh. Poc:.zyniG'ne ()..;;(a linio -slara,nia zapoiJ,ie-e mają temu kolornira;1iz'lTIowi.naukowemu, jak się ctwarci,e 'nazywa ito :zjawisko ,i prow:a'dz;ić mają do urdo'stępni.e.nia e\tinollogom hiszpahskim p:'uc Zlrea,!iz'owany,ch w 'tym kraju ,przez cudiZoziemców. Naprzeciw temu !wyclwdzi lm. in. cz'usepisllo "Ethnica", które pubJ.ikuje wie,le takich prac. Czasopismo to 'wy,dawane jest .pr.z·ez Centro ,de 'Eb1lo.logia Pe'l1insu'lar, .a jego komitet wdakcyjny twor.zą CI·audio Esleva Fahregat i Maria Jesus Buxó Rey; ukazuje się ono dwa Irazy ,do 'roku. Tematyczna orientacja czasopisma Izamyka się wIszerokich rama,ch an'tropologii kulturowej Hiszpanii i ,krajów hi'SzpanojęzycmJYClh; w przypadku tych ostatnichchodz:i głównie a badania prowadzone w Peru ,i Nowym Meksyku «USA) pod kierUrnkic'm Clau·dio Esteva Ii Madi Jesus Buxó. NumercZlternasty czasopisma "Ethrn,i'c1a", krtórego :z:awartość omówimy, roznl się od numerów poprzednich. Zawierra cm ,osiem a,l1tykułów Idotyczących Hiszpanii, z których ,tyIlw jeden wylszcdl 'spod p.ióra etnologa h1i's'zpańS'kie.go,Olaudio Esteva. W)'daje się, iż u.kla,d ten ni'e je'S-t dziełem .przy,padku. Pamiętać ,na'leży o tym, że· w calej s,truk,tu.rze nau'kowej His'zpa:nii uniwNSY'tet jest w zasadzie jed)'ną instytucją um oŻiliwiającą prowadrz'onie haldań ,naukowych. W prraa~tY'c,eoznacza to poważ.'ne ograrni'c,zenie możliwości proowardz;enia takich !ba.dań,a ty,m samym uszczuplenie ilośei prac naukowych. Z \bm'ku więc materiałów, komirtet ,redak,cyjny sięga. po ,studia dokClna~ne przez elino.Jogów obcY'ch, podtn.Y'lTIJując tym 'SamY'm c.iągłoŚć wyda,wlniczą i ",pcŁniają.c ,poS'tu:laitaJD'tykoilOlnia1i?Jmunaukoweg,o. W a,rtykule Rozwój gospodarczy a klasy wyższe wmriasi,eczku his.zpańskim Ri'ch<lJr,dA. BaJ"1reit(unrweil'lsy1tet iNowy rM,eikSy1k)Olmaw,jla 'W'pływ 'sprzyjającej sytuacH ekonomicznej <Da mo'biJl.nO'śćIs'połec.?Jną i pojoawiemie s'ię .nowoOibaga'ckieg,o oraz j€>go sytStem waI1tości isltosunek ,do trardYlcyjnej elity irntelek!tua!~nej mia'sta i jej wantości. Podslawą odIa ,tej a<Darl!izybyły !bad·amia Jak,ie prz'eprowadził Barret; w p.łn.-wsch. Hilszpanii w llTIials'teezku nazwanym umownie Montesa. 19· �292 Recenzje Praca C:a'lifornia) ParolLia a spoteczeńst"wo: inpoświęcona }est 'a.nalizie 'Sy.mboliiki parodi.i zwa,nych juegos de contlijo lU!b po .p:rostu jueg-os (zoaba1wy), towarzyszący'ch najrollmaitszY'm ,świętom i festynom andaluzyjskiej 'wsi oraz ich funk'cji w życiu jej mi~sz:kal1,ców. Kolej.ny 'a'l'tY'kułWm'iaima A. Doug,j.asa (uniwersytet Nevada) omawia wpJyw g.ra'nicy h i'SlIpańSiko-fr3 nc,uskiej na 'Wieś bas'l~ijL5ką Echa,Ja>r ,w prawi'ncj,i Navarra. Auto'r s,twielfdiza, iż ,glra.nica ta w w.i·e!lu a'spektach ra'czcj~tymulujc k,ontakJty aniżc'li je uniemolżl~wa, że wieś ita pr'owadzi ba,r,dziejożywioną wy,mia,nę kulturową .i ekcnom.j'crvną 'z osadą po dI"ugtiej rslt:ranie .grani<cy, niż :z. p ozo$tałym:i ;s·połecz:no·śc.i-almibaiS'ko-h·szpaiLskimi. Braca Olaudio Este-va (Ulniversytet Barceloma) Komponenty psychologiczno-kognitywne w ekono,mii !wsi hiszpańskiej powstała ·W opapciu o bada'ni'a przeprowadzone .ptrzez ,niego ,w raku 1963 'Wpln ...,z'ach. Cizęś·oi iProw~ncj,i :Zam,o'fa. we w6i nazwanej umownie Muyago. ,kh ceJem miało być doslta1rcZJenie .dalnych dla itnstytucji zajmując.ej ,się !ylia'nowa,niem T10Z!WOjUs'połecz:no-e~k'anomi,c<z:nego .prowincji, a doty:ozących :za'chowal1 :związanyohz życiemgoSlpodarczytm ws'i. ·W częici pie~wszej pracy Eosteva omawi'a Isuruk,burę e!konom.iczmą ws,i, w drug!iej itdeoJogię ekonomiozll'lą lWY'f<a'Ża,ną 'w ,działailmoś'C'igospodanezej 'mieszkal1ców iMuya'go. terpretacja Sbanley Brandes andaluzyjskiego (uniwensy1et <dramatu folk I A,ryktu! piona \Dal\7'~dD. GHmore i IMa;r,ga;ret M. Giillmore (UJniwC'fLSy,tetN·owy York) Sabre los machos y los matriarcados: e! mito machista en Andalucia je6t psychoo1ogicz:no-socjcJlo.gicllnym 'situdiUJm z,atleżlnośc\i międ>zy czynnikami 6ocjoekc:momiC'znjnmi a ,ksztaltowa>niem >się osobowości :mężczyz,ny. Kolakwi,ahzm "machismo", pochiOd.zący od :słowa maaho (samiec), lnie posiada detf,itni'cji o.gMI1Jieak1ceptowa'nej prze:z psy,chollogów, joak ;j. aID'tr·opologów. .AUltorzy deioitniują lJTIachil~mo jako wzór zachowania mężczyzny, który ·impJikujoe usalnkcjonowa'ne kU1~turowo oka1zywa,nie hLpe1rmęskości. ,MUnienie tego tytpu Izachowań wiążą autarzy z wewnQbnmymkonfliktem psychiczll1ym między mężczyzll1ąa kOibictą, jaki rodzi się 'wskutek 'niepowodzeń ekonomrc,znych męż,ozyllny, \'Ilio,dącą roją kobiety 'w go,podarsi'wie i nie pa'rtycypowa'l1'iem mężczy.zny w loka1nym .życiu ,politycznym. W przy·padku anaJizowanE'j Ip:rze:zautorów o'sady "Fuenmayor" ·cho,dzi ,głównie o ,najemnych robotników, tzw. jorna,Jer{)s. KQlJ.ej,ny al'ty!kul Da'vY'da J. G.reenwood (Cannell Univoróltty) Czystość krwi a szlachedwow Kraju Basków i Kastylii jest 'szerok,im studium porówna:wczym poję·cia 'szlachectwa u>kształtow'\anc.g,o w literaturze hiszlpańskli.ej, }ak i w i,nll1ych k,rajach. Praca Davi,da D. G.regory {Darmou;th College} Znaczenie życia m,icjskiego: p!użycia poświęclOlna jeSit za·ga·dnieni·u 'segmcntac}i Inowoc'l:esll1cgo ży.cia maniifes'tują,cej ,s<ię.na poziomie śwtiadomoś-c.i indy'Widua~nej. Na przykład.zie mi'a'oJta Sevi'na aUltar 'stwiendiza, ,że ist'nieje 'nie ,tyl'ko wielość pojc;ć miast:a dla różnego typu iludzi, a,Ie że :zinaczelnie lnada'w1ane ImiacSltupflZez tych samych mieszkahców zmie.n.ia s'ię 'w Iza'leŻtnos.ci od ich .a,kltUlaJlnej.syltuacj>i ż.yciowe'j. raLi.zacja systemó,w 'W'l"L'Gzcie'a~tatni artylkul,k.tórego autorką jest SUIsa.n T'ax ,de Freema1n (uniwerl,jlli'noi's), pt. Wda'Ta i mody w reLigii hiszpańslviej: uwa,gi na temat przestrzegania pmktyk, alnaj.~zJUjelniektóre prZejalWy :tzw. relig!ii ludowej, pl1wmialny w :niej zachodzące oralz 'zja'W~stko popu'1a'rll1ośd pewnych f,orm pOlbo<ŻJnościludawej. Awtorka dO'k'OInuje ,i-aJkże a'naJ1izy idCitychcwsowego .dorohku ba,dań ,nad religią 'J,udową i stwierdza, że .przyjęcie p~z'ez ba.dac;zy z:a'sugerowanej prZiCz :KośC'iół .ctei,i·nkH właściwi'e 'poj.mowalnej relligii prowadlli do usunięcia z pol'a widzenia badacza "pO'rej .części w.iemzeń. nie 31probowa,ny,ch pr,z€lZ Kościół;chlOdz·i Lu /i:łównie o "inne" sy~ sytet �293 Recenzje s.temv rWierze!'!, które są cZYimś więcej ,aniżeHi 'sy;stemalmi ,meidycyny iludowej czy kontroli Ispołecznej. Numer cztelnna'sty "Ethlnka" z'amyka Memoria del Centro d,e Etnologia Peninsular .inrformująca ,o dz.iala!lnoś.ci bada,wczej 'i dYldaMyezJDej Centrum. ZeSitaw probilematylkd zaprezentowanej 'w ty;m 'ilUiffiElfzeodizwicJ1ciedla w zmacznym stopniu :aktua,~ne ,tondcmcje w h~sZlpań'skiej arntrropologii kulturowej. Wysoki poziom cz'asopi'sm,a pOZiwala sądzić, że malrlgima'l,na do1tąd alntropo:Iorgia hiszpańska konsekwontmi'e dążyć Ibędzie do objęcia na'le±nej jej ,pozycji krÓilowej nauk rhumaniSity,czlnych. W .ka,żdyJm bą!dż Irazie Inajtrudmiejrsze przeszkody ,zos,tały jlUż pokonane i niklt ,nic wą,tpi, jak to jelsz,cze ni'edawno miało m,iejsce, w Izasaldność obecnoś,c,i tcj Inauki na uniwCiJ1Sytecie ,hiszpańskirm. Janusz Kunt Enna, TemeWk az AggteLe:ki-,Karszt falvaiban Deibrecen 1978, 'ss. 1,52,,iI. 94. (Cmentarze Borowski wiejskie okoliC' AggteLeki-Karszt), Katedra Btnografi,i Uniwensytetuim. Lajosa Koss'uJtha w DebrcClzynie Irozpoc'Zęła wydawanie nowej sellh: "Studia Foil',kJlari,srtircaet ':E)thrnographica". 'W krótk,]m czasie ukazały <się trzy Itomy, wIstarrannej 'sz-ade grralfkZlnej, z 'k,tórych Itrzeci: Cmentarze wiejskie okolic Aggteleki-Karszt stanowi prz,edmiot pOlni'ższego omówielnia. Tytuł opracowania jest Inieco mJMlący, Zbyt skr'o'mny, gdyż autor nie ,tylko ppezentuje ,cmcrnta:rze wiej,slkJie, ich usy!tuo,wanie, budowle 'c'memtal1I1e i przede wszystkim arnali'zuje bog,atei różnorrodnetYlpy nagT'olb'kó'w, rale 'SrtaTa IS.ię także ukalzać całośrCiowy obra,z miejls'ca lobrzQdowości po~rzebawej, rhalrdzo s,Z!e'roko rozulmianej, w kuliturze ,badalnych wsi. l'ntensy'wme 'ba,dania Iterenowe przeprowadzone zo~slt'ały w trzech mteJsco1wościach (Szala'sa1rdó{ TcrrelszJternye, Ege'11sza,g) w pMnoony,ch 'Węg.rzech, w okohcach Aggteleki-Kar:szt. Tere·n ten jest badalny prZ!ez Katerda:ę Etnoglrafii 'VIi Debreczynie, której absohventem jeiSt autor pracy, a sama prae,a palwstała darko ISlt1udiulmdyplomow.e. Północne Węgry, trakrtowane ja'k nasłuszn!iej .jako pomost między rku1liturą Karpat a kuHurą Ni,zrnyWęgier:s'kirej, ordznaczają się zalrówll10 interersują'cym składem etnicznym ludncści ,(zmaczlny procell1Jt Słc)\v1ian), jak i stanowią :mozaiikę wyznaniową. Mieszkają rtu katohcy, protestanci, ludność pralwosławma oraz licz'ni Żydzi. Oczywiście, ,ka;:;da z ty,ch ~rup ma nieco inne rzwYicza}epogJ"Zebo'we, nieco .inny stosumek do zmarłych, różnią ,się także uŻY'wlaną symbolliiką. Obrzędy Ipognzebowe inlteresowały etenogra'fów węgtielflskkh ord da'wna, ibadarne były jodnark w oderrwalniu od Icałoślc'i ku!litury. To, co autor to,ta,1lnie nazywa ,,'kiUllturą cme.ntarzy", analizowane było w rozbiciu na ,niewieilkie elementy. Zra1tracano W tEln sposób caŁościowe widzenie zagardn1ienia. .Przec'iwnietral.kituje ,probllematy:kę omawiaJna praca, Łą'Cizy taml, gdzie doty,ehczas dzie'lclilo. Powls/tał Ikodoł, do któr'eg,o wnz-ucono infonmacje ,z pOlZlo,ruodległe: rozwój i ,charakter osadnictwa W'i~jskiego, produkcja i 7Jbyt nalgrOibków, \Symbolika przeds-taJwie!'! nagrobnych, ,przmieg pogrzebu i .Zlbiór rOIWOCÓw na cmentarzach. Formy grobów oma,wiane ISą :w ścisłym Zlwiąz'ku z przejalwra:mi oelebmcjri umarłych, i:nformaoje lI1a temat zróż'nJicowania s'połec,Zlnego :i eltnicZJI1e:gowsi Isąlsiadują z opi- �294 Recenzje sem p Oiws:tałoki ,tradY'cyjneg.o k·u1otu Z1I11a'rłychi próbą oklf.eślenia światopog,lądu opisywamej s połe'Clznośd. Z ;j;ej mozaiki wyła.nia się lo.gic'~na .teza (z udowodinlien:iem jej ze wz.ględu 'na lakolIl:ic'Z!lJO'ść pcwny,ch f.ragmentów ma autor niejaki kłO)pot), ŻJekUll'tUlrawISatlo sltrU:ktura·Ina całość, na 'którą składa 1się "wieś żywych" i "wieś ZJmarłych". Kontakty tych dwóch częśd 'cał'ości, jak również j'ejfU/nkcj OInowaonie realizuje 'się w każdym punkc.ie trwa,nia .zgodnie z kodem ku:lturowym moż!i'wym do zbadania pJ~zez odpowiednio przy,gotowaonego badacza. Uprawianie ".ku'~tury ,cmenta'rza" przez 'społeczność jest gwarancją Itrwałośc; tej społecZJnoś'Ci. Zmieniają ISiięjej człomkowie, Ieoz sama :;połec'Zil1ość trwa i reaHzuje pew,ne r'eguły, które znaj:dują symbdliczne od:z:wielrciedlenie 'np. 'w układzie przes.trzennym ,cmentarzy, charakterze nagrobków, przebiegu obrzędów pogrzebowych itd. Polożeniie zaś cmenta'rzy, kh niejako zatopienie w otoczeniu bio'lo.gicznym ,razem z 'tj'lm, c,o iPoW1staje jako dzieło rąk ,ludzkich (,groby, budj'lnJki 'omentarne, drogi itp.) to - .zda.niem autora - 'przejaw, Isymbol raczej, więzi człowieka z naturą, obraz - znak ,cY'l'kulacji życia, ,k,tóre, aby s'ię odradzać, mU's'i ,zaakceptować śmierć. Praca mi'ejscami je':;t wręcz fascY'nująca, uka'zuje og,pomne in't'elektualne możliwośc·i 'płj'lnące z 'za'stosowamia a'na'lizy stI'U'ktU/raa.no-lS·e'miotycZJnej,altbo raczej s,emj'otycZJno-:f\UiIlIkc}ona'l'nejdo ba,dania z·a·ga'dnieI1 ,taki,ch, jalk o,b,nzędowość spolecZJna, gdzie c'pis jesrt za'1edwiepu·nkbem wyjśda. Autor Zfelsz:tą, co j;r,zeba pod]{1reślić, otrzymał doskonałą i wszechstronną szkołę e!'nog'rafic.zne.go opi's'u, z 'czego umiał w pełni skorzystać,czj'lm zd,aje s·ię róźmić od wielu poJ.ski,ch zwolennfików nowoczesnych ~once:p'cM Imerooldolog.icZJnych. Omawia!ne opracowanie nie jeSlt bez wad. Za podSltawowy brak uZJnać należy 'niewielkie oczyta'nie autora w świaltowej literatur.ze semiotyc.znej. Często odnOSli się 'W1rażerilie, 'że au'tor z trudem ,dochodzi ,do stwierd:z.ell .do.Ść da:w:no jU'ż przez ,semiotykę 'kultury UiZJnaJnychza Ipod'Sta'wowe. Gdyby pracę opl'zeć na JU'( zbudowanych pOldstawRch lteorety'czny,ch, Inabrałaby za'pewne w 'wielu miejscach większej ,precyzji, biowliem drugą wadą - dość jak się wydaje i'stotną jest niejednoznaczny język opra'cowamia, a nawet poja!wi'ające się It'll i ówdzie 'iry'tującc pU.5lt'osŁow,ie.Przydałaby się talkże wiięk!s!z'askłonność au:tora do redukcji po'dia:wany·ch f;ak,tów, ni,ezawsze - jak wi·emy - ich ·i:l,oŚćpodbudowuje liezy, ZJda'l'z-asię, że je za'Ciemniia. W'slzystkie Iza.rzulty lnie przesłonią }edna.k wnic'sku, że węgierskie ś'rodowis'ko e<tnograficZJne wydało kdlej'ną pracę na dobirym Ipoziomi'e, pmcę limpirującą i godną wni.kJliwego zainte'resowa1nia. Oieszy to 'tym 'bardziej, ,że wyslZła ona ,spod pióra przedstawj.ciella naj:młoaszeg'o pdkdJ.eni'a etnografów. Ryszard Ivan Bal,assa, Guy<la OI1tutay, Magyar ss. 744, fot. 3'81, .rys. 231, mapy. Neprajz, wyd. Corvina, Kantor .Budaipcst 1979, Wydaje lSię, że 'nastąp.ił Oibeonie 'w węgie.rskioej etbnogJraf.i oklfCS syulltezy zebraT1e,go poprzednio materiału, dodajmy, ,nie:ZJwy'klebogatego, wszechstronnie oŚW1ietloająceg·o IpClSzczególne dZliały Iludowej kuhtury Węg·ier. UkalZuje się od pewnego c,za'Su ZJnakOllni:tyLeksykon węg,ierskiej etnogTajii, wprzygo~owalfJil\l jes,t mon,umell1ota'l- �Recenzje 295 ne wyda wnJicuwo Etnog'rafia Węgier, Wlres,Zlde pojaw.iło się nliedaw,no papUllalI'Ile uj~ie tego za'gaiCinieni'a w doskonałej "zad'e g;raficzmej, która ,róWlnie jak ,treść prezent'owaneg;o ,dZ!iela stanowi rodza(j sens'acji mau'kowej. Etnografia Węgier, albo I'epiej Opisanie ludu węgierskiego, ,to -pra'Ca dwóch .zaslużooych, wybiltny.c,h IwęgieI'skich ebnografów, Ivana :BalaS'sy i Guy.lii Ortutaya. Zwla:szc.za ten ,ostaltni przez ,dlugiela'ta (Zimalrł IW 1978 iroku) ,był pra1wdzhvy,m symbolem 'c.tno@miii węgkll's'kiej, dla dobra 'której wykol1zYlstywał swoją wysoką pozycję w życiuSlpolecznym i politycznym Węgier, swó:jogromny autorytet 'badacza j dziabclza pań'Slhvowego. Był Ortutay 'ni,e t}~lko wybitnym o.rganiza'torem życ'ia nauikowego, POlpuil'aryzatorem nau,ki, al·e .róWlnież wtniÓ!sI do etnog1ra'fii węgiersk,iej wkla'd niemożJli,wy do prze OCiZ'en ia. W!spólautombw1o popula.nnona1uikowej m onu m ol1ita:llnej pracy Etnografia Węgier jest w ,dorobku byłego Dyr'ekto,m 1ns,tytutu Etnografii i !Folklorystyki Węgiel1skiej Akademii Nauk jakby ukoronowaniem wieloletniej pracy. Nie sposób w krótkim omówieniu oddać rozma,ch tej niezwy,kle iń'teresu.jącej kS'iąż'ki, która ,stalnowi ·nie ty.l'ko pr,zykł.ad dos·konale wyko.nanej pracy naukowej, ale również jesi WIZ'o,pcem pqpul'ary.zl<l'cjli, jaka może Hczyć na s<zer:o<k~oddżrw:ięk społc'czeńsltwa. Dzieło podz'ielone j.est Ina pięć zasadniczych częś'ci, nierównclmierny,ch co do objętości. WSItęp, to rodzaj wprowadZJeni'a <do 'ZJaga,dJn'ieńgenezy Węgrów, próba w opar.ciu o najn.owsze ,u~talenia naU!ki - u;mie<sz'cz'c-n:iaich wś<rótd ludów świata i Bure·py. Daje rówlnie'ż ,zary,s ,dziejów abnograHi węgiel'sikiej, stan obecny badań na'd kU1btUJrą11u:dową,,a także próbę regiona1lj,zacj,i jej .p,rzejawów. Wlaśdwy przegląd ejmo.~rafii 'Węgier rozpoczynają autorzy od prezElnlta.cj.i tzw. kuJtu,ry spolE:<czlnej. Rcdzuna, Jej organ1iza,cja, zwiąZJki rodowe, podJział ,społecz'ny w obrębi'e wsi, przejawy dZ!iałań zespołowy.ch, formy samorządu wieJskiego, kontakty :towarzy's'kie, życie 'rEiligijne, adpu'sty, targi, jaumalrki i·td. doczek.ały się tu lak{)il1i'c,znej, 'lecz jedinoczoon<ie ,precyzyj:nej Hlnalizy, 'która Ini.czym 'nie rezygnując z za'9tosowanlia warsiZitaltu naukawC\go, SltanloW!ijednocześnie pnzykła1d pOIS1'ugiw'ail1'ia się językiem ,da,lelkim od hcrmetyczmośd, przej,rzysltym i nie,zwY'kle treściwym. Część Inastępna, najcAbs'Zenniejsza, ,niesie zarys materiallnej kultury iludu węgierskiego, lila którą ,składają 'się :m. in. budown'ictwo, zaTów,no mies.zkaLne jak i gospo.damzc, zajęcia Iludu, pożywienie, rzemiosła, g,trój, 1u<dowe zdobni>C<two Ltd. Obak tych za,gadnicń mamy ,Lnt:eresujące roZJważania Ina temat C'9a<ClJnic!twa, "przeSltI1z'eni ku!tu,ro'wcj" wsi węgierski'c'j, ki·erunku i g,iły wpływów 'ościennych. Wszy.sbk'O to zadziwia zdumiewającym wyważoniem ma,terialu op'isowego .i analizy. KoIlejna część to tak 'zwalna przez \vęgie<l1S'ki'C'he1tnog)r'afów kul,tura umysłowa, czyUi :rae'zej z;godnie z 'naszą ,tradycją mazElWlniczą - duchowa. W częś,ei Itej prezento,waJne są uwag'i na temat 2Jró±nkowania ,gwar l,udowych, .muzyki, &piewu, tańca, hog'ato jes,t tu rówmi'e:ź pI1Z.eds<tawiony foJklor IUS·tny, nie tylko w opi''Sa'ch, ale i iW cytowany,ch obfi'cie fragmenta,ch, a ,także zwyczaje rodzirune, idoroozne oraz W'ie:rzcnia ludu. W Inastępnym, już koń,cowym r'ozdz:iale, <l'utOI1zyza:sitanawiają się nad ,chararkteTem ku,btury Jludu węgierSIkiego, .daiWny:m i lWlspókzesny.m" analizJują wpływy zcwnętrZJne i ibodź.ce wewnęt<nZll1e, kJtór,e złożyły się lIla ll'i'ezwykJe bogaty ,obraz dokonań ,ludu, jego brwaJ.ość na'wet w warunkach ,ży.d'a współcZiesnego, w wa,runkach pnzemialn. IW tym roZ!dz;iale - ja'k rówlni'eż winych ,jjr,ag)menta,eh pra'cy z,byt ma10 U'wLdoczniano Irolę Iwpływu ma kSZltaUowa'nie lsię ludowej kuLtury Węgier mniejszości narodowych, zwł'aszcza Slowian, żyją.cych na daWlnym j współczesnym ,obszarze Węgier. Pracę kończy ;boga·ty wybór I1teraJtury, s,pi" <iluSItracji i Tys'unków. �296 Recenzje Etnografia Węgier 'odzna,cza !się jerdnooześ!rrie nieZJwyiklIe staranną, boga tąi w sumie - można wręoz stwierdzić - s'ensacyjną szaltą ilu'siracyjlną. Ki'1ikaset fOltogmafii i rysunków (te dla ułatwienia aektury znajdują się na marginesie tekstu) posiada nie ·'tylko Og)romnewaJory Ipo2ma:wcze, ale ró,wnież wy!soką rangę ar,tystyczną· Tak wspaniale pomyślanego :i przeprowad:ZJonego pnz'cdisięwzięcia, jak prezentowana pozy,cja, zarrówno z punktu w1dzenia naukowego, jak i POrpularYZiators'kiego, 'próżno s.z,ukać w europejskiej, a być może ri 5wia'tCJIwej oIJnografii. Etnografia Węgier ,stanowi bez wątpienia znakomity wZJorz'ec, rl1a kitórrym można:by się i li rna,s oprrzeć przygotowując populalrny zarys kU'litury 'ludowej, na kltóry - jak sądzę oczekuje rynek wydawn1czy ,i :który Jeży prrzecież w mo,ŻJliwościach polskich einog'rafów. Ryszard Masopustni tradice. Ludovci kuLtura a soucasnost. Tomes. Svazek 6, Bimo 11'979, iSIS.190, 'i!lusbr. ,123. ,Kantor Red. Vacllav Frrolec Josef :PreZCl1rtowa:nytom jeslt piąltym z s,erid Ipoś'więconej kulliturze ludoiwej we w.spółcfleSnOŚ'cQ,prIzygrGtoiWanYimpnzE'lZ śroldiowilsik'Oetnogmfó,w czeskricih z Binna. Re,daktorem rserii jest Vadav Frr'olec, a redakItorami ,tomu !wspomniani V. FrrCJIleci nieżyjący już J. Tomes. Książka zawiera wyrbralne lreferaty ,wygłoszone Ina MiędzYlnarodowej Konferencj,i w Smoleni:cac:h w '1977 roku, 'poś,więoolnej ,społecznym funkcjom i związkom międzyebnicznym zwyczajów ludowych'w Karpalta,ch Ii Ina Uałkana,ch. Całość tej c'iekaJwej pracy z.:biCJIrowejmożna podzielić na bl!ka ,grup 'tcmaty'cznYiC.h. I stanowiią ar:tyikuły aUlt:o!rów oZJeslk'i'ch i sł'owla:C!ki:chpoślwięcone probilematyee ,teon:lty,czmej i metodologicznej Zlwy,czajów ii 'Ohrzędów oraz przedstawiające ,Zlwyrcza,iekarnawałowe ,i za'pusiime na obszaJrze całej Czechoslowac}i. Witej glrupie ZJnaJlazł ,slię ,j'alko pieI'w!szy i'l1tef:(~sujący ar,tykuł O. Sirovaitki FoLkLor a obrzęd. Za,wiera on :,prrezen:tację i u InaJs 'podejlmowarnej probllematykli ,dotyczącej imie,js'ca iobrzędu w kru1tufze Iludowej i foldor.ze oraz stanaw,usko teorety,czne i ,metodologiczne autora. Następnym jest artykuł E. Horvatovej SpoŁeczna funkcja zwyczaj6w karna,waLowych. AUltOI'ka podkreślając lich ,dawIność i lpowiązanie z "ka1:l."ll'daI'zem gospodaJI'czym"ws,i omawia formy magiozne IZJwiąza'ne z cykilem zwy!czajów prze'dwio.se;nnych, zWflacają'c uwagę ina ich Istarrąfiunkcję odnoszącą slię do ma,gri'i 'wegetatywnej. Inną funlkcją według aUltorki jClstfu'l1'k'cja Iludyczma Wiz,rasiają,ca obec'nie przy równocIZie'snY'm z<J.l1Ii!ku ma,griozmej. Oie'kla;wym jes1t ZJwrócenie uwagi ,na ,częste wiązanie te,goZlwyozaju z Ii,cznie ur:ządzalnymi 'uUż przed pos'te:m weselami. Tekst ilustrowany jeSlt przyśpiewkaJmii 'charakterysltycZJn,Ylmi dla korowodów zapustnych. Alr'tykułJ. Tomesa Czes:k,ie i sŁowackie zwyczaje zapustne i ich warianty w innych krajach, zwra,ca uwagę 'na Iróżme 'formy dbchoidzenia tych zwycZlajów tak na ,ob:sziarze rC:zech i :Słowacji, jak d 1nll1y,ch:krar,jów Europy, a SZlczególnie SłowiańsZlczYZlny. rSZiczegółowo iomów;ione są tu i Ipo.rów'l1ane Itak postac!ie ,i irch malski IZ zespołu chodzący'ch w Izapus:ty, jak i Itrekstyśpiewanych piosenek ,omz inne formy 'towarzyszą'ce. Częś.ć ogólną zamykaarltykuł V. Froka poświęcony metordiolOlg1icznym alSipelkii'ombaidall nard obrzędem ZJa1pusimym na zachodnim :kirańc:u Ka1rpait I(VaJlasis.ko"ISleslko KQpanke, HoriiarC'ko, Za!lesi). W przedstawionej prorpozycj:i meiodorlogkznej ZJwrarca uwargę na płodrność 'podej.ścia do anar]izy zwy()l'Jaju lzapulstne,gro poprzez t'eorię społe·clZlnej komurri'ka'cjri. M,als'ka, (strój, taniec, pio- �291 Recenzje s'enka .pełlnią według aUJtora funkcję z'naczą'cą ,(,patrz podejście semioty,ezne). ,Bardzo instruk;ty'Wna ,tablica uwzględniająca takie ·elemelllty skłaod01We:zwyczaju, jak: nazwc; regionalną, ,c'Zas, ,i;nicjatora, 'uczeSltni'kówczYlrmych (zespół wy:s'tGlPu1ący),. uczeSitni~ków od bicra.jącylch., prowa;dząc'ego poszczególne e!lementy 'chalfakteuYls;tycz-. 'fie dla daJ!1ej grupy regionalnej, k,ierunek oddZ1iaływania, !formy ItowaDzyszące OlraL,' ocenę rc,a!'iza,cji, pokazuje w :sześciu regi'onach :zacho.dni-ch Karpat. Artykuł zawiera równici. pl"Zykłady ~l,u~trujące taib1i'cę 1Il1ateriałememp.iryoznym. Czc;śćIl .(0 arty<kuły zawierające 'op~s 'zw;)"czajów ,zapuSl!mych w IpoS'z'c:zcgólnych regionach CzcC1h i Sł01Wacji. Tu należy .już tekst Z. Apa'thyo,ve,j-iRusnakovej, który choć stawia \V tytule pytanie teoretyczne Obrzęd czy gra, egzemplifikowany jest 'kcmkrCltnym terenem, ,opisem IZwy,czajów ikar-nawałowY1ch 'Z okolli,c Saon-orina na Słowacji. Tak samo ina pogranic'zu obu c'zęś'ci '5'toi a'rtykuł A. !Su'Mki O problemie wspólnych, interetnicznych elementów zwyczajów zapustnych na pograniczu. po!sko-słowackim na Spiszu. Wy:korzY1stując literaturę i materiał Iterenowy wska·zujc na wy,mźnie Z'bie7me ,elementy :ta'k w Ire.kwizy.ta'ch 'cho,dzą'cy,ch izeoSiP0łów,jak i ś'piewanych piosenkach obrzędowych. Opisem z,wyczajów za'pustny'ch na pograniczu południowych Moraw, 'oMzarze za;si'edlonym w Ilata'ch 1945 - 194:8 (po osadi!1ikach niemieckich) zajmuje się E. Vecerkova. Liczne przekształcenia i nowe elementy w zwyczajach ,zulpustnych i iinnych <zwyczajach i abrzędachludowy,ch 'mają tu 'Swoje źródło, wedlug ,au-tork,i, nie tY1l'ko w ,prZJemies'zan-iu osadników oz lI'ó;imy'ch .stron kraju, ale i wzmi'Ell1'ionym typie gospodarowania formie Ikolekity\\mej. Można tu zaob5cnvować pewne alDa-logiedo sytuacji na ziemiach za'chodnich i IPół'nocnych Po1s'ki. Tej Irównicż proble.matY'ce, z nad5'kiem <na obserwację W'spólCiz€snyc:h .przekszta,łc-eń zwyczajów zapustnych, pośw,ięcony ,jest artykuł A. NaiVrati'lo'velj. Forma'mi tań,ca Z,a,puSitnego zaj,mujc .się S. DUiek, atal1'cem ,za.pu&!my,m ,;Pod szable" P. P,opC'lka.Blcmenty IzapuSltne I(maski, Korowód taneczny) w IZwyc':z,ajach ;weselnych ma 'południowo-wiSchodnioj Morawi'comawia w ;9wojlm artykule L. Tarcalava, 'a powiązaniem zwyczajów 'mpustny,ch z i'llInymi zwy'clZaja,mi dorocznymi i .rodzinnymi M. MuS/inka. C"zęść nI 'tomu ,to alrtykuły reprezentantów 'innych <krajów. O poLs!ktm 'ZJwyczaju Izapu:stmym pi'szą K. KwaŚiD'iewi'czowa ,(Zwyczaje zap'l1stnew PoIsc,e) oraz R. Tomicki ,(ZaVltsty w Po!sce - strwktwra i funkcja ,ohrzędu). Bułgam~kie zwyczaje· IzapUJsbneomawia M. Va:si:!ev'cova w a,nty.ku<leStTu.ktur'a, funkcje i pochodzenie bwłgarskich wiosennych obrzędów zwiqzanych z zapustami. V. K. So'kJlo,vcova pi'sze'o Współczesnych sło,wiańskich i regionalnych zwyczajach zapustnych u Slow.ian Wschodnich. I wresz,cie węgiersk'ie zwyczaje Izapusltne odlnajldujemy u iZ. Tal'braiovej. T,en interesujący, bo 'pozwalający ,S'pajrwć syntetycznie na ,problematykę czajów karnawałowy,ch i zapustnych Itam, i,lustrują wyjątkowo interesująlce gra1ie. Ka'źdy ar'tylkuł uzupc1nia ,bibliogra:flia przedmiotu. zwyIfoto- Anna Szyfer A. K. ·Pisar'cz:ik, Nar,odna-ja a:rc·hi:te·kibu'raS,a:mar'kail'llda XIX - XX ww. ~Po ma- . Ieriałam 192'8- 1'94'1 gg.). Alkademia Nauk Tadżyckieij IS!SR. In:stitut Istorii im.. A. Don~s'za, Izdaticillsitwo "Doni:s:z", DuszaJnibe 109'74,ss. 1'39,11Ulsltr. A'ntonrna Pi'sare:zyk ;jeM autorką szeregu 'p.ra'c na'Ulkowy,Cih .i popullarY1zator5kich ,dotyczą'cych ar,c'h:i'tekbury, buidown~ctwa i 6ZJtu'ki ,}udów A<z;ji Środkowej" UkońCizyła -studia na WyldzJia;le Ws,chodni:m (PańJstwoweg,o Uni;wersytelt-u Środkowo- �.298 Recenzje . azjatyckoiego I(SAoGIU)w TaJSozkemcie'. Pracę €Iunog.rarfa li język07Jnawcy rozpoczyna w okresle :m.iędzywoj.emnY'm pad 'kierunkiem prof. :M. S. Allldrjejcwa. Od roku ,1924 ucze:st!niczy w o.rganczowa<ny'ch 'przez niego e~s.pedycjach naukowy.eh, międiZY innymi w piclniersk~m .pr7:ed:sięwzięc:iu jakim ,były kompleksowe bada'l1lia życia 'j 'kulitury mieszkań<:ów pami~skiej <dolilny ehuf 2. W ,Ja'tach '1937 - 19'40 A. Pisar. czyI!.;: pracuje w Muzeum w Sa ma:rka'l1dzie, pQo~więc.ając 'tenc.za!s 'na gruIlJtowlne badania Iterenc-we, J\:,wry.ch reZJUi~tatypUlbil,ikuje 3. Zbiera ·także rmatenialy do ,dokitoratu,kltóry na's'tępni'e Ibroni IW 1945 roku 'na Wyrdzia,je Hi.storyczJl1ym SAGU oumymując tytuł karndy,data 'na uk historyczmy,ch.Przedsta'wi,clna wówczas praica pL: Samarkandskije żylyje doma i kwartalny je meczety XIX - XX ww.4, sltanowila podsumowanie dotychczasowych badań na·d hiistorią oS'adnicbwa i ró;i.norodnych form budownictwa ludowego 'w okJręgu 'SaJmarka'n:d7Jkirm.Podjętą Itc.ma,ty'ką autoIrka !interesuje s'ię Ina,da'! ;j p~zez wiele ftat uzupełnia ,swe \S'tudi'um o nowe dane .,pochodzące z okre:su powojennego. Plre'Z;e.ntowanaobeonie kJs'iąż'ka j'e3t ·ro(Z'swirzoną .i poprawioną 'wersją rozprawy !doktorskie.j. W roku '1948 A. K. P~saTczyk ·pracuje w pOiwstałym IZ.i:n1icjOJtywyM. S. Aondriejewa Gabinecie Et,nog'rafii i Ar·cheo:logii przy I-l1JStytu<Cie Hi:s<tor.iJiJęzyka ·i JJi:ter-atury Tadży,ckiej FiEi AJka,demii Nau1k ZSRJR. Należy do naj'bliż:szych w\Spóbpracowmi'ków M. S. Andriej.ewa, a po .jego śmier·ci przy:'Ytępuje. ,do redakcji Ipozostawionej 'PI1zez Illi'ego ,sPus'c.iZ'llY.Jarko samodzielny pra,cowlni'k TI'auki, A . .K. 'Pisar'czyk or:gani:z;uj.e.kol'ej,ne ekspedy'cje ,do obw,odu kubiabskiego .i garIr.slk'iego 5. W le5.l ,r. w utworzonej Alkademii Nauk Ta,dżyckiej SRR A. Pi~aJH:zyk obejmuje 'kie.rowni,Cluwo Dzi,alu Etnografii 'I'nS/tytutu HiJs'toJiii An:heologh i Etnografii. 'Pirzy Itej pla,cówce uworzy Itakże Muzeum Amcheologii i Eunograifii . >1m. iM. S. Aondni'ejewa, do :Mórego podczas rozłi-cznych 'Podróży :naukowy.ch aktyw. '7lie \Z!biera ekspcrnaty. Od wli€Jlu ilat związa:na z ośrodkiem naukowym 'w Tas'zkencie, .·zyskała sdbie "lawę ·dOlŚwi'adc'ZClnegoIb31da'ozaIterenowego, s.wietnego ,zmawcy 'kultury i języków, głównie za,ś Tadżyków PaJmi,rSlki:ch. iNie ma pTawi.e pra·c iil1nych ·ii),utorów z drZ!iedzli:nyLS'7Jtuk<i olltdowej i ,budownicrtwa Azji Środkowej bez odwoly'wamci.asię do rdo:robku .nauikowego ·i a,utory1etu A. K. P,iJsa['czyik. Recenzowana 'ksią'żoka Ima na tle ·mny,c.h prac aUltorki znaczenie 'SzczegÓ'1ine. Tworzona .w ciągu praw.ie 30 la,t :zawiera materiały, kJtóre :ukazują 'pI'zede wszystbm Ipfooces prz·e.mialny ,t,radycyjonej ikuHury okręgu Is.ama,,·kandZlikiego, w rtym także układu przestrz'ennego mia'st, [Ol1m rifunk'cj'i budY'nkórw mlieszk,allnychi mc'czetów. Zawier,a po'nadto szere.g 'Slz;czegółowyc'h i:nJonma'cj1i o :sIt)"la'ch, Itechnikach i zdobni,otwie s.to.sowa,ny,ch w 'bUidownic·twie, łą,cznie z ich 'typologią. Kisiązka s'kłada się z nas'tępujących 'częśoi: OgaJ'na 'char.akiterysty!ka domów mies7Jka!Lnych !i Imc-czeltów SamaJr'kandy; .Materiały i ,kol1JStruikcj,e budo'Nl1a.ne.; De<ta.Ie alf'chite'ktonkzme i rozwiąJmnia ZJdO'bnk7Je;Siedzi.by podmiejoskie ,i kh .dekoracje. Panadto zawiera przYlpisy i wyka:z :t:el1m.inów s'tosowanych w budow,nic,1Jwie. Cenny jest także wykaz ,;z;inwCIIl!taryzowaJny,ch,obiektów i ·nazwiska ~n1'or.ma't(}.rów:mis·trzów b uJdown i,czy·ch, c.ieś,ll, malarzy i rzeźbiarzy. Zami·eszczc<ne iW 'k.sliążce foto- 1 Uwagi ·biog:raficoz.ne por. Z. JaSie\¥ic.z, Etnograficzna działalność naukowa w Tadżykl.."tanie, ••Etnografd.a Polska" 1967, t. 11; tegoż, Etnograficzne ośrodki w Uzbekistanie, tamże. 'M. S. Anc!riejew, Tadżyki doliny Ch"t, t. 1, TaSZlkent 19:;3; t. 2. Ta''7Jkent 19:;8. W tomie drugim A. K. Pisarczyil< zaomieśCliła swe o.pracowan1e p.t. 2:iliszcze Tadżykow doliny Chuf. • A. K. PisarczE~, 2:iloj gorod.skoj dom Buchary i Chlwy, "Architektura ZSRR" 1937, ;'nr 1. ł Ręko.pis w Archdwum Działu Etn<>graf<ii Lnsty,tutu HlLstocii Akademii Nauk Tadżyckiej '''SRR. I A. K. Risarc.zlk, Kultabskaja etnograficzeskaja ekspediCja 1948, ..17JWiestija Tadżyckoj 'filjj, Akademii Nauk ZSRR" 1949, t. 15. �Recenzje 299 grafi'e ,i ryslun'ki, wykonane przez ml!toI1kę i pu1bliikow<lJne·tu po raz pierw~zy, iluskują i wydatnie w,Zlhogacają op.racowanie. Calość u:kalzuj.e miej.s,ce ,budownictwa Sama'rkaJndy na Jti).e'naj,lj~i'ŻJs.zych,regionów bucha:rskiego i fel1gań:sko-,taJsz:kenckie,go. :Po wnikliwej a,na,]iz,ie lfoO'Zp'lanow<lJniai ,konstrukcji domó,w 'mi'€\sz'kailnych SamaI'kandy, .aUlto'rka Iwyrói:nia następujące ich typy: cią,g jednotrak·towy si·cni i 'bZlby z ustawiclnym do nich pod 'kątem 'prostym aiwanem, tj. ,podpa,rrtym kilkoma kOilumienkaJmi daJ3zkielffi, .tworzq·cym werandę; dwie izby położone rów,nOi).egde,Illaprz'eciw .siehie, połączonc aiwanem: ·typ domostwa z1))'iżony do fergań's'kiego, w którym aiwan nie jeSit lpołączony iZ izbami mi·esz'karlnymi i u,S!tawiony jest 'naprz'ecilw domu uraz cały s,zemg mes·zkaó jedno- '1UibdWluiZJbowych :bez aiwaTIu. W€dłurg au:toIlki, ten stan 'rzeczy jcs't rezullta'tem wie!opokolen'iow)"ch ,do~wiadczeI1 budowll1i·czy·ch Zlmierzających 'do takiego Uista'wienia domów, alby 21mniejszyć odczUlwail'ność zmia'n tempC.faJtury w ciągu dnia a rta,kże pór roku. Upośl·edzo'na 'Pozyc'j.a kobiety W rodzinie decY'dowała ois>tnieniu ,niemal w ,każdY'm domu 'części zew.nętr.ZJnej bierun, prze.znaczc'nej dlla mQżczyzon i goś>Ci ora'z Iwew,nętmznej - darun dla ·kobiet. Duże znaczenie, uwal1UnkOWalne względami kuHurowo-spoleczmy.mi, m,iał·a i7;ba gościnna mech mon-chana, która ~tanowiła niekiedy odrę;bny !budynek w zaglrod1Jie. Stopniowe WI)I"O'wadizcnieeuro'pejlskiego sy1sltemu ogrZ!ewcz'ego, OIs,ZJMenie,okien ,i Inowe materiały bu,dOlwl.wne osłabiły bezpośrednią za.]eżność od wa'J"'unlków śrolciowi'ska natum1nogo. Podobnie 'zajęcie :p:-zez koibietę należneg·o jej m-iejs,ca w społeczeństwie s·po'\Vo.dowało 'ZJmianę w Lrady·cyjlnym rOZłpla'nowa,n>iJuwnętrz. ZaJniJka f'u'nkcja domu z-ewn<;-trznego 'i 'medllTnon-'chony, przeznac'Zon)"ch wyłą,cm1ie d!].a mężczYZin. Dokonana, szczególnie '\V latach 60-tych, rozbudowa Imiast, w tym i Sa,markandy, wpły.nęła 'na pojawienie ,się domów o ,dwóch i więcej kondygnacjach. Nlie.k,tóre z ni·ch ZJbudOlwano jeszczc w ,kOllCU XIX w. Składa :się 'Z nkh .głóWll1ie c.ia·sue centrum ba.zarowe Samarkandy. Jedn)'lm z pierwszych "europejskkh" lbudYll1lkólW, któ,re s'l-a':1ęły w Samalrik<łJndz!i-ej,Ulż'w XlIX wieku, jeslt <siedziba dziJsiej'szego M:uzeum .';a.mar:ka:ndzkie.go. Chara'k,teryzując meczety Sama:rkandyau:torka uWYPll'k:la związlki mię.drzy p::lmic;-n ynni przez 'nie 'fu.nk.cjami religijnymi, a do:sltos·owaniem ,do 'TIikh WIl1ę.trz. POIza samym meczetem, dla Samarka,ndy ,tYlPowy był zespół ·tZ.abuodowaI1okalających; 'w których mi'ElŚcić się mogły mieszkania -duchownY,Clh i 'studentów, łaźnie i saraje. Meczety zwykle składały s1£; z pomieszczenia zimowego - chonako i aiwanu. Ze wZigJędu na położ'cnie aiw.anu autorka wydziela kilka typów mecze,tów: aiwarn położony jeslt frcnta.llnie przed pomies'zcczeniem 'z.:iIIDowy1m, od ISltlronywschodniej; aiwain ·ustawiony jest narożmikowo; ·chonako obudowane 'jest we>randą z trzech stron oraz aiwa.n znajduj·e się 'po dwóch 'stronach chona,k,o, ZJWylklleod ~schodu i 'zac,hodu. NaiS'tępnie w pracy ·omówione ISą ikol·ej'l1o .formy i rol.a 'minareltów w mee:zeta'ch Samarkandy. Rozdział zamy'k'a opis wnętrz mies7Jkalny:c'h i w.nębrz 'mecze tÓiw. Druga część pracy Ipoświęcona jes,t materiałom i kon:strukcj1om. Większość z nich zll1ana jest 'również w całej Azjoi Srodkowej. Pods.tawowym Isurowcem jest glinka lesso.wa. Do ;la,t 70..•tych XIX w. ,Sltosowa.na Ibyla wyłącznie do kOll1tSitr,uikcji bHy.ch, li -to za.rów·no w khszłakac·h, jak ·i w 'miaJstach. Obecnie 'ten ~'pOlSó'bWm1'Oszenia ś,cian .nie z'na}duje prawie 'zastos'owania, 'z l\Vyją:~kiem .z·ewmę;trZlnych murów zagrody. A. PilSa'I1czylkprzed~taW!i'a Inastępnii,e wyrób, 'lmZJtabt i sposób układania cegieł. Ciekawe lSąOlbS'zenne i~nfoJ"'ma'C'Jena temat wY'k'orzysty,wa~nia wypalanej cegły pochJodzącejz XVI 'i XVIII-<wiec1Jnych monumentalny;Clhświątyń i me<d~es. Używano jej .głównie do wykła.dania podłóg i ibw!kowania poowónzy, c-eml>I1ow<ania s,tudni ide·koT<lJcji. W ·całoś·ci 'podk.reslono stosunikowo mały ·udział ,drewna, �300 Recenzje kitórego wyzYJS/koCllllieograruczało Isdę do konsltrukcji zblilionej ,do iry,g1Jowej, belkowania dachu, wyrobu framug okienny,ch i drzwiowych. Najhoga1tszą dokumenta,cję j1lus'tracyjlną iposiada rozdział dotyczący ZJdohnictwa i rzem'iosł związ<l11y,chIze .ztdobnkbwem. TaC'zęść 'pra'cy jc.'"t o.d.bi,ciem ,zasadniczych zainteres'owoClll l'\. K. P,iSoCl Ttczyk, która Itema't 'sZJtuki ludowej podejmowała wie~łok.rort:nie. Z,dobn1c,two a.pchiite'ktolThiczmeSaimaJrkan,dy jest w ·całej swojej rói;norodno'ści 'błiskie wspolow,i t'bucharskiemu. Składa sit; na ,to jcgo powściąglliwość i ja'kby większa 1Jra,dy,cj(JID,ailność .stas,owalny,ch w zo:rów. Upodobania imieszkań,cówksZltaltowały się tu pod IwpłYiwem oś,rodka hucharslkiego, w którym 'wytworlzył 'się styl upięk,szaTIlia ISZJc'ZJegó1nie płas.zczyz'ny :sufiltu. Autorka pru.cod.stawia szereg przykładó,w stosowania sZitulk'<lIteriii .rzeiJby z alabastru - odmialny gilpsu (gancz), !ponadto wymienia zalsadnicze st)'1le ol1na;men'tyki, a wś,ród :ni,ch: bagdadi g.eometryczny, is:łimi - 'f'OśiłiJnno-geo.mebry,cZlllY li 'pargoriigeometryczmy, glównic z 'kompozy,cji okręgów i wicJ.okąitów. W :bogalty!ch dO!mos.twa'ch i meczetach ,typowe są Gite i rzeźbione okratowania i stropy tzw. stalaktytowe. Samamka'n.da :naleŻJała do Imiast Azji Środkowej - 'czy,tamy w o;sltatnim ,ro.zdziele - w kitórych większość .mies2ikań'cÓ'w wyjeżdżała na lato za mia.sto. W związku 1Z tym mies'zkanie :JTIiiej!sikie ibyło w zasadzie siedzibą z'imową, zaś podmiej,skie letnią. DI.a domu podmiejiski'€Ig,o chanJJk,te,ry!s'tycma była jedna izba z 'podcieniem lub 'też aliwanem połoiżoinym pod wspóllDY'm da:chcm pomiędzy dwiema izbami. Siedziby te I(cohu,tory)Iposia,dały CZęSltOwyso'kic zewnętr,z;ne !mury z UJmies'zc.z.onY'mi na narożach Ibas'ZJtami, co ~wiadczylo o 'ichobronny,m charraiklte'rze. Obeanie !Zagrody ta'kie sltm'cHych.ar.akter lWa,rowni, a 'ubrzymywalll'ie się g,dzieniegdzie baszt tłumaczone jest jedYi!1lie \i!ndy'Widua,j'nymi gustami wł.aśdcieili. TJ'a'dy,cyjme budow,nietwo p(Jldlffiiej~kie Sa.mairkandy wraz z.c swą ornamelntY'kąZJbliżane jest wedlug opinii autoriki do dOlmO's'twrtur'kmeil,sikioch, a Itakże iznajduje ana1ogi'e w całej Azji . STod!kowej. Omawiana praca A. K. iPi:sarr,czyk Gtanowi ważny wkład IW mo·nografi.czme ujęcie .'budow:niotwa POlS.zoezególnychOŚlfodków miejisikikh Az·j,j Środkowej. Poprzez odpowied1nie zalSltosow-anlie etnogr,afi.cz.nych 'metod bada.nia 'budownic.·twa 11udowego doskonale roz;slzerzaopracOIwa;nia ar,chiltektów z tego 'zakresu. P,rzez 'Swój sy:stematy,czny :wy,kład, ,sze.rokie Ho ISlpoł'eczno';ku1turowc, w.skalz.arnie cZy!D'ników rmode'fnizu,jący'ch traidycyjną ikul1turę ,omawianego .terenu, k.siążJka może .stanow.ić ,rodzaj podręcznika nie ity.l\ko architektury Samarkandy, ·lecz i szerszych obszarów Azji Swdkowej. Marek Kalendarnyje obyczai i obrjady w stranach XX rwo Letnie-os,el7tnije prazdniki, "Nauka",Moslkwa 19,718, ISS.296, tlustr. naczalo zarubieżnoj Ewropy, Ipod red. S . .A. Takariewa. Bero koniec XIXilzdaJteil'sltwo' T,l1zeeia .c'zęŚć wyd,mej w !lata,ch 1'97-3- :197,8 przez llD!stytut E1Jnogra'fii im. N. N. Mikłucho-Ma:k'łaj.a w iMosK1wie,Pood Ired. S. A. Tokariewa, m onograJJiJi poświęconej dorocznym zwyczajom i obrzędom wszys1kich naroóów Europy (poza ZSRR)', obejlo '0mówlienie s. 278 - 280. popTZed.ni.ch tomÓiW <zob.: "Lud" 1976, t. 60, S. 267 - 269 oraz 1979, t. 63, �Recenzje 301 muje obrzędowość cyklulebnio-jesiennego. Podabnie jak 'w poprzednic'h t()lIl1ach, omówiono w 'nim obrzędy i zWj'czajeWłochów, :Fralilcuzów, naTodów Pó1wyslpu Pirenejskiego, Belgii i Holandii'i, WYl:lp 'BrYltyjs'kich, 'Sikandynawii, Finów, Lapończy.ków, Niemców, Austri,a'ków, narodów Szwaj.carii, Węgrów, :POilaków, Cze,chów i Słowaków, Łużyczan, nalrcdów Jugosławii, Bułgarów, ;Rumu.nów, Ałbal1czyków oraz Greków. Autorami Ipos'zczególnychopracowań pozootał ten Isam zespół ebnografów. W przeciwieI'lsbwie ~ednak do 'pqprzednich 'tomów, w 'trzecim omówiono obrzędowość ,doroc.zll1<:) dwóc'h, wmykających rak obrzędowy, ,cykli - l,e~niego i jesi'ennego. Nawat umowne ich ,rozgranicz'onie dla Europy jako calośd okazało !Się, z uwagi na podsta'wę wyodrębnienia poszczególnychcy'l{ili, tj. następstwa 'Prac gospodarc,zY'ch - Ibalrdzo zlożone. Klliimatyczme 'zróżnlkowa'nie 'EuJCopy powoduje, iżcharakterYSltyc'zllle dla obrzędowości ,cyikilu jesiennego ,Zlwyczaje Żiniwne przypadaj<:) w jedny.ch n~gionachna okres Ila,ta, w i,nny.c.11,jesi,eni. iRównoCiZJeśnie mniejsZJe je"t powi<:)zanie ,oibu obr,zędowych qrklE z 'k,a;lendarzem k'o,ś'cielnym. Międ'zy cyklem wios'elllnY'm i ,let'nlim przyjęto 'u'mowną ,granicę ,zalkoń'c'zenia wiosenny'ch prall' ,polowych '(dla sipolecznośiCi rolninych) i wytpędzenia bydła nale'tnie 'pastwi,ska '(odIa spole,czności pa'S'ters!kich). W obrębie pOIszczego]nych obszarówetnlicznY'ch ICyikl 'letnio-jesienny charakteryzuje 'Się natomiaist ,dwoma IWYlraźnYlmi .momellltami, wokół Iktóry'ch 'koneentruj<:) ,się i intensyfikujądzialania o chara'ktenz,e magioczmo-obrzędowy'm. DJ.a cykIJU lctniego j,est ,to okres Ileitniego 'przesi'leni'a słoneczme,go, ,dJl'ajesiennego 'dkres :żn1~W. zbioru owoców i 'Slpędu ,bydła 'Zilebnich pastwi'Sk 'W ,lebnim ,cyk'luobrzędowY'm zasadni'cze z.naczenie, lila W,szYlst'kich terenach Europy, mają zwyCL.aje, 'obrzędy i wierzenia przypadają'c'e na okJr~s ,letniego 'prze~ilenia słonecznego. Do ich wspólnych elementów można zaliczyć: rozpalanie ognisk, zwykle na wzgórzach, co pOZlwa:Ja sądzić o Izwiązku obrzędowego ognia z Idawnym kultem Słol'lca; przypisywalnie ogniowi i :wc.dzie lffi'o-Cyoczyszczają'cej, uZJdrawiającej i ożywiającej: 'wiara w magi'cz:ne ·dziabnie TośJ!łn; występowall!ie elementów o charaktenze ero.tyc.z,nym, a także 'sikromne fOI1my ob.rzędowego pożywienia. Jakkolwie,k w tym ckresie wySltQpuje 'Stc,sunkowomalo ,ellementów bezpośrednio po-wiązanyeh z dzialalnością 'go-spodarczą, to w 'pozos'tałyc,h okDesach cylklu letniego dominują zabie!?)i magiczne związa'J1e z o-chraną dojrzewających plemów przed dzialaniom niesprzyjających 'sil reaLnych {,gra1dobi.cie,po'SU'cha, pożary, szkodniki p()).ne) i wyobrażanych '(złe moc'e). Najv:aimiej:szym akcentemcy;klu joesi'ennego są 'zwyc:zaj.e, o-brzędy i wierzenia p~'zy'padaj;lce ,na okres IZJbioTUplonów. Wyrażone 'są IW :nich dwie :głÓ'w.ne i,dee: jedna wiąże 'się z lp'l1zj1jęciom 'i TOZJpoczc,'ciomkonsumpcji ,zebra,ny'ch dóbr, 'dru;ga z zapew.nic"niem sobie równie uradzajnYlch zbiorów w IrO'kunaJstępnYlm. Pierwsza ~ięga do dawnych 'za,biegówpo!egającyc.h na znoszeniu wkazu spo,żywania nowy'ch produktów, druga natomia:Slt ,do zabiagów mają,cych na celuponoW1ne 'PTizekazanie ziemi jej plodu,daj.nej mccy.W 'cykLu jcsiennYlm :rstotlną rolę ,odg.rywają ,również elementy 'związa'JJe z 'kuHem przodków i zmarłych t(lZJwyczaje zaduszkowe). OpubJi'kowa:ni'e trzeciego ,tomu, 'zamykają,cego ,cy!kl doroczmej obrzęd owoś·ci na terenie Europy, zmusza niejako do dokonania krÓ't'kiego 'podsumowania całO'ści. .Jakkolwiek Kalendarnyje obyczai i obrjady w stranach zarubieżnoj Ewropy zostały oparte 'na bogatej ilitteraturze przedmiotu i n.apisane pr,zez zespól wYlbutnych dnog'r.afów, tY'm lniemniej 'praca ta IZOlSltał'a 'opracowana z prz€zna,cz'eni€lm dla szerokiego 'klręgu 'czytelników, a .nie wąs!kielgo ,grana spec:ja:listów. Przemawia 'za tym jej faktogradJicZJny ,charakter, a takż;e bra'k is'zerslZYlch.ro'Zwaź,ań o ,eharaMerze porównawczym ,i syntetyzującYlm. Ja'k!ko1IWiek wallnr IPopu1ła.ry,zaltO<Iisiki ,tej pracy �302 Recenzje jest 'niezaprzcozallllly, to 3-tomowe, lOOOsiJronicowe opracowanie należy uznać ,ró'wnież za bardzo ~nteres'lljące i potrzebne IZ 'naukowego lpunktu widzenia. O dużej waTltości publikacji zadecydowało 'przede wszY1stkim przyjęcie jednolity,ch we wszystkich opra'cowaniach s,zc'ze,gółowych założeń teoretyczno-metodollogiczny,ch, a także zwa'Tta redakcja 'cało,ści. ,Przygotował ją 'w Izasadzie Iten !sam zespół auto'rów, ,co umożlliwiło zachowanie i1deIJItyoz:ne,g0eha,raktEJru poszczególlnych !rozdziałów i uczyniłootDZYlma!ny ,materiał 'w 'pełni :porólwmywa.tny. Ukazując obrzędowość doroczną na tle nasltępujących po ,sdbie ,pra,c ,gcspoldarczych, zwrócono uwagę zarówno na jedno'I~tość, 'jak i ZTÓiżluicowanieposzcz,ególnych elemen'tów obnzędowych w obrębie danej lspołecznośoi narodowej. Dając zasadniczo obraz tej oibtrzQdowości na przełomie XIX i XX w. starano :się 'sięgać jednocześ,nie do jej warstwy pnzcdchrześcijańskiej, ·a więc zwródć uwagę na jej pochodzenie i pierwotne znaczenie. Śledząc rozwój Iposzclzeigónnych form obrzę,do'wj'ch i wie;'ze11 uwzglt;dniono równiej, wpływy jakie wywalrło 'na nie ,chrześ·cijailSlbwo, a bk,~e czynnikiocha!ralkterze społeczlno-ekonomiczmym. 'Starano się rówlnież ukazać żywotność wielu zachowail obrzędowych i zwyczajów we wlspółtczesności i 'tonie tylko w środowisku cNiejskim, aile 'i 'm'iejs'ló:m. Dokonana w po:s'z,czogólnychopracow,miach slc1zegółowych analiza zmiorzala, jak można sądzić, ,do zwrbcenia uwagi m. in. na 11<:<,tępUj'jCO 'Cl~chy: 1) większość z'a"chO\'.7ailcbtzędowychma przcdc wOlzy.stkim ;cwiązc,.;: z dziaiak10ścicj człowieka o chataktel~z'e społeczillo-e'lwno,micz'nym; 2) os roc/,r;ego cyk;uoiJrzt;cl()\Vcgo wyznaczająm'o'mClIllty ,lctniego 'i zimowego ptzesilenia słonecznego; 3) 'na zróżnicowanie obrzędowoś,ci w Europie wpłynął zlożonykompleks historycznych uwarunkowait: je's't ona wic'lC'warsiwowa, a 'W wielu jej przejawach można w wit;kszym lub mniejszyms,topniu dotrzeć ,do jej pief'woltnych elE'mc'ntów, związanych z \\iiaq w odra<1z.an.iesiępr,zy,tody, z 'ku'ltem ognia, wo'dy, 'słollea, przodków itd; 4) historyczny 'rozwój obrzędowości zamyka się w 'procesie ·,;tormiovicgo wypierania początkowych ,rr,agiczno-[E'ligijtnyeh Itreśd przez elementy o charakterze racj analnym, glównie estetyczno-ludycznym, a 'więc wiąże się zarówno zezrnia ą formy, j'lk i funkcji obrzędowości; 5) obrzędowość do,roczna stanowi trwały i zarazem bard:") cha rak1erystYCiZny dorobek ku'~turowy każdego narodu. Kalendarnyje obycztUii i obrjady w stranach za rubieżnoj Ewropy 'stanowią w sumiepozycję Iniezwy'klepoży1eczną i 'należałoby sobie życzyć, aby również i polscy etnografowie do!stalI'czyli szerokim kręgom poL~kich miłośników europejskiego folkloru podobną 'publikację. Jacek Ekloge Athene apo ta tragudia tu Helleniku lau ipo N. G. Politu. Bednarski Ekdosis ewdomi, 1978, ss. 326. ZIna,ny fCi::klorySlta gredki XIX w., Nikolaos IPDllitLs, należał do nie'lieznyeh entuzjastów rodzimej Itwórc.z()ści ludowej, poświęcił jej dużo pra'c, m. in. i omawiany zbió,r g!'e'C'bch Ipieśni ludowy'ch, który doczekał się już siódmego wydania, co ślwiadCizy 'Ojle-gO ,dużej popu'larności. W :zbiorze (tym znalazły się następujące g1I'Upyutworó,wglreokiej 'poezji ludowej: pieśni historyczne (19 teksItów), hajduckie tzw. kle1ftskie (4)9 U'tworów), epiclkie (lO 'pi,eśni), pIes'll! o stos'unkach międzyludzkiich i ballady ('l4 ut'worów), miłosne (55 ipieś'ni), wCiselne '(14 utworów), kołysanki �Recenzje 301 tek&tów pie~niowY'ch),ko.[ędy, o emLgralnta'ch zarobkowych (8 Ipjeśni), pie~m pogrzebowe (34 te'klSty), u1t·w·ory o ,tr·eści morali:s'1yc.znej {lU 'pieśni), pieśni poświęcone pTacy 1(3 utwo.ry), humorysty.c·z-ne ('2 ulflwory), pieś'ni epickie średnj.QlWiecza (,6 \litworów), o·raz 12 pieśni o rÓŻlI10rakiej ,treśc.i pochodzące z ·r<Y£nych.regionów kraju i o róilnyeh gwarach Iludowych. ZJbiór poprzedza królik,i wstęp 'pió.m P·ol iti:sa., w 'którY'm ·omawi·a.ne j·es't ;m,aCtzenieubwo.rów ludowych dla 'rozwoju ku.]jmryi J]j.t€·r.atury .greclkiej. -Zdaniem au·tara., .baj,ki, p;'zy.słowia,za.gad'ki, ,k.tÓlre 'są SZy/MO ro.zpowsZJeoCo11'lliane, z·aw.iera.ją wiele eh.lment{~w o'::;·~Y'l:h, natomiast 'pieśni 'l·udowe i legendy mają 'piętno narodowe .. Leg€·ndy we'dług :PGlitisa związane są z ziemią ojczystą i wyr'ażają l\1arodow.e ideały, ,natomiast w pieśniach ·odbito wiernie ży·cie, 'zwy'czaje i obyczaje łudu. Autor nie wymienia motywów ;gncc!kiej poezji 'l\.;dowej, które spotkać można i u -sąsiednich narodó'w słmvia'·1'3kj,ch. Gdyby 'porównał niektó.r.e wątki, zwlasZJcza picś'ni hajducki·ch i ballad. wtedy nic mĆ'giby pow.iedzieć, iż -pi·eśń iludowa nie jes't ,podat(7 n~'!. '\ivplyv:cm 'Z ZC\V·;l~,•.,-~j'z. PoIlIi,,; zDch(,··.<l kaiJdcgo Grc!ka, by p07nał .chociażby naj.leps'ze z utworó'w bdowYI:h. Tym k:c"'ując siC;, jak zaznaczył (s. 6), wydał ·omawiany zbiór, aby udo."t(,pnić swoim rcdakoiJ11 część s'karbu kUiltury ,duchowej. Postarał -się .dać jak najpc!'nic'jsw ulv,·:j~·y, gdy:' czc;stośpicwacy :ludowiZJmieniają teksty, opusz,czają części utworuiL,b l:\I'7.q treść :kilkuutworów tworząc w ten sposób jedną ·pieśó. :.IGtyw pi('l"wCi~'ny. ~'g') 'Ch:l!lic'rn, mo;i:;na 'O'okryć badając Jnaj!1ep-sze odpo'\viedniki w'll.ków, które ,dotąd ,z.ostaly o,dkryte. Nie -cenił zaś on pieśni, .kitóre nie posiadają kilku w.a,riaatów. W tych ostatnich, jak mówił, :moż'na 'z'auważyć ib>!"<~ki 'S,tylisty-cznc, poetyckie i wersyii·ka·cyjne, Z .za.wa.~tych v.' tym zbiorze Po'lihsa utworów dudowyiCł1 wynika, że grecka epika Ludowa jest o wic·le 'Uboi,sza TIliż.Słowian bałjcaJ1skich. W zbiorze tym 7Jnaj,. duje się jeden utwór o upadku Adrianopola (136.1 r.) zapisany przez Anglika Pashley'a w 1837 roku, trzy niewielkie wąt-ki a upadku Konsta '.tynopola (1-~53 r.} oraz g z cyklu o D.igcni.,il' A:kritisie, ,boha'terze ś·r-edniowi·ecza, Zbió,' PuJitisa po;;lL'ży ba·daczom folkloru 'naro,dów ·bałkat'ls·kich .do odkrycia wsp{}~nych cech i mr'lywów, które is·jJl1ieją i niewątpliwie świn,dczą o w.ięziach kultUfO'wychna przest:'zeni wicków (czego nie wspomina on). Przepływ niektóry·eh motywów £: j-edncgo kraju do drugiego ,miał ,mi'ejsce ·szcze:gó1ni.e podczas wielowiekowej niewO'li -tureckiej, kiedy wspólna wa]ka .GrekÓw, Serbów, ,Macedoń'czyków, Bułga-rów, A'Lbań.czyków i Rumunów ISprzy,jała wędrówce ,niektórych utworów ludQlwych z jednego kraju do ,drugiego, by wej'ść ,potem .do ich r.epeIltuaru. Ciekawe pod tym względom S<.j matj'lwy o ~mierci DigeniJsa A'kritts·a (Illr ']:8) przypominają'ce podobny temat o śmierci -K'rólewicza :Ma.rika w macedoń.~ki€j i 's'Qrbskiej twór.czoś'ci ·ludowej. TQkże wątki nr nr 4,2, 4.3 oo's·ta:tnim .życZieniu umierając~o przywódcy ·drużyny haj'duckiejpo5iadają licz·ne odpowiodniki 'w macedońskiej i bułgars,kiej :poezji 'hajducki.cj. PieśI1 nr 51 'również posiada Ilic2Jne warianty w macedoń's,kiej poezji .ludowej. Tak samo !motyw utworów nr na ·oraz ~2b jest ,powszechn.iezna'ny w :fdlk'iQl"zCmacedońskim 'i bułgarskim, gdzie ,kobieta jest przy.wóodcą drużyny ha}du('kicj, ·a jej towa'rzysze !broni przez 'Wiele 'la!t nie wiedzie·lio j-ej płci, aż ,dopi'ero g'dy wstała ral1Jl1a(względnie kiedy urywa :się jejgUlZik u .maTj"na'rki) z.au\I:ażono jej piersi. RÓ'wlllież szeroko roz'poWlsZJedlłniona u Słowiam bałkań·sk.ic.h jest ba·jlIada 'nr .ag ·0 zamu-rowancj niewieśde oWbu'dowany;m ,mośde. W .praca·oh [o'ltklorj"stów j,ugosłowiaJ1skkh ci buł.gall'sJkich uka.zały 'się pewne prace, om. i'n, nicżyjącej OWe/taillYRomanskiejo, Stefanii Stoj'kowej :i Miodrąga Sltojano.vic.ia, w kil.órych poruszane są :podobieństwa w !pieśniach haj-du'clkkh Greków' i Słowian połud·niowych. Przed II wojną światową o par-aI·e:Iach grecko-słoWJiań- �304 Recenzje s'kich 'W twór,cz'ośd ludowej pisali [wain SósZJmanow i 'Michaił Arnaudow. Zadnych na'tomialst 'podOibnyoh prób ,nie podjęto w Grecji. .Przed łI 'Wo}ną światową folklorys.ta ,pr,ofeJsor Uniwersytetu w Salonikach, .Jalnis A\postolalk,is, uparcie negował 'wszeI.kiego rodza'ju typologiczne !lub geneaJogi·czne 'podohień"twa nie!<'tórych grecki,ch 'Utworow !ludowy,ch z 'są.siednimi słowiaó'skimi. Jego mowiJni·sty·cz'no-<nac:jona'listyczne 'PQlglądy wy.wolująni.esmak wśród ibadaczy talklaru narodów bałkań:slkkh. Tak 'samo współ'czes;ny Geor-giGs Megas jeś>li spostrzega jakiś wspó'!mie wys'tępujący motyw w Itwórczości ludGwej Greków i Słow.ia'n baŁkaI1ski,ch, zawsze !Uważa :ziemie j.ego ojczyz'ny za akumulator, 's:ką,d :przcdos'tają Isit; owe motywy do Jugclsławii i Bułg.a'rii,a nigdy nie pl2yznaje żadnej odw,rotnej migracji. Warto ma koń-cu :przy'pomnieć jesz.c.z,e, że w GTecji, kJtóra od VI wieku jest otaczana -słoWliań:ski'mi naroda!mi, dopiero od paru :lat Ina Uniwel;sy,tccie Ateńskim uruchom·iono ·s.tudia 's<1awis1ty-azmei z Itego powodu bogaty folklor naTodów IsłowiaI'1skielg.o południa 'nie doczekał !się jeszcze 'karty \V1StępUdo\>.'arsztaltów ,naukowych badac·zy greclkich. Kole Simiczijew Srpske - 5, Beograd narodne pjesme iz neobjavljenih rukopisa Vuka Stet. Karadzicia, t. 1- 1974. Zbiory wielkiego Serba, Vuka Karadzicia, zachwyciły świat kiedy na początku minionego wieku zaczęly się ukazywać w -Wi,edniu, apotem 'W Belgradzie. Karauz.ić zaslkarbiłsobie sympatię ECzJilych !badaczy folkloru slowia:'Lsk,iego, ,bowiem odkrył dla nauki ,niewyczerpane ,bogactwo 'ku1tury :ludu 'serbskiego, torując jednocześnie dr.ogę iJnmym IZlbicPalczom 'nie 'ty,łko własl1C1go kraju, lecz i :sąsiednich Bułgarii, :Ma.cedonili, Czarnogóry i <Chorwacji. Zaslugi tego zbie.racza są wielkie i ni·c dziwnego, że jego działalmo.ść nie ,schodzi z ,porządku dz:cnnego każdego zjazdu, 'sy.mpozjum 'czy konferencji nau:kowej, po'iwit;conych folklorystyce Slowian »ołudniowych . .Jego ,działa.Jność przyciągała uwagęwybitnyc·h poctów, ·taki·ch jak G o-c tb-ego, Puszkina, Mic;kiewi'cza, a fol'klo-r .serbs:ki Sltał się prwdmiote,ffi ,licz,nych ba·daI1czolowych Jo!l'k'lorY'stówi etnogra,fów w;ielu :k'rajów europej:skich. Bracia Gri'mm nawiązali kontakty z KaradZi:cie>m, 'dla :Engelsatbiory Karadzicia stalysit; lekturą dla opanowalnia językaserbs.kicgo. Zbieracz ten odz·nac.zony !byl wil.'!]oma wysokimli ·or,derami Ikoronowa'ny,ch głów krajów europej'ski'ch, był czlonkiem wielu Akademii Nauk. J'ego 1mię 'na stale wes'zło do historii światowej. W Jugo'slawii uk"lzalo się ,dotąd wieile monografii -i rozpraw na temat d:ti·ala:lności Itego Serba. Na 'początkJu naszego wieku ujnzala śWliatlo dzienme IW Belg;'ad/je 'kilkutomowa korespondencja zbiera'cza odislalniająca 'wiele ,kapt z życiorysu i jogo ,dziala'lliloś·ci. Po drugiej wojnie śvAatowej w Belgradzie uka,z-aly sit; w krótkich ods,tępach ,trzy pdne wydania joego zbi-orów, a 'w 1974 rOiku SOI1b~ka Akademia Nauk i Umiejętności wydała serbskie pieśni lu·dowe w 5-ciu tomach z zapisów KaradZicia przechowywanych datą,d w Archiwum Serbs'kiej A:ka:dcmii Nauk ·i Umiejętnoś.ci oraz w dziale rękopi·sów b iJbliot€fki ilm. Salty.kowa-Szczedrina 'W iLeming'rad:zie. Są to utwory ludowe zebraneprz'ez JK:aradz.icia oraz pieśni lJudowc, 'które on dos tal od innych ·olSób. Uibwory te zabrał IKaradzić po 1841 'roku, .tj. 'po u'kazani'usię jego : ;>ierwszych książek w Wiedll1iu, lec,z nie udało Imu się i·ch wYldać za życia. I �305 Recenzje 2.i'vomir Mladenovic daje ~bszerne informa.cj.e i 'komentarz o nowo wydany<ch utwo,rach (s. lU - COLxx,IX) zazma'czają.c, że .dają one [lebny obraz ,zbiwów KaTadzicia. PieI'wszy tom (ss. 488) zawiera ,679 ludowych Ipieśni -lirycznych, .m. in. weselne, pogrzebowe, kalenda'rzowe, miloSl11e, ,o sto'Sull1lkach międ.zyludzki.ch i inne. Znalazło :siG tu Itakże 013 bułgarskich u'tworów 'hrycZJnych (s. 317 - 322) oraz 6 rosyjskioch (s. 3:23- 32,6). Drugi tom za wiem lU7 pieś'ni epi.ckich opiewający,ch czy.ny bohaterskie 'posltaci ś-redni'owiecznych, ws.ród których dominują -utwory o Królewiczu M.ar1nl. W ·trzecim 'tom:~ znalazło ,'Się 80 pieśni 'hajduckich i u-skockich (S3. 297), a w czwartY'm tomie 57 utworów o walikach 'naTedowowyz'WG'leilczych Serbów i CzaJ1nogór-eów (~s. 270). Do piątego tomu ;natomiast, na obwolucie którego wid'nieje Inapis gru'bY'mi 'lit'erami "TyLko do użytku naukowego", weszło 367 krótkich utworów ludowych o treści 'ni,ecenz;um,lnej (ss. 150). Omawiany zbiór, przygotowany do druku 'przez 2iv,omira Mladenovi·cia i V.ladana Nedicia, zredagowany .przelz akademika Vojislava Dzjur'ieia, daje pełny obmz w'ielkiego dZJida nieLS'trud.zJOnegoSerba, Vulka SteL Ka.r-atdz'iicia.Nowo wydane teks'ty pieśniowe służyć będą badaczom foLkloru 'słowiańskiego w ich pracach, gdyż IZ'najduje się ,tu wide ,nowych niezmanych przedtem mo'tywów i wątków bcgatej 6e.rbskiej poezji ludowej. Kole Michalis Raptis, FoUclorot na janowenskite seta wo Kostul'sko, Simiezijew Skopje 1977, ss. 117. Insty'tut Folk;lolI'y,s.ty,CiZ'l1Y SR Ma'cedonii wy{dał k'Suąikę emig,ra'l1ta poIJi1y<cZ"ne.go z :Ylacedonii Egej~kiej, Michalisa Ra,ptisa, :który pra,cuje jako nauczyciel gimnazjalny w I3ukareszde. -Książ'kę ,poprzedza krótki wstęp ,pióra Hlaże Ristowskiego, w którym podana jest informacja o tym, jak powstał omawiany zbiór. Raptis zapisał zawarte w omawia'nym zbiorze pi'eśni lud·awe oraz inne 'materiały folklorystyczne i etnograficz,ne w ,laLach 1961- 1971 od .emig·ra·ntów pO'lity,cznych z terenów południawozac,hodniej części 'Macedonii, osiadłych w Rumunii i na Węg.rzeeh. Wi·oski, skąd .pochodzi zL'brany materiał, to ,Slimnica, ,PHkaty, Janowene, Kalewiszta i Omotsko, najbardziej na południe wysunięte wioski macedoilskie, graniczące bez-pośr~dnj'o z Grecją i ALbanią. P.odczas wojny domOlwej w G.re.cj,i (1946 - 1949) ich ludność wzi<;la aktY'wny udział w wa,lkach :przec'iwko ,reakcyjnym rządom Grecji, a po klęsce DemO'kr,a'1ycZ'nej ADm.ii Grecji 'ludność ta opuściła rodzinne strzechy i wyemigrowała do krajów demokracji :Judowej. Michalis RapEs jako dziecko zna lazł się w Riumu,nii, a jego ·rodzice na ·Węgrzech. :Miłość do mewy ojczystej i kul,lu.ry iludowej zmobiJizawały młe,dego fi'lologa, by zebrać to, 'C'Ozachowało się w pamil;ci starszych oseb, wywodzących się z 5-ciu wymienionych wiosek. Połoienlie geag:'aJiczne tE'gO skrawka ziemi maccd0l1skiej slprzY'jało zachowaniu autentycZJne!go folkloru i języka 'macedońs'kiego. Uitalentowana 'ludność macedońska pielE;gnowala ,przez długi,e wieki sWP zwyczaje i obY'ez'aje o'raz barwne obrizędy, pieśni, bajki i inne utwory ludowe, Kontaikty zaś z sąsiedni:mi Grekami ,i Albańczykami pomQgły, by miclsz;kańcy tyc,h wiosek opanowa'li język grecki i albański. Widać to i z oma'wi.ane,go ,zjbioTu, w którym 'zawaTto również 'kHka ,gr'eckich i albań'S;kich pieśni 'Iudowy,ch. Zbiór Rapti.l;a jest bogato i'luls'trowany. Są fotografie wiosek oraz licznego grona i'niorma'torów, od kitary.ch zbieracz zapisał utwory I'udowe i materiał etnogra1icz'ny. Są zdjęcia i rysunki .różnych na'czyń gospodaTstwa domowego, fotegrafie 20 •.Lud" - tom 64 �306 Recenzje z weseli pogrzebów, d1J~zcLniZ3Jbaw. iNa począitku Ra!p'tis daje krót'kirys history·cz,ny itego regionu oraz !podaje dane geograf,iczne, pOltem QpLsuje a'rchibekturę ludową, hafty i na.czynia ,gospodarsbwa domowc-go ora·z inne pr,zedmiOlty używane przez miesZJkaóców tych wiosek. Na'stępnie podaje infoT;macje o twórczoŚ'Ci ludowej tych ziem zaznaczając, .iż prz·ed dnugą wojną światową 50% ludności .nie umiało pisać i c.zYJtać i ż·e było jedynie '6-ciu lllauczy<Ci'e1li szkoły podstawowej oraz cz.terech popów, a ,bwó·rczość ludowa nie była Ipr:aez nikogo zbiera'na i badana. Zhierac.z pi!sze, że 'często mieszkaócy tych wiosek tłumaczyli ·z ,greckiego utwory ludowena ję,zyik ma'cedoóski włączając ,je do !repertuaru :f OllklOl'U rodzimego. Pieś'ni hajlduckie <ja:kie zapisał R'aptis ,są krótkie 'i 'por-U'szane .są w nich drobine 'CiPi'zody z dzialalno,ś<ci '1oka!łnych bojow,ników waJlc.zącyCih przeciwko Turkom. Ci·elka\-\''S,zesą .natomia's't ,pieŚllli iHryczne, wśró.d IkJtóry-ch - ,poza 'nielicznym:i wątkami 'posia,daj'ł'cY'mi waria,nty w innYlCh regionafch ,Ma'cedonii {'nr 8, 9) są wątki oryginalne i niespotykame gd7!ie jndziej. Z ,grupy tej nr ,27 i 23 są utwor3Jmi greckimi, a nr 24 i :2:5a'lbańJsikiJm.i. Do .trzeciej 'częśd zbiorku weszły obrzędy i pieś,ni wewlne. Tu również znalazły siG dwa utwory greckie oraz jeden tekst pieśniowy dwujęzyczny gorecko-ailbańskii (,nr 15), co świadczy ·0 ś6słyeh wiGziach kulturowych tych wiC'sek z sąsiednimi gifeokimi i a'llballs:kimi. Do .eZJwa'rte,gorozdziału weszło 7 oibr,zędowych pieśni ŁazarskJioch,wykOlllywanych tydziell przed świętami wielka'noony:m'i. Obchody tego św.ięta i obr.zędy nie ,róż-nią się od tych z pozoSitałych :regi'onów Macedonii. R<lipliJs,kitóry .nie .j€iS'tfolklorystą 3Jlli etnografem, z.cibrał zawarty w omawianym izbi-onkru mate,!'iał według wY'magal'! naukowy-ch. Język jest IPoprawny, podawane są ,imiolna i nazwiska informatorów, ,daty kiedy ·utwór został .zapisany i miejsce ;poch odze.nia. iMężczyź,ni 'tych '5 rgó.rskkh wiosek macedońskich, trudniący 'się uprawą ziemi, h.odowlą owiec i ,trzody -chlewnej oraz eks pl oaItalcją I].aśów, .sporo Jat przebywali poza domem jaJko emi,gra'nci ,zaTO'bkowi. Wielu 's,pośród fni·ch wyemigrowało ·do, USA, IKanady i ,Austra'J,ii spędzając całe .żyde na obczyźnie. O ·ciGżkim życiu emiglranta1U'd tych 'terenów śpiewa wZfUJSzające Ipieśn'i. Raptis 'nie z.a<pomniał włączyć do swego Zlbiar-ku li takLch utworów (nr 1 - 6, s. 84 - 89) .. Zbieracz zapisał także dwie pieś,ni pogrzebowe, 8 'kolj'lsanek, kilkażyczeóimicminowyoh, urodzi,nowyDh i weselnY'ch,przekleńls,tw, a na koó·cu IPodal ki'llka -nazw itopo.graficznych. Zbiorek IMich.allis'a Raptisa 'jes.to tyle ci'ckawy, ŻJe pochodzi z temnów, które woj-na ,domowa .Grecji wyludniła, na 'której nie pozostał ani j.edcll1 mies,z,kaniec naro,dowoś'ci ma'c.edoń·skiej. Z tego powoiduz'biorek 'ten ,nabiera wa,rtośd -hiSltorycznei, .!1idY'ż twór'czość il/ud·owa, któr·ej noskielami są ~ta,l1sze osoby, zQ~tał uratowany od z-ap()lmni·enia. :Na pewno gdylby Illie ,z·os'tały .zapi·sa.ne !i wydane omawiane tcksy ludowe, pok\ilku latadh odeszłyby one Illa zawsze wraz z ich nosicielami. Dla bO;gaJtego fo1kloru macedońs.kiego niewątpliwie i ten 'niewielki csnqpek utworów ludowY'c.h nie jest bez 'z'naezenia. Ko~e S,imiczijew Slawjansk..ij i ·oalkU'nskij folklor. Pra'ca 2lbiorowa pod r'ed. T. ,M. Septunova, MosklW,a 19708, iSiS.286, inlb. Pra1ca powstała 'IV wyni'ktu wspókzesny·chpos.zmkiwaó terenowyc.h i badań porównawczych tIUSityt.U1tuSlawi'styki i Bałika.niJstyki !Akademii lNau1k ZSRR nad folkilorem s.łowjat1sokim w ogóle i pa'rallel odnoszą'cyci} się do folkloru Słowian· �Recenzje 307 I)::>lkańskich. Terenem ibadal1 etnngr,aficznych \było przed·e wszystkim Polesie, 'leez nie brak także dany,oh ,t'ere:nOM'Y'chz olbsza,rów :północno-rosyjrs'kioch i z .sY'berii. Porównawczym materiałem jest obszerna ',literatura ,przedmiotu, 'przede wszystkim bulgarska i Iserboc!Jorwacka, a ,talkże czeska i słowa'cika, łuży,coka ,i polska. ,po'szczegól.ne tematy ,va:gadnienia powiązań .folkloru słowial1skiego i bałkallskiego opracowało dziesięciu autorów i współautorów. Są to artykuły historyczno~porównawczc o genetyc.zny,m sposobie spojrzenia .na zagadnienie. Tytułs.ugeruj.e badanie motywów iolklorusło'wial1srkiego i bał'kal1skiego. W większości jest rto 'przemożmy wpływ motywów wlschodnio-słowiańskich na Bałkanypr.zyniesi,o,ny wraz 'z fizY'czny.m etnClsem Isłowiańskim ze sta'rego "matecznika pra'słowiahskiego". ,NajbaJI"dziej a'I"chaiczne i ,zbieżme motywy folkloru Isłowiańskiego i bałkallskie.go oraz jego odmiany, ja'k ,to wy.nika z p.rac autorów, zachowały się współcześnie ,na krat'1cach Słowiat'1'5zczyzny, jak np. w Bułgarii i nieiktóry,ch okolicach Serbii oraz 'na ·obszarach północuo-rosyjls'kich.JeŚli idzie o wpłY'wy 'odWlrO'tne - Bałkanów 'na Europę ;północnąi wschodnią - ,to ·są ·orne prasta'r'e i wrSzecheuropej;s:kie, a śrlady kh ·w folklmze .mogą nawet sięgać neo1l!iitu,a 'następnie wpływy antY'ku - Grecji i Rzymu, prawosławia. Najmoc'niej :na 'kuliturze SłoWlian wschodnich zaważyło więc prawosławie, rozprzes,tmeniające się ,na pół1noc przez Balka!ny. Zunifi'kowała ,ono niejako Bałka·ny i Słowiall·sz'czy,znę wschodnią, stą:d też najwiQcej 'powiązal1 dawnych ,i 'now;szych ze Słowiańsz>czy.zną ws'c:lloci'nią i ,południową, 'niżelli za,chodnią oj 'południ,ową. Historyczno-:porównawcze badanie f.o'lklol'u Isłowiat'lski€go moie wyjaśnić wiele' 'Spraw etno.genezy, a wi<;c daWll10ści 'roz,ejśda .slię wą!tkólw i motywów oraz -ich za'sięgi. 'Pr,zejdźmy więc odo najb,mdzieji,nterelsują·cy,c;!J kwesrtii 'poszcz'ególnych art y!kułów: L. N. Vi'no.gl'adova, Tr.eśc.i formuł i zaklęć związanych z obrzędowością doroczną. Autorka zwraca szczegóJ'ną uwagę na treśd powinszawań ,cyklu BO:6ego Narodzenia i Nowego :Roku. Na Bałkanach ,i w Karpa't:łch powinszowa:nia składają podłaźmicy. Czyrrnoścli kh i ,gesty oraz. słoważy'czet'1 mają określoną treść i Iwymow<; magiczną, a wy,rażają przede wszystkim IS'PeJ.ni'e'l1iepomyślnego 11>1'0dzaju agr.arnego, pomnażania ,dobyt'ku i :i'nwentalr,z,u. Podga'I'nic..nie ibodnialka płonącego w chacie w wieczór wigilijny kociubą (koczergą) przez. podłaźnika tak, by sypały 15'i<;iskry, lub sypanie ziaI"na na izbę przez poLski.ch i rusrki<ch kolędników, szczod raków, ma zna'czenie sym'bo!'i·CZ'l1e ; .i!1'e,iskier z ognis'ka, ,ile ,ZiaHln - 'ty.le dobra. "Gadati po zviezdam" - wróżby z ilości gwiazd na niebie w wieczór wigiIlijny ·0 urodzajach inana.dchodzący Irdk, topras,tary obyczaj :na ziemia'ch wschodnio-słowiailsbch, zwalc,za'ny .przez c-eIikiew już w VIII ,w.n.e. Zaga,dniern'ie noworocz'nc.go obrzędu ,podłaźmików ,na B.ałkanach rozwija II1:łStęp'nie V. V. Uisaeeva, Obrzęd podlaźnika i jego folklorY'styczne elementy w are,ale języka serboclwrwacokiego. A.utmlka daj'e 'niezwykle bogaltą i sz,c,zeg6łową analizę J.eksykalną ,obrzędu chodzenia podlażndków 'w oIkiresie ,noworocZinym na Bałka'nach, ze ·szlcz;::g.Ó'bnY'm uwz.ględn1ieniem obrzędów w Serbii i 'w Chor.wa'cj-i. A,utorka 'naświetla najbardzi'ej ,i",toune treści 'obrzędu "podłaź'nik". Z'n:łjąc ,charakter oj 'treśd iego O'brzędu, autorka przeprowa!diiła .systematyc.z'ną a'l1alizę ·słownikowązwią,z.aną z ,cyklem 'występowani'a Itegoobrzędu, jego e'eilowoŚ'oi, oraz słów {f.ormuł)" /które temu ,towarzyszą. Roz:patlrując współczesne oby'cL,aje podłaź.ników lK'arpat po,lskich stwierdzić mO'ż'emy, ,iż .wporów.nalniu z Bałkanami 'pr.zedstawiają rsię one nader skromnie, a raczej szc,z~tkowo.W tym świetle lKaTpa'ty pOl1s'kie są peryie,rią, "odprYlskiem" Istary'ch obY'czajów bałkańskich. Obrzędy :podł'aŹ'ników iW Serbii mają 'na lomiast wielJe paTa leI w pozoS'ta~ej czę~ci Jugosławii oraz w BułgalI'ii. Cy- �308 Recenzje kle chodzenia :podłaimików ,na Bałkanach zbieg,ają się w czasie z dniem Barbary {4 grudnia), Mikołaja (6 gru'dnia), ILgnacego (20 grudnia) i trwa clno ,do Nowego 'Roku. Fo.d-laźniJkiem w Serbi'i :niekoniecznie musi 'być mt;7JczyZlna,mogą il1'im być podrastające dzieci, lub 'starsze szan8wa,ne 'w '~pGlccznc'ści kobiety, a ostatnio "'l nimic,zęs,to Cyganie. ,PodłaŹlnikom 'towall';zYlSząniokiedy zwic'l'ZGta, jak: wól, koń, ,o'wca. Podłaźnik j>esto:sobą-sym:bolem wielce pożąda'nym w zagrodzie, :nazy-..vanym "Bożym gościem", 'Przynoszącym :bogactwo do domu i w obejściu. Chodzenie po-dla7Jn'i!kaWliąże też treś'ci k,uTtu i wSipom'inanie przodkó.w, tote). mó'w'ią o nim ,,[)c'.,lalniec przodk6\\'''. Bardzo s'wois'tym O'by'czajem na 'Bałkanach okresu Godów, 'ij. przełomu starego i no',vego roiku, jesi ,obrzęd "poloźajnika". "Poloźaj" ,przyc,hod,ząc ,do chaty siada lub kładzie się .na pcrdusZ!ka,ch, jest goszczo:ny i przyjmowany. Czynią ,to po to, aby kury znosi.ły ·dużo jaj i dobrze wywodziły kurczęta. iW niektóry.ch okolicach Sumaidiji :spełniający ten c<brzęd Imężczyżni bądż kobieiy nazywana są ,,·kokosyj boz.ić", "kokosyj połoza:jinik". W okręgu :Kosovo-1Metochija obrzęd połozajnika spełniany jest 3 razy - przez gospodynię, ,gospodarza i połozaj'llika, w ,dzień Mikołaja, I,gnacego i w Boże Narodzenie. Dnewko Bożego Narodzenia ,na Bałka'nach zawie:sza,ne u po'wały zwa'ne jest "Bozić". V. K. Sok01ewa, MasZ,enica, jej treści, rozwój i specyfika. Najbar.dziej interesująco 's!pośród doro,cznych obchodów przedstawiają s'ię zwyczaje wpu:stowe, tj. u .prawosłaWlnych,~Ma:s'lenica". W świecie katolickim zalpusiy, koniec karnawału (car-ne-va,],e), koniec jedizenia po:tra'W mięsny.ch, zl"t'any diawu1Jiej w Fobce miQ''s'Gpus'lem, oSitatkami itp. Ro.zLiczne zabawy i obrzędy przed wielkim postem roz.grywały się wItzW. Uus,ty ,cz'wal'tek :i ,nasltępującą po nim niedzie1lę prz,ed wielkim postem. Wśród 'potraw mięs'ny·ch ,ostalkowych w ly,ch dniach powinno było z'należć s>ię pieczywo wysmażane w t!U!SlZ:C'Z'U, a więc 1Jradycyj'l1e pąeZ!kli i c'hr·us·t, U p,'awosław'I1yJcihws.c'hcdu ZCllpU:s,ly obClhoidw'1lo w ostatni'l nietdzielę pr:zed pOlsit<-mi ?wano Ją masZenicq, sYl'nicq; trwala ona zwykle trzy dna aż do środy popielcowej. Potra\vy w 'ty,ch dniach były heZJmięsne, a więc jC'dzono przede wszy:.tkim pic01..)"'."0, masIo i se,r, pl~zeróŻJne p1'eragi, a wśród nich tJra,dycyj,ne bhrny i oła·dki. W ,caiej Europie i Ina ,świe'cie obchody ,karnawał()we Imają wesoly maskaradowy charakter, ,k'ryjąc takżie Sltare niekiedy orgiasiy'czne treści. W pól,nocnej, chłodnej Euro:pie, kaf'nawał wiązał :soięz kuligami i .sanną, ·a 'na południu Europy z fantas!ycz.nymi Ikoro'Woda'mi i ukwieconymi oikrętami p e'ł:nymi przedziwnych maszkaTo'nów i ruchomy,ch kuki,el. iKarnawal w IkJilmadie poludniowym 'przypadał lIla okres pnzelomu mmy i wi'olSny i sYlnCihr'C1l1'icl;vn~e W!ią~ł s:ię z grec:ko-rzymSlkimi bachanalli'ami - dliJoni.zaaUallni. Na Z'aikoń:c:zenie iy.ch obc:hodó,w cddiawaJl10 kullt ZJmarłym, Cechy t~ zawiera także l"usą,a mas-Ienica. Najbardziej tr-adycyj:nie puska mas'lenka obchodzona 'była ·do ,nieda·wna ,w w'chodniej Syberioi. !Przyjęły ją wraz ,z p:'a wo:slawiem ,i obrzędami ruskim'i mi:ejscowe 'narody ug'r.otiilskie. Na ckres masIenicy wybie,a:no tu 'króla ,c,eremonii. Prowadził on ol'sz.aik pr;z,c/bierahców, czynił nieprzy'stojne żanty, sam prowadZJił dialogi ,i :naśladował ,a'kt ,kQlPula'cji. W kohcu ceremonii odbywał się swoisty pogTzeb zimy, a kit poZ!bycia siG czegoś wrclgiego, pele n -drwin i wy:;zy,dzania. Srod'kowo-europej.s-ki obrzęd topi'Mia marzo,D'ny-.zimy, uważa'ny niekiedy za spu'ś'ci.znę !cel'tycko-geI1mańską, tiest właśnie iego wyrazem. Na Bałkanach rolę masz'karo.now rozprawiają'cych s.ię ze złem pełnią prz·eblierańcy z iffiosięż.nymi -dzwon'kalffili, czyniący wiele hałas·u aby ·odpędzić zło i czary oraz wszel:kie chQl;·oby. 'W areale ,słowiaillskim i bałtyckim zapUlSltowe ,;s.kok.i ,na wysoki ,len" mi,aly wymowę ma'!?ik.zną. W 'ruskiej ma~l€'ni·cy autorka z;byt wi'elką fCllę przypisuje ogniowi, k1tóry ma za's~lać "łońce. Nies.Jusz.nie też ,chyba łączy w cykil masle- �Recenzje 309 nicy obchody kupailne. Ogień w obrzęd Ow.oś·ci w.iosennej ·i 'letniej ma wielorakie znaczenie ,mal~i<.:zlle. A. F. Zurav.lev, Ochronne obrzędy ZJwiąznne z pada,niem bydŁa ,i je.go g·eograHcme z·asięgi. PrzeciWko epidemiom, 'pomorowi bydła i ,ludzi, jedną ze stary<::h praktykza'bezpie{;zającyoh było zatoczenie magicznego kręgu, ,dokąd złe :mo~e nie mialy dostępu. Najbardziej typowym tego przykładem było oborywanie wsi, osiedla, z zachowaniem określo::ego rytuału. Zabieg oborywania przed zarazą znany byl już w slta,roi.ytności. W ISitarożytny.m Rzymi'e, u Cel'tówi Germanów, dokonywa,no .go przy pomncy bliimiac.zych wołów. StaI"Sze prze'kazy mówią o rybua1e dokonywanym ,nocą. W prawosławll1ej ,Rosji w obrzędzie uczes'tl1iczyły wyb.ra'Il'e przez wieś dziewczęt'a lub !kobiety, 'k,tÓ're ,c'ią,gnęły ;plug, a obrzęd przybierał l1'iek'iedy chaTakter cerikiewny z j,ko...l1ami i .świ'eca;mi. ,zabieg oborywani·awykonywany był dla zaż-e.gna.nia epidemii chorób ludzi i 'bydła, stosowany ,był talkże przed 'założ·emiem nowego domu, osady. W cz:a:s'i,epomQru byd1a dla s:pllOwaidzeni'a dEi!lz'Crzuna Polesiu !Yialolruslklim aż po obszary fiilskie znany był obrzęd tkania obydwiennogo cho/sta albo krzesania "żywego ognia" .za pomocą tarcia ,drewna. W kU'!tywowa;n.iu powy.Ż!Szych prakty,k, żywotnych jeszcze współcześ.nie, wyróżni·ała się północ ,rosyj,ska, Powołże, Sybe:ria, przy tym obory walnie pra,ktykowało raczej południ'e, a 'tkanie pó1noc .z J3iałom'sią i niektórym i Iterenami !fińskimi. N . .J. i S. M. Tołstovovie, Uwagi o sŁowiańskim pogaństwie, WywoŁywanie deszczu na Polesiu. Zalbiegi o deszcz ;na ;Polesiu białoruski'm mają wiele 'Cel::h magicznych, ,magii sympa't)'lcznej, 'jak wywoływa,nie .deszczu u rstudni, ODlewanie 'sięnawzaj.em wo.dą, 'Wrzucani·e do wody przedmiotów zasm·ają.cych wodę i na of.iaTę, a więc ZJbo·l.a'(pszeni'cy, prosa), nasienia 1Jnu, .maku, grochU1, a~ibo wrzucanie soli·, ehleba,ccbu:li, czosnku, poHuczonych ,ga!l"nków, pie,niędzy. W folklorze ust'Ilym napotyka się 'przekazy o ,wlewaniu gęstego 'baJI'S,z,CZ:U do studni, aby spardł gęsty des,zcz. Innym zabieg.iem magicznym dla s-prowa,dz'enia desZJczu, a ra'czej dob!1ej wege1taocji roslin, :było wodzenie w porze wiosennej po poIach i za,g'rodach "zielonego kusta", tj. ubra,nej w zie'!eń i wień-ce dZJiewczyny. Jeszcze i·nnym działarniem ·dla sprowadzenia deszczu było dociekanie przyczyn posuchy. Na Po.lesiu z,nany był Z1wyczaj urządza'nia pogr2'Jelbu żaby !blisko rzeki i ooplakriwania je~, 'lub ,też bioie żaby-czarowni,cy, która zabrzymała .ciesz'cz. Skrajnymi natomia",t zab'iegIa;mi było pa.s'bwierlJ'j;es'ię nad l1'ie'bos'zc<Z.y\kiem-:samClbóOrcą, który miał ,być przyczyną ,zal<rzymania ·des.ZJc.zu,-lote'ż wyrywano kTZyŻ z jego mogiły, .lano wodę do mogiły, ta,kże ,wbijano krzyż opośró.d rze'ki. PO'dobne pl' akt y:ki znane były na -Dalka,nach {Sumadiija, Serbia) .gdzie wykopywano 'nieboszczyk'a z mo·gily i wrzucano jego 'ciało do rzoki. Podobnie ja'k pQlh~iskizabieg z żabą, 'na Bałkanach urrządzano pog.rzeo i opłakiwanie "Germana" - .gliflJia'nej kukły, symplomatyczne, 'z żarbą w brzuchu. Wczernihawskie;j i briań,s'kied gu.berniach ,Polesia napctyka.no na prwkazy o orarniu dna rzeki 'na deszcz przez młodą dziewczynę nago, tylko w ·wi·eilcach z zieleni. Ana'log,iczne pr·akty'ki znane były u Slo'Wian bałkallskich i u Ormia'n za posrednrioctwem irai1skim. Z i,nnych ;pra'kltyk sp.rowadzających dl.'szcz, ,bylo rozgrzebywanie ,mrowis.ka; '11e mrówek, ty.le kTopel deszczu: zanurzan;:c ipo,lewan:c wodą brzemiennych kobiet. Również napotylkano na Polesiu w p:"zl'kazach pra<stare wie<r'rzerii'a o kcmfLilkiCie słońca i żmid.i i pO'W:s1tawallJi.e 'w związku z .tym suszy. Al"tykuł oma'wia taikI.e -cykle wogetatywnych 'pra,ktyk do,roczrnych,kic'dy ziemi·a 'śpi i budzi .się oraz związane z Itym za,kazy i nakazy. S. M. Totstaja, Materiały do charakt·erystyki polskiego obrzędu Kupaly. Au'torka przepl'Owadzila analizę ,obchodów świętojańlskich na Polesiu, analizując ele men- �310 Recenzje .ty składowe OIbrzędu. Do najbardziej istotnych 'należą: zasi:lanie słOllca przez rozniecanie ~ palenie ognisk oraz ,palenie w ogniu przedmiotów-symboli słonecznych (kół od wozu) i obchodZClnie z palący.m się kołem. S. M. Tolstaja badając współczesne relikty obchodów kupałnych stwierdza, i,ż 'są one w pami\;'ci współczesnych j e,s;x:ze ba:rdzożywe. E. V. Pom·eranceva, Wieloetniczne zbieżności wierzeń i opowieści o poŁudnicy. Demony strzegą,ce wiosenno-letniej wegeuacj.ipól w kl'asycznej pOls,ta,ci g'recko-rzymskiej Demeter-Persefony, mają analogie w całej Europie. Idea tych wierzcIl bowiem jeslt ,tak dawna, jak rozwój rolnictwa. Postać jej lIlajlepiej wyrażona jest w folklorze Europy wschodniej, ,dziewica w białym błyszczą,cym odzieniu strzeże kwitnącego zboż,a, zabrania pra,cować w południe w polu, spać, deptać zboża dzieciom, Ibo wykręc,a głowę, poraża udarem !Słonecznym. W 'niektórych w.schcdnkh obszaraoo Rosji 'Południcę mylono częs1:o .z rusałką ·przeibyrwa.jącą w wodzie luib na drzewach, IUib z babą-·jędzą, straszy.dłem. Mordwini znali ,,·polową Slta;ruchq", Permiacy i Zyrianie balbę w s?Jubie na odwrót, która żyje w polu. W Estonii zwano ją "poj,ną dziewuszką". Współczesne badania folklory·sty,czne w okręgu irkuc'kim na Syberii ujawmily także obec,ność tego demona w funkcji opiekunki ogrodów wa.rzywnych, a postać jej przypomina małpę czlekokształ.tną ·całą porosłą włosem. Pirzekazy o południcy, ·n,p. 'na Pińsz,czytnie, są je.sz'cz-e,najświe.ższej daty. A. V. Gura, Symbolika zająca w obrzędach i pieśni. Autor zadał sobie trud przeprowadzenia zna'czeniowej a.nalizy postaci zają'ca w zaga'dkach, ·pow.iedzonk.ach, przysłowia,ch, pieŚoniacrh i korowodach 'weselnych, koły.sankalch dzi.ecięcych. SymbOllika .zająca typowa jest w folklorze północnej Rosji, Uralu, Lettga!li, a z drugiej strony w Hercegmvini·e, w zabawach dzieci polskich na Śląsku ;j w ·Wielikopolsce. iW OIbrzędac'h weselnych ,?moleńskiej i kałuskie.j guberni "zakładać zająca" młodym wra·cają·cym od ślubu znaczyło zag1rodzić im dragę, aby się wykupili. Ta!Iliec młodej ze świekrą w drugi -dzień wes·ela na .Polesiu nazywany byl "udawaniem z'ająJca". PiOlSenk:i o z.ająJc'u towalJcz)'!'lzyły OdpI101W1a!dmaniu mlody,ch do lO'żmicy, symbolicnna pos,tać zają·ca występowała ,talkże w pieśniach erotycznych. Na Uralu znano opowi-eś'c.i o przynasZieniu noworodków prze.z zają,ce. U Serbów kClbiety prag.nące potomstwa starały IS'ięnapić .nieco k'rwi zająca ustrzelonego w WicJki Piątek. W tej pOSlt~ci zając przedstawia .s,ię jako symbol płodnoŚoci, Ilecz w pól'nocnej Rosji głowa i ogon zają'ca występowały także w funkcji siły odpędzającej ,złe moce. Dwa osta'tmie artykuły F. D. iKlimcuka, Tradycje śp~ewania pieśni we wsi Sii J. :r. Smirnova, Epika Polesia ·dotyczą [ol,kloru slOlwnego Polesia, ;pieśni. F. D. Kllimczuk przeprowadza .systematykę pieśni ś'picwanych we.dilecytkli obcho-dów ,dorecnnych. Spośród ni-c:h Inaj.dluższą żywotność za,chowaly pies'ni 'kupalne i żale placzek ,po;grz.ebowych. Z innych bar.dzo 'powszechne do dziś .są pieśni i przyśpiewki weselne i tzw. borodajki, tj. pieś,ni obyczajowo-miłosne śpiewa·nc w czasie ,długi·ch wiec.zorów zimowych.J. 1. Smir.now kla.syfikuj,e pieśni ze względu na tema'tykę, ·biCl:,ąCpod uwagę wieloe1mi-czność Polesia, a więc pieśni ,ruskie, tataTskie, rosyjskie, ·polskie. Tak więc z ·pi.cśni .polskieh najc.zęshszy jest motyw o Pod 0!ance, z 'białol'us,ki,c·h pieś'ni o ,dziewczynie za m i·e.nionej ·w kukuJlkę, a dodajmy, że w pieśn.iach Jitewskich tema'tyka ta jest też bardzo częs.ta. Na};ta'n';zą metrykę m·ają ruskiie bYlIinyi pieśni hiSltorycnn·e :sięgające tematyką ·do -czasów średniowi'cclzlIly,chokiresu państwa k/ijowS'kiiClglo i walk RUSii z Turkami i T~barami. mOThOW?cze Alicja Bednarczuk �311 Recenzje Celina Bobii1ska, Wieś Wars,zawa 1979, iSiS.245. niespolvojna. Szlvice małopolskie z XVIII - XIX wieku, Praca jest wyborem ,rozpraw po,święcony'ch szeroko rozumianej kwestii agrarnej w Polsce w drugiej ,połowie XVIn wieku. iPrezenlt'Uje wie1lole'tniepionierskie badania wspołu ",gromadzonego wokół Katedry His,torii Polski Nowożytnej Uniwersyte,bu Jagielioi1lskiego. Organizatorem i kierowmiikiem ze1społu jeslt właśnie autorka ,rozpraw. Plra,ce zespo1u od samego początku zostały w świadomy Isposób og,raniczone terytoriaLnie do tzw. llVIałopolski Zachodniej, a 'czaisowo do wieku XVIII (druga jego połowa), z niewi,elkimi wycieczkami w wiek XIX. Okres Ibędą,cy punktem zaintere'sowai1 kmkowsJki,ch Ihistoryków uchodził w opi'nii wcześniejszych badaczy za niezwyk,le dynamiczny politycznie, ,lecz w sferze gOlSpodaTki, zwłaszcza wiejskiej, za okres stagnacji. Po~ląd ten ZO's'tał przez C. J30hińiską i jej z'espół zakwestionowany. Jak wiemy, I~westia ,chłopska ,należała do 'CentraInych zaigadnień ,w publicystyce oświeceniowej. Zajmowali się nią również XIX-wieczni historycy, czy póź:Jiejsi historycy gospodarki. BrakowIało jednak, do czasów najnowszych, obiektywnego obrazu ekonomiki ówczesnej wsi, 'sytuacji prawnej chłopa, a 'i-a:kż,eW!szechstrronnego przedstawienia jego wa'l:ki z Isyst'emem feuda,lnym. Wokół tej problematyki narosło wieile sądówpowieTZichownych, obiegowo banalnych, często z gnmtu fałszywych. Dopiero po dJ'lUig!ie,j wojn'ie świalt;(~wlejszereg hiis't'orylkÓlww opaI1ciu o ma<teriały ŹJr6dłowe 'weryfikuje ,doty,chczalsowe ustalenia. Z,aspół krakowski wyiraź'nie wyróżmia się w owym ,trendzie !badawczym. Obserwatorów poczynań z'espołu kra'kowski,ch history:ków uderzyć może niezwykle obfHa baza źródłowa, j,aką się pOlsłU'gują, wY'soki poziom refleksji metodologi,cznej, ostrożność sformułowań przy !ich jednocze~mej bezwzględnej odk,rywczośd. Niezwykle płodnemetodY'cznie ,było zaloż,enie - odmienne niż u poprzedników -że cechą charakterystyczną wsi końca XVIrI:I wieku nie była sta~nacja i :bezruch, lecz dynamika ,dążeń zaJrówmo indywiduaLnych, jak i zbiorowych. Dzięki takiemu naiS'tawieniu badawczemu ujaw,nLono zarówno 'wręcz masowy proces przechodzenia ziemi dwomkiej w ręce chłops,kie, w rama'ch stosunków prawnych f,eudalizmu, jak i niezwykłą aktywność IspołecznąówcZiClsnej ludności wiej,skiej. W prezentowanych szkica,ch autorka, 'W oparc'iu o szeroki materiał :faktograficzny, maluje prze:konywująco prz.es'tr,zC<IJJnąruchliwość chłopów w drugiej połowie XVIII wieku, .ich aktywność ,gospodarczą, .ich wszechstronną, prowadzoną środkami zarówno lega'Lnymi, jak i ni,elegalnymi, walkę o .g.rullIty uprawne i ograniczenie powinności :feudalnych. Ujawnia się W szkic3Jc:h także dość już skomplikowana i znacząca stl1uktUlra ekonomiczno-społeczna wsi i rola poszczegó,Jny'Ch warsItw w walce z feudalnym uci,skiem. Każ,dy z jedenastu zaprezentowany,oh iszkiców pr,zynosi niezwykle interesujące ustalenia, na og6ł różne od poprzednio uznawany'ch. Obraz ,wsi, jaki się na ich podstawlie ,rysuje ;prz.ekonuje nas, .często w poQemiczny sposób, że chłopi, zwłaszcza ,wc wsiachkrÓ<1ewskkh, ,,<dolnli!byli do kon!kretnej, za!planowanej .i :konse.kwentnie pliz'epJ'lQlwadizone'j,a pnzede W!sfzY:91ikim e:l.a,:>tY'c:zJnej i pnzez to eJ'eikJtywnej warki z uc1s:kiem i 'naduży,c'iami dzierżawców, 'że posiadali wysoko uświadO'mioną społecznie elitę 'czynu, że nie !byTli w sensIe <c'konomicznY1m :izolowani od powsltającego wtedy i 'k'rzepnąc.ego ry,nku wewnętrznego i że na ten <rynek mOlg<l:iw skUlteczny sposób oddziaływać. �Recenzje 312 Trudno w niewie}kim omówieniu przedstaw.ić bogaotwo myślowe i faktograficzne tomu C. IB.OIbiń'skiej.Obok 'prac sz'czególowych znajdziemy w nim .rozważania me'toid-ologiC'zmena na.<J:ko Sjpo!tykany,m poziomie mery'toryC!znym, ja,k nIp. w S,l,k1:cu "Ruchy ,chłopskie w ,Pols,ce .jako problem Ibadawczy", niekiedy o .niezwykle szerokim .zakresi·e i.nspiracji ,(,,0 stosowa'l,ności europejskie,h modeili agrairnych"). Badania awtarki, jak również jej współpracowników, na usblenia któ.ry,ch często sję powołwje, przekroczyły - Imi.mo sw~go .pozornie regionalnego charakteru - barierę por.zyczynkl3iIls'twa.Nril€lZlwylkll'e k:onsek:welnIUnepróby d'olta,r,c.'ti'a do procesów ogólniejszych, ,do prawidłowo.śd typowych nie ty<J,ko,clila Pols'k'i, ale nawet dla w'SzySJtkich terenów eur,qpejiSlldch o podobnej drodze ro'ziVv1O'j:u goslPOrlarc.zego (tereny podgórskie!), SJpowodowały, że ze~pó.] i 'jego badania zmane są szeroko w nauce świa towej. Dla bada·czy kUlMury ludowej 'syonietycz.na praca C. Bobil1skiej jest - jak :sądzę - sZJczegó'1nie ,inspir·ują·ca. Pozwala ·i'naczej lI1iż dot)"Chcza.s spojrzeć na gospodarkę i życie spolciczne Wisi osiemnastowi·ecznej, a przez ,to lepiej 'Zr·ozumieć ku.Jturę chłoplsiką u schyłku f€'UlclaILzmu. Nlie wyobra·żam sobie, by pram t'a - choć niestety wyda'na 'w przy,gnębiająco niskim nakladzie jak na joej 'mngę - nie dotarła .do szerokiego grona eŁno.grafów. Ryszard Karol .Piegza, Sękaci !'tl.dzie. Wyd. "PrOf.i'I", Ostrawa Kantor 197,8. Doczeka'\iśmy się oto dI'ugiego wyda,ni·a !humores·ek K. iPiegzy, któ,re ukazuje się w 19 lat od chwilH pieI'wszego wydania U1akładem ,/Pro!filu" IW Ostra.wie z prz'edmową autora i posłowi,em Daniela Kadłubca, 'który jest edyto,rem publikacji i niejako jej .naukowym .redaktorem. Jego !funk'cja w przylgotowaniu tomu <lo druku Ibyła wieloraka,o czy,m wspomnę niżej. Pozy,cja Sękaci ludzie wyszła jako 51 tom edycj,i ,polskiej wydawnictwa "Profil". Pamiętam, że pierwsze wydanie miało ży.czliwe re<:C'nzje i Z\naczny rezo,nans wśród czy,te,lln'ików (:mm piosałem pClzy;tywnie a zbioriku). Obe'cne wyidall1ue }e.511: poszerzone i zmienio'ne, m,oŻie.nawet ,nie tyle w ·trC'Śd, co w wa,rs:twie językowej. Obydwie edycje łączy .humor, ,który w wydaniu.Piegzy koncentruje się na dość znanym humorze górni'ków i górali z okolic Jabłonkowa. Humor - rzec by mOLna - zbiorowy, powtarzany, przekazywany, opowiadany, pr,z·c,rabiany i uurwalony. To w skrócie ·oddaje is,totę tego, co Piegza przedstawia, choć chyba nie z,gcdz,irny się z ty.m, co podaje w sło,wie odautol;skim, w przedmowie, że utrwalenie tego rodzaju ludowej twór·czości, ,,'to 'pewnego rodzaju ·działalność muzealna, gdy.ż IW ten sposób uwieczniona zoslaj,e w nich niejako epoka społeczna, którą ()!dzwieróedlają". Twórc.zość, jaką uprawia !Ka.wl 'Piegaza, ,dziś emery.towany 'nauczyciC'l (Ul'. wl899 1'. wŁazach po.d Orłową), ma na Śląsku CiaszYl1skim swoją rt'fadycj~. Istniala i istnieje tu ciągle potrzeba zbierania i utrwalalnia 'wszystkich prze'kazów ustny,cb, opowiadań, bajek, klechd itp., czy to w .postad autentycznej (fo,]'klorystycznych zapisów),czy stylizowanej (swoistych "przeróbek" literackich). Na pierwszy typ dał piękny dowód D. Ka.dłubiec w swojej w 1973 r. wydanej monografii Gawędz.iarz cieszyński Józef Jeżo.wicz ,(wyd. "Profil", Ostrawa), na drugi - Karol Piegza swoimi Sękatymi ludźmi. Kiedy uważnie zestawi się obie edycje, to chyba niewiele różni je między sobą. �313. Recenzje Klos nie obeznany z genezą obu książe'k mógłby wrę1:z powiedzieć, że ,typologicznie jest to jeden i ten sam rodzaj gawędzianslwa ludowego, że ·niewi,e.le od siabie odbiegają "gawędzia:'z" Jeżowi<:z "literat" ,Pie,gza, i to ,za.równo w fahu.lacji, jak i w .narracji. D. Ka·dlubiec w obszer,nym posłowiu, napisanym ze znawstwem prze:clmiotl< teore'tyczny'ch zaga-d!lieJ1 fdlklorysty,ki, stara :się dowieść, że teksty iP:ie<gzyposiadają swoje o,sob:;iwości. Wi'dzi je .m.in. w większym (niż u Jeżowi:cza dodajmy) nasyceniu realliami kl,;.JtulI·owo~histo.ryczr,ymi, wszak je,s't Pi-egza z 'zawodu Inau'c.zy-, cieJem, zbieraczem, człowie'kiem pióra, czy'h działa z sz,eI'szy,m horyzolI1'tem in1elektua·l.nym niż .podbeski1dzki ·gó.ral-w,i·esniak. Chce iKadłLLbic<:.dopatrywać się pewnych osobliwości 'ró'wnież w jęz~u apo-, wiadań i w slownictwie. Ale to właśni,e dzię'ki 'niemu, wydawcy - Kadłubcowi, ujednO'lic,ono język, ja·k !sam podaje lI1a s. 211:2:"Otóż język, .znac:z·nie bandziej chaotyczny w pie:'wszym w)'dalniu Sękatych ludzi, został ujedno'1icony przez edy'tO'I'a, oczywiście za zgo.d;1 auto.ra, w tym kieTunku, by :kol!lSekwentnie ,reprezentował jedną z gwar cic5zyń's'kiich, a n:ie m'ie-szani!nę za.głę·biowlsko-góra'ls'ką". T;ru·dno zatem przecenić 'sly.Jizacyjną .rolę Pieg.zy w tym wypadku, ja'k 'róWlI1ież w wyborze słownictwa (IKadłubiec, s. 213: "Piegza znakomi'Cie wykorzystał róż'ne złori.a słownikowe"). Myślę, że Pi€gzę, nauczydela i społecznika - poza przypo.mnianymli przez K.adłubca oso,Jjliwościami - z,d;ra'dza swoisty dydaktyzm utworów, s:k~onność do ,Jmoralizowania", a oprócz tego i "językowe purytaństwo". Jak bowiem inaczej wytłumaczyć sobie fakt, że w humorze "hawiyrskim", w swej istocie dość rubasznym,. wy'raźnie hrak wyrazów i zwrotów O niź:szym pres'tiż,u s.połecznym? Wszak ri wu:lgaryznny są w kawałac,h istotny.m e"lemen1tem, egzystują niClj~nokroć z zamierzonym efe'ktem komicznym. Podobnie humor gó,ra,lJs:kinie stro!l1i od wYlfazów dosadnych, ItzW. niecenzurarln)"ch. Humores~i Pieg.zy, choć śdsle zrośnięte ze śrooowiskiem, w MÓTym pows'tały, są sty'lizowa,ne w umoraGniającym .i lekko pur,Y'tańskim języku. I lu nasuwa się konl'T'O'nta'cja z Jeźowiczem, która p.opieTa cał!kowicie .. nasze s'PostrzeżeJlla. Kadłubie,c szczegółowo analizuje wątki ·o:powialS'tek-humoresek Pliegzy, wyróżniając Itek'sty ze znamionami jednostkowośd {memo:raty), którYich jest raczej nirewaele h slU!slzn'ie K<lidłubiec zastanalwia s'ię, c,zy w ogóle wYiS<tępudąw "c,zy5ftelj' postaci") oraz te,ks'!y ze znamionami obiegowymi {fabullalty). Tych jest przy-tia{:zająca więk'szo.Ść. Co się Ityczy 'struktur gatunkowy,ch, !lo wyróżnia Kadłu'biec w wyborze Sękaci lndzic kawały, ane.gdaty i opowieśclz rży,da. Cenne są spos,trzeżeni;:> Kadłubca, że w zasadzie ut\vory Piegzy wykorzystuJą tradycyjny schemat i ogólnąkomtrukcj<.; ludowych humoresek, co dokumeIlltuj.e a'na.Iizą wiiellu rutwnrów. Słowniczek wY\razów i zwrotów -gwarowych oraz zapo·życzO!l1y'ch czyni z wyboru K. Piegzy - wraz ze wsp:)mniaf'!ą naukow::j analizą - edycję folklory,styczną pal' excellerl<:e. Dowodzi orna. że tWÓTCZOŚĆ lu'dowa jest dągleżywą częśrcią składową kultury i życia Pelo'nii Zaolziallskiej, że ma ona własnych It,wórców ,i iinterpretatorów. Dodajmy j0~;z('ze. i.e na "c'ZCls·koc'ie.szy11;:Jki" rynelk rzucano tyli{'o 2.600 egzemplarzy dzieła, zaś 7.000 p.rzeznaezono ma rynek .polski. .Jest to potwierdzentie prestiżu, ja'k~m cieszy siG polonijna twórczość w Polsce i dowodem ruchliwości IWydawnic-!wa, klóre wydalo Sękatych lndzi ibardzo starannie ,pod wz,g,lędem gJrafkz.nym. Oby takie k~iążki czę.ściej pojawiały się w polSkiej edycj.i "Prof'illu". Jifi Damborskii �314 Recenzje Wła'dysław Młynek, Kolo, koło młyński. ku Ku!lituraJno-O:ślwia towego w Os'trawie, Ka'dłuJbieo, Ćesky Tesin l'979, ss. 60. Wyd. Zarzą<d Główny ,Parskiego Sekcja Fołklo'rys'tyczna. Red. ZiwiązDanie,l P o'lis'k,i ej opinii fachowej dobrze znana jest ruchliwość Sekcji FajkIoTystycznej PZKO w Cz'cchosłowacji, której animatorami są Daniel KadłuJbiec, Józef Ondrusz i inni. Przede wszystkim z ich to inicjatywy podejmowane są ciekawe prace edytorskie, kitMe znaj:dują uznanie tak w Czechosłowacji, jak i za granicą. Nie chodzi bowiem ,a'ni a 'Sprawy bag·atelne, ani a jakąś "regio,nałną ama'torszczyznę". Znakom'iocie przygo,towani, ;potrafią zorgaonizować pr3lce bada wcze ,na .po;żą<danym poziomie, inicjować zbj·erac'bwo, ddkume.ntację, interpretować, porzą'dkować i poma.gać, by zgromadzone ma'teTiały ujrzały światło dzienne w pOSJtaci puhlikacjii. Dniał'a też na Ś'ląsku Oies:zyń:sikim slpora grUlpa osób., któm - bez pmflesjlOlJ'llalnego przYlg·otowania, z umiłowania 'dla kraju ojczystego, jego ibo.ga~edtradycji kultury ludowej - zabiera się do zbiera'nia wszystkiego, co z ,IlJiąjeslt ,związane. I chyba mało ,który 'region mo';;,e wykazać ,się 'tak ,dobrz·e udokument'Owanymi pracami ludoznawczymi dotyczą'cymi 'Wszys.tki'ch dziedzin żyda, caloksz'taltu !kuJltury maieria}nej i duchowej lu·diUś'lą.slciego na Zaolziu. Dla nich to nie tylko cieikawa, pasjonu:jąca pra,ca ko'lekcjcmersika i Zlbieradka, ale tak,że ciągl,e próby udowadniania swojej włars,nej 't'OŻJsamośd, swego rodowodu. Stąd za'hllteresowanie możliwie wszystkimi dZiiedzinami kultury, aż do :folkloru ,dziecięcego włącznie. Właśnie jemu po.święcił Iki:Jkanaś'cie ilwt praocy Wła,dysław Młynek, dyre!ktor polskiej szkoły podstawowej w IMi,li:kow'ie na Śląsku Cieszyń'skim. Z racji wykonywania zawodu mial '. do takiego fo:lk.Joru łatwy dostęp, ale na tym nie poprzestał, gdyż zwędr01Wał cały 'teren oheski,dzki, notując, zbierając, prosząc a przJlsyła'nie materiału. I oto .dzięki poparciu Sekicji F.a.l!ldoTYSltycznejPZKO, sZiCzególnie D. Kadłub<:a, wielo'le'tnia .praca nad Zibiera'niem fotldoI'u dZJiecięcego na Śląsku CiCiszyńskim dooZ0kała się ukO'ronJow;HlIi'aw p~s,taci piękll1e;j puhlilm.cjli. Władysław Młynek zg)romadził w niej wszystko, co wchodzi \V zakres pojęcia "odzieaię.cy folklor". :I talk: wy'li:cza'!1ki, gry, gTy w kole, gry w paralh, zabawy, przyśpiewlk.i, monClla:g)i,'fy1mowa,nki 'przyzabawne, dia;logi przyza'ba w,ne, dia,logi !komiczno-satyryczne. !Miał świ·e~ny'ch informatorów, których nazwi:ska przyta,cza w kOll. cowym spisie. J:a'k nie'codzienni/e ,brzmi takie oto wyznanie autora: "Wszyst'kie przejawy twórczości dziecięcej za,cząłem ,notować w początkach mej prakty!ki na uczy'Cielskiej. N.i e z n a j ą c w ted y tID e t a ,d z b i e l' a n i a p a d a Ib n y c h m a It e '1' i a łów {podkr. J.D.], ni·e określałem informatorów. Zad owa lałem się ty,lka samym tekstem". W'brew temu !Szczeremu wyzmaTlJiu prz0d.stawił pracę, która .ni'e Clchybia krytyczno-naukowym publikacjom z tego zakresu. Zresztą wystarczy przeczytać 'wSltępne ,k,omentarze do poszczegó.lnych działów, :by się przekonać, ;i.e nie tylko ilIlitukja kjie!J"awał1aparsjtam'i W. MłYU1Jka.ZalpoZlntałsię z usltotą fotkl-oru w ogóle, zaś dziecięc'cogo w szcz-ególnCiśoCi,by mógl wypowia'dać .s>ięa nim z rza'dko spotykanym ZJI1JaWls'bwem i erUldy;clją. C'hwa'lą'c Ml)'nka za te osiągnięcia nie is'posób 'na margi'nesie ,nie wys'unąć postuh.lltu, może nawet roe ,dotyczącego sa:mego au'tora, .a mia'llowioc,i'e,że pra'ca Itego rodzaju aż prosi 'Się a spojrzenie porównawcze. ,Wszak teren, na którym 'llz,bierano ten cenny materiał, j,est niejako ,;ty,glem", 'w którym stapiają się różne ,ludowe kultury, by dać nieraz niespodziewane rezultaty. Oddzielić to, cOls1wojsikie, autochto.niczne, ()Id tego wlaś'IJiie, c,o powstało z Itaki'ego ityg.Ja, nie jest łatwe, Ale jest '11:0nieczne,by ten folklor, wygina'liny i <:Je/kawy,osadzo.ny zaSltał w rzetelny/ch nau\kowych Tea,liach. To może być pmca, 'która czeka na na'stępnych badaczy, która �315 Recenzje powinna być kontynuowana i ukierunkowana tak, 'by ze'brać w ogóle wszystek dostępny ma,teriał z tej dziedziny {myślę również o mate'riale cz'esik~m, slowaCikim, cygańskim i histOlfycznie ,również 'niemieCikim) i Ina tym <tIe wykazać istotę polsko-śląskiego fOil:k,lol'u. W słowie wstępnym Daniel 'Kadłubiec wypowiada, choć nie Wlpws,t, podOlbną mYŚlI, n3IWołującą do kontynuowania rOilpoczętego dziela. W każdym razie puhli:kacj.a Władysława '1VIlynka Kolo, kolo m.lyiLski stworzyła ku 'temu nauJkową bazę. Damborsky Jifi Skarb w garncu. Humor ,Ludowy Slowian Zachodnich. Pod redalkcją DOTOty Simoni'des, Opole 197'9, s. 423. Wieloletnia penetracja współczesnego folkloru, jak li relfleksda teoretyc'zna nad zgromadzonym matClriałem, ,doprowadziły D. Simonides do wni,osku, że współczesny ,obiegowy repeI'tuar fo,lklorystycz;ny wyraźnie prefe.I'uje opowieści prozatoDslkie, wśród k'tórych dOJ11'~rmjąz!deCyldowal1Jie QPowiaidla,ni:a humorys,tyJcZlne. Wn!io'selk len potwierdziły badania innych folklorystów. Viera Gasparilwva ponadto udowodniła, że we wspókz€iSnej prozie ,fo!JkilolfYlStYoCZ'nej .dawne 'opowieści tracą swój 'Iaka'lny lub regio'na'lny 'kOllo'ryt i wchodzą w system 'bardziej ISzeroki<ch powiązań: narodowy,ch, międizYJ1larodawycl1 i i'l'1reretJni'OZJI1yCih *. Do p,rzypomnienia tych wniosków SikłonJiła nas lek'tulra ,ludowych alnegdat 151'0wian Za,chodnich, :k,tóre ukazały Slę w wyborze pl. <Skarb w ga,T:ncu. ZgTomadrenie w jednym tomie teks,tów za'pi·sanych u ,rÓtżnych 'nalrodów, a r,epreze.lJl~ujących teu sam gatunek rfO'lklorystyczny, stwarza realne szanse po:cItjęcia ko,mparatys'tycznych badal1 nad fo:1klorem Słowian Za'chc·dnioC'h.Tym 'ba'l'dzie:j, 'że nie ·tak dawno ,otrzymaliśmy 'repreze.n.ta tywny wybór bajek Sł·owian Zachodnk.h pl. $piewająca U:pka. W tym ,miejscu ni·e mOŻlna nie zauważyć, jak wOloec ,;wypielęgnowanego" ,tomu bajek wydanego przez "Ś'lą.s1k" ,uibogo reprezen'tują się anegdaty - ,przykład pau·tackiej .raiboty drukaTsikie.j. HU9traocje Stefana Suberlaka, mogąc·e być oz'dobą książki, więdną na różnoga1lunik'O\vym papierze ,gaze,towym., błędy kOlreMorslkie utrUldniają lekturę, a pomyłki w azna'kowani'u sy'stematyki wątków ,nie przynoszą chwały wydawnictwu. A przecież to ,nie :pierWlszy zbiór 'tekstów ifolkilorYlS>tycz;ny.eh, który wydał :I'nstytu't Śilą:s'k<iw Opolu! Jedyny:mz,aJte.m ma,gnesom ksliążJk'i jeiŚt hum<Jr lu.dowy. Zan:im leIk,tuo:a anlClg1d,ot zrodzi jakJickolwiek .refleksje, naj.pierw wyzwoli u Iczyte:Ln~ka mniej lłu'b Ibardziej żywiołowy śmiech. I to jest nieza,przeczaJlny urok Itej książki. A później zauważamy, że pomimo wielu wspól'nych ,eIE'mentów Słowia,nie różnią !się jednak między sobą właśnie odrębnym często pocZluciem humo,ru. 'By po·dobną refleksję mogło zrodzić obcowanie 'z tomem nalel,ało zgromad2lić w nim odpowiednie tek'sty. Jest to zasługą au'torów antologii, 'wybitnych znawców :f.d1kJloru słowacki,ego (Viera Gaspari'kova), .czesikiego (Jaromir Jech), łużyckie,go ~PaJuJ Nedo) li po'1Jskiego {.Domta Simoni,des). A'negdota, jak żaden inny gatunek f.olk.loI'YlStyczny, wpisana jest bez,pośred'nio w 'Społeczny kantekSit IkuHu.l'owy. Niestety, :ten czasami jest już ws-pókześ'nie nie• V. Gasparikova, Monograjicke 1977, nr l, S. 45- 7S. •.<x:\opis" studium ludovej prozy v jednej loka, "Slovensky NIi- �316 Recenzje czytelny i dlate,go trudno w niektórych pre.zer~towanych tekstach odnaleźć wyró·żniki gatunkowe. Co prawda, klasyfikacja 1.ematyczna s!kieruje 'Uwag~ czytelnika ku typom aneg-doty'Cz'nylm w 'Sys.tematyc·e wątków, ale jednoczesnie o,d.-;l ol1'i niedosta'tki ·refleksji 'ge,no.legi'cznej nad tym materialem, Dlatego 'też wydanie wyboru utworów, reprezentujących ludowe pnczucie humoru, powinno ulailwić przyszłym bada'czom ,skonkretywwaTlIie ,pojęcia gatunku aneg,doty. Zapis anegdoty z 'konieczności pozibawiony jest i,nieg.ralnie z ni'l związanej rea'kcji słuchaczy. Gdzieniegdzie wycrbraŹ!nia pomaga w dopełnieniu calo'sciowcgo obrazu opowieści li ujawnia momenty sponlanicznej reakcji odbiorców. A,le tam, gdzie tego uczynić nie można, narracja utworu przejmuje formę skostniałej, niewysziUkanej, suchej 'l'·elacji. Jednym z istot'nychczynni.ków kons,tytulywnych anegdoty joest bowiem o.sobowoŚć 'twórcza gawędziarza. Bez dobrego gawędziarza utwór nie z)(i!o~as'pełnić fUlnktcj,i is'tOltnej dl'a alne·gJd·oty. Ja,k za-bem uchwy'cić w zapisie specyfitkę ow€"j jednostkowej krea'cj'i nar.ra'tara? ·W stosU'nku do o<powieś'ci dawnych skazani jeste~my n.a ote .zapisy, które .nam pozostawiono. AIe współcześnie, zwłaszcza jeśli idzie o anegdo.tę - 'co w kontekście prezentowanej ksią,ż:l<Jijest wY1raźl'llie w~doc:ZJne- i.st.nlitej'epihna pOltr.zeba wYlpra'c·ow.ania tak!iej f.o·l1my zalpi'Su folklorystycznego, która uwzględnialaby 'W1Szelkie-elementy poza.tekstowe. AUltODzy anlt()lhQgii S/varb w garocu zg'DomaJdzil<itek:s.ty lud'olWe w ki1iku gru!pach 'tematycznych, wyz.naczających jednocześnie ,najpopularni'ejosze wątki anegdotyczone w fo~kj:on.ze SłoWlia'n za'ClhQdm'i,C'h.Dzięki temu mOJŻ'elmyz jednej sltrony śledzić, j'ak podoibne sytuacje życiowe obrastają 'W różne "opra'wy" fabularne, z dowgi€j - jak wari,a-nbują :się 'Opowieści podejmujące ,ten sam wątek. Tom (JItwieraj'ą ·anegdoty o pararch ma'hżeńJsk'kh (66 tekstów), wśród których natraf,iamy na WlSpÓł\czes.ną pdlską i słowa'c,ką realizację wąUku T [354 .o żnnie, która chciała umrzeć zamiast imęża, lecz przestra'szyła się śmierci. Najwczoeśniejsza zna'na 'nam wensja światowa tegó wątku pochodzi z pierwszej .połowy XH w. z P,ersji, a w ,P.o.llsce.po raz pierwlszy wykorzystal go Biernat z !Lublina. Równie wi'ekową, choć nie '0 'taok rdail£ikim rodowodzie, jest aneg-dota o wdowie (wdowcu), rozglądają'cej się za kolejnym mężem ('T 1350), której ni'eustaj~cą popu!larność potwierdzają trzy zap~sy słow<l!ckie i poleskie. W ikolejnym ,dzialle przerclisitawio'no anegJdorty o ,głupcach (88 teksltólw), z najpopulanmiejszymi wśród nidl a'neg-dotarn'i o grupkh '.;ąs>iadach. Oczywlśde ikażdy naród ma 'swoich .najprzedniejszych głup2ÓW. W polsce najglośniejszymiokazują się być T'uszkowiacy, ;Papaj,e, Chojanie i Szywał.dzianie, <li Czechów 'natomiarsrt Welkzanie, u ŁużY'czan - Sa'lawianie, a u Słowaków - iLachotczan'ie, :Ho'llJdrU'szanie iMarykowianie. Bli~ko są ,spokrewnione z tą ,grupą anegdoty o s·pryciLlrzach, Igarzach i kłamcach, .naj.liczniej w tomie reprezentowane (97 Itekstów). Znalazły się tu także anegdatyc2)ne opowieści związane z faktarrii ')oub pO.3tacia'mi .his'torycz·nymi oraz ane,gdoty 'sięgające źródłami dawnej d'acecjoni'styki za,konnej. Ponadto w dallszyoeh działach zgroma·dzono anegdoty o skąpcach .(14 ·tekstów), Cyga'nam 0'6 'teks1ów) ·i złodziej.ach 1(17 tek!slów). Os ohliJwą, choć nielobyt liczną grupę a·neg·dot '(8 tekJs'tów) przy.nosi ·dział pt.. O diabłach i utopc·acit, Dowodzą o'ne, że nawet w okJresie najwięk!szej ,pop.u'!arności niekióryc1h Iwą'tlków, typowych d·]a opO'wieś·ci wierzeniowej, ifunk,cjonowały jednocześnie w folklorze - w formie swoistej prz0ciwwagi - humorystyczne -rela'cje o kontaktach 'człowieka z silLlmi 'nadprzyr.odzonymi. W ,trakcie !Clk,tU'ry humorystycznych opowieści ludowych moż·na jednocześnie śledzić zmiany, jakim podlegJałsam sposób prowa.dzenia narracji. Obok ·.t!·a'dycyjny-ch, 'Sz,erol\)o 'rozbudowanych anegdot, znajduj.e się leż w tomie wiele lap:·dar- �317 Recenzje nych, s,kró-towo L'l('nych ląd podanych licznymi nies'klasyfikowane, 'powstałe w garncu, Skarb Zbiór dZ~'na,cdowy 'kawałów, zespół nazw!; bar,dziej, obok XIX-wieczne ty\\'ny i redaktora. Warto wackiej, iu dodać, dodatkowo to że omawiany 'i łużyckiej. tom poświadnowe, dQ- ,ukaże się w jako zasługą że w tym zbiorze także reprezen>ia- 'autoró'w rÓW1nież w wersji nadzieję, mię- Prezen- matec·jalu, się w garncu wyłącznie d:ruku nde byla zawyzna'czanego sc!l'ek'cję zmaileźć Skarb to do Simonides. Zachodni·ch, mat€rialu 'u'trudniał miały jest Miejmy Obok i zupełnie Doroty Slowian za'k:resu odczytujemy ludowego, .poincie. leż przyg'otował przewodn'k'twem w,;pólczesnych . .Je811 wi~c hu.moru czeskiej sygna'lizowaliśmy, pod anegdoty zapisów przyklady ze·,;law już są wspólcze~mych. .typowych ·d'la fo~klaru jed'nomyŚ'l'nościco do gatunkową ż,' jak isię na anegdotycznych, wczasach f(yfkloTystów tac'ja ludr.wych ancgdot Ća:l~em prT"·[ym. Brak p!'~ez koncentrujący,ch Z<Jflisa'mi opowieści wyboll'u języikowej sło- szacie gra- Sltaranniej-szej iin.:;lej. Janina "Kalendarz $.!<]ski" Wy,dano w rak [la ostrawskim 1980, Ostrawa ."Pro'f'ilu" Hajduk-Nijakowska Ul-79. kolejny ka~endarz :przeznaczony dla Po,lonii Zaolziat'lskiej. Jest to rocznik XIX i ja:k zaw;sz e-, 'Przynosi parę ciekawych mate;'jałów ;j.u,doz.na wc zyc:h , ,o których pragniemy .poimfQIlrrWWaĆ cZyitelnika w n.il1Ji:ej:'zym omówieniu. Ziemia CieszYI1:ska ,'izl'lcgólnie bogato \\'ych, przypowieści, :i:YCZE'I1,opowie~ci i zwyczajów bogata w jest .reprezen'towany marterial jako ,dzial e~no.gra'ficznyi bajek, podaI1, folklorystyczny, przysłów, przesądów i zwyczajów Jludowych, i z ,dawien -dawna zbieranych opisów 'ludowych .. J eś'li gromaodZElIlie, klasyfikowan.ie pieśni ludo- wi·erzel'l i wróżb, róż'ny,ch ohrzędów i przeikazy:wa.nie potomnym ·całej kj rozległej kultury ludowej w dawnie}szy,ch 'czasach motywowane 'było prze,de \\·..;zystki·m potw;cl'dzeniem toź.s,amościludu ,oieszyI1skioego, to w obecny·chczasach, kic·dy zyku społeczność i wla3nej pobka kulturze, Z:T;;Zt<] przekonać' :'Jięo za!'i·czyć rna Iże jedną 'trzecią. ']-:Itórej Itego rodzaju Otw,iera temat Śląsk dział artykuł Zdziejó.w co zostało Marii CieszY{Iski w "Ludzie", w roku aa'1yikuł organie pu'bli'kacje ,do w Jana TowarzYSItwa Wla1dyslawa podstawie w Pa1sce gest własnym Pisał chodzi Pierwsza, opisu o Ludoznawczego w 'we Zielińskiego i zbiera'cza, ,Józe:fa OndnlJsz cieszyń'ską rodem na ludową zwiedziła ludoznaw.czy. M. in. O1pu:bj.ikolwany iLwoWlie. Omawia pl. ten Tym p,'ozę z L'itwy, Cieszyńs1kdem, -do ,pubiliokację, <Ciąg ·dailszyprzeglądu. rOOny ma'teriał Wisty (jeśli tWODZy ni>e- -o jodyną już jak zamie.szczcnych w gwanze) 'był ję- charakter, teks,tów fol,kloryls'ty to jakby pod'tytule, Korybuta we inny folklo.ry.stycz1no-etnograficzny uzbierała do 'nieco i qpowiadanillową Ku:bisza. Hl96, gdzie Przyczynk.i wy,żYlwać tu też chodzi właściwie :zmaileźć miejsce. czyli zaznaczcne się cieszyńskiej. "Kalendarzu", też na dzial znalnego foLklorystyki Wyslouchowej pOWlst:a1 z tego OndrU!sz mOŻJna choćby na rok 1980. ,,.K!a!lendarza" To sporo, a'le .ma teIliały mogą w poprzednim ,'azem, od ten pt. moż,e przybrała rÓVl.o1llież~WÓl'cZ!ość poetyoką 'ii Ondrusz;a, Czocho.slowa,cji <folklorystyka ,tym w "Kalonda;rzu Śląskim" Z 240-shon1cowego nie~o w nasltę,pnj'e SzLąsk. (Austry(wki) slo- �Recenzje 318 i olówkiem na pods.tawie najnowszycl1 źródel przedsta,u.:icmy ,('Warszawa 1'888). Najwięcej miej.sca poświęcił Janowi Kubiszowi .( 1848 - 1929), który ,żywo interesował ,się deszyillską prozą Iludową,ilnicjując m. in. Prządki {wieczmnice-spotka:n,ia miłośllIików pieśni i gad0k ludowych). Kubisz ,,[... l w /S'lyczniu 1897 roku brał 'udział jako ,dele,gat Polskiego Towarzystwa Peda:gO'gicznego w Cieszynie w 'nadzwy'czajnym 'wa:lnym zebraniu Towa.rzystwa Ludoznawczego wc Lwowie. W toku dy!skusji wysląpił z wllJ1oskioem,ażeby zaTZąd poczynił .potrzchne kroki celem założenia na Ślą'Siku Cieszyń,skim ,oddziału TowarzylstwaLudoznawcz.ego". (Myśl la zrea'1izowana by la w cztery la'ta późmiej, kiedy to "w ma'rcu 1901 r. zawiązało :się w Cieszynie P,01skie T.owwrzystwo Ludozna!wcze"). Sz,koda, .że w ·czasach drugiej wojny ,zginęły opr.acowane przez Kubisza piękne gadki śląskie i że z jego spuśeiz:ny ,dochowało siG raczej ,bardz·o 11i·ewicle. wem W zW1iązku z trzy.sctną roczni'cą urodzin Ondraszka, Ancr1a M. .Rusnak zajG!a się "legendą i prawdą o Ond I'aiszku". Materiał ten w zasadzie powtarza to, co zos,tało opublikowane ,przez 'cz·eski'ch i polsililich uczonych zajmujących .się tą ,problematyką, poza może właści'wym ustawieniem -oceny prozy !Morcinka o Ondra'Szku (choć i ltu autorka ~.sraJllIiczyła się do raczej zdawko'wych uwag 'na temat MQH:.inko\v'Skie,go ujęcia bohatera i nieśdsłości, jakie przy tej okazji popelnił). Józef'a Łyska poznaili:śomy w Iki'lku :kolejnych "Ka'1endarza·ch Śląskich" jako nieslrudzonego zbiera,cza i badacza nazewnictwa ludowego. Tym raz·em zajął 'się "sprzyngami", tz'n. zwyczajem ,prail1ty'cznej "samopomocy chł,o.pskiej, polegającej na ś<:iJsłym wrspół<dz1iałaniu dwu gazdów jedJnokonnnych w obrębie ich posiad1ości, w najtl'ludniejszY'ch ok!r,esa'ch p.ra'c lrolnyc·h". J.a'k zawsze u ŁyoSka, .sporo je5't materiału czysto leksykalnego, dobrze .zinterpre'towanego. W a'rty,kule Z medycyny ludowej Śląska Cieszyńskicgo Ja'n ,szymik zajmuje się wo.dolecznidwem, ziołolecznictwem, 'leczeniem z za;;tooowaniem środków zwierzęcy,ch oraz weterYlDarią ,ludową. By 'artykuł ten uzyskał większą wartość dokumentacyjną, trzeba ;by zająć się szerzej li porównawczo J'ecznicLwem ludowym na Śląsku, w IPolsce, ilia 'Morawach i na Słowacji. (Uni1knięto by wtedy ltakic'h okreSleń, .ja/k: "oiekawą ,gałęzią cieszyńJs·kiego ,leczni'ctwa ludowego jestohirurgia", nasuwa :się bow,iem pytani'e,czy tylko "cieszyl1:s'kiego"?). ,Podobny charakiter ma alrtykuł Rudolfta Ochimalna pt. O sad,ownictwie na Sląw któr'eJgo rozwoj'u zasłużył się ja.ko "ojciec", Karol Kotsche, pastor z Ustro.nia. Interesujący ,przyczynek do kmat,u przedstawia przytoczenie nazw ludowy·ch na o'kr€ś1enie gatunków jabłek, gruszek i inny·ch owoców. Równie'ż jak w powyiŻJszym wypadJku, i tu aż się prosi o konfro,ntację z nazewnictwem ludowym czesko-mmawskim, .gdyż wi,e1.e jest .nazw podobnych ,lub \Vspólny,ch (czego trudno dowQdzić w krótkim omówien~u) . .Jan !Korzenny pisze o .przeszlości śląsIkiego Zakopane,go czylli o Łomnej Górnej, Jest to typowy przyczynlmnslki antykuł, ,powtarzają'cy zmaJne .z li'nnych pu:J:JJi:ka'cjiwi31domQśc,i,,trochę ."pele mele", bez wyraźny·ch ambi·cji pogłębionego etnograficznego spojrzenia. Ale to 'lektura typowo "ka'Jendarzowa", więc ,poprz'estań!my tyilk,o ,na odnotowaniu tego a'rtylk'ułu. sku Cies:;;yńskim, II je,szcze raz ,spotykamy :się z nazwiskiem Rudolfa Ochma,na, 'tym razem przy o¢sie duityńJskioc:hkrakowiaków z czasów pańszczyźnianych. Piosnki te ZII1a!,az! w kir·onice dolnolutyń'slkiiej, pochodzą one prawdo.po.d.obnie od proboszcza Pawelka (w 'każdym razie ,niektóre zwrotki ,są j·ego pióra). K<siądz ,Pawełek zapisał 5ł z'wrotek krolkowiaków ,piętnujących ,pla'gę ,pij,ańJSitwa na Ś'lą!Slku Cieszyhskim. Szkoda, że autor nie zajął się Ibliżej języki'em 'k'rakowiaków, zadowoliwszy się pow,szechnym tyi]ko stwieJ'dz,e,niem, że w 'krakowiakach zna'!eźć mOŻJna "pewne wtręty z ·gwary fry,deckiej". (Tu na margine!sie jeszcze jedna 'uwa.ga: trzeiba 'by również �319 Recenzje sprecyzować samo pojqcie "gwaTa :flry,deciJ;:,a", z którylm na ogół <nie spotykamy się w nowoczesnej ,litera turze dia.JoktoJag)icz.nej). Ostatnim artykułem z SCIlii materiałów t,r,aktujących o ku1łturze'ludowej '11"" Sląsku Cieszyhsk~m jest piękny przyczynek D. Kadlubca do Iwiedzy o kolęda'ch, kolędnika{:h i kolędowaniu na Itultej,szej ziemi. ,Posłużył 'się Kadłubiec przy tym metodą swoistego "kolalżu" dając do naukowego opisu obrzędów i zwyczajów związanych z Swiqlami Bożenarodzeniiowymi wtręty autentycznych zapisów gwa-· ,'owy'ch z opowiadal} mieszkanki na}s.talr'szej w BCl'ilkidach Ci'E'szyll,skich wioski Bukowiec. Jak zawsze u Kadłubca, wykład ,obrzędów i zwyczajów jest ściśle naukowy li przy tym potoczys'ty, łatwy w odbiorze. Są wresz,cie 'tradycyjne próbki twór,czoś'C]iludowej. Szczególnie wierszom w wydaniu Anny Filipek nie można ,odmówić uroku aUitentycznoś'Ci i świeżoś'Ci. Również inne, zamioszczone 'w "Ka'lendarzu" teksty ludowe, ,czy to A'nie1li Kupiec, Ewy Milers'kiiej i jc'szcw raz Anny Filipek (proszę zwrócić uw,agę, że chodzi tylko o niewia's,ty), wytrzymują próbę w zestawicniu z podobną twórczoiśiCią uprawia,ną w PoLsce. Sqdziwy Kalrdl J"Iicgza {w ,paŹJdziermiJkuubiegłego roku obchodził osiemdziesięciolecie), któ~'ego k'siiąLka zbiorów [udowych opowiastek Sękaci ludzie ukazałasię już w dl'ugim wyda'niu {piszemy o iniej w innym miejs'cu), zamieś,oil piękne Judawe opowiadanie pL Nawiyrski szkubaczki. Natomiast nie jestem pewien, czy humorystyczny jest "humor śląski" ze zjbionu Lud wilka Cienciały, raczej jest dość Isztampowy i - lnie ukrywajmy miej:s,ciami naiwny. W zakol1czelliu podkreślić trzeba, że "Kalendarz Śląskii 1980" ma dobrą oprawę graficzną, liczne reprodukcje 'czaI'no-biały,ch zdjęć oraz .staranny układ. Na resztę, tekSItowej częsci "Kalendarza" :skba,dają ,się artykuły .akohcznośdowe (w rOKU 198()" Czechosłowacja obchodzi 35 lat iis:tnienia), ty.pową "ka'lenda'fzową" :lelkturę, no i jak przy.stalo na [tego :rodzaju publi'kacje - kallendarium z komentowanymi przy:sło'.dami, powicdzonkami. Nakład :spory, siedem i pół tysiąica, choć wątpliwe, 'czy zaiSpokoi zapotrzebowa:nie tutcj:szej, jak,że licznej rzeszy czytelników zaolziań,.skich. Jifi Damborsky "Medical Anthropology", "CultUJre, Medicine and ,Plsychiat'ry", "Ourare", "Ethnopsychiatrica", ".Journal of tE'thnopharma,cology" - nowe cza'sopiSlma z zak'resu antropologii medycznej, e:tnomedy,cyny i etnOlf,arma'koJ.oglii. Ważnym ws:kaźmikiem ,rozwoju Idanej dyscypliny czy suibdYiScypliny naukowe} jest pojawiani,e ,się nowych cZ<l'sopism, wo.dpowiedzi na wzrost zainrteresowań badaczy określoną problematyką. Z drugiej strony, periodyki lSbuż<jJcejako fo'rum dla wymiany poglądówSltymullują Irozwój dalnej dys'cypliiny, przy'czyniadą się do wykrystalizowania teoretycznych żałożeń wyłaniających się nowy-ch surbdys,cyplill, które dopiero ,wyzna,czają swój zakres badań. Jedną z rozwijających [się o's'tatnio w :szybkJiJm tempie suibdYlS,cyplin antropologiczmych jest antropologia medy:czma oraz - t'rak'towa:na zwykle jako jej gałąź zajmująca się medycyną tradY'cyj:ną - eunomedycyna. Wyłaniają !Się także nowe,. poszukujące Idopi-ero definicji przedmiotu swych badań subdyscyplliny, talkie jak etnopsychiatria i etnofarmalmloglia. W ,ostaitl1'1ch Jata:ch powstało kiiłka nowy·ch, cennYCih c<za:s'op1JSlm, w założ'eniu iillltendy:slcYlphl1'a'Dl1y'cih, doltyc'zą.cycih oma:wiJamej pooblematY'ki. �320 Recenzje "Medical Anthropology". Cross-CuUuraL Studiesin llealU~ and ILLness. Kwar'tal.nik, ukazuje ,się w Stanach Zjednoczonych od 1977 Ir. Pemiody'k tein za"tąpił do!ychczaso<w'e, wy,chodzące nieregularnie OccasionaL !Papers in MedicaL AnthropoLogy. Czasopismo r'odagują R. Ness, G. & P.Pelto z University of Connecticut. Problematyka kwartalnika konce,ntruje się na relacjach między chorobą (doświadczeniem ,choroby) a życiem społecznym ,oraz międzykulturo\\iy'ch 'podobiel1s'twach i róinicach w sposobach rozwiązywania zagadnieil Zidrowotnych. Rcda:k!orzy zapovVliadają publikowanie studiów rdatyczący,ch takich lematów, jak: opieka zdrowotna w społeczeilslwach nie-zachodnich i zachodniich: ludność, przyrorst Inaturalny i planowanie rcdziny, problemy odżywiania, sys>temy opieki z,drolwcl!nej i ich uwalrunJkowa,nia ,społeczne, !kulturowe i etniczne; pa1lcopa!o'log.ia, bioguneza. Cza.5opfusmo przeznaczone jeSlt 'nie tylko dla antropologów, ale również dla lekarzy, pielęgniarek, ,jjiologów, których ma zapoznawać z kulturowym konte!k:;tem biologii i medycyny. "CuIJtUI'e, ,l'vledidne and IPsyehiatry". An International Journal of Comparative Research. Kwarta'Jrnik, wy,dawany od 1977r. w Holandii i Stanach Zjednoczonych. Rada redakcyjna pisma składa siię z antropologów i lekarzy (głównie p'Sychiatrów) z rróżnych krajów, a reda'lgtorem naczelnym jest Arthur M. Kleinman z DE:'pt. of Psychiatry, University ofWashington w Seattle. W'edług założer'J redakcjli 'periodyk ma służyć jako międzynaro·dowe, -i'nterdyscypli'l1arne forum dla ~rZ!2Ch powiązanych ze 'solbą dziedzin: antrop01ogui me,dycznej (wraz z psychiatryczną), psychiatri:i :między!kulturowej oraz międzyspołecznych iba,d,ll\ klinicznych i epirlemioJo.giczny,ch. SzczegooI1Jie ,chętnie wlildzi,ane są 'Studia i'nterdyscyplinarne, 1c1c::zą.ce podejs,cie i metody antropo10gkzme z medycznymi. Wydaw,cypragną również stymulować sy'stemartyczne,szeroko zakrajrone badania 'na,d zmaczen'iem kuLtury w dziedzinie zdrowia i ba,dania poróVv1I1awczenard sposobamii operowania pojęciem kultury w ,dys'cypJinach aintropalogkznych i :medycz'nych. Cross-CulturaL Dla ziJustrowa'nia prcblematyki pcrdejmcwanej przc'zcza';Gpismo podam p;'zykładowo z~awartość jednego z numerów "Culture, Medicine and P"ychiatry". Nr 4 tomu 2 (1978) zawiera W!prmV'a,dzenlieA. Klernmal1a Culture and Depression oraz dwa aI1tykuły doty'czą,ce depresji i jej uwarU'nkowal1 kU'lturowych: Paul E. Bcbbipgtom, The EpidemioLogy of Depressive Disorder; Anthony J. M aTsCilla, Thoughts on Cross-Cultural Studies on the EpidemioLogy of Depression. Ponadto w omawianym zeszycie zalmiesz,czono arty.kuł G. R. Davidsona i ,in.: Cu,[turc Conflict and C:opi;ng in a Grou:p ,of Ab'o:riginaL AdoLescents oraz L. M. Guimery Wiltchcraft ILlness inthe EV1Lzok NosoLogical System. "Curare". Zeitschrijt fur Ethnomedizin und transkuLtlLreLle PS)jchicrtric. Pierwszy numer cza'sopirsma ukazał ,się w 1978 II'. P,eriodyk ltern, wychodzący 2 razy w roku, wydawany jest przez Arbeibsgemeins'cha'flt Elthmomerdizin w Hci'delbe'rgu. "\V skład kol'e,gium redaikcyjnego wchodZJi 15 rspocjali:stów z różny,ch dzicd7,in: etnc'logii, etnomedycyny, medycyny społecznej, medycyny wkra.jach rozwijaj'lcych isię, historii medycyny, psychologii i psy,chiatrri transkuJturowej, etologii człowieka. Pismo ma chara\der iLterdyscypJinarny, publikuje materiały z zakrei';u clnomedycyny, psychiatrii transkulturowej i pokrewnych dziedzin. Wycbwcy pragną slymulować dial.og między medycyną a naukami społecznymi, mic:dzy "teoretykami" i "pragmaty11:ami", pracownikami służby zdrowia. Zamieszczane S<l teksty w języku niemieckim, :angielskim i francuskim. Zeszyt 1 "Curare" otwiera 'nota .redakcyjna Ekkeharrda Schrodera i 3 teks,ty "wppowadzające w temat)".kę 'cza'sop~sma: W. E..Mi.ihlmanna Horizonte der "Ethno·-Medizin", Lauri Hanko Zum Auft,T'ag der Ethnomedizin oraz Wulfa 'Schiiefelhovela �Recenzje Aus der Werkstatt - Einige Gedanken zu 321 curare/Some ReHectionson curare. W. Schiefenhi:ivel wyjaś·nia genezę 'nazwy czasopisma odzwierciedlającej złm"oność e!nomedy.cyny. "Curo" - znaczy pielęgnować, leczyć. Z drugiej strony "curare" zniekształcona przez Europejczyików Inaz;wa indiaóskiej Itrucizny "woorari" - wskazuje na boga·cltwo wiedzy "prymitywnyc'h Iludzi" o naturze. 'Kurara znalazła zastosowanie w nowoczesnej ane"tezjcilogii. Dyskusja ·prowa.dzona przez medycynę i antropolOigię na łama·ch .cza.sop1sma powiJrma pomóc wrea.llizacji celów praktycznych: włączenia elementów medycyny 'trady.cyjnej do programów l"drowotny.ch w rozwijających się krajach, zapoznania personelu medycznego z 'systemami medycznymi ró7;niącymli się 'od zachodniego modellu, dostrzeżenia, prócz osiągnięć, także ograniczeń naszej medycyny. Jedn)'lm z zadań situdiów etnamedycznych powinno być, według au1ora, ,stworzenie koncepcji medy.cznych łączą·cych ·dorobek medy'cyny Inowoczesnej z osiiągnięciami jej "prymit)".wnych" sió"tr. Wymieńmy tY'tuły kolejlnych artykułów: G. Heller, Wege der Diagnose; die Erhebung /Nepal der (autor Anamnese ukazuje D. Sich, Tendenzen bei einer Patientin uwarunkowalnia zur mit Asthma bronchiale kulturowe ilnterakej'i Schamanenb.eharu:Hungbe,i Krankheit; in le!karr-z - Cautaral pacjent); TelHergebnis einer Lulig, Sorcery Accusations as Social Commentary. A Case Study of MuLago/Ug.anda; Ayodele Tella., Traditiona,l Medidne - Safety and Eff,zcacy (artykuł o potrzebie kooperacji rniędzy <medycyną tradycyjną a nowoczesną - Ina przykła.dzie Nigerii); A. Dieck, Kohlkraut und Wein, ein die Entbindung forderndes .Hausmittel; D. H. Trias'Sem, Thesen zwm sozioloVerhaltensstudie gischen im SteUenwert liindlichen der Korea; Institwtion Dte Familie in der BU:11Jdes.republik Deutschland; E. E. BOClS.ch,Die Pluch.! ,in der Rezeptblo0k. Wie der Arzt die Familie au.s:klammert (na poids-tawie badań przeprowadzonych przezau:tora w Tajla<ndii). Ponadto zeszyt z'awiera komuniikarty, programy sesji 'naukowych oraz spis t·reśd Inastępnych numerów ."Curare". "Ethnopsychiatrica". Czasopismo, kltórego publikację zapowiedziało wydawnictwo francuskie La Pensee Sauvage. Per.iodyk ma ukazywać się dwa 'fazy w roku, ale redaktorzy za1strz.egają .Slię, że pierwsze 'numery mogą wychodzić nieregularnie, o ile 'nic uda rim :się pozyskać odpowiedniej ilości materiałów o wysokim poziomie naukowym. Redak'toI'em Inaczelnym jest George Devereux, współredaktorem Tobie Nalihan. Pismo będzie zamieszczać arty;kuły w języku <j"rancllskim i angielskJim, dcrtyicząc'C psychopatologii w jej powiązania.ch ze społeczno-kulturowymli Sltrukturami i procesami. Oprócz 'studiów teoretycznych, wyników badat'1 nad wiedz'l psychialirycz;ną, wierzeniami i pra:kJtykami społeczet'1stw tradycyjnych, w "Bthnopsychiatrica" znajdą miejsce artykuły ·doty·czące Iku:J.turowych aspektów Inowoczesnej psychiatrii. W)'ldawcy spodziewają się, że wła&ITie na łamach tego periodyku będą .krystaQizowaĆ Islię teOTeityczne 'Z;.ałożenia nowej subdyscyplliny - Citnopsychi.atrii. "Journal of Ethnopharmacology". An Interdisciplinary Journal Devoted to Biosdentijlic Research on IndJigeThous Drugs. Kwartalniik, IpieI'wszy numer ukazał się w I:>ty'czniu 11979 r. Nowe .czasopismo jest wydalwane w Lozannie. Redagują je uaurenlt Rivier z LazaTIlny i Jan G. Bruhn ze S:zJtJcJkholmu,rada wydawnic:z:a jest międzynarodowa. Zamieszczalne będą tekSIty w języku angieJ.skim, a wyjątkowo rówmież winnych jqzylkach. Wydawcykła.dą nacisk na 'inter.dYlscyplinarny charak!ter peI1iodyku, zaZ1na,cz.ony już w podtytuLe. PrubHkowane będą wyniki antropollogicznych i .etnObatanicz'nych baidań terenowy'ch oraz .rezultaty ba.dań analitycznych prowadz:onych przez fitochemików i farmakologów, spra:wdzających biologiczną aktywność rsubstancji roślinny,ch li zwierzęcy.ch Sltosowanych w medycynie tradycyjne]. 21 "Lud" - tom 64 �322 Recenzje ZeszyŁ l tomu t(1979) otwiera nota redakcyj'na L. Riviera i J. G. BTuhna określają'ca etnofarmakO'lO'~ię ja:ko mu'llti'dy.s'cyphnarne pole ba,da11 i ws'kaz'ująca na praktyczną przydatność s:tudiów etnofarma'kOllogiczny·ch. Pns:zu'kiiwwnie nowych naturalny,ch produktów o bioflo.g1i,cznej a'kitywnosci, które mogą być wykorzystane przez 'nowoczesną farmakologię 'stymuluje rozwój hadal'l ctnoJarmakO'logiocznych. Na polu C1lnofarmakologii współpracuje Ibo.taniika, (;,hemia, farmako.logia, z takimi dyls,cypl ilnam i .społecznymi, ihistoryc'znym!i, jak anlropO'logia, archeologia, hislor'ia, lingwistyka. ,Pierwszy obs.zerny ,artykuł w omawia'llym zeszycie, Jaborandi: an InteTd~siCilpli'naTY ApPT'aisal, Iprezentuje wyniki badań in'lerdyscyplinarny'ch toksykologa Bo Holmstedta, etnologa S. H. Wassena i botanika R. E. Schultesa nad trady,cyjnym zaJstos,owa'niem ,j,ecZnii'czy.m rośliny PilocaTpus JaboTandi u Indian, j:ej :sprowadzeniem do Europy i użydem w mCldy.cynie Inowoczesnej. Olo ty,tuły kolej'ny'ch antykułów: R. A. Bye, J.r., Hallucinogenic Plants -af the TaT~humaTa (Meksyk); R. F. Chandler, L. Freeman, S. N. J!ooper, Herbal Remedies of the Maritime Indians CK'anada); B. Hdlmstedt i !i'n., Cocaine in Blood of Coca Chewers. Ponadto arty!k1uł zawiera 2 komuni!ka'ty R. E. Schult-esa: M·e<l!icinal and Toxic Uses of Swartz,ia in the Na;r>thwest Amazon oraz Int-eresting Native Uses of .the Humiriace<le in the Northwest Arna'zon, a Itakże krótkie :sprawozdanie z Isympozjum w Hal'binie (Chi'ny),pośWlięconego lekowi tradycyjnej medycyny chiÓ:S1kie'j,usu-Iwu-cha (Acanthopanax se.nticosus), c.zyE żeń-szeniowi. Zapnezen<tow,aliśmy, z kO'ni-eczmośC'iskrótowo, założenia ,i zawarlosć ki'lku numerów nowych :czasopism z :zakresu alni'ropdlogJii me,dycznej, etnomedycyny ~ etnofanma'kofl,ogii. .zwraca 'UJwa'gę, zaznaczają.cy się w zakresie problematy\ki przynajmniej trze<:h z omóW(ianych periodyków, wzrost zaJinteresowań tzw. psychia!tr·ią ,tral1'sku1turową 'czy międzykUJltuwwą. Spośród przed'S ta wi!cieli me-dyc)'ny nowoczesnej pra,cujący,dh w spoleczności.ach tra'dycyjnych właśnie psych!i.alrzy napotkali Inajwię'ks:ze (tI1udnośoCiw !leczeniu pacjentów spoza zachodniego kręgu kulturoweg.o. Tutaj najbardziej jaskrawo przejawliają się spoleczmo-kullur,owe uwarunkowania choroby i leczenia. Stąd 'zain'teresowanie tubylczY'mi metoda/mi psychoterapeuty,czn)'lmi .i d·ocenienie ich skuteczności w określonych warunkach. WszysVkie omówione periodyiki mają, w zalożeniu, chara'ktc<r ~D!berdY's,cyplinarny. Kolejne numery pdkażą, jak będzie realizowany pos.tula,t wspólpra,cy różnych dy]5,cy:plin 'i inne, często har-dzo ambitne zamierzenia I'edaklorów zaprezentowamych czasopism. Danuta <Penkala "Elhinomedizi:n"/"E~hnCllmedi,oine". Zeitschri'ft .fur interdilsziplinare ,Forschung/ /Journail for InLerdiscip!lina.ry Resear,ch, 197'0/1:977, Bd. 4, H. 1/2, 3/4; 197'8/1979. Bd. 5, H. 1/2. Dział ar:lykulów w t. '4, z. 1/2 otwiera rozprawa !Margrol Mackenzie, Wito -is a Good Methel', w której autorka analizuje przyczyny niedożywienia dzieci z Wysp Cooka i N'o'wych Hebryd i 'pokazuje szanse poprawy sytuacji 'przez 'wskazanie "dobry'ch ,maltElk" i ułatwienie innym matkom naśladowania ich. W artyku1e z zakresu etnc,b:Jia':likli Pilant ResouT,ces of Suva Municipal Marke,t, Fiji, Ra;ndoiph R. Thaman i.d€lntyJiikuje i omawia podsltawowe ros1i:ny jada.lne oraz inne prcduk'ty roślinne sprzedawane l:a targu w Suva, stolicy Fid;j. Nastqpny artykuł, PreUmi- �Recenzje 323 of Medicinal Plants and Plant Products in Marlkets of Central Ethiopia stancwi prezcllltacj<; .rezultatów systematycznych badań autora, HE!lmUJta Kloosa, nad ro~li'nami !eczni,czymi sprzedawanymi na rynkach Etiopii. Autor przedstawia o~ganizacjl; sprzedaży le'ków .roślinnych, ich zaSltosO'w.a:nU€medy,cZ'ne wykazujące pewną .rcgionaliza,cję, Ina koniecomawi-a poszczególne le'ki pochodzenia roślinnego. W artykule Community HeaW~ in Nard-Kamerun. Beric'ht ii-ber eine Reise, lekarka niemiecka, Maria Binding, omawia SY19tem 'nowo'cz'esnejopieki zdrowotnej w północnym KamerUlnie. Kładzie nacisk IlIa zalety sy;s,temu z.deceTI'tra'lizowanego, pows1ałcgo dla za.spo'kojenia pdtrzeb zdrowotmych mieszkal1ców wewnątrz ich sp 0łecznośC'i.Luis S. Kemnitzcr w Itekści,e How a Shamanic Ritual Hdps to Organ.ize a Diffuse Political Revitalization Movement .analizuje zmieniającą się rdlę rytuału szamanistyczJllcgo w kulturze Dakota i jego związki z aktywnoś'cią poliityczną tej grupy. W kolejnym artykule Folk. Etiology of Ciguatera !Warren T. Morrill prezentuje łudowe wyjaśnienie zatrucia rodzajem ·biotoksyny zwanej ciguatera, wys-tępującego po spoIżyciu pewny,ch gatunków ryb (przy czym osobników trujących nie można odróżJll'ić z wyglądu odn!ietrujących). Francus'kOljęzycz:ni rybacy z wy,spy SI. Barthelemy (Antyle Francuskie) tłumaczą toksyczność tych ryb zjadaniem przez nie pewnego gatunku alg. Ostatnio przeprowadzane badania naukowe Iwskazują na prawidłowość tego wyjaśnienia. W .astatnim aI1tykule tego ,działu, The TracLitional Use of Medicinal PLants aTUl. Herbs in the Prov.ince of Ped.ernaLes, Santo Domi'ngo, Sandra I-r.ernimdez CO'IÓIl omawiia tra,dycyjmy sy.stem medyczny opar:ty na zasadzie utrzymywania w ol'ganiZlmie' rówlllow.agi czy.nników "gorących" i "zimnych", a ,ta'kże inny,ch 'ja,kości ,opozy,cyj'nych. Następnie przeds'tatwia tubylczą f.armakopeę wraz ze ,sposdbami stosowamia (leków roś'linnych przez ludowych zielarzy. Niepowodzenia w realizacj.i nowocze.sny,ch programów medycZlnych w Dominikanie przypisuj·e autorka iaktowi, .że lnie (biorą one ,pod 'Uwagę lOlka,lnych wierzeń medyczny{:h. W dziale "Dyskusje" na uwagę zasługuje artykuł J,ohina M. Janzena, TlTacLitional Medicine Now Seen as National Resource in Zaire and Other African Countries. Autor omawia przy,czy:ny oficja,ruego uznania wartości ,tradycyjnej medycyny afrykailskiej. Zliu9t)'tucjonal'izowana medy,cyna "kosmopoHtyczna" je.st zbyt ,kosztowna dla wielu krajów i ,nie zawsze w ftokalny,ch warUJllka{:h skuteczna. Zyskuje poparcie pogląd, ,że .różne tradyej.e medyczne mogą !być względem 'siebi'ekomplementarn€. Wi·ele krajów popieradących 'poEtykę nacjonaliZil11u kulturowego traktuje obecnie medycynę tradycyj'ną jako 'przykład autentycznego dorciljku lokalnej kultury. Równrież Światowa Orgalniza.cja Zdrowia w ostabnk'h lalta,ch doszła do wll1iosku, ż,e tl'ady,cyjllle tNapie powi:nny zootać przebada'ne, uDCigubOlWlaJle i rozwijane obok medycyny 'nowo,czesnej. Autor przedstawia p.róbę reailizalcji :tych zało-· żet'! w Zairze. W działe "Sprawozdania i marginalia" J. Stertly omawia papualSkie łuk.i ·do upuszczania krwi, a T. Jaresmrl podaje zestawie:nie tytułów radZJiec'kich czasopi,;m me·dycznych oferowa'nych do międzynapodowej wymiany. W .t. 4, z. 3/4 pierw.szą pozy·cją działu artykułów ~est rozprawa Ayodele TeHa z Uniwel'sytetu w Lagos, Le" pratiques medic.aLes traditio'Tl.eL~es en Afrique. Autor daje przegląd melod i techni·k ,tradycyjnej med~Tlcyny afry:kańskiiej, potrakitolwanej jako calosć. Postuluje ·dogłębne 'przebadanie medycy;ny 'trady,cyj1nej i polep5zClnic organizacji kszlałcenia tradycyjnych lekarzy. H. J. Heinz w artykule The Ethno-Biology of tile fxo I3ushmen. Knowledge on the Behaviour of .the Cloven-Hoofed Animals (Antelopes and Warthog) ,przedstawia wiedzę ,BusZlmEmów !xo na temat biologii i zachow'at'1 społeczny,ch zwaerzątparzystoklOpytny,ch. Autor .stwier·dza, 'Że Buszmeni są nie .tył·ko ZJddl'ni do 'sprawnej obs·erwacji, a,le i .do precyzyjnej deduknary Studies 21' �324 Recenzje cji. Dwa ;kolejne artykuły dCJItyczą rcalizacj,i :nowo.czesnydl projektów medycznych w krajach To.zw,ijającycih się. W pierwszym, Eżn sozżo-rnedizinisci<es Programm im Obbo-Ge'biet, Siidsudan, Hans Lechermann prezentuje kompleksowy program s£ormulowa'ny przez l'nterna1Jional Union Jor Chnd Welfare w kooperacji z rządem Sudanu. Realizowany progra.m ma objąć obszar Obbo w południowym Suda'l1Jie zintcg~owan)'lm .systemem opieki społeczno-medycznej, z priorytetem dla preW0!1cyjny,ch 'służ,b medy,cznych li ochl'ony zdl'owia matki ,i dziecka. Drugi artykul, E.ine /.iindliche Gesundheitsstation erster Klasse in Zentra.tLhaitand,:vIa:nfre,da Steinkohla, jest opi1sem ,s'ta'c'ji Zidrowatnej, jej organizacji i 'działalno,~ci w rejonie wiejskim ś,rodkowej Tajlandili. N.astępnie Gunter Konrad w tekŚoC1e: Memling of P/wllic Display among the Asmat 'and Other Societies of Irian Jaya podaje przykłady demonstracji fanusa jako zach!owania komunik.a·cyjnego. W. G. Coppell .zest.awia w u'kładzie a'1fatbe,tycznym i rzeczowym katalog 1'94 pr,a-c -dyplolffiowych i ,dyserta'eji z 'tematyki medycznej i iSpołeczno-medyczmej dotyczących mieszkańców Wysp Pacyf!i,ku (Medical and Socia-Medical Stud.ies in the Pacific Islands: A Catalogue of Theses and D~sserta-ttions). Dział zamyka ar'ty'k'\1ł Alngehny ,Polla'k-Eltz, Synkretistische Kulte im Volkskathalizismus Vene::uelas. W dziale "Dyskusje" z-amieszc'Zono dwa interesują'ce ar,ty:kuly telorctyczme. Thomals Haus'chiJ.d w arty,kule Zur Ideenge'schichte der Ethnomed.izin (Vortrag gehal/en auf der Tagung der Deutschen GeseHschaft fiir V olkeTkunde im Oktober 1977) a'nahzuje teorue etnomedy,czne poczynadąc od 'wcz-CiSl!lo-XIX-wiecZ'nej romantycznej 'pos'Lawy lekarzy -zbierających .l,udowe przepisy medy,czne i za'lecających je na użytelk codzienny. W drugiej ,połowie XIX w,ieku przewagę zdobyły ujęc1ia pozytywistycZJne dająoe niepełne, wypacZJone opusy prz.elkonań .i 'Praktyk medycyny ludowej i traktujące je j'ako 'Zlbiór przesądów, .czy też (tZJw. medy.cyna "prymitywna") pierwszy szcze'bel cyklu rozwojowego prow.31dzą'cego do medycyny naukowej. Autor ,daje psy,chologistyczne wyja~nii(ln1e ,tego rodzaju ujęć, widząc ich źródło w niepo,koj>u, -który odczuwa ba-dacz stykając się ze sposobami ikczenia całkowicie odmiennymi od znanych jemu. Prćiby zrozumienia medycyny !tradycyjnej dostrzega T. Haus-child w podejściu Junkcjona1Jnym, jednakże zrozumienie :to miało prow.adzić do wykorzy,stania li podporządkowania kolonialnego. Autor omawlia nowe, ,,'rozumiejące" (verstehende) ujęcia ctnomedyczme (np. fcnome<nologiczmą koncepcję J. Stel1ly'ego) jako odrodzeni,e a zarazem lITIodyfikacjępos'tawy )'oma<nlycznc'j i jako próbę przezwyciężenia niepokoju badacza wobec zjawsik obcyc,h jego własnej kulturze. Joachim Ster.ly w ar.tykule Versuch cineI' syst-ematischen Ordnung der Ethnomedizin definiuje etnomedy,cynę ja,ko 'pole ba,dań ]f1'cerdy,;-cyplinarnych antropo/llogii społecznej czy kulturowej i modycyny oraz ilnmych nauk. Tylko badania intc.rdyscyplJionanne mogą przy:bli:żyć nas .do złożonego "św.iata ży'cia" (Lebenswell), Wy.chodząc .od Husls-e lowskiej ,koncepcji Lebensweli 8I.t-crly p'orząd'k'uje zjawiska z zakresu 'etnomedyc)'lny uj-mując je z ontologi'cznej peI'spek:Ływy. Wyró-żnione i rOZibudowane tema'ty "porządku 'etnome,dycyny" - kO'll'cepcje choroby i metody Je-czenia w 'Sipołeczeń_stwach tradycyjnych - ,nile są .tra'ktowa'ne przez autora jako index ethnomeddcus do użytku praktycZlnego, lecz jako ;fenomeny, w ich rz·eczywistej relacji do ludzjk,i-e.gol'9tnienia. \V dzia'le "Sprawozda'nia i marginalia" zamieszczono \ill. tl'n. tekst Tycho JaresmilIa, Die Akupunktur im Spiegel medizinischer Berichte 1974/77 . .T'est Ito omówienie źródeł do tematu akupun'k'tury - 5-31 ,artykułów z czasopilsm .medyczny'ch zesta \vi'onyoh .w 4 wyróżll1lionych przez aut-ora działach. Zc'szyt ,112 t. 5 "Ethnomediz]n" jest poświęcony w c.ałoś-ci etnofarmakologii. Wy'Clarwcy oltrw1ieroją nUlillelI' tekM€Q11wlprOlWaiclzają'cym:,w którym omawiają pnzejawy i przyczyny zazna,czają'cego się w o.stabnłch latach zainteresowania badania- �Recenzje 325 mi farmakopei Ispołc'CZeń'stw rtraodycyjny,ch. NiewąitplJiwy wpływ na rOZJwój zai:ntere.sowall etnofa rmakO!logią .mają ,finansowane prwz przemysł farma,ceutyczny badania, których ,celem jCSlt wykorzystanie doświadczenia trady,cYOll1ychrspołeczeństw w dziedzinie leków. Autorzy postułują badania dmtoI1dYJS,cyplirnarneposzerzają'ce wyłączną ·do niedawna analizę farmakologiczną ,tra,dycyjrnej materia medica o as'pekty antropologiczne, psychCllogicz'ne i socjologlczne. W dzialea'J'tykulów zamieszczano 7 rozpraw z za'kr,esu ebnofarmakologii. W pierwszym, obszernym artykule The Use of Hemp [md Opium in India, T.raude Vctschera i Alianso Pillai omawiają rnajdawni'ej.sze świardec'twa uży,cia preparatów odurzający'ch z konopi ,(Cannabis saava) w I'ndiach, zachowane w literaturze sa'nskry'ckiej poczy'nając od Rigwedy. Opisują również współc'zcSinc za.stosowanJia leczrnicze konopi oraz opium. Autorzy wykazują, (Że użycie opiull11 jes1; znacznie mniej pow.Sz,echllc w lndia·ch, przy czy.m narkotyk cieszy s·ię popularnością 'NśTÓ!d muzułmanów, podcza!s gdy Hindusi preferują prepa.raty z konopi. W kolejny!m artykule, Zwisch,en Wunclerbuch unci Rezeptbuch-Weisheit. Zum Aussagewert cines handschriftlichen burgenUindischen Arzneibuches aus d·er ers{en Halfie d,es 19 JahrhlLnclerts, ELI'riede Grabner ana'Jrizuje pochodzenie pJ'zepisów me,dycznych z rQczmie pisanej farmakopei XIX-wiecznoj z Burgenla:ndu I(reg1ion AustTii). Stwierdza, że wiQkszmść 'spośród tych recept zastała 'przejęta z tradycji ]"Ias wykształconych. Ar.tykuł V. J.. Bmndegaa'rda, Ethnomedizinische Cuscu,ta-Applika.tionen, dotyczy leczniczego zastO'sowuinia rośliny 'kanlinnka (Cuscuta) 'VI dawnej medycynie "szkJolnej" oraz nOlws'zej mcd}'cY;llJie ludowej na świoe,c~e.FloI"ian Deilitgen w a'I"tykule CultlLre, Dr1JJ[Jand PersonaLity - a Preliminary Report a.bout the Results of a Field Research {lrrwng the Yebó,masa Indiansof Rio pura.panl-7l.ó,in the Colombian Comisaria deI Vaupes :malizuje ku.jt'urowy kontekst sitOlsow;an'ia halucynogennego napoju caji u Indi.a,n Y'ebamasa 7. Ko.lumbiJi. i8twie11dza, że używanie narkotyku jest ';ciśle podporządkowane tradycyjnemu lSySltemowi kontl1oli s'połecZJnej i wyna7.a prz·ekananie, .że elemellJty tego systemu Imogą być wykorzystane jako środkii cfek'tywnej kontroli zażywania na'rkotyków w społeezcJlSltwa,ch zr1ndustrializowany'ch. Gary J. Mkha:lik w t,ekście: Guyanese Ethnomedkal Botany: A Folk Pharmacopoeia prezentuje tradycyj- ą farmakopeę "zwcsternizowanej" ludności Guja!ny, różrną od używanej przez ISpołeczności indiańskie tego terenu. Dwa ostatnie artykuły 'tego ldziału dotyczą mn~e.j.szoś·ci ·etnicznych w Stanach Zjednoczo.nych. Richard M. Sw i,dC'r,s:k i w intel'C,sującej ,pozpraVloie Chinese-Arne'Tica.n Patent Medicines omawia lerki pat-entowwne produkowane główni,e w Ta'jwanie ,i Hongkongu dla rynku chińskiego w USA. Są ,to leki pośrednie .między tTaidycyjnymi medykamentami chiit&kimi iśrodkalmi medycyny nawoczesnej. Autor podaje przykłady .synkretynmu w dzjiedzi;ni,e receptur oraz przystns10wywulnia lilowych leków do chil'ts.k!iego syJsltemu ,medycznego, który przetrwał ja:ko fragment 'identycZ'll'OŚ'Cikulturowej zachowanej przez Chiń,czyków w 'diasporzc. !Z kolei HeJrmu't Kloos w ant)"'kule Food and ,Medical Plants used by Armenian-Amerkransin Fresmo, California, prz'cdstawia wyniki badań przep110wadzoTIy.'Ch wśród dużej grupy Ormian osiadłyc'h w Fr.csno. Autor omawlia tradycyjne z,wyczaje żywi'e:n;iowe i pr,ak·tyki !cczetll'ia ziołami, ]Ich modyhlm,cje oraz ,czynniki wpływając,e Ina 'zmiany nawyków. Dział dyskusji otwiera antyku! .Egberta Potratza "Link, Linke, Linken". Betrachtungen ii.o.er einen Begrrijf der Drogensze.ne. Na podstawie d.06wiatdczeń z pracy resocjalizacyjlnej prowwdzronej wśród młOidzieży u zaiJ.e.ż,ni'onej od narkotyków w Ha,mbur'gu 'autor opilsuje te,chni'ki ,jlinken" - syndrom zachowań rma1ją,cych na celu :zdOlbyC'ienarkotyku. W kolejnym Itel'kście, Trad.itio'1lM and Orthodox M,edicine Conflict and Prospects oj Integration, AyodeJle Te!<l'a rUlkazuje możliwośCii -ko- �326 Recenzje operacji i korzyści, które przyniosłaby integracja medycyny tradycyjnej i no:woczesnej w Afryce. Twierdzi, że integracja taka jest w przyszłości możliwa mimo istniejącego obecnie antagonizmu między ,tymi systemami. J'oachim Ster'ly w rozpra wie Ethnomedizin und das Konzept der Lebenswelt. Zu einem Besprechungsartikel in Reviews in Anthropology 1978, przeds.tawia założenia badail interdyscypiil"Enych na polu etnamedycyny przyjęte przez redakcje; "Elthnomedizi'n" oraz ich realizację w dotychC'zasowej dZiiałalności czasiopism:a. Wyjaśnia również nieporozumienia doty,czące zastosowania fenomenologicZinej koncepcji Lebenswelt w badaniach etnomedycznych. Jest to odpowiedź autora na artykuł recenzyjny za:nieszc:wny w "Reviews in Am:thropology" 1978. Dział zamyka wywiad udzielony Hubertowi Fichte przez farmakologa z Lome, Ama'koue M. R. Ahyi na temat etnomedycyny, etnobotan:iki i etnofarmakcilogii w Togo. Wśród "Sprawozdań i marginaliów" zam:iesz,czono T. Hau,schilda "Enthexungsmittel" aus Apotheken in HambuTgischen Museum fiir Volker'kunde. Autor omawia zbiór pozyskalnych z północno-ni'emieC'kich aptek w latach 50 - 60-tych "środków przeciw 'czarownicom". Zwraca uwagę 'na interesujące z etnofar'makdlogicznego punktu widzenia pomieszanie elementówsy,stemu medycyny oficjalnej z ludowymi wierzeniami. Na9tępne komunika:ty to: .T. Slerly'ego, Cannabis am obeTen Chimbu, Papua New Guinea omz A. Pollak-EHz, Tabak in del' Volksmedizin V.enezuelas. Dział zamyka sprawoZldanie W. Bic'kmanna z wys,tąpienia ber1ińskiej grupy pediatrów protestujących przeciw praktykom \V'ie!'kJ.chfirm, reklamujących produkty źywnościowe dla dzieci w krajach Trzeciego Swiata. Produkty te są często bezwartośóawe, a ,nawet szkodliwe w tamtejszych warunkach. Wszystkie zeszyty C'zasopisma zawierają, oprócz omówionych działów, 'również rece:lZje książek z zakresu einomedy'cyny i antropolog,ii medycznej, przegląd czasopism oraz komunikaty hamburskiego Arbei'tstelle fur EthnomediZJi'D. Danuta Teres,a Kulesza-Zakrzewska, doktorskich i h1abilitacyjnych 194~)-1975,Warszawa~Łódź Bibliografia wykonanych na etnograficznych uniwersytetacll Penkala prac rnagister.~kich, polskich w latacil 1979, PWN 8°, ss. 168. Histoniagrafia polska wzbogaciła się a cenną pozycję bibliograficl'ną ukazującą dorobek katedr etnograficznych ośrodków uniwersyteckich oraz Instytutu Historii Kultury .Ma,teria1nej PAN i InstytUltu SZltuki PAN w okresie itc",;:ydz'iestolecia Polski Ludowej. PreZJentowane wydawniC'two jest pierwszy;m, pełnym, w,;zechs,ironnie i po nowatOlosku ujętym zestawem Ibibliograficznym pra'c magisterskiich i dciktorskich z zakresu etnogra'fii, przygabow.alnych 'na kierunku ebnografii bądź pod opieką etnogrMa, oraz pra,c habilitacyjlnych, które pc,służyły do uzy,;kania ty,tułu dok,lora habilitowanego w zakresie etnograjjii. Bibliogra1iia ukazuje ,głównie pra,ce niepublikowane, a więc uzupełnia z{~'Sltawy prac etnograficzny,ch ogłoszone dru!kiem, dając w rezul:tade 'obraz donobku etinograf.id w Po:ls.ce w okresie kizyld!zlies'boleda powojenlIlego. W,cześmi'ejsze próby E. KrólikO'wskiej obejmowały tylko pewi,en typ prac lub zagadnień *, a zarmiesz.czane • Elżbieta uniwersytetach Królikowska, Wykaz pOLskich w latach prac magisterskich 1945- 1965, biuletyn z zakresu etnografii wykonanych na PTL, Wrocław 1969, powiel.; tejże, �Recenzje 327 w laLach 1970- 1974 coraczne wykazy prac magi'Slterslkkh, doktor:sKlich i habilitacyjnych na iamach "Ludu" przygotowywane pod ·kątem :bieżą,cyc:h potrzeb Ośrodka Dekumentacji i tn£ormacjii EtnograficZ!nej Polskiego Towarzystwa Ludozna.wczego 'nie ·daw.aly pelnej -dokumenrtacji. Stosowany przy ich ISpol'zą'dzaniu wklad chrc'nologilczny nic sprzy:jlal za;ntcresowa'nym :tą problematyką w dotarciu do poszukiwa.nych opra'cowal1. T. Kuksza-Zakrzew.ska, ·dąż"lC do ułatwienia pracy osobom k1orzy.stającym z przygalowanej bibliO'gra<fii, zas:lcsowala potrójlny ukła.d. ,Pralca .sildada się z trzech cZt;ŚC'i,w których wyeksponowane zostały: 1) uczelnie ksZ\t.aką~e cllJnc<grafów, ~) tema tyka prac e'tnograficzny'ch, :O) regiC'ny objęte badanilami. Zasto.Slowany pl'ZCZ autOl/kę ,uklad okazał ,się pożyteczny i mC'żc służyć jako wzór ,dla bi b.hografi i te.go typu. Upo'rzą,dkowane ujęcie 'Całościowe prac, kitóre były pods,tawą do uzyskaniastcpni Inau:kowy,ch z .dzi'CdzinyeklO'grarii, pozwalla prześlcdrić etapy rozwoju etnogr.afii w Pdlsce Ludowej do mku 1975 ora:>: pro'bJ.ematykt; badawcz,-\ posZJczególnych placówek J'lształcących ctnQlgrafów, a także uzyskać iniormację o stanie liczbow)"m i kwaJinika,cjach o.sób reprezen1tującyeh t.ędziedz'int;. Niezależnie od intencji autorki, praca ukazuje rówmież dorobek naukowy profC50:'6w, kierujących przygotowamiom prac magisterskich li ,doktorskich. Największy wkla,d W1n::eśliK. Zawi,.,towicz-Adamska (UL), K. Debrowalski., ..J. Klima'szewska, M. Gładysz (UJ), M. Frankowska, .J. Burszta (UAM), W. Dynowski (UW) i inni. Z zestawu wyni'ka, że najwil;'cej magistrówetnografiii wy!kształ.cił Uniwersytet .Jagiellol1:>ki .(2.12), następne miejl~ca zajmują ośrodki uniwer.sy,tec,kie - W31'szawski {l.60), pozmański (14;1) i wroclawski ('121), a na .dalszy,ch upllasowały się te, w idórych kaltedry einogr.afi'czne były przez pewien czas zamknięte Jub nie miały up:'awniel1 'nadawania ltytułów - łódZlki (49), lubelski (29), to'ru Ilski (24). Najwięcej droktorówetnagrafii przygotował U:nJi'Wel1sytet'im. A. MlioC1kie:wi·cza w Pozll19.niu 27, Uniwcrsyte't im. B. Bieruta we Wrocławiu -24, Uniwersytet Jagie.J1011ski - 17, a pozostałe o,d l do 7. Zas·kakują'cy jeSlt fa'kt, że w okre.sie ::!() lat Polski Ludowej tylko 14 osób uzyskało tytuł dokt.ora ha:bi.litowanego, w tym 8 w Poznaniu, 2 w Toruniu i .po jednym w Lodz!i ~ W·arszaWlie. ,w ,części dl'ugiej, w klórej zastosowano podz'iał tematyczny, uszeregowano p:'ace w dwóch ·działach: prace omawiające za,gadni-enia ogóllne !bez wz,ględu na teren, ,którego ·doty'czą, oraz zagadnienia odnoszące się wyłą'cznie do terenu Po/1ski. Pcszcz,e'gólne z'agadnienia ;szczegółowe :uszeregowano 7lgodnie z tradycyj~lym podzialem na kultun~ matel1i<.J:lną,'społeczną ,i duchową. Najczęścliej podejmowane były zagadnienia kultury materia,lnc-j. Tematykę :tę uwzględnia pona,d 34";'" prac. W oddz;ielmym punk-cie ujęte zosIlały prace 'obrazujące przemiany gOlsj:JOdal'czo-spoleczne i kulturowe dokonujące ,się w Po'lsce po drugiej wojnie światowej. Układ Itrzeci, geografi.czny, dzieli Slię na częsc do'tyczącą ,Polski oraz 'częś'ci dotyczą,ce pos2)czególnych kontynentów. W odniesieniu do PoLski za,Slto.sowaino obowiązujący obecnie podział a,dmuni9tracyj:ny. Pra,ce ułożono wedlug województw dają.c na początku p!'a·ce ogólne, a następnie dotyo;ące pc,szczegó,linych miejls,cowości w kolejności alfabetycznej. Część doty/czącą ISz'eflSzy,C'h regionów podano w llIkładZJie regbonalnym, a pl1ace odnoszą'c,e się do Iter-enów pozapolSk,ich uSlZeregoProblematyka folklorystyczna Muzeum Archeolo~iczn"go i Ii. 207 - 213. w etnograficznych Etnograf.icznego w pracach Łodzi", magisterskich, "Pr·ace Ser'ia Etnograf'iczna, i Materialy 1970, nr 14, �328 Recenzje wano konty:ne'n!liami wedlug k~aj6w Lub ludów w układzie alfabe'ty·cznym. Ozęść tę zamyka zersrtawrielnie pra,co ludach pierwotnych o zasięgu przekra'czają'cym jeden kontynent. Uklad g'eograiiczmy 2Jasto.sowa'ny po raz pierwszy przez T. KuUc<szę-Zakrzewsiką ,po'k'azujesta,n opracowal1 pos'zClZ'egMnY'chwojewództw i regionów. Na pierwsze miej'sce wybujają s,ię wojewódz:tWla: now.01sądeckie, bidskie, os'tmolęck.ie, kie'1ecki·c, krakowskie i lubelskie. Do województw najmniej opracowa'ny-ch pod w7Jglt;dem etnograf1i,cznym ,należą: chełmski'e, łe'gnickie, kosza:li(l's'kie, słupsk:ie, wałbrzyskie i wroclawsk,ie. Spnś.ród regionów nadal czekajq 'na opracowanie: Bieszczady, Kujawy, Sudety, Ziemie Zachodni,e. Interesują,cy jest przy tym iakt, że ZlI1aczny odsetek pra.c dOlty'czy pozostałych kontynentów: Azji, Ameryki, Afryki, Aus:traJJJii i Oceanii oraz Europy. Podniosłam :tu !tyJJko n~ektóre pI'()iblemy nasuwające 5ię podczas lektury BibLiografii. P.raca ukazuje Ic.aly dor,obek katedr ,et'nog-rari'C'Z'TIy.ch, 5posób ujęcia umoŻ'liwia przeprowardzenie wiolce ,interesującej analizy kwantytatywnej tegio donobku. Bibliografię przygotowano z inspiracji Komitetu Nau!k Etnologicznych PAN (jako nr 1 "Pra.c KNIE PAN") w Ośrodk1u D Oikumenta'cji i InfonmacjiEtnograficzmej Połskiego Towarzystwa Ludoz:nawczego w Ło,dzi przy współudziale Katedry Et11Jografii w Łodzi. Praca T,eresy Kuleszy-Zakrzew:Slkiej zasługuje na !Specjalne wyróżnieniie. Cechuje ją .staranne przygotoWla'nie, kompletność oraz przejrzy~ty, nowaltorski układ marteriału. Praca powinna trafić niie ty.lko do rąk etnografów, 'lecz ta:kże socj 0logów, historyków kuLtury ,i historyków. Maria Mioduchowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa54e16bc5b499c31c148d4eee6eb48c.pdf 04abd1c78227e03d1077866fd3ef296a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1799 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1667 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.329-393 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text V. KRONIKA Lud, ,t. !64, 198G W 90 ROCZNICI; ŚM.IEHCI OSKARA KOLBERGA I W DWUDZiIESTOLBCIE' EDYCJI JEGO "DZIEŁ WSZYST:IGCH" Dnia 3czerwca 1980 r. mi11ęło 90 lat od smierc:i ,tWÓl1cypodstaw polskiej ioI.klorystyki i etnografi!i, jeldnego z najbaI'dziej zasłużonYich współtwórców pd1iskiej kultury narodowej - Oskara KOll.benga.Powstała istąd oikazja, a zarazem potrzeba, przypomnieniia Ina tymmi'ejscu nie tyle jego osoby z!na'nej szerzej ,choćby z dwukrotnego wydania biograf,ii w opracawa'niu Ry,szaI1da Górsk,iego - ile dziek1 jego życia. Bo dzieło to jest w pełnym obiegu naukowym i Ikulturowym i peln{ w społeczeńs1twic pu1ski'm szereg znamiel1in)'lch funkcji. Kiedy w dniu 31 maja 'WS9 r. z inicjatywy ,naukowego i liJterackto-artystycznego środowis'ka kl~akowskiCigo 'urządzono Kolbergowi jubileusz 50-lecia jego dzia·· łalnoś,ci naukowej, w sprarwozdaniu z tej urocz)'lSitości pisano m. in.: "Nie pOIIlty!c, nieczłowil1k stJ"OlrLnJidwa,lecz bezprzykł31dnie 'Slkromny, ckhya sumienny i skrzętny badan., chluba narodu, dziś już u-znany przez obcyrch, zazrdro:sz'cząeych go TIam, jako znakomity etnogmf polski Oskar Kolberg, ,dz,ieła,mi ,sw,oimi zbudował sobie monumentall:ny pomniik, :który potomność podziwać będzie" 1. Powiednial!l'o traIinie. Wprawdzi'e poza nagrobkiiem na cmentaTzu w Krakowie Oskar Kolberg nie ma nigdz'ie pomnika, aile jes't tym dzieło ,jego żyoia i to jako pomnilk "żywy"; jego limię poja',wia się bowiem nader często w opracowaniach naukowy,ch z zaikresu etnografii, folklorylsty,ki, muzykollogii i Iiialektologii, ja'k j 'w pl'z,e'kazach kJultury masowej. DZieje się to głównie poprzez stopniowe udostqpnianie społeczet1'Stwu jego spuści:zmy w po:staoi Dzieł W1izystlkich. Już zażyoia iKdlberga, kiedy ukaza~a Siię w druku tYilko 'część jeglo opra{:owań, ZygmUint Gloger podkreślał wa'gę jego osiąignięć badawczych pLsząc, ;I.e "Oskar Kolberg ,[... J zajmuje dziś piierwsze miejsce ,na swoim polu nie 'tyflk{}· w piśmiennictw.ie naszym, ale i całej Słowiańsziczy:zmy"; i że "dwal1laściie serH Ludu Kolberga :Sitanowią już tak wspa'niałe dz,ieło, jaJkim w Iiteraturze e'tnogralfic:zneI podobno :ża'deni'lllny lud w 'Europie poS'zczyoić się niie może". Gloger rniepokoił się, jednak o lo'Sycałego ,dzieła KoLberga. "Oglądają,c u sędzliwego baidalcza 'ten ogrom notatek, s:tanowiący prawdziwy la'biryn:t, do którego on tylko jeden k[ucz posiada" smutnego dC1Znałem WraŻElIlliJa.K.olberg l'it:zy już 65 lm i ma zid:l'olW'iebardrzJo. wątłe, a na,stępcy po sobie ,nie ma żadnego" 2. 1 A. K., Uczczenie zasług Oskara KoLberga, "Nowa RefoI1ma" 1889., nr 126. • Z. Gloger, Oskar KoLberg i jego prace, "Klasy" 1880, nr '789, s. 107 - 110; nr 79Q, s. ~.;:. zob. też: Z. Gloger, Oskar KoLberg, "Tygodnik Ilustrowany" ,1881, n:r 273, s. 177 - 17a, Tw'" m. in. zastanawia się Gloger nad form.a'mi pomocy dla Kolberga, aby jego dzieŁo mogło', nadal wychodzić. �330 Kronika Głó""my zrąb publUkowanego dOfO'ljku Kolberga .siUJllowiły 34 tomy monograii,i regionalny,ch noszących nanelny ty·tuł Lud. iKdtberg pozostawił ponadto okolo 200 innY'ch opracował'! w postaci artykułów, zbiorów pieŚlni, opisów, omówieil, reconzji, 'drobnych ro:zpra1w'ek, a także wi~.kszych sh,diów 'teoretycznych. 'W s'wajej "O~tatniej wah" prz'ekaz-ał gr'oiffi:a,dzony prz'ez calc ży'cie ill'ater:.al te',cnowy .i źródłowy swemu przyjacielowi i opiekunowi, drowi llydorcwi Kopernickiomu, w pC:3taoCi40 tek. Teraz rozpo,czyna się hh,toria spuścizny .Kolberga 3. R\;kopisy, które po różny'ch lc~sa'ch zachowały się w 74 tekach, stały siG - wraz z .całą ,spuścizną publiko'waną - prze,dJmi·otem sitarań Pols<k;iClgoTowal1zyistwa LudicIZlna'wClze,go a ioch wydanie. Wła'śnie 20 lat temu sta'rania te uw;i·el'!czone zostały uchwałą Rady Pal1."twa PRL z .dnia 13 }ipca 1[)60 1'. zlecającą P,olskiemu TowlarzyS'ilVu LudozmalVczemu, w rama'ch obchodów Tysiąclecia Pallstwa Po!skicgo, wy;danie Dziel WSZ!lstkich O. Kol'berga paid opiekę naukową Polski·ej Akademii Nauk .• Redakcja Naczelna Dziel, 'wpierw przy Zarządzie Głównym PTL wc Wrocławiu, pod kierunkiem prof. J. Ga.jka, a od 'kol1·ca 1'!)61 1'. W Poznaniu pod kieTC'wniCltlVem pwf .J. Bu l'Sz;ty, p'rzystąpiła do wykonania tego za,dania. Ponątko\Vc rozeznanie obli· czało 'całą spuściz,nG na 66 tomów. W C'zasie jej opracowywania j ~(opniowego wydawania zaszła koniecz;ność pov"iGksz·enia tej spuścizny do eo 'tomów (wraz z in::leksami). I te ramy okazały się nieco za wąskie, 'co .spowcdowato ,konieczność wydawania 'niektórych (omów w podziale na .czGści czy ze.,zyty. W roku 1'980, a wi<:c w 90 ,lat oid ś,miel'ci Oskara Kolberga i w 20 lal po de::yzj,i najwyższych władz paó'sbwowych o wy·daniu Dziel 'Ws:ys,tkich, ,sytuacja przed· ~'tawia się następująco: do .koóca 1'97,9 roku wydan.o ogółem 5.1 ·toIffiÓiW,4 tomy :znajdują się w ·druku, reszta -tomów 15 jest w różnych .s.tadiach opracowyv,,-ania naukowego ,i redakcyjnego. Wy,dano więc najpierw techniką fotooffsetową tomy 1-35 zawierają'cc głów:-lie monografie poszcz'egó!lnych regionów. Następnie - jUl. z r<;kopisów - tomy · 39 - 57 (z wyjąt~iem tomu 47) jako daI'sze monografie ebnogra£ic1.Oc takich regionów, jak Pomorze, ,Mazury p]1u~kie, Ślą,s,k, Góry i Pod.górze, Kak;kie i Siem,dzki e, Sanockie-tKrośnieóskie, Białoruś-Pdlesie, Ru.~ Karpacka, Ruś Czerwona. Z działu "Studia, rozprawy i artykuły" wY1szły Piisrna muzyczne cz. I (t. 61), z inny'ch 3 tomy Karespo7!d,eThcji askara KolbeT.ga i(t. '54 - 601) oraz Pr::ysi·owia (t. 50). Łączma objętość '&1 wy,d3lnY1ch.tomów (a 63 wO'lurnill1ów) liczy ok. 1800 aTkuszy wydawniczy,ch. W druku ~najdują się: Pisma muzyczne cz. loI; Oprac01cama melodii ludowych f t. 67 w dwócll <:zęściach) oraz Utwory instrumenta.lne i wokalne cz. I (t. 68), W opnacowaniu naukowy'mi redak<:yjnym znaj,du'ją się w grunoic rzeczy ws'zystln:ie pozostałe tomy. Mówimy: "w 'opTa'cowaniu 'naukowym" dlatego, że przygo- towa.nie do druku pnszczegółnych pozycji Dziel Kolberga wląże siG z rader złożonymi, 'żmudnymi i czasochłonnymi :strudiami: 'nad doba-rom Il1'iez'mi·ernie rozpJ'o'Szonego materiału, jego ,identyfikacją, pochodzeniem, weryfikacją, 1'i liacjlami itd. · Należy leż dodać - a czym spoza oReda,koji nikt nie wic - że całość spuścizny, .i rękopiśmiennej, i ·opublikowanej, wyma,gała 'bardzo szczegółowej linwen'taryzacj-i celem ident y,fi,ka,cji w!szysrtkkh fragmentów materiałów tek'stowych i muzy;czny'ch 1 3 Zob. J. Bu-rszta, Spuścizna Tękoplśmlenna Oskara Kolberga i jej O. .KoLber.g, Dzie!a wszystkie, t. 39, Pomorze, s. V - XIX: J. Bursz,ta, twórca podstaw ludoznawstwa polskiego, w kSiążce: Kultura ludowa WarszaJWa 1974, s. 190 - 240. opracowanie, (w:) Oskar Kolberg kultura narodowa. �331 Kronika oraz elimLnac}i partii już wykorzystanych. Była to robota - obe,cnie l1Jaukoń,czeniu ok 5 lat pracy kil!kuosobowego zespołu, a jej efektem są m. in. setki tysięcy fiszek. Ale by la to praca dla 'A'yda'J1ilacałaśCli D:iel ,niezbęclna. Jeśli się uwzględni :S21czupłe grono 'rodakcyjne ,(4 i pól etatu, ostaltnio 5),nade,' z~O'iJonczadania z jednej, a z dr,U'giej .strony obowiązujące Towarzystwo limity wydawrni<.:ze oraz róż'ne trudnoś·ci pdligrafi.czme zrozumiale c>ię ,staje stosunko'.vo wolne ·tempo su;kcC'sywnego oddawania tomów Dziel u;szystk.ich ·do rą,k czytelników. W cstatnich kiNw latach udało się ,nieco przyśpieszyć tempo oprac'owywania dzięki włącwniu kilku tomów w problem międzyresortowy "iPO'mnilki kultury żrćdłem świadomości 'narodu". Fa~tem jest jedrnak, że Redakcja ,ty,ch Dzieł ,nie jcst w niczym pc;dcbna do typowych redakcji w wy·dawnictwa,ch, że jest ona de facto placówką badawcZJo-nau'kową Zrozumiiałe 'Sitąd, że Komitet Redakcyjny Dzi€ł wszystkich O. Kolberga pod p;'zewodniC!twem prof. ,dr G. Labudy wy;sll'nął w r. 1979 postulat, aby Redalkeda stała 'się ta'ką n:aukową pła,eówką de jure. Specjalnego i to dość obszel'nego opracowania wJlmagałalby charaktery"tyka Dziel O. Ko.lberga w ,obiegu naukowym w kraju i za gra'nicą oraz w ,działałności kulturalnej i oświatowej. Z:na'czC'Die t'cj .spuśdzmy wydaje się być z czasem ,coraz większe. Można też zapowie,dzieć, że odbiol'cÓW Dziel wszystkich ,czeka w ·dal16zYJCh tomach sporo zaskakujących 'niespodzianek. Okazuje .się, że .spuścizna ta jest znacznie hogatsm i bal'dziej złożona, aniżeli dotąd mniemano. Józef SO-LECIE FRANCISZKA Burszta KOTULI Dnia 25 marca ł980 r. ,doc. Fra'nctiszek Kotula ukończył 80 łat. Z tej okazji redakcja "Ludu" zasyła Jubiliatowi !najlepsze ży'czenia zdrowia, wszeLkiej pomyś·lnoś·ci oraz dalszych dziesiQciolecl twórczej pra'cy, zaś Czytełnikom pragnie przypomnieć sylwetkę tego 'niezwykłego -badacza. Słowo "przypomniEiJ1Jie" nic jest zresztą na mie}seu, Fl'a'ITciszek Kotula jes-t bowiem powszechnie zmany. Sam o .sable ,daje często '2'mać swoimi publi'.kacjami, czy to ukazującymi ~iq dość .często książkami, czy licznymi artykułami w rM.nych czasopisma,ch. Redakcja "Ludu" poś\vięciła już sylwetce :KotU'łi autobiografkzny artykvł, ·do ,którego czyte'łników odsyła l, ·Ostatnio zaś Muzeum Okręgowe w Rzec'3zowie wydało, już zr·e.sztą dawniej opracowany,specjalny tom po,święcony Kotuli, w którym o jego dziala,llności .naukowej i organ.izacyj!flcj p~s·zą: A. Z. Zyga, J. Krzyżanowski i J. Burszta, i g;dzie znałazły 5:ię ta:kże "wyznania" samego Kotuli 2. Na tym miejscu wypa,dnie więc ogra'ni'czyć .się do niektórych tylko aspektów dz.iałalności i o:sobowości Jubi la ta. 1 F. Kotula. Z doświadczeń, prac i przemyśleń regiDnalis'ty, •.Lad" 1973. t. 57, s. 264- - 300. , Prace I materlaty z badań etnograficznych. Tom Poświęcony Doc. Franciszko·wl Kotuli, badaczowi kultury ludowej w Rzeszowskiem, Rzeszów 1979. T.am: A. Zyga, Portret regionalisty. Geneza, prace. metoda. model; F. Kotula, Teren, Oni i Ja; J. Krzyża1llO,wskJi, Franciszek Kotula, rzeszowski badacz kultury ludowej; J. Burs:lJt'a, Droga etnograficzna Franciszka Kotuli Is. 7 - 87). �332 Kronika Charakiterysltyczne, że działa:1'ność badawczo ...• tere1llowa li pism'ska Kotuli nic zdaje s'ię wynrkać z wykonywani'afunkcji zawodowej. Było ra.czoj Oidwroltnie. To zaintere;;owa1nia kUl1turą regionu i pasja szperacka Kotuli stały sil; podstaw,,) powierzC':1ia mu przez Tiowarzystwo Regiona.lne Ziemi Rzeszowskliej w r. 1936 organizacji '\1uzeum Z'iemi Rzeszows,kiej, a w 1945 r .. Muz'Cum JMiasta Rzeszowa, awansowalnego z czasem na Muzeum Okręgowe. Kotula działał ,oczywiście z bazy Muzeum, a'le także a może głównie - jako Kotula. Świadczy o tym :fakt, że najbardziej wydajne jego pisarstwo przypada na ·okres po zdaniu funk'c}i dyroktora Muzeum, a zwłaszcza po przejś,ciu na emeryturę. Dorobek pulYlika,cyjny Katu'łi j,e:>tniezwykle obfity. Według opracowanej przez ,S. Darłakową li R. Płonkę b~\Yliografii 3, dorobek ten do 1'97'7 roku ,liczy 545 pozycji, a o:>tatnio przekroc'zył ,11cZlbę600. Jak na regionallistę jest to dorobek wręcz unikaLny, Ini~dzie dotąd nie osią,gnięty. Spośród 2r3 pozYicji samodziel<nych,książk<owy,ch,na uwagę zasługują te od 1962 roku. Mamy wśród nich takie, które wzbudziły szczególne zainteresowanie czytełniików i Te,cenzcntów, jak: Z Sandomierskiej Puszczy 09612}, Folklor słowny o'Sobliwy {1969), Rozmowy ze skoruparnz (19,69), Hej, leluja (1970), Po Rzeszowskim Podgórzu blqdzqc (1974), Opowieści Ziemi G1975), Znwki przeszłości {1976) i Muzykant y i(.1979).P,ozycje te ,są obok li'CZJl1ychwypowiedzi publicysty1cznych wylkładnią przechodzenia Kotulli od zainteresowań kulturą materia,1ną i poszukiwań z his.torii regionu do "najnowszej m~łości" Autora - zorientowania na Iczłowieka 'regionu, na N{jwiąlcew jego umysłowości treści f'olklorysty,czne li obrzędowe z 'ich wymową mitylcz'ną, symboliką zna,czeniową i znaczeniem społecznym. Odkrywanie, dokumentowanie i i1nterpretacja pokładów tych tr·eści z umysłowości imiesz'kańlców Wisi Rze,szowskiogo, docieranie do ich "ukrytych wymialrów" 0113:20 do "ik'OII1zEJlli" wydaje się być powobniem KOitulu. Tu tkwi jego ni,ebywała wręcz pa,sj,a, 'ostat.nio już nie badawczo-terenowa, ale ujawniają'ca się w opracowywaniu wC'iążnowych, ,choć powiąz:alnylch z sobą Itematów, na podstawie 'nagromadzonych z dawlna ogromnych zbiorów Idanych, którYich istotną wrartość uświadomiłsOibie w pebni nie talk znów dawrno. Z tej pasji powstały ta'kże osltaitnio ,oddane do ,druku -prócz wielu arltYlkułów citery ksiąŻJki, m. lim. Ob,rzędy l1.Ulowe, M:iastecZ!ko, a w lopracowa'niu znajduje się pozycja U źródeI liter<aturyludowej. Kotu1la iclomaga się opralcowalllia (z pomocą inn)"ch?) wiel'kiej pozycji "RzeszowSlkie w It'radyeji,poida,ni'ach, m:i,tach, legendach i !baś·nia·ch" 4. Trudno Itu zająć się 'Jjl~żej profilami telmat)"cznymi Ise,tek arty'kułów 'naukowych :i puiblicystyczmych Kotuli. Wymagaiją ,one spe'cja!nego opracowania. 'W każdym z nich ujalwnia Isię Icząlstka jego nader złożonej 'osoibowoś'ci.IWyraża się ona :s'z·cze,gólnie w stylu narralcji. JeS'ton swoisty. W ksiąŻJka,ch ma zawsze charakter • Tamże, s. 349 - 366. • Zob. KotuLa o iobie i nie tyLko (... ), "BrofHe" 1979, I1II' 12, li. 15. �333 Kronika gaw~dy. Ar.ty,kuły mają 'niemal zawsze zabarwienie uczuciowe i pol'emi'cz,ne, zdradz;ają'ce gl<;b(JIktiezaangaż.owanie autora w romawiane sprawy. Bo 'Kotula 'nie kie,uje się tylko "m<,'drca ,szkielkiem i okiem". Postępuje wedlug zasad wyrażClIIly'ch m. in. w powi-edzeniach, 'które lubi często powtarzać, jak: ,;Wyobraźnia jes.t ważniejsza cd 'wi'edzy" (A. Ei,ns<lein); ,,.Mądrość pozwaila 'trwać, 'namiętność pOZJwala żyć" (N. S. 'R. Chamfopt), czy "Kon~l,ikt joot elementem w.a'lki, ale także elementem po,s!taw 'twórczych". W!S'zys.tkie te pcwii-edzeniasą a,deikwa,tne ,do ,0s'Clbcwcś>CiKc[tu!li. Nawet to ostatnie. Bo w swoistej zadzionności. w niekonformiźmie 'i w uporze ,t'kwią ta'kże sJy napędowe jego 'niespClży;tej ,dziala'l'ności twópcze'j. !Wszy,S'tko to 'spra'wilo, że Kotula Sltał się - jakfby 'na wzór wielu JQIX·wiecz.nych twór,ców 'nauki i ku'lrtury - czł'owick'iem-,i'n,;ty'tucją. Prócz doty'chc'Lasowej twórecości św~adczy o tym nic'przebrane wr~cz jego archiwum źródłowe . .Będzie z niego iKotu,)a 'cz'erpal przez .•vi,ele jeszcz,e 'la[t - -czego muserodecznie ż)'czyimy - .a i dla potomny'ch pozostanie arwkormity warsztat ,naukowy do ba,dań 'naJd historią i kulturą regionu. 'I nie tylko. Józef BUTszta J'UB:IrL'EUSZOWA 'KONF,ERENCJ,i\ MIĘDZYNAIRJODO'WrEJ KOMISJII DO BADANI,A KULTURY LUDOWEJ W KAlRJPA'DA.CH I NA lBALKAN!ACH (1'9059- 1979) MOGlILANY K/iKJRlAiKOWA,8 - 12 X 197'9 W dniaoh 8 - 12 X 1979 r. 'W Domu Pr.acy Twórczej oddziału <krakaowskiego PA'N w Mogilanach ·kJKra.kowa Oodbyła ,się zorga'ni'zowall'la z okazji 20-;lecia ·dziaia'lnoś,ci MKKK:S .Międzynarodowa Konferencja, w obrwdach ,której wzięło udział ogółem 60 osób, w tym '23 Clsaby 'spoza Polski. Byli :110przedstawi'oiele Bułgarii, Czechosłowacj,i, ZSRR, Rumunii i Francji. Konferencja zorga'nizowana zosń.ała przez Komitet Nau'kEbnologioczmych PAN (Komisję do Badania Ku'ltury Ludowej w Karpa1.a-ch) przy wspOludzia1e Ka'tedry Etnografii Uniwersy'tetu Łódzkieg,o. \V programie ,trzy.dniow8j Kanfer,encji poruszono ,szereg 'problemów dotyczących kultury ludowej 'W Karpatach i .na Balka'nach. Pierw:iz.C'go [dni30dbywaly się obrady plena;ne poświęc'one !Sprawoz,da'niom z pra'c sekcji 'narodowy'Ch Z3 lata 1977 -1:979. Obra,dy 'otworzył przewodni,czący KNEPAN, prof. dr .J. Burszta. Referat poświęcony dotychczasOlwerffilu dorobkowi MKKKB wygłosił General'ny Sekretarz, .doc. dr V. ,Frolec Csc (Brno). 'Sprawozdanie z prac Sekcji Bulgam:kiej przeds'tawił w imieniu 'nieobecnego ,członka korespondenta prof. ,dr ChadżinikolOowa, ,dr ,A. ,Primws'ki, Sekcji Cze,chosłowackiej dr .5. BarHk Cs,c {.Braty,sbwa). W imieniu rni,eabeanego prof. ,B. Gundy sprawoZJdanie z prac SCI~cji Węg.ierskiej wygłclsH dr ,L. Fó1des (Budapeszt), działalność Sekcji Radzieck.iej przeds'tawiła k3ndydal nauk N. GrarejarJIS'kaja, iSekc'ji Polskiej prof. dr M. Gładysz oraz 'prac rUlmuńskich prof. dr l. Vladuliu. Następnie przedstawiono projekty opracowail prac ,MJKKiBw dzie'ctzinie: pasterstwa wysokogórskiego ,(dac. dr hab. B. Jaworsika), folk!loru zbój.nickiego {dr V. Gaspari'k,ova, dr B. N. Putiłow) oraz architektury 'J;udowej (dOoc.dr V. Frolec). Bo pnzerw:ie w dabzej Ciz~~ci obrad plenarnych zos'tały pn'Cld1stawi[one !w,muncrkaty. Jako pi'erwszy gŁos za,bra'l v-c,e dyrektor departamen<tu muzeów w Mmi- �334 Kronika steI1stwie Kultury i Sztuki, dr F. Midura, omawiając problem och;'ony zabytków kuLtury ludowej w Karpata,ch Poleskich. Na9tGpnie dyrektorzy :muzeów et'nograficznych w Warszawie i Krakowie, dr J. K. J\1akulskioraz mgr A. Hataj, przed"taw,ili znajdujące siG w zJbiorach ,tych ,muzeów opracowa'nia i mateI1iały z zakresu kultury .1udowej Karpat. Na zakoń'czenie wygłoszono dwa komunikaty, których problema'tyka daty,czyła małych miastecwk i osiedli przysiółkowy,ch z terenu góra,lszczyzny: doc. dr hab. A. Szyfer (Olsztyn), dr T. Dobrowolska (Kraków). W'ieczorem ,odbyło .się zebra,nie ,towarzyskie. W drugim dn:iu obrad pracowano w trze,ch sek'cjach: fol'kloru, hadarl architektury ludoV'.iejoraz 'badań Inad pasterstwem wysokogórskim. J'e,dY'nie referat mgr A. Szurmiak-Boguckiej (Kraków) 'pt. Melodie - "nu,ry" w muzyce góralslviej, ze 'Względu na przyjazd Ikapeli .z Bukowiny Tatrzarukiej, prezentującej wIczasie referowa'nia ,chararktery,S'ty,czne instrumenty i melodie góralskie, wygłoszony został w O'be'cHoś,aiwlszystkich uczestników konferencji. W ramach sekcji fol'klorysty,cznej IwygŁoszono poza wyżej wymienionym 'następujące mferalty: ,dr T. Komorowska (Warszawa), Stan badań nad polskim jolklorem zbójnickim. Spostrzeżenia i propozycje oraz mgr A. :Szalaśna (Warsza:wa), Badania nad folklorem w BieszczacLach. ,w Isekcjoi pasiters1kiej, pr,a,cami kJtórej merytorycznie ,kiepowal,a Katedra Etnog'rafi,i Un:iwersytetu Łódzkiego, przedstawiano nas.tępujące referaty: arch. B. Georgijewa :(Sofia), Osobjenosti na narodnata staropłaninska kyszcza v Bułgarija; dr J. Vareka:, C.s'c [(Brno), Zasah 'karpatskych domovych prvkou rIa uzemi z,apadni Moravy a Cech; dr E. ,Bodi '~Debr'eczyn), Bwdowniciwo ludowe w górac;l Zemplen; dr A. Kunczyń,ska-,Iracka ,('Warszawa), Mała architektura swkralna 'w )Karpatach. Wyniki badań i postulaty; dr J. Olejoni'k, es,c (Tlatrzańska Łomnika), ,Povery, prellstavy a magiClke ukony v su'Uise s vyst,avbou domu a v pr:iebehu byvania v oblasti Vysokych Tatier; 'mgr U. Lehr-Lenda ,(Kwków), Wierz'enia ,i zabiegli magiczne zabez'priecza.jqce zagrodę. W 'o:>ta:t'nim dniu uczestni'cy Ilwnfere'Dicji wzięli udział w ,całodniowej wycieczce, w ·czas[ie której zwiedzano ,Muzeum w Rabce oraz skansen w Nowym Sączu. W godzina.ch wieczOlmych w Mogilana'ch odbyło się zebranie Prezydium MKKKB, na ,którym podjęto szereg uchwał odinośnie dalszego taku prac Komisji. Obecni Ina posiedzeniu reprezenta'nci krajów członkowskich IMKiKKB zatwierdzili, przedstawione na sesji przez przedstawicieli 'poszczegól'nych Isekcji, plany opracowań. Poszczegórne opra'cowania powierzane zostaly zespołom autorskim. Kierownictwo zespołu "Luldawej architektury w Karpatach i na Bałkana,ch" powierzono doc. dr V. Frol'cov,i z Brna, ,kierov.rni'c1two zespołuaprac,owującogo "Pasterstwo wy,sokogórskie w Karpata'ch i Ina Bałkanach" doc. dr hab. B. Jaworskiej z Łodzi, zaś kierowniot\\1o zes!połu opracowującego "Zbójni,cko-hajducki ,f,olklor" V. Gasparikovej z Bratysławy .i B. Pu'tiłowowi z Leningradu. Po"ta'nowiono równieJ'. podjąć ,starania, aby pra,ce 'związane z przygotowaniem wymimJio:ny,ch opra'cowail zo~tały włączone do planów Inaukowychinstytucji, w których pracują członkowie międzY'narodowych zespołów ,autorsIkich, zaś Sekcja Czechosłowacka MKKKB podjęła się zorganizowania rOIboczego zebrania tych zespołów wpa;~dzierniku 1980 r. Przed zebraniem zespoły przygotowują bibliografie ważrniejszych prac na opra,cowywane 'tema'ty. Prezyd,ium NIiKKIKB poparło wniosek Sekcji Polskiej odnośnie do urządzenia międzynarodowej wys.t,awy ,kulItury 'ludowej Karpat i BaliJ.;:anów{sprawa ta uprzednio była poruszana na zabraniu plenarny;m Im. iin. przez dr F. MidurG i dr ,1. K. Makulskiego) oraz poparło v.rnioseik o powołanie i wrgalnizowanie ,spl'cjalnej placówki naukowo-,badawczej do badania kultury 'ludowej w Karpataeh Pol'skich. �335 Kronika Na zakollczenit' uczestmi,cy zebrania złożyl~ podziękowanie or,ganizatorom (Sekcji Polskiej MKK,KB, KNE PAN, IKa,teldrze EJtnogralli UL) 'za .spl'a'wne przygotowanie i zapeWnie!li2 uczest:nikom do~odnych warunków obrad 'przyczyni'ającyd. się ·do pogłębicniil współprilcy krajów 'socjalis:tycznych w dziedZiinie bada h e,tnograficz;ny·ch. Małgorzata CheLińs<ka :YIlT - OBYCZAJ - SIWIADOMOŚC SESJA NAUKOWA W BIALYMSTOKiU W dniach 23 - 2;' XI 1979 r. odbyła się w Białymstoku se,sja naukowa, I~tó'rei c~lem było ukazanie różny,ch przejawów iku:!,tury w ujęciu metody ,s'trukitura1nej., Sesję zatytułowaną "Mit -- Oiby,czaj - św,iactomość" zorganiw,wał l'ns,tytut F~łologii POlskiej UW FDlia w Białymstoku we w:spółpra'cy z pracownikami Kate.dr Etnografii w ·Wa;·ózawie i Krakowie. Obmdy s'esj,i, którym pnzewodJni!c'zył dr L. Mróz, ws'półi<ni'c,j'ait'orsesji, r,QZpc·częły się trzemil refera'tami omaw~!ają,cym'i prabłean'atykę idell1lty;f,ikacji et!n'icznej. Refera;t dr E. Fe:likis'iaJk 0UW M·ha w Bi!ały'msto:ku), Dom a g.raruica świata oswojonego, poświęcony .był <wyobrażeniom domu, jego wartoś·ci rea'l'l1ej i symboliioJDej. Autorka omówikl kategorie 'terminu, ,na'kre.śl1ła obraz domu j,ako miejS'Ca . przestrzeni .życiowej, ,s'woilstego s-kupi'enia ,cza,su, jego n'iepowtarza'lnośc.i. Następny refera t Kategorin swój -obcy w morfologii sacrum mgr Z. Beneidyk'towiJcza (Warszawa) dotyczył zagadni·enia identytfikacji 'kulturowo-etnicznej, świ~domości narodowe!j i gnu'powej. ReiJ'erent postawił w nim pytanie, jakie e1eme'rrty kultury stanow.ią o .odr'ębności grupowej i e<tnicz:nej, w ja'kich elementach :kułtury łudzie oinajduJ'i s·wą ,j.dentyczność, 'specyftkę, autenty-zm. Referat 'dr L. IJVIroza {Białystok) Ludzie i niel1ukie. Granice identyfikacji wŁasnej grupy miał .nacelu przedstawienie za~ad kierują·cy-ch wyró:imianiem i identyfikacją własnej ,grupy. :Mioa! być próbą okr·eś'lenia grani,c własnej grupy i ,obszaru znajdu,jącego się poza ;tymi granicami (nie w kryteriach przestrzeni w sensie tery.1torium geograficznego, lecz w sensie świildomo.ki). Autor opierając ,się na wpr.owadzonym s·chemade trój· podz:iału {swoi, my - i·nn'i,ni·e swoi - obcy) omówił ka'tegor,ie .grup cy.gahskich" ich współw]eżność i od~ębnoś-ei. Po referata'ch narstąpiln dyskusja, w którei omawiano zaga.dni·enie itereotypu, za'kres pojęć p~zy,datnych do /badat1 nad gru· pamietnicznymi oraz wlaś,ci wość ujęcia dychotomicznego łu.b .trójdziełlneg,o. NaS'tGpncgo dnia jako pierwszy zoslał 'wygłolSzo'l1y raferat .dr L. Stommy (KUL), Wstęp do magii !llciowej. Opierając się ,między i'l1ny'ffi~na legenda'ch hagiograficznych aUltor ,TIu'kreślił założeniannalJizy stnUiMurallnej w ,odniesieniu do magii ludowej, ws.kilzał 'na z'nacz C'D'i e metody strUlkturalmej w ukazywaniu przemian kultury. Referat d~ ,T. \Vasrilt'W'~kiego ,(UW) Podróże po stTulct'ltrze, W pos.zuk,iwa·r.iu doskonaŁo.ki doty'czył, ~ga.lnie mówią'c, temiltów eschaI10.10giczny-e.!1.Autor na pod· stawie analizy ·le-kstów .ludowych, 'literatury i ii1mu zawj'errających muty "podróży na ,tamt-on świ:Jlt" ukazał te mity jako prl'ekazy o 'eharakterze in'kjacyjnyll11, etapy na dro-dze do dos·kClnil!oś'ci. Mgr Z. Fijnk (UJ) w 'komu'nik,aoie Gl'ó-b bohatera. ZaŁożenia baciau'czc wychOidz'i'c z pracy S.Czarnowskiego o kulc.ie św. Pa'tryka rozpatrywał w:;pókzemy świeoki kult bohater.a polskiego. W >tym ujęciu :kult. traktowany był j,ako prwkawni-e tożsamości mitycznej danej ,grupy. �~336 Kronika W drugiej częś'C'i tego ,dnia referaty i komuni!katy wygłosili 'przede wszys.tki.m gospodarze z ,Białegiastoku. Dr hab. W. Pawluc7iuk w :swym referacie P'rzyroc1a i krajobraz w świJad'omośc·i ludowej zawarł - mówiąc 'słowami autora - stosunek między dwiema odmiennymi kategoriami myślenia, między racjonalisty,czną, zdroworozsil'd'kową wizją świ'a'ta a świa'topoglądcm nauikowym. Komunikat ;mgr T. Cw.abny i mgr L. Grycuk, Człowiek wobec swego 'kresu zawierał uwagi nad poezją cill€'n'taI'ną, a komunika,t :B. Borows'kiej iE. ROlgalew,skiej z Koła CVllodych Folklorystów UWCLginad topografią mityczną. Re.konesaTh~ badawczy dotyczył demonologii 'ludowej w.oj. biało,stockiego, a ściślej ustalenia obsZJaru świętego w -rea.lnej PJ'ZC1s:trzcni.Wygło:szony też ,tego dnia referat ,dr R. Tomic'kiego ,(PAN Warszawa) A'TlJtropogonia ludowa był 'prezentacją własny'ch :badań ,autora nad ludo',>,'ymi mitami Ikosmo,gankzmy1ITii. Tu przedstawił prz'ode w.'3z}'lstkim probl'em władzy mocypozaziems'kich nad <człowiekiem. ZaróW1I1o po przedpołud'l1iow,ej, jaik i popołudniowej <części .sesji ,wywiązała się vi-ywianadyskusja dotyczą'c.a ,głównie za,gadnie.Jllia deflnLcj-i w 'nauce, z:naczeruia metody s,t'rukturailinej i .celowoś·ci 'badań pr-owadzonych ,tą .metodą. W nieldzi€'lę 25 XI w oSlta·tniej ,częś'ei obrad wstał odczyua'ny 'komunikat mgr K. KUlbiaka I(:RMEWarszawa) Magia kolorów symbolika koloru czerwonego oraz r-eferaty: ,rogr J. ŁeońiczuJk,a (Białystok), B (Lgiografia ,zud'Owa, będący przedstawieniem PQSlta'di św. 'Gawryły, 'k!tóry z·da'niem ,a'utorama być odpowied'nikiem w prawosławiu 'kato1ic!k,iego kJultu św. Andrzeja Bobali i ,dra C. Roboty-ekiQgo (UJ) Łańcuch szczęścia w pół wieku później ,będący ikontynuaicją -badań J. S. Bys'tronia nad listami - łańcuszkami. Autor omówił ,da'lNIne i nowe wari'anty tych gier, 'ich ~z~j s1kładowe, a:s'pek.ty wYrstępowania. Po krótkiej idY1~usji, zamknięcia sesji dokonał dzieka'n Wydziału Fildlogkz-neg'O UW ł'lilia w Biały,mstoku - prof. B. Aleksandrowicz. Na zakoń,czeni·eodbyla .sięauto'karowa wy,c,ieczka po województwie. Maria Niewiadomska 150 ROCZNICA URODZLN MARKA K. CEPENIKOWA SYMPOZJUM MACEDOŃSKIEJ l\,KADElVLIiINAUK I UMIE3ĘTNOŚCI Wśró.d zbieraczy ,folkloru Slowian poludniowych zaiszczy/tne :miejsce przypada Markowi Cepenk'owowi. Urodzony w 1329 r. w Prilepie, dawnej !Stolllcy głóWInego bohaltera epa'su .luidoweg·o Sławia'n 'bałkańskich, KróleWlicza :i'.1.arika,Cepenkow ze~rał olbrzymi m-ater:iał !fo1klorystycz:nyi ,etnograficzny z rodzimego grodu. Zamiłowa'lue do 'twór.czośici fiUldowej zawdzi~cza oj-cu i i'nnym czlmlkom rodziny, a 1akże braciom Dy mitr-o wi i Konsta!!1'temu ,M'il'adi'l1owom owz ZJbicraczowi KuZ'manowi Sz:apkarewowi, 'którzy za.chęcal.igo .do 'pra'cy .Zlbierackiej. Część zapiJsów Cepenkowa ukazała się na łamach serii ,,5'b011Ilik za narodn' umatworenija" wydawanej przez Jvlinis,terstwo Oświ!arty IBu'lgatii. Zbiór jego zapiJsów zaś w 'lO :toma·ch ukazał się dopiero w Skop'je w :197:2 roku pod 'redakcją zna'nego fo.lklorys.ty macedońskiego Kiir.ilLa:PenUls2tlLski€lgo.lJV[al'ko Gepehkow zebrał 681 bajek ludowych, 170 'pieś'ni, 5032 przYlSłÓIWi przypowieś'Ci, 100 zagadek, 389 wierzeń -Judo'wy·ch, 201 smów ~ ich wyjaśn'ień, 46 zaklęć, £7 przypowiaste,k ora.z <dużą ilość przekleirs,tw, żyo<:zeri, ,~wyczajów .i oby'czajów lUldowY'ch,obrzędów, opisów rzemiosł, instrumentów mu,~cZ'l:lych, ,narzędzi pra'cy i przedmiotów .g,o,gpodarstwa domowego. �Kronika 337 Cepenkow zmarł w SoNi w .1920 L bez uznania i sławy, w skrajnej 'nędzy. Doceniono go .dopiero po drug.iej wojnie świ.a:towej w jego oj.czyźlll'ie, kiedy ukazały siię w S,kopje 'pierwsze ,tomiki jego unikalny.ch li 'orygina'1ny'ch ibaj·ek Cepelllkow, ten macedońlski AJ a'nasij.ew, nie ma równego "oibie wśród pozost.ałych zbieraczy południowasłow:iański.ch utworów ludowy'ch, jeś.li chodzi o zapi'sy bajek. Bardzo ·ciekawe i archalkzne są 'także mO'tY'wy utworów epickich, Iktór·e odkrył dła badaczy dzięki swoim 'iulJiormatoram. Kopailnią wiadomości jest jego autob~ografia napisana w 1896 L, .a wydaJIla w 1968 r. {Majjko K. Cepe.nkow, Awtobiogrujiju, "M'akedonskii Jazik", g'odina ,IX, 'Im. ,I - II, Skopje 1'958, s. 109 - l45}. Maeedońska Aikademia !Nauk li UmiejętnoŚiei wespół z Towarzys,twem Nauk.owym w Prilepie w dniac.h 15 - 17 listopada 1979 To z'orga'lliwwała sylmpozjUlm z .okazH l50-tej rocz'lllicy urodzilll t~go nielstnudzonego €IntuZlja"ty macedońlskiej twórczości .ludowej. Wy.głaszo.no 4:8referatów lsilawilstów, [,olk11orystów, ,etnografów, historyków, języ!koznawców i Iliteratów z l'ndii, ;Turcji, Po1"ki, Czech<lsłowacj.i, RFN i JUlgosławii. Uczes'tni;ków sympozjum powi,tał akademik Blaże Konelski, przewodniczący komi'te'tuorganizacyjone.go sympozjum. Następni€ wystąpili B-lagoja Tales'ki, przewod1niczą·cy Q'.,gr·omadz.enia SR Mac'edonili, Ziwiko Magleski, przewodiniczący ,Miejlskiej Rady Narodowej Prili,epu, iMihaj'lo Apo.s.tolski, 'przewodniczący Macedońskie'j Akademii Nauk 'i Umiejębno:ki i przewodniczący raid wszys.tkich akademii jugosłiOWuańskioch <J!1aZ,Metodija Kone&ki, prz€wodnkzący Towarzystwa Naukowego Prilepu ipr·oiesor Ak ademi.i Ekonomk,zmej w tym mieście. Przed otwarciem sympozjum ·na pla'eu przed Domem Kuo1tury ·im. 1M. Cepenlkowa odsłonięto wieLki pomnilk zbieracza, wykonany z białego pr.iiloepsktiegomarmuru. Obnady odbywały się w dwóch s·ekcjaclh: jlalklorYlsty,cz'llo-'e1mQgraficznej i his.torycznej 'oraz językoznICliWlczo-,Jiteraoe.I{1iej. W pieI'wsz'ej L'3e'l~cjiwy~łoszon030, ,a w drugiej 18 referatów. Ponadto zgłoszono ;jeszcz.e :1,6reiemltów, 'które jednak z braku 'czasu 'nie zostały wy,głoszone. Tematyka referatów obejmowała ,całokształt dlliałalnośCli ,tego {niezwykle utalentowanego zbiemcza. ;Kiril Penuszliski przedstawił ,głóWlne żródła bajek Marka Cepenkowa, zalchodnion~emieClki ,slaw~Sltą, HerbeI't Peukert, omówił poety,kę pieśni PQgrzebowy<:h, a Jolklory:S'ta sl,oweń,ski, ,M'Hko 'Ma'ticetov, zajął is:ię recepcją zapisów zbieracza w "Gasper Krjznik" ilait 1848 - '1904. Oweta-na Orga'ndżi}ewa omówiła Zlapisy pieśni iboha'teI1Skich ze Zlb.~orów'iCepenlkowoa. ZródŁami i 'wchami humoru te'kstów zapisa:nY'ch przez ,1lbiera,cza za·jęła :s'ię Oliwera .Jasar-Nastewa, o legendach zapisanych przez Cepenkowa mówił Krzyszto.f Wl'ocławslk'i, a piszący te słowa ,analizował ,ffiQtywyo KróleWl~c'zu Marku z zapisów zbiera.cza, .które .są nieznane lU .inny·ch Zlbi·eralczy ci uzupeł!I1!iają ży'Ciorys 'epicki 'tego 'bohatera średniowiecza. Proiesor UniweTlsY'tetu A'rJ'k,ary, J.s.mail Kaynak, wyłowił elementy tureckie zawarte w ut'worac:h .ludowych IS.Łowian południowych zapisa'nY'ch w X:IX w. O indywłidua:lnoŚoCi 'i 'kole:k!tywnośd w dzialaillności Cepen'kowa :mówił Dimcze Najoczewslki, a Vlalda Urosević przedstawił opowiadania ·0 dUiChaeh ze zbiorów Cepenkowa. Etnograf turecki, Nail T'am z Ankary, przed"tawil pierwsze prace badawcze 'w Turcji poświęcane fol!klorowj ma·eedoń·"kiemu 'z uwzględnieniem obrzędów i pie'Śini weselonych z zapisów Cepenkowa. ISheJget !Pl!La'na z PrisZ'ti'llY w ·swoim referac.i·e omówił zainterCls·owania tSilaw~stów Zlbieraniem i ba'daniem folkJloru a-bbańskieg.o w XIX w. K'ilka refemtów 1 s·ek'cji poświęcono zagadiniellliom historycznym zWliązJanym z działal'nośdą Cepertkowa. 'Hiaralampie P,olenakoV'ić mówił o wypowiedzia·ch zbieracza dotyezący:ch uC'ZieS'tniJc,twa ,Macedończyków w pOWlstaniu I'UJmuńS1k~m1.821 ·r., Ljwben Lape pr,zedstawił tematykę hiistoryoCZną w twórcz·oŚ'Ci Marka Cepellkowa. 22 "Lud" - tom 64 �338 Kronika Bla'że Rii.staws,ki mówił oD rOIli folklorystyki dla rozwoju poczucia naroldowego ludu mace.dońskiego w XIX w. z uwz.gilędnicaiem dZ'iał.a'l'noś·c i Cepcnkowa, lt1atomiast Risto Poplazar·ow omówił ,t-eiksty z.biera.cza O 'niektóry'ch hajdukach mace'Ciot'lskich. W n se'kcjii takad.emik Wasil Jljow:skizajął Isię pr,ozą Cepeakowa, Ga'ne TodC'rowski ·omówił wJi·ersz.e'nap~sane przezzibieracza w II połowie minionelgo stulecia, Woisław Ja ćow:s,ki zajął :się anailizą dramatu "C'nneW,ojwoda" oraz pie·śni hajduc.hch zapisanych przez z.bieracz.a "Spiro C'rne" i ,.,Geongi !IJazot". Akademik B.laże Kone,ski omówił paralele językowe zapisów Cepenkowa li nie'ldóry,ch ilrmych tekstó'w ma,c-ectoń:5'ki,chz XIX w., Bożo IW~ctoewlski zaś przedstawił iba·zę dialektologiczną języka !Marka Cepenkow'a. O języku Cepen'kowa w bajkaich mówił Blagoja Korubin, a Law 'KaroWIsiki o 'nawa'I's'twJieniach języka poetyckiego tego zb~cra,cza. Dysk'llsja w obu sekcja'ch Ibyła bog.aiba. Poctsumowami'a clbrad dokonali Kiiril Penuszlis-'k'i ·dla pi,erw:szej ,sekcj.i, a d'la drugiej Ruża ~a!l1o,ska. Referaty wy.gł.oszone ma sympozjUlm wykazały jak wie'lkie ,znaczenie miała dZ'iaba'lno'Ść O~pe.nkowa dla roZ'woju !kultury Ispołecznej Mae,edończyków. 'Kole S,i.rrViczijew Ln.I WAiJNiE 'ZGIROMAIDZEJNiltEDELEGArrOW PTiL I SESJA NAUJKOIWA W TOiRUlNIU ,W DNIACiH 16 - 16 'WRZtEśN'IA ;1978 Dnia Hi wrzesma 1978 r. obradowalo w Isalach Muzeum tEtnogra'ficznego w 'Toruniu '5:3 Wa'llne .Z,gromadz'enie Delegatów PTL. IPorzą,dek zebrania był następują.cy: 1) Powołanie przewod!nkzące:goobra,d i członków Komisji 'Wnioskowej; 2) Uczczenie pamięci zmarł)"ch w oiągu oSlta't'niegonoku ,członków IPTiL; 3) Odczytani'e protokółu z '5i2W,alnego 'Zgromadzenia ,Delegatów; 4) Sprawozdanie z działa1lności Zarządu Główne~o PT.L; 5) Sprawozdanie finansowe Zarządu Gl. i sprawozdanie Komisj'i Rewizyjlnej; 6) Dyskusja; 7) 'Wolne głosy i wnioski. Ad 1. Na przewodn1iczącego WalnE1go Zgnomadzenia powołano jednomyślnie dra LUl1Igina Ma'lklkiego, ,na profto'kalamtkę ,mgr E. ,Bie~aj zaddziełu torut1skiego. Do Komisji Wniostkowej Wylbra-no 'Il1Igra Ja,cka HednarskJi,ego z Oddziału poznańskiego, ,mgr 2afię Jareclką z Oddziału wanszawskiego i dr Krys,ty'nę Marczak z Oddziełu 'lulbel:s.kiago. Ad 02. Dr L. Ma'liLckJi oruczY'tał 'nazwiJska 2lmarł)"ch 'cz.łonków: mgr Bolesław Lopuszat'llski z Kra'kawa, mgr Piotr KaJ.eoCiak ,i Wa1lenty Gawron z Limanowej, prod'. Taideusz Pl·u.s-lWliś'niowski oraz mgr Ludwik .Mróz, ,SItanisław SzyJ,jer, mgr He!l1r)"k Onman i prof. ,M'i,ec·zysł,aw 'WOŹ'I1i;c,k,i z MSZalny 'Dolnej, idr Wa'!1Ida Brzeska z .pomorza, mgr :LeoontR'oppe'1 z rGd1ańsika,mgr Stefan Łysi'k z Kal1,owioe,mgr Edward Mach z Warszawy, lVIieczylsław iChdlewa z Now,ego ,sącza. Pam:ięć zmarłych uczczono m'inU'tą ószy. Przewodn-iczący zaapelował d·o zebran}'ch, by osoby b1b.kie i współpm,~owniICY InadisyłaliżyciorYIsy z.marły,chcz'łanków do Zarządu Głów'nego celem infonmowanlia ogółu rczlonków i zamie:sz{;lz,ania publikacji w "Ludzie". Ad 3. Pr,01-C1kółz 52 'Wa'lnego ZgromadzeTJJiia odczytała prezes PTL, doc. ,dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Protokół został joednomyś'lnie przyjęty. Doc. Jawor.sk'a poinformowała zehraJnylch o pr.zyZ'n<lJniuprzez ZJarząd GłÓWlny PTL hono- �Kronika 339 rowego członkostwa Towarzystwa prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej - byłemu prelZesowi PTL. Ad 4 - 5. Sprawozdalnie z działalności Zarządu Głównego oraz sprawozdanie finansowe przodstawiłsekretarz generalny PTL, doc. ,dr hab. Edward Pie'tpasZlek; odczytalon rówmież :sprawozdanie G'łównej Komisj:i !Rewizyjnej. Doc. B. Jaworska nawiązują'c do uwa'gi ,Komisji Rewizyjnej o trudnoś'Ciach w kontakta,ch z Zarządcm Główny'm przyzmała, że is'totnie są ,t'rudnośd w organizowaniu spOItkań C'złon;ków Komisj'i i ·członków Zarządu, a wY1nikają one z rozproszenia członków po 'różnych mia9tach P,olskii, utrudniającego u7.godnienie terminu spotkania wcWroc!awiu, odpowia'dającego wszystkiJm zainteresowalDym. Komisja Rewizyjna zawiada,mia o swym przyjeŹJdzie znak kró'~kim wyprzedzeniem, że lnie ma możliwośd powiadomienia wszYSitbch we właśiCiwy,m ·czasie. Ad 6. Głos w dyskusji zabrała najpierw dr Anna Kowa:lslka-Lewkka oceniając ikrytycz'nie Zlarzucenie zwyczaju wysłuchiwania ppzez Zgromadzenie sprawozdall poszczególlnych Oddzia'łów. W tej sytua'cji ,ogół nie jes,t zorientowa:ny w pr,acy Oddziałów, co un!ielffiozliwia dyskusję na ten ,temat. Sprawozldania takie winny być składane nawet kosztem skrócenia ,gesji naukowej. Wniosek dr A. iKowa,lskliej-Lewickiej poparła prof. dr Maria Zmamierowska-Pruf,ferowa proponując, by na następnym Walnym Zgromadzeniu poświęcić 'tym :sprawom choĆlby cały dzień. Do zda'nia ,dyskutantelk pr,zy,chy!lił .się 'również mgr J. P. Dek,owIski, który 'nadto s,tWlierdzH, że sesje 'naukowe przelcliążla'ne bywają referatami, wygłaszany:mi pnzy tym często językiemzJbYlt hermety,czmym. Bra'k potem 'cz'asu na dyskusję. Potdobne uwagi wypowiedział dr L.Malkki. Prof. dr Alnna iKutrzeba-'Poj,narowa, zgadzając się w zasadzie ,z przedmówca'mi, Zlgłos·iła zarzu't pod adresem O'rg'a1ni1zatorów, ż'e w ostatniej chwili polecili 'skra'cać referaty, stąd niektóre z nich robiły wra'żenie niedopra,cowa'ny,ch. W związku z niedoinf,ormowaniem członków iPTL w zakresie pracy posz'czególnych Oddziałów stw'iendziła, IŻe także Zarząd Głów.nyodczuwa brak informa>cji o ty'ch pracach. Dr L. iMaLiloki przy p omni a,ł propozycję Zarządu Głównego, by w kaŻldY1mroczniku "Ludu" załączać doda,tek zawierający informacje o działainośoi Zarządu i Oddz~ałów. Przedist:awioie! Oddziału w MSZJamie DoLnej - nawliązmjąc do trudnych warunków pracy wnicktóry'ch Oddziałach - przedstaWlił trudną 'sytuację lokalową Oddziału wM.szanie Dol'nej i zwrócił 'się o iJnterwencję ,Zarządu Głównego w Urzędzie Mias,ta w Mszlanie Dollmej (:budynek wzniesiony w latach międzywoj,ennyeh dla celów PTL zajęły obeanie magazyny GS). Dr Wanda Jo'stowa z Zakopanego poruszyła 'sprawę Oraw,skiego Parku Etnograficzlnego w Zubrzycy Górnej, któremu bralk w tej chwi,lli f,a,chowej opieki (s.kans2In ten istnieje już pnawie 25 Ila,t). DyskUltantka zwrólcHa s:ię o h1!terwencję Zarządu Głównego wiej !sprawie w IMi'llli:s'terstwie Kultury i Sztuki. Bo,rUls.lJonozbyt WOlll11e tempo u:kalzywan~a się wYldaw'l1J~ctwPTL, jak n,p. "A,tjlasu Poliskich SItrojów Ludowych". Dyskutowalno też sprawę podwY'ż,szelllia ,składki członkowskiej 'z30,do 40,- zł rocznie. Odczytanopi'Smo Mlilllistersiwa Kultury i SzJtuki o przyznaniu zŁotych ,odznak za opiekę nad zabyitk,ami. Ot'rzymały ,to odznaczenie nalStępują'ce osoby: K. Skłodowska-A'ntonowi'Cz, Z. Pieirzykow~ka, R. Tuibaja, E. AI1szyńska, Z. Z.gierun (wszyscy z Oddziału 'torull,skie,go). ,Ald. 7. Komisja 'Wnioskmva pl1zedstawila Zgromadzeniu na'S'tępujące wnioski: 1) Wniosek Zarządu Glówlnego nadanie honorowego -członkostwa prof. dr M. Priifferowej li dr M. Żywirslkiej ;2) Wniosek Oddziału w Zakopall1em - zorgarlIizowaiD'ie 54 Walnego Zgroma,dzenia PTL w Zakopanem; 3}Wni05ek Oddziału 22· �340 Kronika w Zakopanem - połączenie Orawskie,go Parku Etnogmliicznego w Zuhrzycy Górnej z Muzeum Tatrzaósbm w 'zakopanem ja1ko Oddziału :Muzcum Tatrzaóskiego; 4) Wniosek Oddziiału k'rakowskiego - prwz'nacz.anic w przyszłości wiqcejczasu na ,obrady WaLnego Zgromadzenia, nawet kosztem sesji naukowej oraz przclprowadzanie więlkszej selekcji referatów; 5) Wniosek doc. dr hah. B. Ko,pczyó,kiej-Jaworskiej ~ w zwiąZJku z planem regula,cji Wisły Zarząd Główny PTL winien zwrócić się do N.aczellnej !Dy'rekcji MUZieów, kierowników ka'tedr ehlO'grafi'i i Oddzi'ałów PTL o włączenie ido planów naukowych na najhliższe ,1a,ta badal\ nad folklorem wiślalnym i WSZiCZąĆ sta'fania o uzy:s'kanie odpowiednich funduszów od kierownictwa problemów węzłowych :i rządowych {Oddział torUl1iski opracował już wytyczne do tych badaó); 6) ,Wniosek Zarządu Głównego - dclega'tów 'na Walme Zgromadzenia wY'ibieJ1aćw Ji,c,zbie ,po jednej os,obie na 10 c:z),clll!ków,by umOlż'liw'ić udział w Zgromadzeniu wię\k\Szej grupie 'przedstawicieli {sprawę ,tę pozos{awiono do pnzedYiSkutowania na następnYlm Walnym Zgromadzeniu); 7) Wniosek Zarządu Głównego OddZ!iały powinny zawialdamiać Zarząd Główny o .zgonie członka, by z kolei Zarząd mógł zawi'ad<l!miać p09Z!c,zególne OddZJiały; 8) Wlnius:cik ogólny - pr,zesłanie depeszy z wyraZ!a!mi Iszacunku i żY'czeniami powrotu do zdrowia pwf. dr K. Zawlistowicz-Adaimsbej; 9)Wlniosek Odziału łÓidzkliego - wznowienie choćby w formie powiel'a1czowej BiiuJletyrnu Ilnforma,cyjnego ,PTL; '10) Zgłoszenie przez Zarząd Główny do Radia i Telłewizji propozycji or,ganizowania prwz członków PTiL ,te,łeturniejów oraz ,innych audy,cji o tematyce e1mografkznej; 111)Poidniesienie składki roclZ!neo do 40,- zł (sipm'Wla ma być jooZJclzepnZieldylSlku1bOlwana pI'zerz Oddz1iały); 12) Zlecenie przez Zarząd Główny opm'cowania ,dyspOlnendy wydawnictw PTL w ,celu szybszego iJch rozpowszechmie,nia; 13) Zarząd Główny w1niien Ispowodować, ,aby wyldawnilclUwiaPTiL możina by~o nabY'wać we w's:zysltJk:ic'hk6'ięgarniadl "Domu ,KsiąŻJki", ze szczególnym uWZlględnieniem regionów, do który'ch wydawnictwo się odnoSli; 14) Koni'emme uzma!je się wzmOlżEm'iewY'si~kó'W,by jak najlprędzej z.akoiwzyć pełne wydainie (80 tamó:w) Dzieł wszysbldC'h Os'kara KoLberga i opracować brakujące zeszyty "Atłasu Poł'skich Strojów Ludowych"; 15) Wniosek Oddziału w Mszanie Dolnej - o ,interwencję Zarządu Głównego 'w sprawie zwrotu Oddziałowi budyn1ku przeznaczonego ,na Isiedzibę Oddziału. Ws,zysbbe wnioski zasltały jednomyślnie przyjętc. SESJA NAUKOWA W ,dniach 1,5 i 1.6 września 1978 r. odbyła Isię w Toruniu sesja naukowaP'I'L pod hasłem "Region - przy,czyny ,kuLturowych z'różni'cowaó", zorgalnizowalna przez ,Oddział toruński PTL, IZalklad EtnograJii UMK w Toruniu i Muzeum Etnogralficzne w Toruniu. W sesji poza członkami PTL wzięli udział etnografowie z Czechosłowacjli, RUlmuni:i, SZlwec'h i ZSRR. WYigłoszono 7 l'efell1atów i 4 kiomul1Iikaty. Dwa pierwlsze referaty miiały ,charakter refileksj.i 'teorety,cznej i metodologicznej. Wy:glOisHyje pr,of. dr Zoiila Sioikol,E'lwkzi ,prof. dr Ainna KUltrzeba-P1ojnano'Wa. Prof. Z. Sakolewicz w SW)1m referacie Zróżnicowanie kul/,tu,ry a st:rukt'ura kuUury omówiła meltadologi'czme zagalCln:~eniaz'wiąJZia'nez ba:dan'ielm wylbwlorólw kultur'olWy'ch i ich związek z !ba,daniem regionu lila 'przykładzie rY'ha,ckich 'na'rzędzi kolnych. Prof. A. Kutrzeba-Pojnawwa w referacie Krajobrazowe ,i etniczne wyznaczniki T.egionu )cu/tumowego 1'0lZlważ'ała zag'aldnielllie" c:zy i o ile g;mn'i'ce dawnyoh po.dZ!iałów łlislbOlfY'CiZlnY'Clh, aiCtm'ilIll1sltnac Yljnylclh,włalslnośd dW1ors'kied i in., wy,znracZ'Oll1e �Kronika 341 w przeszłości, są :na 'ty'le !trwałe, że mOŻlna je pojmować jalk,o wyzna'czniki odrębności współcwsnej 'kultury regionu w jej al'chaJiczmej w'al'stwie. RozważaJni,a swe referentka oparała na materiarIe z badań Ośrodka Wa'I1szawskie'go ,dotyc'zącym Kurpiów, Pusz,czy R'a'domskiej i Pogó'rza Karpackiiego. Tematyki ,ogólnopolskiej lub doty,czącej znacznych połaci kraju dotyczyły referaty prof. dr iM. Znarmierowskiej-lPrtidJferowej oraz doc. dra hab. E. Pietraszka i mgra K. Bra'una. Prof. M. Prtifferowa w swym referacie ,Przyczyny zróżnicowania kulturowego w ryhołóws,t,wie morsrkim i śródlądowym przedslba'wiła czynniki wpływające na zró;i;n'1cowa'nie elementów 's,kł3Jdowych kurltury rybaka oraz ,oddziałują'ce na pI'ZJC'ksZJtał!CiCnia się tej k,u~tury na wy:bnanym oibszarzre porsIki Półmocnej. Doc. E. PiC'traiszek omawiając z'różlll'icowalnie przestrzenne ,(regionalne) wSlpMczCJsnegiobUJdowni'ctwa ludowego ZJwrócił uwagę na kOl1Jiecrzmośćzajęda się także 'nowszymi ,formami budO'wnidwa 'wiejskiego i podmiej'slkiego obejmującymi wszelkie rodzaje za:budowań wznoszonych tzw. systemem gospodaI'czym. Pod!kreślił również zna/czemie wz·orców zewmę'trZJnych, k!tóre wpłymęły na wytworzenie 'się nowego stylu w ibuldownrc'twie wiejrs'kiJm. Mgr K. Braun w siwym ref.era.cie Zróżnicowanie aktywności ,t'wórczej ludności wiejskiej w Polsce przed!s,tawił wyniki badarl ankietowy'ch Ina ,temat tWÓI'czośc,i 'artys'tyczmej w śrOldowLsku wiej.skim małomiasrte'CZ'kowym, przeprowadzonYIch w Ilatach 1977 - 197,8, porównując j·e· z wynikami 'ogólnopo!:s,kiego ,kanikursu na ar,tysty'czne rękodzieło Wisi w 1978 r. Osobną grupę stanowJily rerfera'ty gośd zagraniClz'ny,ch, które wprowadziły słuchaczy w problema'tykę ba,dań rnad zróżni,cowamiem regionalinY'm 'ich 'krajów. ,I 'tak, C. H. 'Di!llhalgen mórw'ił o przyczyna,ch ZJróżmi'cClwańku[rtUlrlorwych w SZlweeji (Przyczyny zróżnicowania rkLl!lturowego regiionów). ,Podobny charakter miał refera't W. iBondar,czyika poświęc.ony k'sZltaftowan'iu 'się ,grani'cy TegiOlnów etnOlgra:HcZJnych na Białorusi Obaj referenci porsŁuży:]i s'ię kO'!YlIplekSlolwą mertoidą wyrzmac,zaniia terytoriów etnOlgrafi'czmych bionjlc poid Ulwa,gę Źiródła hiist'Ory'clZne,geografirczne" językOIwo. i etmograii.cZJne li podkreśilając przy tym ważlną rolę ś'f'Odowi'sk a geogra'filczne,go, cZ:,1Dnii;kóweJkono:miczny,ch, politycZJnych oraz wpływów obcy;ch grup etnicznych na kształtowa'nie się oldrębności reg'iana'lny:ch. J. M. Forma,giu z :Rumulllii w siwym bogato ilustrowanym przeźroczami referade Jedność i różnor'Odność rumuńskiego stroju ludowego omów'ila szeroko unifikujące i etno.różnicujące cechy s'trolju l:udowQgo. Komunikaty skupiały się wokół pI'OIblemat yki regiona~nejPo}s,ki PMnOlcnej. Wsikazywaly przede wszystkim przy,czyny pewnych asipektów zróżmkowań ku!l't'Urowy'ch. Doc. T. Karwicka z UMK w Toruniu w kumunikacie Grv.nica zaboru jako czynnik zróżnicowania etnograficznego regionu zwróciła uwagę na różmi.ce w poEtyce i organizacji życia jgospodaI'czeg,o w zaborze prulSlki<mi rO'syjslkim jarko czynnik i wpływające na różnice w ,kulturze ludowej obydwu zaborów. Podkreśliła też znaczenie sa,mej granicy jaikoe!lemelntu kształtującego kultu-rę i 'świadomość mieszkarlców wsi. Komuni'katy mgra R. Tubaji i mgra J. Święicha z Muzerum Etnograficznego w Toruniu (Wpływ pruskliej polityki administracyjnej na zmiany i zróżnicowania budowniiCtwa llhdowego Pomorza Wschodniego w XIX i XX wieku oraz Wpływ granic zaboru na kształtowanie się różnic w blhdownictwie ludowym Kujaw) dotyczyły 'palitylki i zarządzeń administracyj'nych niem:iec,kich władz zaborczych jako 'czynników l5'ty:mulująrcych przeabra,żenia w 'trady,cyjlnym budownictwie 'ludowym tych 'reglionów. WresZJcie mgr J. Che rek z Zakładu Etnografii UMK w TorUlniu w swym komunlikade Różnice w obrzędowośdrodZ'vnnej i dorocznej ws,i pomorSkiej zajęła Isię zróżni1cowaJniem wspóŁczesnej ws'i w zakres,ie zachowania lub zarzuceni,a traJclycji spowodowanym r6żmicami ekOlnomiczmymi. �342 Kronika Uczes1tnicy dY'skusjli Zlwrócili uwagę 'na trudności związarne z \vyznaczalniem granicy regionów etnograficzny'ch, zmicniają'cy'oh s,ię przecież w rożnych okresach historycznych. iProf. L. Teren'1Jiewa ze ,Związ!ku Radzieckiego przedstawiła zebranym metody stosowa,ne w dziedzinie badań nad regionami, żeszczegó,lnym uwzględnieniem metody kartograhczmej (altlasy). Zwróciła 'też uwagę na nieadekwatność niektórych zasięgów wytworów kuHurowych do granic regionów etnog'raficznych. Omówiła zagadnienie stref kulturowo-,geO'graficznych odgrywających wa'żną rolę w etnografii radzieckiej. W podsumowalniu ,dyskusji podkreślano uwagę problematyki badaó regionów etnografkznych nie tylko dla celów ściśle naukowych, ale 'także po to, by wzbudzić w społeczeńs,twie umiłowanie 'tradycji narodowej tak żywo przejawiającej się w problematyce regionalnej i będącej jednym z podstawowych czynników kształtuj;1cych postawęobywate1ską· Opraeowata Teresa Kar wieka JUBILEUSZ 50-LECIA PRACY NAUKOWEJ PROF. DR MAIRH ZNAiMiIE:ROWSKIEJ-PROFFEROWEJ W połąc7!e'niu z 53 Wa],nym ZgromadzEmi'em Delegatów PTL i sesją naukową w dniu 15 września 1'978 r. w Muzeum cBbnograficznym w Toruniu odbyły się uroczystości50-lec'ia pracy 'naukowej prof. dr M. Znamierowskiej-PruJf:ferowej. Przyby.li na 'nie liczni goście z kraju i zagrani'cy. ,Zeb:'anie otworzył wiceprezes OddZJiału toruń:skiego, dr Witdld Armon. Powitał on przeds.tawcieli władz w osobach: wi,cewojewody toruńskiego - mgra Karola Sz'czy,gła, sekretanza KW PZPR w Toruniu - Tadeus.za Fi],~powiClz'a,sekreltal1Zia KomiJtetu lVIiIC,jlskiego PZPR w Toruniu - mgra Benedykta Lesz'czyńskiego, 'sekretarza KW ZSL w Toruniu - Zofię Kalil';z, prezesa T,owa!rzy,sltwa Nau'!~OIwe!gJo w TOI'U'n1iu- prof. dJ''a K'OInrada Górskiego, pl"'Orektora Uiniwersyteltu lim.M. Kopernika 'w Toruniu - prof. dra Jerzego Tomalę. prezesa Towarzys'twa,Przyjadół !MuzeumEtnograficznego w Toruniu - dm Alfreda Arend-ta, dyrek'tora Nacze1nej Dyrekcji Muzeów 'i Ochrony Zabytków MKiS ~ dra Bogdana Rymaszews,k,iego, prezesa Polskiego Komitetu ICOM, Rady Naukowej Muzealnictwa przy Ministensl1wie Kultury i Sztuki, dyrektora Muzeum Nawdowego 'w Warszawie - prof. dra Stanisława Lorentza, wi'cedyrektora Muzeum Narodowego w Warszawie - dra Anti'rzej,a 'Jlihchałowskiego, przeds,tawicieli muzeów z oaJ;ej Pohki, gośoi zagranicz'nych, ,człom:ków honorowych PTL'. prof. Ludmiłe; Terentiewą ~ dyll'Elktom jJJ1jSltytu,tuEtme>gJnaJJii w Leni<ngraidZlie omz dra Wa"ila Bondwrczyka z Akademii Na:uk ZSRR w Mińsku, dr Antoninę K. ,PisaI'czylk z Dusza,J1ibe w Uzbektstanie, doc. ,Jerzego Damborskiego z Czechosłowacji, dr A. Plessil1lgerową z Muzeum Etnograf,iczJnlego w ,Pradze, dr J.Formagiu z Rumunii, prof. dra C. H. TiHhagena z Ar,chiwum Folk1orystycznego Muzeum Nordyczmego w Sztdkhdl,mie, a także wszystkich zgromadzonych goś'Ci. W imieniu władz poEtyczny,ch ,i 'pańs,twowy,ch powitał ,wbranych wicewojewoda mgr K. Szczygieł, który podkre~lił rolę etnografii w do,bie lindus'iria'lizacji jako źródła wiedzy i inspiracji artystycznej 'omz ważnego elementu w kiształtowaniu świ!adomośd nawldowej. Z kolei dyr. Muzeum E,tnograficznego w Torm,i'll, mgr Alekisa,nder Bła'chowGki, podziękował Jubilatce za ,twórczą pralcę związaną z powołaniem do życia Muzeum. Wyrazem uozuć żywiony'ch ,do JuJbna'1Jki przez ~racowni- �Kronik.a 343 ków Muzeum ma być dedykow,any ,J'ej RocZ/nik !Muzeum Elt'nogroafi,cznego w Toruniu. Pr,of. dr A. IKutrze'ba-iPaj'na'rowa przedstawiła iy'ciorys 'naukowy JUJbilJatki, podkre'śllając jako cechę będącą motorem Jej poczynaó nauiko:wych ciekawość 'Ś'wiala i ludzi. !Podkrdlila także fakt, że pomiJmo bardzo roZ'ległych zainteresOiwań pmf. M. P.rillJ'e~,owa stalasie; wY'biLnYilTI'spec'jaUistą w 'dzi'edzioni,e muzeabnvotwa, ,co sprawilo, ż~ jest o()nu człon'kiem ,wielu :,nsty'tucji pCilsk:,ch i zagranj'cznye,h, na Ikznych kongresac.h i zjaz·dach .reprezentuje polskie muzeaJ:nictwo eŁnograificzne i krajowej muzeologii prze:kazuje doś'Wia'dczen ia pla'cówek zagrankznych. Podkreśliła te'ż wage; Clsiąginie;ć badawczych i rozleglą wiedzę Jubi'lal1ki w zakresie rY'bołów:s'twa lud Oiweg,o. ,Przypomniała, że ,prof. M. pru.fifero'Wa całą swoją pra,cę tralIduje jako słu:!!bę czlowiekowi i nauce. Następni,e prof. S. Lorentz w s'Wym wystą'pieuiu z,wróeil uwagę na zas'ługi J'ubirl,atki Ina polu muzealnidwa, PodkTeślił Jej rolęorganizatora li konsuHanta przy pow~tawUiniu Inowych muzeów typu 'skansenowskiego, jak również Jej zasługi 'dla plYwsta'nia ,Muzeum E'tnognarf'iczncg,o w Toruniu, Kończąc swą ,wypowiedź wyraził najwyżs'zy .szacunek i uznanie dla J,ulbi,latki za wkład do skarbnky kul,tury pahkiej, Sylwetkę prof. ,;yr, Prii.fJerowcj ,jako reprewntantki nauki i jako cz'łowieka wzbogaciła wypowiedź prof. K. Górskiego. Wspominając przede wszystkim pierwsze Jata 'pracy w powojenlnym T,oruniu prof. K. Górski ZJwrócH uwa:gę na dar zjedny\vania sobie ludzi przez Jubilatkę, która to cecha ułatwiła Jej stworzenie Muze,um ,Etnograficznego w Toruniu. Również wicewojewoda toruńs'ki, mgr K. SZJCzygiel, życząc .Jubilatce zdwwia i dalszych lat owocnej pracy podkreślił wielką rolę, jaką odegrała ona w T,oruniu w dob~e organizowania życia kultura'\onego i naukowego w mieś,cie po drugiej 'Wojnie światowej, a taki,e ,póżniej na teren'ie dzisiejszych województw bydgoslkiego, toruńskiego i włocłaW!skiego. 'Prorektor UMK, prof. J. T,omala, zwrócilł uwa,gę na naukową i !dydaktyczną działalność Jubilatkoi na toruI1skiej Uczeł'ni, a ,dr B. RymaJszewski złoiył prof. :\1. PruHe,rOlWej wymlzy \Vdlzlięoc,z.nośdza PI'a,cę we wSlzy'sltikkh dJ.liedziJnach uZ'fi31nyoch przcz n-ią za społecznie potrzreJbne i kończąc swą wypowiedź za'kamun"i:kował zebra,nym, że iRa,da ,PaJ)'Stwa na wnioos,E;lkwła'dz toruftsiki'ch odznaczyłaJ'uhilalkę Kr.zyżem KomandorskiJm Orderu Odrodzenia ,Polski (odznaczenie zostalo Iwrę'cz,one w czasic popołudniowyc,h obrad). Odczytano depesze ,i ,Ii:'lty gra'tulacyjne ,naJd,esłane z kraju i zagrani,cy. Najważniejsze z 'nich, oto ży,cz,el1lia i wyrazy uZ'nania od Minis-tna Kultury i 'Sztuki ZygJmul1lta Na'jldc,\Vslk'iego, przewCldn~oc!ząlce,goWtRN w 'Doru-niu, I Sekretar,za KW PZF R Bolesława K;alP'~tall1la,b. dlul~olebn'ieJgo pnZHW()ldrrJ.oiiCZą'CCigO WRN w BYldlgoszczy Aleksandra Schmidta, 'Wojewody ,toruń:skiego Jana Przytorskiego, wojewody by.dgoskiego Edwarda Lehmana, prezydenJLa m. Torul1lia Gracjaona Leczylka" prezesa WK ZSL w Toruoniu Józefa Mielni'czuka, rektora UMK iRy,sliarda Bohra,dyrektora Insty.tutu Archeo'logii :iBtnO'grafii UMK Ka'zimierza Zurow,skicgo, v;icemirnistra Oświaly i Wychowania Zygmunta HUrszczy, prze'Wodlniczącego Sejmowej K,omisji Kultury Wi'tolda Lassoty, Sekretarza NK ZSL Bronisława Owsi:anika, przewodrnicząceJgo Komi,tetu Nauk Eltnolo,gi'cznych PAN Józefa ,Bul'szty, wicedyrektora Mors,kiego Insty,tutu Ryibac,kiego .Andrze'ja ,Roopelewskiego, dyrekitora I,nstytutu Rybołówstwa Srćdlą,dowego w OlsztYlnie .laona SZJczU1bow,siklego, redaiktor.a naczelnego "Polskiej ,s2'Jtuki Ludowej" Aile'l<JsoandraJaic'kowskiego. Podczas uroczYls,tośd jU'bi,leU'szowej 'zostały wręcz,one ski'c,go przyznane przez Mini'sterstwo K'ul'wry i Sztuki Działacza Ku'l'tury". Otrzymały joe 'nas'tępują,ce osoby: E. T. Karwkka, B. ISzychow5ka~BoEfuel, L. TyczYI1Sika, J. przez dyr. B. Rymalszewodzna'czenia ."Zasłużonego Bi,e;gaj" B. HOI'baoCZewski, Zelechow,ska, W. Armon. �344 Kronika Oficjalną ,część zaJkotlczył Ikoncer.t Kape]la Bydg,os,tiElns.i;s,i Zespołu Ma1drygadistów pod dyr. W. Szymallls'kiego. Tego s<lJmegodnaa ,o godz. 20 'odbył się wieczór ;tow,arzyski, podcza's którego składano w dalszym 'Ciągu ~Y'czElnil3Ju:bi'latce, wspoaninano przeżydl3 z okresu pra,cy w Muzeum .i badań terenowy'ch. Jubi,la,tka podziękowała ze!br<l'nym za wyrazy uznani'a i serdecZlne życzenia. Janina Cherek, Teresa Karwieka DZIAŁALNOŚC ZARZĄDU GŁOW.NEGO PTŁ W OKRESIE IX il9,76 X 1979 LIV WAIJNE Z:GRJOMADZE.NJ;EDELEGATOW PTL rw ZAKOPANEM '.(19 - 21 X .1'979) LIV WZD ,PTL .odbywało się po upływie 3~letrnej kadencji Zarządu Glównego, wybranego d'nia 14 września 1'9,76 r. na LJ W,ZD w Krakowie. Gospodarzem LIV WiZD był Oddział zakopiailski, jeden z najmniejszych od:działów PTiL. Na rok ·1979 przypa'dł jUlb~1eusz ,Muzeum Tatrzańs'ki~g,o w Zakopanem im. T. Chalubińskiego ·oraz ·2'5-:lecie MUneum Orawski ,Bark Etnogra:ficz'l1Y w Zubrzycy Gór;nej. 'w zw.iązku ,z .tym progra,m isesji nauik:owej obejmował zagadnienia 'kultury Podtatrza ,oraz historię, .osiągrrięcia i aktualne problemy oby,dwu wspomniany'ch muzeów. Na se!sjli:,któr,a ,odbyła się 19 p132Jdziernika w sali lMie,j'sIkiegoDomu KUJItury, prz,eod'$taJWionezostały następując·e relfer,aty: M.u.zeum Tat,rz'ańskie: przesz/ość teraźniejszość przyszŁość WiJtClld Paryski; Wzajemne kontakty ltuino{:ci wzdŁuż ,i w poprzek .K.arpat prof. dr Roman Reiillfuss; Regionalizacja mieszka,lnego budownictwa lud.owego na pó/noenyeh stokach Karpat dr Jerzy Czajkowski; O gęsUch a bassetach !Z Pod haLi - doc. dr LUldvik Kumz; Etos gospodarczy górali spiskich dr Zbigniew Bialy; Rolnictwo orawskie na tle stosunków demograficznych i gos'Poda.rczych dr Wanda Jos'towa; Ziemniak wekonornice i kuLturze Podihu,la - dr Arrna Kowa,lska-lLew:icka. Przedstawiono i komunikaty: Z dejin etnogmjicokych VYS'kUffiOV V oblas,ti Vysokych T&tier dr .Jan O'leonik; Kultu.ra Cyganów Podhala ,i S.pisza dr Adam Bartosz; Bada7lJia nad zagadnieniem technikii chlo')JISkiej na Podhalu, Spiszu i Oraw.ie -dr inż. Henryk Jos't; Dzieje organizacji Muzeum - Orawsk,iego Parku Etnograf.icznego w Zubrzycy (przedstawiła dr rwanda Jostowa w dniu 20 października przy okazji wycieczki do Zu;brzy,cy G. i zwiedzaTlii,a OPE). Obec'nych bylo ma obradach Isesji blisko 250 osób - C12:ło.nkówPTL oraz licz'l1ych o.sób z Zakopanego, ,z udziałem p rzetdstawi'cie<li wŁadz miejskich i wojewódzki·ch. 'W 'nie,dzielę 21 paŹJdziel"l1Jilkaodbyło Isię Walne Zgromadz,enie Delegaotów, ,któ'r·e :m~ało przyjąć :sprawozdaJnie Zarządu Głównego po upływie je,go 3-letnicj :kadencj'i i ·do'ko'nać wYlboI'u nowych wła'dz Tow.arzyts'twa. Dość nieoczekiwanie jednak dla ogółu delegartów Główna Komilsj:a ReWliizYÓln~, po szczegół()lwym p'I1zeds,ta;wJeu1du :swytCh ,ozynności kOllotrolnytch, zwłaszcza dokonanych w biurre ZG,rne przedstawiła ZgromaJdzemiu w,niosku 'O ,absolutorium dla ZG, Jecz z.aproponowala przedłużen:ie jego kadencji o pól l10ku w celu U!5Uinięcia wytlm:ięltytch niedociągnięć, .a Jlas'tępnie dokona'n:ie w)"boru nowych władz na nadzwyczajnym WZD. Po dyskusja, IW któr'ej ZJabrali ,głos m. Ii,n. prezes ZG PTL doc. Idr B. :Kopczyńs!ka-J'awOI'ska i 'sekretarz gen. doc. dr E. Pietraosz'ek, zebnani ucnwarJili 'niemal j.ednoGórnej �Kronika 345 głośnie przedłużenie ka,dencji Q';G w do'ty,chczasowym składzie na jeszcze jeden rok, do 'następnego, LV 'WZ[). GKR opraoowała swe końcowe :sprawozdanie w przed-. dziell WZD (im. in. ze wz,gnęldu na chordbę jej przewodnkzącego dra L. MalliJckiego oraz potrzebę włącz'ElITia wyni,ków wrze.śniowej !kontroli w biurze ZG) i nie' przed:>t'a!wi~a jego tre,ści ZarządowIi Głów:neimu pr,zed wygło:Slze!niem go wloibec ogółu delegatów po .sprawozdaniu ZG. Referował je prcxf. dr F.Wokroj pod InieCJIbecnośćcharego dra Ma.licikiego. W tej sytuaicj,i dy'Sku'Sja ogmnkzyła !się do !bardziej, ,ogólnych wyj,aśnień i propozycji. Sprawozdania złożyJ!i też delegac.i Gdd7Jiałów, z wyją'tkiem 'trzech, którzy wcześniej opuślCili obrady W:ZD. Ze względu na późniejlsząniż zwykle porę odbycia WZJD i koniec7Jność zajęcia się przez Prezydium IZlG analizą isprawozdania GKR i zawartych w iIlim uwag kry,ty'cznych 'nie zdołano w porę przygotować pe~ny,ch Itek'stów ISprawoz'dań do kolejnego 'tomu "Ludu", ograniczając 'slie; do n~niejszej lSuma'rycz'nej iTlJfollma1cji,zawiemjącej najważniej:ne ełemon'ty sprawozdania z działafIności ZG za okres 1976- 1979 i charakterys,tyke; iddkonanych bezpośrednio po nim czynnoślci kOIJJtrołny'ch, a t'akżc Z1więzłeda!ne o przebiegu WZD. PrZiedłożone na LIV WIZD s P l' a w o z d a n i e ZG za okrels od września 1976 do października 197'9 ,zawierałopodabneelemerrty, ja,k spmwozdalnia składane na poprzedl1lich IZgromadwni'ach. Reaktywowane zostały w 19'7'9r. 2 Oddz'iały: w Szczecinie i w Limanowej, dzięki czemu jest obecnie 21 Oddziałó,w terenowych. Ogólna liczeibność nłonlków PTL wzrosła z 747 osób w k0l1CU 19,7,6r. do 8911osób na dzień 1i8 paŹldZJiennika 1979 L, mimo Iskreślenia nie!k!tórych ,członków, zWiła's7Jczaza!legających od dawna ze składkami. Poprawiła się ,opłaicalność :sikładek, 'choć :istniały nada'I ,trudne do wyHumacz,enia za'leglości w kilku Oddziałach (Wrocław, Ko,gl'JaliJn, Sall1'ok,Wa'rszawa). W II'a'ta'ch,1977- '1979 nadano gOldnośćcz!łO'nka honorowego PTL iClzterem 'Osobom:. pwf. dr Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej, prcxf. dr Marii Z'nam:ieroW'slmiej-Priifferowej, idrAin'toninie Pi'saf'czyk (Duszanbe, Tadżydka SRR) i ,dr Marii Ż:ywi'rskiej. Na ostabnim płenarnym posiedzEJniu ZG uchwalono przeds,tawi'enie wniosków o nadanie C1zlcmkO'S1twahOlnolroweig1oPTL dla mgr T. Wiięclkorwlskiego', em. prezesa "Cepelii", prof. Boli Gundy z iDebreczyna ·oraz doc. D. K:aidlubca z Zaollzia. W paź:dzierniku 1'9'78 1". Prezydium Polskiej .Akademii Nauk przY7Jnalo 'nalS'zemu Towarzystwu Medał 25-,ilecia PiAN za wY'b~tne zasługi dla nauki pdhkiej. Cz!terech czlOlnków PTL z,o'5'tało odzmaczonych Orderem Odrodzenia iPoil:ski. Prof. M. 'Zmamierowsika-,Pr,iiUerowa otrzymał," Krzyż Komandors'ki Gap, ,dr iK. iPietki'ewicz K'rzyż Oficer6ki, zaś prof. D. Simon~des oraz dr W. JostowaOltrzymały Krzyże Kawailerskie tego Orderu. PTL utrzymywało 'nadal bli'ską wspólpra:cę ze ,słowack~m TOwarzYlSitwem Ludozl1Iawczym (SNS), przy czym deleg,a,cli obu llowarzYlstw braE udział w wailnylch zg1wmadzenliach, od!powie1dn'io PTL i SNS. Przed's1Jaw1icie!le PT'L Wlzjięlriteżudział w ,k:ilku ważnych impreza'ch naukowych za granicą, w 'tym w X Kongresie Nauk Antropologic7Jny,ch i Ebndlogic7Jnych w N. Delhi w grudl1liu 197'8 r. (por. sprawozda'nie w62 ,t. ."Ludu"). WyjaZldy te nie Ibyły jednak filna'nsowane przez PiTL lecz przez ias'tytucjc zaltrudniają:ce na"zy,c.h delega'tów, względnie przez PAN, bądź przez i~llls'tY'tucjezapralszajćlce. ZG PTL zatrudn'i'a łącZlnie .19 osób Ina ,('Itata,ch, w tYlm 4 ,osdby w !biurze ZG, 2 w biblio'tece gł., 1 w redaJk1cj!iWlfoc1aIWislkii.ej, 10 w Reida1mc'j,iDWiOiK i redakcji "Ludu" w Poznaniu oraz 2 w Ośm.ctJku D okumentacj'i i Jjniol'ma:cji IEtnogralfkZ!nei w Łodzi. �·346 Kronika W clknesie -sprawoZ1dawczym opra,c'owano w Ośrodku Dokumentacji i 1n£orrna-cj.i Eibnogra>fi,czmejbii:oli'Qgrafiię prac ma:gti!soterskioh, d()lkiboT'~bch i habi'l'ilta,cyjnych "N za>krcosie·e'bnografii, wykona'nY'ch 'na uIDrwersytetach polskich i 'w .PAN w ·latach 1~46- 19-75. Wydano ją w 1979 r. jako publikację ,Komi,le-tu Nauk Elnologioz.nych PAN, ~tóry ją sfinansował. UrkoJ1lczono i przygO'towamo do druku b~bliagra!f:ię et· %wgrafii polskiej za Ja'ta 1970 - 1·9-75.ODi'IE opmcowuje i przesył", odpowiednie ,da:tle bi'bHograficzne do 2 ośwd,ków !biibliografkz'nych za grani,cqi do 'cza.sopi-slma "Demas". Pro\va,dZJina ibieżąc·o ,dokumenta.cję 'ruchu naukowego oraz 1mp;'ez zwią?anych z kulturą ludową i etnografią. Z c!kazji LIV W'ZD przygotowano 'i powie'j·ono 27-stronicowy zeszyt Materiałów :in£oI1macyjinych ODiIE, rozprowaidzony wśród delegatów na WZD i rozesłany do Oddzi·ałów. W bibliotece gł. P'DL Idokonano s-eleikcjoi księgozbioru i uporządkowano ewi·den-cję mateniałów bib.liotecznych. Bilblioteka prowadziła nadal 'rozległą wymia'nę 'wy.dawn:i'clw z 2ł8 .imstytucj1ami, w tym 172 za granicą, ,otrzymując rocznie HiO tytułów <cza!sopiI.,mi serii ~ ok. 60tomów dzieł zwal'tych. Obecnie (30 IX 1979) księg'oZlbriólr hczy 28'.552 voluminy. Zanotowano Toozmie po·nad 200 od,wieldZiinw bibliotece i ikilkanaście tysięcy wY'PożyczeJ1. Archiwum PTL znajduje się nada1 w lokalu biur,a i 'czyitelni, dostępna je,t tY'lko .częŚć jego zas,obów. Sekcja Korespondentów Terenowych prowadzana :był,a do kwic-bnia 1979 przez 'engr Z. Neymanową, a później przez ,mgr H. Nowicką. Lic7.iba korespondentów wzrosła w okresie sprawozdawczym z 40 do 176 osób. Oprac.ow<l:no ·26 anikiet i kwe·sti·omapiu,szy, w tym n ,t)"lko -siłanui Sekcj.i. Corc.czn.ie or-gan;'zow.alno .spo'tka'nia i szkolenie kor€lspondE!n1tów przy udzi,aleśrodniookoło 40 osób. ,Obsze,'na informacja o tej 'selkcji zastała lamiesZlczona w Materiałach lnformacyjlnych pro'b:lemu węzłowego ",Polsika KuHU'ra Narodowa". Działailność wyda\V1n.icza PTL 'spO't~ała się w mi'ni,onymckresie spwwozdaw\:zym z powainY'mi tJ.'i\lJc!nJoś·ciami. Opóźlfluenioe w wy,dawaniu "Li1em;tury Lurdiow-ej" · sięgnęło aż półtora r.oku; wyszedł dopiero nr 1 za rok 1'9'78. D.ruk ,,.Ludu" został przeniesiony w 1:979r. do Poznania, gdyż iJCIldnaz \vroda wskich ·druka'rli nie mogła go przyjąć ,do rea:ł.iza,cji w ·możliwym do przyjęc.ia terrr.imie. ZG rozważał ow związku z ty;m możliWo:ść dokona'n'ia Z!mian osdbowyoh w redakcji. ,Rozważano też m'oż,l:iwość prZJekazania wyidiawni,c,tw PTL do realiza,cji w PiWN. OgóJ.em wydano w okresie 1976 - 1979 tyllko .17 pozycjli, w .tym 51 i 'nZ t. "Ludu", 18 i 19 t. "Łódz·'kich Studiów Etnograrfi-cznych", 10 numerów "Literatury Ludowej", 2 t,amy DWOK · (56f.I i 57!III'I) oraz nowy zeszyt A!PSL Strój kielecld - raz,cm 212,65 ankt.:,srz:ywy,dawlIli'czy;ch. Do .druku przekazano 13 pozy,cj~ obejmujących .łq'czlflie 255,60 31'ku:;zy', w t)"m 4 tomy D-WOK. W zWliąlZ1kuZlez:na·cznq pOdlwyżką ce.n druiku dolkoltlan-o n-ie?1będm,cgopodniesi'en:ia >cenwy,dawnictw P:TL. . Dzi'a1'alno'ść f'ilnansowa T,owarzy's'twa Qpierała się Ina dotacH przy'znawanej coroczni·e przez PAN oraz 'na wpływaich ze sprzedaży 'wydawnictw wła-snych, dotaI'cji na pracoe zlecone (S-ek,cja Korespondentów Terenowy'ch i DWOK) oraz s,kładek <:złonkowSikich. Dota.cj-a PAN wzrosła z 1.528.200 zł 'IN 197'6 r. do 1.97·6.800 w roku r978, a w roku '1"979 zmniej.szyba ,s'ię ,do L69-6.000 zł. Wpływy z prac z,leconych wY'niosły ,223:5:88 zł w 1976 r.i 1.003.641 zł w 1978 r.: wpływy te za'Sotąpiły częś>C~owo:zJwykłą ,dó1a.cję !PAN. Znaczna dotalcja finansowa z J'l1:s-lytutu SZJtuki PAN :zwiąw1na z proiblememwęzłowym "Pomniki KuItury" umożli\\1ia szybsze tempo prac mad opr~cawywaniem kolejny,ch ;tamów DWOK. Ze sprzedaży wydawnictw uzys.kano 23,2.6.33 .zł w :197u 1'. (4i2,50/0 planu) plalnu). N:ili;lszeod pla'nQwanych dochody ze sprzedaży wynikają głównie z ·opóźnień druku, siQgających przedęomie kilku, i 368.021 zł w ,1,978 r. (99% ·wy:dawnic·tw �347 Kronika a w niek'tórych nych pozycj,i swych przypa·dkach przes'uwaina stały'ch wizy torów kilkunastu bywa bezpośrednio 6 z 28 pGwojonnych graficznych", w .biurze tów z lat tomć·\V tomów 1972 - 1977, "Prac 11 'z 22 'tomów wum Etnograficz,nogo", DWOK. 'Wydatki 'N mku 1979 (plan). lÓw druku o ponald 100%. narió'w 196.878 (vv' tym place, uzupełnieniu na wa']m~ to tej caloś·ci istnieją·ce od mały je~;t przY21nany p:'zynajmnicj przez usuni<;,cia dla Narasta bowiem archiwal.nyc.h nied!ociągn:ięć, Z Oddzialów i miały dO;'ocznych a osiągnął DWOK zakupy więc od ·około .konferenej.i, '183.464 zł Wydatki zł kosz- "Ludu" L, omz 'na 1.704.580 semi- w 1977 L do na bitlliotekę 130 ty,;;. do że age11ld dość ZG niespema Zarządu efektywna. oraz s'tale, powali na.leżałoby Główny, ~s"totnych, ra,c:zej z ·codziennej Inastępujące wydawanego opra,cowar1 .szu'f'lada,ch ma'leją. powiększyć Etnografiomego", w j-ego i POlZlnall1Qn, ilecz odczuUsprawn,i01llo 'choć kitóry Gl. Wpły- ,członków w redakcjach. ich .ilośćcenny.ch zreszJtą działa'lnaść we Wn··cdawiu, Łodzi a ·także spol"ady'ozne "AI1chiwUJm Zlnany·ch naWZD 1973 ibyła zwłasz,cza ~z<:l'fka'ch łub c·d kOr1'ca 1979 1. Zor.ganiz,owanie i autorów. maiieriałów, W 'ciągu a zwlaszeza }ego IPrezydiu.m, c1biektY\oVlI1ych ,trudno.śoci li do chalr·akter pracy DOI1m'alIJ1Y, wykaza'Prezydium wnioski i postulIaty ZG, do je.g·o zreali- L narad Prezydium ZiG z 'pr-ezesalTrli OddziałÓ\w (Łódź). 2. Okreś1ić 3. W)'ldawać fOI'malnie status {Kół (Sekcjoi) przy Oddziałach stale 'biul!ety'n i'nformacyj'ny ZJG (Katowi,ce). 4. Za:ini'cjować turystów kitórc wcz'CŚ'niej przekazaino począwszy terenowych zawsze reku 'swej ,kaden:cjli Zarząd 'CQ przC'zwY'ci(;'żem.ia baI'dzi·ej przcz GKR ,i algend. zowania, dodać, nie wy.da'\'.nniczy, '30 al'lntszy dodatkowego odąi.yć będzie trzeba limi,t o okolo w w okolo m. in. Ziapasy powil'la'nic. ;spoczywają 'dawniej, do podniesienia l tomu WZD w)'lnosliłyod "tan o wusik, PTL głównie druku roz.mieszcz€lnie dzi<;k>i !czemu r. 4D.000 zł (5 ark.), l tomu (plaice, usługi,delega,c;je, siebie m:iasta,oh: w drukarniach, z ·obsa!dzoniem 5 z 9 "Ar'ehi- wydwtlków. i'nf-ormacji ·dawna Etno- '29 z 60 tomóov jak w ,1977 wydawano od ·ogółu wydaJtków. .sp:·a\v,ozda'.'.rczym wydawniotw, Bardzo tanio, do wokrosie trudno.~{:i wy:nikiem o~'ga:niz·c:wanie IksięgoZlbi'Oru) 5 - 6% oraz podobnie r. ·do 346.1:1.1 zl Na Studiów i 8 z 32 zeszy- Etnogl'aJiczny'c:h", 'zł w 1979 r. 'koszt '1976 w 3 odJdaLo.nyc1h od na·:·asta.jącc .trudno.~ci kolportaż dla zł w wydatków. uzupełnia'nie agend Prezydium dale·j - qlych biura ~04.424 ogółu zł roc21nie, a więc W i jego którc był i ak,cji odczytowej w Oddziałach zł w 197,8 r. tj. Old 6,6 ,do 8,3% 150 tys. nqlo 14% ak- magazynach 17 z 31 zeszytów 'częś,ci, ·C'd 1.153.371 wzrost "Łództk,ich Popularnej" pI'ZE'Ważnej one Obecnie, przez w (19:57 - 19(8) A8SL, "Li'tera'turyLudowej"aż Wydatki Ina aldmini:strację wymo!Sliły od l i do ponad w ich kolej- PTL mają s,przeld'awane i Materiałów zeszytów "Biblioteki Wynosiły Zna:czny 80 ..160 zł, 1 :numeru 539.000 zł (t. 57/11). i in.) były Ludowej" ,.,Pra·c 3 z 8 kmów wydawniczą. są wyda'w'nictw 6 z 20 tomów 2.2 z 32 przezlnaczanc działalll10ść tym Zapasy sprzedaż Wyoda!wn:iciuwa 2'80 pozycji wydany.ch ·od 1945 L prZiez PTL 'inne są bliskie wy·cz·erpania. Wy'cze'rpaJ!1y{;h "Litera·tury Etnolrgicz'nych", lata. a paZia ZG. ,.Ludu", 11 z 33 zeszytów wsku,tekczego z:a następne odibi'o:pcó"'v, prenU!mer<a!tiorów, oraz ull'gają stopniowo obni~·e.niu. Spaśrć.d 118 je·s.t już. wyczcrpanych, a niektóre je;';l miesię.cy, nawet (Opole, 6. Rozpocząć iOpcde). 'serię populal'nych mOIl1C'graJfi'i - IPT'L przewodni.ków (Łódź). 'eltnogra£icz:n)"Ch Wrocław). szeroką akcjępopulary.za,cyjną wśród młodzieży harceI'skiej �348 Kronika 6. Podjąć s,tałą wS'półpracę 'z ZG i Zarządaimi t2renowymi IT>TTK w zakresie kJszta1cenJla przewodników i .opracowywania ma,teriałów informa'cyjnyleh ,(Opole). 7. Dosta,roczać materiały e'lmogracricz:ne dla po't'rzeh Poloni Zagrani'czmej (Torruń). 8. Podjąć współpra'cę z J'ns'tY'tutem Kiształcenia Nau,ozy.c.iClhi.Wzmóc staralnia o przyjęcie przez Mini'stersltwo Oswia'ty programu et n ogr,afi i dla szkół lO-letnich (Opole, War,szawa). 9. Wzmawiać wy~zeI"pane zeszyty "AJtlasu Po.)skich StTojów Ludowych" i "Lu~ du". Pop1e,rać publika·cje o pi'sarzach iludowych (Łal1cut). 10. ,Przesyłać do Oddziałów 'okazowe egzemplarze wydawnictw PTL (:Poznal1). N. Zor,gam.i1zować o,góilnop01ski kcmkul1s nt. "Sztuka ,ludowa w szkole" (Warszawa). '12. :RoZISzerzyćsieć kor,espondentów terenowych \<poznań). ,13. Pomagać Oddziałom w wydawaniu 'przygdtowywanych tam monografii (M,g,zana Dol'na, Limanowa, Kat'owic,e). 14. Nardać godność członka honorowego PT!L dla doiC. D. Kadłubca z Zaolzia (OpoJ,e). 15. Zorganizować !LV !W'ZD w Opalu '(Opole) - zorgalllizować LV ,WZD w Krakowie (Kraków). 16. ,Orga'niz·ować ,W'ZD w d rug'i m, a nie w ostalmim dniu ()Ibra·d. 117. Wy:s-tąp:ić z apelem do wła'dz wojewódZkich i inny,ch o ochronG zabytków tradycyjnychku'1tury pa,s'ter:skiej w Ta'trach i ozęściowe pr7.ywró'cenie pa'siters'twa (mgr J. Tur, Ko1bu,szowa). 18. Wyprodukować odznalkę ,'P'I1Ldla w,szY'stkiich człolnków (Łódź). 19. Udositępnić ·eo naj'mniej l arkusz ,ILudu" .dla :materiałów kOl'Clspondell1tów tere!l1Owy~h. 20. ZnoweJiz'ować Is,tatut PTL, sZlczegÓll<nieusuw'aj<\lc s'formułowania nkja:sne. !PrzedłożO'l1e na W.ZD iSp r a w o z 'd a oni a O d 'd z li a łów tcrenowych P1'L wskazwją na 'u'trzy;mywanie się zaistnia'ły'ch już dawniej ró'żalk w sposobach realizowwnia swych Zladal1 przez posllczególne Oddzialy. N.a,jkorzY'stniejsza zmiana dokonała się w Oddziale opolskim, który po wyborze noweg,Q zarządu 'wykazuje działalność godną uwagi i wyróżnienia. Dwa nowo rea~ty"w,owane Oddziały (Szczecin, Limanowa) ·wytkazu'ją też dość ambitne zamier.zenia ,na przyszłość. Wśród Oddz:iałów 'na:szy~h można wyróżmić 3duż~: Warszawa (01.14czł.), Łódź (:112 'czł.) i Kraków (9.1 Icz'ł.),5 śwdnich: Toruń (79 czł.), Wrodaw .(69 czł.), Po.z'l1ail {6'6 ICZ1.), Mszana Dama {53 czł.) i Opoile 1(40 czł.) oraz 13 małych: !Lublin (32 czł.), Łal1,cU!t {'27), KosZlali'n (;27), 'Przemyś,) (2i.6), KalLowice (20), GdaÓI5k 17), Limanowa 1(:17),Sanok (1'6), Szczecin '(H), Zakopalne (1<5), Rze'SZów ('11Z),Kielce (9) i Zrielona Góra 1(8). Dalne Idolt. 'Hości ,człornków nieodnClszą srię do jednego dnia, stąd moż,liwa nieDgodność z podaną wyżej l:tcZlbą 891 czł. na ·dzicl1 18 10 ,1979 r. LicZJba ebnogrU!fów z wyiszym wy!ksZlta1cenielm 'wśród członków P06zczC!gó'lnych Oddziałów waha się .od 1 Wrzemy~l) do 67 :(WarsZJawa). Z dU'źyc·h Od'dzia·łów ka'Żdy wy1kazuje 'inny rodzaj aktywnoś'Ci. Najmni'ej,,;zą warsrow;ski, opa'pty -o Idużą p1la'cówtkę oświa'tową li ba'dawczą jaką joellltP.aństwowe Muzeu'm ,Enno,grafic'ZJne. lWynik'a ,to w z'nwcznej mienze z ,z'aangażowania czhmków teg,o Oddziału w praca,ch ,swych macierzystYich inls'lytucji. Poważnym osiągIllięciem te,go Oddziału jelst opra,cowanie jeszcze w 197,6 r. b. dobrego pwgramu z zakre!su etnogI'iaflii ,dJla szkół poos>tarwowych 10-,I~t'n:ich. PrOlgram Iten U'tkinął jednak w IMi'nister:s'twie O'świa'ty. Odd.zi'ał ł&diki prowadził :badania ,terenowe w iKalislkiem i Opoczyń1sikiern, �Kronika 349 przygotowując na ich poldsiawi'e publikarcje, a poza tym pod'jął wyj ą,tk ową b. 'ow,ocln,j a;kcj<; za.kładalnia kół miłoś'ników rfoIkloru. ,Po Łodzi po~s'~ały takie kola w Złuczewi,e, Opocznie i IKalisz'u, Iskupiające razem ponad ,170 osób. Koła te powiąwnc są z Oddziałem ja'kby .sekcje, brakiJm ty!1koodpowiedJniego statusu. Oddzia'ł udzieila-I też 'dużej pomo,ey w szkoleniu korespond'entów terenowy,ch. Wydał lSi 19 rtom"Łódzki'eh oSltudiów Erlnogl1a'fkznych". Zorganizował w 1977 r. LI.! WZoDisesjG pn. "Etnograifia ośrodka 'przemysłowego". Oddzioał kra,kowsiki skupił 'siG, wzer'Elm poprzedni'ch lat, rna og'ranizowani'u co roku dorbr<ze przy,gotowaJny'ch sesji rnaukowyc,h. W 1nro r. rbył onganiZia1;QreomLI W'ZrD i 'Sesji pn. ,;K,ultura Iludowa Krakowa ri regionu rkraJkoW1skieg'o". J'ego członkowli'e wyrg'iOls,i,Li lo odC:Zyltów popularr:nych na zew.ną(1.rz, Zlaś na 8 o1.twarrttychzerbnaniach Oddziałów wypowiadali 'Się głów,nie gości'e z zewnątrz, w ,tym z z'agmlnicy. Oddziały wymienii{)ne w Inastępująrcej grup~e wykazywały jesz'czoe :baTdzriej zróżnicowany .charakter i rdz:i,ałaloność. Dwa rz ni,ch znajdują się w rduży,ch ośrookach uniwersyteclkiich, dwa w rmniejszych, za,ś j.eden w M's7J3Inie DolneJj, małym miasteczku 'pod Gorocami. Dość dobrze zaprezentował się Oddział wro.cławski, który współdziałał w zong'anizowarniu2 powa'imy,ch :sesji ll1aukowj'lch i około 10 odczytów, współdziałał też z Woj. Domem Kull'tury. Oddział Itorui]~ki zor,ganizowa'ł LIU WZD, połą'czony :z jub~leuszem prof. Zmalmierows!kiej-,Pruf.ferowej i sporą illość 00czytÓM". OddZJiał Orp()~sikiipO\Ą,1ięikis,zył O'd wiosny 1978 r. pr:z'elSlzl1o2-1k1nOltlnrie l:ic:zbę swy,ch 'czlonków, opr-acował dohrze przemyśl3lny plan pracy (powielany). Wykazal slię b. alktywną współpra'cą z Opdl'Skim Towa'l'zy.siwem KuJotuI1allno-Oświa'towym iill1. w akcjach or,garriz-owalTlia,konkur.sów i popularyzowa'niu ku'Hury luodO'wej oraz w z'bieraoni'u malte'r.iałów 'terenowy'ch do .monografii fQlllklory"tycznej Ś-]ą.srka Opolskiego. OddzLał pOZinańJski zorgraniZ1Ował 1'1 zebrań plEIDarnych z odczy,tami, współdzi,ałał też w z,orga.nrizowani'u :1 sesji 'naukowej i ,1 wys·tawy. Oddział mszański skupia Ihcznych miloŚlni-ków rkuHtury swego 'niewielkiego regionu rtakże ze wsi,organizował rocZJnie po 2 - 3 otwarte z'eJbran'ia z odczytami i gromadził marteriały <lo monograHiMszany Ddrnej. Wśrórd najmniej'szy'choddziałów PTL większość ma do odnotowa'nia dość powa'żne ,osiągnięcia. Wyróżnić rmOŻlna,tu Oddział ł'ańJ,cUocki,działający w małym mieście i .są:siednirch WIsiach, Iktóry zorganizował ak. 50 odczytów, głóWlnie dotyczących ku'Hury ludowej regionu, urządza 'coroczmie dwa obrzędy-w:idowiska (majówka i drzewo iy'cia), prowadzi ,opiekę 'nald zalby'tkami kul'tury ludowej ,or,az indywidua~l't1e ,badania w terenie, popier.a ba-dania ona-d p~sar.zarm'i 'ludowymi swego te-renu. Oddział lubelsikri p11owa,dzi plamowe badania w L'U!belskim Zagłębiu Węglowym, rfLnansowane przez Urz. Wojew. w Lu'blill1ie. Zebra'no już !bog,a,ty ma'teriał d okUJmenrtacyjny. Pl'zygotowuje wydamie monQgrarfii kuil,tury .luldowej tego nowego zagłęlbia. .j Oddział przemyoski,c-hoć ma 'ty,liko 1 iarchoW'ca etmogra,ra w swym ISikła'dztie,był współorganizaltorem sesji popularno-naukowej i .!iczmyoC h odczytów, współpracuje z regionaJlmymi towarzystw3lmi, z PTTK przy szkcileniu 'przewcdników. Pomrugał w .gromaodzoniu marterialów ,terenowy'ch dol. obrzędowości. Oddział sanocki, opapty ll1iemal wyłą'czl1Jieo prac-owników mi·ejslcowego !Muzeum BudoW'n~ctwa LU1dowe.go, wspólpra.cow,ał w 'ongamizowa,niu wystaw i w slZkoleniu ppZ("wodników PT'I1K. 'Umożli\ovił iteż zorga'nizoWlan'i-e dla 7 OISOOz'wieodzell1ie kLlku słowackich muzeówetnograhc:z:nych. ReaJktywowalf1Y w stycZ'D'iu 10979r. Oddział \limanowslki gromadzi monograofii wsi Slopioce, zorganiz'ował ,też 3 ZJe'bra,nri.az odczytami. ma'teTiały do Zakopiański �350 Kronika Oddzli'<l!łzorgalDiz,ował, ,głównie IZlnacznym wysHkiem swego prezesa, LIVWZD, a poza 'tym 4 odczyty i 20lgólne zebrania członków. Przeprolwa'dzil Iteż zbiórkę ,darów {od podhalHńskich twórców iludowy,ch) dla Centrum Zdrowia Dziecka w WaT5,zawlie. Gdański oddział zorganizował dość Eczne odczyty i prelekcje, a poza :tym wyróżmił się owo{mą pracą zawodową .swych ozłcmków, czego wyrazem było przyznanie trzem spośród nich nagrody 'im. O. Kolberga. lin,beIlJsy;wlnlie dz'ialał Oddzia,ł kiC!Szallińs!kli, z,orgalni,zował 1 sesję naukową i pI;Zygotował pu/blikalcję nt. twórczości ludowej i pamiątkarsikie'j Pamorza Środkowego, W1,półor'ganizował 4 konkursy. 4 osoby wzięły w 197'6 r. udział w większej wyprawie badawczej do llndii. P'la'nuje się wydanie monografii ,pomorza Ś.rodlkowego oraz ,pomoc w 'tworzeniu skaIlls'enu. Rea,ktywowany niedaWino Odidz'iał ISz'czedI1ski plaJnuje zebranie ma'te'riałów do monografi rybołówstwa łudowe;go ,na Pomor,ZJu ZachodniJm oraz zorganizowanie wraz z iMuzeum N,ar'odowylm w SZlcz,ec'i'nie obchodów 100 rocZlniJcy wyprawy S. S:wlc-Rogoziń'sikiego. Oddział .zielon olgónskli, najsł1ahszy liczelbnie, wykazał współpracę w organizowaniu imprez folklorys'1y'czmych i udzielłanie komultalcjli z zakresu ikultury łuQ>owej. Oddziały: ki,elecki i rzeszowski 'nie dostar,czyły 'spmwoZdań; wiadomo skąd~nąd, !2.~ prowadziły racZJe'j zlll~komą działalność. BaI'dzo poży/teczny wydaje się Wln'iosek 'przedstawiony przez Zarząd Oddziału łódzJkiei'go Iz'organizowalnia :spotkania z przewodni/czącymi wszys,tkich Oddziałów 'terenowych, by omówić w spo:sób roboczy zadama i probllemy stojące przed Oddziałami i wymi'Eln:ić dośWiiadcz'eni,a. Wydaje Isię, że spoitkanie tabe będzie można zorrganizować wczesną wiosną 1980 r. 'W ki'lka dni po WZJD, Prezydium ZG wlskładzie: przewodnkząlca doc. B. Kopczyńlska-Jaworska, s·ekretarz gen. Idoc. E. rPietraszek i zas'tępca 'skaI'bniika mgr A. KuczyńIskiopracowało na podstawie a:nali1zy zarzutów OKR oraz czynności kontrolnych dokonalnYIch w biurze ZG, wyjaśnienia, których powielony tekst zos,bał rozesłany ,Zł ,listopa'da do o.gółu :człcmków ZG, zarządów Oddziałów PTL i członków OKH. StwierdZ)ono słuszność ,częślci zarzutów GKR doty,czą'cychspr.aw fOI1maJlny,ch,Wylja:śnLano rozlbieżnośoCi wacenie nielkitórych dalilych i 'fa,k·tów. Podkreślono 'też jeszcze raz !brak po:'lzlak, k,tóre by wskazywały lila .niegospodarność lub jakieko1wiek nadużycia ze 'strony osób odpowiadających za finanse, magaZylDy, bi!bliotelkę iwydawnidwa PT,L. ,Przyznano, iż sprawa 'sła1bych hczebnie, mało akitywny'ch Oddziałów w 'Zi'elonej Górze i Kic1kach wymaga podjęcia odpowiedniej decyzji na Inaj!bl:iż'szy,mpl'enarnym posiedzeni'u ZG. Z począ,tkiem listopada 1'979 r. przerdstawLciele Prezy'dium ZG i redakcji przeprowardzi,li r.o'zmowę w Biurze Wydawni,c,tw PAN w sprawie przezwyciężenia trudnośCIi związ:alny!c:hz drulk.arwaniem wJ1dawn/i'c1uwPTL. Dor'a'd:zono nam k,ontynuowanie działa:lności wydawlnkzej w dotychczlais,owej formie, ,samodzielnie, przyrzekając pomoc: wewprolwa,dzeniu pubJi.kacji PTL do planów ko:nkretnyc:h ,drukaT11.Wkrótce pO'tem podjął dodatkowe Ikroki w PAN .i w ,PIWN naczelny redaktor "Literatury Ludowej" pro,£. Cz. Hennas, uzyskując p,'zyrzeczenie na,czellnej dyrekcj:i PWN pI1zyjęcia LL do realizacj,i przez PWN jalko ,tytułu wyda:wnicz~go PTL. O'S'1a,teczne decy,zje w sp.raw,ie U''1prav.lDieni'anaszej pr'odU'k'cji wy,daw1nicZlejmiały .zapaść w grudniu, m. i'n. ma zwolanYlm na 8 XII posi'edzeniu plena'Jlnym ZG w Pozmaniu. Sckreltarz Genera1'ny PTL doc. dr hab. Edward Pietraszek �35:1, Kronika KSZTAŁTOWAN,JE ŚRODOWISKA KULTUROWEGO WSI <POMORZA GDAŃ- SKlIEGO SESJA NAUKOWA W GDAŃSKU Muzeum Naro·dawe w GdaJlsku .było 'o'r.gall1!izatorem jednodniowej 'Sesji naukcwej p.n. "K.sztaHowanie środowi's,ka kulturowego wisi", która odby1a się w ,gmachu !Muzeum w dniu 21 maj'a 1979 1'.1 .Rozpoczęło ją wprowadzenie mgr.a Jerzege Przały, dyrektora :\1uzeum Narodowego w Gdańsku, po c.zym w ab.szennym i ba'I'dzo kon"truktywnym re'fcracie nef~eksje nad p.rob~mem wy:stą'pił prod', dr Jerzy Stankiewicz z Pol i'tec:hJnrki Gdańskiej . .iVlócwca,i'lustrudąc swoje wystąpienie wymownymi w treści ·przeŹ!rocza.mi, pO'dZJie.lił.się z zebram)'lmi re,f1'eks-jami zw.iązanymi z z·arsa,dnli·czymt elm-ait om, ,po&Woięcając wiele U1W,agisik"l.,n:SefIlIOm, a rom'ZJem jednajk ·opowiadającsi<; za chrcmioni·em wartości .aocl1itekJtonilczno-.kuJtur.owY ch in situ. Poruszając nU'3t<;pnie mctodologiczne założenia dotyczące kształtowania wiejsbegośrodowiska -ku'lturowe.go, prof, J. S'tan'k,iewi>cz w,slIDazałna now'a'to~skie ujmcwa,nie t€lg(J problemu 2. Ucze,stnicy sesji wysłuchaiIi 'na'stępnie ref,eratu doc. 'dra hab. Ryszarda KUikiera z Uniwersytetu M. Kopernika w Toruniu pt. ,W'ieś ipomorsko-ka.s,zwbsk:a w procesie kształtowaThia wiejosIkiego środowiska kultur,owego, w który1m to wysltą,pienitl a'U'tor omówił historycZlne i 'kulLturowe aspekty rozwoju środowiska kulturowego. w wyb.ranyrch obslza'f'a!ch ziem pomors!k;o-!lm.szUltisiIDicih., naślw1e,blając temalt od strony etnografiiczne,j. 'Mówca ,zaprezentOlwał szereg przyk~adów rozwoju ,środowiska kuHU'rowe~o w,i także na za.chod'nich KalSzu'b.u'ch {zieJIlJi człuchowskiej, bytowsikiej i lębonskuej), nawiązU!ją~ do !bandziejogólnych pra'widlowoŚici prz'coihraień środowiska -kl.:/liturow€lgo na ,VIe(Jgó1nylch przeobrażeń środow.irska ua'turałnego, głównie pod wpływem uprzem)'lS'łowioenia i oprze.oibralż,eńur:bauiza'cyjlnych. W da.Jszej ,czę-ŚiC i 'referat'owejmgr T"l.·deusz ,sadkow:ski ze Skansenu Kaszubskiego we 'Wdzyldza,ch KiJsz,ewski<ch przed9tawił za~aldnienie Sty1u kaszubskiegc .. w bu.downictwie ludowym, uzasadniając w ,sposób Isugeistywny oddz.iaływamie budO'WiDictwa miej'skiego i dwonskiego .na budowlnictwo wi'ejskie, również Ina formy zabyt,kowc do,chowane ,do czasów nam współczesnych, kwes'tionując pojęcie stylu kaszUlbskiego we;gó!c. WiJmieniu spc."Cjali,'tów skupionylch w Wojewódzkim Zarządzie Gospodarki Przes'trzennej Urzęldu ,WojewódzJkie,go w Gdańsku wY'stą'pił dr JA'ndrzej Baranowski z rclera Lem pl. Prob-lern środowi·ska ku.ltul"owego wsi lU procesie przekształcania ooszarów wiejsk,ich. na przykładzie regionu. gdańskiego. Oma1w.i.ują'c wartości archiJtelk.1urry rC'gii(Jna!!1cj w rozwoju prz,()sltrz:enn)"m woj.gJd'ańLSildeg.o mówca pr.zedstawił czynniki de.fol'mującc l<,sztaltowane wspókześni'e wiejlskie 'ś'f1odoWoisikokulturow.e, w;ckazując !la nega.tywy wynikają!ce z niewlaś.ciwego s'tOlSunku społeczeństwa, wła'dz i ilHtytucji w zai,rcsie Cochrcmy śr.o,dowislka na'tura;l<nego. Tak więc, według s,twic;'dwniaau'iora: , ,Wy,daje s!ię,. że .nie można pominąć tu jeszcze jednego zjawiska, właściwego zwłasl'cza relgionom szybko U1'batrlizującym 'się: 'traktowania obszarów wicj'oki'ch jaico Wlzgi!ę1dni·cłatwo 'dOlstępneg-o z.a'plecza rozwoj,owego, Kon:sc.kwlm~j'-l jc:;t nieprzcmyś!alnaekspansja terytori,alna .(ty'lko częściowa hamowa'na p:'z:.'z U'stawę o ochronie użytków ro1nych) i pnowizorycztrlc, substani 1 Temat sesji był już w;cześniej zasugerowany prze·z Komi-sję w Gd.ań.sku. jak i sro..... o.wd,~ka muzealne Tr6jm.ia!-:,ta. 'Sesja naukou:a "Kształtowanie środowiska kulturowego wsi" janowskiej, w: ,.Glos Wybrzeża" nr 115 (9617) z dnia 24 maja 1979, s. 5. Ku1tury KW no,tatka Izabeli PZPR T,ro- �,352 Kronika dardowe Z/ag06podar·owaJntie prze::ltrzenne s-twarzającc lączmic swego rodzaju sferę śmic,tni1ka krajobrazoweg.o 'ilia ·abrzeżaich Uikładów zUliballlizowany,ch. J'€'IS1tto m. i'n. rezu:Hatt funkcjolllowaJnia steJ1eotypu, przyj,mującego hasło rzekomo ekstensywnego charaJkteru za.gaspo da r,ow<ł'nia Olb.szarów wiejskich jalko uza'sa,dinienie ekspansji i ich slibstandardowego zagOlspo.darowa'nia przes'trzenlnego" :1, .uzupełnienien1 podstawowych re:f.em'tów 'susj.i !były wystąpienia dwóch a·bsolwentek Pol ibechlll1ki Gdań:s<kiej. Talk więc mgr inż . .zofia Gzowska w referacj,c Studium czesnej wykorzY\':itam,ia regionalnych form ,kaszub~;kich w architekturze wspól- ,zaz'na,jomiła zebralny,ch, na He bogalto preze'n'tow1a'ncgo ma,teriału kar,tograficznego i dolkumentacy1jnego, 'z przykla'dami ka5zu:bskj'ej aJ1chitektury współ. czesnej, za.ś 'mgr :inż. lBO@1aLi'piń'slm w swym wys:tąpieniu Ochrona zachowanych wartości ws,i ż.ulaw;$lkJi'ej w ś'wiet/.ek!ształiowania środowisk'a ku,!turowego mówiła o oc.hronie za1chowanych 'wartośd ws.i żulaw:s.ki'ej, prezentującomawi'a'ną prahlematYlkę ma,t-eri·alem iil'Ulstralcyjlnym i dakumcnta'cyjnym. Sesj'i przewIOldI1k'zy!Ii k,olejlll'o: 'pnof. dr J. SiaI1ki<ewioz OtfalZdoc. dr hab. R. Kuki'er, zaś po .dyskusji merytorycznej obrady zamlklllął dyrektor rm:gr J. Przala z Muzeum Narodowego, zapowi.a,dając 'opublikowanie maJterialów sesji w zenyta,ch mu ze a'lnych. Hys.zard Kukier ~CYGIANIE ,I ICH KULTURA - WYSrr,A'WA Wokres'ie Old '10 maja do 10 września '1979 roku w Muzeum Okręgowym w Tarnowie .czynna iby,la wy::ltawa pt. "Cyganie w ku!turz·e po;Js!ki-ej", pi·erwsza w naszym kraju ak's'pozycja poświęcona Cyganom, etI1i'cz:nej grupie mniejiSzościow'ej" ,która od 5 wie/ków trwaol-e zwiąZaJna jes't z teren~mi Pols·ki '. Główmym celem wystawy ,byIo ukaZ/anie 'cygańJskiej ku1tury ora'z miejsca Cy. galTIów w ,kuIHurz€' pdlskiej. Bowiem poza występami GtY'lizowalllych zresztą cygańskich zespołów elS'tradowychi 'nie.liczJn)'1mi aritykulami w praS'i'e, Cyga'nie 'szerszym rzeszom ,społeczeństwa znani są 'ili'emal wyłą.cZJnie z p owiJerZ!cho'wny'ch obserwacji, w wię'kJSzośc:i wypacwnylch pod wplywem IZ'UJkorzenianych od la't, nega,tywllly-eh, niekiiedy Z1aśrQma:l1It)'ic!Z/n)'ioh stereoty,pÓiw. Omawiana wY'Stawa była wyni'kiem wielomies'ięicznych poszukiwań i kwere,nd, a zgromadzone na niej ma'teriały pCJlc.hodzily z 'muz:ców, archiwów, bibliOttek i zlbi,o>rów prywatll1ych. Z'I1JaJlazoły się Ina 'rri:ej .materiały związane z rea,liami życia • "Dynamiczny charakJter ŚI"OdQwiska kuI·turowego wsi zmusza do pOSlta,wie<lia pytania, co właści;wde usiłujemy ratować móWliąc o potrzebie ochrony tego śro{1oMljska i jaltie kierunki dz.iaLań wydają się tu najwłaśC,i;wsze. o'dpowiedzi należy. jak sądzę, szukać w funkcji, ja,ką we współczesnym społ,eczeństw-ie może i po,winno spełniać środow,i'sko kulturowe wsi. 'T,rzeba tu wyrażnd.e stwderdZlić, że nie tylko nie straciło akltualnosci, a wręcz urasta do .rangi poważnego pro.błemu społecznego znaczenie owej funkcji ksz.tałbowania i podtrzymyw.anja ciągłości 'Lwią:oków społecznych i kulturowych osaozCJ.nyc.h 'w konkretnym środowisku przestJrzen<lym, nie może być bowiem mo,wy o jakimkolw-ie.k ro;owoju społeczny,m w oderwaniu od podłoża środ,lJiWliska kUL1urolWego ... " A. Bar.anows.ki, Problem środowiska kulturowego wsi w procesie przeksztaŁcania obszarów wiejskich na przykŁadzie regionu gdańskiego, (IW:) Forum dyskusyjne nt. "Gospodarka na obszarach wiejskich a ochrona środowiska", Szc,zedn 1978, s. 6 - 7 (p,QwieL). J Cygante w kulturze polsktej, Komentarz wystawy, Taronów 1979. �353 Kronika Wstępna część ekspozycji "Cyganie ich kuLtur,a" w Muzeum Fot. W. Dudziak. i Okręgl>wym w Tal'IlPwie. cygańskiego oraz marteniały mówiące o rali, jaką w ,kulturze pOllskiej zajmowa;li i 'zajmują Cyganie. Eksponaty związa1ne bezpośrednio z życiem Cyganów repr,ezentowane były stosunkowo ubogo, m. in. lle względu 'na ~;,kromny inwentarz jaki posiadali oni prowa,dząc wędrowny tryb życia; z chwilą zaś porzucenia w latach 'sześćdziesiątych tradycyjnych formży!Cia kocllown:iczego inwentarz ten 'przestał i'stnieć niemal całkowicie. Zma,czJI1Iiebogaciej rElprezen1Jowany był zbiór pnzedmiol1;óiW ilustrujących rCJIlę,ja'ką w kuHurlle pollskiej zajmują Cyganie. ZgromadZJony maiteriał podZJielony został za:gadnielllialmi" w wyniku Clzego powstalosześć odrębny,ch działów 'tematycznych: martyralogi,a Cyganów, historia królestwa ,cygai1skiego, rea'lia ,żyC'ia cygai1skiego,Cygamie w kulturz,e Iludowej, Cyganie w ma,larstwie i gra:fi<ce oraz część plonerowa eksponowana Ina dziedzińcu Muzeum. Początek wystawy s'tanow.iły dokumenty związane z his,torią prześladowań ,i martyrologią Cygamów w Polsoe. Pi'crwsze dokumenty z ,terenu Polski wymieniające Cyganów llnane są z wieku XV,chocia,ż wZJmi-amki,o kh pdbylcie na naszych ziemia'ch pocholdzą z o'krElsu wcześ'niej,sZiC,gO.T.ak więc w tym ,dziale ekspozy'cji znalazły 'się różnego r,odzaju us,tawy antycygań,skie wzorowane na ustawa,c.h vachodnkh, np. po.]ska ustawa ant y,cygańska z 1557rolku:"Cygalniabo Iudzie niepotrzebni !będą przez nas z Ziemie wywoła'ni, y Ina po'tym !ni'e maią ,bydź do n:iej przyjmowani". Nal]eży jednak zaznaczyć, [Że na ziemiach polskkh ,nigdy nie były one surowe i konsekwentnie egzekwowame. Znala,zły się tu ,też bardzo ,ciekawe i inajstansze, nigdzie doty,chczas 'ni,e puJbllikowalne Idokumenty ś,ląslkie z w. XVII i pruskie z XVIII w. Dl,a przykładu cytuję frag'men't edyktu an'tycygań'skiego Jana Ohristiana, księcia legnickiego, wydanego w Brzegu 21 III 11619roiku: "Ponieważ ,zauwa,ża się przylbywają'cych z różnych 's'twn Cyganów, którzy wałęsają się po kr,aju w nie zwykłych strojach, 23 "Lud" - tom 8ł �Kronika 354 jak rÓlw,nież odziani w zbroje i uzbrojeni i podający \Się to za ludzi z mmeJsze.go Egiptu, Ito zacz€'skich iO'lnierzy i przez io włóczenie 'się przY'nc,;zących zwykłym ludziom wiellld-e :szkody ,[... J, a .nawet często odważyli się na czyny s.zkodzące na z,dorowlu !i życiu i prwz to ,ciężkich do zniesienia. Aby uwolnić ,kraj od tego niesZlCzęśctia wiJdzimy kOtnieczność 'ill-ezwłoczme.go wyrzucenia z ikraju tej zJbójeckiej szumowiny" 2. Dodać nail'cżY,że w pI'zeciwieństwie do innych ziem pols,kich, na Sląskui w tPrusach w,gzelkiego rodzaju ustawy antycygalEkie ,były z całą surowoś'Cią realizowa'ne. Materiały dotyczą,ce prz;eśladawaó. Cyganów zamykają dokumenty z okresu II woj(ny, kiedy ,to Niemcy wymoI'dowa,li Dk. 500 tys. C)'lg'alnów. Znalla,zly iSiięwięc tu .z,djęcia i legi'tymacje z obozu w Oświęcimiu.i z więziet'J :niemiecki<ch, a taki.c portrety Cygatnów w)"konane przez Zydówkę Dinah GG'tliehową 'na z,lecerui,cdr Men,g.elego w Oświęcimiu. Posłużyć miały .one do an'tropdLc;gi'oznych "badań" rasowy,c.h. Odrębny dział sltanow,iły.dakumEmty dotycząc·e hilSiorii krÓ'!estwa cygańskiego w :Polsce. Z'Jnalazły się tu wydawaJne od pol. XV wieku przywi;leje d1a wój.lów, a w wieku późrJJiejlszy.mdla królów cygańslkkh. Wydawane były one prz€z ;kancelarię król€wlską ,lulb posZJcZiególnych .magnatów 'ilia teren swych po'siadłości. W tym też czasie wyda!wano 'listy zapewniają'ce poszczegMnym grupom Cyga'nów swobodne poruszalnie się w dobrach magmackiJch. Z niepuhlikowGnych dotąd dclkumentów wymienić morżna 'taką ,at€s'bację Igmacego Bronikowskiego wydaną w 16691'. dla Klimu'nta FloI1iamowiJcza "Cygana ;starszego" i podG'egłych mu Cy.ganów. Sprawa nadań ,clila Cyganów z:os,tala ,zall1ie'cha'na wra'z z upadkioem paI1stwa polskiego. Ponowo ie podjęta została po l wojnie za sprawą Kełderaszów, którzy jako Inajboga'tsi 'i n.ajlbar<dziej wpływowi Cy.ganie w P.Olsce IXlŚC iiIi sdbie prawo wła,dzy na'd wszystkimi Cygana1mi. Z tego szczepu pochodzą wszyscy Ikoronowa'ili w okres'ie międzywojennym królowie cygat'Jscy, sama zaś sprawa "królestwa cygański·ego" zakoń·czyła 'Slię WPaZ /z wybuchem II wo.}ny światowej. Obok dokumentów znalazły się ,też pieczęcie ,królów cygaó.skich z okresu międzywojennego oraz serwis zdjęć z koronacji ostatniego króla, Janusza Kwie'ka, która odbyła się na Stadionie Wojska Poliskiego w Wal'sza'wie w 1937 roku. W ,dziale rea1iówżycia cygat'Jsk,ie'go znalazły się wyrobycyg.ańskie, jak: naczynia, ko'tIy, uprzęże, współczesne str,aje 'estradowe ,zespołów cygańskich. Ni,ewątpliwie najciekawsze, 'to rek'wizyty magi,cz1ne używane podczas czarowania (trupki, kostki, diabełki) i ręko,pisy cygań~kiej poetki Papuszy. Porównani·e relacji z XV:1l wieku z wynikami współczesny.ch ba'dat'J cyganolcgiczJITY'chpozwalają stwieJ'ldzić, ż,e oeygań's'kie spos'aby aszukiwa'nia przy pomocy ,,.kosrtie·k"nie zmieniły s.ię do c.z:a:sów najrJJow,szyt<.'h.Oto Z'CiZillla:nie z procesu o czary z 1688 r.: "Raz u mnire CY'gaTika bel-a i pOWlie,działa, że tu są kośc·i Vru;pie zakopa'ne, żeby się bydło nie darzyło. lam icy kazała iść precz, dalamiey trochy jagi'eł, pieczenią y pC1dulszeczokędzie,cię'cą" 3. Te 's,ame ppaktylki op.bllje J. Ficow,ski 3 wieki późni'ej 4. 'Wędrujący Cyganie największą !s,tyc~ność mieli z iludnoś:cią wi1ejsk,!. co znalazloodbicic w obrzęd:aich, ponekadłalch, przysłQlwiaich li pio,.;cnkachludowych. Na wY'S'tawie ZJnallazły s'ię więc kukieł'ki z szopki przedstawiające Cyganów w tradycyjnych strojach, Cyga·na z niedźwiedziem, postać z 'natury nieinaną już od kilkudziesięciu lat, Cyganów jatko przebieraó.·cóv,r .zapustnych i noworoczny'ch, a także , \VoJewódzkii,e Archiiwum , "Lud" 19<Y.!, t.. 7, s. 313. • J. Ficowski, Cyganie PaństiWoOwe, WlI'odaw. na poLskich drogach, K'raków 1965. �355 Kronika ./ współczesne dzieła twórców ludowych obrazy przedstawiające życie taboro'we Cy,ganów oraz rzeżiby. Najwi<;kszy ,i na}bo:gatszy dział w ,ekspozycji 'S'tatnowila k,ole'kcja malarstwa i grafiki, głównie z II połowy XIX i początku XX wleku. Obdk słynnych nazwisk, jak W. Gersem, A. Kozakiewicz, A. Piotrowski, A. Grottger, A. Kotsis ,i ,ich wartaściowychobra'zów, 'realistyczmie przedsta'w:iają,cych s,ceny zżycia Cyga.nów z cennymi szczegóła.mi Istroju czy życia koczowniczeg'o, Iznal'azły Isię też mo'dne w 'tym czasie romalntyczne post.ael'e Cyganów i Cyganek. Zgromadzona grafika, obok niejednokrotnie wysokich wartoścd .artysty,cZJnych, stanowiła bardzo cenny materiał Ilkonogl1aficzny i hi's't'orynmy, ty'm 'bardziiCj, że wiele z nich nigdy jeszcze nie puJjI'ik,aw3łno. Niewątpliwie na,jefektowniejszączęś'cią ekspozycji ibyła część plenero'wa, gdzie umieszczone zostały wozy <:ygańskie, namiot i 'prymitywIna kuźnia. E~sponow3'ne wozy cygal'tskie, jedne z oS'tat'ITich zachow3łny,c,h już w Polsce" pochodzą z wal'sztatów wieHkopolskJ.ch, a ich powszechna nazwa stosowana przez Cyganów to "wozy ostr.owslkie". Duże, przeszklone, ·,typu wa,gonowego, ,wozy te wykonywali stoł]arze Ina zamówl'enie 'i według ścisły.ch wskazówek 'samy,ch Cyganów. Służyły one Cyganom polskim (niz'iinny:m) wyłącznie do wędrówek letnich, zimą bowiem Cyglaln:iemies1zJkal:iw wynajęty;ch u ohłolpów domach. Na ekspozycji pokaz3łny z,ostał równi'eż nami,ot Cyg,anów polsikkhz grupy GalicjakóworazkuŹJnia Cyganów karpaJckich IZ prymi,ty\Wlej 'k(JII1łS'trUikcjimiechem i kowadł-em wbitym \V ziemię. W takieó kuźni Cygan ,pracował w kucki lub. Iklęcząc. Na.dm'ienić jeslzclze ilIależy, iż wySita1wa i}u'SitrolWiall1,a była lic:zny,mi zdjęciami wykona'nymi w lata,ch pięćdZ!iesiątych 'i sześódziesiiąty'ch, w 'okr'esie, kiedy Cyganie 'prowadzi,li wędrowny tryb życia. CC1nny;m źró<:lłem ,ikonograficznym były również pochodzące z pocz. XX wie'ku pocztówki wykonane ile Zldjęć robionych w c'sadach Cyganów karpac'kich - są cme tym bardziej cenne, że ukazują zycie naj biedniej,szego a rÓW1nocześni,e:naj'da wniej w Polsce oS'ia,diego szczepu. W bardzo uroczystym otwarciu wystawy uczestniczyli czołowi cyganolodzy polscy, a ,otwieraI ją zasłużony ,ba'dacz ,kultury Cyganów, J. Ficows'ki,cieszący ~ię ich wielkim szacUJn!kioem.Uroczys'tość 'ta była okazją do wielk.iego spotkania Cyganów, którzy prz)"by'l'i do Tarnowa ,z odległych s'tron. Rów,nież w 'Czasie trwa'Ilia wystawy Cyganie byli bardzo częsLymigaśćmi ,Muzeum. Wystawę odwiedzi lo również wiclucygano!ogów z ośrodków 'badawczych w Ii!nnych <krajach. ,Wartozazna'czyć, że w tarnowskim Muzeum powstał za.lążek kolekcji cyganologicznej; gromadzi się 'tu wszelki,e ma,teriały doty;czą1ce tra:dycyj!nych form życia Cyganów, a także ekspan<lity ,i dokumenty :będące ,odbkiem ,obecności Cyga'nów \V świa,domO'ści spoiL'czeń'stwa pcI1skieg'0. ,PlaJnuje 'się urzą.dzenie .stałej wystawy' poświ<;co.nej Cy.ganom wraz ze Is!kanlS'cnemwozów cygański,ch. Anna STUDENCKA EKSPEDYCJA ETNOGRAFICZNA "AFRYKA Bartos::: 76" W okresie aod grudnia 1976 T. do maja 1977 r. na 'terenie Afryki działała Studencka Eksp2dycja Etno,gra:fi:czna "Afryka 7()". Ekspedycja zorga,nizowanaz'ostała pEez Ko10 NaukOWe SLudantów Etnogr.afii Uniwersytetu im. Adama lVl'i'ckiewicza \V PoznalIliu. 23* �356 Kronika Przeprowadzenie .badań na kontynencie afrykańskim było mo·;i;liwc dzięki pomocy 'Wła,dz UAM, Miasta Poznania li Wiellwpols!ki oraz szel'egu i'nstytucj'i i przedsiębions.tw z 'terenu oałeg'o :kraju 1. W skład ekspędy,cj:i wchodzili jej i'ni1cjatorzy i organizatorzy - studenci IV i V roku elmognad'i'i UA:M: Paweł K!ootu'ch, Tomasz Szy.ma:n:iak, Rysza!'d Vorbrich i WłodZJimierz Żukowski oraz 'kierown~k 'naukowy ekspedy,cji Jacek Łapatt prac,O'W'n'tknaukowy !Muzeum Narodowego w 8ZJczocinie, leJkarz me'd, Andrzej 'Połaszewski i kierowoa-mechanik UAM, Leon Bąbelek. W drugim etapie ekspedycji (marzec-kwiecień 1977) do grupy dołączył Zbigniew Staszyszyn, fotoreporter CAF. SEE "Afryka 7,6" pdkona~a (samochodem Star 26'6A) trasę Jdługo'ś,ci 13 tys. km wiodą,cą przez A:Igiel1ię, Niger(dwu!krotJl1i'e), Mali, NigeI'ię li Kamerun. Głów:nym -celem ekspedy·cji by lo przeprowadzeniee<tno.grafilcznYiCh badań o !chalrakterze :stacjonarnym wśród plemienila Dogan w Mali i grupy Kirdi w północnym Kameruni'e. Wojownioczo:ść obu grup etnicZJnyIC,horaz położ~m'ie kh kr,aiJn z da'la od uczęszczanych sz'lalków hamdlowy!ch i .tu·rYlSty:cZJnY'ch po'Zwohło im 'na s,kuteczne 'opaI'Cie !Się ~pływom is·l'amu i ku1tUTY ,europejski'ej. W -chwi!li obecnej 'są Ito jedne z ostatnich enk!law s'ta'rejorygiJn·a.l'l'J.lejku !'tury OzaI1nej Afryki. Przedmi'otem !badań człorrków ekspedycji były wY'brane ZJagadrrie.nia kultury materia'lnej: budown~C'two, funkcje zagTody, kowa1'stwo i garncarstwo. O wyborze prollJlemów bada wczy!ch za:decydowa'ł stan rozpoznall1lia rze1czywis,t'ości kUlltuI'owej badany'ch grup etnkzJnych.Ja~kdlwi'elk Dogonawie nalleżą do lepiej zbada.nych grup Ad'ryki Zachodniej, zazna'czyć należy, iż ,Ob.sza'r rzeczywistOśoCi Izwiązanej .z kuHurą materia1hną ple.;mi'enia ll1iezostał je'szcze n-ależy,cie tbaoda'llY. Ku:łtura KJi.rdl-Da.ba 'ZJa5 .nie (była w ogóle ((do roku 1977) przed.miQ1;em 15Y1stema'ty,cznych studiów. Stwarzało ,to możliwość oefelkotYWlllego włączeni,a się do ,bajdań 'nad tradycyjnymi kulturami Czarnej Ad'ryJd. W !kraJu Dag'onów badaniami 'objęto 9 w.si położonych w centrum skalistej ·części masywu Ba'l1Idiagara: Amagni, Hanani, Irehi, iKoundou, Yaye, Yougo Dogoru, Yougo iNa, Yougo .Piilu, Sanga. Przy wy1ł)oI'lz>e punktów badaw.czych !kierowano się zaróWl11'Ouprz'eclinio rO'zpo~nany,m zma,cze'l1Ii'emkulturowym wiosek, joa.kli połoŻieniem w 's'tosunku odo Ibazy ,ekspedycj'i {odIe.glOŚć jedne,go, maksimum 'dwóch :clini marszu) 2. Badania prowladzono (luty, mare,c 19'77 T.) W trudno dostępnym 'terenie górskim, w uciążJliwych warunikach pory suchej - przy temperaturze -sięgającej 45°C w cieniu i chrcmi;c.znY'm braku wody pi'tnej. Zadecydowało 'to ·0 wyborze specyfioc~nego 'sp0t.5-obuzmiUJny pUlnktów badawczych f(ryc. 1). Stałą bazę ekspedy,cji założono w Sanga - gdiZJi,eikońlczy się dr'Qga terenowa. 'IW :celu sotworz'enia w<łI'Un'ków d,o bUJdań prowadzanych z dana ,od bazy, kolejno w ,dwóch ws:iach (Yougo Na i Yaye) założono 'Obozy. Do 'tra!1'5poI1tu niezJbędnego wyposa·żeni'a ltechni'cZJDegoobozów oraz 'żyWll1,oŚici użyto ,zespołu 'tratg,aI'zy. PrzedsbaWliany Isposób ·organizacji pracy terenowej umożliwił rozłożenie badań na kiJllka EJta'pów przedz.ielony,ch 'okresami re'kI'eacji i T'efleksji baJdaWlcze'jlila tereni'e :bazy. Względna ;samowystarozalność obozów przy,czyniła .się .do zwiększenia ·operatywnośd i zasięgu 'badań, pozwolliła też ograniczyć ewentualne koszty związane z opłacaniem stalej eki1py tragarzy. ZarÓlWlno ffiie1j'SlC'oJWe przClPi:sy a'dminlis>tra'cyj!l1e, j,aik i specytfnk'a terelI1u (brak popierających· SIDE "Afryk'a 76" QPUbLLkow,anyzostał Szc-zec1n-Poznań 1977- 1978. 1 Wlieś Sanga, będąca siedzibą bazy ek.spe<lycji, leży w centrum badań, jest zarazem 'ośrodokoiemadrn.irriBtracyjnym i gosp,od'arc'zym regio.nu; wieś Ba.nani jest znanym w okolicy 1:entrum rękodzieła gal"nca'rsk!iego, a WISiepołożone na zboczu "świętej" góry Yougo są oentramd religdjnymi DogonQw'. 1 Pełny s~ osób l i.nstytucji w katalogu wystawy Dogonowte i inni, �Kronika 357 o 0/1 -"""'A I D baza ekspedycji, 6. obóz, o punkt badawczy. ....m droga terenowa, droga piesza ekspedycji o Schemat sposohu zmiany punl<tów badawczych, zastos~}waneg;oprzez SEE "Afryka 76" w rejonie masywu Bandiagar,a. Rys. L. Fijał wg szkicu R. Vorbl"icba. zmajomoscl języ!kóweuropejskich wśród Dogonów, trud"'lY teren gÓDsiki) rzdecydowały o najęciu przewodnika-Humacza: Gadiolo Dolo, lat 26, wylkształoenie podstawowe (6 ,klais). Skromne fundusze 'ogranlczające 'lkzbę "ko,sztowny,ch" tłUlmaczy przesądziły o odpowiedniej arganiza'cji pracy w 'terenie. Ekipę dóelono doraźnie na dwa wym:iElniają,ce 'slię w południe zespoły. Gdy jeden zespół {2 - 3 et'nografów i tłumarcz) prawa:dził wywiady, pozostali 'członkowie ekspedy,cji kontynuowalI! samodzielną obserwację ilnteresujących ich dziedzirn kurl'tury. O:becno'ść w zagrodzie mniej licznego zespołu w mniejszym stopniu zakłócała ,żyde z.agroldy, lnie wywoływała zatcm sprZC'ciwu ilnformatorów. W trakcic wywiadów pOisługiwaino się sporządzO'nymi w kraju wytycz,nymi badawczymi. Były one na bieżąco Ulzupe'1niarne i weryfikowalne w 'trakcie pojawiiania s'ię rnowy,ch proihlemów. Tłumaczenia za:gadnic11 na ,s7<czegółowe 'pytania <dokemywalno najczęściej Ibezpo.środnio podczas wywiadu w konkretnej sy,tuacji badawczej. Prace terenowe o ana'logkznym charakterze przeprorwadzoino ,~marzjec, kwiedeń 1977- r.) w,śród wyrbranych alnimisty,cznych społeczmości pó~no'cnego Kamerunu. okJ1cślanych wspólnym mianem "Ki'Ddi" "Niewierni". Badainiami objęto 'leżące wśród gór Ma'ndara wioski rzamieszkałe przez grupę Daba: Mandama (baza ekspedycji), Teleki {obóz igórsiki), Kabe ,i Czili. W celach porównawczy'ch zbadanorównicż rnizirnną wicś Lam zamiesZJkałą przez grupę GuidaI'. W wielu pUlnkbch leżących w21dłuż trasy elkspEldYlcji prowaidwlllo obserwalcje etnograficzne lub badania peneltracyjne. W ak:!oHcach T,amanrals;set (Arlg1ieria), Agades (Niger) i Gao (Mali) zapoZJnano się zorg,aniz.a,cją targów oaz saharyjskiJch oraz wspólczeJSnąsyltua,cją Tuaregów. W okoliJcy NiJalmey pDZJedmiotemabserwacji była grupa ei'nocZJna SOnJghai, zaJmi€szkują,ca rcJlrnliczo-ryba,c,krj,ewiioski dOIlimy Nigru.. , �Kronika 358 Nad nigeryjskim brzegiem jeziora Czad Tejestwwano tradycyjne techniki szkutnicze ple.mi'e;nia BUJduma budującego łodzie z 'papirusu. W związku ze zbli.żającą .się setną rocznicą wyprawy S. S. Rcgoz.i11skiego do Afryki SEE "Afryka 76"Qld1tworzyła. w terenie ppz.cbytą wów'czas ,drogę w poludniawym Kamerunie, sporządzając - na życzenie Muzeum Okręgowego w Ka·Ii.szu - pełnądokumen'ta,cję 'tzw. "T'rasy Rogozil1Jskiogo". Prz'ez ,caly okres 'trwania ekspedycji prowadzC'no ak'cjG pozy,,;kiwania p:-zedmiC'!ów sztu.:ki i kultury ma{eria'lnej. J.ej plonem jest kolekcja ponad 12.00 w wielu wypadkach unikalnych eksponatów etnograficznych i archeo] ogi'czil1ych. W dziejach porslkich badań Afryki jest to aktualnie 'największa kolekcja etnog,aIiczna pl'zywiezicma jCldnorazowo do kraju {zob. poniższy wykaz)". Pozyska'ne ek,;pcn<lty wraz z pełną dokumentacją naukową zostały przekazane glównk ,Muzeum Narodowemu w Szcilecinie, w częśc,i zaś Muzeum OkrGgowcmu im. Zicmi Kaliskiej w Kaliszu i Muzeum !'nstrumentów Muzyczmy·ch w Poznaniu. War-t{)ść daru zo'stała wyc'C'niona przez lVlu'zeum Narodowe w Szczecinie na łączną sumG 1.4:37.500,-zł. przekazanych placówkom muze<dnym~ Wykaz eksponatów --_._ .._-----_ Rodzaj przedmiotów __ . -_._--_. Dogonowic ..• Trasa Rogozi:\skiego Kirdi .------- ---- Broń Odzież, tkactwo Garncarstwo Narzędzia rolnicze i rzemieślnicze Sztuka Ozdoby Magia i religia Instrumenty muzyczne Obróbka skóry Plecionkarstwo Inne _0_'. _ ._. ___ ._~ ___ III Razem 396 12 217 26 14 48 16 39 46 29 3 12 16 34 S 162 35 29 8 13 24 76 9 H 7 1 2 Sahara 3 2 3 ., R I S 7 8 47 29 IS 4 21 614 90 S"" Obszcmą dokumenta,cję naukową ekspc<:ly<:ji ~nCJbatki, około 12000 lc/logmfii, ponad 300 m barwnej tJaśmy f.ilmowej, :ki:lkanaś·cie godzin Inagra(l muzyki i tekstów) również prz,eJkaza.no pla<:ówkom naukowym. Dla studeniów - u'cZJcstników -['].;:·3pedycji, ze1bra;ny ma'teriał 'siam'owił podstawę do 'napisa1nia pra.c magislterskich. Były to jedne z pierwszych etnCigraficzJl1)'lch pracmagislerskidl pisanych w PoLsce w opardu :samOfdzi,c'lne'ba,dania terenowe ,tzw. spo]ccze(llstw plemiennych. Wspomni'any materiał nau:mowy - w mia'rę daLszego qpra'cowywania _. będZ!ie pubJ.i.kcwaICly w periodyka,ch fa'chowych. Dorobek ,ekspedycji prez·eniowany !był 'na specj-alnych wystawa,ch w Szcze- ° 'CharaktBrystykę ,gonou.;ie i inni. , Wykaz p.rzy~vjezionej spo.rządrono na podstawie kolekcji danych omawia J. zestawionych Lapott przez w katalogu J. Lapotta. wystawy Do- �359 Kronika clme, Kaliszu, Poznaniu i Staroga'rdzie Gdańskim, a w ra:ma,ch ek'spozycji Muzeum Naf'odowego w Sz'czecini·e - także w Dreźnie i Brnie. Po blisko dwuletnich przygot'OwaJnia'ch, -i;'wająca 19'1 dni €'k<ópedycja wniolsła pewi'Em wkla,d w polskie ,bada'nia A'fry'k:i i przyczyniła .się do popuJ'aryzacji wiedzy o tym ko'ntynencie. R.ys:ard DZIAŁ:'\LNOSC INSTYTUTU SYMPOZJUM ANTHROPOS W DZIEDZINIE I LINGWISTYKI Vorbrich ETNOLOGII NAUKOWE W PIENIĘŻNIE Dla uczczenia 25 'rocznicy śmie!'ei ks. W,j·lhelma Schmidta SVD, światowej ,;la\'.'y dnolega, rCiligiCizn~w'cyi lingwisty, zało·życi'ela czasopisma ,,,A.nthropos" i Ins'~ytulu AIl1't1l1'(}PC'iS, odbyło .się w dnia,ch 5 - 6 maj'a 1979 r. w Misyj:nym Semilnarium Duchownym KisiQży W·ero~stów w PienięŻ"lIlie :sympozjum naukowe pośW:Gconedzi<lł'l'l·nc.ści Ins'lytutu Anlhropos w dziedzinie etnologii i ·.]i'ngwisiyki. Zorganizc'wane .9tara·n:iom 'WyŻisz'ego Seminarium Duchownego Kslięży WICrhi,s,tów miało 'słui.y6 wslGpmlmu poidsumowalniu ,naukowego dorobku W. Schmidta i jego szkoły. Uczesl<il:karni '~ympozjum ib)"li przedslawi,ciele nauki z ośrodków kmjowy,ch i zagranicznych. P()Id-otawowymi Jormami 'Pracy były tS,esje plenarne, na Iktórych wygłO:'izCiDOogółem 9 PL'fcralów. Uczestnlicy obrad zwic<dZJili Ga'bi'nc!tyMi,syjno-Sl!1ograficZJne Scmunarium, Zakład ElnoJlogicz;no":MitS.j'Oł'ogiozmy, wystawę pr.a,c naukowych Ksi<;i.y Wcr,bi.s'tów, obcjrz.eli -również ,tLlimy o tematyceetnolo,giczno-misyjncj. Re[C'ra't wprowadzający wyglc'sił ks. prof, Józef Honninger SVD z Uniwersytetu Frybursk'icgo 'w Szwajocarii, peł'niący cibE'l'nie obcwiązki redaklora 'na'czołnego cza$Op:'.~m.a"A,nthropo,,". W rderacie Sy.zwe'tka ks. W. Schmidta f ocena jego dorobku IlClllkowego pcdkrd,j,ono z.na,czenie W. Schmidta jako wybitnego pic'nk!r.a na poilu elnri!ogii i Ii'ngwi,;tyki. Wyfkaz.ano,iż w ogólnej ,kOlllcepcj.i rozwoju ku1tury całc-ściowe ujGcie Schmidta zaj,muje 'stanowisko pośr'Bdinie ,miQdzy aprioryczlno-ewolucjsnislycz,nym a ś'Ciil]c his,tory.oznym traktowani,em zj'awisk kul'turowY'ch. System jego, cho'ciaż nJe ,da siG go dzisiaj podtrzymać w ,całości, dzięki ciągłemu dopasowywaniu ·tymczas·owcgoschematu do nawo odkrytych fa'k'tów posia,da 'na,dal określcTIą wartoś6. Slwierdzenie, że .również proste kuHury bez posiadania ,dokumentów pi,sany,ch wykazują prawdziwie historyczny charakter, zyskało iW e'tno.}ogii pows'z,echne uz,nanie. I ten phYn pracy W. Schmidta je~t monumentum aere peren.nius. Po:szerz,e1ni'em pierwszego referatu 'było wy.stąpi'enie ks. dra He'nryka Zimania z Katedry Hi'Storii i EtnolOgIii ,Rel1gii KUL nt. W. Sch'171.lidta te'wi·a monoteizmu pierwotnego w ,~wiel'~e wspóŁczesnych badań e t:'lwlogi;cz'lto-r,el-igioz,nawczych. Poni,ewa:ż t'eo'ri,a ta '9tała !się przedmi·otem k'rytyki ze strony 'ebndlog6wi re'1igioznaw.ców, prelegent starał się pokazać czy i na ile ,opinie te znajdują swe 'po'twierdzemie w świe'Vlc ,empirycznych ·badań przeprowadzOlny,ch przez k's. Pawła Schebestę i C. Turnhulla wśród Pigmejów Bambu1i. Ks. mgr Marian Fal'iJszek, rektor Selminarium w .pieniężnie, w referacie EtjJka SVD �360 Kronika a rdigie ludów pierwotnych w ujęciu W. Schmidta zanalizował społeczny charakter u ludów pierwotnych oraz wpływ religii i inny,c,h 'czYI1lni:ków:k.u:Hurowych na mora,Lność. Pro'bleanatyiką z zakI1esu językoznawlczej działa~noślCi 'W. Schrnidta zajął się ks. dr Arnold iBurg.ma'lln SVD wicełdyrekto.r lnsty,tutu Anthwpos {St. Augustin, RF.N).W re.ferac:ie W. Schmidt jako Lingwista omówił cz,i·ery za.g·adnienia związane z jego Inazwiskiem: a) miejsce Ijęzyków melatnezyjskk:h w rodzinie językowej, b) językowa p01zycja ludów iMcm-Kh mer, IC) podział języikówaustralijs'kich, d) rodziny i kręgi językowe Ziemi. W referacie Recepcja szkoŁy kulturowo-historycznej w .Polsce mgr Elwa P,czółko-P'ustelnlk, pracO\'IInik naukowy Wyższej Szkoły Ro'h1i'czej we Wrodawiu, zaprezentowała wstępne wyni:ki swoich -ba'dań w tym zakresie, ,zajmując się główni,e okresem dwudziestolecia międzywojennego. Problema'tytką z epi:SltemQllogii rellig'iozma'wstwa zajął się ks .. dr Amdrzej Brank SVD z Katedry Metoctdlogiii Nauk KUL. W referacie Z teorii poznania religioznawczego zajął się zagad.n:ieniem zał·ożeniowoŚ-Ci rel'igioznawstwa, ,stwierdzając m. in., że we wspólczes1nej nometn'kJla,turz,e W. Schmidt .zmieściłby się w 'tym, co nazywa się hipot0tyczmo~dedukcyjlnym 'parardygmatem postępowania, -chociaż w wersji weryfi:M'cjolllis,tycznej. ,W za'koń,cz,eniu podano próbę roozwliązania problemu założeniowości l'eligi'ozna:wstw,a w nawiązaniu do filoz,of.iczmych rozwaŻJail H. G. Gadamera. Pierwszy dzieil obrad 'sympozjum namknął referat ks. Idr,a Władysława Kowaze Specja!J:iza-cj:i Misjool·ogi'i A'I'K pt. Yaliwan lider kultów cargo w prowincji SepiI<. (Papua Nowa Gwinea). W 'rerrerade 'przedstawiano wyruilki badań empiry.cznych nad problemem nowo powstający'c:h religii synkrC'tyczny.ch na przYkładzie kult1u ca'J;gJo. UkazU:ją'c Hathlia'sa YaiLiJwana, jedme,g'o z pl1zY1wódców ruchu, dano pc'gląd na ,genezę kultu cargo i jego fazy rozwojowe. W drugim dniu sympozjum iks. 'Prod'. idr Ain't-ani VOl1bichler svn 7. Umtiwersyte1u Wiedeńskieg·o., wi'el·o,letni W'spółpr.a'coWtnik P. Schetbesty, zapr'ezentował badania e<tnologi.czno-,J:ingwistyczne P. Schebesty w Afryce,głównie wśród Pigmejów Ba mb u'ui znad HurL Osiągnięc:ie Schebes'ty polega Ina tym, że w m'awiązaJlIiu do ważni'ejszych badail nad Po,szcz'egó1nY'mi alspeMa<mi kultury podał on jako pierwszy stOtsunkowo pełną już 'chara'kterys'ty.kę karłów afrykań.s:kich. Sympozjum zakończyło wystąpi'ell'ie ,dra J,anusza KamoCikie'go z ,Muzeum Etnograficzneg.o w Kmkow,ie. Vi H~!.feracie Relig;ie indonezyjskich ludów malajskich podał ,on najpierw 'e't1nk'zną 'charakterystykę zamieszkującego Suma,trę ludu Kubu, który uchodzi za 'lud bez reLigii. Na podstawie właslnych ba'dań 'autor sta'ra1 się wykazać, że ilud ten posiada wiarę w :istotę najwyższą. Podobnie w ,częścidrugiej, poświęconej Judom Palue, Riung, Ngada, Sika, przedstawił argumen'ty za isbniell1iem wŚ'ród -nich wi'ary w isitOttęIlI3jWyrŻlSZą. Zbierając ogólny 'tenor różny,ch wypowj'edzi i rÓWtnoczeŚU1:ie pO\dsumowując całość 'spotkania należy stwiel1dZlić co .następuje: laka svn a) Kultura i religia wyma,gają dzisiaj o wiele ba!rdziej komp,leksowy.ch badail niż to czynił W. Schmidt. Przedmidt reDeratów i dYl.5ikusj.i.sympozjum miał mimo wszystko epigoński .cha'DaJkter I'efleksj,i nad dziełem wielkie.go -człowieka w rozwoju etnologili, refleksji pot'rzelbnej, ale przedoe wszystlkim w pOtSta<C-i W[liOlSków na przy;szł,QiŚć. 'h) Czas obchodzi 'Siię z osobą W. Schmidta łagodnie. P,o początkowym okresie niekiedy bardzo radylkalnej krytyki jlego poglądów zrozumiałe'j w kontekścle teod-i w jakim przyszło mu działać, dzisiaj baI'dziej sprawiedliwie widać rrLeczy- �361 Kronika w:iJs1tezas~U1gi.W. Schmidta na polu etnologii, rel:igiorzill1aJWistwa i IliIllgwli;~tY'ki. Do zasług ,tY'ch narleży ,m. ,in. ,to, ile potrafił Isię przedws'tawić uprasZJcz,olnyrm,ewolucjolll'btycz'nym wizjom genezy i 'rozwoju kultury, religii li języka oraz że sa'm pozostawił ~miałe, 'choci'aż Ina:da!l 'bUldząoe :koln1irrowersjehipatezy na 'temat ich pow'stan:ia i dróg rozwoju. W nauce how,i'em śmiałe pomysły zlawsze odgrywały większą ro'lę niż konsekwentne, testujące je - s:tąd 'naturalnie nieodzowne - badania, faktograficzne. W imieniu orgalnlizatorów ks. Marian FaliiSZeik SVD 50 IPUBLIKACJI POLSKIEJ EDYCJI "PROFILU" W CZElCiHOSWWACJI Postano'wieniem Wojewódzkliej Rady Narodowej w Ostrawie działalność edytorska związana z wydawaniem polskich publi,kacji w CZ'Cichoslowacji 1Jolstala przeniesiona do. oSitra'WlsikiegowydaWlnic'twa "PrafW'. Miało to mi:ejls:ce w roku 1960 ,i od ,tegocrzasu w ,tej zasłuż'onej dla polskieg,o rUlchu edytorskiego loIficy,nie ukazało się już 50 tomów. Bardziej sZJczególowo o rr:ich za chwilę. Dla-czego ZJdecydowarno Isię 'na przeniesienie pUi])lrikalcji wydawany'ch doJtąd w gelsti'i ,Polskiego Związku Kulturailno-Ośw:iatowego, ś:CiśJej jeg,o Zarządu Głównego, do wydawn:ictwa regiona:lnego'? ,Po pi'erw:sZJedlla'tego, że "Pro!HI" przedstawia specjalistyczną jednostkę wydawniczą ze zorganizowalnym nowoczesnym apaTatem i ,zapleczem, tzm. redakcjami, ,mocami prze'fiOrbowymi, pulą pa'pierową, doświadczonymi współpracownikami, lektorami ,i'td. Po drugie, skoncre:n'trowanie publikacji w wydawpictw:ie ",Prof:il"ozna,czało zapeWlnienie pdlslkiej edy'cji wszechs'trClnnej opieki i zrównoWla:żenie jej z ,edy,cjami czesk'imi. W konlsekwencjiozna:czało ,to ulżenie ZG PZKO, który - nie Dozporządzając tak Idobrze zo'rgatnizowanym aparatem erdytoms:krim,jaki ma do dyrSipozY'cj.iod',licyn:awydawnklza z hojnym mecena'tem pai15'twowym - nie mógł wlszys:tkim zaidaniom spwlst.ać. O słuszności 'tego po:sta:nowienia WRN w Os'trawie świa:dczy prawdziwa już "bibliotek" polska" "Profillu", jak również systematy1cZJność urkazy,walnia się w pOlls'ki:ej edycji książ'e,k i publikacji z prze>C1ęt!ną3 - 4 pozycji w roku. Od razu postawmy pyta:nie: dużo ,to, 'czy malo, zważywszy, że jedną po'zy,cję -odbiera z tej puli periodyk, jakim wła:śdwie jeslt 'od 1951 r. uka1zują'cy Isię "Ka'1en·· darz Śląski", recenzowalny regularnie w "Ludzie",? (Notabene ka:lenda,rz o nazwie "Kalenda:rz ZWf'otu" na rok 1961 ,otwiera dako pierwszy itom poils'ką Iserię wydawrniczą w "Profi1u"). Na pewno nie jest ,to za dużo. AJle n:ie tyle od r'edakcj,i,ile od piszących (me tylkochęt'nych, ale i pcJtraf,iący'ch pisaćl) zalleży, jak :wiele książek ukazywać siG będzie w polskIej e:dy,c,ji. Duże zasługi polo'żo'llo przez reguiIar.De wydawanie "Kale'l1idarrza .Śląskiego", k,t6ry 'co roku (w 1979 r. już w X:VUI roczniku) zjawia się w pols!kii:chdClma,crh.Te książkowe kalIendarze, jak o 'tym pisaliśmy w rec,enzja'ch, są jednocześnie i 'i'nlfonmatorami, i allmanach:ami pr:zede wszylS'tkim 'rodzimej twórczClśd śląsko-zaoIZJi:ań:Slki:ch pisarzy li poetów, audzi pióra. Treśd literackie 'tworzą 'tylkio część tych l'kaiIerndarzy, spaDa w Inlkh jes,t ma'terialu f101klarysitycrzme:go,e'tnog'l1af'icznego, dOlt. kuLtury ma1terr1ialnej, info:l1lTI1acjia'kltua'lnej i pl1Zeszłośeiowej. Właściwlie :na dobrą 'sprawę kailendar,ze są pierwszym il'olrum d!la specjal'is,tów dzi,elących się spojrzeniem na niezmalne Ido,tąd il'a'k1ty.iPrawda, lfoI1llla �.362 Kronika kaJeindarzo'wa ra1cZ!ejwyma,ga pOpUlal1nego ujęda, :nie ,oznacza to jednak, ż·e chodzi '0 przekazywani'e Wli·edzy 'o Śląs'ku Ci'cszyńskim, o kuHurze ludu ,tu zamiesz'kując'e.go, z ja,,"iegoś ;niskiego szczebla. Artykuły wy.ehodz<jce spod pic>r D. Kadłubca, J. Ondrusza czy K. Piegzy iir;nych prz·eczą temu. Doda,jmy jeszcze,że 'ożyw~C'nie tra·dYicji kalendarzy przeznaczonych dla PolGnii cz·echoslowCl:ckiej po wojnie ma w.ielki-c zna·Lzc.nie :spolC'czJl1'o-politYc"ZJne, bowiem właśnie z nich Inajwi~cej po·za pr<.lscl j ,cz'usopiśmiennilC'twcm --- mo,ż'na się dowiedzjeć o 'sobie. Kalendarze ISą najwa,;i;niej-szyrni przl'kaim~kami 'treści regio'nalnych, co w wypadku braku rocznika regionu.Jn<::go w rodzaju 'taiJ.;:do-brze znany.ch kraj.owych "zes.zytów", "kronik" czy "Tc·ezników'· :Hp., ma islol:n~ zna'cze'ni'.'. Materiały ebejmują oały Ś,]ą~'k, prz'ekra'czając często 'Hnię pal'l~twewej grani.cy. 'W więk·sza,§.c.i są to :Tl.a'terialy .drobniejsze, ukazujące się z:godnie z wymaganiami tego rodzaju pU'biJ.i'ka·cji,·k.tór,e za;stępow.ać muszą rozpra'wy 'i S'ludi'a, poparte przypisami i bibłiografią. Forma wy1dawania -rocznikowych almanachów - "KaJC'Il-darzy .s]ą~ki:ch" - Illie zes-ta-rzalasię, o czym śWliiadezy icch powodzenie wśród 'cz)"tcil:n:ików i nakład osiqgają'cy Clbecnie 7,5 tys. egzemplarzy. Kale'ndarze w najlepszy spc.sób decydują o społecznej, r.odzi1mej to'ż'samoś'ci Polaków rniesZJkających w Czechoslowacji. W edy-cj'i pobki·ej ukazaJy się również pra,c'e z zakH'su etnr,>gra.Ei i foJikJcru, czy 'to c.hodz:i '0 przyslow.i.a zbiera'ne 'pie'c·zołowicie przez J. Ondrus'z,a, czy o godki '.iJąskie zgroma,dzClne prZJez tegoż autora i -eicsząc·csię .nie.sbboqcym powGidzeni~m {wZJno·wi-cnia!), IU'b (} znalwmi'ty zapis gawęd Józefa JeL.·owi·cza pióra D. Kadłubca, 'ZJbiÓ!r'ludowy,ch opowiadań śląsJki'ch au'toristwa K. Piegzy 'itd. O wszyslbch tych pUib1~kacja,ch referowano w pismach krajowych, róv,mież w ",Ludzie", nie ma wit;~ petrzeby do 'ni'ch wra:cać. Z ,duży;m uzma'll'i:l;m na,loi:y podkreś'lić pieczc.Jc'.vi,tcść i stara,nność opra.e:'(}wań wspomr:,ianych publika,cji, które umaCir:iaj<; p:-czud·~ więzi zcieJkawym regionem ślą.sko-·cieszyń'skim. Również one pc,.szczycić ,ię mogą pccz)"tnoś'C'ią i zaiFnte,·esowani·em, bowiem ,odkrywają dos.tęp ,d·o pit;kll1ych i i.ywych tratdycji, ·które - bez ,togoutrwalClllia w postad książ'ki - u·Jegłyiby zapomnieniu, Ni-espolsóh pom:imąć pu'blilka·cje Hterackie. Co praw·da, nic jest i·ch za duż(l, peza tym są, w pewnej przynajmniejczqści, tematyc".Irrie 'bardzo za-.vęi.cUlC,np. wspomnienia obozowe (G. Przecze:k, J. Pributa). ,Mniej jest aukntycz'ny,ch pNJZaicz.. 'nydl czy 'poety·cki-c,h książ,ek,ehoć i ,tu zazna,cZJa się zmiana 'na 'Jepsze w zwi<jzku z ·cora:z bardziej a:ktywną młodągonera,cją zaoJz·i.ań·slkich t-,VÓl'Ców.SzczegóJUl'ic zazna1czylo 'się to w poez}i i wlasnie 50-ty .tom polskiej edycji "PrO/f.ilu" - to wybó-r 'Wi,cnszy jednego z najbal'dz:i,ej u1talento".'.'IClinychpoetów mlodego poko,lenia z Zaolzia, Jain-a nami·ela Zal'icha I(Ur. w 1948 r.) pl. Topografia czasa. Frze-de w.-;zystkim ocenić trzebadCljrz.alość tego twórcy, zdolność niekCln\V'c~1.cjana,lnego wyrazu i p~('tyckiego myśleni.a. Widać, że nieobce są mu Ido.świadcz·E'nia w.spółczesnej pC2'zji po!lsk:ieji czc,s!ko-słowa,clkilej, że pc:trah włączyć sliG w 'nurt nowc'czc:-;:nej sztuki poetyckiej wlnoszą,c w nią 'Swoj-e własne oryg~naline wartc6'Ci. Przegłą!dając 50 .publikacji polskiej edycji ostraw:Slkic-go wyda.wnictwa "Pmfil" możemy z uzna.n.i·em oc'enić tę o\Vooną 'ini>cja'tywę wydawniczą. którą lI1a]·eży zawdzię-c.zać nie ,ty1lko Wispa'n;'alomyś:1nemu mocoClnrutowipal1s.twa ludo'we-go, .ale 'również w1elki,emu ·entuzj.aZJmowi śląsko-cil.'szyńskich ludzi piÓ':-a. l S'7.;cz·cgÓil.nie ci'cszy to, że ks'iążki pC'rlskie rOZJchc,dzą się, że ZIl1ajdujemy je w domowy·ch bibli·olelkach Poila'ków Izamiesz.,kujący-ch w Czechosława1cji. Pobkie książ,ki mają w ,nich oświe··coneg·o .czy1ellni'ka i wiernego prepaga1to,ra rodzimej twóT1cz,ośd. Jif£ Damborsku �363 Kronika KONFERENCJE, ZJAZDY I INNE SBO'DKANIA UWZGLĘDNIAJĄCE MATYKĘ ETNOGRA,nCZNĄ W 197.8ROKU PROBLE- S cs j u 'P a P u l u r n a - n a u k a wa pL "Tradycje folkloru wo}ewó1dz'twa h:3zczYI1skic,go ze ,szozególnym uwzględinlicln1Bm Rawic'kiego" {Rawkz, 17 VI). Or.ganizatorzy: Wydział Kultury i Sztuki Urzędu W,etjewódzkie'go w Lesznie, Dom Kultu,'y w Rawiczu. Rofcraty: J. Burszta, Tradycje folkloru; ,W. Sobisia:k, KuUura Lec/cne'a ziemi mwickiej; J. Sobieska, Etnomuzyczna specYfika wielkopolskiej ku,lt lIry dudzia rskiej. S y m p o z j u m pL "Mecenat Par'ls,twa socjalisiy·cznego ,nad hvórczo~c'ią ludow,). (Targi, kUflkursy i festiwale w f'ozwoju i upowszechnianiu 'twórcz;olślCiiIludowcj)" (Kruków, 4 IX). Organizatorzy: Muzeum Etnogra!fi:czlnc w Krakowie, Minislcrs'two Kultury.i Sztuki, Depanbament Domów Kultury, BilbtliO'tek :i Dział,a'lnOlśd Społeczno-Kulturalnej. HC'fcraty: WL Sa:ndecki, 1Vlercnat socjalistycz,nego Państwa naj twórczo.i;cią rozwoju; torska, luelową A. .Jackowski, grani.ce li iródła - dotychczasowy Oblicze dorobek współczesnej społecznych sztuki ! wybrane ludowej, problemy sztuka T.W:ięokowski, uwarunkowań; dalszego ludowa i ama- "Ce- Polityka pelii" wobec twórczo,i;ci ludowej -- założenia cepeliady, targów i konkursów i ich rola w dziainlności Związku; B. Cukier, Uwngi twórców o tnrgnch, konkursach i fest,iwalach twórczości 53 VV' a l n e Zg ludowej. ma d z e:n i e P o l s k i e g o T o warz ys t w:a L u d oz 'n a \v c z e g o i s c s j a n a u 1:0 w a pt. "Region -- przy'czyny kulturowych zróżnicowail" (Tol'uil, 1.5- 17 IX). Org:anizator:zy: Polskie T,ow. Ludoznawc:ue Zarząd Głów'ny wc' Wrocławiu i Oddział w Toruniu, Zakład Etnografii Uniwel'sytetu M. KOpel'll:;j'.a w Toruniu, NIuzcum Etlncgraficzne w Toruniu przy współudziale Wydz . Kultury ,i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego, Toruóskiego To'w. Kultury, Tow. Przyj. Muzeum Et,wgraficzncgo. Referaty: Z. So:kolewicz, ZróżnicoW'nnie kwltury a struktura ku.ltury; A. Kutrzeba Pojnarc'\va, Krajobrnzowe i etn,iczne wyznaczniki rcgionu ctnograficznego: K. H. TiJlhagen (Szwecja), Przyczyny kuUurowego zróżnicownnin reg.ionów; M. Znamierowska-'Priif:ferowa, Przyczyny zróżnicowań kultnrowych na przykładzie rybaków śródilądowyclt i mOTS1kich; E. Pieiraszck, XX-wieczne zróżnicowanie przestrzenne budownictwa wiej.skiego; .J. FOI'magiu (Rumunia), .Jedność i różnorodnoić rumllńskiego stroju 11ldowego;W. K. Bondarezuk (ZSRR), PI' ::yczynek do h istorii kształtowania się odrębno,ki regionalnych na Binłorusi. KOlTIuniku,ty: T. Ka:'\vicka. Granica wborów jnko czynnik zróżnicou'nnia Icu!turOll'ego regionu; R. Tubaj", Wpły.w pru.skiejpolityki arlminis,tracyjnej na zmiany i l' [) zróżnicowanie budownictwa i XX 'w.; .l, Śvvięch, Wpływ nictwie ludowym Kuj'a,w; granic K. Braun, Pomorza Wschodniego na kształtowanie ZrÓŻTIlicowanie się różnic aktywności twórczej w VJ XIX budowludności i rodzinnej wsi pomorskiej. Uczcstni,cy wzięli udział w uroczystości jubileulSzoM'ej 50-lecia p;'acy naukGwej pre,L dr M. Z'nami'er'C'v,;r"rkiEJj-Priifierowej OTaz Ziwie:lziJJ:i Grutdzliądz, Chełm i wieś nadwiśłur'lską Bier\kówka. Wzięli udział w spotkaniu z mieszkaócami wsi Bier'1kówku i pokazie rybołówstwa, plecionkarstwa orelZ zwyczaju żniwnego: obwożenie baby żni""mej. S c s j a pL "Kultura ludowa Podhala", poświęcona Irenie NiziI1skiej (Kraików, 21 X)., Organizultorzy: PTL Oddział w Kraikowi'e, Muzeum ,Eltlnorgra,fiiczne'w KTakowie. Refera,ty: A. Kowalska-Lewicka, Podhalańskie badania Ireny Niz:ińskiej; Z. SzrlOll1!ba-Rys, D. Ty1liko'Wa, SląS'kie badania Ireny Nizińsk:iej; M. Adalmczyk, wiejskiej Kształcenie w Polsce: dzieci J. Cherek, llvdowego zaboru chłopskich Różnice z Podhala w obrzędowości w szkołach dorocznej ponadelementarnuch (1650- �364 -1848); Kronika W. ParYiski, Nowy słownik gwa.r Podhala; T. Szczepa1nek, Muzeologiczna ochrona zabytków na Podhalu: M. Misińska, Czynniki warunkujące i stymulujące współczesne przemiany kulturowe na Podhalu; W . .Tost, Przemiany domu podhalańskiego w związku z rozwojem urządzeń ogniowych. S e s j a pt. "Tradycja we wlspółmes'il'ej kulturze MongOllslkiej Republiki Ludowej" ('Wa~szawa, 24 - 2.5 X). Orga1niz<JJtorzy: Uniwersytet Warszawski, Katedra Etnografii UW, Z'alkład Etnograi'iJi I:HKiM PAiN, Komitet Nauk Etnollogiczll1ychFAN. Referaty: Z. Sokalewkz, Funkcje ku.ltury tnadycyjnej we współczesnym społeczeiLst'wie mongolskiim; W. Hei'ss.ig, Rekonstrukcja mongolskicj kultury materialnej na podstawie źródeł literackich; S. Kałużyński, System imion własnych w "Tajnej historii Mongołów"; A. Rona-Ta,s, NiJektóre źródła do historii Mongoli,i; M. Unoverdawn,Koncepcja pobratymstwa w historii Mongolii; S. Szynkicwkz, Wesele jako obrzęd uświęcenia przez przeszłość kulturową; J. Wasilew9ki, Podstawowe kategorie języka symboUaznego w kulturze tradycyjnej Torgutów Ałtaju; J. Olędzki, L. Mróz, Wizerunek dobrego pasterza; C. Humphrey, Współczesna terminologia pokrewieństwa w Mongolili, E. Taube" Współczesny obraz życia Tuwińców północno-zachodniej MRL; Oh. LUJbsanlgjab, O ruiektórych tradycyjnych zwyczajach związanych z mlekiem, w Mongolii; G. Cev,enchaJlld, Generalne i szczególne elementy procesów etnicznych MRL; J. Kabzii1'ska-Stawarz, Mongolska gra cagaan mod jako świadectwo kultu przyrody i ognia; R. Hamayo:n, Siła mężczyzn bierze górę nad językiem kobiet. K a n f e r e n 'c ja pt. "W,kład !badaczy polskich w pClzna:nie kuHur ,ludowych d pierwotnych św,iata" 'CW'rc1cław, 2,4 - 2'5 XI). Organizatorzy: Komi<tet Nauk Etnologicznych PAN, Katedra Etnogr,afH Uniwersytetu Wrodawiskiego, ·P:oIslJde Towarzystwo Ludoznawcze - Oddział we Wrocławiu. Referaty: Z. Sokolewkz, Polskie etnograficzne teorie kultury a badania terenowe ich twórców; A. Paluch, Założenria metodolog:iczne funkcjonalnych b,adań empirycznych Bronisława Malinowskie- Z. Biały, Kaz,imierz Moszyński jwko historyk i tearetuk kultury słowiańskiej; Richard Jef<łlbe.k, Wpływ polskiich badaczy na kształtowanie się czeskiego ludoznawstwa; W. Armel'll, Bada:nia Eugeniusza Frankowskiego na Płw. Iberyjskim; W. Baranowski, Polskie zainteresowania kulturą ludową póŁnocnych terenów europejskiej Rosji; D. Tyll"owa, ,Polskie badania nad kulturą pasterską Karpat i Bałkanów; B. J,awor'sika, IM. Biennacka, Baaania polskie w Bułgariii w okresie powojennym; A. Dyga'cz, Badacze polscy kultury ludowej na terenie Czechosłowacji; A. Kuczyński, Polskie badania et,nograf,iczne w Azji północnej, środkowej i wschodniej; H. Swienko, Feliks Kan - badacz ludów Syberii i rewolucjonista; S. Szynkiewkz, Profesor Witold Dynowski jako inicjator polskich badań etnograficznych w Mongolii 'i jeg.o założenia badawcze; J. Wasli1ewski, Podstawowe katego; gor,ie języka symbolicznego w :kulturzetradycyjnej Torgulów mongolskiego Ałtaju; L Kabzińska-Stawarz, Adaptacja młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego; Z. Ja'siewlcz, ZespóŁ do Badań nad Kulturami Azji Środkowej U AM. Cele, założenia, wyruiki pr,ac terenowych; K. WCilski,Polskie badania etnograficzne na Sr'Odkowym Wschodzie; Ł. Dz.ięgi,el, PolSlkie badania współczesnego Kurdystanu irackiego; B. Kopy!dłow&k,a, Polskiie badania Oceanii; K. Makul<ski, Polsk,ie badania etnograficzne w Afryce południowej; H. Kaintor, Badania afrykańskie Andrzeja Waligórskiego; K. Zielnica, Rerlacja Józefa Milkowskiego o wyprrawie dahomejskiej;M. Tra1cz, U,wagi o etnograjiCiznych badaniach w Egipcie; rM.Paradawslka, Polskie penetracje etnograficzne w Ame,ryce Południowej; B. Golda, Stan i potrzeby badań nad 'kulturą zbior,owości pOlloruijnych w USA; J. KuchaI'Tslka, Badania nad Kaszubami w Kanadzie. KiCJIffiUIIJ!ika1ty: T. ZaJkrzcwska, E. Karpińska, Tematyka �365 Kronika i magisterskich opracowanych w pol,skich plaa dotyczących kultur pierwotnych ,i ludowych; Z. Kłodn~cki, Tematyka ,pozapolska w pubUkacjach i materiałach a.rchiwalnych PTL; H. Romai1'Ska, Relacje etnograficzne zawarte w czasop~śmie "Ziem~a"; B. Czuchnorwska, Kolekcj,e dotyczące kultur pozapolskich w zbiorach etThografikznych w Polsce; K. Makulski, Kolekcje egzotyczne w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Warszawie; Z. Sienszuła, Historia powstania, główne kolekcje li per:spektywy badawcze Muzeum Azji i Pacyfiku; M. T Dalc.z,Materiały dotyczqce społeczeństw pierwotnych w Katedrze Etnografii UJ. mI z j a z d S z ko ,l € n.i ,o Y K ,o r ,e,s pon d e n t ó w T e r e n o w y IC h (lKa'lisz, 2 - 3 XII). Orga:llIizator: Polskie 'Towarzystwo LUldozmawCize- Zarząd Główny. Refera:ty: S. Błaszczyk, Losy zabytków budownictwa lUidowego i przemysłowego na przykładach zagrody wybmruieckiej w Rus.sowiei foluszu w Kaliszu; T. Ambrożew1cz, Przemiany we współczesnych obrzędach ludowych; J. ,B.ohdanowicz, Znaprac habilitacyjnych, cówkach doktorskich etnogmficznych "W czenie łów i badań nad ,Polsk'im koresp07l;dentów Atlasem terenowych Etnograficznym ,PT:L; J. Hunszta, ,P AN ~ przydatność Folklor małych Z. NeYlmwnowa, Działalność Sekcji Korespondentów wych PTL w 1978 r. Komuni\katy:J. Broda, "Zapiśnltk,i" chło,pskie. metodybad'a,wcze; materia- miast. Cele Tereno- SIBOrT[{AN:I!A, KJURiSY, BOtS~DZiFJNILA !Pos,iedzelnie ZeslPołu d~s Dlo!kulme'll,taca.i i Ionfo,r:mla'cji Etn,oł 'a 'g i c 'zonej K N E iF A N 'poświęcone ZlalgalClirri'eniom ddtyczą'cym działalnoŚtcti ODIE oraz spraw10m recenzdi dla "Demosu" (Łódź', 20 - 21 HI). Organizator: Ośrodek Dokumentacji !i~nforma:cji iEtnogr<lJf1cznej przy PoLskim Towarzystwie Ludoznawczym. V S e j m i k Ł ę c z yc k i c h T wór c ó w L u ci o w y c h (Łęczy'ca, 21 VIn). Organiza1tor:Muzeum w Łęczycy, Referaty: A. Ku'trzeba-'Pojnarowa, Twórc:zość ludowa i amatorska w dawnej i nowej kUilturze wsi i mi U!st a. Lmprezy towarzyszące: Ogłoszenie wyników konkursu pn. "Współczesna łęczycka 'sztuka ludowa" oraz p!"ojle1kcjafilmu pt .. "Łęczy'cki'e świą!tki i demony". XIV Z j a z ,d D e 'l eg a t ó w Z w'i ą zk u :s pół ci z i e l n i R ę k <ci 'Z i e ł a L udo 'we go 'i A r ,t y 's,t y oC z ne go "Cepel1ia" (W'arszawa, ,24 X). OTg,aniz,a'tor: Zarząd Związku Spółdziellni Rękodzieła Lu:dowe!go i AI"ty'stY'cznego "Ce'PeHa". Referaty: T. Więcikowski, Sp:rawozd'anie z działalności z,a lata 1976 i 1977 oraz program działan.ia na lata 1978- 1980; K. Góra, SP11aw:ozdlanie Rady Związlku za lata 1976 i 1977. Komunikaty: J. Spiszak, Propozycje 11 'UJchwał oraz dezydeTiatÓ'w. Imprezy towarzyszące: 'projek'cja H1mu oświatowego "P.iękno użyteczne". ° Z ImateI1iałów ODi:IE ,opra:c,o'wala Iwona W,iktor �366 Kronika ETNOGRAFICZNE WYSTAWY WOJ. Muzea War s z a CZASOWE STOŁECZNE ZORGANIZOWANE W 1978 ROKU WARSZAWSKIE a, Muzeum Azji i Pacyfiku ',iSZJtukla;odolbnicza Afganistalnu" Scenariusz iopra'wa pla's,ty'czna: Z. Sierisrzuła, H. JarnkoW'ska, 150 ,cksponatów. Ekspozycja: 15. 1'2. 1977 - i15. 02. 11978w Okręgowym Muzeum Miedzi w Legnicy. FoLder. "RzeiJba NursGntary" ISoenadusz: Z. F1ii1arski, konsultalcja: iM. Wrońska, ok. 600 'c'kspona,tów. Ekspozy'cj'a: ,20. 01 - ;15.04 w PańS'twow'ym Muzeum Archeologiczmym w Warsz,awic. Plakat, folder. WspóJ,orrganizator: Pańs'twowe Muzeum Arrcheorlogiczne w WarIszawie. "Rytualne i obrzędowe Masrki Nusantary" Scenar,iusz: e. Filar:slki, oprawa plastyrczma: R. Kowa,lewsk'i, 430 ekspcmató'\v. Eks;pozycja: 30. 05 otwarde (przewiJdywane zamknic;cie wystawy: grudzień 1979 r.) w 'Muzeum w Kwidzymliu. Pollder. Współorganizator: Muzeum Zamkowe w Ma]borku i jego Oddział w Kwidzynie. "Dary d'la ,Muzeum Azji i Pacyfiku" Scenariusz: B. AdamieClka, oprawa pla:styczna: K. Burnatowicz, ok. 100 eksponartów. Ekspo,zyiCja: '20.11. 1978 - 2,8. 02. 1979 w Galerii "Nusalnta,ra" w Wrarszawie. P!lakalt, ka'taLQg. W'a I' IS Z a wa" IPańlsltwowe Muzeum iEltnogr,alficzme "KUltura Afga'nistanu" Scenariusz: B. Kohutm;idka, oprawa plastyczna: M. Kosek, ,komisarz: E. Olejniczak, 102 'eksponaty, fotogramy. Elkspozycja:20. 01 -15. 05. Folder. "FOIT:JKLOR78" - ,międzynarodowa wystawa ,filatel1styczna Soenariusz: J. Ka'sza, oprawa pl<lJsty,czna: Cz. Łączka, 34 ;obiory .(157 ekranów 16 - kaI1tonowych). Ekspozycja: 1.02 - 5. 03. Kata.log. IWsp6Łorganiza'tor: Zanząod OXJręgu W aI1s2JaJwi"ldego PZF. "RzElmio'sło i Isztuka Indian Meksytku" Scenadusz i oprawa plals.tyczna: T. Wailendziak, 182eksponaty, 25 zdjęć. Ekspozy,cja: 10. 02 - 1:.5.04 w rMuzc'um O!kręgowytm w Lublinie. "Dzwonki Świata" - z kolekcji Ewy Ś',liwir'l'skiej SceIDlariu5Z 'i oprawa 'plaJs,tyczna: E.Śliwii1ska, 134 ekspolnaty. Ekspozycja: 13. 02. - 30. 04 w Muzeum Okręgowym 1m. St. .staszica ,w Pile. Kataloog, "Polska biżuteria ludowa" Scenariusz: B. 'Ka,zJno".Vska,oprawa plastyczna: K. BurnatO\viCJz, GOO eks p orna'tów. Ekspozycja: 25. 02 - 15. 05. "Pokaz rzeźlbw ,MuzeUm w Sierpcu" Scenariusz i oprawa poJa.styczna: L. WO'],iJ1'ski,8 ek'spolJ1a'tów. Ekspozy<:ja: 25. 02 - 15. 11. "Żywiecka Isztuka ludo\\~,a" Sc·ena'riusz: M. Mer'es, oprawa pla5'tyczma: K. Burnaiowie,:, kO'llsu1ta'cja: K. ,Mrakuliski., 550 okrspclnatów. E'kspozy,cja: 14. 04 -- 20. 05.. 'Plalkat, ·katalog. iWspółor.garnizatorzy: :Muzeum w Żywcu, Towarzystwo 'M,iłoś.ników Ziemi Ży'wieckiej,Minisrtcnsrtwo K uHury i Sz.tuki. W 1 �Kronika 367 "Polska Ceramika ,ludowa" SCL'nariu~z i oprawa p!a'styczna: <P. Szadki, '200 ekspolllatów. Ekspozy,cja: 24. 0<1 l:i. 10 wl\1uzcum Wo,j Opolskiej w Opdlu-BieI'kowuca-cb. Katalog. ",Sztuk.a Dalle,ki.eg'o ,Wschodu" Scellariu,;z i qwuwu pla.;tyezna: E. Olejniczak, 57 eksponatów. "Ekspozycja: 28. 04 - 1. 05 w Klubi,e RU SZS.P AWF we Wrodaw:iu. "Na af'fY'kar'Ilskim targu" '<;~e'nu'riu'Sz i cp"awa pla'9tyczna: J. Kozi·orowska, .100 e.kspOon.altów.Ekspozycja: 12. 05 - '0. 0'0 'w Klub:·e MFiK w ZdUl~$kiej Woli. FQ]der. "Dz,iej:: P~.I1o:nii'kamudy}:lkiej w malars.twie W'ihia:ma Kurelka" ScenariUJsz. c'\. Kurzątkowska, oprawa plaS'tyczma: ,M.. Kosek, Q,6·oibra'zów. Ekspozy,cjla: 2. o-::i - 3. 07. Fold~r. "Kullu.fa Afogam.Lstanu" Sc·enariusz iop~uwa pl.as'tyczma: M. SztraI1ltowkz, '124 e'kspcma'ty. Ekspozy.c.je: 3. 06 22. D'S w :Muzeum Okręgowym ~m. St. Staszica w 'Pile, współoo,rganizator: ;:vruzeoum Okręgowe um. S1. Staszica w Pile, ,20. 0-9 15. 10 w Klubie :MPiK w ZdU(lSkicj Wal,i,26. 10 - 31. 12 w ,Muzeum ArcbedJ.Oogi.c'znym w Gdar'Isku. "Kobierce' i Vka'nimy w3,chodn:ie 7. ka!E1k,cji rodzimy Xulczycki.ch" Scenariusz: A. 'Kukzy'cka, H. Śr'ed!niawa, :M. Nodzyńska, komisarz: B. IKaznowska, 69 eksponatów. Ek.sp o'zy'cja: 6. 0,6 - 31. 07. Pla:kalt, kaltalo-g. W'spól,o-liganiZJa,torzy: Muzeum Ta,trzar'1ski·e w Za'kopamem, ·Ml;nis'ierstwo Kultury li Sztuki. ",BTOll w)<1s'piarzy,Pacyfiku" Scena'riusz i oprawa pla,s-ty,czna: B. KahU'in.iaka, £0 elksponatów. Ek:spozy'cja; 15. 06 - 30. 06 w ,K11ubi,e,MiP.iiKw 'Zduńskiej Woli. 'Inlfonm<l!tor. "Polska sztuka ludowa. Rola sztuki .ludowej w kulturze :narodowej" Scenariu.sz :i opraw.a plastyclma: A. KU'rzą,tkowska. Ekspozy.cja: 30. 06 - 31. as w Okrc;gowym Muzeum Miedzi w tLe~nicy. Kata:lo.g. Współorganizator: Okręgowe Muzeum Miedzi w Legnicy. "Wspólcz'c~na mClngalska sZltuka u.żytikowa" Scen.ariusz: 'p~a-c(mnj.cy ZwiąZ:ku .Mc;ng,oJs'kiJch ,Arty,stów Plas,tyków, oprawa pJa5tycZ'na: Cz. Łączka, 'kCtmisarz: E. Olejni,czak, :137 elkJSpolnaJ1.ów.Ekspozycja: Hi. 03 - 6. 09 PJa.kat,foloder. Współorganizattorzy: 'Związek Mo,ngol'S'bc'h Artystów Plals.Łyków, Związek ·Pols!ki-ch ArtY1s'tów Plai5tyków. ,.Zwiqzid -mi~dzy Holandią 'i Pdlską w XVI i XVH wi,e.ku" SCCinariusz: .Rnnald dc Lecuw, 'opr.awa p~.asty,czl1Ja: pra;coWlrucy muz,eum holJ.en'dcl1skj'cgo, kcmisaizc: 'Event ,van S'ha,a,:'c1n, J. Skrzyńska, H. Ba,naSJiuk, 300 e.kspClJ1latów.EksfJozycja: ')8. Da 1. 10. Pklkat, ka't,aJo!g. \Vspółorg-an:izatorzy: Minis!cr5two Kuj LIry i S,,:: uki, Dcpartamclnt Pails·twowych Zbiorów Slituki Vol Hadzc,M~nistcr,.,t\\'o Kultury, Wypoczynku :i Spraw SocjaJlny'ch w Hadze. "Zwyczaje rc.az'inne w kulturze 'ludowej --milc'ść i małżeh's'two" Scenarill.sz: T. Am:br,ożewic'z, oprawa p.lastyczna: :Z. Sos'nov/ski" ,130 eksponatów i 120 zdj~Ć:. Ekspozycja: 15. 09 12. H. Katalog. IWspółorgami.Zoa,tor: Zarz.<:l'd Główny ZSMP. "Wc;gier:s.ka sztuka ludowa - ,region Szeged" Scenariusz: pra~'()Iwn~cylVIuzeum im. F'cr,enca ,1\1óry 'w Szeoged, oprawa plastyclm-a: K. 13u;·na'to.wrcz, kOimis·arz: J. Tomi'c.ka, .270 eksponatów i 18 fo'togramów. Ek,spozycja: 13. 10 - 1'5. 11. ,Plaka't, ka'tailog. :W:spóło,rganizatoT: iMuzeum. im. Fcrcllca Móry w Szegcd. �:368 Kronika "z dziejów muzeum" ScenaI1iusz: iM. Pal'now:ska, ,oprawa pltalstycz:na: L. IKosek, 80 7Jdjęć, 30 plakatów, 80 dolkumentów. Ekspozy'cja: 28. 10 (o,twarcie). "Rodzi'na w pcils'kli·ej:SJZ!tuce -ludowej" Sc'ooariusz .i oprawa plasty'czna: J. M,igdal, 66 elkspcma'tów, Ekspozy'cja: 30. 10 - 31. 1'2 w IMuzeum Ziemi Socha'czews,kiej w Soc ha,czewie. P,la,lmt. Wspólorganiza't'or: Muzeum Ziemi Sochaczewskiej. "Obrzędowość obywa telska w żY'ciu radzilny" SoenaniUJsz: <B.Ogl'o<cioW'ska,IM. Ol'lewicz, oprawa p],ar.styczna: Z. So'sIl1'QlWski, 80 ekspona'tów, '170 'fQtogramów :i Idclkumentów. EkspozY'cja:24. 11 1978 - 6. Ol. 1979. Folder. Współo'rga1n:izaitor: MSW - 'Departament hdminis'tracji. ,;Gre,dIDasztulka ludowa" Scenariusz Kostopoulou Dimitra, Karastamati Eleni, oprawa plastyczna: StyliaillasBergeles, K. Bu rnatawic z, komisarze: B. Kaznaws'ka, Stylianos Bergeles, 128 .elklspana1tów. EkispozY'cja: l. 1'2 - 31. 12. iP'Lakat, 'kata/log. Współorga.niro'torzy: ,Mirri'ster.stwo !Kultury li .Nauki w GrecjlL, ,Muzeum Greckiej Sz.tuki iLudOlWej w A'ten<lłch, M!KiiS. "DawllJe budoWilliJc'twOd'rewrcia·ne w Norwegili - ·ochrana -zabytków. ,,Drewniane kaś'Cioły słupowe" Sc·elllarius,z: Bj0nn ,Bj0nnseth, Luc'e Hi'nsch, Gutharm .Kia'Vili,Dag R()~nlie'n, AnneJiese has, oprawa 'p1aJStylC'Z'I1a: P. Sza'Clki, ikomilSłarz: ,P. Sza'cki, ,101 plall1Sz. Ekspozycja: 12. 112.1978 - '10. Ol. '1:979. Plaka't, k a,talog. Współ'orga'Illizatorzy: MSZ, Kanserwa1tor ,zalbY'tk6w Noa'l'odQlWY'c'h rKróles·twa .Norwegii. WOJ. BIAŁOSTOCKIE :Mu'zea B i a ł y IS ,t a k, Muzeum Okręgowe "Ludoweabrzędy północno-Wlschodil1lkh Iterenów Porski" Scena,niusz: H. Ja,ku'bowska, 'opI1Cl:waplalsty'czma: S. ChudZJi:k, 700 elksponatów. Ekspozycja: 8. 06 - 25. 06. Współorganizatorzy: Białostockie TowarzY'stlWo Kultury, Spółdzielcze ZrZJes7Jerri:eWytwór,ców Rę'kadzi,ela LUldowego i Ar<tys'ty.cz:nego "CepeHa" w Bi'ałY1mstoku. "Sztulka hucu'1ska" Scenarli'UJsz: IB. 'W,rólJj].eWl~ka, ,opr,a(W<łpl<lłSlty,czna:'T. 'Nieśder, A. 'Wilc7JeW!ski,,166 eksponatów. 'EkJs'pozY'cja: ł9. 12. 1978 - Q4. Ol. 197,9. WOJ. BIELSKIE Muzea W i 's ł a., Muzeum Be.skiJdzkJie' "ZY'clieGÓorai1ihesiki.dz<kkh w plasty,ce J,anoa'W'ała,cha" Scenariusz: .3. K'rop, o'prawa pla.s.ty<;'zma:B. iłIęcz:ka, ;20 clbra.zów Ig.ratik. Ekspozycja: 1. 08 - ft15. 09. iPJ.aka't, f<oIl'deT. "Rzeźba ,ludowa Jana Bojiko" SoellJari:UJSz:J. KI'Op, ,opmwa plaG'tY'cz;na: J. Baj,kJo" 32 rzeźby. Eks'pozycja: 6. 08 -:20. G8. "Twórczość plastyczna wiślańskioh twórców amato.rów" Sce'l1a,I"iusz: J. Kr'op,oprawa pla'SltY'czJna:B. Heazko, 140ek:spamłltów. EkłSPOzy,cj.a: 6. 018- 20. 08. FcHder. �369 Kronika "Rękodzielo arty:stynme wsi i województwa bielskiego" Scenafiiuslz: J. Kr1oiP, oprawa plaslty,czna: A. Me;teUa, 36 eksponatów. EkJs,pozycja: G. 08 - 20. 08. "Wystawa zdobnidw1a ludowe:g'o na skrzynLach i meblach 'ludowy,ch" Scenal-iusz: .A. Oczkows'ka, J. Krop, oprawa plastyczna: B. Heczko, 46 eksponatów. Ekspozycja: wrze·S'ie11- paź,dziernik. z y w i e c, Muzeum w Żywcu Zob. Wal'szawa, ,.,Żywiecka Sztuka Ludowa" Pań'Sitwowe Muzeum Elmogr.afj,czne. "IX pokOlrrkuJ1sawa wystawa zdobnictwa Ib~bułkowego Żywiecczyzmy" Scenal'iusz: M. Men~s, oprawa plastycl'na: A. Zięba, 300 ekspona'tów. Ekspozycja: 25. 06 - 25. 07. W:spół,orgalIliza'tor: Ministerstwo Kultury li SZJtu!ki, Z-rzcISze-nie Spółdzielcze !Wytw. Przem. Ludowego 'i Ar.tysty<cznego "Mi.lenium" w Krakowie. "Góralska 'muzyka" Scenariusz: L. Grajny, oprawa plals'iycLlna: K. i L. Grajni, 58 ekspOlna'tów 3:' fotogramów. Ekspozycja: 3. 08 - 30. 09. Folder. Instytucje niemuzealne S u c h a B e s k i d z k a, Towarzy.'ihvo 'Miło'S'IJ:i,kówZicmil Susbej "Sztuka ludowa - dobrem Nar,odu" Scenariusz i oprawa plastyczna: A. KrZJeszowjak, 98 eksponatów. 12. 03 - 30. 07 w Urzędzie ,Miejskim w Suchej Be;s<kidzbej WOJ. Ekspozycja: BYDGOSKIE M u ze a C h o j n i c e, Muzeum Regionalne "Pokonkursowa wy:;tawa twórczosci ludowej regionu Kaszub Południowych" Scenariusz ,i oprawa plastyczna: W. Tybors,ka, ÓO eksponatów. Ekspozycja: 2G. 05. _. 28. 08. linformator. "Don;.be!k {Wól'cz,Ośd ludowej Kaszub PołUldniowych" Scenariusz i oprawa pla:sty'cnna: W. Tybor,ska, 30 e.kspon.atów. Ekspozy,cja: 26. 09 31. 12 w Wytwórni Konstrukcji Stal·owych "Mostostal"' Cho'jnice. Z n i m, :\1uZJeumRegiona,~ne "W polu, w domu i w ,zagrodz~e" Scenariusz: E. Żurowska, 100 e<kJspcmatów. Ek,sPo.zY'cja: ;]4. 05 - 15. 05 w Ośrodku Ligi Obrony Kmju. WOJ. CIECHANOWSKIE M u zea O p i,n o gór a, Muze'um Okrę~owe ,;KUiltura ,ludowa w zbior,a.chMuzeum Okręgowego ScenaniUlsz: L. :Kosiilski, 'O'pl~a:waplalS'tyczna: J. Królik, zy.cja: 23. 12. 1978 - 8. 02. 1979. 24 "Lud" - tom 64 w Opinog&rze" 120 ekspona'tów. Ekspo- �370 Kronika WOJ. CZĘSTOCHOWSKIE Mu z e a Cz ę s t o c h o wa, Muzeum Okręgowe "Harf1tyregionu częstochowskiego" Scenariusz: R. Rok, oprawa plastyczna: M. Grądmain, 40 eksponatów. Ekspozycja: 20. 07 - 10. 08. "Wielcy FO'la:cy - kh .życie li dzieła w rzeŹJbie ludowej" Scenariusz: R. Rok, oprawa plastyczna: M. Grądman,li3 ,ekspona'ty. Ekspozycja: 20. 09 (otwal1ci'e). WOJ. ELBLĄSKIE Mu ze a K w i d z y 11,Muzeum Zamkowe w Mall,bOIrku - Oddz,i,ał w Kwidzynie "Hafit IUldowy na Doilny1mPowi0lu" Scenariusz: .H. Sa1mpła'wska, opr:a'wa pl,alsty,czna: ,s. Czerny, B. Malinowska, eklspclilia,tów.,EkspCizy,cjra:15. Oli- 31.112.Ka1ta1olg. ,,:Rytualne i cilirzędowe maski Nusantary" [Zob. Wal1szawa, ,Muzeum Azji i Pacyfiku. WOJ. 31 GDAŃSKIE Mu z ea W d z y d z e, KaiSzubski Park Etnograficzny "Wdzydzkie rzemiosło artys'tycznei rękodzic1o iludowe 1907- 1977" :Scelnografia: M. BuczkO'wska., oprawa plasty,czna: J. Hebda,konsuHalCja: BłalszJkowski, '19 ekspcmatów. Ekspozycja: 22. 07 - 31.10. W. Instytucje niemuzeal'nc G d a ń s k,Wojewódzki Ośrodek Kultury "ATtystyozne rękodzido wsi i małych miasteczek" ,scelnariusz: S. L,ilszkowlska-Skur,owa, oprawa pla:styczna: H. Gregor-Blaszkow,ska,97 ekspcna1tów. Ekspozy,cja: 8. 03 - 19. 03. "Sztuka ludowa województwa gdaóskiego" Scenariusz: S. Liszkows,ka-Skurowa, ,oprawa pl,a'styczna: H. Gregor-Bla'szkowska, KO'nsulta'eja: 'W. Błalszkow'ski, 45 ekspanaltów. EkiSpozycja: 18. 0:1 - 20. 03 w Urzędzie WojlC'wódzk'irmw G:dal1lsku "Sztuka ludowa Pomorza Gdal1,~kiego" Sccnar,iusz: K. Szał'a;śna, oprawa p'las'1y,czna: H. Gre:gor-Blaszlkowska, 93 ekspClna1ty.E,kspozy,cja: 2. 08 - 22. 0,8.Pllakat. 'iSztuka IUldowa Ziemi Gdailslkiej" Scenariusz: K. Szałaśna, oprawa plastyczna: H. Gregor-BlaslJkowiska, 140 eksponatów. Ek'sp oZY'CIj e: l·li. 9 25. 09 w Kilubie Miej'skiego Domu Kul'tury w Kartuzach; 27. 09 - 5. 12 w Kluhie GalmizonolwY'm - Hel, 10.5 eksponatów; 8. 12 - 31. 12 w Bibliotece Gminnej w Luzinie, 62 eksponaty. Plakat. �371 Kronika "Kaszubska sztuka ludowa" Scrnariusz: H. Gregor-Błaszkow:ska, K. Szałaśna, 'oprawa plastyczna: H. Gl1ego;'- Błaszkowska, G4 eksponaty. EJkspozycja: 11.12 - 22.12 w Miejskim Domu KuLtury w Wejherowie. Wspólorgan'izator: Miejski Dom KuHury w Wejherowie. WOJ. GORZOWSKIE Mu zea M i c:d z y c h ó d, Muzeum RegiOlnalne "Malarstwo na 'Szkle" Scenariusz: R. Skłodowski, oprawa pla,S'tyczna: G. Sto:iJl,ska, konsultacja: W. Sadowski, 60 eklsponatów. Ekspozy!cja: 14.03 - 15.05. Plalka!t "Budolwnictlwo ludowe zachodnilej W[elkopolski" Scenariusz: R. Skłodowls,ki, oprawa pla1s,tyczna: G. Stolil1lSka,Ikonsultacja: W. Sadowo'ki, 30 ·ekspona'tów i 80 fotogramów. Ekspozycja: 12.12 (otwarcie). P!lakat. M lic:d z y r z e C z, Muzeum "Po'k1az pl'Sanek wielkanocnych" ScenaI"iusz: J. Patorska, oprawa plas'ty'czna: L. KJlimkiewi,cz, R. Pa,torski, 81 ekspcnaltów. Eks'pO'zycj,a: 21.03 - 10.04. "Wyroby wlilklimialns'kieregiorniu" Scenariusz: J. Patonslk1a, oprawa pla!sitYicznaR. Bamo!I1Ski,Gl eksponatów. Ekspozycja. 21. 09 - 30. 09. WOJ. JELENIOGORSKlE M u z ea J elen I a Gór Oprawa a, Muzeum Okrc:gowe "R!zemi'osło artystycZlneod XVII do XIX wieku" plas1tyczna: D. Tur'kiewiclz, 32 ekS!ponaty. Ekspozycja: WOJ. 15.10 - 20.12. KALISKIE Mu zc a K a l i s z, Muzeum Okręgowe Ziemi KaEski:ej rodiz,innei doroczne oraz elementy wlnę'trza mieszkalnego ,(Kali,skie, przełom XIX ,i XX w.) Scenariusz: .l. P. Dekowski, A. Jeziers,ka" oprawa plastyczna: W. Oźmina, konsultacja .. J. P. Dckow:;ki, ok. 300 eksponatów. Ek'spozy'cja: 31. Ol. (otwarcie). Folder. "Obrzc:dy WOJ. KATOWICKIE M u z ea B y t o m, .Muz,cum Górnośląskie "Dawny ubiór ,dzi'oeięcy XVIII - początek XX w." Scenariusz: B. BazieJi.ch, oprawa pla.s1tyczna: K. Wojakowski, M. Stempel, e,kSpC,Il<l'tóW. Ekspozycja: 1.06 - 20.009. >Plakat, katalog. 24' 30G �372 Kronika Za b I' Z e, ·Muzeum ,./Mój Sląsik" Scenariusz: \K, Ka'czJk,o, oprawa plasty'c.z:na: K, J<;drzejowls,k<l-,Nowa'k, 180 .eksponatów, Ek'spozy'cja: 1,11.1977 2;:,01.1978, iKata:!OIg. Ws'pólorga'oiw'tor: TowaIszystwo iMiłośn:ików Zabrza. WOJ. KIELECKIE Instytu'c je niemuzeal,ne K i e Ie e, Towallzyls'two 'Przyja'eiół GÓl1nktwa, Hutl1Jidwa i Przemy'slu SLaropolskiQgo "Wy.st.awa twór,czoś'ci :ludowej wojoewódZitwa kidcc'kiego" 6eelI'1ar.iu.sz: G. Ło.ngawi:k, opralwa plastyezI'lla: K. .sc.iw'iar.ska, 3·50 e.skpomatów. BklSipazy'ej.a: 9.09 10.9 w Nowej Sł'upi. W.sJpółorgani'zator: WOje'wodl.kli Dom Kultury, ;Ki'eLe,e. K j e l c e, Wajoewódzki Oddział StoWlarzy:szenia Pax "WspMcz·esna 'ludowa ,s·ttuka s.akralna" Opmwa plastY'C'21l1a:E. Gr·ochulSki. konsultacja: B. Erber, 4;)0 l'k,sponatów. Ekspozycja: 25. 06 15. 08. Folder, pla'kat. Współorga/nizator: Z.Z,G. "Veritas". WOJ. KONIŃSKIE M u zea K on li n, Muzeum Okręgowe "Rzeźba !Judowa Zd:zisł.awa Staszak,a" Scenariusz: B. CybuLska, oprawa plastyczna: R. Laiba, kom;u:ltacja: Ł. Nowa,k, 80 eksponatów. Bks·pozy,cj.e: 1.04 - 19.cr5 w J\iI'uzeum w Tomaszolwi~ Maz.: 20.05 10.07 w .Muzeum w OpocZini'e: 11.07 20.08 w Muzeum w Ra,domsku. Informator. WOJ. KOSZALIŃSKIE: M u z ea K o iS z a l i n, ,J\iIuZJeumOkręgowe ,,.Lu/dowe i'nstrumenty muzycz,l'1C i rzeźba Zob. Poznań, Muzeum Btnogra!fic2me. WOJ. 'Muzea iK ra k ó w, Muzeum o tematyce muzyczne,j" KRAKOWSKIE Archeol'ogiczne "Ikona w ,eer.kwi" Scenar:iu:sz: IK. BileleTl!~n,opr;awa plastY<:2ma: M. &awi'cz, konsul,ta,cja: J. Mali'nows'ka, '6'3 ekspona.ty. Ek'Spozy,cj.a: 15.12.1978 - 28.0'2.1979. lnform'l'~or.Współarga'Ui'za'tor: M'uzewn BudoWlnidwa Lu:dowego w Sa'iloku. Kra k ó w, ,Muz,eum H.ilstory;czne Milasta Krakowa ,,szopki kira:kOlwskic, 19<78 rok" Scenari,usz i opraWIa plastyczna: T. Wroński, 64 eksponaty. EJkspozy,c.ja: 10.12. ,1978 - 4.cr2J1ff7'9. Pla!kat. �3TJ Kronika M y ś l e n i c c, IMuzeum Rleig~ona']ne "Dom Gn~eki" "P'oIs'ka grafika ludowa" Scenariusz iopmwa 'plasty'el'na: wg koncepcji pr:acawrrików muzeum, 3<8eksponatów. Ekspolzylcja: 23.03 15.05 Katalog. WSipółlolfiga:nJiZJator: Muzeum Etnogralficzme w Krak,cJw,ie. "Ma,jaTls,two na sZJkle" Scenariusz opra1w1a pl1as!tycZJna: E. PE!k:sowa, 60 e!ksponatów. Ek"poz)'lcja: B.04 - 3.05. K,a<tallog. "Sztuka Jawy" Scenariusz o!prawa plas1yczma: wig kOlncejpcji pmcowników muzeum, 1,36 eksponatów. EkspozYicja: 19.07 -- 4.10. "Ma1arsltwo .Jlardwigi IN as.idla!k" Scenaniusz i op:rawo. pla:sIt)'lczna: wg. klorrcepcji pracownilków muzeum, 25 elkspona'tów. Ekspozylcja: 23.07 w 'plenerze (iMyś].enke - 'Zairalbie). "N~pal" S,c'E'lnariusz ,i 'oprawia plasLy,czna: wg koncepcj,i pnalc<Qlwniikówmuzeum, Q-60 eksponatów. Elk,spozycja: i12.!1:2.l97<8 - l1.01.W7'9. WOJ. LEGNICKIE Muzea L e g J:1 i c a, Oklręgowe Muzeum Miedzi "Plollstka SZJtuka LudowIa" Zob. Warszawo, Pań<stwow,e Muzeum Etnogra1i czne. "Sztuka zdabnkZJa A£gani:sta1nu" Zob. Warszawa, Muzeum Azjli i Pacyd',i!ku. i WOJ. LESZCZYŃSKIE Muzea L e s z IDo, ,Muz'eulm Okręgowe "Rzeźlba ludowa wojE'lwódz'!Jwa leszczyńslk1ie@0" Scenariusz: B. Błalszk'iewic.z, 9'1 ekspanla'tów. Ek,spozy'cja: 4.03 ma'tor 17.09. Infor- WOJ. LUBELSKIE Muze a L u ib a r t 6 w, ,Muzeum Regi'onalIne "Szltuka IUJdowa riClglionulubartolwlskiego" :Scena~iusz: rz. Zmulda, oprawa pla'S'ty,cZJna: Z. LE'lsZJczyńlslk,i,11.30€lkspona1tów. Ek<spozycja: ,1.0,71('otWlaII1cie). L u ibli n, IMuwum Orę~cJwe "Kultura In!dian MeJ'lsylku" 'Zob. Walrszawa, Pań:s1:wlowe Muz,eum Eltnogr:a:fii c2lD1e. "Ludowe kowlallstwo Luhe'lsZlczyzny." Soenar;iusz: C. W'rę!J<i1alk,'opmwla p>Lals,tyc:zm:a: ,K. IW:Hkowska, '143 eksponaty. Ekspozycja: :l8.0i3 - 29.():6. 1 �374 Kronika ",Ludowe tJklaotwo białostockie" Scenariusz: S. Dados, 47 eksponatów. Ekspozycja: 6.06 -- 30.07. Współorganizator: S'towarzyszE'IJ'ic Twórców Ludowych. "Szituka ludowa Turyngii" Scenariusz: S. Dardos, D.Powiłań.ska-·Mazur, oprawa plas·tyczna: K.Witkrlws.ka, 120 eksponatów. Ekspozycja: 6.06 - 30.06. Współorganizator: Ośrodek Kultury NRD. "Tka.nina i Tz,eź,ba ,lud-c-wa Lubeilszczyz.ny" Scenariusz: A. Gauda, 53 eksponatów. Ek,;pozycja: 2.09 --- 1.~.10 w :vIuzeum Okręgowym w Wałbrzychu. Informator. Współorganizator: Muzeum Okrqgowe w Wałbrzychu. "RzeŹJba ludowa olśrodka łukowsklego" SC'E'lllJariusz:D. Powilai1ska-Mazur, oprawa plas,tyczna: K. Witkowska, 70 eksponatów. Ekspozycj'a: 11.12 (otwarcie). Współorganizator: StowarzysZl'lnie Twórców LudO'wych. WOJ. ŁOMŻYŃSKIE M u ze a C ie c h a In'o w i e c, Muzeum Rolnictwa im. KrzyszJtofa Kluka. "WSlpóŁcizes-napodlmiika tkanina dwuosnowlowla" Scenariusz: T. Czerwiński, oprawa płastyCiZ.na: T. Oze.rwillski, W. Bogucki, Konsultacja: M. Pokropek" 27 ok!sponatów. Ekspozycje: 3.0:3 23.03. Współorganizator: WDK w Łomży; 30.03 - 15.05 w Muzeum Okn;gowym w Żyrardowie, 34 E'kspona'ty. WspMorganha!bor: Muzeum Okrqgowe w Żyrardowie. "Muzeum - ilalbora,torium" Scena'riusz: studenci etnograf!ii UW., oprawa plastyczna: \'-1. Bcgucki, T. C,z:rwiilski, kOlIJ'su]:taicj.a:Z. SokOllewicz., M. Pokropek, K. Uszyilski. 100 eksponatów. Ekspozycj,a: maj, Pałac Kazimierzowski - Uniwersytet \'-Iarszawski. Współorganizator: Katedra Etnografii UW. "Tradycyjne zajęcia kolbidy wiejsklej na Podlas,iu" .scenariusz: T. CziElI'wińsik1i, c~p.l'awa plastyczna: W. Bcguc'kii, kO!1sultacja: K. Uszyń,s:kii, 120 eksponatów. Ekspozycja 23.09.1973 - 1.02.1979 w zespole Szkół Rolniczych w Bielsku Pcdlaskim. Współorga1ni1zator: Klub Etnograficzny w wymieniO!ne jszk oIe. "Stroje podlaskie" .scenariusz i oprawa plastyczna: T. Czerwióski, kOlnsultacja: M. Pok:'opek, 210 ekspO'natólw. Eks'pazy,cja: Z2.l0 - 26.11. PlakaL Ł o m ż a,M'uzeum Okręgowe "Strój łudowy województwa lamżyóskiogo" SCElnariusz: W. Palwłak, oprawa plastyczna: B. NarJeś.rl'iak, 7fi eksponatów. Ekspozycj'a: 19.07 - 10.09. "Haiflt ludowy północno-wscho'dniej Polski" Scenarius.z: W. Pawlak, oprawa plasty'czna: B. NaJ.cśniaik, ;).~ ekSipO'l1atów. Ekspozycja: 19.07 - 10.09. "Wycinanka kurpiow,ska" Scenariusz. J. Chętnikowa, oprawa plastyczma: B. Na,lcśniak. (iO eiksponaitów. Ek,spozycja: 25.09 - 31.12 w Mi,ejs'ko-Gminnym Ośrodku Kultury w Nowogro<iz:le. �375 Kronika N o w o gr ód, C hęt'n ik.a Pa;rk Etnograficzny Póhno(mo-W's<:hodnie~o Maz'o'ws:za im. AidarrnJ<l "Kultwra ludowa kUI'p'iowskiej Pusz·czy Ria,lej" Sccna';"i U'.';Z: W. fa wlak,opra w,a pl'alS'tycz.na: B. .Na'!eśniak, Ekspozycja. 2.1.0;) - 23.0b. "Tka'nhna łukowska" Sccllariu.;z: W. Pa.w1a'k, opm,wa plastyc'zna: B. N'a'le5niak, Ekspozycj;J: '"-4.06 - 30.09. WOJ. 143 40 eksponaty. eks:ponaiów. LODZ.KIE Muzc;) Ł ó d i., Muzeum Arch.:,okgiome i Etnc1grafi'czne "Tęcza na śniegu - tradycj,a i współczesność w sztuce ludów Sybcrii i Dal~k'iego W,s'chodu" Scenariusz: pra'cowniey Pailsiwowego Muzeum E1Jl1Oigrafic~negoNarodów ZSRR w Lcni'ngradzie, oprawa pla9tyczna: J. Kuli,giewicz, 26,1 eksponatów. Ekspozycja: 19.01 18.04. Flaka t. Wsp6łorganiza tor: Parl:stwowe Muz,eum Etnograficzne Narodów ZSRR w LC'ningraodzie. "KuHur,a Afry1k'i Zachodll1i,ej" Zc:b. Szcze'cin, Muzeum Narodow,e. "Obrazy Ina .szkl.8 Krys,tyny Zahierz1cW'skiej" Scc,n;.lI'iusz: T. ŁaszCl.C1WlSlka, K. Za:bi'erzewska, opralwa plastyczna: M. H. Czurko.ElksjJozycja: 2a.OH - 7.10. FoLder. "Wi,eI1 c.edożynkowe" Scenal'iusz: .J. Maszew.ska, ok. 20 eksponatów. Elmpozy'cja: 6.09 19.10. \Vspól·organizator: Woj.ewódzki ZarZąd Kól'c·k RdlJniczych. l WOJ. NOWOSĄDECKIE NI u z c a G o r l i c C', Muzeum Regiona'lne im. Igll'a'cego Łukasiew,icza "Pmce nz-c;ilbi':.l:l's!!Qic twónców ].udowy'ch z reg'ionu Gorli,c" Ek:spGl.ycja: 1.03. --- 10.0·1. "Wystawa pokonkursowa rzezby ludowej Karpat Po'ls.k<ich" Ek:spclzycja: 1.09 -- 1.12. "Szopkiludovi·e ,i ,obrzędy noworoc~ne" Ekspozyc}a: 15.121978 15.02.1979. L i m a n o w a, Muzeum Ziemi L~manow"kiej ,,111 pOlkon:kursowa wystawa ha.£tu - L~mal1'owa 7·8" SCClnar:iusl. i oprawa p'lastycZ'na: J. Widok, kOl1lsultacja: E. Fryś-Piet:raszk:owa, Z. Szc1wczyk, M. Dlugosz, 358 ek!'1POll1a:tów,Ek1spozy,cja: 11.06 - 27.08. Plakat, kata,log. M u s z y n a, iVIuL\eumRegionalne "Rzeźba Zbig[]li'cwa Ważydrąg;a" Scenal'iusz i opralwa plalstyczna: W. CZ\crniec, komsu!'ta.cja: pracO'WlI1icyMuzeum' Okręgow0go w NO'Wym Sączu, 26 eksponatów. Ek.spozylC\ja: 15.06 22.0'6'. ,;Ceu'a1mcka K'U1negulf1dyJeżaw;skij'ej" Scenal'iusz i opr,aWla plastyczna: W. Czerniec, konsillltac\ja: pracownicy Muzeum OkręgowegQ w Nowym Sączu, 47 ekspona:tów. Ekspozycja: 1.07. 8.07. �376 Kronika "Płaskorzeźba Jówfa Ci'laka" Scena'riusz i ,oprawa plasty,czna: W. Czerniec, kOlIlsuHa'cja: pracownicy Muzeum Ok'r(~gowego w NowYim Sączu, 22 ,elksponaty. Ekspozycja:2!.10 - 5.1!. N o w y S ą c z, Muzeum Okręgowe "Współczesna rzeźJba 'ludowa Karpa'i [Po1'skkh" Scenariusz: E. Długosz, 140 ek'sponaltów. Ekspozycja:15.04 - 20.06 w Muzeum Okręgowym w Wałbrzychu. WlSpółOlI'galnizator: Muzeum Okręgowe w Wałbrzychu. "Wystawa pokonkursowa III Kongresu Współczesnej Rzeźby Ludowej Karpat P,olsbch" Scenariusz: A. Kroh, ,oprawa pla'Sltyczna: B. i M. ,Magierowie, 200 ekspOlnatów. Ekspozycje: 13.05 - 30.07 w Sądeckim Parku Etmogralficznym. Kata:,log; 10.8 - 15.10 w Muzeum Wsi 0p,ol&k'iej, 134 eksponaty. Katal'og. WOlpó1org,aniz'ator: Muzeum WSiiOpollskicj w Opolu - Bierkowicach. "S'trój ludowy południowej Słowacdi" IScelnaniusz: R. Renyiova, V. St.ev,akova, ok. 200 e1k:spona,tów. Ekspozycja: 4.06 2,7.06. Kataloig. Współorgan'iZJa1t.ar: Teikovske ,Muzeum w Levica'ch, CSSR. "Sztuka ludowa Zlalipia" IScenariusz: M. Załuska, E. Długosz, konsultacja: N. Bartosz, 90 eksponatów. Ek's'Pozycja: 1,6.08 30.09 w Sądeckim Parku Etmografkznym. Infonmator. Współo,rganiza'tor: Muzeum Okręgowe w Tmmowie. ,,Akwarele Nikifma Krynic'k,ieg'o" Scenariusz: \1\1. Ma.sz.czak, 37 ekJsp.anatów. ,EJkspozycj,a: 6.10 ::0.10. ,Informator. R 'a b k a Z d rój, Muzeum im. WI. arkana "K'obiie'ta w rzeźbie ,i rmala'rstwi,e lIlias'ZJklle" Scenariusz: P. Piotrlowsk'i, oprawa plastyczna: A. GłuszYJ1ski, konsultacja: M. Lechow'Ska-Bujak, 80 ekspona'tów. Elk'spo:zycja: 8.03 - 20.04. Plakla1. "Instrumenty .muz)'lcZJneStan~sława Gracy z Poronina" Scen:ariUlS1z: P. Pio1Jrmvlski, oprawa plas'tyJczna: WI. Kopy1tek, konsultacja: ·M. LechoWls~ka-Buj,ak, 30 eksponatów. EkspozyC'ja: 28.04 23.05. Plaka't. ,.,Starre malamtwo i rzeźba z'e ibiarów Muze'um ,im. W'I. arkana" Scenar,iusz: P. Piot1"C~ws'ki,oprawa plasltycZJna :Wł. K1oIPyte'k,konsul.tacj;a: M. Lechowska-Bujaik, 50 eksponatów. Ekspozy,cja: ,2.2.07- 120.110. Plakat. ,,~spóklzeslne malaI'lS'two na sZJkJl,etwórców z,ako'PLaI1lslbchze ZJbi,oru ,MuZJeu:m1m. WI. Orkana" Scenariusz: P. Piotrowls,kii, oprtaw,a plas'tyczna: WI. Kopytek, kOlnsultacja: M. Lechows,ka-Buljak, 100 e!ksponalólw. Ekspozycja: 10.H.1197'8- 8.01.1'979. P~a\kat. Z a k o iPa n e, MUlzeum Tatr.zaI1l>lkieLm. T. ChałUlbiI1'skliego ,,,Marlans'two'na szkle i TZJeźbaBrani,sł.awa Heidlna1rza" SCClnal1iusz:H. ŚredniJawa, 'oprawa pl<listyozma: E. H,odzik, 40 ekspona,tów. Eks'pozycja:1.02 - 30.06 w OddZJLale PańSitwowych Zbiorów Sztuki na Wawelu. "Malarsbwo Katarzyna Galwława z Zielonek k. Kraikalwa, Ptaki Piotr II\JWlitz Zales.1a k. Kmnii'Emicy, Kiolek>cja - Elwa i Le:szE!kMa,cli,ak,iz K'nalklolwa" Scelnariu:sz: H,. ŚredniJa'Wla, oprawa pla'sltyczna: E. Radzik, 5;6 ekspcmaltów. Ekspozycja: 13.112.19'78 - 28.02.1979. Instytucje iniemuzealne S. zc z y r!k, M1ielj~lw~GlI11inny OŚII1oid~k Kultury ,,;Wystaw,a prac twórrców 'ludowYIch" rzeźJby Józef'a Nikłela" eks'pozyc'ja: W.04; rzeźby Józefa Migdała, ekspozycja: '111.06;hafty Wlik>torii'Las,zcza'k, ekspo,zy'cjla: 6.08. �Kronika 371 WOiT. OLS,zTYŃSK,IE M u z ea O I s z t y n, Muzeum Wa.nmi'i i iMClJZiUT "Kultur.a ludowa Wa,rmi,i .i Mazur W!czo.raj i dz~ś" Scenariusz i konsultacja: A. Blachow:sJd, oprawa plals'tyczTlta: W. Pas,ik, A. Dzuemielow.icz, oik. 400 eks'pona,tów. iEJkspo,zycja: IEpiClC- sierpień w Gaileriii Sztuk:i w Ols.ztynku. WO.T. OPOLSKIE iM uz e a O p o l c, MUlJeutn1Ślą.ska Opolsibego "HaLt ludowy" ScenapiUlSz i konsU'lta·~ja: A. B'łachaw.sIki, oprawa plastyczna: R. Kowal, 1'92: ekspcma'ty. Ekspozy'cja: aO.1O - ,29.11. JlU,ak.at. O p o I e - B i er k o w i,.ce, !Muzeum W'S:iOpc\l;s'kiej "Wiosna i widJ.kalnoc we wIspókz,c;snej 'sztuce ludowej OpdlslJczyzmy" Soenariusz i oprawia plm~tyczna: M. Halmp~l, ikonsułta1cj,a: B. !Moraj:ko, 650 ekspcmatów. Ekspozycja: marzec - mad. "Dohnoślą'sikie meble ,ludowe" Zob. Wrocław, M'ulJeum Etnografi·czne. "Ludowa rreźJba P,01sikiochKarpat" Zob. :MUlJeum Okręg,ow.c w Nowy:m Są;c·zu. "Po.lskoa \c,eram'ika ludowa" Zob, 'Wa r.szawa., Piań:s.tw'owe Mu.z€um Btmograrfj'c7..ne. WOJ. M u ze,a; T r z c i a \11k PILSKIE MU1zeum im...Wi'k,tO'ra S'talchow,i·a'ka "Indie 7,6" lZob. Pozmal1, Muzeum iE'tnogm!ficzne Oddz'i,ał Mureu.m iNapodO'Wlego. "Ceralm'iJka meksy<kań.s'ka okresu prz;ed'k'Olum!l:li.jlSkiego" Zob. Poznań, Muz,eum Btnogra;ficzne Oddział MU'Zleum Narodo'W·e,go. ,;Ludowe ,uTltstru.mc'!1.ty mu.zy,czne li .rz,eźba o temalty<oe Imuzye.zmej" Zob. Poznań, Muzeum B~nogTaJf'ilc:z'neOddz~ał Muzeum Napodowe.go. 0, WOJ. PIOTRKOWSKIE M u zea R a .d o ms ,ko, MUlJeum Reg<iOlnai'ne "Rz·eźba ludowa Zdzisława s:ta.sza'kta" Zob. !Koni'n, Muzeum Ok,ręgawe. T o un. a 's z ó w M a· z. Muzeum .,p~tuka .ludowa dla dZJie'C1ro" Scelll,a;rjus.z: W. !Bogumit, opnaw;a plaJsty1CZll1Ja: A. Goździk, 34<l ekspcma<t6w. Eks-pozy,cja: l L12. t.977 - ilO.ol:1978. Koart.alQg. �·378 Kronika "Rz'eźba ludowa Zdzislaw,a Staszaka" Zob. Konin, Muzeum O;cręgowe. "Rzeźba i cera'mika ludowa wojmvództwa piotrkowskiego" SCt:.nariusz: M.. J<as'trzc;bs'ka, opr.awa Jl].astYCZJl1a:M. Galini;:wić:z, 34 ek,.;rK11aty. Ekspozycja: 6.12.1973 - H.G1.l979. "Wycinki ludowe województwa piotrkowS:"iego" Scc!l1ariusz: M. Jas'trzQbska, opmwa plastyczna: T. Książczak, 8U eksp~natów. Ekspozycja: 1977 - 1978 w a:kolachi klubach ~rcd(,wL;k()wych na ,\2rcn.ie To,m-<1sz.C'\va M!ClZ. lnstytucje !l1iemuzealne p i o t r k ó w T r y b., Spćldzieln.ia Twórczość Mazowiecka "Rqkodz\ielo lu,dowe i arty1s1.yczne Spółdzielni Twó"l:zo~Ć Mazowiecka" Scenariusz i oprawa plalstyczna: pracownicy Spóld7,iclni Twórc:zo~ć Mazowiec.ka, '250ek:spC'natów. Eks;)ozy-cja: 2;').08 --- 3.:0 w MULeum Okręgo\vym w pj·otrkowic Tryb. ¥iOJ. PŁOCKIE Mu z ea P ł oc k, Muzeum .S -j MazO'wi'eC'kie ".M.az;ow:eoka rz·eźba lud·owa" Scenariu'Sz: T. Barallliuik, oprawa plastyczna: A. Popid, 134 L'ksponaty. Ek.;pozycja: 15.0:3 - 20.04 w Muzeum Pomorza Środkowego w Slupsku. "Laur·eaci nagrody "Banw" ,im. Os,kara K'ołbc-rga" Sc·enariusz: Vi. Dow.laszewjcz, oprawa plastyczna: Z. Zar;:mba, A. Kogowski, 270 eks pO'l1Ialtó w. Ekspozycj-e: 2.0i:l 25.06. r'nformator. Ws-półorgu'niza.torzy: Fcdcf<<ł'cjaStow.arzyszei1 Przy!a'ciól Sz:tu'k Pi(,'knY'ch w p(jbce, Rl'dakcja "Barw"; 1.07 - 16.07 w :St.arej Kordegardzie w W«,~sza\Vi<~. "Wyroby g.arncarskie i p'lecionkarskie w kulturze ludowej Mazowsza" Scclnar,iu:sz: W. Do'Wla'szcw;icz, oprawa pl'a~tyc.zna: A. KC'gowski, 12.1 eksponatów. Bkspozyeja: 28.10 - 5.12 w salonie wystalwmvym Muz.eum Mazowieckiego IW Fihi Po1'itechni.k,j Walrszaw,siki-ej w Placku. "Wieś w l'zeiJbi-e i tkanini·e ludowcj" Scenariusz' i oprawa pl'asty,cZlna: W. DowlaszewiC'z, 110l':k:-;ponatów. Ek;,;pozycja: ;:IO.H - 28.12 w ,Muzeum RCillllidwaim. K. Kluk,a w Oi():'ha rww'l'U. e r pc, ,MuZ{:um i Fark Etnc,griificzny "Rolnictwo w :sztuce ludowej" Scenariusz i oprawa plastyczna: O. Kmieć, 45 ekspcna'tów. Ekspozycja: 28.04- 6.05 w Domu 'Kultury w Si-e,pc:u. "Rzeżbalu:doowa Zi'CimiSi'erpecki!'j" Sc'enariusz: O. Km'i.eć, ("prawa pia.slty-c7Jna: W. Zbil'rzcho,\v-ki, li8 cksponatów. Ekspc.zyc;,a: 25.05 - 30.05 w Domu Technika w Płc,cku. WOJ. POZNAŃSKIE M u z,ea p o z n. a MUZleuiffiEtJDogr:afi·C'zne,Oddział ,Muzeum Na n;idoweg'o "Jndi·e 7li" ~cenar~UJSz i oprawa pla'sly,czna: A. Surzyńska-B-łasza.k, 50 eksponatów. 1'1, EJks- �Kronika 379 pozycja: 20.12.1977 10.02.1978 w Muz'e'um im. W. Stac'howia'ka w Trzciail1ce. Ws.pólorganizator: MUlzPUJmw Trzcianrce. "Ceramika me'ksykaós'ka okresu przedkolum!bijls.kiego·' Scc·nariusz i opraWl;l plastyczna: A. Su rzyiJ'ska-Hła.sza'k, 175 ek.sponatów. E'kspozycja: 17.()2 - 1.1.07 w Muzeum im. W. StachO'wi::l'ka w Trzc:ialnce. "Pc'i:-Jkie ill1:'i'trumenty ludowe i rz'eżba o tematy,ce mu.zycz:nej" Scenarilhz: Z. TorOl\ski, ok. 150 eksponatów. Ekspozycja: 8.0610.09 w Muzeumirn. W. StachGwi,aka w Trz,c'j,ance. Folder. W-.spółorga'l1'iz.ator: Muzeum w Trzc;ance: 20.09 _. 27.10 w Muzeum Ok:ręgow)'\m w Koszal'in.ie. Folder. Wópólnrganiz.atr:r: Muzeum Okręgc'Wc w Koszali'n~e. ,,8ogc'll-Gw;ie i inni" .sl:onariw'z: .J. Łapo1t, oprawa pk1Stycz.na: L J,arzyl1ska, ck 300 0k:;ponatów. Ekspozycja: 29.0.1 -- 15.08 w :Vluzeum Rz·emio:sl Artys'iyczmych w Pozn.aniu. Oddział NBP. Informator. W,,,,pólorga,ntZ'ator: Towar.zy,;;Itwo Przyjaciół Muzeum Narodowe'go w Poznaniu. WOJ. PRZEMYSKU: :Vluzea p r z e m y .~l, Muzeum Okn;gowe "SZ'iuka ludow.a Turytn,gii" Scena['ius/.: T. ilul'Zyl\ski, opr"wa pla.styczna: .J. Kotula. Ekspozycja: marzec. Wópółorga!1~z.at(}r: Ocir.c;odl"k:Kultury NRD w Wa~s?awie. "Rrz.C'mioslo ariysty.czne plemion australi:i.sk'ich" Scenariu.sz: T. 8urzYI1,ski, oprawa plastyczma: J. Kotula. Eks'pozycj'a: 21.04 8.0;). Ka'iaJog.Wspólc'r,g;)'niw,torzy: Muz·eum Arc-heolOlgi'czne i Muzeu.m Etmografi,cz!l'e \V Poznamiu. WOJ. RADOMSKIE !VIu:óca I Iż <1, ·:Y!UZl'umRcgicnalnc ,.Sztuka ludowa Ziemi llżeckiej" .scenariu~z: .J. Bujncw.3ki., opra.wa plastyczna: W. Smaga, 50 eks p cma'tólw. Ek,pozycja: 1.'dO -- 15..11 w Domu KU'Hury w Hży. Wspólorg'a'nizator: Dom Kultury w Iłży. R a d o m, :'v1uzeum Okr<~gow~' "Wielcy pisarze .i poec-i w rz.eźbie ludowej" Zob. TorUJ"" Muzeum EJtlnogr'afiCJzn(? R a d o m, Muzeum Wsi Ra:doffi';,kiej "Gry i zarbawy ,ludowe Ziemi Radomski,ej" SCl'nariusz: S. Ro"it'1ski, opraw'a 'p1<l!S'ty'czma:Z. KaI'barz, 40 .erk,spo'ua,tów. Ekspozycja: kwiecie/'l-'listopad w Muzeum Okręgowym w Radomiu. W'spól-organizator: zs;vr,p w Raldomiu. "Kowalstwo ludowe Ziemi Radomski.ej" Scenariu,;z: S. Rc'sil1sok.i,'Cpnaw.a plalsty·czna: Z. Ka'J1b.arz,60 ek-s.pana'tÓ'W. Ekspozycja: lipicc-si'crpi'eil w KMPirK w iRa,domiu. F·older. 'W.spół-orga'nizarto·r: ~lVI!Pr1K w ~a-dc.miu: oprav .•.. a p!aISltyczna: S. RClSiński, 'M. St'rzel-ec, 70 .eksponatów. Ekspozycj.,,: paŹldziern'ik w Starej KOJ1degrard'Zliew Warrsz.awi,e. KatalOlg. Współr>rga'niz.a·tor: Towarzyshvo 'Przyjadól Sztuk Pięk,ny,ch w W.ar.s;"awie. �380 Kronika WOJ. RZESZOWSKIE !Muzea R z e s z ó w, Muz;eum Okręgowe "Ludowa plaoS,ty,kacer'ami1czna" Soenalriusz: A. Tangońska, 60 eks panatów. Elk'spozycja: 11.07 15.08. Katalog. "Strój ludowy w południowej Sło,W1acj'i" ,Scenariusz: V. Ślteva'k'ova, K. Reny:iova, 150 e'klSlPoma1tów.EkSlPolZycja: 6.07 30.08. Folder.Współorga'n:i·z;a'tor: Tekovske Muzeum w Levica,ch, CSS.R. WOJ. SIEDLECKIE Muzea S i e d 1 c e, Muzleum Okręgowe "Kultura ludowa Zachodniego Podlas'ia i pogranicza podlalslko-mazow'ieckiego" Scenar·iuoSz: A.Śledzi'ew!Slki, oprawa plasty,czna: A. Śledz;iewski, M. Staslinows1ki. 250 ekspomaltów. Ekspolzy.cj,a: 10.1:1 - 20.'12. Plakat. WOJ. SIERADZKIE M u ze.a Si e Ok'ręgowe "Kolorowe SLer<lldzlk:ie"(>strój .ludowy) Scenariusz: E. Dehdia, oprawa p1.a,s'ty'czna: Z. F,i,s'zer, 70 ek,spo'natów E.10spozycja: 2.01l - 15.01 w Ga'leri:i Sz,tulk,i EWA w Sieradzu. W:spólorganiza,tm: BWA w Sieradzu. ,.,Sier,a,dz;ka wydnanka" Scenariusz: E. Del'~da, opraJwa plasiy,czna: Z. F,~szer, konsHltacja: Z. NeymaInowa, 68 e!ksponat6w. Ekspozy,cja: 18.02 - 1:1.0,3 w Klubie Cementowni "War,ta" w Dzia'łolSzynie.W'spółorganilza'tor: K:lub Ceme'nltawn>i "W,ar,ta'," "Tka,ctw'O, haft i Zldabnictwo sieradzllóe" S.celnadusz: E. [)elida, 'op'faw,a IYI:alstyczma: Z. F,is'Z.er, 30 eksponatów. Ek,spozy.cja: 23.02 - 13.0'3 w KW PZPR w Sieradzu. "S~eradzkla rzeź1ba Iludow,a" S,cenariusz: E. De.Lilda, opm:wa plastyczna: Z. F,ilszer, 45 ElkspO'na'tów. Ekspozy cja: 27.04 23.0'5 w Mi,eóskim Domu Kultury w Lasku. Wispółonganizatvr: MDK w Ł,a'sku. "Tiw6nczolść Stanisła\wy Kubik i Rozal'ii Makówki" Soenariu:sz: E. Delida, opnawa pl,als1ty,c:ZlD:a: Z. F,ilsz·er, 85 eklspona'tów. EkspozYlc'ja: 20.05 -216.0,6. Ka'talog. ",S1iElI1ardz!kzldabni'ot ie WIOlud owe" SCelna:ri'Usz: E. Deli>da, ,30 ·ekspana'tów. Ekspozy,cj,a: 26.06 ([4.0,7 w Oś'r,odku PrZJemysłu '¥/YPolczymkowym Łódz:kkh Zalkta,dów RemoD'tawo-iMcmta'ż'awy'ch Lekkieg'o w .Burz'en~nie. IW,s'półoI1ga,niZJaltor:Ośrodek IWypoczynkawy LZRiMPL. "Ludlowe ,m,a'la'f!s'twioi rZJe2lbaStam:ilsł,awa Korpy" Scen.arliusz: M. Dz1iurowicz-iKaszuiba" oprawa plas:ty,czna: Z. Fi:swr, 22 eksponaty. Elk'S:pozycja: 211.08 - 218.10 w K'lUibi'e ZNIP w Sieradzu. WISpółorganizator: Klub ZNiP w 8'iemdz.u. l' a odz, 'Muzeum 1 �Kronika 381 "Rzeźby Sz,cz.ep.a'na Muchy" 8ccnarj,u~z: M. Dziuro1wicz-!Karszuba, oprawa pl'alSty,czna: Z. }'iszer, 58 e:ksponatów, Eks:p0JZy.cja: 23.0H - 15.09 w Galer,~i Sztuk-i BWA w SieradzU'. K'<łw:log. "Sztuka rludowa w01j-ewódz.twa 'sieradz:kieg,o" Scenal'iu,sz: 'E. Ddi'cia, oprawa plastyC'~na: Z. Fiszer, 176 ,ekspo'na1tów. Ekspozycja: 2(j.08- 30.09. Plakai, "Sieradzkie tkaniny ludawe" SC'l'na'I'iusz: :vI. Dziurowi,cz-Ka-szuba, opmw.a pla.styc~na: Z. F'~szer, 19 ekspo'natÓ'w. Ekspozyej.e: 2e.lO - 16.12 w Klubi,e ZNP w :Si,era1dzu.Wspól,org'anizaitor: J('lulb ZNP w Siemdzu: i27ekspcmatów; 20.10 - 25.12 w ,!VJjiej~kimDomu iKulbury w wiSku. "Malar-s'two Sta'nislawl3 Korpy" Scenariu'sz: E. Dehda, 19 eksponatów. Ekspozycja: 2.3.11 - 31.12 w K'luib!ie ZNP w La,sku. 'Wls'pólor,g.a-niz.a'tor:Klub ZNP w Ł3JSku. WOJ. 5KIERNIEWIOKIE M u ze a B r z c z i n y, 'MUz.cUimRc,giona'ine L ° "Plocio.nkans'iwo ·brze2Jińis.kie" iSc'C'nariUisz: E. Pu'tyĆ1'ska,opmw.a pia'slty,czna: J. Wikla~owa, 30 'eks·ponatów. :EJkspozycja: 21:12 - 3'1.12, w i·c z, Muzeum "Sztuka .i ręko·działo ludowe w XXX-leciu Spółdzielni "Sztuka Lowicka«" Scenariusz: A. -Czyżewska, oprawa plasty,cZlna: Cz. Rutkowski, konsultacja: H. Świątkows.ki, ck 200 eksponatów. E'kJspozycja: 10.06 - 31.09. Katalog. Współorganizator: Spóldzielnia "Sztuka Lowicka". WOJ, SŁUP.SKIE M u zea B y t ó w, Muzeum Zachodn,io-Kaszu:bSlk.ie "Tk;x'tw'o Ina K,aszubach" rS-cenariusz 'i oprawa pla'styczna: :P. C i-cJ.ecki, 120ek'sponatów. Ekspo,zycja: 9.06 - 9.10. "Osa1dirJJicy" Scenariusz: P. Cielc>cki, T. IK'opy,dłowski,oprawa p1«ts'tyczna: K. ,Biórkowska, 5.5 ekspcl11a'tów. Ekspozy-cj'a: 12.12 (otwarcie). WOJ. SUWALSK.IE !VI u zea S u wał k i, MuzeUJm Okręgowe "Przyroda w Isituoe -IUJdowej" Scenarius.z: T,. .Roma'nows.k:a, 95 ek'9ponatów. Ekispozy,cje: 8..12.1977- 17.01.1978; 18.04 - 17.05.1978w :Mi'ej.s'ko-GmiIJJIlymOśrodku KUltUTy w iHiszu. �382 Kronika "Współczcsna tkanina Pojezierza Suwalsko-Augustowskiego" Scenariusz: T . Gutz>E:H,31 oksponatów. Ekspozycja: 6.00 - 14.09 I n s t y t u c j en i c m u z e a l ne S e j n y, Miejsko-Gminny OŚ'fodek Kultury "Wystawafolklory:sty,czna rejolnu Sojny" S.cenariusz: M. Karpowicz, 40 eksponatów. Ekspozycja: 16.05 - 14.00 w MGOK w Sejnach. WOJ. SZCZECINSKIE Muzea S. z c z e c i n, IM'UzE'umNanJidawe "KuHura Afryki Za'cheodniej" Scenariusz: B. ISzerniewicz, ,oprawa plm;tyczna: M. H. Czurko, 235 eksponatów. Ekspozycja: :211.03 - 15.05 w Muzeum Archeologicznymi Etnograbcznym w Łodz'i; oprawa p1:a'sltycz;na: K. SUislsakiSomilt,ekspozyc:j,a: 24.05 - 3.09 w ,Muzeum Okręgowym W Rzeszowie. Przewodnik. "Dog-Olnaw,ie i ,i\nni" Sc'£"na'riusz:J. Łapoibt, 25,3 eklspClna'ty. Ekspozycje: 14.04- 24.05 w Muzeum OkręgowyJm Ziemi Kali',skiej. Przewoldinik. WspólorganiZJator: Muz'eum Okręgowe Ziemi Kaliskiej; 29,.05- 14.08 'W MU2)eum Narodowym w ,Poznaniu. Składank,a. W>spółorgalnilza'tor: ,Muzeum Okręgowe Ziemi K,a,hskiej. "Sz,tuka ludów Afry,ki Zachodniej" Sc'enariusz: J. ŁapoN, 102 ekspOlnaty. Ekspozycja: 15.12. (otwapcie) w Muzeum Ziemi ŁUlbuskiej 'W Zie'lonej Górze. Ins,tytucje niemuzealne S z c Z € C i n,Wojewódzki Dom Kultury "Wojewódzk!a wystawa plastycznej twórczoś'Ci ludowej i ,amatorskiej" Scenariusz: H. Orska, oprawa plastyczna: E. Królikowska, ok. 1000 eksponatów. Ekspozycja: 10.12 - 28.12 w Zamku Książąt Pomorskich. Plakat, folder. WOJ. TARNOWSKIE Muze a B o c h n i a, :Muzeum "WISpÓkzc!slna1s:Z!tukaludowa" Scenariusz: ,M. Planet'a, oprawa plastyczna: J. Kr;,:ek, 1. Chmiel, 81 ck'spona'tów. Ekspozycja:3.n2 - 20.04 T a r n ó w, Muzeum Okręgowe "Poilska grafika ludowa" Scenariu.oz: M. Baierrsdo'rf, opr:awa pla,styczna: A. Earitosz, 40 ekspona'iów. Ekspozycja: 15.01- 25.02. Katalog. W,spólm'ga,niz.ator: 'i',luzcum Etnografi,czne w [Krakowie. "Strój ludowy południa Sl,owacji" Scenariusz: K . .Renyiova, oprawa pla:S'tycz!na: V. S,leva,kova, 200 ek.oponatóv:. Ekspozycja: ,15.01- 30.05. Fo-Ider. W>spółorganizator: Tcikov'ske Muzl'um Levi'ce, ĆSSR �383 Kronika "Sztuka ludowa ZalipiJa" S'ICZ, Muz~um Okręgowe. "Plastyka ludowa woJewództwa Scenariusz: :\. 13arto~z, -oprawia pl.a:'ltyczna: Zob. Nowy T. Komunnicka, 300 ek,;ps·naiów. Ekspozycj,a: WOJ. M u ze a T o r u 11, Muzeum ta'!'nowskiego" J. Ja.snorZJews:ki, konsultacja: 20.09 -'10.10. K,a,talog. oprawa plas'tyc:nna: TORUŃSKIE Etnograficzne "Ha1't .ludowy" A. Bbchow:ski, H.. Mikulo'w'Ska, Sc·enariu.sz: wi·cz, Z58 'ck..;pcnaiów. Ekspozycj,a: O. Pi·o>tro- i5.02 - .23.04.. Plaka't. Sccn.ar·iuc'·z: "Pla.;t:;ka ludawa i amatorska woj. toruńskiego" ·L. TYCzyl'l'sk'a, oprawa pl.asiYlCZJllia: J. 'Strze'1ec.ka, Ekspozycja: 1·\.03 - 15.0·3. Kata:j'eg. Sn'nur:iusz: A. eksponutó'W. .crgunizuior: Ek.;pozycje: iO.03 - Z8.03 w Muzeum Okn~go'WYiffi w Kal'iszu. 'Muzeum Okf{;.gowe w Kulils.zu; 1.06 - 30.06 w Cioechoc.inku. "Dzieliko organizalorzy: ni-ctwa .leziCil"siku, T. Tcwarzy.slwo UzdrC1~"'i·.;k'owego, I'll plas'tyc':nna: .Muzeum w Elblągu. Scen.ariusz: natów. .J. Ciechoc:i:nika, dywany Bajerski, BranżQiWY 176 WspólWspół- Lecz- Osrodek d'wuoslnow·owe" Łukasiewicz, 36 ekSpolllatów. Współorganizator: 15.04 - 10.05 oprawa W. 'Mi'ej-s<ki Ci'Clch{)lctiJne.k. "Nep:11 i plastyczna: ,Muzeum I'll Klubi·e kraj-ob,'az, plastycz!"\,a: A. 30.03 - 21.06 Kaszuby" T. Toma.szewska, "Pegaz" Iludzie, Ekspozycja: w Elblągu. "Haft .ludowy - Kujawy, Paluki, Tyczy!'lska, opruwa p1as'lyczna: L. Ekspozycja: Scenariusz Oipra:wa Przy jlaciói "Ludowe Opraw.a eks'pon.aty. w ·sz:luc·e ludowej" Nemere, Unąd 204 2'5 ekspo- w TO'I'uniu. kultura" Strumillo, 271 ·ekspoma'tów. Ekspczycja: 10.05 - 2.0a. Zob. Wmc!<.lw, Muzc'urn "Pl<1skorze~by ludowe Ekspozycja: 2.0(j - 14.07 "Haft ludowy" Einogr<lfic:nne. I'll ze zbiorów Muzeum ZDK "Przą~n.lczk.a" ,.Pi';;a~zc M. Sccna,'lusz: ()kr~'g()wym \'.. R,H1cmiu. .scenariu-?: '/\.. B. Bc-::b~l,M. wu Szcwc7.u.k, i pu,'ci 43 rzeźbie ck;;pcnaty. Wspólorganil8J 14.09 - lU9.lnS. I'll Toruniu" ludowej" Ekspo-zycja: 4.06 - 3·1.08 Ol': Mu?:eumOkrG.go'We wlVIuzeum .J. Pil't,'zyk, :349 R eksponutów. Radomiu. I'll ,.Kultura lu,dowa Ziemi Chelmilllskief' Bla.ci1 fi \'. iski, B. Dud,a~c\V,kz., H. :Muz,a!ew.sliw,A. Pol<l'i<:iv,vic:c, 1. ,T. E;więchcwie, plu,tyczna: Myśliwi,cc, L Wronkowska, Tubaja, Ekspozycje: 23.06.1977 opra- - 8.01.1978; Pla'kut. nSzt;)ka Scc:nal'iu.-l I'll Einogruficznego W Toruniu. inpc·mv.a ~3.09 - :1l.12. Dre;;'n;e. Plak;.;:, Eksp~zycja: :.'.12 - ."(UZ organizator: Gminny ,katalog. Rudaw" ltJdOV1.;"1 p'·<1'.,lycLi!"\a: J. Just, elk. ..;~kl."ki:ludów.sybc'·yj·,ldch w Gminnym Ośrodku OŚ:'cdek 2000 W,..;półoQr~anizatoT: Kultu:'y I'll ekspo'na'tó'W . .Ek5po,zycja: Muzeum Sztuki Ludowej w f.otog','amy" Kultury Nieszawie. w Nie3zawie. Współ- �384 Kronika Oprawa "Obrazy na 'szk'le" Z. P>opieJ,arz, 1gek'S'p(]lnatów. plastyczna: "Prząś,niczka" w TOTUlniu. WiSpółoTgianizator: WOJ. Ekspozycja: ZDK 4.12 - 28.12 w ZDK "PrzLJ~lD'ilczka". WAŁBRZYSKIE M u ze a W a l b r z y c h, ,MuzeUlm Ok'ręgowe "Rzeźba ludowa karpa0Ka" konsuHa'cja: pracowni<cyMuzeum Scenaf!iusz: A. 'wym 5'2 ekSpCinaity. Sączu, Cabala, Ek'spozycja: "Tk1a1nii1na i 'rzeźba Zolb. Lublin, Muzeum L03 -'12.04. ludów,a Okn;gowego w No- Plaka't. i.mbobzczyzny" OkrQ~owe. WOJ. WŁOCŁAWSKIE M u ze a 'W l o c ł a wek, Muzeum Ziemi "S"tuk,a Scenariusz: K. i Ziemi Kujaw SiwińJslka-Pawlowska, Z. Pietrzykowska, konsultaicjH: i Kujawski<e'j Dabrzyński:ej :ludowa Doibrzyils'kiej" A. Bisaga, 250 oprawaplals'ty'czna: ekiSponatów. Ekspozycja: A. E ilsag a, 15.07 - 30.10. Pla- katt. 1 n s t y,t u 'c je C i e c h o ci ni e mu Ul e k, Urząd Toruń, Muzeum z e a l n e !Miejski "Dziecko Zoh. w 'sztuce ,ludowej" Etnograficzne. WOJ. WROCŁAWSKIE M u z ea W r o c la w, Muzeum Et!llIog'raficzne, "PalImy Oddzial i pis,anki 'opmwla Muzeum Scenariusz: Ek.spozyojia: iM. GolubkQlw, ,12.03 - 18.03. SCenaI1iUlsz: organiza'loT: 'członkowie SZSP, 150 ekspcma'tów, rSzsP, studelnci paill'styJlS'cy . plastyczna: Scenal~iusz i ,oprawa "T,a,laha - 15.10 W W Muz'eum •,Dolnośląskie 'plais'tyczn:a: E. Wsi Opolsk!iej. Narodowego wielkancx'Ol''' L n.Jo Halko" e/k:spana1tów. lal''' Ekspozycja: 22.04 - 6.05. Wspól- meble JUldowe" Jęczaliik, 52 eksponaty. Współorganiza,tor: Muzeum Ek'spozycja Wsi 2.05- Opolskiej Bi,el'kowkach. SCE'nariusz: ,M. Ra::ltworowska, Ekspozycja: 13.0<5- '27.08. "HaN ludowy" oprawa pla:sty'czma: 'I'llf<OI'ma!tor. W,spólorganizator: L Halko, 200 oksponatów. MuzeUlmEtnograh~z- 'ne 'w T,oI'uniu. "Św!i,at mojej ScenaI1iusz: E. JęcZlaJ~ik, o'praWla ;ly'C'j.a: 18.12 ('oltwanóe). iInforma'tor. wyobnaźni" pla's'tyczma: T. Fyda, 136 ,eksponatów. Ekspo- �385 Kronika WOJ. ZAMOJSKIE !VI u zea T o m a s z ó w L u be l s k i, Muzeum "Akwarele Ludwlika Dj'1naka" Scenariusz: Z. Switka, opr.awa plastyczna: G. ,Mikula, konsultacj.a: R. licka, 20 eksponatów. Ekspozycja: 7.05 - 31.05. "Haft .i malarstwo ludowe regionu tomasz'Owslkiego" Scenariusz: Z. Switka, oprawa plas,ty'czna: G. 'Mikula, kOlnsultaicj.a: wahck.a, 51 'eksponatów. Elkspozycj.a: 13.05 - 20.05 w Szk·ole Zb'iorczej m<lJszowieLubel'slkJim. "Stroj·e .ludowe Zamoj.szczyzny" Scenal~iU'sz: Z. S witka, ,oprawa pl,als'tY'cZlllJa: G. M.ikuba., konsultacj,a: R. ,lidc.a,60 eklSpQ;rm.tóWI. Ekrspozycja: 1.07 - 31.08. "HaH i tkactwo regionu toma.szowskiego" SCelna'riusz: Z. Swilitka, 'opmwa plastY'c.zna: G. ·Mik·ula, ikansultacj,a: R. 'Hck,a, 40 ekJsponaltów. Ekspozy<:j,a: 1.10- 31.12. WOJ. Kowa- R. K.o· w Te· K,owa- Kowa- ZIELONOGORSKlE Muzea Z i e l on a Gór a, Muzeum Ziemi Lubuski-ej "WyC'ilD<ankaIszkobn.a 'o .motyw.ach ludowy'ch" Sccnari,usz: .B. Ła'1c.om:a,opr.aw.a p'lasty'czna: A. IngI od, 150 ekis'p.cInatów. Elc.spozy'Cja: ,C'Zerwiiec~wrzesieI1 w Zioelonogól1skim P,arku Etnograifk.zmy.m w OchE. WYSTA WY ZAGRANICZNE W 1978 ROKU AUSTRIA Wicdeó "Sztuka .ludowa Lubelszczyz:ny" Sc·enadusz: A. Gaud:a,opr.awa pI'<lJstyczJna: K. Kozłowska, 200 eksponatów. Ekspozycja: 1.01- 30.01 w Ośwdku Ku1tury Polskiej. Sklada,nka. Org.aJIlJiZJator: Muzeum Okręgowe w Lubli~ie. "Polska sztuka iIla.iwna" Scena'riusz iopr.awa pl'a.Sltyczna: A. Ku rzątkow.ska, 113 ,e.ksponatów. Eks'pozycja: 12.05 - 26.05 w Lnsts lUClieKultury LBdlskiej w 'Wiedniu. Fo>1der. Or.garuzaltar: Pailstwowe ·Muz,eum: E,tnograiiczne w Warszaw,ie. BULGARIA Wa rna "Mikołaj Kopernik w polskiej rzeźJbie ,ludowej" Scenariusz: T. Nemer-e, opr,awa plas1yczna: T. Nemere., oM..:SłupecJro, 76 ekspcma'iów. EJ]Qspozy<cj.a:29.07 - 5.08 Ina {}3 Swiaitowym Kcmgr'e5Iie EJsperanty.s'tów. Kalalog. Org,ani'z,a!orzy: Muzeum EJtnograficzne w T'oruniu, 'Bo1JSlk.iZwiązek Esperantystów. 25 "Lud" - tom 64 �386 Kronika CZECHOSLOWACJ A D,'atysława "RJzeżba w węglu" Scena'riusz: B. Bazlehch, 74 eksponaty, 15 fotogramów. Ekspozycja: 2.02 - 31.03 w Ośr,odku {Itnf,ormacji i Kultury Pol'skJi.ej w Br.a:tysławie. Organizator: Muzeum Górnośląstkii,e w By,tomiu. "Sztuk,a Inaiwna z ,Polski" Scenariusz i oprawa pla's'ty,cz!na: A. Kurzątk'owska" 1[14 ekcsponatów. Ekspozy,cja:22.03 - 5.04 w Ośr,Qdiku Informacji i Ku~turyPo1cskiej w BmtYl5ławie. FoJder:. OI1g.anizato.r: !PańJs1twowe Muz'Elum Btnografkzne w W,ars.zawie. Hradec-Kra'love ,,Pol1cskaI5ztuikia,naiwna" ScellJari'l\JSz:i oprawa plastyczna: A. Kurzątiww&ka, 112ckJspOlIKlrtów. Ekcspozycja: 4.10 - 5.11 w: Kralska Galeria Hradec-Kralove. Plakat. Organizator: Państwowe Muzeum Etno,gratfkzne w W.ans.zawie. Me'lnliik "S::z.tUJka !ludowa Ka,szub" Scenariusz i oprowa p1oalSlty'cZJnra: H. Gl'elg,or, k<Jll1lSultacja: W. !BlalSzkoWlSki,69 eksponaltów. Ekspozy,cj1a: maj - 1ipi'Elcw Domu ~U'ltury w Melni:ku. Organizator: Wojewódzki Ośrodek Kułtury w Gdańl~ku. Pr.a'ga ,,!Polis.kiasztuikia naiwna" Scenar-iusz i opraJWa plastyczna: A. ~urzątkowska, IW eksponatów. Ekspozycja: 1'9.07- 30.08 w Ośrodku ,1'11lf'orma,cjii j KUilttury Poliskiej w Pradze. Folder. Orga. niZJa'tor: :P.ańs,twowe Muzeum Btnogm,ficzne w Warsza'wi-e. FRANCJA c o 'fi f o,le ns "Dziecko w polski'cj '5ZJtueeludowej" Soenariusz i oprawa p],aSityc:zma:A. B~aehowlski, 505 eksponatów. Ekspozycja: 10.08-20.08 'na Festiwalu Fdlldoru w Con'£olen's. Ka'taIog. Organizator: Muzeum E'tmogra:tiiocznew Toruniu. HISZP.''l.NIA Bareelon.a "P.olska sztuka ludowa" Sc'enariusz: H. Olędlz.k,a" opl'awa ploa'SltY'czna:pra-c,()JWlnicyMuzeum Elmograficznego w Harce],anLe, 853 'ekspona'ty. Ekspozycja: 24.0i2- 27.08 w Muzeum Etnografi:c.znym w Barrel-onie. PIaka't, .rolder. Org,U!r1Jizat'o'r: Państwowe Mu.zeum Eltno,grai-i,czne w Warszawie. Madry,t "P'rus'ka 'sztuk,a IUJdowa" Soemariusz: H. Olęct:zka, oprawa plals'tyczna: plastycy PooJski'ej Izby Ha:ndlu w Madryc.ie, 407 ,ek'spona'tów. Ekspozycja: 12.04 - 22.04 w Pala,eu Wystaw w Ma<1ry<:-ie . .Pilak,a't. Orga'Ilizator: Pal1$1twow€ Muz'Cum Etnogra,fi:ezne '\v Warszawie �Kronika 387 JUGOSŁAWIA Ljubljana Sc'enariusz Ekspozycja: Organizator: Zagrzeb "Tradycyjne złotnictwo i k'O'Tonkiśilą.s'ki·e" oprawa plastyczna: B. Bazie'hch, 379 eksponatów, 20 fotogramów. 17.0l - 1.04 w Słowellskim Muzeum Etnogra'fi,cznym. Informaitor. P,ańs'lwowe Muzeum Etnograficzne IV Warszawie. "Tradycyjne złotniCltwo i koronki śląsikJie" Scenari'usz: B. Ba:z1elich, oprawa pI.asty'czna: D. Heide, 379 'eksponatów,20 fo'tog'famów. Ekspozycja: 22.06 - 17.09 w 'Muzeum Etnograficznym IV Zagrzebiu. Plakat, katalog. Orgarrizator: Państwowe Muz,eum Etnografi'czne w Warszawie. NRD Altonburg "Intansje Edmunda Kapłoński·ego" Scenariusz.: A. Błachowslki, 33 ,eksponaty. Ekspo.zycja: 8.02 - 22.03 w Schlossmuseum w AI,tenbu.rgu. Organiz.a'torzy: ,Muzeum EtnQgraficzne w T,oruniu, SchlQssmuseum w Altcnburgu. B e r l in "Pol'ska biżuteria ludawa" Sconar-iUlszi oprawa plastyczna: B. Kazmowska, 500 eksponatów. Eks'pozycja: 4.09 - 16.09 w Ośrodku Informa'cji i Kultury Polskiej w Berlini,e. Katalog. OrgaInizatorzy: Państwowe 'Muzeum Etnografkzne w Warszawie, Ośrodek Informacji i Kultury Polskiej w Berlinie. Lipsk "Intarsje Edmunda Kapłollskiego" Soenariusz: A. Błachowski, 33 'eksponaty. Ekspozycja: 3.01 - 14.01 w Ośrodku InJorma'cjli . Kultury !Pals.kiej 'IV Lips'ku. Orga1nizatorzy: Muzeum Etnograficzne w TOTuniu, Ośrodek Informa'cji 'i Kultury Polskiej w Lipsku. "Ku:Hura ludowa Warm:i'i i M,azur w'cz'araj j ,dziś" :Scenariusz i konsultacj'a: A. I3łachowski, oprawa 'pla:s<tyczma:A. Dziemidowicz, W. Pa,sik, 'ok. 400 eks pCJln,a:tó w. Ek:spozycja: 16.10- 211.11w Ośrodku Kultury Polskiej w Lipsku. Plakat, 'folder. Organizator: Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie. Wandlitz "Wieś po~ska 'W sztuce ludowej wCZlor,aji dzjś" Scenariusz: A. Błachowski, oprawa plastyczna: L Wronk'owska, 78 eksponatów, 30 fotogramÓIW. Ekspozy,cj,a: 14.09- 31.12 w Museum der Agnaren Produktiv KraHe w W13'ndlitz. Ong,a'l1!izatorzy:.Muzeum Etnognaikzme w Toruniu, Muzeum NaJrodowe Rolnictwa w Szrenia'wie, Muzeum w WaJndllitz. Weimar "Kultura 'ludowa Warmii i Mazur wcz.or,aji dziś" Scenariusz i kansuH13'cj<a:A. BŁa1chowski, {l'prawa pIas'tyczoo: A. Dzi,emi;d<J'Wicz, W. Pasi.k, ,ok. 400 ek:spmatów. Ek!spo.zycja: ,23.09- 14.10 w Kunst Halle. Plakat. Fo'1der. Organizator: Muzeum 'Wa'T'm~ii Mazur w Ol,s:ztynie. 25' �Kronika 388 RFN Inge.lhe:im Ill. Renem "Laure'aci 'oo,gpooy »!Barw« .im. OSikIaraIKoilberg,a" Scena.r.im;,z: W. Dowlla;s,z;ewicz, ·oprawa plas.ty,czna: iZ. Zaremba, 42 eksponaty. :Bkspozyoj,a: ,22.04 - 28.0:5 w 'VliJl'1i&h'neider w ,lng,e.lheiJm ;n. Renem. Katalog. Organi:zaltorzy: Muz'eum Maz·owi.eoki'e w Pł-oClku, MilniJsters'tw.o Kuhury i Sz.tuki, I'll'terpr~SIS, F1iJrmaC. H. Boehringer. RUMUNJA Bukareszt ,,!PollSkaIbiż:u'1:eTQ'a -ludowa" i oprawa pla.styc.ZJna: B. K:aznow!&ka, 600 ekspanalt.ów. Ekspo'zycja: 27.06 - 2.2.07 w ,MuzeUim SataJlui - ,skalns,elnw Bulka n:lsZic.i e. 'K,a't'alog. Ongialniza'1orzy: Pańs,twowe Muzeum iE'tnog·raficz.ne w Wa,r:szawJe" IMuzeum Sa'taIUJi. Scenariusz WĘGRY Budape'szt "M:Lk'ołaj K'operniJk w polsk1ej rzeźJbi,e iludowej" Sce;n,a'riusz: T.Ne-mepe, ,oprawa ·p1taJsty'cZJna: T. Nemere, J. Oleklsy" 76 e'kspanatów. £kspozycj,a: ,D.07 -17.0'7 na '27 Węgiemkim KOllgresi'e ElSpenalfitY1SitóW. Organii:za!.>orzy: MUZ€'UIIl EtJnlQgTlamiJczne w TopUIIlJi'U,Węgierski ZWliązek Espenalfi't)'lstów. ZSRR LelIl.ingr.ad "Pdlski ,strój ludowy" ScenamUls:z: G. 'TkJa,czyk, 'oprawa P1a:S1tyczna:D.MajeWiSki, '750 ,ekspona'tów. Ek!s'pozy;cj,a: 17,10 - 6.12 w Muzeum !Elt;n,ografHNarodów 'ZSRR. Ong.amizatorzy: P,ańISitwowe Muzeum Etnogr.afic.zme w 'Wanszawie, Muzeum Narodowe w Poznaniu, IMuzeumEbnograficzme w LubHnie, Muzeum Etnograficzne w ZJamoŚ'Ciu. Lwów ,,,SztUika lUldowa wQjewództw.a przemyskiego" ScenariUislZ ,i ,opr<a'wa 'P1a,styCZl1J8.:T .. Burzyński" ,1:20 €ikspo;na'tów. Ekspo.zycja: 20.07 - 28.ln 'Ka1talog. Orga'rnzaJt'orzy: Muze'UJIll Okręg'owe w iPrwmyś'lu, Wydział !KUiltury li Sztuki 'Z materi,a-łów OJDiI,Eopna,wwala Iwona Wiktor MAGI'STERII,A, DOKTORATY I HABLL'ITACJ E Z ZAKRESU ETNOGRAF[l W 1:978 .RlOKU PRACE U;niw'ersy'te,t MAGISTERSKIE Ja,g:i'eIIJ'ońlski -!Kraków BOCJĄG.A Janusz, Pozy'cj,a li Imalter.i:alne 2laJbezp1ec:z'eIl1ie Iluidziis;ta;ry,ch na w,spókzesnej wsi, na przykładzie wsi polskiego Spiszu - Łapsze Niżne, prof. dr J. KliffialSzewsoka. �38~ Kronika BOHO Magdalena" A'meryka w wyOlbra'Ż·eniach miesz;kańców wsi Lutcza. Aml'1iza Ilreśd stereotypu, pJ'lOf.dr J. KJ!;imaszewsika. KAMINSKI Jó'zei, Za,grod.a chłopska we wiSi Jag.()ldina w WiOl,jewództw1iekieleckim. pr,m. dr J. K;hma,szew:ska. PIORO A'l1Ina, Dzieq'allJn,O'Ść gaspoda.r'cz·a na P:01s·kii:mSp.ilszu w XX wieku. StudiUJrn ws'i Ła'psz;a!l1/kla I{struk'tura J prefepen'0j'e), 'proOlf.>dr J. iK.1~maJSzewslka. PIORO RUld'QJ1f,;Miej Ice 'pTiU'cyw iSY'S'1emiew.a'rtości J !Spos'ab:ie .żyC'~a na polskim iSp'1sz;u w XX wi,eku. (Stud1um w.si ŁapSZa'Ilika), proJ'. dr J. KliJmaiSZleWJSika. RAK. Z·ofia, "K'!ub tLiteralc.k:i" w :IJSltebnej,.(Studium Uin5tytuCjJ mei-omnallnej), pwL dr J. KlimasizeWls:kJa. ROMANOWSKI Andrzej, I'ndi-atruie Na'waho - dlUik10 .przykł,atd .rnterJiSywm,ej adaptacj.i. kulturowej, dr L. Dzięgiel. RZONCA Emi'lia, 'Widowlilsko ,oIbrzędowe ,,;MiikQlai" li ,,iPas'tus':zJkÓ'w"w iSpolec:znośoi WlsriBukowli·ec w Beskidzie Śiląsk1im w XlIX wj,eku, pr-of. dr J. K.1imalslzewSlka.. ŻMT-DZ1ŃSKI TOIma,sz, K,a'zimierzMa.;sny, rzeiibi.:arz rUldo,wy 'Z lPil€ltrzy,k'owk. Studlhum pro'ce,su -twór(:zego, pDof. d1rJ. l:KJlimacszewskJa. Un i wer:s y let Łó odzki -Łó d ź DIBELT-CHEiLINSKA Małg,orz!a'ta, F1unk,c'jeolbrzędów z1mowy'ch z uwzg1ędJnieniem pro·cesu prz,e;mian (Ina przyrkładz;~e gminy GłuClhó'w), dr W. Bar,anoWski. NOWAK Wit·old, Stain badań ,etnagr.a;fii'C'zJnY'chna.d IYJoołóws'twem t'raodyicyjnym na poc1s,taw·ie pm(: ,i ZJb10rów muze:al'nJ'lch, idoc. Idlrhab. J. KUlcharslka. OLENDZi''':A Ha!nnla, Oby'cz.a-jowoŚć sąsiedzka rooabni'ków ZJaJmiets~kałyc'h na KiSiężY'm :MłYJni.ew -okDC's/i'em:iędzywojoermy;rn, -doc. dr halb. B. K-opc.zyń's.ka-J,a'Wors:ka. OWSIoEJC'ZUKAl1ma, Tr,a1dy,cyjne ź-ródła utrzymania 1udnloś,ci beriberYds'kiej ll1Ia;te-·reni'e Ma;ghrebu, doc. dT hUlb. J. K.\1JC'ha'rslka. ROZAŃS'KA A'leksanodna, Zmiany poglą,dów na illrus<tyrt;ucję małżeństwIU' (na przyklaIdZJi·e "lMs.i IMilc'howlice"gm. Głuchów), dr W. -Banan,owski. U 'fi:i w e r:s y -t'e t i m. A od,a m.a M i oCk i·e 'Wi ICz a - IF() z 'n -a ń ANCZEWISKA Hamlka, ZY'Ó1eIlmLtou.rallJn·e wsi indywi'du-ailnej lIla 'P.rzy.kładzie LeooiOgóry, pTOlf.dr J. Bursz!ta. BŁAZYNSKI Andrzej, .Mi'ejls'ce k,dbiety w społeczem,tw.1e [ ku'11urze 'Ws,i japońsikliej la shinto i buddy Zim, prof. d-r Z. Jasi·ewicz. CHOJNACKA Ma'ria, EJtnogna;fi-cz;na 'monQgT.a.fia rodziny. Na przyikła-dzie Todzilny tLubojań'siki-ch we 'W,siZmyśl.onej Słupsk!iej, pro!f. dr J. iBUI1SzJba. D.OBROSI!E:LSiKA-PERJRJIEffi Anna, Rodzina chłop.ska jako współ,c.zesneśrodawiIsko kuaturowe, prof. dr J. Burszta. DUDEK Galbr,1e1a,Pr.zemianyśw1adomośd w zrukreSlie modelu :rodz:i!ny Wliejskiej ~na 'przykł,a,dzioe'Wsi podmiejSlkiej WloLslzak-owilce)"pIlOl!'.dr J. BUIlsz'ta. GOŻDZIAK ELżbieta, W,S!półClzcsnarodzina baimber:s·ka w Pazna;nlilu, pJ1o!f.d1r J. Bu!r~ IS.zta. KABA T -Ir'en-a, Char,aktery,srty.ka ,e.bnogriaficznych :monog)naHi regional:nYlch w ,PoT,s'ce do 193-9roku, proof. dr J. iBurs·zta. KARACZUNWł'OIdz:im1erz, Obrzędy li zwy'czajoe weseLne we wsi Zei1€ichowo w woj~ sz·czeciI'\!skilm,prod'. Idr J. BunszLa. KIJEWSKI Kr,zYSlZltaf,Żyd,e kuHuI'alone wsi pe~eer-oWlskiej. (Na przykladzi-e PtalSzk'oWla w woj. pOZlllJańlsk:im),pl'm. dr J. Bu=ta. KOSfI'UCH 'Pia;weł, Cechy' i fUfilk~j€ za;gr,ody lFółnocno-:KaJmeruń'SkiegQ pl1emieriia Daiba, p,rro. dr Z. Jas.i-ewi-cz. �390 Kronika KRASZEWSKA .E)1żJbie,ta,Keczua - 'pr{)tC'eszm'han spOłe-cZjIloO-!ku'ltura·].nylCh i etn.icz'nych w XIX !i XX Wli€lku,pr'od'.dr Z. JalS!iewkz. f(RZYZANIAK~RYŚ Ewa, W'i-erz.eniapoza· Jlamsk.ie ·U ihldów Azj: Środkowej, p:,'oo. ,dr Z. J'Cl,si€'wiicz. LIPSKI hndrzej, 'Prclblemy traoomisjikultu-ry, prof. d.r J. Burszt,a. PIl\ Tl\:O\VSK'I Dj'OInizy, F'Ollkloryzm j'lko zjaw:ilSk'ow 'kul'turze współczesnej. WspółoCzeSinarecepcja 1'dlkl·o-rY'~tY<CZJllIa Dziel wszystkich Oskara KolbcTga, prof. dr J. BUI1szta. $REDZIŃSKA Arileta, Szamanizm u Jaikutów i Ewenków, prof. dr Z. Ja,siewicz. TOBIASZ Maria, ZJmia'ny formy i funkcjoi folkloru na przykła,dzi'c Wyibranej 1'0,dziny, prof. dr J. Burszta. WERNER D'lnuta, RzeŹ1bakul,towa Ghany, prof. dr Z. Ja:9iewi'cz. VORBRICH Rysz.ard, Ga·rDlcaflstwo 'li Dog·omów, prof. dr Z. Jasiew.icz. ZUKOWSKI Włodzimi·erz, Bu-downi'ctwo DQgolnów i je.go fUlnkcje, prof. ,dr Z. Jas·iewicz. Uniwersytet Warszawski-Warszawa BARANOWSKA Anna, Jawajski >tea:tr deni - wayang purwa, prof. dr Z. Soko'lewicz. BECA Barha'ra, Medycyna ludowa n.a terenie Ka's'Zub Północny·ch, prof. dr A. Kuotrzeba-IPojnarowa. BILSKA Hanna, Przem'iany lokalnego podania o Borude na tle demonologi'cznych wierzeń ludowy.ch i his,tor~i kultury, ·prru. dr W. Dynowski. COGOLLO Hernal Alvaro, Proce.s akUJltura·cji ,Indian Guajira, pro'£' dr Z. Sokolewicz. GRĄHCZEWSKA Barbara, Rośli'ny w ,obrzędowoś'ci ludowej. Anal.iza prz:ypi'5ywany,ch im iu'nkcj:i, prorf. dr Z. S01kolewicz. GRĄBCZEWSKI J;aoek, Św. Jerzy a wi·erzerua iohl'zę·dy ,cyklu w:i'o,s,€'D1nego, pr,of. dr Z. Sokolewkz. ILBeKI PaWleł, Ocena współza'leż,ności między e lemell1Jtami cibrzędu pogrz.e'30we:go a narodowoś,cią we ws:iache'tnkznie mil(~lsz,a!nychwojewództwa ,0il'S'ztyhskiego, prof. dr Z. Sok'o-Jewi'cz. IZDEBSKA Donata, Pwbil,em a,ku1tura·cji ,chlopów polskich w Stanach Zjednoczony.ch w 'kohcu XIX wieku w świetle zmian po's't;aw walbec 'cech .tra::!ycyjlnej lpol~k,iej k:ul~uTYludowej, pr·m. dr A. Kuirzeba-Boj:l1'ar.o.wa. JAGLARSKA-JANIK M.ar.ia, !M;azul1sk:i-emeble ludowe wieku XIX oj XX, pr·of. dr 'W. Dynow.ski. JASICZEK Małgorzata, Przekaz tradycji pocho::!,ze1nia w 'f,odzi'na,ch Ormian pdlskich, prm. dr W. Dyncwsk:i. KANONIK .Mirosław, Dz,j;siej'Szy stan meteoro.J.o;gii i .a's'tr·onomii ludowej na Mazur:a'ch, pr'olf. dr Z. SC:kolewicz. KULESZA A!nna, ,Kierunek przem:ilaln wnętrza domu ,chł'opskiego we wsi'ach w zasięgu ,dzialainia dużej aglomeracji milejiskiej, prooct'.dr Z. Soikolewiocz. MARZEC Alnna, Rola tradycji w proc'e1Sj,eZlmj,an zalCh<J!d:zącY'ch w 1funk,cj'OInow1a'niu rzemi·osŁa bednars~ieg·o na 'przykł.adz;ie wSoi Wi,ncen'tów woj. ik,i'el.eck;i'eg,o,prod'. dr A. Kutrzeba-Pojlnarowa. SERAF1N Gnażyna, Śla.dy wpływów wolOlsJdch w !kulturze pd1s,k~j .na podsta',vie wsi Ochotnica Dolna woj. nowosądeckie, prof. dr A. Kutrzeba-Poj arowa. �391 Kronika SOCHALSKA Gr.arżym,a,.PrzemLa'ny kulFtury 'pusZiczańskiej wsi .Mąkosy Sita're, prof. odr A. Kutrz,elba~oj'Il1awwa. STRUŻEK Gr'ażyna, Trady'cja li InOWOCZie!5:nOŚĆ w spolec·zny·ch postawa'ch chłopów {na pCldi!'ltawi·cana'lltzy 'pamiębillka ,chłops1cieglo li !badań terenowy.ch), proof. dr A. Kut'rzcba-PQljna'row:a. U n:i w e l' s y t e t i m. B o l e ISł a iW a B i e l' lU t a - W l' o ,cl a w BUDZISZEWSKA-ĆWiIĄKA'IJSKA Alicja, ,Prawo zwyczajowe audów PMnooneg,o Kaukazu. 'Wybrane 'hagadll1ien1a, -dOIC. dr hab. E. Pie'traszek. CHOŁUJ 11'ena, 'W:spókz-eslne :bedm:amtwo wiej,sokie -na ,lewQlbrZJezm-ejOpolsz1czyżni·e, doe. dr halb. E. Pi·etr.asZ1ek. CZEPUŁKOWSKA Dorota, Ludność w ceramice japońskiej, doc. dr hab. E. Pie'braszek. CYBULSKA Grażyna, Realia oe'tuogro:£iczne w 'prozie ludowej Z!iemi Żywieckiej, dOlc.dr halb. A. Dygraicz. DZIEDZIC Marzena, Upvawa r'Clili1 ,nośHn na WlsiiZa'chowic,e. 'Zanik ,eil,ementów traIdycyjlnych poH!'45 L, doc. dr halb. E. [Bietnaszek. GIERUCKI J,aJnusz, "Cepe.lia" i jej kl1i,enlc~,doc. dr halb. ,E. Pietraszek. GORSKI ,Miro.'>l.a'W,1'vaidy'cyjne ,rybolóWlstwo 'ludowe 'W d-or:zec:zu środkowej Warty ,i Noteci 1(IWlie<Lk,opalska), doc. dr halb. E. Rietr-a-s:wk. KOłJOMANSKA DaJnuta, Cygamilie kowanscy. AkomodiaJCja spolocmo-kultU:l"owa, doc. dr ha·b. E. Pietra'szek. KOTOWiCZ Danuta., W.spółcz-esne kowalstwo wiejskie w glmimach: Biała, Głuibczyce, Lwbrz.a, Prudni'k woj. op oilskieg o, doe. dr hab. E. Pie'traszek. KAŁAGA -Banbarra, .sprzęt plonów we wlS'i 'Zach·omc·e. Org<aonizarcja pra'cy i zwyczaje, dOlc.dr halb. E. iP~e<traszek. PAROSSA EJżb'ieta, ROIdzina cygańska w wielkim mieśde, doc. dr hab. E. Pietraszek. PILEWA Tadeus:z, PrzemialIly spole'czmo-,ku1tul'owe ws,i ,opollskiej Kopke, doc. Idr hab. E. Pietraszek OOZMU.s iLoS'zek, Tradyc)"jne ·e'l·ementy kuiltury r·eemignmlt6w z Jug·asławii na przykładzi,e wS!i M~lilków w -gmillie Nowogf'odz'iec woj. j,ell,eniI01g6f1sklie, do.c. odorhab. A. Dyga:cz. SIWAKOWSK,I S'tani:sław, Tlcadycyj'ue rybołów.stwo ludowe nad Igórną W·iJSłą,Wartą i Pihcą, dor-. 'CIrhab. E. Pietr.aszek. SZCZĘSNYM.ahg·o-r,zata, Lecl.'l1Ji,c,two'ludowe we WISiZa·chowioce, doe. dr hab. E. Pie'tr a.sz'eik. SZELEWA 'l{,rystyna, 'Moalż·el'~stwoli 'Qlbrzęd weselny we wsi Zac ho wie·e, -doc. odr hab. E. P.ietra!szek. SZYMANSKA Iwona, Ruch te,a-ira'l'ny na Wisi górnośląs.ldcj, Ina przykł.aldzi'e niemi wo,dz'i'sławlsk.iej,.doc. .dr ha.b. A. Dyg;alcz. URBANOWICZ ATIltCln:i,RybolóWlsltwo ludow'C w d·o,rneczu śroodkowej W'~sly (od ujścia Pilicy .do ujścia Drwęcy), doc. dr ha,b. E. Pietraszek. WASNIOWSKA Ha'l'ina, T-ra,dy'cyjlIl'e:Z'Wylez.aj.e -i obl'zędydc,r·ooczne we wsi N:i,ebocko woj. kIloiŚniońJskioe, doe. ld,r,h,ab..A. Dy.gr.1CZ. ZAWIEJRUCHA :Halińa, 'Współcz·eslna ·pl.as'tykia '\Wlę'brza lT'..ieszjk,alnego we wsi Rzepi'(lD'nikStrzy,ż'cwSiki w woj. ,tarnowsik~m, doc. dr halb. A. Dyga,cz. ZEGARSKI Zen-cln, .spolSoby i Imoli;!-iwośd itra'kt-owaJnia d'itdtempi:i w alspekcie historycznym i wL~pókZieśnie,d-oc. dr halb. A. Dygacz. �392 Kronika PRACE HABILITACYJNE U n iwe r s y t et Wars z a w sk i - War s z a 'w a POKROPEK Mariain, BudQ:wni'ctwo ludowe w Pol-s,ce Ce1em pra'cy jest podsumowanie dotychczasowej wie<dzy a tr:adycyjnym budown'i,ctwie ludowym w Polsce. Autor wykorzystuj'e materiały pochodzące nie tylko z terenowy'ch badań etnogra,ficZil1y,ch i architektonicznych reje.strujący:ch zabytki głów,nic z XIX i XX w., ale ró,wnież mateil~iały historyczne, archiwalne i ar<~he{).Jogiczne doty,czące budownictwa drewnianego z wcześni'ejszy:ch stuleci. W procy autor ukazujoe współcze.sną regionalizację budown.iclw,a ludowego, 'omawia kształty zagród i budynki w nich występujące, szczegółowo charaJkteryzuje różne typy konstrukcj:i, urządzeń o~niowY'ch i stosowane materiały. Praca zawiera też rozdz:Lał poświęcony ochroni'e budownictwa drewnianego i muzeom budownictwa. Za,warty w pracy .materiał ilustra,cyjny pochodzi głównie z ostatnich la't, a więc ukazuje współczesny .stan zachowania za:bytków buidowni'c'iwa. U n i w e r 'S y t e·t i m. M i koł ,a jaK ,o p e r n li k.a - T a r u r1 KARWICK.A Teresa, KUlltura ludowa Zi'e'mi Dobrzyńskiej. Praca omawia ku'1turę ludową history,cznego regionu Zicmi DQlbrzyilskiej. Autorka stawia pytanie, w jUJki.m s.topniu region history'czny sprzed paruset lat je's't jednocveśnie odrębnym regionem etnograJi-cznym z kOJ1cem XlIX ow. i XX 'w., tj. czy odz.nacza sięan w ,tym -c.za'si'e.oid'rębnoś·cią kul.tury ludowej i pCiczuóem D.dręonośc:i w świadomośd ,mj,e!sik'ań,ców. By 'ilia 'to pylanie .odpowiedzieć, laulonka rozpatruje posz'czególne dz'iedz:vny kul:lUlry ludowej ;tego regiolI1'Uporównują'c je z takąż :kuUurą regiO'l1ów sąs,iednich. Autorka 'opiem s:ię na 'nieli,czay'ch publikacj:ach XIX-wiecznych dotyczących etnograf1i-i Ziem'i DoIbrzyirsk'ic'j oraz na badaniach terenowych . .stwierdz,a .bra,k wyr,aźnejodrębnośei e't<nogr;af'i'C'mej grupy D~brzyni<J.ków. Uważa, :że możemy mówić a Zi.emi Dobrzyń'skiej jako o terernie krzy:żowania się wpływów pomorskioc.h imaz·owi·eckioch. Rozw.aż,a ja!k,i'e są przycz)'lny teg'a ,~talllu ,rzeczy. Doszukuje się ich w płynnośd osa-dnlctwa .na 'tym 'terenie, zn<llcznej ilościolsad'ników z innych terenów, a ,także w rozpf'olsz'en:iu 'o'sad pod wpływem 'separ.a1cji poukazowej. U n i we l' s y t ,e t i m. B. B i e l' u t a -W T'Oc ł ,a w BAZIELICH Ba'rbara, Zł,ole hafty w tnao)'lcyjnej ,odz.iJeżyna Ś,łąsku. Praca obejmuje 'tereny Śłąlsk.a iDoli'neg·o,Gó,rnego li Cie.szyJ1Gikioega. ·Za.sl\os'owano 'W ni·ejmetody ,anatlHyc:z;ną, .struk,tuflalno-f'OIrmailną, Ihislloryczmą, 'Porównawczą, wy'korzystują'c ;ma'leriały od XI'!'! w., .głównie jednak z w'i,eku XVIIiI - pocz. XX w. :Szc·z,cgółowe ,r.ozw.ażall1'iJapaprZlCdz·one są omówi€'niem termindlogii, podslawowych pojęć i kryteriów -rÓ1Żll1i<C"Uijących ha'fty z 'ptmktu w:iJd:z·en.i.a ,a'r,tys.tyC"ZIDego, tec·hnkzneg'O .i estet)'lCz,nego, .I')'lsem his\OII"ycz,nym '0 pajawiJall'Liu;slię i znaczeniu .zloty'ch half'łów w odzieży ślląskiej .. ,Szczególawa 'omówi,one zasilały ma,teriały i te,chnoiJkiwyk:ocnywan.ia hafotów, ornament i kompoz)'lcja,oraz zapoży,cz:enia i wzoryzinllly'ch grup społecznych. Praca j€lS'twypooo,żona w imateriał il~tl1aicyjny. Z maief'iałów OD.i'IE opnacowa'!a Maria Ndewiadomska �