85 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/894c472b0cab79f92ce0ac450abd08a8.pdf e4084ec4413d9f0bc90e57a8d947723a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3007 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2811 Title A name given to the resource Wstęp do dzienników Bronisława Malinowskiego 1908-1913 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.91-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica-Heller, Grażyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wstęp do d z i e n n i k ó w Bronisława Malinowskiego 1908-1913 Grażyna K u b i c a - H e l l e r Mniej więcej rok temu można było obejrzeć w Muzeum Narodowym w Krakowie (w towarzystwie dużej liczby lekko znudzonych uczniów szkół średnich) wystawę Koniec wieku. Pokazano wtedy wiele obrazów, grafik i elementów sztuki użytkowej: secesyjnych i zakopiańskich mebli, sreber, wazo­ nów, a także ubrań (długie suknie z upiętym trenem noszone oczywiście na gorset, surduty z prążkowanej wełny etc). Wy­ brałam się na tę wystawę w złudnej nadziei zanurzenia się w atmosferę, którą w latach swej młodości oddychał Broni­ sław Malinowski. Atmosfera to jednak jest to, co się ulatnia najszybciej. Sztuka zaś z tego okresu wydała mi się cokol­ wiek zwietrzała: nie porusza, nie jątrzy, nic nowego nie jest chyba w stanie powiedzieć. Ale - cokolwiek by o niej mówić -jest to sztuka nowoczesna. I tu rodzi się pewna refleksja: ar­ tyści ówcześni malowali swe modernistyczne na wskroś obrazy ubrani w zdecydowanie XIX-wieczne ubiory. I taki jest też Malinowski: jakkolwiek „nowoczesny" by był, jest ciągle dzieckiem XIX wieku, z jego wiarą w naukę, postęp, nieograniczone możliwości ingerencji człowieka w przyrodę i samego siebie. Prezentowane tutaj dzienniki najlepiej o tym świadczą. Są zapisem heroicznej walki o stworzenie siebie, ukształtowanie swego charakteru, a nawet zmienienie fizjologii za pomocą pracy nad sobą, kształtowania woli, żelaznej konsekwencji. Są świadectwem wiary w możliwości człowieka, ale jednocze­ śnie pokazują, że ta walka z samym sobą jest walką nieustan­ ną, że człowiek nigdy nie może zaprzestać tych wysiłków i powiedzieć: oto jestem taki, jaki chciałem być. Wszystkie kolejne zeszyty zapisywane przez Malinowskiego miały słu­ żyć zaświadczaniu tej ustawicznej walce, być wiwisekcją, ra­ chunkiem strat i zysków. Żeby to osiągnąć, musiał być sam przed sobą szczery w sposób absolutny, musiał się obnażyć, żeby dokonać tych rozrachunków. Był jednocześnie podmio­ tem i przedmiotem eksperymentu. Musiał uczciwie zdać spra­ wę ze swych postępów czy recesji. To ustawiczne grzebanie się w sobie i wytyczanie sobie celów, do których miał zmie­ rzać, może być obecnie cokolwiek śmieszne, naiwne lub ekshibicjonistyczne. Dlaczego reakcje są teraz takie? Dlaczego patrzy się z politowaniem na jego wysiłki? Skąd bierze się przekonanie o ich bezcelowości? Może dlatego, że utraciliśmy pozytywistyczną wiarę w nieograniczone możliwości czło­ wieka, w doskonałą plastyczność ludzkiej osobowości i do­ wolne jej kształtowanie. W utraceniu tej wiary, gdy chodzi o osobowość człowieka, największą rolę odegrała chyba psy­ choanaliza oraz włączenie pewnych jej elementów do ogólnej wiedzy człowieka XX wieku. To ta wiedza powoduje, że zda­ jemy sobie sprawę z bezcelowości zamiarów ukształtowania siebie zgodnie z jakimś apriorycznym modelem. Wiemy, że jedyne co możemy zrobić, to poznać samych siebie i starać się zminimalizować trudności, które napotykamy, funkcjonując w świecie, poznać źródła tych trudności i starać się je ograni­ czyć. Raczej zdajemy sobie sprawę ze swych ograniczeń, niż wierzymy - jak Malinowski - w możliwość dowolnego „prze­ programowania" samych siebie. 1 2 * * Bronisław Malinowski oprócz tego, że jest autorem kilku­ nastu książek i niezliczonej liczby artykułów, przez dobrych kilka lat swego dorosłego życia pisał dzienniki, a przez całe życie - ogromną liczbę listów: zarówno oficjalnych, jak i pry­ watnych. Tej jego „scriptomanii" zawdzięczamy możliwość wejrzenia w jego prywatność, bycia z nim, sekundowania je­ go walce z samym sobą, wejrzenia do jego alkowy, poznania jego kobiet, przyjaciół, fascynacji; wejścia poza wygładzony świat antropologa z Argonautów Zachodniego Pacyfiku w dzień-po-dniu pisaną historię zmagań z codziennością pra­ cy terenowej; możemy drobiazgowo poznać historię jego małżeństwa z niezwykłą kobietą, jaką była Elsie Masson. Czytając to wszystko, trudno się oprzeć refleksji, jak bar­ dzo nasza kultura jest różna od tamtej. W świecie Malinow­ skiego i Elsie był czas na pisanie dzienników, pamiętników i listów, był czas na czytanie ich, potrzeba ich gromadzenia, pakowania w kolejne kufry przy kolejnych przeprowadzkach. Ile wysiłku dawkowanego codziennie wymagało zapisanie ta­ kiej masy papieru! 3 4 5 * Publikowane poniżej dzienniki pochodzą ze zbiorów bi­ blioteki London School of Economics and Political Science w Londynie, gdzie zostały zdeponowane przez Helenę Wayne, córkę Malinowskiego. Pisane były po polsku, choć zawierają wiele wtrąceń: pojedynczych słów czy zwrotów, a także całych fragmentów pisanych po niemiecku, angielsku, a także francu­ sku, hiszpańsku i włosku. Transkrypcji dokonałam z kserogra­ ficznych kopii zmikrofilmowanych oryginałów zamówionych w LSE przez Instytut Sztuki PAN. Zapiski były prowadzone ołówkiem lub piórem, co wpływało na możliwości odcyfrowania. Trankrypcja wymaga jeszcze porównania z oryginałami. Z potrzeby pewnej autentyczności zachowana została ortografia i interpunkcja oryginału, poza wypadkami, kiedy wymagało tego zrozumienie treści. W tym celu także rozwi­ nięto skróty, gdyż dziennik odznaczał się wielką lakoniczno­ ścią stylu. Nawiasy kwadratowe oznaczają ingerencje redak­ torki, znak [?] - nie odczytane słowo. Poszczególne zeszyty opatrzone były inskrypcjami biblio­ tecznymi zawierającymi prawdopodobne daty ich napisania, gdyż Malinowski miał zwyczaj zaznaczania tylko dnia i mie­ siąca, ale nie roku. Te prawdopodobne daty są w większości wypadków błędne. Moje ustalenia w tej mierze są nadal hi­ potetyczne, choć bardziej zbliżone do rzeczywistości, oparte na analizie zawartości samych dzienników, oraz mojej wiedzy dotyczącej biografii Malinowskiego. Prezentowane niżej dzienniki zostały poddane jedynie wstęp­ nej obróbce edytorskiej, co - mam nadzieję - czytelnicy mi wy­ baczą. W pełriym opracowaniu ukażą się w wydaniu książko­ wym. Nie wiadomo jednak na razie kiedy to nastąpi ani w jakim wydawnictwie. Miejmy nadzieję, że nie podzielą losu czekają­ cych od kilku lat na wydanie w PWN kolejnych tomów Dzieł. 91 �* * # Zeszyt pierwszy, pochodzący z 1908 roku, Malinowski zapisywał podczas swego pobytu na Wyspach Kanaryjskich, gdzie spędził razem z matką około półtora roku w latach 1906-1908 w celu poratowania zdrowia. Było to świeżo po ukończeniu studiów na Wydziale Filozoficznym Uniwersyte­ tu Jagiellońskiego, zdaniu rygorozów (5 i 10 X 1906) i przed­ stawieniu pracy doktorskiej O zasadzie ekonomii myślenia. Mieszkali na wyspie La Palma w małej miejscowości Breña Baja blisko głównego miasta Santa Cruz de la Palma. Niżej prezentowane fragmenty listów ilustrują okres po­ bytu na Wyspach Kanaryjskich i uzupełniają obraz przedsta­ wiony w dzienniku. List do Stefana Pawlickiego (księdza, profesora filozofii UJ): „Canary Islands (via London) Santa Cruz de la Palma, 4 stycznia 1907, [...] Oddaję się teraz mianowicie zupełnie kuracyjnemu trybowi życia; przede wszystkiem więc dużo jem i śpię, poza tym biorę kąpiele morskie i słoneczne, cały dzień siedzę nad brzegiem morza, jednym słowem, jestem spokojny, szczęśliwy i próżnujący. Mieszkam z Mamą w ma­ łej willi, ładnie nad brzegiem morza, za miastem położonej. Warunki znaleźliśmy tu idealne: klimat doskonały, nieporów­ nanie równiejszy i cieplejszy niż na wybrzeżach Morza Śród­ ziemnego; wielki spokój, bo cudzoziemców, poza nami, na całej wyspie absolutnie nie ma, ludność zaś miejscowa, tak jak jest cofnięta o jakie 100 lat pod względem kultury, tak z drugiej strony odznacza się brakiem zupełnym tempera­ mentu i życia, nie jest więc denerwującym środowiskiem. W ogóle panują tu niezmiernie prymitywne i hiszpańskie stosunki. Przed paru tygodniami wybuchła w tutejszej stolicy Santa Cruz de Tenerife jakaś zaraza, jak wszyscy prywatnie twierdzą, dżuma, jakkolwiek b[ardzo] lekka. Otóż przede wszystkim władze nic oficjalnie nie ogłosiły, a raczej twier­ dzą urzędowo, że nic nie m[a], ażeby nie 'psuć opinii' wy­ spom. Na skutek tego wywiązała się wojna między wyspami. Mieszkańcy Teneryfy chcieli uciekać na inne wyspy. Guber­ nator wysp, tam zamieszkały, wysłał rozkaz, ażeby wszędzie otworzono porty. Inne wyspy na to się nie zgodziły. W Las Palmas otworzono kwarantannę, w której pokutujących nie­ miłosiernie zdzierają. U nas na Palmie, gdzie nie ma odpo­ wiednich urządzeń, całkiem nie przyjmują pasażerów i towa­ rów. Delegatura gubernatora i eskortujących go karabinierów przyjęto ołowiem; żandarmi z brzegu podnieśli broń przeciw żandarmom z łodzi '¡Cosas de España!'. Widziałem to na własne oczy. Teraz jesteśmy odcięci od świata i tylko listy do nas dochodzą. 92 Ja teraz poduczyłem się po kastylijsku i czytam już 'Don Quijote', ale prawie zupełnie zapomniałem po włosku. Te 2 języki nie mogą podobno istnieć w jednej głowie.[...j" Drugi list napisał Malinowski do swego kolegi gimna­ zjalnego i przyjaciela - Józefa Litwiniszyna, wówczas stu­ denta Akademii Górniczej w Leoben w Austrii. „S=ta Cruz de la Palma 22/1.908 [...] Obecnie prowadzę ostateczną struggle for life - walkę o byt. Warunki mam tu doskonałe; spędzam tu w towarzystwie mej Matki, zresztą zupełnie sa­ motnie, już drugą zimę. Niezmiernie równy, ciepły klimat, morze, bfardzo] piękne krajobrazy. Ja staram się, systema­ tyczną gimnastyką mięśni i nerwów dojść do pewnej równo­ wagi - do stanu 'silnej woli' w którym bym mógł z całym spokojem i pogodą rozwijać wewnętrzne życie myślowe; na tę drogę bowiem ostatecznie się zdecydowałem. (Przed 11/2 rokiem na jesieni zdałem doktorat, celująco i podałem się 0 'sub auspiciis' - do października nie miałem jeszcze odpo­ wiedzi) [...]'" Prezentowany dziennik ilustruje pewien ważny okres w życiu Malinowskiego, kiedy to po skończeniu pewnego etapu, jakim były studia uniwersyteckie, powinien poczynić plany względem swej przyszłości. Wydaje się, że jest już wtedy przekonany o tym, że powinien się poświęcić nauce 1 że najlepsze predyspozycje ma w kierunku fizyki. Okres pobytu na Wyspach Kanaryjskich to jest czas, który posta­ nowił przeznaczyć na pogłębianie swej wiedzy, wypracowa­ nie najbardziej efektywnych technik jej zdobywania, ale przede wszystkim na ukształtowanie siebie, na wtłoczenie swej bogatej osobowości w sztywny gorset rutyny, w swój „system minimum". Można sobie wyobrazić młodego czło­ wieka w bajkowej scenerii nadmorskiej, cichej i spokojnej mieściny, który w surowej izbie swej małej willi oddaje się studiom matematycznym, potem ćwiczy mięśnie i system nerwowy, nie czyta gazet, nie oddaje się życiu towarzyskie­ mu, chodzi na spacer zawsze w to samo miejsce, bierze ką­ piele słoneczne i morskie, potem wraca i znów pracuje z ołówkiem w ręku nad zadaniami z termodynamiki itd. Ro­ bi sobie wyrzuty, że za bardzo się zmęczył podczas spaceru, że zamiast radosnego spokoju odczuwa nudę i zniecierpli­ wienie. Jest ten dziennik zapisem walki z samym sobą, cza­ sami niezrozumiałym, zbyt osobistym, a czasami irytują­ cym powtórzeniami. Jest to jednak zapis wielkiej determi­ nacji, siły woli, niepoddawania się zwątpieniu. Jest to ilu­ stracja wiary we własne możliwości: mogę wszystko, trze­ ba tylko wiedzieć jak. 6 * * * � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f1883f7cd84469efe3d578ebef6c48f.pdf 20b76c3a88d2d2c276ff65e9bcc263f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2261 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2097 Title A name given to the resource Wstęp do teorii kawału / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.3-9 Creator An entity primarily responsible for making the resource Raszewski, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Raszewski WSTĘP DO TEORII KAWAŁU 1. Jest rzeczą g o d n ą u b o l e w a n i a , że kawał, o d g r y w a j ą c y tak i w ś w i a d o m o ś c i o s ó b bardzo w y b r e d n y c h z a c h o w u j e o d c i e ń w i e l k ą rolę w życiu dzisiejszej Polski, nie doczekał się d o t y c h c z a s grubiański. T y m t ł u m a c z y się p r a w d o p o d o b n i e u ż y w a n i e delikat­ o s o b n e g o o p r a c o w a n i a . Brak t a k i e g o o p r a c o w a n i a jest jednak niej brzmiących s y n o n i m ó w „ k a w a ł u " lub o p a t r y w a n i e g o za­ f a k t e m i nic d z i w n e g o , że s a m o p o c h o d z e n i e k a w a ł u n a s u w a tyle strzeżeniem „ t a k z w a n y " . S z w e y k o w s k i , ścisły jak z w y k l e , obrał w ą t p l i w o ś c i . Z y g m u n t S z w e y k o w s k i uznał g o za g a t u n e k litera­ tę d r u g ą metodę. M ó w i ł o t z w . kawale. Osoby w y ż e j ceniące cki i w s p o m n i a ł g o w z n a k o m i t y m w y k ł a d z i e delikatność niż ścisłość w o l ą m ó w i ć o „ d o w c i p i e " , c o jednak systematyce g a t u n k ó w poświęconym literackich, w y g ł o s z o n y m na Uniwer­ sytecie Poznańskim w 1 . 1 9 4 5 - 4 7 . W w y k ł a d z i e t y m S z w e y k o w ­ w y d a j e się niedopuszczalne w b a d a n i a c h n a u k o w y c h . Pojęcie d o w c i p u ma n i e w ą t p l i w i e i n n y zakres niż pojęcie ski wyraził przypuszczenie, że poprzedniczką dzisiejszego k a w a ł u k a w a ł u . Zakresy t y c h pojęć w p r a w d z i e się przecinają, jednak nie była fraszka. Przypuszczenie t o t r u d n o uzasadnić. W ś r ó d dzisiej­ p o k r y w a j ą się ze sobą, g d y ż d o w c i p n e b y w a j ą także inne u t w o r y , szych k a w a ł ó w przejawia się tyle i tak r ó ż n o r o d n y c h tradycji, że i nie t y l k o u t w o r y ( b o także ludzie b y w a j ą d o w c i p n i ) . Co w i ę c e j , t y l k o bardzo d o k ł a d n e kawał, c h o ć zawsze ma r o z b a w i ć słuchaczy, niekoniecznie musi badania m o g ł y b y s p r a w ę wyświetlić. Słuszne w y d a j e się za t o t w i e r d z e n i e , że m a m y tu d o czynienia z o d r ę b n y m g a t u n k i e m literackim, przynależnym zresztą d o litera­ być d o w c i p n y . (I nie zawsze jest.) Zatem z n a u k o w e g o punktu widzenia „dowcip" nie jest tury, która p o w s t a j e bez p o m o c y pisma, przeznaczona nie tyle dla s y n o n i m e m „ k a w a ł u " . Nie jest n i m r ó w n i e ż „ a n e g d o t a " . Wiele c z y t e l n i k ó w , ile dla słuchaczy. Po f r a n c u s k u t e g o rodzaju t w ó r ­ osób czość n a z y w a się literaturą m ó w i o n ą , litterature orale. Badacze z a u w a ż y ć , że t o w p ł y w rosyjski, g d y ż w języku rosyjskim t o samo zgadzają się na o g ó ł c o d o t e g o , że literatura m ó w i o n a z n a m i o n u ­ zjawisko, które nasz język nazywa k a w a ł e m , oznacza się s ł o w e m je w c z e s n e etapy c y w i l i z a c j i i w y p r z e d z a literaturę pisaną, toteż „ a n e g d o t " . Stąd też w Polsce s ł o w o „ a n e g d o t a " w znaczeniu nazywa wprawdzie kawały anegdotami, ł a t w o jednak c i e k a w y w y d a j e się fakt, że w Polsce, jak zresztą w e w s z y s t k i c h ' k a w a ł ' słyszy się przeważnie z ust starszych o s ó b p o c h o d z ą c y c h krajach socjalistycznych, zaszedł o s t a t n i o o d w r o t n y proces. Kraje z b. zaboru rosyjskiego, zwłaszcza z Kresów. te miały już bogatą literaturę pisaną, g d y nastąpił w p o n o w n y r o z k w i t literatury m ó w i o n e j , d o której nich Czysta polszczyzna naszych c z a s ó w d o k ł a d n i e rozróżnia „ a n e ­ niewątpliwie g d o t ę " i „ k a w a ł " j a k o n a z w y d w ó c h różnych zjawisk. M ó w i się: należy k a w a ł . Nie s p o s ó b t u d o c i e k a ć przyczyn t e g o zjawiska. „ o p o w i e m ci a n e g d o t ę , a p o t e m k a w a ł " , c o znaczy, że o p o w i a d a ­ Wystarczy jący najpierw zamierza przytoczyć p r a w d z i w e zdarzenie, z j a k i c h ś stwierdzić, że idzie o n o w parze z oczywistymi z m i a n a m i , jakie zaszły i nadal z a c h o d z ą w pisanej literaturze k r a j ó w socjalistycznych. W Polsce zmiany te dały się już zaobser­ wować podczas w o j n y , która też z a p o c z ą t k o w a ł a przyczyn g o d n e u w a g i , a p o t e m krótki u t w ó r oparty na w y d a r z e ­ niu f i k c y j n y m . dzisiejszy Należy stwierdzić, że o b a g a t u n k i cieszą się dzisiaj d u ż y m r o z w ó j k a w a ł u . W a r t o j e d n a k zaznaczyć, że prócz w a r u n k ó w , p o w o d z e n i e m . A n e g d o t a ma n a w e t s w o i c h u l u b i o n y c h b o h a t e ­ które zarysowały się w kraju poczynając o d 1 9 3 9 roku, r o z w o j o w i r ó w , czasem żyjących (Tadeusz P r z y p k o w s k i ) , częściej nieżyją­ k a w a ł u m o g ł y r ó w n i e ż sprzyjać dawniejsze tradycje i w ł a ś c i w o ś c i c y c h (Franz Fiszer, Leon Schiller), ale - w o d r ó ż n i e n i u o d k a w a ł u naszej kultury, np. u p r z y w i l e j o w a n e miejsce r o z m o w y . Kawał - z a w s z e p r a w d z i w y c h . Zawsze też t w i e r d z i , że o p i e w a p r a w ­ często, jak się zdaje, p o w s t a j e podczas r o z m o w y i w i e l e zdaje się d z i w e czyny s w y c h b o h a t e r ó w i s ł o w a , które oni zawdzięczać r o z m o w i e , g d y c h o d z i o środki w y r a z u , a na o g ó ł p o w i e d z i e l i , podczas g d y k a w a ł może mieć p r a w d z i w y c h b o h a t e ­ uważa się, i c h y b a słusznie, że w Polsce, p o d o b n i e jak w Rosji, r ó w , jak np. Bierut, Dzierżyński, C y r a n k i e w i c z , ale w y d a r z e n i a naprawdę r o z m o w i e p o ś w i ę c a się w i ę c e j czasu niż w krajach z a c h o d n i c h . i słowa W o g ó l e w i ę c e j się m ó w i . prastarymi m o t y w a m i literackimi w rodzaju historii przyszłości czy 2. S ł o w o „ k a w a ł " j a k o n a z w a g a t u n k u literackiego musiało wejść w użycie nie tak d a w n o t e m u . S ł o w n i k warszawski nie zna jeszcze t a k i e g o znaczenia w haśle K A W A Ł . Rejestruje t y l k o : sam sobie t w o r z y , nieraz posługując się przy tym r o z m o w y umarłych. N a w e t w t e d y , kiedy cały sztafaż jest ściśle realistyczny, k a w a ł chętnie ucieka się d o fantastyki, jak w n a s t ę p u j ą c y m przykładzie. „ K a w a ł e k przen. rub. figiel, psikus, sztuczka, żart, psota, farsa, szpas: w z i ą ć k o g o na K. ( = w y p r o w a d z i ć w pole, zakpić, zadrwić, Lotnik o b s e r w u j e z helikopteru sztuczny zalew na D u ­ w y s t r y c h n ą ć na d u d k a , urządzić psikusa, zażartować, oszukać; najcu. Na falach w i d z i kapelusz góralski, który j e d n a k zażyć z m a ń k i , pokazać gruszki na wierzbie, o t u m a n i ć ) . Stary lis w p e w n y m m o m e n c i e zawraca p o d prąd, p o t e m z n ó w bierze ludzi na kawał. Brać ludzi na K. Zap. Ten c z ł o w i e k ma s w o j e zdaje się płynąć z p r ą d e m i z n ó w zawraca kursując bez kawały ( = w y b i e g i , k o n c e p t y , d o w c i p y ) . " Bruckner w przerwy na t y m s a m y m o d c i n k u . G ł ę b o k o z d u m i o n y , lotnik s ł o w n i k u e t y m o l o g i c z n y m t w i e r d z i , że znaczenie ' f i g i e l ' w tym wypadku p i e r w o t n e . ( S ł o w o ma p o c h o d z i ć swym było zdaniem Brucknera z d o l n o n i e m i e c k i e g o „ k a v e l " ) . pyta m i e j s c o w e g o sołtysa, c o by t o m o g ł o znaczyć. - A t o Cisoń - o d p o w i a d a Sołtys. To t w a r d y c h ł o p . M ó w i , że w d... ma z a l e w i dalej orze s w o j e pole. Otóż t o znaczenie utrzymuje się jeszcze w dzisiejszej polszczyźnie. M ó w i się: zrobić k o m u ś k a w a ł . Często m a się w t e d y na myśli to, c o A n g l i c y nazywają practical jocks. O b o k t e g o znaczenia fest j e d n a k w p o w s z e c h n y m użyciu drugie, tu opisane. O p o w i a d a się k a w a ł y , słucha się k a w a ł ó w . S ł o w n i k D o r o s z e w s k i e g o w i e już o t y m i w haśle K A W A Ł przytacza zdanie: „ S t a ś przyniósł dziś n o w y k a w a ł " . Rzecz z n a m i e n n a , że w t y m s a m y m haśle rejestruje s ł o w o „ d o w c i p " j a k o s y n o n i m „ k a w a ł u " . („Słyszałem dziś parę dobrych d o w c i p ó w politycznych.") P o d o b n i e ujmuje sprawę s ł o w n i k w y r a z ó w b l i s k o z n a c z n y c h S k o r u p k i . Także w y m i e n i a „ d o w c i p " j a k o s y n o n i m „ k a w a ł u " . Otóż w y p a d a stwierdzić, że taka w y m i e n n o ś ć „dowcipu" i „kawału" istotnie występuje w naszym obyczaju j ę z y k o w y m . P o c h o d z i t o c h y b a stąd, że s ł o w o „ k a w a ł " nie ma jeszcze p e ł n y c h p r a w w języku literackim Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że d o m e n ą k a w a ł u jest fikcja literacka, c o m o c n o się już zakorzeniło w ś w i a d o m o ś c i * j ę z y k o w e j o g ó ł u , gdyż zdarza się, że p o w y s ł u c h a n i u jakiejś n i e p r a w d o p o d o b n i e brzmiącej historii, którą o p o w i a d a j ą c y podaje za p r a w d z i w ą , słuchacze m ó w i ą : „ t o n i e p r a w d a , t o k a w a ł " . Ten fakt, o p e r o w a n i e fikcją literacką w celu r o z b a w i e n i a słuchaczy, każe zaliczyć k a w a ł d o dziedziny t w ó r c z o ś c i , a zara­ zem o d r ó ż n i ć g o o d a n e g d o t y . Co d o „ f r a s z k i " , s ł o w e m t y m oznacza się dzisiaj u t w ó r pisany, najczęściej w i e r s z o w a n y , podczas g d y k a w a ł może być najwyżej z a p i s a n y (a p o w s t a j e , jak się rzekło, bez użycia pisma) i przeważnie jest prozaiczny. D o w y j ą t k ó w należą w i e r s z o w a n e k a w a ł y w rodzaju s t w i e r d z e n i a : 3 �Czy się robi, ani na emigracji nie ma d o t y c h c z a s dobrej a n t o l o g i i k a w a ł u , a ze czy się leży, w z g l ę d ó w wyżej wyrażonych tysiąc z ł o t y c h n a w e t taka a n t o l o g i a p o w s t a ł a , n i e w i e l e by się z niej można się należy. d o w i e d z i e ć o naturze k a w a ł u . Kto c h c e zrozumieć, skąd bierze się u nas p o w o d z e n i e A l b o zwięzłe relacje z p r a w d z i w y c h zdarzeń, np. ze śmierci należy się o b a w i a ć , że g d y b y kawałów, ten nie p o w i n i e n ich czytać. P o w i n i e n słuchać. 4. Fakt, że k a w a ł o b y w a się bez pisma, a w i ę c musi być Bieruta w M o s k w i e w 1 9 5 6 : p o w i e d z i a n y z pamięci, d y k t u j e m u małe rozmiary, c h o ć trzeba Pojechał w f u t e r k u . przyznać, że w y t r a w n i kawalarze m i e w a j ą w repertuarze r ó w n i e ż W r ó c i ł w kuferku. długie utwory o zawiłej, szkatułkowej kompozycji, od razu zdradzającej w s c h o d n i e p o c h o d z e n i e . Przykład. U t w o r y te są przeważnie l u d o w e g o p o c h o d z e n i a i z różnych przyczyn (o k t ó r y c h dalej) w i n n y być zaliczone d o pogranicza W d n i u przeznaczonym na p r z y j m o w a n i e skarg i zażaleń p e w i e n Ż y d , d r o b n y w y t w ó r c a , zjawia się w M i n i s t e r s t w i e kawału. W o l n o zatem twierdzić, że k a w a ł jest k r ó t k i m u t w o r e m literac­ kim, w zasadzie o p a r t y m na w y d a r z e n i u f i k c y j n y m ( c o odróżnia g o o d a n e g d o t y ) , m ó w i o n y m , najczęściej prozaicznym ( w o d r ó ż ­ n i e n i u o d fraszki). Handlu Wewnętrznego. Prosi o audiencję u ministra. Szefuncia nie ma - oznajmia w o ź n y . Ż y d z n ó w w y c h o d z i , znów wraca i c i e r p l i w i e czeka. Po g o d z i n i e zaczyna o p o w i a d a ć w o ź n e m u następujące zdarzenie. W W i d z e w i e Na zakończenie d o d a m y , że s p o t y k a się jeszcze inne n a z w y t e g o zjawiska, jak np. „ w i c " (z niem. W i t z ) , z d e c y d o w a n i e jednak ustępujące miejsca „ k a w a ł o w i " , które t o s ł o w o w y d a j e się o b e c n i e najpopularniejszą a zarazem najtrafniejszą n a z w ą o m a ­ w i a n e g o g a t u n k u , c o s p r a w i a , że będziemy się n i m tutaj p o ­ s ł u g i w a l i nie bacząc na j e g o brzmienie. żył przed laty kupiec Majer, k t ó r e m u zrobił się d u ż y w r z ó d S ł o w o „ k a w a ł " rzeczywiście brzmi nieelegancko. Cóż z t e g o , grzebać. Kiedy się g r o b y o t w o r z ą w d n i u Sądu Ostatecz­ skoro sam przedmiot nie jest pachnący. na siedzeniu. Chirurg stwierdził, że trzeba t u wyciąć kawałek ciała, c o Majera bardzo z a k ł o p o t a ł o . Był p o b o ż n y i troszczył się o t o , że w d n i u Sądu O s t a t e c z n e g o m ó g ł b y z m a r t w y c h w s t a ć tak w i d o c z n i e oszpecony. Chirurg p o r a ­ dził m u na t o , by część odciętą podczas operacji po­ nego - t ł u m a c z y ł M a j e r o w i - z j e d n e g o g r o b u w s t a n i e sam 3. Na charakter k a w a ł u duży w p ł y w zdaje się w y w i e r a ć sztuka t z w . kawalarzy, a w i ę c o s ó b o p o w i a d a j ą c y c h kawały, jakby Majer, z d r u g i e g o odcięta część, obie połączą się ze s o b ą i z m a r t w y c h w s t a n i e o d b ę d z i e się w s p o s ó b p r a w i d ł o w y . r a p s o d ó w naszej e p o k i . Osoby te zawsze b a w i ą s w o i c h słuchaczy Majer, c a ł k o w i c i e u s p o k o j o n y p o d w p ł y w e m t y c h per­ w s p o s ó b b e z i n t e r e s o w n y nie pobierając za t o żadnej opłaty, są swazji, zgodził się na operację, pogrzebał o d c i ę t ą część, w i ę c w ł a ś c i w i e a m a t o r a m i , w y r ó ż n i a j ą się j e d n a k jak m u poradził c h i r u r g , i w r ó c i ł d o interesów. W jakiś czas szczególną „ p a m i ę c i ą d o k a w a ł ó w " , m i e w a j ą bogaty, nieraz oszałamiająco później r ó ż n o r o d n y repertuar, a n a d t o odznaczają się w ł a ś c i w o ś c i a m i zatonął, a ciało Majera spoczęło na dnie o c e a n u . Nadszedł naśladowczymi rolę dzień Sądu Ostatecznego. G r o b y się o t w i e r a j ą , w i e r n i w litteratureorale. Z ł a t w o ś c i ą udają jąkanie, m ó w i ą z rosyjska lub z m a r t w y c h w s t a j ą . Pan B ó g liczy ich i pyta: A gdzie jest odgrywającymi zwykle pierwszorzędną musiał p o p ł y n ą ć statkiem d o A m e r y k i . Statek zawołanych Majer z W i d z e w a ? Szukać M a j e r a ! A n i o ł o w i e latają w o b e c działaczy i u r z ę d n i k ó w . Kawał zdaje się liczyć na t o . Wyraźnie daje t e g o , trąbią i w o ł a j ą : Majer z W i d z e w a ! Co jest? Sąd k a w a l a r z o m pole d o p o p i s u w y p e ł n i a j ą c nieraz całe u t w o r y g w a r ą Ostateczny! Nic. Z n ó w latają. Z n ó w trąbią. Aż t u , niech z c h ł o p s k a , trafnie naśladują maniery retoryczne lub j ą k a n i e m . Chętnie stosuje r ó w n i e ż - tak w a ż n e w w y p a d k u pan sobie w y o b r a z i - k o ń c z y Ż y d s w o j ą o p o w i e ś ć z w r a c a - u t w o r ó w w y g ł a s z a n y c h - nagłe zmiany intonacji i natężenia jąc się d o zasłuchanego w o ź n e g o - w y c h o d z i skądś k a w a ł g ł o s u . Przykładem może być j e d n a z o d p o w i e d z i radia Erywań. d... i m ó w i : szefuncia nie ma. Pytanie: Dlaczego w a s o s t a t n i o tak źle słychać? O d p o w i e d ź ( s z e p t e m ) : B o m y już m ó w i m y z Kamczatki. Trzeba jednak stwierdzić, że k a w a ł y tak d u ż y c h rozmiarów słyszy się dzisiaj rzadko. Na o g ó ł dzisiejsze k a w a ł y bywają m i n i a t u r a m i literackimi, c h o ć w k a ż d y m w i e l k ą , c h y b a zasadniczą Zdarza się, że p r a w i d ł o w a interpretacja k a w a ł u w y m a g a w y d a ­ w a n i a d ź w i ę k ó w n i e a r t y k u ł o w a n y c h , np. sapania, w z d y c h a n i a , d m u c h a n i a , jak w n a s t ę p u j ą c y m k a w a l e . rolę o d g r y w a zaskoczenie. Im t r u d n i e j przewidzieć, c z y m się k a w a ł skończy, t y m większe z a d o w o l e n i e słuchaczy. W y b i t n y kawalarz stara się jeszcze p o w i ę k s z y ć t o zaskoczenie. Sam n i g d y się nie śmieje, przy p o m o c y głosu i gestu stara się utrzymać klimat Pewien dyrektor doznaje zadziwiającego uczucia. p r a w d o p o d o b i e ń s t w a , póki nie dojdzie d o szokującej p o i n t y . To S t w i e r d z a , że staje się lżejszy o d p o w i e t r z a i w z n o s i się na także - jak się zdaje - p o b u d z a t w ó r c ó w d o s w o i s t e j w y s o k o ś ć c z w a r t e g o piętra. W ó w c z a s spostrzega piękną konstrukcyjnej, w kobietę, która uśmiecha się d o n i e g o z b a l k o n u i prosi t w ó r c z y polega na o p r a c o w a n i u p o i n t y . o nadęcie d z i e c i n n e g o balonika. Dyrektor spełnia jej której największy, czasem j e d y n y pracy wysiłek Niemałą rolę o d g r y w a j ą w t y m w y p a d k u w y r a z y n i e p r z y z w o i t e , prośbę - a p f u , a p f u , a p f u - lecz w ł a ś n i e w t e d y budzi się z w y k l e p o j a w i a j ą c e się w zakończeniu niespodzianie. p o d s u r o w y m w e j r z e n i e m sekretarza POP. p o j a w i e n i e się t a k i e g o w y r a z u często idzie w parze z operacją, - Cóż t o , t o w a r z y s z u - m ó w i sekretarz - nie dość że śpicie na zebraniu p a r t y j n y m , t o jeszcze się nadymacie? Nagłe która w y d a r z e n i a o p i s y w a n e w gazetach w s p o s ó b w z n i o s ł y i - z d a n i e m kawalarzy - nieścisły s p r o w a d z a na g r u n t rzeczywis­ tości znanej s ł u c h a c z o m z d o ś w i a d c z e n i a . P o d o b n i e ma się Przykłady te pozwalają poznać, d o j a k i e g o s t o p n i a w y m o w a s p r a w a z k o n c e p c j a m i n a u k o w y m i , które uczeni w y k ł a d a j ą z kate­ dobrego dry, a w k t ó r y c h kawalarze d o p a t r u j ą się n a i w n o ś c i . I w t y c h w y k o n a n i a z a p e w n i a p o w o d z e n i e , ale s p r a w i a , że n a w e t najlep­ w y p a d k a c h atakuje się teorię n a u k o w ą przy p o m o c y niespodzia­ k a w a ł u zależna jest o d interpretacji, c o w w y p a d k u szy k a w a ł blednie p o zapisaniu. nej p o i n t y , przedstawiającej s p r a w ę z p u n k t u w i d z e n i a z d r o w e g o Trzeba zresztą zaznaczyć, że n i e w i e l e k a w a ł ó w się zapisuje. Kawalarze z reguły recytują je z pamięci. Czasopisma k r a j o w e d r u k u j ą k a w a ł y , lecz t y l k o te, które puszcza cenzura, a w i ę c z w y k l e najsłabsze. Emigracyjna „ K u l t u r a " d r u k u j e o d p e w n e g o czasu k a w a ł y polityczne. Rozporządza jednak małą częścią krajo­ w e j t w ó r c z o ś c i , u t w o r y dobiera w s p o s ó b n i e w y b r e d n y , a zapisu­ je n i e f a c h o w o zacierając ich m ó w i o n y charakter. A n i w kraju. rozsądku, często operującej w y r a z e m n i e p r z y z w o i t y m . Po s t w i e r d z e n i u tych faktów posuniemy się t r o c h ę dalej w analizie k a w a ł u i s t w i e r d z i m y , że najczęściej jest t o prozaiczna m i n i a t u r a literacka, przeznaczona d o w y g ł o s z e n i a w o b e c n o ś c i słuchaczy, najsilniej oddziałująca przy p o m o c y p o i n t y . 5. P o c h o d z e n i e k a w a ł ó w , jak w s z y s t k o , c o d o t y c z y genezy t y c h u t w o r ó w , jest niejasne. Większość o b e c n i e k o l p o r t o w a n y c h �k a w a ł ó w jest n i e z a w o d n i e p r o d u k c j i k r a j o w e j . I m p o r t w tej Audycje te znajdują w Polsce c h ę t n y c h słuchaczy, choć dziedzinie, przed w o j n ą i podczas w o j n y o d g r y w a j ą c y p o w a ż n ą w i ę k s z e g o w p ł y w u na r o z w ó j p o l s k i e g o k a w a ł u zdaje się nie rolę, dziś jak się zdaje, maleje. Jeszcze podczas w o j n y i m p o r ­ w y w i e r a j ą . Polski k a w a ł rzadko b y w a aż tak zwięzły. Na o g ó ł ma t o w a l i ś m y z Niemiec k a w a ł y o Hitlerze, G o e r i n g u , Goebbelsie. większą r o z l e w n o ś ć , z n a m i e n n ą dla r o z m o w y , która w y d a j e się O b e c n i e nie ma c h y b a k a w a ł ó w i m p o r t o w a n y c h z Niemiec. Tuż p o d s t a w o w ą strukturą j ę z y k o w ą naszego k a w a ł u . p o w o j n i e Polacy b a w i l i się a b s u r d a l n y m i k a w a ł a m i angielskimi, Jeśli jest coś takiego jak klasyczny k a w a ł polski drugiej p o ł o w y p r a w d o p o d o b n i e p r z y w i e z i o n y m i przez z d e m o b i l i z o w a n y c h żoł­ XX w i e k u , t o j e g o strukturę j ę z y k o w ą z p e w n o ś c i ą nierzy p o l s k i c h z Z a c h o d u . W latach czterdziestych napłynęła d o f r a g m e n t r o z m o w y , poprzedzonej k r ó t k i m w s t ę p e m lub t y l k o Polski cała seria czeskich k a w a ł ó w o G o t t w a l d o w e j . A l e t o był informacją, kto d o k o g o m ó w i . stanowi o d o s o b n i o n y w y p a d e k . O s t a t n i o stały i m p o r t m a m y c h y b a t y l k o Obie o d m i a n y zilustrujemy na przykładach, przy czym szcze­ ze W s c h o d u . M o w a o c z y w i ś c i e o o d p o w i e d z i a c h radia Erywań. g ó l n ą u w a g ę czytelnika trzeba z w r ó c i ć na pierwszy z n i c h . Jest t o Są t o , jak z a p e w n i a j ą z n a w c y , autentyczne p r o d u k t y ormiańskie, k a w a ł w rodzaju, który p u b l i c z n o ś ć z w y k ł a określać a docierają d o nas przeważnie z M o s k w y , gdzie d o w c i p ormiański „ z a b ó j c z y " , „ m o r d e r c z y " , „ p i e k i e l n y " . Powstał w jest o d d a w n a c e n i o n y . U t w o r y te mają o d r ę b n y klimat, t e c h n i k ę , i - jak na k a w a ł - odznacza się skrajnym realizmem. C e n y są t u k o m p o z y c j ę . Są bardzo zwięzłe, na o g ó ł mają postać jednej prawdziwe, audycji składającej się z pytania i o d p o w i e d z i . D o (Najniższa pensja w wyjątków należą cykle a u d y c j i . Przykład. wysokość pensji Polsce w najzupełniej mianem roku 1965 prawdopodobna. 1 9 6 5 roku w y n o s i ł a 7 5 0 zł miesięcznie.) O t o treść t e g o u t w o r u , który w p r a w d z i e n i k o g o nie rozbawił, za t o w s z y s t k i c h zastanowił: Audycja 1 Pytanie: J a k i e jest najpiękniejsze miasto świata? O d p o w i e d ź : Erywań. zł miesięcznie. Niestety - o d p o w i a d a k a n d y d a t - muszę Audycja 2 mieć 1 6 2 0 zł miesięcznie. Dlaczego akurat 1 620? - d z i w i Pytanie: Ile potrzeba b o m b a t o m o w y c h Erywania? do zburzenia O d p o w i e d ź : Najpiękniejszym miastem świata jest Tbilisi. O d p o w i e d z i radia Erywań nie są na o g ó ł tak drastyczne, jak polskie k a w a ł y . Przeważnie odznaczają się bardzo r z e c z o w y m t o n e m . O c z y m może zaświadczyć audycja „ n a d a n a " tuż p o z e r w a n i u Chin z Rosją. się referent. - T o bardzo proste. M a m żonę, matkę i d w o j e dzieci. M i e s z k a m y kątem u brata, w i ę c na mieszkanie nic nie w y d a j e m y . Nie liczymy na t o , b y ś m y sobie m o g l i kupić b u t y a l b o ubranie. Wszędzie c h o d z i m y p i e c h o t ą . M o j a matka nie jada śniadań ani kolacji. J a t y l k o o b i a d , o b i a d w s t o ł ó w c e , jak się przekonałem, kosztuje 10 zł. A w i ę c 5 x 10 = 5 0 zł. Tyle c o d z i e n n i e m u s i m y mieć na o b i a d y . Na Pytanie: Czy o b ó z socjalistyczny nadal się rozwija? O d p o w i e d ź : Tak. J u ż są d w a . śniadanie j e m y - żona, dzieci i ja - po suchej bułeczce i p o p i j a m y w o d ą . Bułeczka kosztuje 5 0 gr. A w i ę c 4 x 5 0 gr = 2 zł. Tyleż kosztuje nas kolacja. A w i ę c dziennie na D u ż o w n i c h a u t o i r o n i i , np. z a b a w y z w r o d z o n e j O r m i a n o m dyskrecji. Tuż po o b a l e n i u C h r u s z c z o w a radio Erywań „ n a d a ł o " taką audycję: utrzymanie rodziny muszę mieć: 5 0 zł + 2 zł + 2 zł = 5 4 zł. A w i ę c jeśli się m a m y utrzymać przy życiu - jedząc w p o ł u d n i e o b i a d , zaś rano i w i e c z ó r p o suchej bułeczce - t o p o w i n i e n e m zarabiać 5 4 zł x 3 0 = 1 6 2 0 zł miesięcznie. Pytanie: Czy możecie p o w i e d z i e ć , c o się dzieje z Chruszczowem? O d p o w i e d ź : A kto t o taki? Uderzający jest szacunek radia Erywań dla nauki, która w y ­ stępuje w j e g o o d p o w i e d z i a c h j a k o najwyższy autorytet. Przy­ kład. Pytanie: Czy d w ó c h mężczyzn może mieć z sobą dziecko? O d p o w i e d ź : Nauka nie rozwiązała jeszcze t e g o p r o b l e m u , lecz p r ó b y w c i ą ż są c z y n i o n e . N a u k o w y charakter miała także audycja p o ś w i ę c o n a C z a j k o w ­ skiemu. Pytanie: Czy t o p r a w d a , że C z a j k o w s k i był homoseksualis­ tą? O d p o w i e d ź : P r a w d a , ale c e n i m y g o nie t y l k o za t o . Dużym zainteresowaniem D o H u t y " W a r s z a w a " zgłasza się k a n d y d a t na urzęd­ nika. Referent personalny p r o p o n u j e m u posadę za 1 6 0 0 darzy radio Erywań teoretyczne p r o b l e m y k o m u n i z m u , nie wyłączając najdonioślejszych, a zara­ zem najtrudniejszych zagadnień p o s t a w i o n y c h przed k o m u n i s ­ t a m i przez Lenina. Pytanie: Czy m o ż n a z b u d o w a ć k o m u n i z m w,państwie o t o c z o n y m przez p a ń s t w a kapitalistyczne? O d p o w i e d ź : M o ż n a , ale p o co? N i e o b c y jest r ó w n i e ż t y m a u d y c j o m - nieznany k a w a ł o w i - t o n filozoficznej z a d u m y . Pytanie: Czy jest życie na Marsie? O d p o w i e d ź : Też nie ma. polskiemu A t o przykład d r u g i e g o t y p u : A m e r y k a ń s k i reporter d o p o l s k i e g o dygnitarza: - Ile w y n o s i najniższa pensja p o l s k i e g o robotnika? Odpowiedź: - A w y gnębicie murzynów. 6. Szczególna rola d i a l o g u zdaje się c h w i l a m i u p o d o b n i a ć nasz k a w a ł d o d r a m a t u . Jest t o jednak z p e w n o ś c i ą p o w i e r z ­ c h o w n e p o d o b i e ń s t w o . J a k na dramat, k a w a ł jest s t a n o w c z o zbyt j e d n o s t r o n n y . ( J e d n o s t r o n n o ś ć należy bodajże d o p o d ­ s t a w o w y c h c e c h k a w a ł u , idzie w ślad za j e g o w p ł y w a m i i stąd c h y b a tyle jej w u t w o r a c h d r a m a t y c z n y c h M r o ż k a , które są w g r u n c i e rzeczy m o c n o r o z b u d o w a n y m i kawałami.) D i a l o g k a w a ł u , tyle zawdzięczający r o z m o w i e , nie w y w o d z i się c h y b a z teatru. Raczej z satyry, w której o d n i e p a m i ę t n y c h c z a s ó w o d g r y w a ł zasadniczą rolę. ( D o ś ć zajrzeć d o naszych satyr z X V I I I w., by się o t y m przekonać.) Także g d y c h o d z i o t e c h n i k ę , m o t y w y , k o m p o z y c j ę , kawał, tyle- mający w s p ó l n e g o z satyrą, w y d a j e się g a t u n k i e m z g r u n t u e p i c k i m , i t o n a w e t w t e d y , kiedy brak w n i m relacji z jakiegoś w y d a r z e n i a , g d y ogranicza się d o d i a l o g u . Epickiego p o c h o d z e n i a są w każdym razie t y p o w e m o t y w y k a w a ł u , np. w z m i a n k o w a n e t u t a j obrazy przyszłości czy r o z m o w y umarłych. Należy jeszcze zaznaczyć, że prócz w ł a ś c i w e g o k a w a ł u m a m y dziś d o czynienia z u t w o r a m i , które by można uznać za p o g r a n i c z e k a w a ł u , b o c h o ć pełnią j e g o f u n k c j e nie ma w nich ani zdarzenia, ani n a w e t d i a l o g u ( b o nie ma p o s t a c i ) . Otóż w y d a j e się rzeczą z n a m i e n n ą , że t u także rozpoznajemy tradycje epickie w s t o s o w a ­ niu t a k i c h t e c h n i k jak np. zagadka czy list. Najczęściej na t y m p o g r a n i c z u s p o t y k a się c h y b a zagadki zaczynające się o d s ł ó w „ C o jest szczytem?" ( n p . n i e p r a w ­ d o p o d o b i e ń s t w a , bezczelności, p o d e j r z l i w o ś c i ) . A l b o - jeszcze �częściej - o d p y t a n i a , jaka jest różnica p o m i ę d z y t y m lub o w y m P o d o b n i e ma się s p r a w a szmoncesu, a w i ę c k a w a ł u ż y d o w s ­ z j a w i s k i e m . Przykład. kiego, który przed w o j n ą s t a n o w i ł b u j n ą dziedzinę t w ó r c z o ś c i będącej zresztą dziełem s a m y c h Ż y d ó w . Wraz z zagładą Ż y d ó w - Jaka jest różnica p o m i ę d z y k o m u n i z m e m i kapitaliz­ p o l s k i c h ź r ó d ł o tej t w ó r c z o ś c i w y s c h ł o . W o b i e g u u t r z y m u j ą się stare szmoncesy. mem? - W kapitalizmie m a m y ucisk c z ł o w i e k a przez c z ł o w i e ­ Nowych prawie nie ma. O t o ostatni, jaki o p o w i a d a n o w Warszawie w lutym 1966. ka, a w k o m u n i z m i e jest o d w r o t n i e . D o rabina przychodzi Ż y d w średnim w i e k u . - Rabbi, w s z y s t k o już z r o z u m i a ł e m , t y l k o jednej rzeczy jeszcze nie m o g ę zrozumieć: jaka jest różnica między materializmem h i s t o r y c z n y m a dialektycznym? Elementem, który łączy w ł a ś c i w y k a w a ł z j e g o p o g r a n i c z e m , jest n i e w ą t p l i w i e p o d s t a w o w a rola p o i n t y , też charakterystyczna dla epiki, a ściślej m ó w i ą c dla miniatur e p i c k i c h ( n p . dla bajki zwierzęcej a l b o dla n o w e l i ) . Rabin myśli d ł u g o , coraz bardziej zasępiony. - Wiesz, j a k a k o l w i e k by była, t o stąd lepiej w y j e c h a ć . W s z y s t k o t o każe n a m zaliczyć k a w a ł polski d o m ó w i o n y c h miniatur e p i c k i c h . Często są k a w a ł y o Polakach, z z a b a r w i e n i e m a u t o i r o n i c z n y m . 7. D o k ł a d n a klasyfikacja k a w a ł u nie jest m o ż l i w a , p o prostu d l a t e g o , że n a w e t najlepszy kawalarz nie zna w s z y s t k i c h u t w o ­ Przykład. r ó w z dziedziny s w o j e j specjalności. M o ż n a t y l k o z grubsza podzielić wszystkie kawały na dziełka ściśle r o z r y w k o w e oraz W Ghanie, gdzie p r z e b y w a o b e c n i e w i e l u e k s p e r t ó w przejawy literatury zaangażowanej o charakterze mniej lub w i ę c e j p o l s k i c h , minister s p r a w z e w n ę t r z n y c h kategorycznie za­ p o l i t y c z n y m . W pierwszej g r u p i e zakres t e m a t ó w b y w a na o g ó ł bronił zjadać P o l a k ó w i w y b r a ł się w p o d r ó ż p o kraju, by tradycyjny (dzieci, kobiety, księża, pederaści, żołnierze, jąkały, s p r a w d z i ć czy zarządzenie t o jest przestrzegane. Nie uje­ wariaci). Tradycyjne chał daleko, g d y ujrzał ś p i ą c e g o p o d palmą, w y r a ź n i e bywają również w tej g r u p i e motywy, o b j e d z o n e g o M u r z y n a . Budzi g o tedy i w o ł a : czasem bardzo stare, jak np. r o z m o w y zwierząt. Przykład. - Zjadłeś Polaka, przyznaj się! - Nie zjadłem! D w i e pchły w y c h o d z ą z teatru. towarzyszki - p ó j d z i e m y p i e c h o t ą czy w e ź m i e m y psa? - Taki piękny w i e c z ó r - m ó w i małżonek d o swojej - Znać t o p o t o b i e , zjadłeś, nie w y p i e r a j się! - Nie zjadłem, przysięgam! (Z repertuaru W a c ł a w a Z a w a d z k i e g o , z w a n e g o Puchat­ - Chuchnij! kiem.) Z a w r o t n ą karierę w p o l s k i m kawale p o w o j e n n y m zrobili Ros­ Zwierzęta w y s t ę p u j ą n a d t o w k a w a ł a c h o tematyce erotycznej (kury, k o g u t y ) . Przykład. r o z r y w k o w y c h . W zasadzie wyrażają o n e p o l i t y c z n e nastawienie a u t o r ó w , kawalarzy i p u b l i c z n o ś c i , w i ę c w t y m rozdziale w s p o m i ­ S a m o c h ó d M i k r u s przejechał kurę. Po c h w i l i kura w s t a ­ je i m a m r o c e : - Szatan nie k o g u t . namy je t y l k o dlatego, by nie w r a c a ć w i ę c e j d o kręgu t e m a t y c z ­ nego d o t y c z ą c e g o r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i . Prócz wielkiej ilości uderza t u jeszcze niesłychana d o s a d n o ś ć wyrażająca się m.in. w d o b o r z e t a k i c h m o t y w ó w i s ł ó w , że w i e l u W a r t o w t r ą c i ć , że k a w a ł y na tematy erotyczne s t a n o w i ą o s o b n ą p o d g r u p ę w g r u p i e k a w a ł ó w r o z r y w k o w y c h . Najśmielsze z nich, najmniej dyskretne, noszą w języku p o t o c z n y m n a z w ę „ ś w i ń s ­ kich k a w a ł ó w " . Trzeba także zaznaczyć, że kręgi tematyczne są w p r a w d z i e tradycyjne w tej grupie, ale same tematy ciągle się o d n a w i a j ą , c o zrozumiałe, gdyż charakterystyczną cechą k a w a ł u jest szybka, czasem w r ę c z b ł y s k a w i c z n a reakcja na aktualne janie. Kawały na temat Rosjan t r u d n o jednak zaliczyć d o u t w o r ó w wydarzenia i p r o b l e m y . Stąd np. w u t w o r z e p o ś w i ę c o n y m żołnierzom, którzy z d a w i e n d a w n a b y w a j ą b o h a t e r a m i k a w a ł u , tak aktualne dzisiaj zagadnienie testu i badań t e s t o w y c h . P e w i e n kapral p o s t a n o w i ł zbadać żołnierzy przy p o m o ­ cy testu. W y c i ą g n ą ł w t y m celu c h u s t k ę d o nosa i pytał p o kolei p o d k o m e n d n y c h , z czym się im c h u s t k a kojarzy. - Z matką - o d p o w i e d z i a ł pierwszy. - Dlaczego z matką? - B o kiedy szedłem d o w o j s k a , matka w y s z y ł a na m y c h c h u s t k a c h moje m o n o g r a m y . - A tobie? - Z narzeczoną. - Dlaczego? - B o na peronie p o w i e w a ł a mi chusteczką. - A tobie? - Z d... - Dlaczego z d...? - Bo m n i e się w s z y s t k o z d... kojarzy. Ponadto można zaobserwować znamienną ewolucję, gdy c h o d z i o proporcje, jakie mają dziś poszczególne kręgi tematycz­ ne w g r u p i e k a w a ł ó w r o z r y w k o w y c h . Wyraźnie zanika np. żart z przywar r ó ż n y c h n a r o d ó w . Kawały na temat s k ą p s t w a S z k o t ó w , częste jeszcze w latach czterdziestych, dziś już c h y b a zanikły. u t w o r ó w na t e m a t y rosyjskie w p r o s t nie s p o s ó b n o t o w a ć . M o ż n a t y l k o stwierdzić, że niektóre z nich osiągnęły o g r o m n ą p o p u l a r ­ ność p o z o s t a w i a j ą c n a w e t ślady w języku p o t o c z n y m . (Np. T o n k u j u aluzju poniała, Po w s i e c h , p o w s i e c h ! , Puszkina z n a jesz?, A ty - dzierżiś!) W p i e r w s z y c h latach p o w o j n i e n a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c a n o w tych kawałach samym R o s j a n o m , ich charakterystycznym o b y c z a j o m , reakcjom i n a w y k o m . Przykład. W r o k u 1 9 4 5 żołnierz rosyjski pyta p r z y p a d k i e m n a p o t ­ k a n e g o Polaka: - Słuchaj pan. Tyle hałasu z w a s z e g o p o w o d u . Czy w a s n a p r a w d ę tak dużo? - No, d o s y ć d u ż o . - To ilu w a s jest? - Jakieś dwadzieścia pięć m i l i o n ó w . - I t o ma być dużo? U nas tyle w łagrach siedzi! Inny przykład. W roku 1 9 4 6 żołnierze rosyjscy w o p r o w a d z i ć p o Zoo. Polsce każą się - Co t o jest? - pytają p r z e w o d n i k a . - Żyrafa. - U nas też są, t y l k o większe. A to? - Lampart. - U nas też są, t y l k o większe. A to? - Struś. - U nas tez są, t y l k o większe. A to? - pytają wreszcie przed klatką ze s ł o n i e m . - Wesz - o d p o w i a d a z n u d z o n y p r z e w o d n i k . - Popatrz, popatrz - d z i w i ą się żołnierze - u nas w s z y t o nie większe o d pięści, ale za t o m n o g o , m n o g o ! �W późniejszych latach polski k a w a ł interesował się raczej C. ( O k o ł o roku 1 9 5 3 . ) ustrojem i zasadami rządzenia w Rosji niz Rosjanami. Ślad t a k i c h W dużej fabryce p r z o d o w n i c a pracy ma otrzymać n a ­ zainteresowań znać w g ł o ś n y m kiedyś kawale o m u m i i . grodę. Załoga, pełna n i e n a w i ś c i d o koleżanki, która p o d ­ bija normy, śledzi przebieg uroczystości. Kiedy w y c h o d z i W Egipcie znaleziono m u m i ę , której uczeni z a c h o d n i nie umieli z i d e n t y f i k o w a ć . Zwrócono się w o b e c tego na j a w , że n a g r o d ą jest k o m p l e t dzieł Lenina, z sali o d z y w a do się m ś c i w y głos: M o s k w y . M o s k w a zgodziła się zbadać m u m i ę p o d w a r u n ­ Dobrze jej tak! kiem, że otrzyma ją na sześć t y g o d n i d o swojej w y ł ą c z n e j d y s p o z y c j i , c o też nastąpiło. Po sześciu t y g o d n i a c h m u m i a D. w r ó c i ł a na Z a c h ó d z karteczką: T o jest Ramzes X I I I . A l e jak Na j e d n y m z zebrań, o ż y w i o n y c h coraz śmielszą p o ­ s t a w ą l u d n o ś c i , d y s k u t a n t usiłuje w p r a w i ć partyjnego prelegenta w zakłopotanie. d o t e g o doszliście? - zdziwili się uczeni. - Sam się przyznał. - Proszę pana - pyta - a jak t o w ł a ś c i w i e b y ł o z t y m C u d e m nad Wisłą? Jeszcze później weszły na w o k a n d ę zagadnienia p o l s k o - r a ­ dzieckiej w s p ó ł p r a c y gospodarczej. Ten temat o p r a c o w a n y jest w kawale pt. Szczyt n i e u f n o ś c i . Co jest szczytem nieufności - zapytali któregoś dnia kawalarze. - Nie b y ł o ż a d n e g o c u d u - cedzi przez zęby prelegent. Nasi dali Ruskim w d... i tyle. E. - W y w i e r c i ć dziurkę w ( O k o ł o roku 1 9 5 6 . ) ( O k o ł o roku 1 9 6 0 . ) Rurociągu Przyjaźni, aby się - T o w a r z y s z u M a j e w s k i , dlaczego nie byliście na ostat­ przekonać, w którą stronę t o płynie. n i m zebraniu? - O, g d y b y m wiedział, ze t o ostatnie, t o b y m przyszedł. 8. P o w o j e n n y k a w a ł p o l i t y c z n y jest p r o b l e m e m niewyczer­ p a n y m juz t o ze w z g l ę d u na n i e w i a r y g o d n ą o b f i t o ś ć p r o d u k c j i Częste w kręgu realistycznym są r ó w n i e ż scenki r o d z a j o w e , (może o n a w y n o s i ć ok. 1 0 0 0 u t w o r ó w r o c z n i e ) , już ze w z g l ę d u w k t ó r y c h skuteczność p o i n t y polega na jakiejś aluzji albo grze na w i e l k ą d y n a m i k ę tej o d m i a n y . s ł ó w . Te k a w a ł y umierają najszybciej, żyją t y l k o w pewnych Nie ulega w każdym razie najmniejszej w ą t p l i w o ś c i , że k a w a ł o k o l i c z n o ś c i a c h . S t o s u n k i p o m i ę d z y ZSRR i C h R L muszą być np. p o l i t y c z n y przytłumił o b e c n i e wszystkie inne o d m i a n y , osiągnął bardzo napięte, a sytuacja PRL bardzo delikatna, by rozchodził się najwyższy p o z i o m i w y k a z u j e największą ż y w o t n o ś ć p r z y s w a j a ­ k a w a ł o klientce, która prosi w sklepie o herbatę. jąc sobie w s z y s t k i e m o ż l i w e t e c h n i k i i m o t y w y , n a w e t dialogi zwierząt. Przykład. ( K a w a ł p o w s t a ł y ok. 1 9 5 7 . ) - Jakiej pani sobie życzy herbaty, chińskiej czy radziec­ kiej? D w a psy spotykają się na g r a n i c y polsko-czeskiej. Polski - T o ja już poproszę o k a w ę . pies idzie d o Czech, czeski d o Polski. Po c o idziesz? - pyta czeski polskiego. K a w a ł y na temat s t o s u n k ó w p a ń s t w a z Kościołem, tak w a ż ­ - Po buty. A ty? nych w dzisiejszej Polsce, zawierają się, rzecz c i e k a w a , przeważ­ - Poszczekać. nie w kręgu realistycznym. Ś w i a d c z ą o t y m następujące przy­ G d y c h o d z i o p o s t a w ę w o b e c świata i życia, polski k a w a ł jest w zasadzie n e g a t y w n i e n a s t a w i o n y d o o b o w i ą z u j ą c e j filozofii, ideologii, panującego ustroju, zasad rządzenia i w ł a d z y . Do kłady. Pierwszy z nich obrazuje nastawienie l u d n o ś c i d o oficjalnej i d e o l o g i i (ok. r. 1 9 4 9 ) . w y j ą t k ó w należy kawał, w ł a ś c i w i e p r o r z ą d o w y . Dwóch warszawiaków spotyka się na ulicy. Skąd idziesz? - pyta j e d e n . - Z r-r-radia. M ó w c a przybyły na w i e ś d ł u g o o p o w i a d a zebranym o z g u b n y m w p ł y w i e W a t y k a n u na losy Polski, p o czym o t w i e r a dyskusję. Po c h w i l i milczenia zgłasza się najstar­ szy, p o w a ż n y c h ł o p . - Ty z radia? A cóżeś tam robił? - Prosę, cy m o g ę o c o ś zapytać? - Brałem udział w k - k - k o n k u r s i e . - Ależ naturalnie, po t o jest dyskusja. - Bój się B o g a , w jakim? - To ja b y m się chciał d o w i e d z i e ć , dlaczego k r o w y robią - Na s p - p - p i k e r a . p l a c k a m i , kozy b o b k a m i , a kunie p u n c k a m i ? - No i co, przyjęli cię? - A cóż t o ma d o rzeczy? - Nie, t y l k o p - p - p a r t y j n y c h przyjmują. - Jak się pytać, t o się pytać, ja b y m t o chciał w i e d z i e ć . - Ależ ja się na t y m nie z n a m . Inny podział p o w s t a j e , g d y za zasadę rozróżnienia w e ź m i e m y - Słysyta chłopy? mówi na t o starzec z t r i u m f e m rodzaj w y d a r z e ń , o których kawalarz o p o w i a d a . W ten s p o s ó b o d w r a c a j ą c się d o g r o m a d y - na g w y o d r ę b n i a j ą się d w a zasadnicze kręgi: realistyczny i fantastycz­ a o papizu c h c e gadać. to się nie zna, ny. W kręgu realistycznym bardzo często t e m a t e m b y w a zebranie: p r o p a g a n d o w e , partyjne, s z k o l e n i o w e ( t z w . szkolenie i d e o l o g i ­ czne). Przykłady. A. ( O k o ł o roku 1 9 4 6 . ) O b y w a t e l e ! - w o ł a prelegent d o z g r o m a d z o n y c h - ten orzeł t o obraz tej Rzeczypospolitej. Ta g ł o w a t e g o orła t o jest t e n nasz prezydent. T o lewe skrzydło t o jest ta Polska Partia Socjalistyczna. Głos z sali: - A ta pierzato d... t o ty. B. Drugi przykład d o t y c z y nastawienia l u d n o ś c i d o działaczy (ok. r. 1 9 5 3 ) . ( O k o ł o roku 1 9 5 0 . ) Prelegent na w s i przez w i e l e g o d z i n m ó w i o Karolu Marksie i j e g o nauce, p o czym o t w i e r a dyskusję. Proszę pana - pyta pierwszy d y s k u t a n t - a czy t o p r a w d a , że na t y m Marksie żyją ludzie? Stara c h ł o p k a , której zdechła k r o w a , g ł o ś n o m o d l i się przed ołtarzem o 8 0 0 0 zł na k u p n o n o w e j k r o w y . Przed kościołem zatrzymuje ją sekretarz partyjny. - W i d z i c i e m a t k o - m ó w i t o n e m ł a g o d n e j perswazji - ten wasz Pan B ó g to w a m nic nie da. Nasza partia nie może w a m dać całej sumy, ale 4 0 0 0 t o w a m da. I wręcza jej pieniądze. C h ł o p k a natychmiast w r a c a przed ołtarz i m ó w i : - Dziękuję Ci Panie Boże za w y s ł u c h a n i e mojej m o d l i t ­ w y . W p r a w d z i e ten sekretarz zatrzymał sobie p o ł o w ę , ale dobre i to. �W trzecim przykładzie m a m y obraz c o d z i e n n y c h s t o s u n k ó w na - O d w e t za zburzenie S o b o r u na Placu Saskim.* w s i , być może zaskakujący dla k o g o ś , kto w i e d z ę o dzisiejszej Polsce czerpie w y ł ą c z n i e ze źródeł d r u k o w a n y c h (ok. r. 1 9 6 5 ) . Najzłośliwsze, najbardziej sarkastyczne b y w a j ą epitety. Przy­ kład: G r u p a działaczy p a r t y j n y c h p r z y b y w a d o wiejskiego proboszcza i prosi o w y p o ż y c z e n i e sali parafialnej. Pro­ - W a n d a W a s i l e w s k a : M a t k a Boska Katyńska. boszcz nie c h c e się na t o zgodzić. - Nie da ksiądz sali? - pytają działacze z p o s ę p n y m i Inny przykład: m i n a m i . - T o m y nie będziemy nosić b a l d a c h i m u na Boże Ciało. - W i t o l d Filier: Eichman h u m o r u . - A, nie będziecie nosić baldachimu? - w o ł a ksiądz, niesłychanie d o t k n i ę t y - t o ja w a m nie będę pisał s p r a w o ­ zdań p a r t y j n y c h . 9. T r u d n o dociec, kto jest g ł ó w n y m t w ó r c ą p o l s k i c h k a w a ł ó w , p r o d u k o w a n y c h w kraju. W bardzo nielicznych w y p a d k a c h znani - Nie będzie ksiądz pisał sprawozdań? - krzyczą roz­ są autorzy. Np. a u t o r e m d w u w i e r s z a pt. N a g r o b e k Jaszcza na g n i e w a n i działacze - t o my się nie będziemy s p o w i a d a ć p e w n o jest i g... ksiądz będzie wiedział, c o się w partii dzieje! większość k a w a ł ó w p o w s t a j e w Warszawie. S t w i e r d z o n o w każ­ p. Szczepkowski, aktor. Na o g ó ł sądzi się, że d y m razie, że poza W a r s z a w ą n o w e k a w a ł y p o j a w i a j ą się z p e w ­ Kawały na temat polityki zagranicznej i międzynarodowej n y m o p ó ź n i e n i e m . O d o s ó b w y j e ż d ż a j ą c y c h d o stolicy w spra­ obracają się często, c o też c i e k a w e , w kręgu f a n t a s t y c z n y m . Tu w a c h s ł u ż b o w y c h żąda się p o p o w r o c i e także n o w y c h k a w a ł ó w . w ł a ś n i e często s p o t y k a się obrazy przyszłości i r o z m o w y umar­ W W a r s z a w i e za kuźnię n o w y c h k a w a ł ó w u w a ż a się k a w i a r n i e ł y c h . Trzeba j e d n a k przyznać, że także s p r a w y p o l i t y k i w e w n ę t r z ­ uczęszczane przez literatów, u s y t u o w a n e przeważnie w o k o l i c y nej, szczególnie g o s p o d a r c z e j , p o j a w i a j ą się w obrazach przy­ K r a k o w s k i e g o Przedmieścia. Jest t o przypuszczalnie słuszne. szłości. Ś w i a d c z ą o t y m d w a przykłady. Pierwszy. Kawał j a k o g a t u n e k literacki na p e w n o w i e l e zawdzięcza starym t r a d y c j o m l u d o w y m i t o najoczywiściej zwiększa j e g o Dziadek d o w n u c z k a : u n i w e r s a l n e o d d z i a ł y w a n i e , gdyż pasjonują się nim - Widzisz maleńki, t u ludzie zadeptali babcię w kolejce. p r o f e s o r o w i e u n i w e r s y t e t u jak r o b o t n i c y , ale r e d a g o w a n y jest - W jakiej kolejce, dziadziu? z p e w n o ś c i ą przez jakichś pisarzy. - Kolejki p o w s t a w a ł y , g d y ludzie ustawiali się p o mięso. zarówno Z n a w c y p r z e d m i o t u w y m i e n i a j ą w i e l u pisarzy, którzy mają być autorami najlepszych k a w a ł ó w . Rzecz g o d n a u w a g i , że d r u k o w a ­ - A c o t o mięso? ne u t w o r y t y c h pisarzy odznaczają się przeważnie daleko p o s u ­ niętym k o n f o r m i z m e m i uderzającą niedbałością k o n s t r u k c j i , c o I drugi. n a s u w a podejrzenie, że ich t w ó r c z a energia w y ł a d o w u j e się A n d e r s i Mikołajczyk, n o w i w ł a d c y Polski, idą z Bel­ w e d e r u na miasto. W o k o l i c a c h A g r i k o l i zwraca ich u w a g ę stary żebrak w ł a c h m a n a c h . Ależ t o G o m u ł k a ! - w o ł a A n d e r s - no, t e g o nie p o w i n n o być. W p r a w d z i e to k o m u n i s t a , ale zasłużony, p o w i n i e n mieć jakąś rentę. w m ó w i o n e j miniaturze epickiej nie mając siły na w y p e ł n i e n i e - Tak o d p o w i a d a M i k o ł a j c z y k - ja już n a w e t m ó w i ł e m je się w y s o c e p r a w d o p o d o b n e , niestety, s p r a w d z i ć je t r u d n o , o t y m p r e m i e r o w i , ale t e n C y r a n k i e w i c z taki zawzięty, nie intelektualną i artystyczną tkanką t a k i c h k o n s t r u k c j i , które by m o g ł y u d ź w i g n ą ć jakieś bardziej s k o m p l i k o w a n e p r a w d y o ś w i e ­ cie i życiu, a w i ę c z natury rzeczy m u s i a ł y b y być większe i nie m o g ł y b y się z a d o w o l i ć błyskami p o i n t y . Przypuszczenie t o w y d a ­ g d y ż kawał, jak się rzekło, jest z reguły a n o n i m o w y . M a też wszelkie c e c h y s p o n t a n i c z n e j t w ó r c z o ś c i a n o n i m o w e j . chce się zgodzić. W k o l p o r t a ż u n i e w ą t p l i w i e ulega deformacji, często zamierzonej, G o d z i się zaznaczyć, że C y r a n k i e w i c z bardzo często w y s t ę p u j e w dzisiejszych k a w a ł a c h jako premier polski p o d gdyż w y b i t n i kawalarze d o s t o s o w u j ą poszczególne u t w o r y d o wszelkimi s w o i c h u p o d o b a ń i m o ż l i w o ś c i interpretacyjnych. Nikt nie ma m o ż l i w y m i rządami. ( N a w e t p o d p a n o w a n i e m C h i ń c z y k ó w j a k o 0 t o d o n i c h ż a d n y c h pretensji. Kawały z d e z a k t u a l i z o w a n e bez Ju-Tsy-Ran.) ceremonii d o s t o s o w u j e się d o n o w y c h o k o l i c z n o ś c i . Pojęcie o r y g i n a ł u nie ma tutaj z a s t o s o w a n i a , p o d o b n i e jak w innych D o k a w a ł ó w p o l i t y c z n y c h należy wreszcie zaliczyć w s z e l k i e g o rodzaju parodie n a p i s ó w , n a g r o b k i , epitety, zagadki, przekorne g a t u n k a c h literatury m ó w i o n e j . Nikt nie oczekuje o d kawalarza r o z w i ą z y w a n i e s k r ó t ó w , d o b i e r a n i e s ł ó w , które brzmią jak n a z w y w i e r n o ś c i a u t o r o w i , natomiast w s z y s c y żądają o d niego absolut­ cudzoziemskie. w (Przykład: J a p o ń s k a nazwa sklepu Polsce L u d o w e j : Nagie Haki.) Niektóre z t y c h mięsnego nej aktualności utworów, twórczość i nowości. Kult nowości, całego ś w i a t a , najjaskrawiej przenikający przejawia się dziś chyba należących t y l k o d o pogranicza k a w a ł u , ale najoczywiściej peł­ w p o l s k i m kawale. Nie ma większej o b e l g i dla kawalarza, jak niących j e g o funkcje] w y d a j ą się ze w s z e c h miar g o d n e u w a g i , jak posłyszeć z ust słuchaczy w y r z u t : stary k a w a ł ! np. f i k c y j n y napis na transparencie n i e s i o n y m w pochodzie p i e r w s z o m a j o w y m (ok. r. 1 9 6 0 ) : 10. Funkcje dzisiejszego kawału, jakkolwiek doniosłe, nie w y d a j ą się zbyt r ó ż n o r o d n e . J e d n ą z n i c h spełniała d a w n i e j prasa, a p o części także teatr i literatura d r u k o w a n a . O b y w a t e l u ! Żyjąc powiększasz d e f i c y t p a ń s t w a ! Polega o n a na t y m , że kiedy w gazetach p o j a w i się dzisiaj jakaś o p i n i a , która nie przekonuje p u b l i c z n o ś c i , a n a w e t budzi jej Dar Stalina, Pałac Kultury i Nauki w z n i e s i o n y w centrum W a r s z a w y przez a r c h i t e k t ó w rosyjskich, w y w o ł a ł całą serię k a w a ł ó w - k o m e n t a r z y . O t o niektóre z n i c h . sprzeciw, w k r ó t c e na t e n sam t e m a t p o w s t a j e jakiś kawał 1 natychmiast obiega stolicę, a p o t e m cały kraj. Tę f u n k c j ę m o ż n a by nazwać polemiczną. D a w n i e j j e d n a gazeta polemizowała z d r u g ą . Dziś wszystkie gazety piszą t o samo, a p u b l i c z n o ś ć - Koszmarny sen p i j a n e g o cukiernika. Broniewskiemu.) (Przypisywane polemizuje z nimi przy p o m o c y k a w a ł ó w . D r u g ą funkcję, którą dziś pełni kawał, można by nazwać piętnującą: ludzi, s t o s u n k i , kariery. Obie f u n k c j e nadają k a w a ł o w i w i e l k ą d o n i o s ł o ś ć s p o ł e ­ - Mały, ale g u s t o w n y . ( T o - zdaniem kawalarzy - miał powiedzieć Gerard Philippe podczas swego czną i p o l i t y c z n ą i d e c y d u j ą o j e g o p o w o d z e n i u dziś. Publiczność pobytu z w y k ł a o c z e k i w a ć s p r a w i e d l i w o ś c i o d k a w a ł u , toteż n i e p o k o i się, Warszawsko-Wiedeńskiej * Sobór p r a w o s ł a w n y na Placu Saskim z b u d o w a l i Rosjanie w I. 1 8 9 4 - 1 9 1 0 . M i a ł o n nadać ś r ó d m i e ś c i u charakter rosyjski. Rozebrano g o w I. 1 9 2 4 - 2 6 . w Warszawie.) - Dawny dworzec w stanie erekcji. 8 Kolei �g d y jakieś gorszące w y d a r z e n i e d ł u g o nie w y w o ł u j e o c z e k i w a n e j riposty. Cóż, nie ma k a w a ł ó w ? - w y p y t u j ą w t e d y słuchacze. Nie ma - o d p o w i a d a j ą z a w s t y d z e n i artyści. Z j a w i s k o takie b y w a k o m e n t o w a n e na r ó w n i z klęskami ż y w i o ł o w y m i . Kolportaż n o w e g o k a w a ł u w y w o ł u j e w takiej c h w i l i ł a t w o w y c z u w a l n e uczucie ulgi jak p i o r u n p o u p a l n y m d n i u . epickiej, a p u b l i c z n o ś ć przyzwyczaja się zaspokajać przy p o m o c y t e g o g a t u n k u tyle potrzeb d u c h o w y c h , każe się lękać, że m i m o ś w i e t n e g o r o z w o j u k a w a ł nie u d ź w i g n i e j e d n a k w s z y s k i c h zadań, jakie w n o w o c z e s n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h s p o c z y w a j ą z w y k l e na barkach literatury. 1966 Nic d z i w n e g o , że kawalarze, którzy m i e w a j ą najświeższe k a w a ­ ły, zajmują u nas w y s o k i e s t a n o w i s k o w hierarchii społecznej i towarzyskiej. Tak jest zresztą w e w s z y s t k i c h krajach socjalistycz­ nych. W W a r s z a w i e m ó w i się, że na o s t a t n i m zjeździe p r a c o w n i k ó w radiofonii w M o s k w i e p o s ł o w a c h „ p r o s i m y na t r y b u n ę przed­ stawiciela radia E r y w a ń " na sali rozległy się b u r z l i w e b r a w a . Zdaje się jednak, że był t o j e d y n y tak o t w a r c i e w y r a ż o n y h o ł d , z ł o ż o n y t w ó r c o m k a w a ł ó w . Na o g ó ł nie m o g ą oni liczyć i nie liczą na p u b l i c z n e uznanie. S ł a w ę zagarniają za nich z reguły kawalarze kolporterzy, którzy nie b y w a j ą a u t o r a m i . K o l p o r t o w a n i e k a w a ł ó w , p o d w z g l ę d e m materialnym zupełnie bezinteresowne, daje d u ż o z a d o w o l e n i a i, jak się rzekło, w y s o k i e miejsce w hierarchii społecznej i towarzyskiej. Nie zawsze b y w a ł o bezpieczne. Za czasów Stalina groziło za t o aresztowanie, n a w e t obóz koncentracyjny, co upamiętniono w o s o b n y m kawale: - Kto z b u d o w a ł kanał W o ł g a - D o n ? - Anegdotcziki. Dziś kolportaż m ó w i o n y nie natrafia na t r u d n o ś c i . Fakt t e n t ł u m a c z y się bardzo prosto. S t w i e r d z o n o , że d o najwdzięczniejszych słuchaczy k a w a ł u należą c z ł o n k o w i e Biura P o l i t y c z n e g o s t a n o w i ą c y najwyższą w a r s t w ę g r u p rządzących. Wiele k a w a ł ó w p o l i t y c z n y c h p o w s t a j e p o d o b n o w sferach w y s o ­ kich d y g n i t a r z y p a r t y j n y c h . 1 1 . Przegląd w s z y s t k i c h z a g a d n i e ń tutaj p o r u s z o n y c h n a s u w a następujące w n i o s k i . ( 1 ) Kawał, będąc w zasadzie nielegalną dziedziną t w ó r c z o ś c i , najlepiej, jak się zdaje, spełnił wszystkie postulaty, jakie na p r o g u Polski L u d o w e j p o s t a w i o n o naszej literaturze: stał się - j a k o j e d y n y ! - g a t u n k i e m m a s o w y m , pas­ j o n u j ą c y m wszystkie w a r s t w y s p o ł e c z e ń s t w a , a d o t e g o na w s k r o ś w s p ó ł c z e s n y m , b o ściśle w y n i k a j ą c y m z naszego życia i skrajnie z a a n g a ż o w a n y m . U p o d o b a n i e , jakie budzi w sferach rządzących, zdaje się ś w i a d c z y ć , że spełnił s w o j e zadanie w s p o ­ sób c a ł k o w i c i e zaspokajający o c z e k i w a n i a i aspiracje literackie o b e c n y c h m e c e n a s ó w literatury. ( 2 ) J u ż z u w a g i na t o k a w a ł bezspornie p o w i n i e n się stać p r z e d m i o t e m badań n a u k o w y c h . ( 3 ) Potrzeba badań w y n i k a także stąd, że k a w a ł stał się w Polsce L u d o w e j n a j ż y w o t n i e j s z y m g a t u n k i e m literackim p o d w z g l ę d e m a r t y s t y c z n y m . Jest - t o nie ulega najmniejszej w ą t p l i w o ś c i - znacznie bardziej zajmujący o d dzisiejszej n o w e l i czy p o w i e ś c i polskiej, a w c a l e nie jest o d nich bardziej o r d y n a r n y . Dlatego też badacze dobrze by uczynili p o ś w i ę c a j ą c k a w a ł o w i c h o ć część tej i n w e n c j i b a d a w c z e j , którą p o ś w i ę c a j ą współczesnej prozie d r u ­ k o w a n e j . ( 4 ) Znaczenie, jakie k a w a ł zyskał w dzisiejszej Polsce, budzi r ó w n i e ż p e w n e o b a w y . Fakt, że t y l u t w ó r c ó w zdaje się w y c z e r p y w a ć energię t w ó r c z ą w niepisanej, ulotnej miniaturze POST S C R I P T U M O d kiedy istnieje w Polsce Drugi Obieg? Należy sądzić, że o d c h w i l i , w której tekst uchylający się o d k o n t r o l i cenzora był w stanie docierać d o różnych ś r o d o w i s k c z y t e l n i c z y c h . A r c y przykład: Biuletyn K O R u , p r z e p i s y w a n y na z w y k ł e j maszynie d o pisania, za t o w takiej ilości, że m ó g ł spełnić o b a w y l i c z o n e w y ż e j warunki. W i e l k i e przełomy m i e w a j ą s w o i c h s k r o m n y c h p o p r z e d n i k ó w . D r u k o w a n y t u Wstęp do teorii kawału m o ż n a d o t a k i c h poprze­ d n i k ó w zaliczyć. G d y się p o j a w i ł na p r z e d w i o ś n i u 1 9 6 6 , był czytany i d y s k u t o w a n y w j e d n y m t y l k o ś r o d o w i s k u . Za t o napisany był już bez myśli o cenzorze. ( C o zresztą jasno z j e g o treści w y n i k a . ) Liczba o d b i o r c ó w nie zawsze rozstrzyga o d o n i o s ł o ś c i z j a w i s ­ ka. W i d z i m y t o na przykładzie d r u k o w a n e g o t u t e k s t u . W r o k u 1 9 6 6 miał o n n i e w i e l u c z y t e l n i k ó w , za t o - trzeba przyznać - w y j ą t k o w o k o m p e t e n t n y c h . Recenzję j e g o pierwszej wersji napisał dr Jerzy T i m o s z e w i c z ( k t ó r e m u na t y m miejscu w y r a ż a m gorące p o d z i ę k o w a n i e ) . Wersja d e f i n i t y w n a , przepisana na m a ­ szynie i w ł ą c z o n a d o większej całości, została p o p r a w i o n a p o d w p ł y w e m u w a g dr. T i m o s z e w i c z a . O d c h w i l i u k o ń c z e n i a tej wersji u p ł y n ę ł o bez mała ć w i e r ć w i e k u . W t y m czasie k a w a ł literacki żył jeszcze i n a w e t w z b o g a c i ł się o n o w e arcydzieła ( b y w s p o m n i e ć c h o ć b y z n a k o m i t y cykl l e n i n o w s k i ) , nie d o t r w a ł j e d n a k d o k o ń c a ancien r e g i m e ' u , w y p a r t y p o d koniec m i n i o n e j epoki przez żart r y s u n k o w y . ( W tej c h w i l i osiągający przypuszczalnie a p o g e u m s w e g o r o z w o j u . ) Fakt t e n stawia autora w szczególnej sytuacji. H i s t o r y c z n y jest już dziś b o w i e m i temat, i j e g o ujęcie i - m ó w i ą c j ę z y k i e m u r z ę d o w y m - „ s p o s ó b r o z p o w s z e c h n i a n i a " , charakterystyczny dla życia i n t e l e k t u a l n e g o p e w n y c h g r u p inteligencji polskiej lat sześćdziesiątych naszego w i e k u . A t r a k c y j n o ś ć tekstu zmniejszyła się przez t o . N i e może o n już dziś tak b a w i ć , jak czynił t o w c h w i l i s w e g o p o w s t a n i a . N i e p o ­ strzeżenie natomiast stał się z a b y t k i e m , w z b u d z a j ą c zaintereso­ w a n i e czasopisma n a u k o w e g o w y d a w a n e g o przez Polską A k a ­ d e m i ę Nauk. Ten ostatni w z g l ą d z a d e c y d o w a ł o s p o s o b i e j e g o w y d r u k o w a ­ nia. O p u s z c z a m y w n i m dzisiaj j e d e n kawał, z u w a g i na t o , że m ó g ł b y zabrzmieć n i e s p r a w i e d l i w i e . Resztę p o z o s t a w i a m y bez z m i a n , w przekonaniu że najważniejszy dla dzisiejszego c z y t e l ­ nika może się okazać charakter zabytku, d r o b n e g o w p r a w d z i e i p o k r a c z n e g o , ale też przez t o w ł a ś n i e z n a m i e n n e g o dla t a m t y c h czasów. ZR W a r s z a w a , 1 5 listopada 1 9 8 9 „ Ś w i ę t o W i o s n y " , W a r s z a w a 1 9 8 9 . F o l . : Krzysztof S a b a k 9 �Fot.: Erazm C i o ł e k ty 4 1 ...'j. V Fot.: Krzysztof S a b a k -.* ft .v � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62388dc5836dc3649c5219b734a33279.pdf 5c825d349a06344af674ff9b69026b25 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5570 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5179 Title A name given to the resource Wstępniak / Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B A R B A R Z Y Ń C A Redakcja Marcin Bartoszek (redaktor naczelny), Michał Bator, Weronika Chodacz (fotoedytor), Przemysław Ciura, Joanna Florczak, Artur Karwat Michał Nieniewski Katarzyna Nowak, Marcin Taboła, Dariusz Żukowski Współpracują Agnieszka Bukowczan, Łukasz Sochacki Wydawca Stowarzyszenie „Archipelagi Kultury" ul. Nad Sudołem 18/11,31 -228 Kraków oraz Kolo Naukowe Studentów Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ przy współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego Adres redakcji ul. Gołębia 9, 31-007 Kraków e-mail: barbarzynca@iphils.uj.edu.pl tel. 012 663 15 32, tel./faks 012 663 15 31 http://barbarzynca.com Recenzje naukowe Kobieta w habicie - o siostry za\onnej Trup i estetyka wizualności Prof. dr hab. Czesław Robotycki Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce Co się kryje w „Naszej klasie" Jeżyk, poznanie i rzeczywistość w se­ mantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego Świat jako bezprzedmiotowość Zaburzenia jedzenia ja\o fenomen kulturowy Prof. dr hab. Piotr Kowalski Malarskie próby śmierci Malewicza Dr hab. Dariusz Czaja Kazimierza Opieka edytorska i techniczna WYDAWNICTWO JAK www.jak.krakow.pl ul. Zacisze 7, 31-156 Kraków Projekt okładki Dariusz Żukowski Fotografie na I stronie okładki: xxx Fotografie na I I , III i IV stronie okładki: Igor Herzyk Nakład 800 egz. W sprawie prenumeraty prosimy o kontakt z redakcją. Prosimy nadsyłać propozycje artykułów do publikacji przez e-mail. Materiałów nie zamówionych nie zwracamy. Redakcja zastrzega sobie prawo dokonywania skrótów w tekście, adiustacji oraz zmiany tytułu. Od instytucji oraz firm związanych z kulturą i nauką przyjmujemy propozycje umieszczenia reklamy w czasopiśmie. Redakcja dziękuje za wsparcie finansowe Instytutowi Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ oraz jego Dyrektorowi prof. dr. hab. Czesławowi Robotyckiemu, a także Dziekanowi Wydziału Historycznego UJ prof. dr. hab. Andrzejowi Banachowi Wstępniak W numerze dwunastym kładziemy nacisk na współ­ czesność. Proponujemy dwie ważne rozmowy: z Bo­ rysem Malkinem, niestrudzonym badaczem Indian, który znał i opisywał ostatnich dzikich, zanim stali się „lumpenproletanatem dżungli" i zaczęli nosić chińskie podkoszulki, oraz z Antonim Bartoszem, nowym dy­ rektorem krakowskiego muzeum etnograficznego, któ­ ry przedstawia swoje poglądy na to, jak powinno wy­ glądać muzeum, i opowiada o swoich etnograficznych pasjach. Dla kontrapunktu proponujemy też śmieszno-straszny tekst-impresję, który stanowi komentarz do archaicznych sposobów wystawiania. Z Veblenowskim buntem mas w tle spróbujemy od­ powiedzieć na pytanie: Co się {ryje w „Naszej kla­ sie"?, jednym z najczęściej komentowanych polskich fenomenów internetowych ostatniego roku. Tekst 0 Siódmym niebie na przykładzie tego właśnie serialu analizuje obraz rzeczywistości kreowany w mediach 1 przypisywane mu znaczenia. Przyjrzymy się także największej międzynarodowej wystawie fotograficznej World Press Photo oraz skrajnym, chociaż regularnie powtarzającym się, reakcjom widzów i komentatorów, jakie wystawa budzi każdego roku. W dwóch tekstach proponujemy tematykę ciała, jego obrazu i postrzegania: do problemu tego z różnych stron podchodzą artykuły o wizualności siostry za­ konnej oraz zaburzeniach odżywiania w historii, mediach i kulturze masowej. Proponujemy też dwa różne spojrzenia na awangardę, suprematyzm i postać Kazimierza Malewicza: jedno przez pryzmat utopii, drugie fenomenologiczne, stanowiące interpretację jednego z najbardziej przełomowych współczesnych dzieł sztuki. Numer zamykają Etnowieści [tu podamy prawidłowy tytuł] - nowa stała rubryka, w której komentujemy wybrane wiadomości prasowe o szczególnie ciekawym, etnologicznym charakterze. Zapraszamy do lektury! Redakcja BARBARZYŃCA ł\ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/40d438978570bafec4c7e952e40c6bd1.pdf 8e98cc7e73d1639f128b66e5ca3028b8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5586 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5194 Title A name given to the resource Wstępniak / Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARBARZVNCA T Redakcja Marcin Bartoszek Weronika Chodacz (redaktor naczelna) Przemysław Ciura Joanna Florczak Artur Karwat Michał Nieniewski Katarzyna Nowak Łukasz Sochacki Marcin Tabola Dariusz Żukowski Wydawca Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury" we współpracy z Kołem Naukowym Studentów Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ oraz Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ A d r e s w y d a w c y i redakcji ul. Gołębia 9 31-007 Kraków e-mail: redakcja@barbarzynca.com tel.012 663 15 32 tel./faks 012 663 15 31 http://barbarzynca.com Skupimy się natomiast na dramatach Leśmiana. Powie­ my kilka słów o teatrze w Internecie. Z Krystianem Lupą porozmawiamy o tym, dlaczego pisanie jest konieczne i w sumie niemożliwe. Zachęceni tym paradoksem, spró¬ bujemy jeszcze wyrazić niewyrażalne. A dla odprężenia wyruszymy w świat: zdrzemniemy się w aborygeńskim Czasie Snu i opowiemy kilka mitów Winnebago. Zapraszamy do lektury. Recenzje n a u k o w e neTTheatre MilczącespoĄanie dwóch teatrów Ojcobó(j)stwo rzynasty numer „Barbarzyńcy" jest częściowo o te­ atrze. Należałoby pewnie zacząć od słów: „Już Eurypides...". Pozwolimy sobie jednak być przewrotni i o tragediach Greków me wspomnimy ani słowem. Nie odniesiemy się też do pochopnego, ale dość popularnego w niektórych kręgach stwierdzenia pewnego Anglika, że teatrem świat, a aktorami ludzie, „którzy kolejno wchodzą i znikają". W końcu nikt tego do dziś me udowodnił. Nie żeby me próbowano! Gdy pewien amerykański badacz raz a dobrze zajął się teatrem życia codziennego, mar­ ketingowi spece zaraz sprowadzili jego śmiałą metaforę do technik autoprezentacji. Z marketingiem nam me po drodze. Dlatego o tym wszystkim pisać me będziemy. Prof. dr hab. Piotr Kowalski Prof. dr hab. Czesław Robotycki Figura tricotera Dr hab. Andrzej Szyjewski Jeżyk, zagłady -jezy\ świadectwa O bombie Dr hab. Dariusz Czaja Redakcja Claude Levi-Strauss, myśliciel nieoswojony, badacz smutnych tropików, wielbiciel potraw surowych i ugotowanych, który jak nikt inny opowiada o rysiu, a przede wszystkim znakomity antropolog, c z ł o n e k A k a d e m i i Francuskiej, doktor honoris c g u s g piętnastu u n i w e r s y t e t ó w , w s p ó ł t w ó r c a strukturalizmu, 28 listopada tego roku s k o ń c z y ł "100 lat. Panie Profesorze, d z i ę k u j e m y i i y c z y m y zdrowia! Opieka edytorska i techniczna R e d a k c j a pisma „Barbarzyńca" WYDAWNICTWO JAK www.wydawnictwojak.pl ul. Zacisze 7,31-156 Kraków Projekt okładki Dariusz Żukowski Nakład 650 egz. W sprawie prenumeraty prosimy o kontakt z redakcją. Prosimy nadsyłać propozycje artykułów do publikacji przez e-mail (szczegółowe wskazówki na naszej stronie internetowej). Materiałów nie zamówionych nie zwracamy. Od instytucji oraz firm związanych z kulturą i nauką przyjmujemy propozycje umieszczenia reklamy w czasopiśmie. Redakcja dziękuje za wsparcie finansowe Prorektorowi UJ prof. Andrzejowi Mani, Prodziekanowi Wydziału Histo­ rycznego UJ prof. Janowi Świcchowi, Fundacji „Bratniak" oraz Radzie Kól Naukowych UJ. Claude L é v i - S t r a u s s , penseur sauvage., explorateur de tristes tropiques, amateur du cru et du cuit, conteur i n é g a l é de l'histoire du lynx et - avant tout - anthropologue de renommé mondiale, membre de l ' A c a d é m i e f r a n ç a i s e , docteur honoris causa de quinze universités, cofondateur du structuralisme fete, le 28 novembre prochain, son centenaire. Monsieur le Professeur, nous vous remercions et souhaitons une excellente s a n t é ! La rédaction de „Barbarzyńca" BARBARZYŃCA 3 (13) PDD8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57dafa3f9629f9a77d5c255857d8b64f.pdf 855534ab46a33ed4eefaaffd92e8a908 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5632 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5235 Title A name given to the resource Wstępniak / Barbarzyńca 2012 nr 1 (18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B A R B A R Z Y Ń C A Redakcja Weronika Chodacz, Przemysław Ciura, Joanna Florczak, Hubert Francuz, Katarzyna Grzywacz, Artur Karwat, Katarzyna Kleczkowska, Beata Kopacka, Małgorzata Kopecka, Krzysztof Kudlik, Antonina Lisiecka, Michał Nałęcz-Nieniewski (redaktor naczelny), Katarzyna Nowak, Oriana Radzion, Łukasz Sochacki, Monika Widzicka, Filip Wróblewski, Dariusz Żukowski Współpraca: Marcin Bartoszek, Jakub Steblik Wydawca Stowarzyszenie Antropologiczne .Archipelagi Kultury" http://archipelagikultury.org Adres kontaktowy wydawcy i redakcji ul. Gołębia 9 31-007 Kraków e-mail: redakcja@barbarzynca.com tel. 12 663 15 32 tel./faks 12 663 15 31 http://barbarzynca.com Recenzje naukowe Na progu świętości: trickster i kapłan Dr hab. Janusz Barański Podróż w stronę tożsamości Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum Barbarzyńca 2.0 Po długiej przerwie „Barbarzyńca" powraca w nowym wcieleniu: w wersji elektronicznej, dostępnej za darmo na naszej stronie. Nadal nic, co ludzkie, nie jest mu obce. Przygląda się mechanizmom, które każą archiwi­ zować wspomnienia w elektronicznych bazach danych. Zastanawia się, w jakim celu człowiek stworzył postać trickstera. Odkrywa głębokie znaczenie najbardziej zdawałoby się - błahych motywów twórczości ludowej. Interesuje się wpływem pisma linearnego na nasz sposób myślenia, analizą antropologiczną literatury, fotografii i filmu. I zadaje sobie pytanie, czy to już wszystkoizm? Żeby się nie pogubić, podejmuje refleksję nad schedą etnologii, jej teraźniejszości i przyszłości w Polsce. Oto kolejny numer odzwierciedlający zainteresowania młodych badaczy. O przestrzeni i porządku pisma Świat zamknięty w obrazie Redakcja Dr hab. Dariusz Czaja Na marginesie Murzynowa Jacka Olędzkiego Między oralnością a cyrograficznością Dr hab. Marcin Brocki Projekt typograficzny Wydawnictwo Jak, http://jak.krakow.pl Projekt okładki Dariusz Żukowski, http://zen.stricte.net Z d j ę c i a na o k ł a d c e Przemek Szuba, http://footszak.blox.pl Skład Małgorzata Kopecka Fotografie Przemek Szuba Korekta Redakcja Tłumaczenie Anna Kruk Prosimy nadsyłać propozycje artykułów do publikacji przez e-mail (szczegółowe wskazówki na naszej stronie interneto­ wej). Materiałów niezamówionych nie zwracamy. Od insty­ tucji oraz firm związanych z kulturą i nauką przyjmujemy propozycje umieszczenia reklamy w czasopiśmie. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92d101c5a19a01b5ab2c2a0e120c01c7.pdf a7cbe5e295660432245be6d1ecc31b8f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5542 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5153 Title A name given to the resource Wstępniak/ Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 Sprawa barbarzyńcy. Reaktyw Po dwóch latach „Barbarzyńca" pojawia się znowu. Nie po raz pierwszy przejawia swoje zamiłowanie do ukrywania się. W historii zatoczył j u ż koło. W starożyt­ nej Grecji należał do sfery niezrozumiałej i nieprzejrzy­ stej, posługiwał się bełkotliwą mową i miał dziwaczne zwyczaje. Nastał jednak wiek dziewiętnasty, panowie w korkowych kapeluszach z notesami w dłoni pojawili się w dżungli i pojmali barbarzyńcę, skatalogowali go, odsłonili, obnażyli i opisali, a niejaki Lewis Morgan przy­ dzielił mu środkowy spośród trzech szczebli na swojej trzystopniowej drabinie rozwoju cywilizacji. Trzeba było lat, by barbarzyńca znów zaczął zaskakiwać, by to, co oswojone, stało się obce. Takjakzaskakuje futurystyczna czcionka w tytule czasopisma, surrealizm jął przetwa­ rzać naszą wygodną i oswojoną rzeczywistość: tworzyć nieoczekiwane zestawienia, dziwić się na nowo j u ż raz poznanemu światu, zrównywać sztukę z nauką. Dzicy wtargnęli w nasz świat. W każdym razie barbarzyńca się odnowił, poniósł też wszystkie koszty z tym związane. Jego szczegółowo opi­ sane przez Morgana cechy przestały być aktualne, prze­ stał być przejrzysty. Dlatego badacze porzucili klarow­ ne, optymistyczne teorie, jak ewolucjonizm, w którym wszystko idzie ku lepszemu i kończy się happy endem, a zwrócili się ku dziedzinom mniej zrozumiałym — fizyce kwantowej i teorii nieokreśloności. Nowy barbarzyńca nie zamieszkuje j u ż odległego terytorium, ale na pozór znaną rzeczywistość, czai się w trzewiach miasta, ale także w nas, o czym przekonuje psychoanaliza. Dlatego nie ograniczamy się tylko do jednej metody. Może go odnaleźć antropologia, ale też historia, a może fotografia i reportaż. Takjakzwiedza się wunderkamerę czy gabinet osobliwości, my próbujemy zdobywać wiedzę o barba­ rzyńcy, gromadzimy rozmaite wątki. Dlatego interesuje nas film i architektura, chcemy dotrzeć do mitu Europy, ale Polakami grającymi do kotleta też nie pogardzimy. Zapraszamy do lektury nowego, jedenastego numeru reaktywowanego „Barbarzyńcy". 5 •M Redakcja $ < • i—• o LL � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f739c588142b2219fa060c29a550a5a.pdf 1170f1712f379e840b4619bcfe68a02a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5602 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5208 Title A name given to the resource Wstępniak/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYŃCA Ciało i dusza Redakcja w: r Marcin Bartoszek, Weronika Chodacz (redaktor naczelna), Przemysław Ciura, Joanna Florczak, Artur Karwat, Antonina Lisiecka, Dominika Misiak, Anna Mrozowska, Michał Nałecz-Niemewski, Katarzyna Nowak, Łukasz Sochacki, Dariusz Żukowski numerze, k t ó r y w ł a ś n i e oddajemy w r ę c e Czy­ telnika, pragniemy z a s t a n o w i ć s i ę nad c i a ł e m ( w i ę c t e ż p ł c i ą ) i d u s z ą (w r o z u m i e n i u z a r ó w n o psycho- jak i antropologicznym) oraz z a l e ż n o ś c i a m i , Współpracownicy Maciej Zborek, Justyna Żurek jakie z a c h o d z ą m i ę d z y m m i . Dusza m a s i ę do c i a ł a tak jak duch do materii. M e t a f i z y c z n ą równowagę Wydawca m i ę d z y t y m i elementami symbolizuje Dziewiątka. Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury" oraz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ D z i e w i ę ć (wynik m n o ż e n i a trzech przez trzy) pod k a ż d y m w z g l ę d e m oznacza p e ł n i ę . D z i e w i ę ć jest c h ó ­ Adres wydawcy i redakcji ul. Gołębia 9 31-007 Kraków e-mail: redakcja@barbarzynca.com tel. 012 663 15 32 tel./faks012 663 15 31 http://barbarzynca.com r ó w anielskich, k r ę g ó w piekielnych, sfer niebieskich. Recenzje naukowe D z i e w i ę ć m i e s i ę c y trwa c i ą ż a . Cyfra d z i e w i ę ć m a nie­ Szminka i krew Przez d z i e w i ę ć d n i t r w a j ą eleuzyjskie misteria. D z i e ­ w i ę ć jest ż y w o t ó w Kota Fritza. D z i e w i ę ć m u z przy­ chodzi na ś w i a t wskutek d z i e w i ę c i u m i ł o s n y c h nocy. Prof. dr hab. Czesław Robotycki Pojęcie refleksyjnosci... z w y k ł e w ł a ś c i w o ś c i : 2x9 = 18, za zarazem 1 + 8 = 9 i tak a ż do 9x9. Ponadto 1 + 2 + 3 + 4 + 5 + 6 + 7 + 8 + 9 = 4 5 a Głodomór... Prof. dr hab. Piotr Kowalski Ludzie progowi Prof. UJ dr hab. Zbigniew Libera „Arabska"polityka zagraniczna... | Dr hab. Adam Bieniek 4 + 5 = 9 i liczba 123456789 jest podzielna przez 9. K a ż d y z trzech ś w i a t ó w (niebo, z i e m i ę i podziemia) symbolizuje trójkąt, cyfra trzy. 3x3 = 9. Przy n a t ł o k u a r g u m e n t ó w me pozostaje n a m m c innego, jak p o d n i e ś ć c e n ę do najdoskonalszej Dzie­ Opieka edytorska i techniczna w i ą t k i , lepszej nawet od ś w i ę t e j S i ó d e m k i (bo rosną­ WYDAWNICTWO ce koszty d r u k u i u s ł u g me m a j ą t u mc do rzeczy). JAK Obiecujemy solennie, ż e kolejny wzrost ceny n a s t ą p i www.wydawnictwojak.pl ul. Zacisze 7, 31-156 Kraków Projekt n a j w c z e ś n i e j w 2011 r o k u do 13 z ł o t y c h . okładki Redakcja Dariusz Żukowski F o t o g r a f i e n a I i 4 s. o k ł a d k i Krzysztof Pękowski Nakład 800 egz. W sprawie prenumeraty prosimy o kontakt z redakcją. Prosimy nadsyłać propozycje artykułów do publikacji przez e-maił {szczegółowe wskazówki na naszej stronie internetowej). Materiałów nie zamówionych nie zwracamy. Od instytucji oraz firm związanych z kulturą i nauką przyjmujemy propozycje umieszczenia reklamy w czasopiśmie. Zapraszamy C z y t e l n i k ó w do n a d s y ł a n i a t e k s t ó w na temat szeroko rozumianego n e o n o m a d y z m u * zamieszkiwania. A r t y k u ł y zbieramy do p o c z ą t k u p k t . p l PfehH* miałki Tcłelonlcznr Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Redakcja dziękuje Spółce pkt.pl Polskie Książki Telefoniczne za finansowe wsparcie czasopisma. Sprostowanie: w 13. numerze pisma zdjęcia na s. 24 i 29 błędnie podpisaliśmy. Ich autorem jest Sławomir Guz, którego bardzo przepraszamy za pomyłkę. lipca 2009. S z c z e g ó ł y w dziale A k t u a l n o ś c i na naszej stronie internetowej barbarzynca.com. - BARBARZYŃCA 1 (14) P009 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/940c3ad4e96cd95a2e3b85c7bf4f7bde.pdf e02a7b74b03c2988b00a92b0aa0f79e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5614 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5218 Title A name given to the resource Wstępniak/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17)s.2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYŃCA Redakcja Weronika Chodacz (redaktor naczelna), Joanna Sochacki, Dariusz Żukowski Współpraca: Ewa Kieferling, Jakub Steblik Wydawca Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury" i Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ Adres wydawcy i redakcji ul. Gołębia 9 31-007 Kraków e-mail: redakcja@barbarzynca.com tel. 012 663 15 32 tel./faks012 663 15 31 http://barbarzynca.com Recenzje naukowe Prof. dr hab. Piotr Kowalski Neozakprzemame W czterech ścianach Egzystencja nieautentyczna Choroba-próba definicji Tom & Gerry, ale bez Toma Miasto dobrego losu Prof. dr hab. Czesław Robotycki Dr hab. Janusz Barański Dr hab. Marcin Brocki Dr hab Dariusz Czaja Dr hab Róża Godula-Węclawowicz Projekt typograficzny Wydawnictwo Jak, http://jak.krakow.pl Projekt o k ł a d k i i s k ł a d Dariusz Żukowski, http://zen.stncte.net Fotografie na I i IV s. o k ł a d k i Andrzej Kramarz, Weronika Łodzińska Gruby „Barbarzyńca Czy zamieszkiwanie jest p r z e c i w i e ń s t w e m nomadyzmu? W niniejszym Grubym „Barbarzyńcy" rozważamy tę kwestię. Pod sztandarem nomadyzmu zapoznamy się z historiami europejskich i australijskich włóczęgów, a za bohaterem filmu Gusa Van Santa wyruszymy w podróż do wnętrza mitu. Ponieważ jednak będąc podwójnie grubym, nie można długo podróżować, wraz z artystką Iwoną Zając na przykładzie squatu spróbujemy ustalić, co jest potrzebne do zaistnienia domu. Z fotografami Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińska zajrzy­ my do oryginalnych domostw oryginalnych ludzi. Prze­ śledzimy wizje miasta idealnego oraz ich socjalistycz­ ne wprowadzanie w życie. Odwiedzimy mieszkania Kabylów we Francji. Trudne zadania zostawiamy na koniec: postaramy się zrozumieć chorobę, współczesną egzystencję, a w ja­ pońskim tańcu buto spróbujemy ostatecznie ożenić nomadyzm z zamieszkiwaniem. I deser - kuchenne fascynacje horroru. Zło nadciąga z patelnią! Korekta Paulina Kabalak Redakcja Nakład 800 egz. W sprawie prenumeraty prosimy o kontakt z redakcją. Prosimy nadsyłać propozycje artykułów do publikacji przez e-mail (szczegółowe wskazówki na naszej stronie internetowej). Materiałów niezamówionych nie zwracamy. Od instytucji oraz firm związanych z kulturą i nauką przy mu emy propo­ zycje umieszczenia reklamy w czasopiśmie. Zrealizowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Mity przenikały mnie. Claude Lévi-Strauss dz^kujemy Fundacji Studentów i Absolwentów UJ „Bratniak" za dofinansowanie „Barbarzyńcy". B a r d z o f^*'V? e U© l J&.^fe , Ł J 1 5 n u m e r u BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6eadcd48fdc93c2147a16b0765b9969a.pdf e93345f4deba760f677f3a8aed8ba57f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6592 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6162 Title A name given to the resource Wstępowanie uczestników wesela do karczmy po ślubie kościelnym/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8.Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek); (mapa nr 12 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 12. Wstępowanie uczestników wesela do karczmy po ślubie kościelnym Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienia znaków: Po ślubie k o ś c i e l n y m : 1 - w s t ę p o w a n o d o k a r c z m y ; 2 - z a t r z y m y w a n o się w i n n y m m i e j s c u ; 3 - informacje p o c h o d z ą z literatury X I X - w i e c z n e j oraz m o n o g r a f i i F. O l e s i e j u k a ; 4 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y byt w p r z e s z ł o ś c i ; 5 - brak informacji; 6 - brak tradycji W niektórych p u n k t a c h b a d a w c z y c h z a n o t o w a n o w y s t ę p o w a n i e w p r z e s z ł o ś c i z w y c z a j u z a t r z y m y w a n i a się w pobliskiej k a r c z m i e p o ślubie k o ś c i e l n y m . P o c z ę s t u n e k z a z w y c z a j przynosiły z e s o b ą kobiety u c z e s t n i c z ą c e w w e s e l u . Najczęściej p r z y s t a n e k w k a r c z m i e miał na celu p o z o s t a w i e n i e więcej w o l n e g o c z a s u o r g a n i z a t o r o m w e s e l a na to, by mogli p r z y g o t o w a ć p o t r a w y na ucztę w e s e l n ą . B a d a n i a P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii P A N w l a t a c h : 1 9 8 2 - 1 9 9 0 . W o p a r c i u o informacje z e b r a n e w e d ł u g k w e s t i o n a r i u s z a nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J . G a j e k przy w s p ó ł u d z i a l e F. O l e s i e j u k a ) : 110. Czy młodzi z drużyną wstępowali względnie wstępują do karczmy? Jak było dawniej? Jak obecnie? Jakie motywy powodowały zwyczaj wstępowania do karczmy? (Ważne!) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e24fd4cdb1c3a95b9d1f11155c8bef7c.pdf a6c48263de38029f5d4e2a8e0c9146a2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3091 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2895 Title A name given to the resource Wulkaniczne spektakle natury w sztuce nowoczesnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.536-543 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńkos, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Andrzej Pieńkos * WULKANICZNE SPEKTAKLE NATURY W SZTUCE NOWOCZESNE] ANDRZEJ nak stał się specjalnością epoki, w malarstwie pojawia­ jąc się już około 1740 r., najpierw w twórczości Claude-Josepha V e m e t (wersje m . i n . w Luwrze i w kolekcji książąt Northumberland), i coraz częściej po połowie stulecia w dorobku jego uczniów, np. Pierre-Jacquesa Volaire, nazywanego nawet specjalistą od Wezuwiusza, a także Charlesa Lacroix de Marseille, w twórczości Catlo Bonavia i nawet preferującego raczej pożary Hu­ berta Robert . O w i pionierzy obrazowali erupcję lub tylko dymy nad wulkanem przeważnie statycznie, nie wykorzystując jeszcze malarskiej atrakcyjności ogni z krateru, dymów, czerwonej lawy . Wizualnym spekta­ klem stał się wybuch Wezuwiusza dopiero u najwybit­ niejszych pejzażystów następnej generacji: od około 1770 r. podejmować go będą m . i n . Niemiec Jakob Ph. Hackert , A n g l i k Joseph W r i g h t of D e i b y , Szkot Ja­ cob M o r e , Austriak Michael W u t k y . Malują go także szwajcarski wizjoner Abraham-Louis Ducros W pierwszych dekadach X I X wieku motyw podejmą jeszcze m i n Achille-Etna Michallon (Paryż Luwr) W i l l i a m T u r n e r malujący wybuch z wyobraźni '' i przede wszystkim Johann Christian D a h l PIEŃKOS Wulkaniczne spektakle natury w sztuce nowoczesnej 7 8 ajcudowniejszym spektaklem świata" był dla osiemnastowiecznych Europejczyków wybuch Wezuwiusza . Niemal całkowita nieobecność tego obrazu w kulturze wcześniejszej jest zadziwiająca, ale jeszcze bardziej dziwna wydaje się je­ go żywiołowa popularność w epoce Oświecenia . Jakie były tego przyczyny? 1 „N 9 11 2 1 15 Jean Starobinski w sławnej książce o X V I I I wieku, L'invention de la liberté* przypisał kulturze całego stule­ cia „strukturę spektaklową" . Cytując Josepha Addisona z jego podstawowego dla estetyki Oświecenia eseju Dla Josepha W r i g h t a malowanie Wezuwiusza było podobną próbą w zakresie poszukiwania spektakulatnych efektów, jak malowanie rozświetlonych fabryk włókienniczych w A r k w r i g h t nocą, czy dla Philippe-Jacques'a de Loutherbourg w ostatnich latach XVIII wieku obrazowanie pełnych ognia i dymu hut w Coalbrookdale koło Manchesteru (także niemal zawsze no­ cą) . T e n alzacki artysta, interesujący się wszelkimi możliwymi objawieniami (w t y m objawieniem Swedenborga, któremu hołdował we wspólnym z Flaxmanem i Blake'iem stowatzyszeniu), posunął się może najdalej spośród osiemnastowiecznych malarzy wzniosłości w zaspokajaniu pożądliwości wzroku, wymyślając pla­ styczny teatr projekcji Eidophusikon . Wielkie wraże­ nie wywierały jego pokazy w Londynie (1781-1793) i Dublinie, obrazujące m. i n . spektakle natury, pożary, butze morskie, wodospady Niagary Wprawdzie sam Loutherbourg nie pokusił się o projekcję erupcji wul­ kanu ale jego pomysły wyprzedził o rok Hugh P De­ an który wystawił w Londynie transparent représen­ tation" wybuchu Wezuwiusza 5 0 tozkoszach wyobtaźni Starobinski zarysował wizję kultury, dla której wynalezienie wolności jest związane z odkryciem rozkoszy patrzenia albo, inaczej mówiąc, z odkryciem przeżycia estetycznego. Delikatny zmysł wzroku, dostarczający ulotnych wrażeń, jest jednocze­ śnie potężny i zachłanny. Otwiera on przed ówczesną ludzkością nowe, oświeceniowo optymistyczne per¬ spektywy, petspektywy, które nawet kataklizmy odsu­ ną w przestrzeń „sztucznych namiętności", w prze* strzeń sztuki. A l b o - powiedzmy ostrożniej - katakli­ zmy oddane zostaną kompetencjom kultury wizualnej (aż po poetykę pokazywania zjawisk kataklicznych we współczesnych stacjach telewizyjnych). Dodajmy, że samo okteślenie „spektakl" robiło wówczas niezwykłą karierę, odnoszone do rozmaitych fenomenów natury. Posługując się uproszczającą figurą można ową tęsk­ notę za spektaklem katastroficznym rozumieć jako je­ den z symptomów sekularyzacji kultury religijnej 16 11 18 6 1 pożary, ruiny i olbrzymie monumenty - tyleż fenome­ nów pokazujących grozę w X V I I I wieku w zgodzie z ka­ tegorią wzniosłości, najbardziej zasłużoną dla powsta­ nia nowoczesnej estetyki i , dodajmy, kultury masowej naszych czasów. Wśród nich motyw wulkaniczny jed­ 12 13 3 Przeżycie nazwane później estetycznym nie było dla ludzi X V I I I wieku wiązane wyłącznie z dziełami sztuki. Ten specyficznie nowoczesny stan, uwalniający od rze­ czywistości, wywoływały przecież także, a nawet przede wszystkim rozmaite wzniosłe fenomeny natury i histo­ rii. Burze morskie i lawiny, wodospady, rozbicia okrętu 10 Malowanie wulkanów, podobnie jak lodowców, w X V I I I wieku bardzo często było związane z wyprawa­ m i badawczymi: W r i g h t np. towarzyszył w okolicach Neapolu pewnemu badaczowi geologii, któtego zresztą następnie sportretował na tle Wezuwiusza. Popular­ ność tego rodzaju obrazów wzmacniało naukowe pobu­ dzenie teoriami wulkanizmu , ale ich cel jest estetycz­ ny. Nie ma może zresztą sprzeczności między tymi dwiema gałęziami nowej kultury, sztuką „artystyczną" i nauką „naukową", nowej kultury (do tego problemu jeszcze powrócę). 536 19 �Andrzej Pieńkos • WULKANICZNE SPEKTAKLE NATURY W SZTUCE NOWOCZESNEJ Artyści odkrywają czysto estetyczne wartości tzw. „phenomena", pojawiają się one ewidentnie jako war­ tości rekompensujące zanik sacrum. Podobieństwo w obrazowaniu erupcji wulkanu i tzw. Girandoli t j . fa­ jerwerków iluminujących co roku Zamek Św. Anioła w Rzymie ujawnia estetyczny, „spektakularny" charak­ ter fascynacji Wezuwiuszem: przykłady traktowania obu motywów jako pendants znajdujemy w dorobku Louis-Jean Despreza (wspaniałe lawowane rysunki w muzeach Moskwy i Sztokholmu), Hackerta (m. i n . w Kunstsammlungen w Weimarze), Wrighta of Derby, Gregorio Fidanzy (obrazy z ok. 1790 r. w pałacu w Łańcucie), Michallona (szkice z 1819 r. w Luwrze). Rycina ilustrująca w Wielkiej Encyklopedii erupcję Wezuwiusza z 1754 r. w pierwszej chwili może być myl­ nie wzięta za obraz fajerwerków nocnych. Dla większej siły spektaklu erupcje ukazuje się z reguły właśnie w nocy przeważnie wraz z widownią poddającą się czarowi" oglądania Także w epokowym dziele topografiki malowniczej Abbé de Saint-Nona ilustrowana jest na podstawie obrazu Volaire'a nocna erupcja W e ­ zuwiusza z 1771 r —z grupą widzów Phlegraei. Obsewations on the Vokanos of the Two Sieilies... pochodzi z 1776 r. Potem ilustrowane, o co lord bardzo dbał (głównie barwnymi rycinami Piętro Fabrisa) kolejne wydania ukazują okolice Wezuwiusza i Sy­ cylię z topograficzną wiernością, która nie odbiera spektaklowi Pól Flegrejskich, Solfataty, i t d . uroku, ukazują też oglądanie, zadziwienie ludzi erupcją wulka­ nu i dymiącymi kraterami, a jedna z nich ukazuje ry­ sownika . Hamilton uprawiał na pograniczu sztuki, nauki i kolekcjonerstwa tę quasi-dyscyplinę epoki przełomu, której istota leży w dystansie zadziwionego widza wobec zjawisk spektakularnych. 23 20 21 22 Skłonność do wizualizacji spektaklu wulkanicznego w pełni objawiła się w działalności Lorda Williama Ha­ miltona, wieloletniego ambasadora brytyjskiego w Ne­ apolu: pierwsze wydanie jego epokowego dzieła Campi Przeżycie estetyczne wulkanu znajdujemy też w wie­ lu opisach podróży. Żeby ograniczyć się tylko do pol­ skich przykładów, wymieńmy np. wrażenia Juliana Ur­ syna Niemcewicza z Etny, a także wyprawę naukowo-turystyczną Jana Chrystiana Kamsetzera na Etnę i je­ go podziw dla ziejącego ogniem (w nocy!) Stromboli . ' M o t y w Wezuwiusza rozpowszechniał się w Europie i zarazem powszedniał. Wiele ilustrowanych relacji z podróży do Włoch zawiera ryciny z dymiącym Wezu­ wiuszem . Uczniowie Verneta, a także rozliczni Wło­ si, stali się producentami masowych, turystycznych, obrazów efektownego wybuchu albo dymiącego W e ­ zuwiusza . Wymieńmy z tej ogromnej produkcji wido­ ków, przyczyniającej się do inflacji znaczenia wulkanu 537 24 25 26 �1 Andrzej Pieńkos * WULKANICZNE SPEKTAKLE SATURY w SZTUCE NOWOCZESNEJ P.-J. de V o l a i r c , Wybuch Wezuwiusza jako fenomenu tellurycznego, jedynie fresk w klasycystycznym pałacu w Malej Wsi o d Warszawą i innych pałacach X V I I I - i XIX-wiecznyc.il, widoki Johna Ro­ berta Cozensa (akwarela w Btitish Museum), Thoma­ sa Jonesa' i Jean-Pierre Houela (gwasz w Luwrze), liczne panoramy zatoki oraz okolic Caserty Giovan¬ niego Battisty Lusieri (akwarele w zbiorach prywat­ nych), a także portrety rozmaitych europejskich osobi­ stości z Wezuwiuszem w t l e ' . Podobną funkcję ma oddalony wulkan w Widoku Teatru w Pompejach Hackerta z 179.3 r. 1 w podobnym obrazie olejnym Józe­ fa Ignacego Kraszewskiego Widok ruin Pompejów (1859, Kraków, Muzeum Narodowe). Także w znako­ mitych szkicach olejnych Szweda Gustafa Sóderberga z 1820 r. Wezuwiusz, widziany z mostu św. Januarego w Neapolu (Sztokholm, Nationalmuseum) oraz Szwaj­ cara Leopolda Roberta z 1821 r. (kolekcja prywatna). W X I X wieku Wezuwiusz był często jedynie znakiem geograficznym Zatoki Neapolitańskiej, przedstawianej dla piękna kolorytu i malowniczości wybrzeży' , lub też samego Neapolu - przedstawianego dla malowni­ czości jego mieszkańców . Tak bardzo opatrzony, że podobnie jak inne klisze no­ woczesnej kultury, zostanie o n znacznie później prze­ tworzony w krzykliwie kolorową ikonę Andy Warhola - w serii Vesuvius z 1985 r. P 7 3 : 9 0 31 Tradycja ta przetrwała w zbanalizowanej popularnej produkcji wizualnej w X I X wieku. Dość szybki zmierzch atrakcyjności motywu wulkanicznego w sztu­ kach przedstawiających jest równie charakterystyczny dla nowoczesnej kultury, jak jego pojawienie się. Atrakcyjność wizualna motywu wypala się szybko, przechodzi on w sferę kultury masowej, ta eksploatuje go również tylko do czasu, gdy staje się on opatrzony. w ¡771 r., rycina Jest bardzo charakterystyczne, że inne włoskie wul­ kany, Stromboli i Etnę pokazywano rzadko i niemal wyłącznie jako zwyczajne góry a nie jako wulkany. Akwarela Johna R. Cozensa z 1777 r. Etna z Grotta del Capro ukazuje wulkan tak indyferentnie w tle widoku, że ognisko pasterzy na pierwszym planie wydaje się od niego groźniejsze; akwarela Charlesa Gore Widok Etny Z 1777 r. ukazuje z kolei wycieczkę podążającą w kie­ runku odległego, łagodnie dymiącego wulkanu (obie w londyńskim British Museum); rysunek Goethego z 1787 r. dymiącego w oddali Stromboli daje niemal idylliczne wrażenie (Weimar, Kunstsammlungen). Po­ dobnie jawi się Etna w rycinie C.-L. Chateleta z Voy­ age pittoresque de Naples et de Sicille Saint-Nona i w akwaforcie Niemca Franza Horny. D o wyjątków należy pełen dynamicznych efektów olejny szkic Burza nad Etną Pierre-Henri de Valenciennesa (Paryż, Luwr). Bardziej „wulkanicznie" ukazał też górę wspo­ minany już Houel w gwaszu Widok dolnego krateru Et­ ny (tamże), gdzie liczni widzowie podziwiają płomienie i dymy, a wśród nich jest nawet pies. T e n świetny ma­ larz podróżował w latach 1776-1779 po Sycylii, wy­ spach Liparyjskich i półwyspie Apenińskim, zbierając wizualne notatki do wielkiej publikacji Voyage pittore­ sque de Sidle, Malte et Lipari (1782-1787) . Wyróżnia go naukowo-informacyjny sposób przedstawiania wul- 538 32 �1 Andrw; Pieńkos. • W U L K A N I C Z N E S P E K T A K L E N A T U R Y W S Z T U C E NOWOCZESNEJ L . Robert, Zatoka Neapoliwfiska. kanów. Wreszcie, wspomnijmy mało znane dzieło sławnego architekta: Eugene Violler-le-Duc w 1836 r. maluje dymiący kratet Etny, w charakterze notatki ze swojej górskiej wyprawy (kolekcja prywatna). Estetyczny entuzjazm, euforyczny często podziw dla fenomenów wzrokowych oswaja je i udaremnia kata­ strofizm. Oświeceniowy fin-de-siecle zdaje się być za­ chwycony odkryciem estetycznej natury zjawisk, nawet tych, które mogłyby się wydawać oznakami lub zwia­ stunami końca świata". Tworzy pejzaż czysty, widok, tj. dystans estetyczny (a zapewne paralelnie i naukowy) wobec natury, która staje się elementem kultury (ogród angielski!), zawłaszczona przez spojrzenie. Świat staje się dopiero dzięki ludzkiemu poznaniu, któ­ rego spojrzenie jest jedną z najwymowniejszych realiza­ cji i do któtego to poznanie zacznie się coraz częściej ograniczać. T o jeden z najbardziej brzemiennych obja­ wów sekularyzacji kultury i zasadniczy wątek „spekta­ kularnego stulecia" - rozpoczęty u Addisona, dopeł­ niający się u Kanta. Flegrejskie „spektakle" natury nie były wszak jedy­ nym powodem popularności motywów wulkanicznych w malarstwie. Spotykamy bowiem liczne obrazy, w których miłość do potężnego fenomenu przyrody i do historii łączy się. Wydaje się, że spektakl odgrywany przez Wezuwiusz dlatego cieszył się taką popularnością, że - podobnie jak zjawisko r u i n y - zawierał w sobie pierwiastki sztu­ ki, historii i przyrody w symbiozie. Jak pisał z podróży po okolicach Neapolu w 1778 r. holenderski podróż­ 34 1821 nik, Willem Carel Dierkens, „kraj ten jest rajem mala­ rzy, tak dla krajobrazu, jak dla historii"' . 5 W pierwszej polowie XIX wieku symbioza ta zeszła już na poziom zbanalizowanych widoków. Liczni mala­ rze przedstawiali ten sam niemal motyw: daleki widok ośnieżonej Etny (ptzeważnie dymiącej), na pierwszym planie ruiny starożytnego teatru w Taorminie ". Góra służyła tylko jako czysty pejzażowy motyw, ale będąc przy tym częścią całości pewnego standardu widokowe­ go razem z antycznym zabytkiem, z „zapleczem" historyczno-kulturowym. 3 Aktywniejszą funkcję pełni dymiąca Etna w nocnej, dramatycznej scenie Cyceron odkrywający grób Archimedesa, namalowanej przez Benjamina Westa w 1797 r . ' . W u l k a n jest tu elementem spektaklu wzniosłej natury, tworzącego tło dla sceny historycznej. Jest znakiem czasu wzniosłego, czasu wielkich fenomenów i wielkich ludzi - West twotzy w duchu Poussina wielką scenę h i ­ storyczną, ale umieszcza ją, nowocześnie, w konkretnej geograficznie przyrodzie. 7 Temat Wezuwiusza jednak oferował więcej niż mo­ tywy Etny i Stromboli: wulkan będący aktorem kata­ strofy zarazem naturalnej i cywilizacyjnej. Przypomina o t y m obraz Angeliki Kauffmann z 1785 r., Pliniusz młodszy i jego matka w Misenum (Princeton University A r t Muséum), w którym historia starożytna, moralne exemplum i przyrodniczy spektakl są nieodłącznie splecione. 539 Najpełniej tę symbiozę wyraża obraz Valenciennesa Wybuch Wezuwiusza 2Ą sierpnia roku 79 (Tuluza, �AntiRCj Picńkm • W U L K A N I C Z N E S P E K T A K L E N A T U R Y W S Z T U C E NOWOCZESNEJ ku, sztucznej skale zw. „Stein" w parku Wörlitz, po­ wstałej w latach 1791-1795. Według relacji współcze­ snych ten sztuczny wulkan, połączony z amfiteatrem i przycupniętą przy skale tzw. Villa H a m i l t o n , miesz­ czącą artystyczne pamiątki z Kampanii i Sycylii, miał odtwarzać taką właśnie symbiozę '. Nazywane niekie­ dy Pompejanum, miejsce to kojarzyło się z okolicami Neapolu, w których unaoczniła się najpełniej potęga żywiołu w spotkaniu z potęgą cywilizacji. Villa Hamil­ t o n była poza tym pomnikiem wspominanego Lorda Williama Hamiltona, badacza tego żywiołu i zbieracza starożytnych pamiątek, którego prawdziwy dom istot­ nie znajdował się niedaleko od prawdziwego Wezu­ wiusza. Stanowił on dla wielu podróżników materiali­ zację ideału, na który składały się: ekscytujące zagro­ żenie wulkanem, wspaniałe malarskie widoki, kolek­ cja •starożytności wreszcie . W kręgu tego samego mecenatu księcia v o n Anhalt-Dessau, w pobliskim pałacu Luisium, powstał Gabinet Pompejański, sta­ nowiący świadectwo zainteresowań wykopaliskami w Pompejach, przejawiających się jednak nie tylko w dekoracyjnej stylizacji, lecz również w dekoracji malarskiej, ukazującej głównie dymiącego Wezuwiu­ sza. 4 44 Musée des Augustins), który, wystawiony na paryskim Salonie roku 1814 objawi! się ówczesnemu recenzenA . d'Anna, Wybuch Wezuwiusza w ¡779 r , rycina towi „jak epizod albo zapowiedź zagłady świata" , Dzieło czołowego twórcy neoklasycznego „pejzażu h i ­ storycznego" otwiera romantyczną sekwencję popular­ nych obrazów totalnego kataklizmu . Valenciennes, w zgodzie ze swoimi teoriami, obrazował epizod histo­ ryczny, śmierć Pliniusza starszego, uczonego pokona­ nego przez fenomen przyrodniczy, który studiował. Epizod, który w sposób wzorcowy ukazywał związek historii kultury (zagłada Pompejów i antyczne exemplum heroizmu) z historią naturalną. Malarz zresztą podarował obraz sławnemu przyrodoznawcy, Lacepede, w hołdzie dla jego naukowych zasług. Sugestywna wizja „końca starożytnego świata" w istocie była połą­ czeniem uważnej obserwacji spektaklu n a t u r y i moralno-historiozoficznej refleksji. 58 59 40 Valenciennes pisał w swoim wpływowym traktacie z około 1800 r.; „Malarz jest historykiem Natury; ża­ den z owych (strasznych i przerażających) fenome­ nów nie powinien mu być o b c y m " . Wezuwiusz jawi się w jego obrazie jako symbol jedności kultury i na­ tury, symbiozy historii i historii naturalnej, jego erupcje-spektakle są wyjątkowo więc nasycone tteścią przy świetnej atrakcyjności f o r m y . 41 42 Symbiozę taką kreowano nie tylko w malarstwie. W takiej roli spotykamy wulkan również w najbar­ dziej chyba niezwykłej budowli ogrodowej X V I I I wie­ „Stein" w Wörlitz został pomyślany jako wulkan, wybuchający oczywiście w nocy dla pełni efektu. Pa­ lono w n i m jak w piecu, materiałami wywołującymi dużo dymu, a potoki lawy imitowała zabarwiona wo­ da : kaskady, pompowana tam specjalnie pod ciśnie­ n i e m . Można by tu przywoływać liczne inne spekta­ kularne przykłady symbiozy historyczno-estetycznej albo estetycznej historiozofii, wypowiadanej w wizual­ nych metaforach, których substancją były stopione ze sobą twórcza przyroda i historia, w przedstawieniach T i v o l i i przede wszystkim w „ruinowych" ogrodach XVIII wieku . 45 46 Oświeceniowa „kultura spektaklu" zmobilizowała niezwykły wysiłek artystyczny i filozoficzny w celu una­ ocznienia kataklizmu. Obrazowano te z nich, które da­ wały się ująć jako zjawisko estetyczne. Pod tym wzglę­ dem wulkany miały przewagę nad np. trzęsieniami zie­ m i , znacznie rzadziej obrazowanymi. Przyczyniły się do tego niemożność obserwowania tych ostatnich z bezpo­ średniego dystansu, warunkującego widok i przeżycie estetyczne, a także mniejsza atrakcyjność wizualna. Podobnie jak wizualna popularność erupcji Wezu­ wiusza będzie słabnąć w wieku XIX, tak „estetyczna" myśl geognostyczna X V I I I wieku będzie wypierana przez nowoczesny dyskurs naukowy. W 1805 r. przy­ rodnik Alexander v o n Humboldt, bawiący u brata w Rzymie, korzysta z okazji i wraz z Gay-Lussakiem wy­ biera się do Neapolu obserwować wybuch Wezuwiu­ sza. Jego relacja z wycieczki jest rzeczowa, nawet sucha i mówi w telegraficzny sposób o stratach przezeń spo- 540 �Andrzej Wtflkos * WULKANICZNE SPEKTAKLE NATURY W SZTUCE NOWOCZESNE] Teza taka pojawia się w tekście S. Holstena, w: William Turner w o d o w a n y c h . Podobnie rzeczowe i pozbawione „spektakularności" są plansze z wulkanami z edycji V u ­ es des Cordillères von Humboldta z 1814 r. (akwatinty barwne Arnolda i Bogueta). Stwierdzenia Humboldta i wielu innych ówczesnych badaczy dotyczące np. pro­ blemu bazaltu pokazują zaś raczej naukowe zaintereso­ wanie narodzinami nowych lądów niż aspektem kataklicznym zjawisk sejsmicznych . 47 und die Landschaft seiner Zeil, H a m b u r g 1976 (katalog wysta­ wy), s. 304. L . Seyfarth (Das Schauspiel 1789. Aufklärung, Verfall, H a m b u r g 1989, katalog Verklärung, w! Europa der Natur, wystawy, s. 183-186) wskazuje na pojawienie się pojęcia „spek­ taklu natury, podobnego do opery" już w 1686 r. u Fontenelle'a. Określeniem „spektakl n a t u r y " posługiwali się w końcu X V I I I w. np. H . B. de Saussure w odniesieniu do A l p ( A . K o walczykowa, Pejzaż romantyczny. Kraków 1982, s. 17); E. Day- 48 es w odniesieniu do kanionu Gordale Scar w Yorkshire (G. Finley, The Genesis of Turner's „Zeitschrift Landscape Sublime, für Kunstgeschichte", 42, 1979. z. 2-3. s. 162). N a temat w o ­ dospadów zob. H . Frank, Joseph Anton Koch - Der Przypisy 1 Wyrażenie malarza J. W r i g h t a of Derby z listu z W i o c h w listopadzie 1774 r., cyt. an La Peinture anglaise, Paris 1972 uwagi o „spektaklowym" charakterze nowoczesności: L . Bro- romantique (katalog wystawy), poz. 344. gowski, Utopia estetyczna, utopui artystyczna: Podobne Déborda, n p . cytat z dziennika podróży włoskiej z 1776 r. holenderskiego Jego obraz etupcji z 1779 r. był malowany w Paryżu, zapewne bibliofila Johana Meermana, który wraz z towarzyszami m i m o na podstawie obrazów Volaire'a (J- de Cayeux, Le Paysage en ognia, dymów i spadających w czasie erupcji Wezuwiusza ka­ France de 1750 a 1815, Saint-Rémy 1997, s. 60). mieni, stanął „(...) niewzruszony, żeby napawać się najpiękniej­ W Polsce w podobny sposób Jan Bogumił Plersch rysuje scenę szym spektaklem, jaki można sobie wyobrazić" (cyt. w : Herm- U stóp dymiącego Wezuwiusza (Kraków, M u z e u m N a r o d o w e ) , neringtn później zaś profesor warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych, Char­ aan hake. Kunst en toerisme in de I8de eeuw (ed. R. de les S. de Varenne, k o n t y n u a t o r Verneta, maluje samą erupcję 60. Dziękuję dr A n t o n i e m u Ziembie za pomoc w tłumaczeniu (obraz zaginiony). Pot E. Rasrawiecki, Słownik rruuarzów pol­ tej relacji. skich. Ikonografia ta nie ma dotąd wyczerpującego opracowania. Por. Por W W . Kroenig, Venmone del Vesuvh nel 1779 in Hacken, poli 1971, s. 423-442; Visions of Vesuvius Touri­ Landscape m the late 18th Century Depiction, „Walliaf-Richattz-Museum X L V , 1984, s. 131-145; All'ombra duta europea dal Quattrocento I ! fascmo deïïhalia nel X V I I I secvb (oprac. A . W i l t o n , I . Bigna- Wilhelm Ph Hackerts Zeitschrift für Kunstgeschichte" i 66-96* W KnxMiig R Wegner J n r etan s Ph K o l n 1994 der Cioethë^eit 55 Hacken s 158-160 L rdem W związane - iee , wsoóloraca - w u l k a n o l o ' H a m i l t o n e m Sa wśród nich i malownicze Sylliczne w i d o k i ' z a t o k i oraz pałacu Caserta z Wezuwiuszem w Napoli 1990 (kata­ Grand Tour nella grafica di tre secoli, N a p o l i 1993; Grand Tour. für 199? - h !dza'-ok 1770 i European del Vesuvio. Napoli nelia ve- all'Ottocento, Festschrift Naiwc^esnieis^e w i d o k i Wezuwiusza w dorobku Hackerta D O Jahrbuch", log wystawy); L. Fino, Vesuvio e Campi flegrei. Due m i d del et Ambus s 51-60" R Wegnet Pompeji in A n ­ sichten ] Der Landsclwftsmaler Tübingen 1981 (katalog wy­ stawy), s. 47-50; M . Cheetham, The Taste for Phenomena: Mont Vesuvius and Transformatinns Kroenig Vesuv-Ausbrüche von 1774 und 1779 gemalt Katner Düsseldorf 1968 (oprac. A . R. M u r ­ phy), Boston 1978 (katalog wystawy); M i t dem Auge des sten. Zur Geschichte des Reisebädes, Warszawa 1850-1857 t I I I , s 5 von Ph Hacken w- Medkiruie H. Ro­ ben, Desprez e Fr. Piranesi, w : Studi in otvrre di Roberto Parte, N a - ic e i pe ne wznios o s m ' g n i s c e r u p i e ^ g i v j o p p i e n a \ zener-iioer i •)• aeutu U4i \lm m i n i ) , M i l a n o 1997, ss. 46, 149-152. N i e znam niestety pracy 1 od Platona do Guy „Format", 30, 1999, nr 1, s. 3-4 określenia pojawiają się jednak często w tekstach z epoki - por. Leeuw), 's-Hertogenbosch-Haarlem 1984 (katalog wystawy), s. : Schmadri- Frankfurt 1995, s. 16-17. Por. też bachfall. Natur und Freiheit, pisanego t 1774 i ref!'d ™ r w T m croourgycme aera , uner- , *Z ' er h * ' a o K o w wyDucnu Wezuwiusza magisterskiej Suzanne Ackers z 1990 (Freie Universität w Ber- z O K . i i(ą linie) o obrazowaniu wulkanów. doświadczeń ze światłem, zmienia się w men p o r a dnia i n o c y p u n k t w i d z m i a ^ i o D ^ omówienie w k a t a l o g u wystawy^josepn Przedstawienia erupcji w u l k a n u przed X V I I I w. są bardzo rzad­ kie. Ze znaczniejszych obrazów możemy wymienić tytko J L i n ­ gelbachs Port u< Neapolu z dymiącym Wezuwiuszem (Mediolan, kolekcja prywatna). Wrażliwość na tego typu fenomeny rów­ I T' i r. n g n t a ot o e r e y należy d o pierwszycn seria n y c l I l F i t k 7 inaumska Q8 117 l i p ' w i " ' SS ' « wdowa W Z AM™ T n l h t i 1/Bjr. (Lerby A r t M u s e u m ) z kolei nież nie istnieje: wyjątkiem jest przypadek M i l t o n a , który miał ghta znaleźć inspiracje dla wizji piekła w czasie wędrówki w o k o l i ­ wulkaniczny spektakl natury podlega typowo oświeceniowej cach kraterów Pól Flagrejskich w 1638 t. ( M . Hope Nicholson, psychologizacji: staje się figurą stanu l u d z k i e j duszy Mi/ton's Hell and the Phlegrean Fields, „The University o f T o ­ ronto Q u a t t e r l y " , V I I , 1938, s. 500-513). Przypomnijmy topos h T"™? tradycyjnej teorii sztuki, wypowiadany m. i n . przez Pliniusza st., burg, National Uallery o potem przez Erazma z Rottetdamu, wg którego grzmoty, błyska­ „przerażających obrazów wice, ogień nie dają się namalować. Zob. na ten temat V . Sto- cit., s. 6). ichita, Peindre le feu? La ville en flammes dans la peinture N p . Widok Solfatan des i5r ? jL cT i 80 me Scotland A u/öt należy do najbardziej katastrofy (Visions oj Vesuvius, o p . kolo Neapolu (1781) i j e g o pendant Wy­ nocą, typowy widok, z sylwetkami podziwiają­ XV/e et XVUe siècles, w : A k t e n des Kolloquiums Katastrophen, buch Wezuwiusza „Zeitschrift für Schweizerische cych ludzi (Wiedeń, Barockmuseum). Por. Michoei Archäologie u n d Kunstge- (1719-1822) schichte", 52, 1995, nr 1, s. 35-36 « J. Starobinski, L'invention de la liberté, Geneve 1964, s. 209-210 s ..Structure spectaculaire" 0- Starobinski, op. cit., s. 105-106). Por. też uwagi A . Chastela, który cechę tę przypisuje architek­ turze francuskiej końca X V I I I w., w : L'art français. l'éloquence 1775-1825, Le temps de Paris 1996. s. 49; oraz R. M i c h e l a w je­ go katalogu wystawy: La Chimerę de Monsieur Desprez. Paris 1994, s. 31 zur Wiederkehr des 250. Geburtstages Wutky (oprac. H . Kühnel, B. K u h n ) , Krems 1989 (katalog wystawy); Das Capric­ cio als Kunstprinzip: zur Vorgeschichte der Moderne do und CaUot bis Tkpolo und Goya, von Arcimbol- Zurich-Köln-Wien (katalog wystawy), s. 177. W jego Wybuchu w kraterze 1997 Wezu­ wiusza (ok. 1780, H o o r n , kolekcja prywatna; wersja w Bazylei) zadziwia z kolei zanik dystansu wobec w u l k a n u , wrażenie, j a k ­ by się stało „w samym środku wizjonerskiego i n f e r n o " (Herm¬ neringen aan halte..., op. c i t . , s. 225). Jego olejny Wybuch 541 • Wezuwiusza (Lozanna, Musée des Beaux¬ -Arts) jest znacznie słabszy od jego gwaszy (wersja z ok. 1800 �A n d r e j Pieńkos • W U L K A N I C Z N E S P E K T A K L E N A T U R Y W S Z T U C E N O W O C Z E S N E ] tamże), ale za to bardziej od nich „katakliczny". Ducros t o naj­ i rozdzierał unoszącą się nad nią kolumnę dymu i oświetlał po­ bardziej euforyczny wizjoner spektakli natury-, jego wielkie gwa­ mniejsze obłoki pary. (...) Księżyc w pełni wyszedł zza gór, uzu­ sze s;) świadectwem zachłyśnięcia się wizją suma. Por. P. Ches- pełniając ten cudowny i zdumiewający obraz. (...) sex. images of the Grand Tour: Unas Ducros I748-1810, przed oczami tekst, który można komentować przez tysiące Geneve 1985 (katalog wystawy); J. Zutter, Ducros a Naples, w: A . - L . R. łat". A . v o n H u m b o l d t w wydanych w 1828 r. Obrazach Ducros. U n peintre suisse en Italie, Lausanne-Québec 1998 (ka­ ry zwracał talog wystawy), s. 113-117 sy „pierwotnego świata". Natu­ uwagę, że nocne wrażenie pozwala nam dostrzec ry­ Akwarela z 1817 r. (Upperville, kolekcja M e l l o n ) . W szkicow- Zob. P. Lamers, II t-ioggio nel Sud deWAbbe de Saint-Non. nikach z podróży włoskich Turnera znajdujemy tylko jedną age pittoresque" a Naples et en Sicile": la U „voy- gene», i disegni prepara- akwarelę z w i d o k i e m Zatoki Neapolitańskiej z dymiącym W e ­ tori, le incisioni, N a p o l i 1995, s. 41 zuwiuszem w oddali (1819, British M u s e u m ) . W 1815 r. zaś na­ Zob. C. K n i g h t , I I contribuí» di P. Fabris ai Campt Phlegraei di malował o n obraz olejny, także na podstawie obcych relacji Hamilton, „Napoli Nobilísima", X X I I , 3-4. 1983; Fino, op. c i t , i szkiców - Erupqe wulkanu na wyspie Saint Vincent, o poln„cy s. 94 i n . ; Vases and Volcanoes: Sir William Hamilton and his Col­ 3Ü kwietnia ¡812 (Liverpool, University). Ciekawy wiersz towa- lection, L o n d o n 1996 (katalog wystawy); na łączenie w cym cza* rzyszący wystawieniu obrazu zob. M . Butlin i E. Joli, The Pain­ sie opisu naukowego i wizualizacji zwracają uwagę M . Che­ tings o/J. M . W. Turner, N e w Haven-London 1984, t. 1, s. 96. etham (op. c i t . , s.) i W . Busch (Das senitmeniahsche Wersje i ujęcia erupcji przez Dahla są niezliczone. Ukazują ją Knse der Kunst im 18. Jahrhundert Bild. und die Geburt der Die Moderne, z bliska i z daleka, z n o c n y m kontrastem świetlnym, akcentuje München 1993, s. 368). H a m i l t o n odbył ok. 200 wypraw d o on niekiedy szczególnie widokowość spektaklu, pokazując W e ­ Wezuwiusza, z których zdawał sprawozdania Royal Society zuwiusza przez ramę groty nadmorskiej, albo stawiając w L< uidyrwc, 3 prasa, także w Edynburgu, żywo nad nimi dysku- na pierwszym planie człowieka-widza. Niektóre jednak z tych w i ­ mwuia. Osobiście -indu-wal czreiy erupcje WemoMiaN i jego doków, zdaniem O . Bätschmanna (Entfernung der Natur, Land­ n o t a t k i są sucho naukowe, chociaż schaftsmalerei 1750-1920, Köln 1989. s. 65) dowodzą, w porów­ n e m spektaklu (B. M . Stafford, Voyage into Substance. naniu z obrazami z X V I I I w . , przejścia malarza na pozycje rela­ Science, Nature and the Illusirated Travel Account, 1760-1840, cji, obserwacji faktów wizualnych. Cambridge, Mass., s. 254). H a m i l t o n wprowadzał także swoich Obrazy z ok. 1801 r. w londyńskim Science M u s e u m . Por. D . licznych gości w tajniki wulkanoznawstwa, byl ich przewodni­ Fraser, „Fields of Radiance" the scientific and industrial scenes of kiem CZ3SCIXI zachwyca się pięk­ Art, Wezuwiusza. Z takiej wspólnej wyprawy np wielki ar­ Iconography c h i t e k t John Soane przywiózł do swej kolekcji kawałek lawy. of Landscape, Cambridge 1988, s. 119-142. Efektowna, a rozpę­ Wizerunek H a m i l t o n a jako wulkanologa i starożytnika w j e d ­ tana przez człowieka, tworzącego nową historię „walka żywio­ nej osobie u t r w a l i ! się w jego portretach (np D A l l a n a z 1775 J. Wnght of Derby, w: D . Cosgrove, S. Daniels, The łów" natury i przemysłu w nocnym pejzażu Coalbrookdale była Londyn N a t i o n a l Portrait Gallery) i karykaturach (np z 1801 opiewana w angielskich tekstach już ok. 1780 r. Por. J. Gillraya): Wezuwiusz w tle i obiekty kolekcji H a m i l t o n a t o ­ Turner und die Landscliafl wystawy oprać. W . William « m e r Zeit, H a m b u r g 1976 (katalog Hofenann), s. 298. Bätschmann (op. cit., s. warzysza jego osobie Wezuwius " - ł kolei nie odcisnął się silniej w jego dzienniku 64) wzbogaca tę analogię porównaniami przemysłowymi uży­ i twórc ości Por Z Batowski Podnfe artystyczne J . C / l JCiliM- wanymi w odniesieniu do wulkanów przez Lorda H a m i l t o n a . sat^ćTn w hitach 177Ó 77 i 1780 S2 Prace Komisji Historii S-ki" V I Kraków 1935 ss 185 188-189- \ i Z B i t iw x v R. Joppien, op. cit., s. 342-359: nazwa teatru sugeruje „naśla­ dowanie n a t u r y " , jego celem jest całkowite, trójwymiarowe na­ 7 śladowanie fenomenów natury, bez dialogów teatralnych i żad­ i M Kwiatkowski, Jan Chrystian Kamsetzer, nych efektów tradycyjnego dramatu. Por. też Ph.-J. de Louther- Augusta, bourg 1740-1812. K e n w o o d House 1973 (katalog wystawy pod T Visions of Vesuvius, uważa, że L o r d H a m i l t o n i de Fabris (por. niżej) zamierzali wcześniej organizować podobne projekcje w Londynie z ich plonu badawczego we Włoszech. W s p o m n i j m y na marginesie o tzw. kosmoramach, które ok. 1840 r. tworzył w Warszawie znany nasz weducUta W i n c e n t y Kasprzycki: była wśród n i c h Grota Posilippo pod Neapolem {nie wiadomo jednak, czy używa­ jący efektów ruchu, ognia, i t p . malarz odwołał się w tej insce­ nizacji do wulkanicznych zjawisk). N a temat związku sztuki pejzażowej Oświecenia i rozkwitu geognozy oraz i n n y c h teorii naukowych por.: P. Wescher, Die Ro­ mantik in der Schweizer Malerei, Frauenfeld, 1947; T . F. M i t ­ chell, A r t and Science in German Landscape Painting ¡770-1840, O x f o r d 1994, s. 6 i n . ; G . Królikiewicz, Terytorium ruin. Ruina jako obraz i temat romantyczny, Kraków 1993; C h . K l o n k , Science and the Perception of Natur. British Landscape Art in the Late J8th and Early 19th Century, N e w H a v e n - L o n d o n 1996 Joseph Wright'of Derby 1734-1797, op. cit., ss. 98, 112, 119. N a temat tej odpowiedniości :ob. też A . Boime, A r t in the Age of Revolution 1750-1800, Chicago 1987, s. 244-246 J. W . v o n Goethe (Podróż wioska. Warszawa 1980, dum, I L Krzeczkowski, s. 303) szczególnie podziwiał Wezuwiusza m no­ cy: „Luna spływającej lawy złociła towarzyszącą jej chmurę dy­ m u . Góra huczała, a każdy wybuch jak btyskawica przeszywał 542 1 h hhl I op. cit., s. 12. Cheetham (op. cit., s. 135) architekt'Stamslawa Warszawa 1978 s 76 I I red. R.Joppiena). •i Mieliśmy h 1 p kra r h 11 ' l 7 6 6 b' h '^JY yyo N Ik Zd ' i 't k t\ 2>W ... \ I H f •' F ' I7S9 A fkh " V fcfón V (UH ' , urg " . * ' ( , a 3aJOg wys ' awy; ss_ H 4<t 384<t or. n u n . Ulauue to < .oror ne lA>t>elo/>ment 0] umascapt r a m r ""Q-Q/IT^ r " m iT'Ti m m y u' s. « - V 0 L onacja Ueorges d i l e r a Ula Kunstmuseum w Bemie zawiera liczne^gwasze z erupcjami Wezuwiusza i t t n y jeszce z i 1B/2 r. malowane w k o n w e n c j i wzniosłej, nocnej, w czerwieni, z pnerazonymi w i d z a m i For. tez Hermnermgen aan «alie, op. cit., s. erupcje (wachlarze pokazujące różne Wezuwiusza o d X V I I I w . do 1Ö34). Dodajmy, ze W n g h t ot Uerby wielokrotnie po powrocie do A n g i n powtarza! SWOJe przedstawienia wybuchu Wezuwiusza w związku z popy­ tem na le ™tywy_ LOowing IheOnginalttyoj 37-42: około 1777 lhomas Jones L o n d o n 1985. s. ten jeden z najoryginalniejszych twórców pejzażu mekomponowanego spotkał \ o aire a i w jego obra­ zach z tego, czasu widoczny jest wpływ włoskich wedut komer­ cyjnych. W 1780 znalazł mieszkanie w Neapolu, dzięki byc m o ­ że H a m i l t o n o w i . Zapewne dla mego malował panoramiczne w i ­ doki z dymiącym Wezuwiuszem w tle i idyllicznym sztafażem na pierwszym planie (National Museum of Wales w Cardiff). j "K™ " ' Fótmjma mmtima, wu kano oga, 1783 (kolekcja prywatna); Robert Fagan, Portrer Lady Wehster na ile D e r b y �I 1793 (kolekcja prywatna; Fagan był, podobnie jak Graphisch.- Sammlung), M i c h a i l o n a z 182C r. (Luwr) i Söder­ H a m i l t o n , dyplomatą brytyjskim w N e a p o l u ) ; Elizabeth Vigée- berga z 1820 (kolekcja prywatna); Carl R o t t m a n n kilkakrotnie -Lebrun, Portret Earla of Bristol, 1790 ( I c k w o r t h , kolekcja pry­ malował ten motyw w latach 1828-1833 (obrazy olejne z 1828 watna) i Portret Pelagii z Potockich Sapiezyny. 1794 (Warszawa, - M o n a c h i u m , Neue Pinakothek - i 1829 - kolekcja prywat­ Wezuwiusz, 2 9 » Zamek Królewski). na; fresk z Rezydencji monachijskiej z 1833), Ferdinand Georg Gwasz w Stiftung Weimarer Klassik. Waldmüller U Pierre-Athanase C h a u v i n a (Widok okolic Neapolu, 1811, a A m e r y k a n i n Thomas Cole w 1843 ( H a r t f o r d , W a d s w o r t h Wiedeń, Österreichische Galerie), Norwegów D a h l a versity A r t Gallery. O r y m . że temat ten nie wymagał „użycia" i Thomasa Fearnleya (w 1834 r. malował Zatokę Neapolitan- w u l k a n u , świadczy jego ujęcie malarskie z 1787 r., pędzla Pierr e - H e n n de Valenciennesa (Tuluza, Musée des Augustins). * G . Lacambre. L'Eruption du VéSUVC par P . - H . de Valenciennes, , a Analizuje je E. Roters, Jenseits von Arkadien. Ajwazowsktego (obrazy o różnych porach dniach i nocy z 1842, „Revue d u Louvre", 1980, nr 5-6, s. 312 1843, 1845 w jego galerii w Feodosiji). Z Polaków malowali tak Seweryn Mielżyński (ok. 1835, Poznań, M u z e u m Narodowe) mat wybuch Wezuwiusza, raczej totalną zagładę cywilizacyjną: i Chrystian Breslauer (1849, Białystok, M u z e u m Okręgowe). n p . Johna M a r t i n a Z n u ż e n i e Pompejów i Herculanum (po Józef Dębski z kolei rysował Wybuch 1821, University of Manchester); Josepha Franque'a Scenę wulkanu w 1820 r. (War­ Z wybuchu Wezuwiusza malarza i scenografa A d a m a Malinowskiego, już z drugiej polo­ Karla Bnullowa Ostatni wy XIX w i e k u : P. Krakowski, Z zagadnień M u z e u m Rosyjskie); A l b e r t a Bierstadta wielki, dziś zaginiony polskiego malarstwa „Fo­ unbuchu Wezuwiusza w ¡822 r. » Pompejów (1833; Petersburg, Valenciennes byl świadkiem erupcji Wezuwiusza w 1779 r., którą opisywał z chłodną skrupulatnością (Lacambre, op. c i t , (Wersal, s. 313-314). W Voyage pittoresque des isles de Sicile z 1782 r. poświęcił wiele » 1 gwaszów wyspom Liparyjskim i kraterowi Stromboll (B. Straf­ ford, op. cit., s. 254). Por. Houe!, voyage en Skâe (1776-1779), P . - H . de Valenciennes, Eléments de perspective pratique a l'usa­ ge des artistes, suivis de réflexions..., II wyd., Paris 1820, s. 393. « Por. tekst Novalisa cyt. przez Rechta, s. 42 4 1 Por. C h . - L . Cléiisseau 1722-1820. Ruinenmalerei, Wörlitz 1984 Paris 1990 (katalog wystawy w Luwrze). Symptomatyczne jest hasto „Naturę" w wydanym w 1803 r. (katalog), s. 2; G . H a r t m a n n , Die Ruine im w Paryżu Nouveau Ihre bedeutungfiir Dictionnaire d'histoire naturelle..., gdzie re­ den frühen Historismus Landschaftsgarten. und die Landschaftsma­ fleksja nad zjawiskiem natury (tu już wyraźnie pojmowanej ja­ lerei der Romantik, W o r m s 1981, ss. 141, 266-270, 328, ko przyroda) powstaje z podziwu i respektu dla fenomenów na­ H a r t m a n n pisze: „Obserwator nie może t u odróżnić kamieni turalnych. N a ten temat por. m . i n . : J. Ritter, Landschaft. Z u r Funktion des Ästhetischen m der modernen Gesellschaft, Münster 364. w u l k a n u od kamieni antycznej r u i n y " (s. 141). 4 4 Goethe pisał po wizycie u H a m i l t o n a (Podroż wioska, op. cit., s. 1963; R. Recht, La lettre de Humboldt. Du jardin paysager au da- 317): „Trudno wyobrazić sobie wspanialsze miejsce na Bożym guerrorype, bm 1989, s. 40 i n . świecie". Elokwencja r u i n wynika właśnie z faktu, że przechowując h i ­ +' S. G e r n d t , Idealisierte Natur. Die literarische Kontroverse um den storię, zbliżają się jednocześnie do tworów natury. Por. wypo­ Dindscha/tsgarten des 18. und des frühen 19. Jahrhunderts in wiedź Benjamina Constant cyt. w : A . Kowalczykowa, Pejzaż ro­ Deutschland, Stuttgart 1981, s. 90. Por. też podobny, a wcze­ mantyczny, Kraków 1982, w O duchu i źródłach s. 33. Maurycy M o c h n a c k i pisał poezji w Polszczę: śniejszy pomysł w Rozprau-ie o ogrodownictwie „Te tylko rzeczy, które Moszyńskiego z 1774 człowiek sposobi dla własnego użycia są nieme, bo martwe. angielskim A . F. r. (oprać. A . Morawińska, Wrocław 1977, s. 104), oraz późniejszy, przeznaczony dla parku W i l ­ Lecz kiedy czas zniszczy i c h użyteczność, odzyskają mityczne ży­ helmshöhe w Kassel ( H a r t m a n n , op. cit., s. 364). cie. Zniszczenie wskrzesza ich stosunki z przyrodzeniem. Dlate­ * go wspaniałe budowy i gmachy milczą, lecz ruiny mówią" " dzień stach U S A . N p . obraz A n t o i n e J. B. Thomasa Procesja iw. Januarego w Ne­ w czasie (1827. Philadelphia M u s e u m o f A r t ) ; obraz z 1866 r., z którym odbył o n tournee po wielkich mia­ Musée N a t i o n a l d u Chateau). l Köln 1995. s. 131 i n . ; Rzadko już miały one za te­ szawa, Biblioteka N a r o d o w a ) . Por. też przykład z twórczości apolu H romantische Lindschaft. lia Histonae A r t i u m " , XIII, 1977, s. 142 " Die zatokę z dymiącym w u l k a n e m Kanuty Rusiecki (1827, W i l n o ) , krajobrazowego w i polowie wieku XIX fTeoria i twórczość), 8 Liechtenstein), (Widok z Qukùany na zatokę, 1820, Oslo, Nasjonalgalleriet) -Francois Clossona (przed 1834, zaginiony) i wreszcie Iwana >' (kolekcja Kolekcja prywatna; replika z 1804 r. w N e w Häven, Yale Uni¬ , ; ską : dymiącym Wezuwiuszem, dawniej Drezno), Belga Gilles- " 1830-tych Atheneum). M o n t p e l l i e r ) . A u s t r i a k a Josefa Rebella (Port Granatella kolo Portki, w latach N p . w parku H o h e n h e i m koło Stuttgartu stwotzono jakby sce­ nografię spektaklu zniszczenia starożytnej metropolii. Por. N . (Lwów 1910. s. 13). M i l l e r . Die beseelte Natur. Der literarische Garten und die Theorie C y t . za: J. Zutter, op. c i t . . s. 114 der Landschaft nach ¡800, N p . w rysunkach z końca XVIII w. L.-J. Despreza (Sztokholm, (oprać. H . Pfotenhauer), Tübingen 1991, s. 135 Nationalmuseum) i L.-F. Cassasa (Ermitaż); i w pracach z XIX 4 7 w . : Szwajcara Jacoba Sutera z o k . 1835 (kolekcja p r y w a t n a ) . Johanna Georga v o n Dillis (akwarela z 1817 r., M o n a c h i u m , Zob. Auch ich in Arcadten. w : Kunstliteratur und llaUenerfahrung Kunstreisen nach Italien M a r b a c h 1966 (katalog wystawy), s. 159 4 , i 543 B. Stafford, Voyage..., op. cit., s. 255 1600-1900, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/43bb001974c5eeeae0df4bcd7177f8ae.pdf e15cb2d53658b8aa92b81f9461031090 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5022 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource interenet - aspekt etnograficzny strony internetowe Beskid Żywiecki Laliki (gm.Milówka) społeczność lokalna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4658 Title A name given to the resource www.laliki.masternet.pl - nowy wymiar społeczności lokalnej / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.48-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej Paweł Schmidt UNIWERSYTET ŁÓDZKI www. laliki.masternet.pl Nowy wymiar społeczności lokalnej P odstawowym problemem, z jakim chciałbym się uporać w ramach tego tekstu, jest relacja pomiędzy stroną internetową odnoszącą się do świata konkretnej społeczności lokalnej, a samą społecznością i jej światem. Ponadto chcę za­ stanowić się nad aspektem metodycznym badania społeczności forum internetowe­ go w odniesieniu do badań społeczności lokalnej. W badanym przeze mnie przypad­ ku, strona www.laliki.masternet.pl nie tylko traktuje (raczej traktowała, ponieważ nie istnieje od 2008 roku) o rzeczywistości lokalnej społeczności wsi Laliki na Ży­ wiecczyźnie, ale była administrowana i współedytowana przez członków tej spo­ łeczności. Można odnieść wrażenie, że strona poświęcona konkretnej społeczności terytorialnej, a taką jest społeczność lokalna, nadaje tej społeczności nowy wymiar celowości działania, może nawet istnienia. Chcę zatem zrozumieć, jaka jest relacja pomiędzy światem społecznym badanej społeczności i odnoszącą się do niej rzeczy¬ wistością strony internetowej, oraz czym dla badacza społeczności jest rzeczywis¬ tość takiej strony. Zanim jednak przejdę do tych problemów, konieczne jest choćby pobieżne wyjaś¬ nienie pojęcia społeczność lokalna. Za klasykami polskiej myli społecznej, Florianem Znanieckim i Stanisławem Ossowskim, przyjmuję, że społeczność lokalna jest grupą powstałą wokół wartości, jakąjest jej (grupy) terytorium i której intencjonalne współ­ działanie (zob. Ossowski 1983, Znaniecki 1986) nakierowane jest na to terytorium i je¬ go mieszkańców. Intencjonalność działania i stałość interakcji pomiędzy członkami spo¬ łeczności nadają takiej grupie wymiar wspólnotowy. Ten zaś, w zestawieniu aspektem terytorialnym powoduje, że nie tylko w przypadku rozważań o społecznościach tra¬ dycyjnych, ale także współcześnie . ..zjawisko wspólnoty lokalnej - jako jedności miejsca, grupy, sieci interakcji i wzo­ rów kultury - ów idealny konstrukt, [...] odzyskuje swoją konkretność i pełnię. Ponowne zbieganie się czynników, kiedyś przesądzających o istocie zjawiska, a następnie pod¬ ległych procesom rozpadu i dekompozycji, okazuje się zatem w pewnych warunkach możliwe także obecnie, choć oczywiście powstałe dziś formy nie mogą być traktowane �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 49 jako identyczne pod każdym względem z wcześniejszymi. (Bukraba-Rylska 2008: 54) Z wcześniejszymi, a więc bądź z tradycyjnymi, bądź takimi, które badacze wsi i społeczności lokalnych uznali za tradycyjne (pomijam tu rozważania Ludwika Stommy i Stanisława Węglarza o mityzacji kultury ludowej) - oparte na wspólnocie pochodzenia i więzów krwi, na ładzie społecznym rozumianym jako odzwierciedle¬ nie boskiego porządku, wreszcie na sposobie dystrybucji wiedzy zdeterminowanym bezpośrednim przekazem treści kulturowych. Laliki - „rzeczywista" społeczność lokalna Laliki są przykładem nowoczesnej wspólnoty lokalnej. Zgodnie z twierdzeniami Iza­ belli Bukraby-Rylskiej „nowoczesność" tej wspólnoty polega na zerwaniu z tradycyjną wizją wsi rolniczej zamieszkałej wyłącznie przez „rdzennych mieszkańców". Laliki aspirują do stania się miejscowością turystyczną, letniskową, taki też opis znajduje się na większości stron WWW, na których nazwa miejscowości się ukazuje. Jednak po­ łożenie wsi - z dala od wymaganej dla kurortu infrastruktury, skomplikowany dla przybysza układ przestrzenny zabudowań i form rzeźby terenu sprawia, że pojawiają się w mediach także informacje takie, jak notka zamieszczona w Newsweeku: Miejsce, w którym nie ma w zasadzie nic. Kilka chałup, jeden wyciąg - podwójny orczyk na Duży Rachowiec, żadnej infrastruktury. Do wypożyczalni sprzętu czy więk­ szego sklepu trzeba wędrować do Zwardonia albo za słowacką granicę, gdzie narcia¬ rze za bezcen kupują trunki niezbędne na długie zimowe wieczory. Słowem - dziura zabita dechami. Ale jeśli ktoś raz odwiedził Laliki, to zawsze tam wraca. Nigdzie las wokół tras narciarskich nie szumi tak pięknie, nigdzie nie ma takich góralskich pierzyn i tylko tu schabowe mają średnicę większą od talerza. (Laliki 2002) Nic więc dziwnego, że gdy przywiozłem pewnego lata do Lalik grupę studentów, po drodze ze stacji PKP do miejsca zakwaterowania usłyszałem wyrzut: „Gdzie pan nas przywiózł, panie doktorze?" W tej „dziurze zabitej dechami" mieszka ponad tysiąc osób, z których prawie po¬ łowa to przybysze z okolicznych miejscowości, góralskich i śląskich, mieszkający tu z racji małżeństwa z laliczaninem lub wskutek niedalekiej przeprowadzki, oraz gór¬ nicy z Górnego Śląska - właściciele działek letniskowych - obecnie na emeryturze, ze stałym zameldowaniem w Lalikach. Taka sytuacja rodzi problem dla badacza przy¬ wiązanego do tradycyjnego ujęcia społeczności lokalnej - śląscy przybysze, zwani przez rdzennych mieszkańców hanysami, są nie tylko włączani do własnej grupy, ale są jej pełnoprawnymi członkami, wręcz reprezentantami, głównie przez aktywność w działaniach na rzecz wspólnoty. Jawi się tutaj wyraźne oddzielenie kontekstu społecznego i etnicznego w obrazie własnym społeczności laliczan. Z tradycyjną wizją społeczności lokalnej kłóci się także to, że większość mieszkań¬ ców Lalik ma co najmniej średnie wykształcenie, w niemal wszystkich gospodarstwach korzysta się z Internetu - powstaje zatem obraz społeczności będącej zaprzeczeniem tradycyjnej, niepiśmiennej i izolowanej od świata zewnętrznego społeczności wsi. Dodatkową „kontrowersją" jest terytorium uznawane przez badaną społeczność za swoje. Mimo istnienia administracyjnych granic sołectwa Laliki, większość moich rozmówców miała problem z opisaniem, gdzie „kończą się" Laliki. O ile zachodnie �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 50 granice wsi są niepodważalne - istnieją w świadomości mieszkańców jako histo­ rycznie utrwalona granica Żywiecczyzny i Śląska Cieszyńskiego (obecnie jako gra¬ nica powiatów Żywieckiego i Cieszyńskiego), o tyle pozostałe granice są nie tyle nie postrzegane ile nieznany jest ich dokładny przebieg. Laliki należą administracyjnie do gminy Milówka, jednak adres pocztowy odwołuje się do poczty w Zwardoniu leżącym w sąsiedniej gminie Rajcza. Osiedle Suche jest podzielone między mieszkańców Lalik i Szarego, od której to wsi Laliki odłączyły się w 1948 roku. Jednak część gospodarzy z Suchego nie pogodziła się secesją i pozostała przy dawnej gromadzie i późniejszym sołectwie. Na Pawlicznem (jedno z osiedli Lalik) i sąsiednim Tarlicznem (osiedle sołectwa Kiczora w gminie Rajcza) mieszkańcy domów położonych przy granicy gmin odprowadzają podatki do gminy Rajcza, zaś drogę łączącą oba osiedla odś¬ nieżają służby opłacane przez gminę Milówka. Ten administracyjno-przestrzenny cha­ os uwidacznia się także w przekazach medialnych - wspomniany przez Newsweek wy­ ciąg Rachowiec „przypisany" jest do Lalik, mimo że znaczna część stoku narciarskie¬ go przebiega przez teren leżącego w innej gminie Zwardonia. Zabytkowa kapliczka na Pawlicznem - chluba Laliczan, którzy j ą własnymi siłami odrestaurowali - poja¬ wia się na stronie spanie.pl jako atrakcja turystyczna gminy Rajcza. Mieszkańcy Lalik, zarówno „rdzenni górale", jak przybysze ze Śląska, starają się przeciwdziałać chaosowi administracyjnemu i niejasnemu wizerunkowi własnej wsi. W 2002 roku zawiązało się Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju Wsi Laliki, od 2006 roku Laliki są uczestnikami finansowanego przez Unię Europejską Programu Od¬ nowy Wsi Województwa Śląskiego. Działania liderów społeczności - głównie za¬ rządu wspomnianego stowarzyszenia - skupiają się na negocjacjach dotyczących przebiegu drogi ekspresowej S69, zabezpieczeniu pasa wzdłuż drogi, budowy kła¬ dek dla pieszych itp. Ponadto, w czasie reformy systemu edukacji mieszkańcy Lalik „wywalczyli" powiększenie i modernizację budynku miejscowej szkoły, nie udało im się jednak przekonać władz gminy do utworzenia w Lalikach gimnazjum. Starszą inic¬ jatywą była społeczna budowa kościoła parafialnego usytuowanego blisko skrzy¬ żowania dróg prowadzących do Zwardonia i Koniakowa, co podkreśliło „centralność" tego miejsca. Oddolna inicjatywa mieszkańców Lalik i Zwardonia prowadzi do wyodrębnienia w strukturach administracyjnych Polski nowej gminy. Rozgoryczenie mieszkańców Zwardonia (gmina Rajcza) i Lalik (gmina Milówka) sięga zenitu. Jedni podnoszą głos tylko po to, by siać ferment i szerzej zaistnieć, nie¬ ważne w jakim kontekście. Drudzy twierdzą, że ten plan jest dobry, bo ich gminy o nich nie dbają. O co chodzi? Rozgoryczonym mieszkańcom zamarzyło się utworzenie włas¬ nej gminy. Nieśmiało planują secesję, bo ich macierzyste gminy, jak twierdzą, o nich zapominają. [ . ] W skład nowej gminy, wg pomysłodawców, miałyby wejść również Kiczora (gmina Rajcza), oraz niektóre przysiółki. Nowa gmina miałaby wtedy 33 km kw. i ok. 2,5 tys. Mieszkańców. (mal 2008) Podejmowanie wspólnych działań na rzecz własnej społeczności ma tutaj przede wszystkim wymiar, który można określić obywatelskim. Świadomość możliwości dokonania zmian w świecie własnej społeczności opiera się w przypadku laliczan na świadomości uwikłania w struktury administracyjne państwa, takie jak: gmina, po­ wiat, województwo, oraz świadomości praw obywatelskich - prawa do stowarzyszeń, wolności słowa i tym podobnych. Celowo pomijam tutaj inne działania społeczne po¬ dejmowane przez mieszkańców Lalik i noszące cechy intencjonalnego współdzia¬ łania, takie jak rodzinna i sąsiedzka pomoc w pracach polowych, działania w ramach wspólnoty leśnej i tym podobne, gdyż intencjonalność takich działań nie zawsze �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 51 odnosi się do kontekstu całej społeczności lokalnej i jej terytorium. W działania na rzecz poprawy infrastruktury oraz przeciwdziałania chaosowi administracyjno-prze¬ strzennemu uwikłała się znaczna część mieszkańców Lalik, zarówno mieszkańców rdzennych, jak i przybyszów, którzy nie są zaangażowani w tradycyjne formy współdziałania. Ponadto obywatelski wymiar intencjonalnego współdziałania na rzecz własnej społeczności uwidocznił się także w Internecie. Laliki - „wirtualna" społeczność lokalna Jedną z form intencjonalnego współdziałania było stworzenie w 2004 roku przez jednego z laliczan internetowego vortalu Lalik - laliki.masternet.pl. Przeniesienie działań społecznych ze „świata rzeczywistego" w „świat sieci" nie oznacza tutaj kre¬ acji nowej, samoistnej rzeczywistości. To raczej przeniesienie, choć nie idealne od¬ zwierciedlenie, rzeczywistości społeczno-kulturowej Lalik za pośrednictwem me¬ dium informatycznego, jakim jest Internet. Tak jak Laliki są powiązane relacjami i odniesieniami z szerszą rzeczywistością (gmina, powiat, Polska, świat), tak vortal i zawarte w nim forum powiązane zostały z globalnymi zasobami sieci (portal zos¬ tał założony na kanadyjskim serwerze masternet, był widoczny w wyszukiwarkach internetowych, pojawiał się w linkach umieszczonych na innych stronach WWW) oraz z fizyczną rzeczywistością przyrodniczą (przez zamieszczanie treści do¬ tyczących konkretnych miejsc, nie tylko Lalik). Treści postów na forum.laliki.masternet.pl podzieliłem roboczo na dwie kategorie - globalne i lokalne. W pierwszej grupie znajdują się wpisy: „na świecie", „w Polsce" i ponadprzestrzenne „po godzinach" - miejsce dla postów o filmie, muzyce, grach, dowcipach - czyli o szeroko rozumianej rozrywce. Posty lokalne, to ogłoszenia typu „kwatery szukam", informacje o Lalikach i okolicach zamieszczane przez użytkow¬ ników forum i często „przeklejane" z innych stron, wreszcie subiektywne opisy Lalik w rubryce Laliki dla mnie są... Należy pamiętać, że badane forum było ogólnodostępne, jak niemal wszystkie strony WWW i forum internetowe. Jak zauważyła Anna Błaszczyk, Podejmując decyzję korzystania z sieci należy mieć na uwadze to, że ma ona cha¬ rakter publiczny. Jest to jedna z jej zalet, a zarazem największe przekleństwo, ponie¬ waż każdy z każdym może się połączyć, czy ktoś ma na to ochotę czy nie (Błaszczyk 2001: 70) Do kwestii publiczności informacji zamieszczanych w sieci powrócę w dalszej części tekstu. Na razie istotne dla moich rozważań jest to, że mimo lokalności forum jego użytkownikami stali się nie tylko mieszkańcy Lalik ale także mieszkańcy oko¬ licznych wsi (głównie Milówki i Kamesznicy), letnicy odwiedzający Laliki od czasu do czasu oraz osoby bezpośrednio z Lalikami nie związane, przebywające na forum ze względów towarzyskich lub z czystej ciekawości. Zespół użytkowników forum przypominał początkowo przypadkowy zbiór osób przebywających w tym samym czasie w atrakcyjnej turystycznie miejscowości - do czego wszak Laliki aspirują - w niektórych odsłonach obecnych było więcej „turystów" niż miejscowych. W wielu postach, zwłaszcza zamieszczanych przez administratora strony po¬ chodzącego z Lalik, prezentowana była atrakcyjność Lalik. Były to informacje o ze¬ spole dziecięcym „Spod Kikuli", doniesienia z zawodów narciarstwa biegowego i biathlonu (biatlonistka Magdalena Gwizdoń i biegacz Janusz Krężelok to rodowici �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 52 Laliczanie), wreszcie fotorelacje z prac rewitalizacyjnych przy kapliczce na Pawlicznem. Była to próba swego rodzaju idealizacji wsi - omijanie przyziemnych, acz ważkich problemów związanych głównie z sytuacją ekonomiczną społeczności lub nieprzychylnością urzędników na rzecz prezentacji świata wyobrażonego, dostosowanego do oczekiwań własnych i przedstawień innych, podobnych światów w Internecie. Internet stał się na naszych oczach pozytywną alternatywą dla nie-elektronicznej rzeczywistości kulturowej; omija bowiem i unieważnia opresyjne stratyfikacje społeczne, podziały rasowe, klasowe, etniczne, ekonomiczne i płciowe; jest realną manifestacją Wie¬ ży Babel, symbolem wolności dla każdego języka, każdego głosu i punktu widzenia. (Kuligowski 2002: 95) Opis sieci dokonany przez Waldemara Kuligowskiego odnosi się do hipertekstualności i demokratyzacji Internetu, które umożliwiają kreację rzeczywistości ta¬ kiej, jaką chciałby j ą widzieć autor zamieszczanej informacji. Z drugiej strony te sa¬ me cechy globalnej sieci mogą spowodować negatywną ocenę intencji autora. Rzeczy¬ wistość bardzo szybko zaczęła dominować nad próbami wyidealizowania Lalik. Na¬ leży bowiem pamiętać, że za nickami użytkowników forum stali autentyczni ludzie realizujący swoje Ja w rzeczywistym świecie, doświadczający rzeczywistości Lalik bez pośrednictwa elektronicznego medium. Istotny jest tutaj brak anonimowości na forum Lalik. Niemal wszyscy użytkow¬ nicy ujawnili choć część swoich danych personalnych - najczęściej było to miejsce zamieszkania, rzadziej adres e-mail lub autentyczne zdjęcie wykorzystywane jako awatar. Względną gwarancję anonimowości posiadali użytkownicy spoza Lalik (tych rzeczywistych) i okolic wsi. Jednak miejscowi, mimo „ukrywania się" za nic¬ kami, rozpoznawali się bez problemów. Świadczyły o tym wpisy typu: > zanim poszedłeś na studia miałeś inne poglądy lub zwroty demaskujące tożsamość ukrytą za nickiem użytkownika forum, jak na przykład: > niech Pan coś z tym zrobi Panie Józku. W ostatniej wypowiedzi widać dodatkowo przeniesienie formy grzecznościowej z rzeczywistych interakcji, co z zasady jest obce „nielokalnym" forum internetowym, gdzie, podobnie jak w całym Internecie, zgodnie z przyjętą przez internautów netykietą dochodzi do zrównania partnerów interakcji poprzez zaniechanie grzecznościowych zwrotów typu „Pan", „Pani" i zniwelowania dystansu pomiędzy użytkownikami forum. Umożliwia to nie tylko zachowanie względnej anonimowości wynikającej ze specyficznej właściwości kontaktów zawieranych w Intenecie, w którym „jesteś tym, kim mówisz, że jesteś, i na tym założeniu tworzy się z czasem sieć kontaktów społecz­ nych" (Castells 2003: 150), ale także wywarcie większej presji na adresata wypowie¬ dzi poprzez bezpośrednie kierowanie komunikatu do pozornie znanej - wszak nazy¬ wanej „per ty" - osoby. Ograniczenie gwarancji anonimowości na forum Lalik nie przeszkodziło przero¬ dzeniu się wpisywanych postów w swoisty Hyde Park . Forum, zwłaszcza w czasie 1 1 Nota bene taka grupa postów także istniała w ramach opisywanego forum. Podejmowane tam tematy nie dotyczyły jednak świata Lalik, lecz odnosiły do ogółu rzeczywistości. Były to sądy i opinie o „wyda­ rzeniach z kraju i świata", wypowiedziach polityków, czy wreszcie o ogólnoludzkich postawach i war­ tościach. Ze względu na zawartość postów (niecenzuralność lub „niepolityczność") były one często usuwane z forum przez moderatora). �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 53 wyborów parlamentarnych, samorządowych czy wreszcie wyborów na stanowisko wójta lub sołtysa, stało się miejscem wymiany poglądów politycznych i personal¬ nych ataków. Była to kolejna płaszczyzna przeniesienia rzeczywistych interakcji do świata sieci. Co ciekawe, w dyskursie, prowadzonym często w niezbyt kulturalny sposób, brali udział ludzie mający stałą możliwość wymiany poglądów face to face, a mimo to wybierali przekaz i kontakt zapośredniczony przez Internet. Aktywność na forum stała się alternatywnym sposobem oddziaływania na rzeczywistość społecznokulturową społeczności lokalnej. Stała się działaniem społecznym samym w sobie na¬ kierowanym nie na społeczność samego forum, ale na społeczność lokalną Lalik. Wymiana zdań w realu stała się jakby mniej wiążąca - przypominała ustalanie cze¬ goś „na gębę". Post na forum zaczął nabierać siły sprawczej oddziałującej bezpoś¬ rednio na nie-elektroniczną rzeczywistość. Można tutaj postawić tezę, że forum Lalik nie stanowiło odrębnej, samoistnej rzeczywistości. Stało się nie tyle odzwierciedleniem znanej, własnej rzeczywistości, ile narzędziem dla działań podejmowanych na rzecz własnej społeczności, a przy¬ najmniej działania takie wspomagającym, względnie - z punktu widzenia badacza - nową sferą podejmowanych działań i interakcji. Dostrzeżenie potrzeby zmiany Działanie bezpośrednie (interakcje rzeczywiste) Aktywność na forum (interakcje wirtualne) Oddziaływanie na świat społeczności lokalnej Należy przy tym pamiętać, że rozpatrujemy tutaj nie tyle rzeczywiste działanie i współdziałanie, ile działanie i współdziałanie intencjonalne. Uwaga badacza kieruje się tutaj bardziej w stronę intencji autorów działań, niż na rzeczywisty efekt podej¬ mowanych akcji. Działanie społeczne nakierowane jest na konkretne, postrzeżone przez autorów działania zjawisko w konkretnej, doświadczanej przez nich rzeczy¬ wistości społeczno-kulturowej. Działanie wymaga zatem określenia celu, założenia planu i efektu działania, a więc uprawomocnienia jego racjonalności. Intencją działania jest zatem dostrzeżenie potrzeby zmian w otaczającej człowieka rzeczywistości - dla¬ tego każde działanie jest wywołane jakimś motywem, który dla badacza może być bardziej zajmujący niż sam efekt działania, będący bardziej istotny dla autora działa¬ nia. W badaniu współdziałania w ramach społeczności lokalnej może być przydatne po¬ szukiwanie zgodności motywów partnerów interakcji, jaką jest samo współdziałanie. Można powołać się tutaj na przekładalność motywów działania przedstawioną przez Alfreda Schutza (1984: 172-176). Według Schutza ludzie podejmują działania spo­ łeczne w oparciu o dwa rodzaje motywów - motyw ażeby i motyw ponieważ. Lider społeczności zbierający podpisy pod petycją działa z „motywem ponieważ" - ponie¬ waż został do tego sprowokowany polityką władz gminy. Działa także z „motywem aże¬ by" - ażeby efektom tej polityki się przeciwstawić, ażeby pozyskać zwolenników �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 54 i udowodnić masowością protestu błędy działań władz. Ludzie podpisujący się pod pe¬ tycją działają z „motywem ponieważ" - ponieważ zostali sprowokowani działaniem li­ dera, oraz z „motywem ażeby" - zgodnym tutaj z zakładanym efektem działania samego lidera. Przedkładając podpisaną petycję lider działa nadal z tym samym „motywem ażeby", ale także z nowym „motywem ponieważ" - ponieważ został teraz zobligowany do takiego działania przez swych współdziałających. Taka zależność pomiędzy moty¬ wami działań powoduje uprawomocnienie podjęcia jakiegokolwiek działania na rzecz własnej społeczności, powoduje uprawomocnienie jego racjonalności, wreszcie kształ¬ tuje szczególny rodzaj interakcji, której partnerzy czują się współautorami działań społecz¬ nych. Przekładalność i zgodność motywów charakteryzuje zarówno interakcje rzeczy¬ wiste, jak i interakcje podejmowane na forum wsi Laliki. Na forum Lalik podjęto działania na rzecz społeczności lokalnej. Po tragicznej śmierci trzynastoletniej mieszkanki Lalik - która na ruchliwej drodze krajowej biegnącej przez Laliki wpadła pod rozpędzonego mercedesa, wychodząc zza gimbusa odwożącego j ą ze szkoły w Milówce - rozpętała się dyskusja o braku gimnaz¬ jum w Lalikach. Jak wspomniałem wcześniej, w latach poprzedzających reformę szkol¬ ną zbudowano tu szkołę mającą pomieścić uczniów ośmioklasowej podstawówki. Po reformie samorząd nie zorganizował w nowym budynku gimnazjum, co spotkało się z niezadowoleniem laliczan. Po wypadku, ożywione dyskusje na forum dopro¬ wadziły do wystosowania ponownego protestu do władz gminy w sprawie gimnaz¬ jum w Lalikach - niestety bezskutecznego. W 2006 roku doszło na łamach forum do krytyki działań ówczesnego sołtysa Lalik. Część postów miała charakter „osobistych wycieczek" czy wręcz oszczerstw, jednak treści postów na tyle wpłynęły na mieszkańców Lalik (oczywiście dyskusja prowa¬ dzona była równolegle także poza siecią), że sołtys został odwołany, a nowym wybra¬ no prezesa Stowarzyszenia na Rzecz Rozwoju Wsi Laliki. Działania podejmowane na forum znalazły odzew także w okolicznych społecz¬ nościach, gdzie forum było dość uważnie śledzone. Na stronie Milówki www.milówka.pl znalazłem następującą rozmowę: > podobno odwołali soltysa milowki ???? > a naszego się nie da odwołać. to by było fajnie ??????!!!!!!! (wpis mieszkańca wsi Szare - P. S) (.) > da się odwołać każdego, ale jako „szary obywatel" możesz tylko postarać się o pod­ pisy 10% wyborców sołectwa pod wnioskiem i skierować go do rady gminy. (.) > a co się dzieje z sołtysem Milówki? > ano siedzi na forum Lalik Forum wsi Laliki stało się dodatkowym obszarem intencjonalnego współdziałania społeczności lokalnej. Nadało społeczności Lalik nowy wymiar - dyskusje prowa¬ dzone na co dzień w bezpośrednich kontaktach zostały przeniesione w bardziej for¬ malny aspekt komunikacji internetowej - zostały zarchiwizowane w zasobach sieci, a co za tym idzie, upublicznione. Upublicznienie działań powoduje, że nie można się z nich wycofać bez narażenia się na kompromitację. Należy bowiem pamiętać, że w „lokalnych" dyskusjach brali udział ludzie spoza społeczności Lalik, oraz o tym, że do zamieszczonych na forum treści potencjalny dostęp miał każdy użytkownik Internetu. �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 55 Jak wspomniałem, aktywność na forum stała się działaniem samym w sobie mającym wpływ na rzeczywistą społeczność lokalną. W 2008 roku forum i cały internetowy vortal wsi Laliki zniknęły z sieci. Nie znam przyczyn likwidacji strony - może wpłynęło na to zbytnie upolitycznienie forum, może po prostu spowodowane było ukończeniem studiów przez administratora strony i podjęcie przez niego pracy w Katowicach. Czas mojego uczestnictwa na forum był istotnym rozszerzeniem kontekstu badań prowadzonych w realnej społeczności. Czy samo forum stało się dla mnie terenem badań? laliki.masternet.pl - wirtualny teren badań? Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba rozsądzić czym jest teren badań etnologicznych oraz jaka jest zależność między „rzeczywistym" światem społeczności lo¬ kalnej, a jego „wirtualnym" przedstawieniem w sieci. Sens słowa teren w pracach etnologicznych ostatniej dekady wskazuje na jego po¬ szerzenie o znaczenia wykraczające poza rozumienie terenu jako kategorii prze¬ strzennej. Terenem może być literatura, człowiek i tworzone przez niego wyobrażenia, sieci powiązań społecznych i inne obszary badawcze kojarzone wcześniej z przed¬ miotem, czy obiektem badań, nie zaś z polem, w którym badania te są prowadzone. Jak zauważył Marcin Brocki: teren często jest traktowany jako metafora, jako „teren". Za przykładem Jamesa Clifforda pojawiają się w naszej etnologii głosy, że bycie w terenie należy traktować jako figurę retoryczną, zapominając niekiedy, że zmetaforyzowanie terenu było wy¬ nikiem tego, że literalne znaczenie nie obejmowało złożoności pozyskiwania danych w terenie, a w szczególności sztucznie separowało teren od jego reprezentacji. (Brocki 2006: 62) Zmetaforyzowany „teren" może być traktowany zatem jedynie jako kontekst, w któ¬ rym badacz umieszcza swoje rozważania o człowieku i jego rzeczywistości, jednak w takim przypadku rodzi się pytanie: po co badaczowi badania terenowe? Jestem zwo¬ lennikiem empirycznego poznania świata. Traktuję zatem teren jako rzeczywisty świat, w którym badani przeze mnie ludzie realizują swoje życie, tworząc więzi międzyludz¬ kie, sieci powiązań społecznych, podejmując działania, które to więzi, sieci powiązań i działania są przedmiotem moich badań. Tak rozumiany teren jest nie tylko kontekstem umożliwiającym ugruntowanie wiedzy o świecie poprzez odniesienie jej do konkret¬ nego przykładu, ale źródłem wiedzy o konkretnym świecie, dla której kontekstem staje się „pozaterenowa" wiedza, dzięki której mogę zinterpretować pozyskane w terenie dane. Zdaję sobie sprawę, że dane te - pozyskane poprzez wywiad lub własne postrzeżenia spisane w formie notatek - stanowią nie tyle samoistne fakty ile przykłady przed¬ stawienia tych faktów dokonane przez badanych i przez mnie samego. To jednak nie zmienia istoty samego terenu i bycia w nim. Wskazuje jedynie na wspomniane przez Marcina Brockiego ograniczenia wynikające z literalnego sensu słowa teren. Badanie społeczności lokalnej Lalik polegało na ograniczonym uczestnictwie w tej społeczności. Uczestnictwie ograniczonym czasem spędzanym w Lalikach oraz dys¬ tansem pomiędzy członkami społeczności, a mną i moimi współpracownikami - stu¬ dentami. Dystansem, który na wielu poziomach interakcji udawało się skrócić, ale nie zniwelować. Uczestnictwo, mimo tych ograniczeń, było jednak uczestnictwem pole¬ gającym na kontakcie z ludźmi - ich emocjami, troskami, przeżyciami, które stawały �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 56 się urzeczywistnione bądź w rozmowie, bądź we wspólnym doświadczeniu. Poszerzenie terenu badań o badanie forum stworzonego i użytkowanego przez mieszkańców świata będącego terenem moich badań poszerzyło asortyment źródeł wiedzy o badanym świecie oraz kontekst do interpretacji zasobów tej wiedzy. Bada¬ nia polegające na byciu w terenie oznaczają uczestnictwo w życiu badanych ludzi. Podobnie badanie forum polegało na uczestnictwie w nim. Należy jednak pamiętać, że uczestnictwo w forum to kontakt z prezentacją autorstwa prawdziwego człowieka, ale nadal jedynie z prezentacją. Możliwe, że pisząc odpowiedź na posta, ów człowiek jest bardziej szczery niż w kontakcie twarzą w twarz, ale po pierwsze nie sposób tego zweryfikować, po drugie, mimo wzbogacenia form wypowiedzi elektronicznej o róż¬ nego rodzaju akronimy, homofony czy emotikony, w kontakcie zapośredniczonym przez Internet brakuje pozawerbalnej sfery interakcji. Nie przeciwstawiam tutaj rzeczywistego świata badanej społeczności jemu od¬ zwierciedleniu w Internecie. Oczywiście nie sposób traktować obrazu świata przed¬ stawionego na stronie WWW jako równoważnego dla samego badanego świata, choćby przez wspomnianą wcześniej idealizację tego obrazu. Podobnie sieci powiązań mieszkańców tego świata nie przekładają się w pełni na sieci powiązań użytkowników forum. Jednak forum nie stało się dla mnie nowym terenem badań, a jedynie teren ów poszerzyło. Traktuję wypowiedzi na forum tak samo, jak wypowiedzi w rozmowie z badanymi, sytuacje opisane na forum tak, jak opowieści wywołane wywiadem, użyt­ kowników forum, tak jak moich rozmówców. Forum staje się zatem zjawiskiem w re­ alnym świecie, zjawiskiem stanowiącym przedmiot badań, nie zaś odrębnym światem i - co by z tego wynikało - odrębnym terenem badań. Badanie forum bez wcześniej¬ szej wiedzy o Lalikach nabytej przez pobyt w rzeczywistym terenie powodowałoby, że treści forum mogłyby być dla mnie po prostu niezrozumiałe (nie mówiąc o tym, że nudne), na pewno zaś wyrwane z kontekstu, jakim jest tutaj rzeczywisty świat bada¬ nej społeczności. Takie rozumienie forum laliki.masternet.pl (jak też każdego forum będącego przed¬ miotem badań etnologicznych) jest moim zdaniem zgodne z rozumieniem jego użyt¬ kowników, a zwłaszcza mieszkańców Lalik. Forum, o czym pisałem wcześniej, stało się narzędziem i miejscem wypowiedzi badanych ludzi, którzy odwoływali się do rzeczy¬ wistego świata będącego ich miejscem realizacji działań i działań tych celem. Forum, podobnie jak cały Internet, mimo wytworzenia swoistych dla siebie znaczeń, prezenta¬ cji i sieci powiązań, jest przede wszystkim komunikatem (por. Castells 2003) lub zbio¬ rem komunikatów posiadającym nierozerwalne odniesienia do świata realnego. Forum staje się więc efektem działania oraz miejscem dla podejmowania kolejnych działań przez członków badanej społeczności lokalnej. Rozumiejąc społeczność lo¬ kalną jako wspólnotę intencjonalnego współdziałania i dostrzegając nową formę współdziałania w postaci lokalnego forum internetowego, musiałem włączyć samo forum w obszar badań. Uczestnictwo w forum pozwoliło mi „być na bieżąco" z ba¬ daną społecznością w czasie mojej nieobecności w Lalikach. Niewątpliwie pozwoliło na ugruntowanie wiedzy o przedmiocie i obszarze badań, ale nie mogło zastąpić rze¬ czywistego kontaktu z rzeczywistymi ludźmi. Przebiegało niejako równolegle do „fi¬ zycznego" badania lokalnej społeczności Lalik. �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 57 Badacz Teren „rzeczywisty" Uczestnictwo w społeczności (kontakt z człowiekiem) Teren „wirtualny" Uczestnictwo w forum (kontakt z prezentacją) Pełny ogląd badanej rzeczywistości społeczno-kulturowej Podstawą badań był kontakt z człowiekiem - stałym uczestnikiem rzeczywistości społeczno-kulturowej Lalik. Forum stało się dodatkowym narzędziem umożliwiającym dotarcie do ludzi, do których w czasie badań prowadzonych w Lalikach z różnych przy¬ czyn dotrzeć nie mogłem. Przez świadomość kontaktu z prezentacją proponowaną przez użytkowników forum nie prowadziłem przez Internet rozmów mogących za¬ stąpić rzeczywisty wywiad. Wymiana uwag na forum ograniczała się do krótkich ko¬ mentarzy mających wywołać wygłoszenie opinii nie zaś pełnych opowieści wykra¬ czających poza formę postu czy komentarza. Próba wywołania opowieści o Lalikach zgłoszona w poście umieszczonym w zakładce Laliki dla mnie są... spełzła na niczym. Mimo dużej liczby (ponad 1200) odsłon nikt nie odpowiedział na mój apel. Ponadto „rozmowy" na forum nie mogły zastąpić rzeczywistego kontaktu z ludźmi, uczestnic¬ twa w społeczności i związanej z nim obserwacji działań, zachowań i wzorów kultury. Po pierwsze dlatego, że obcowanie z prezentacją, nie z żywym człowiekiem ogranicza sposób komunikacji do wyrażeń czysto językowych, po drugie, społeczność forum różniła się od społeczności Lalik nie tylko „składem osobowym" ale także formami wypowiedzi i wzorami zachowań, mimo względnego przeniesienia realnych więzi i wzo¬ rów ze świata „realnego" w świat elektroniczny. Forum wsi Laliki stało się dla mnie dodatkowym narzędziem badawczym, a ra¬ czej dodatkowym polem obserwacji i ograniczonego uczestnictwa w badanej społecz¬ ności. Dla społeczności tej, odnosząc się do poruszonych we wstępie rozważań Izabelli Bukraby-Rylskiej, forum poszerzyło sieć interakcji, co za tym idzie po¬ większyło zasób wzorów kultury, rozumianych jako wiedza członków społeczności o sposobach realizacji celu współdziałania. Literatura: Błaszczyk A., Przestrzeń w wymiarze wirtualnym, [w:] Przestrzenie miejsca, węd¬ rówki. Kategoria przestrzeni w badaniach kulturowych i literackich, red. Ko¬ walski P., Uniwersytet Opolski, Opolskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Opole 2001, s. 69-78. Brocki M., Zaangażowanie - dystans - struktura wiedzy antropologicznej, [w:] Kul¬ tura profesjonalna etnologów w Polsce, red. Brocki M . , Górny K., Kuligowski W., Uniwersytet Wrocławski, Wrocław 2006, s. 61-70. Bukraba-Rylska I . , Socjologia wsi polskiej, PWN, Warszawa 2008. �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 58 Castells M., Galaktyka Internetu. Refeleksje nad Internetem, biznesem i społeczeń¬ stwem, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2003. Kuligowski W., Internet jako Ziemia Obiecana czy post coitum triste, Kultura i Społeczeń­ stwo, rok XLVI, nr 1, 2002, s. 91-101. Laliki, Laliki k. Zwardonia, Newsweek, 10.11.2002, s. 94. Ossowski S., O osobliwościach nauk społecznych, PWN, Warszawa 1983. Schutz A., Potoczna i naukowa interpretacja lidzkiego działania, [w:] Kryzys i schizma. Antyscjentystyczne tendencje w socjologii współczesnej, red. Mokrzycki E., Pań¬ stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1984, s. 137-192. Znaniecki F., Grupy społeczne jako wytwory uczestniczących w nich jednostek, [w:] Znaniecki, Szacki Jerzy, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1986, s. 293-308. Źródła internetowe: www.forum.laliki.masternet.pl: dostęp - lipiec 2005-październik 2007. mal, Laliki, Zwardoń. Secesja przy granicy?, www.naszemiasto.pl/katowice/wydarzenia, 09.05.2008. www.milówka.com: dostęp - 20.11.2008. www.spanie.pl: dostęp - 12.10.2009. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb2dafa85486bf43df903bcb01720b35.pdf 5bbc023f775a20e3f40165bb48e71bd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4435 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource rzeżbiarze ludowi - okres powojenny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4126 Title A name given to the resource Wybitni rzeźbiarze okresu wojennego - omówienie ankiety / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.243-245 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander J a c k o w s k i WYBITNI RZEŹBIARZE OKRESU POWOJENNEGO (OMÓWIENIE ANKIETY) Każdy z interesujących najciekawszych twórców, się r z e ź b ą ale jest to ludową ma jego lista, z swoją listę konioczności subiektywna i n i e p e ł n a . P o m y ś l e l i ś m y w i ę c , p r z y g o t o w u j ą c ten p o r ó w n a n i e t y c h o d p o w i e d z i . W k a ż d y m razie m n i e , j a k o a u t o r a zamieszczonego w t y m numerze a r t y k u ł u , lektura ankiet niła w potrzebie w y o d r ę b n i e n i a poszczególnych numer, ż o b y ł o b y i n t e r e s u j ą c e p o r ó w n a n i e t a k i c h l i s t s p o r z ą d z o ­ szorokiego pamiętać, sowań surowe k r y t e r i a , i t a k n p . A l e k s a n d e r B l a e h o w s k i p o d a ł w ankieoio być dziewiętnastu uważani osób, Spodziewaliśmy za ekspertów. od siedemnastu się, że Zwróciliśmy otrzymaliśmy pewna grupa się do odpowiedzi. rzeźbiarzy ogólnie zwanej żo poszczególni 73 n a z w i s k a , którzy rzeźby ludową. eksperci również oczywiście przyjęli bardziej podczas g d y np. R o m a n uwzględniali Należy upew­ ramach n y c h przez l u d z i , k t ó r z y z r a c j i s w e g o z a w o d u , w i e d z y i z a i n t e r e ­ mogą nurtu grup w Reinfuss ciekawych lub tylko 10. N i o - amatorów, inni znanych i c e n i o n y c h w y s t ą p i n a w i ę k s z o ś c i l i s t , i t a k s i ę s t a ł o . Podobnie z rzeźbą ceramiczną — tylko w paru ankiotach Dlatego s ą d z ę , trzydziestka nazwiska wybitnych w w a n i u ankiety więcoj osób u w z g l ę d n i ł o b y twórczość rzeźbiarzy że pierwsza wytypowana dwudziestka jest nader a nawet obiektywnie, razie z g o d z i ł a b y s i ę n a n i ą w i ę k s z o ś ć e k s p e r t ó w . wystąpił natomiast w grupie rzeźbiarzy Spory każdym rozrzut „wyróżniających się". uwagi, z w ł a s z c z a na choć przez j e d n e g o Formułując w trzy rubryki pracujących twórców, zostali ankietę, ludowym. Stanisława Seweryńskiego. Dlatego sformuło­ w tym rzeźbę Stanisława Zagajewskiego. N a z w i s k o jego w y m i e n i a n o nawet odpowiedziach programowo wysoko przy­ p a d k u w y n i k a n k i e t y nie jest m i a r o d a j n y . P o m i j a m y więc w t y m omówieniu ocenieni nie. podano Władysławy nas w ceramiczną, uwzględniając jedynie twórczość bowiem pomijających drobną rzeźbę c e r a m i c z n ą . ( T u , dla p o r z ą d k u , p o d a j m y tylko, że z rzeź- eksperta. twórców: w stylu którzy czy ceramików. N a pewno przy innym baczniejszej Wymieniono w niej p o n a d sto p i ę ć d z i e s i ą t n a z w i s k ! N i k t z na p e w n o n i e z n a i c h w s z y s t k i c h , s y g n a ł t o w i ę c d o Prucnal mniej prosiliśmy ludowych, o wpisywanie „innych" oraz nazwisk świadomie B y ł to zabieg t r o c h ę p r o w o k a c y j n y , biarzy-ceramików za wybitnych uznawano: Stanisława Sewe­ r y ń s k i e g o , W ł a d y s ł a w ę P r u c n a l i J a d w i g ę Gralę). Jest dla mnie oczywiste, że ankietę, mając I I . 1. A n d r z e j nie. Sądzę, że dla czytelnika ciekawe Konopacki, Zakopane. Ukrzyżowanie w y s . 69 c m . R z e ź b a z P r z e g l ą d u będzie Barbara o sobą k t ó r y c h p o m i n ę l i . S ł u s z n i e pisze w k o m e n t a r z u do swej a n k i e t y poza p r z y p o m n i e l i b y sobie przed dającego mieści się jeszcze w p o j ę c i u t w ó r c y „ l u d o w e g o " , a wykracza naNpewno na listę kto nazwisk, odpowiadający chcieliśmy w ton s p o s ó b d o w i e d z i e ć się, k t o w o d c z u c i u o d p o w i a ­ rzeźbiarzach, Zagórna-Tężyoka, że „odpowiadać na t a k ą ankietę ( k a p l i c z k a ) , w y m . 103 X 5 5 c m . 1 9 7 2 r . I I . 2 . A . D ę b n i c k i , K r o s n o . A m a t o r s k i e j T w ó r c z o ś c i P l a s t y c z n e j w R z e s z o w i e , 1973 r . bez Frasobliwy, F I 1 243 �oglądania, »na żywo« eksponatów jest szalenie trudno". więc pusto k r a t k i nie zawsze z n a o z ą ś w i a d o m e p o m i n i ę c i e goś t w ó r c y . A n k i e t a ma więc wartość tylko orientacyjną. Tak jakie­ Stoso­ Rezultaty ankiety zamieszczamy w formie wienia. P o n i e w a ż k a ż d y z o d p o w i a d a j ą c y c h (1—10) t w ó r c ó w jego zdaniem wanie j e d n o l i t y c h k r y t e r i ó w na p e w n o d o p r o w a d z i ł o b y do r ó ż n y c h w „kratce" przetasowań. jeden twórców, Nie wszyscy działających w uwzględniali obecnie okresie p o w o j e n n y m już zmarłych (niektórzy kreślają, że p o d a j ą g ł ó w n i e t y c h t w ó r c ó w , z k t ó r y m i się Nim o na przejdę ekspertaoh, do którzy omówienia wyników zechcieli poświęcić ankiety, czas i pod­ stykali). kilka nasze p y t a n i a . punkt, w y b i t n y c h , cyfrę stawialiśmy w grupie t w ó r c ó w 2, czyli wówczas, zesta­ dwa punkty. T gdy nazw isko w y r ó ż n i a j ą c y c h kilku wpisywaliśmy się. 1, czyli figurowało Przedstawiamy n a s. 2 4 5 r z e ź b i a r z y , k t ó r z y u z y s k a l i w s u m i e p o w y ż e j 4 p u n k t ó w słów odpowiedzieć odpowiedniej tablicy — w s k a z y w a ł na Cztery osoby w y m i e n i ł y : jewskiego, Karola Stanisława dyslawa wa Ziomkę, Marcisza, Wójcika, Mariana Adamskiego, Jana Stanisława Jana Madeja, Krystynę Czerwińskiego, Szulca, Władysława Adamczyk; Andrzeja Wiktora Sieka trzy (f), Bąka, osoby — Stanisława Wła Wacla Karulaka B r o n i s ł a w a C h o j ę t ę ( O l ę d z k a u z n a ł a go za „ w y b i t n e g o " ) , I N D E K S NAZWISK Kra Rysia, Józefa G r u c e l ę ( N a w r o c k i w y m i e n i ł go j a k o „ w y b i t n e g o " ) ; d w i e osoby — Emil Biela, kolekcjoner. J ó z e f a W r o n ę (Biela u w a ż a go za „ w y b i t n e g o " ) , J ó z e f a Józefa A l e k s a n d e r B ł a c h o w s k i , historyk sztuki, etnograf, dyr. Muzeum Etnograficznego w Toruniu, autor licznych publikacji o sztuce ludowej, książ­ ki Skarby w skrzyni malowanej, komisarz ogólnopolskich konkursów „Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej", „Wielcy Polacy — ich życie i dzieła w rzeźbie ludowej" i in. Kaczmarka, Bolesława Stanisława Grabskiego, Mieczysława Szkodzińskiego, Ludwika Stanisława Romana Rekowskiego, Słoninę, Annę Żeglińskiego, Szczepaniaka, L u d w i k a Ficoń, Tadeusza Kubaszczyka, Denkiewicza, Stanisława Walczaka, W a c ł a w a Śledzia (Jackowski uznał go za Suskę, „wybitnego"), Fran­ ciszka S a d o w n i k a , W ł a d y s ł a w a L i c ę , A n d r z e j a W y d r ę , Tadeusza Bożena Gołcz, etnograf, kierownik Działu Etnograficznego w „Cepelii". Aleksander Jackowski, redaktor autor licznych prac o sztuce ludowej. Nadzoru Artystycznego i Sobolewskiego, (Nawrocki „Polskiej Sztuki ludowej", Józefa uważa Sochę obu za (j') i Stanisława „wybitnych"), Majewskiego Mieczysława P o n a d t o w y m i e n i o n o p o r a z i e 76 o s ó b , w t y m j a k o Al. H. Błachowski podał Jarosława Olędzka — Furgałę i Zdzisława Jana Sęka, F. Solowski — Piwkę. „wybitnych" Purchalę, M i c h a ł a Grygiela (f), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z , krytyk artystyczny, autorka publikacji o rzeźbie, współautor książki Sztuka Ludu Polskiego, z-ca redaktora naczelnego „Polskiej Sztuki Ludowej". B . G o ł c z — M a r i a n a U l c a , B . N a w r o c k i —W i n c e n t e g o J a s k r a (f), Marek Arpad Kowalski, książki o rzeźbie Śladami „ i n n y c h " , a więc „ n i e - l u d o w y c h " zaliczano w n i e k t ó r y c h Franciszka Lenarta i Andrzeja Niejednolicie Stefania 0 sztuce Krzysztofowicz, ludowej w Polsce, etnograf, publicysta kulturalny, autor kwalifikowano kierownik B W A w Krakowie. A. Zegadłę. o pierwszej Nie budził jewski, Mucha Piłat, Lurka, Janas, Skrętowiez, M a r i a n P o k r o p e k , etnograf, pracownik dydaktyczny Katedry Etno­ grafii U W , autor monumentalnego słownika twórców ludowych (w druku). Zagajewski, Mucha, to wszystko kolekcjoner. a o rzeźby" Wyraźnie (np. Są 1. Adam Kudła, Zogadlo, Kożuchowski, zaliczani byli: prymitywnie Suska, Heródek, Szczypawka-Ptaszyńska, cechach Zaga­ większości Hołda. samorodnych od przyjętego wyobrażenia Kołacz). w y d z i e l a się w ankietach grupa świadomie rzeźbiąca w amatorów stylu (nie­ ludowym. to: Henryk Zegadło —11 6. H e n r y k W i o r z c h o w s k i — 5 — 7 7. J a r o s ł a w 5 Biernacik — 7 8. M a r i a n Toborowicz — 6 9. A n d r z e j .-- 6 2. F r a n c i s z e k 4. A n t o n i 5. A d a m Palka Słowiński również 10. Furgała Ule — 4 Konopacki Stefan Fus kilkakrotnie — — 4 — 4 nazwisko Antoniego R z ą s y , j a k o t e g o r z e ź b i a r z a , c z ł o n k a Z P A P , k t ó r y w s w e j sztuce bliski jest ludowej Jan Świderski, pracownik Instytutu Sztuki P A N , fotograf, kilkudziesięciu tysięcy zdjęć z zakresu sztuki ludowej, kolekcjoner. autor Barbara Zagórna-Tężycka, etnograf, st. sztuki ludowej w Ministerstwie Kultury i Sztuki, większości konkursów na rzeźbę ludową. specjalista do spraw członek jury m. in. tradycji. Spośród amatorów jako „wybitny" kolekcjoner. Oleksy, tu Zganiacz, odczuciu Lamęcki, „innych" Kołacz, twórcy Wymieniano Zimmerer, do kiedy podkształconyeh) 3. A n d r z e j Roman Reinfuss, etnograf, autor wielu podstawowych publikacji o sztuce ludowej, od 1947 r. kierownik Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludo­ wej I S P A N (Kraków), przewodniczący jury licznych konkursów na sztukę ludową. Ludwig Do ankie- (mówię (jako ludowi), „inni". W Krajewski, Centkowski, natomiast „ludowoj Halina Olędzka, etnograf, kustosz działu sztuki w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie, komisarz wielu wystaw sztuki ludowej (m. in. rzeźby), autorka licznych prac o sztuce ludowej, członek Komisji Etno­ graficznej „Cepelii". tylko K o ż u e h o wski, Dużyński jako lub stylem swych rzeźb odbiegający kolekcjoner. K i j a k-S o 1 o w s k i, wątpliwości Janas, i Stanisław i Sutor — Ruszkowski, Są Ferdynand twórców-. e k s p e r t ó w , spośród pierwszej dwudziestki „ l u d o w i " b y l i : Chajec, Anna K u n c z y ń s k a-l r a c k a, historyk sztuki, członek jury wielu konkursów, Komisji Etnograficznej „Cepelii", Komisji Weryfikacyjnej Rady Naukowej Stowarzyszenia Twórców Ludowych, autorka wielu studiów z za­ kresu rzeźby, malarstwa i grafiki ludowej. żadnych trzydziestce!): B'eliks B ł a s z c z y k Nawrocki, poszczególnych taoh np. Centkowskiego, K u d ł ę , Chajca, P i ł a t a , W . Krajewskiego, historyk sztuki, autorka m. in. książki A n t o n i K r o h, etnograf, komisarz dwóch konkursów na rzeźbę karpacką, zorganizowanych przez Muzeum w Nowym Sączu, autor książki o rzeźbie kar­ packiej (w druku). Bolesław Radzika. F. Solowskiego. 43 „innych" W swe sumie Teodozjusz Butyniec został przez A l . B ł a c h o w s k i o g o , wymieniono i amatorów, prace „ n a ludowo". Fot.: St. Stępniewski — il. 2 ; J . Świderski — il. 1 132 17 rzeźbiarzy twórców a Jan wymieniony S z o s t a k przez ludowych świadomie żyjących, stylizujących �4 (t) J a n L a m ę c k i Piłat Wincenty 6 Józef 7 Adam Krajewski Janas Józef Zegadlo m W 2 2 1 1 2 2 o 1 1 2 2 2 2 2 o 2 2 2 2 2 2 1 2 1 Wójciak 11 Jan Centkowski Teofil 1 2 2 2 1 2 2 „Heródek" 2 1 2 2 1 2 Wojciech Oleksy 15 Szczepan Mucha Edward 2 1 2 2 2 18 Bolesław 1 1!) Edward Suska Józef 22 1 1 Hołda Stanisław 21 2 1 1 20 2 1 Kołacz 2 Korpa 1 Sobota (t) Mieczysław 2 2 1 1 1 2 2 , M i k a (st) Robakowska 34 Edward 36 Feliks 37 Józef 38 Wacław 39 Piotr Skirzyński Izajasz Rzepa 41 Stanisław Cierniak 1 1 1 22 1 1 2 1 2 2 1 2 1 22 1 2 2 2 1 2 1 1 2 2 1 1 2 2 2 2 2 1 2 1 o 19 1 2 o 2 19 2 18 1 15 1 2 2 2 1 1 1 2 2 1 o 14 2 i 13 1 i 12 1 1 1 1 1 1 12 2 1 11 1 1 1 1 1 1 2 1 1 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 9 1 2 1 9 1 1 1 1 2 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 8 1 2 1 7 7 2 1 7 G 1 0 6 6 1 1 8 2 1 1 8 1 8 1 1 1 1 1 1 i 1 1 2 1 9 8 2 1 10 1 2 1 1 2 2 1 10 1 1 1 1 12 1 1 i 2 2 1 1 1 2 1 1 1 1 2 1 1 1 1 1 i 14 2 2 1 14 2 1 1 15 1 1 1 1 2 2 1 2 15 2 2 2 1 1 2 1 1 1 2 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 ! 2 2 1 1 21 1 1 1 2 2 1 1 1 2 2 1 2 i Zelek 40 23 2 1 Pastwa Citak 1 2 1 Czajkowski Apolinary 2 2 Sutor 36 2 2 1 1 Brudek Stanisław 2 2 1 Dużyński Filomena 2 2 1 1 Cąkała 33 1 2 1 Błaszczyk Marian 32 Słomiński Kamiński SI 2 1 1 (t) Stanisław 27 2 1 30 2 1 Ruszkowski Blaszczyk 2 1 1 (f) I z y d o r 2 2 Serwik 29 2 1 Józef (f) Tadeusz 1 2 24 28 2 1 1 (t) Feliks 28 1 1 27 2 2 i 1 (f) I g n a c y 29 2 i 1 P4 2 2 2 i-Í 2 1 2 « 2 1 i P5 i 2 i i N 2 2 Zganiacz 26 2 ¿tí -o te 2 2 o O 2 1 i w Ch 2 i 1 1 Józef (f) Aleksander 2 1 23 2í 1 1 2 Helena Szczypawka - P t a s z y ń s k a 17 1 2 Zagajewski 14 2 1 Kożuchowski Stanisław 2 2 2 >. N >i b> H mkty «j o cc Ü Zimmerer t/i Kroh 2 tí c3 A. Kowalski 2 Skrętowicz (t) Karol 16 >-i 2 10 13 < Lurka (t) Z y g m u n t 12 m 3 Roinfuss Olędzka (t) Józef !) <rj m £ Kijak-Solowski Nawrocki Chajoo 3 8 H Kudła Władysław 5 Jackowski 2 73 c A 3 s Golczowa (f) Leon 1 Biela '3. Po kropek Kunczyńska-Iracka < N O 'S .2 1 1 ñ 1 1 5 1 1 6 245 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f4bdfb4983eb54b1db3b7ac2e2faa57.pdf 4bae988eae9dae68061f0d4ea2d77cfa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5893 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5486 Title A name given to the resource Wybór swata ze względu na płeć, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 3) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3. Wybór swata ze względu na płeć, I Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Na swata wybierano: 1 - mężczyznę, najczęściej krewnego lub znajomego, 2 - inne odpowiedzi (zob. mapa 4), 3 - brak tradycji. 4 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. Niektóre dane zostały zaczerpnięte z mapy wykonanej przez B. Czuchnowską i A. Mączyńską-mapa 538 Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł. XIXwieku do poł. XX wieku), zdeponowanej w archiwum PAE. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od połowy XIX wieku do lat 70. XX wieku. 3.Znak z kropką w środku oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. 4. Punkty z pionową kreską (szeryfem) oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich I osadnicy z różnych stron Polski). 5. Mapa została uzupełniona o punkty dodatkowe (spoza stałej sieci badawczej PAE): - punkty oznaczone kolorem szarym zostały wytyczone na podstawie literatury XIX-wiecznej (głównie prace 0. Kolberga), - punkty podkreślone zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wiecznej (Olesiejuk, 1971). 6. W punkcie badawczym w polu 33.24.VIII (Olszewnica, ok. Radzynia Podlaskiego) zaznaczono informację z roku 1934 pochodzącą z miejscowej kroniki (brak informacji na temat zaniku zjawiska). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprać. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa/..../Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było da wniej?Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta?-wiek?zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a356cf58051bae8bf3ee05185f4960b.pdf 19ba76b89cdf999f463624df65e3c127 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5894 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5487 Title A name given to the resource Wybór swata ze względy na płeć, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 4) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4. Wybór swata ze względu na płeć, II Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Na swata wybierano: 1 - kobietę, najczęściej będącą krewną lub znajomą, 2-inne odpowiedzi (zob. mapa3), 3-brak tradycji, 4-brak odpowiedzi. Uwagi: 1 Mapę opracowano na podstawie badań terenowycb przeprowadzonych w latach 70, XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. Niektóre dane zostały zaczerpnięte z mapy wykonanej przez B. Czuchnowską i A. Mączyńską-mapa 538 Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od pol. XIX wieku do pol. XX wieku), zdeponowanej warchiwumPAE. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od połowy XIX wieku do lat70. XXwieku. 3. Znak z kropką w środku oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 5. Mapa została uzupełniona o punkty dodatkowe (spoza stałej sieci badawczej PAE): - punkty oznaczone kolorem szarym zostały wytyczone na podstawie literatury XIX-wiecznej (głównie praceO.Kolberga), - punkty podkreślone zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wiecznej (Olesiejuk, 1971). 6. Na mapie uwzględniono również udział kobiet w rozmowie wstępnej w domu panny, co miało na celu wybadanie sytuacji odnośnie planowanego małżeństwa. Odwiedziny te często poprzedzały wizytę pośrednika- mężczyzny i również stanowiły integralną częśó swatów. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9. Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa /.../ Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta?-wiek? zajmujące się swataniem?Jak ich nazywają? [...] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6f8f088f14c97213257dbce9014dc27.pdf 858b899c96acae34c808695ac170e861 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2008 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Ujgurzy szamanizm Kazachstan - Ujgurzy - szamanizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1863 Title A name given to the resource Wybrańcy duchów, czyli jak zostać szamanem / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.153-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 DANUTAPENKALA-GAWĘCKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. A. Mickiewicza Poznań WYBRAŃCY DUCHÓW, CZYLI JAK ZOSTAĆ SZAMANEM. NA PRZYKŁADZIE UJGURSKIEJ SZAMANKI Z KAZACHSTANU Jak zostaje się szamanem we współczesnym Kazachstanie? Czym wyróżnia się droga szamana? Czy mamy tu do czynienia z ciągłością tradycji, czy raczej z "tradycją wynalezioną"?I. Na te ogólniejsze pytania postaram się odpowiedzieć, prezentując postać Rachiljam, ujgurskiej uzdrowicielki z Kazachstanu, mieniącej się szamanką (kaz. baksy, ujg. bakszy)2 i pod takim też mianem znanej w społeczności, w której działa3• Poznałam Rachiljam w listopadzie 1996 roku i od tej pory spotykałam się z nią co pewien czas, przeprowadzając długie rozmowy i obserwując odbywane przez nią seanse, aż do lipca 2000 roku4• Dzięki tak długiej z nią znajomości mogłam przyglądać sięjej "drodze", procesowi zdobywania kolejnych doświadczeń. Rachiljam była bardzo otwarta, zawsze chętna do rozmów, udzielała obszernych wyjaśnień w odpowiedzi na moje nieraz natrętne pytania. Jedynym tematem, którego nie chciała rozwijać, była przyszłość - jej dalszy rozwój, o którym napomykała jedynie bardzo enigmatycznie, sugerując jednakże, że pisana jest jej prawdziwa wielkość duchowa. Współcześni uzdrowiciele w Kazachstanie W niepodległym Kazachstanie, w ostatniej dekadzie ubiegłego wieku, nastąpił autentyczny rozkwit medycyny komplementarnej. Była ona obecna jako podskórny nurt przez wszystkie poprzednie lata, mimo wielu dziesiątek lat prze1 A więc czy może jest to jedynie iluzja "tradycji"? Termin "tradycja wynaleziona" - invented tradition (Hobsbawm, Ranger, eds., 1983) zdobył sobie w ostatnich latach dużą popularność. 2 Stosuję uproszczony zapis terminów lokalnych. Podaję na ogół określenia rosyjskie, bowiem w języku rosyjskim porozumiewałam się z szamanką i innymi uzdrowicielami. Przytaczam tylko ważniejsze terminy w języku kazachskim i ujgurskim. J Współcześnie szamanizm kazachski i szamanizm miejscowych Uj gurów nie wykazują istotniejszych różnic, zbieżne są w szczególności drogi dojścia do profesji szamana, będące przedmiotem niniejszego artykułu. 4 Badania nad medycyną komplementarną prowadziłam od roku 1995 do połowy roku 2000 w Ałmaty (dawniej - Ałma-Ata), stolicy Kazachstanu do końca 1997 roku (stolicę przeniesiono wówczas do Akrnoły, przemianowanej następnie na Astanę). �154 śladowań mułłów, szamanów, tradycyjnych uzdrowicieli w okresie władzy sowieckiej. Wprawdzie niewielu badaczy w tamtym okresie, nawet wtedy, gdy zelżały oficjalne naciski, zajmowało się tą problematyką, można jednak znaleźć w literaturze wzmianki nie tylko o dawnych, ale i współcześnie (w sowieckim systemie) działających szamanach, przede wszystkim w cennych pracach W. N. Basiłowa (1984, 1992 i in.). Według informacji uzyskanych od mieszkańców Ałmaty, jeśli ktoś chciał, mógł dotrzeć do uzdrowiciela nieoficjalnymi kanałami, poprzez pośrednictwo znajomych osób. Był to czasem cały łańcuch zaufanych ludzi, prowadzący do szamana czy innego uzdrowiciela, działającego w "półukryciu", jako że z reguły był on znany przedstawicielom władz, nieraz zresztą lokalni urzędnicy sami korzystali z jego usług. Jak komentowali moi informatorzy, w tamtym czasie byli to rzeczywiście dobrzy, silni, rzetelni uzdrowiciele; "teraz namnożyło się różnych oszustów i szarlatanów". Obecnie działa wielka armia uzdrowicieli; wielu spośród nich kontynuuje dawne tradycje lecznicze poszczególnych grup etnicznych. Ale i oni włączają na ogół chętnie nowe elementy do leczenia, jeśli uznają je za skuteczne czy przyciągające pacjentów. Jednak bardzo niewielu spośród uzdrowicieli jest nazywanych szamanami. Niezależnie od cichej kontynuacji tradycyjnej medycyny kazachskiej, ujgurskiej, rosyjskiej, koreańskiej i wielu innych narodowości, w latach 70., a szczególnie 80. zaczęły przenikać do Kazachstanu, głównie z Rosji, różne nurty medycyny komplementarnej. Najbardziej popularna była bioenergoterapia, której praktyków zwano w ZSRR "ekstrasensami". Do dziś ta dziedzina cieszy się popularnością, wprawdzie już nie w postaci masowych seansów, które zostały zakazane. Jej elementy przejęli i stosują w swych praktykach również niektórzy tradycyjni uzdrowiciele. Także wiele innych metod i technik medycyny komplementarnej, często takich, które lokują się najej pograniczu z medycyną oficjalną, przywędrowało w owym czasie z innych części kraju. Dziś nadal takie nowinki przenikają i popularyzują się na jakiś czas. Często propagująje lekarze, a podchwytują liczni obecnie poszukiwacze cudownych (i tanich) metod samoleczenia, których popularność bardzo wzrosła w związku z dramatyczną sytuacją medycyny oficjalnej5. Nowości przychodzą tradycyjnymi drogamiprzede wszystkim z Moskwy, która pozostała dla Kazachstanu centrum, jeśli chodzi o medycynę i jej poziom. przy tym szczególnie wysoko cenione są te s Bardzo popularnym sposobem samoleczenia jest tzw. metoda Iwanowa, polegająca na hartowaniu się poprzez oblewanie zimną wodą, stosowanie postów i szeregu innych zaleceń (Penkala-Gawęcka, 1998). Interesującym zjawiskiem jest także wędrówka różnych ruchów kultowych czy parareligijnych, połączonych z samoleczeniem bądż uzdrawianiem komplementarnym, które zyskały popularność na Zachodzie w związku z ekspansją ideologii New Age. Wiele z nich ma korzenie orientalne. Do Kazachstanu docierają one z Zachodu za pośrednictwem Rosji. Należy do nich dianetyka Hobbarda i transcendentalna medytacja Uniwersytetu Maharishi. Również wspólnoty krysznaitów propagują zdrowy styl życia oraz metody leczenia oparte na koncepcjach medycyny wschodniej, ajurwedycznej. �155 metody i "systemy" Gest to popularne określenie takich zbiorów zaleceń), które są firmowane nazwiskami "akademików" (członków Rosyjskiej Akademii Nauk). Imiym ważnym nurtem medycyny komplementarnej w Kazachstanie są wpływy "wielkich tradycji medycznych" - medycyny chińskiej i koreańskiej, tybetańskiej, arabsko-perskiej Unani. Występowały one już od wielu stuleci, odciskając swoje piętno również na ludowym lecznictwie Kazachów i innych grup etnicznych. Natomiast ich nasilone współczesne przenikanie można rozpatrywać jako jeden z aspektów procesu globalizacji. Elementy pochodzące z owych wielkich tradycji medycznych ulegają lokalnym przekształceniom, stąd niektórzy badacze preferują użycie terminu "glokalizacja", jako lepiej oddającego sytuację6. Szczególną popularnością cieszy się medycyna koreańska (pokrewna zresztą chińskiej), do czego zaf'.ęwne przyczynia się istnienie dużej mniejszości koreańskiej - potomków zesłańców z Dalekiego Wschodu z lat 30. Znaczący jest fakt, że najlepiej przyjęła się wersja koreańskiej refleksoterapii zwana su-dżok, stworzona stosunkowo niedawno (1987) przez koreańskiego profesora Park Jae Woo, który założył swą "akademię" w Moskwie. Akademia su-dżok działa również w Ałmaty, a jej działalność, prócz terapii prowadzonej przez lekarzy, polega także na organizowaniu kursów uczących podstaw tej metody wszystkich chętnych. Z zakresu medycyny chińskiej najlepiej znana jest akupunktura, którą nieraz zajmują się osoby nie mające należytego przygotowania. Niemniej w większości przypadków owe wielkie tradycje medyczne kontynuują lekarze, kształceni na podyplomowych kursach su-dżok, refleksoterapii i medycyny manualnej organizowanych przez Instytut Doskonalenia Lekarzy w Ałmaty. Natomiast medycyna tybetańska wydaje się funkcjonować bardziej jako etykietka, hasło reklamowe stosowane w niektórych prywatnych ośrodkach leczniczych dla przyciągnięcia pacjentów. "Szkoła Tybetańskiej Medycyny" w Ałmaty, która jakoby przekazuje podstawy tego systemu, w istocie łączy tak w teorii, jak i praktyce wiele metod rozmaitego pochodzenia. Natomiast medycyna persko-tadżycka (Unani) jest mocno zakorzeniona w lokalnej tradycji. Wpłynęła ona w znacznym stopniu na obraz tradycyjnego ziołolecznictwa w Kazachstanie. Obecnie jest niewielu specjalistów praktykujących ten sposób leczenia, wymagający wieloletniego przygotowania dla osiągnięcia niezbędnej wiedzy7. Oficjalny stosunek do medycyny komplementarnej w Kazachstanie, od uzyskania niepodległości, można określić jako przyzwalający, a nawet w początkowym okresie wręcz promujący. Odnosi się to szczególnie do ludowej medy6 Koncepcję glokalizacji wypracował R. Robertson (1995), dla podkreślenia, że globalizacja nie niszczy lokalności - globalizujące się wzorce nabierają specyficznego lokalnego wyrazu. 7 Przygotowanie to polegało tradycyjnie na czeladnictwie u mistrza. W Centrum Medycyny Wschodniej i Nowoczesnej leczy specjalistka od medycyny Unani, która przez wiele lat uczyła się od swego dziadka w Taszkiencie. �156 cyny kazachskiej, do której zaczęto nawiązywać jako do istotnej części kulturowego dorobku narodu. Nacjonalistyczne tendencje, charakterystyczne dla nowo utworzonego państwa, sprzyjały odradzaniu się miejscowych tradycji leczniczych, w tym i - choć nie na szeroką skalę - szamanistycznych (szamanizm zresztą zawsze był domeną wybrańców). Ale już wcześniej, przed ogłoszeniem niepodległości, powstało w Ałma-Acie w 1990 roku Centrum Medycyny Ludowej przemianowane później na Republikańskie Naukowo-Praktyczne Centrum Medycyny Wschodniej i Nowoczesnej. Wśród czterech oddziałów powstałych w Centrum zawsze największym i naj silniej reprezentowanym był właśnie oddział ludowej medycyny kazachskiej. Zatrudnieni w nim uzdrowiciele z reguły noszą tradycyjne stroje kazachskie, a ich metody są w dużej części magiczne i magiczno-religijne, jak np. oczytywanie chorych modlitwami z Koranu, okadzanie czy wypędzanie złych duchów biczem (kamszy), a także diagnozowanie i przepowiadanie przyszłości za pomocą ziaren fasoli bądź kamyków (kuma/ak). Niektórzy stosują tradycyjny masaż, jednocześnie często włączają do swych praktyk różne nowe elemety, np. bioenergoterapię czy muzykoterapię8. Są tam również nastawiacze kości (kaz. synykszy), stosujący tradycyjne techniki leczenia. Pozostałe trzy oddziały to: oddział bioenergoterapii, fitoterapii i medycyny nowoczesnej. Podobne placówki utworzono w stolicach kilku województw (ob/asti), jako oddziały Centrum, pod koniec lat 90. usamodzielnione. Dodać należy, że władze opracowały system uprawomocniania i kontroli działalności uzdrowicieli, wprowadzony już na początku lat 90. Odpowiednie certyfikaty wydaje Centrum oraz Ministerstwo Zdrowia, po okresie "czeladnictwa" i komisyjnym sprawdzeniu umiejętności kandydata. Zaświadczenia te muszą być ponawiane co 3 lata i na ich podstawie można uzyskać licencję na prowadzenie działalności leczniczej. W owych certyfikatach określa się specjalność uzdrowiciela. Wydzielono oficjalnie 4 takie specjalności: bioenergoterapeuta, teopsychoterapeuta, fitoterapeuta i nastawiacz kości, choć w obiegu jest jeszcze dużo innych określeń, używanych przez praktyków reklamujących swoją działalność. W ciągu 10 lat działalności procedurę legitymizacji przeszło w Centrum, jako jedynej uprawnionej do tego jednostce, około tysiąca uzdrowicieW, ponadto wielu (ilu, trudno oszacować) praktykuje bez zezwolenia. Nie wszystkich stać na opłacenie wysokich kosztów związanych z otrzymaniem certyfikatu i licencji. Wśród tej wielkiej liczby uzdrowicieli szamanów jest zapewne niewielu; zapytywani o nich pracownicy 8 Muzykoterapia harmonijnie włącza sil( do tradycyjnych praktyk, zapewne dlatego, że dawniej w seansach szamańskich ważne miejsce zajmowała gra na instrumentach muzycznych (u Kazachów - na instrumencie smyczkowym kobyz, który wyparła póżniej dombra). 9 Według dokładnych danych w okresie od września 1991 roku do końca 1998 roku do Centrum zwróciło sil( 2998 kandydatów z prośbą o atestacjI(, wstl(pnie dopuszczono 1137 osób (wil(kszość z niedopuszczonych odrzucono z powodu oznak choroby psychicznej), atestacjI( przeszło 721 uzdrowicieli. �157 Centrum byli w stanie wymienić zaledwie kilka nazwisk. W roku 2000 w Centrum nie pracował ani jeden szaman, choć kilka osób określanych tym mianem przeszło w poprzednich latach procedurę certyfikacyjną. Są oni oficjalnie klasyfikowani w ramach specjalności nazywanej "teopsychoterapią". Droga Rachiljam do profesji szamanki Doświadczenia Rachiljam - do momentu" otwarcia ". Epizody" choroby szamańskiej" Rachiljam jest Ujgurką, wywodzącą się z tzw. "miejscowych Ujgurów"'o; urodziła się w wiosce Czaryn w południowo-wschodnim Kazachstanie. Jest dobiegającą pięćdziesiątki kobietą o miłej powierzchowności, inteligentną, energiczną, pogodną i łatwo nawiązującą kontakt. Droga Rachiljam do "profesji szamańskiej" była długa i trudna. Przyszła szamanka mieszkała od 1978 roku na przedmieściach Ałma-Aty, w przysiółku Drużba, który dopiero na początku lat 90. został włączony do miasta. Pracowała w tamtejszym kołchozie, była zastępczynią księgowego. Miała męża i troje dzieci, naj starsza córka urodziła się w 1975 roku. Pierwszy incydent, który obecnie traktuje jako znak dany przez duchy, miał miejsce w 1987 roku. Wówczas Rachiljam obraziła niechcący duchy, wylewając w nocy wodę od prania za domem. Za karę lewa część jej ciała została sparaliżowana, duchy "uderzyły ją"lI. Tak obecnie interpretuje to zajście szamanka, dodając, że jako osoba od dzieciństwa "duchowa" (duchownaja), czyli bliska światu duchów'2, nie powinna była przekraczać zakazu. Badania medyczne nie wykazały wówczas, co mogło być przyczyną paraliżu. Ponadto Rachiljam zaczęła wtedy specyficznie reagować na widok ludzi nerwowo chorych (znalazła się na oddziale neurologicznym) - dreszcz wstrząsał jej ciałem, wykrzywiała się twarz. Nie wiedziała, co się z nią dzieje, a lekarze, obserwując jej nadpobudliwość, a nawet agresywność, chcieli ją odesłać do szpitala psychiatrycznego. W końcu uciekła do domu, zanim zrealizowali swój zamiar. Dzisiaj szamanka twierdzi, że już wówczas "duchy były gotowe", dawały jej 10 Tych, których przodkowie migrowali do Kazachstanu z Chin w końcu XIX i na początku XX w., w odróżnieniu od tzw. "Chińskich Uj gurów", którzy przybyli tu w początkach lat 60. XX wieku. II Pojęcie "uderzenia" (a także "dotknięcia", "przyduszenia" czy "przyczepienia się") przez ducha jako przyczyny choroby jest charakterystyczne dla Azji Środkowej. Koncepcja "wejścia" ducha w ciało chorego nie jest tak rozpowszechniona. Jak zauważa W. N. Basiłow (1992, s. 234), w wielu przypadkach relacje autorów, według których duchy powodujące chorobę wcielają się, wchodzą w człowieka, są po prostu mechanicznym przeniesieniem koncepcji opętania. 12 Określenie to pojawia się bardzo często w odniesieniu do osób blisko związanych z duchami, wchodzących w kontakt z nimi i przez to predestynowanych do leczenia ludzi z pomocą duchów. �158 Szamanka Rachiljam z "koziołkiem" używanym podczas seansów. Fol. D. Penkala-Gawęcka sygnały, których jednak nie rozumiała. Teraz już wie, że jest to normalna reakcja osoby "duchowej" na sam widok człowieka, którego chorobę spowodował zły duch. Doświadcza tego często i wyjaśnia, że jej własne duchy - poprzez jej zachowanie - wyrażają obrzydzenie, wrogość w stosunku do owych złych duchów. Ponieważ Rachiljam nadal miała niedowład w lewej części ciała i nadal pojawiały się u niej dziwne drgawki i grymasy, poprosiła męża, żeby sprowadził jej siostrę, żyjącą pod Ałma-Atą. Chciała, żeby siostra zawiozła ją do uzdrowiciela - słyszała, że taki człowiek mieszka w sąsiedztwie siostry. Był to stary, dziewięćdziesięcioletni "Ujgur z Chin"l3, szaman. Leczył ją przez całą noc - czytał modlitwy, wzywał duchy, które pomagały mu w leczeniul4• Po kilku latach, kiedy choroba ponownie skłoniła ją do odwiedzenia staruszka, wyznał, iż już wtedy chciał jej powiedzieć, że jest "duchowa", że powinna przyjąć dar (duchów). Ale jej siostra uprzedziła go, że Rachiljam pracuje jako "specjalista" w kołchozie (tzn. ma dość wysoką funkcję) i dlatego szaman bał się nakłaniać ją do tego, co było wówczas zabronione. Rachiljam komentuje z żalem: "Jeśli by powiedział, być może już wtedy wzięłabym ten dar". Po A więc przybyły podczas nowszej fali migracji. Odbywanie seansów w nocy było niegdyś charakterystyczne szamanów. 13 14 również dla kazachskich �159 seansie szamana Rachiljam przez siedemls dni nie wychodziła z domu, potem zaczęła zdrowieć i wszystkie dolegliwości minęły. Później życie rodzinne Rachiljam pogmatwało się, jej mąż dużo pił. Zanosiło się na rozwód i mąż namawiał ją do sprzedaży domu. Pomimo ponawianych prób, nie udawało jej się go sprzedać. Wreszcie poszła do kobiety przepowiadającej przyszłość (była to dyrektorka domu kultury, która potajemnie wróżyła znajomym i znajomym znajomych). Jasnowidząca przepowiedziała jej wszystko dokładnie - kiedy i za jaką cenę sprzeda dom i gdzie później zamieszka. Miał to być dom niedaleko Ałmaty, we wsi Kyzył Kajrat. Opisała dokładnie lokalizację i wygląd domu i dodała, że tam Bóg da jej wszystko, czego zapragnie. Napomknęła też, że kiedyś Rachiljam stanie się sławna. Przyszła szamanka sprzedała dom, tak jak jej przepowiedziano, ale chciała zamieszkać bli~ żej miasta. Szukała jednak bez skutku; w końcu po wielu przeszkodach i perypetiach znalazła się w Kyzył Kajrat i kupiła dom, którego umiejscowienie i wygląd dokładnie zgadzały się z opisem wróżki. Teraz Rachiljam już rozumie, że to duchy prowadziły ją, chciały, aby właśnie tam zamieszkała. Wówczas jeszcze tego nie wiedziała, ale po wejściu do domu wydało jej się, że ,jej przodkowie żyli tam sto lat". Zamieszkała tam z dziećmi, już bez męża. Wszystko jej się udawało, dostała pracę w kołchozie jako brygadier. Było to w 1991 roku. Po pewnym czasie Rachiljam postanowiła ściąć wielkie drzewo, rosnące na podwórzu. Od tego czasu w domu zaczęły się dziać dziwne rzeczy w nocy słychać było stuki, rąbanie drew, drzwi zamykane wieczorem na haczyk rano były otwarte. Rachiljam tłumaczy, że w ten sposób duchy objawiały swoje niezadowolenie ze ścięcia drzewa, które, jak okazało się, rosło nad mogiłą pochowanego tam świętegol6• Były również niezadowolone, że gospodyni nie modli się o świcie i starały sięją obudzić. Następnie córka - Mahira, wówczas 17-letnia, zaczęła się dziwnie zachowywać. Miała widzenia, m.in. patrząc na miejsce, gdzie stał ich dom, zobaczyła zamiast domu i wokoło same mogiły. Później brat byłego właściciela domu przyznał, że kiedy kopał fundamenty, znalazł dużo ludzkich kości, ale nikomu nic nie mówiąc, włożył je w jedną jamę ......i przysypał ziemią (która potem przez trzy dni poruszała się w tym miejscu!)!? IS Szczególne znaczenie liczby siedem nie tylko utrzymuje się powszechnie w obrzędowości (zresztą w potocznym mniemaniu łączona jest ona z religią - u nas, musulmanow. wsio cifra idiot siem), ale przejawia się nawet w polityce i oficjalnym ceremoniale. Podczas wyborów prezydenckich w styczniu 1999 roku jeden z kandydatów umieścił siódemkę na swoim logo, wyjaśniając, że jest to święta liczba dla Kazachów, a ponadto ukazała mu się ona we śnie. Podczas ceremonii inauguracji prezydenta Nazarbajewa wAstanie 20 stycznia 1999 roku, jego przejście przed kolumną honorową trwało równo 7 minut i oddano 7 salw armatnich, a miało to symbolizować 7 lat zaczynającej się nowej kadencji. 16 Człowiek, który ściął drzewo, wkrótce zmarł. Kiedy Rachiljam zrozumiała, że było to święte drzewo, kazała w tym miejscu zarżnąć barana i urządziła ucztę ofiarną dla przebłagania duchów. 17 Uważa się, że nie wolno naruszać spokoju zmarłych, więc człowiek ten zataił wszystko z obawy, że brat nie zechce tam zamieszkać. Jednak brat i jego rodzina (Ujgurzy), niepokojeni przez duchy, starali się jak najprędzej sprzedać dom. �160 Mahirze zaczęły ukazywać się duchy, chciały jej coś przekazać, jakiś dar. Płakała, mówiła: "mamo, jestem taka młoda, boję się ich". W końcu zaakceptowała ów darl8, ale postanowiła oddać go matce, która wyraziła zgodę. Interesujące, że Rachiljam, która opowiada o przyjęciu daru od córki, jednocześnie jest przekonana, że wkrótce po opisanym zdarzeniu pewien uzdrowiciel leczący Mahirę zabrał dziewczynie ten dar. Relacjonując to, już jako doświadczona szamanka, mówi, że Mahira potrafiła przedtem "widzieć", przepowiadać przyszłość na 30 lat naprzód, jednak ów nieuczciwy człowiek "zamknął" (zakrył) ją, jej dar. Ale obecnie Mahira odzyskała swe zdolności i już zaczyna praktykować jako szamanka i jasnowidząca, na razie w rodzinnym kręgu. Kiedy córka wyzdrowiała, zaczęła chorować Rachiljam. Było to w 1993 roku. Mówi: "Pojawił się u mnie jakiś straszny krzyk. Zaczynałam ziewać, a to ziewanie przechodziło w krzyk. Sama bałam się tego krzyku. Tak, jakby ktoś Mahira - córka Rachiljam - w stanie wszedł we mnie i zmuszał do krzyku. transu. Fot. D. Penkala-Gawęcka Wychodziłam na podwórze i krzyczałam strasznym głosem, niepodobnym ni do głosu ludzkiego, ni do zwierzęcego". Okazało się, że dawniej, przed wybudowaniem domu, ludzie nie mogli przechodzić koło tego miejsca po zachodzie słońca. Ktoś tam krzyczał właśnie takim głosem. Rachiljam opowiedziała jeszcze więcej historii mających świadczyć o niezwykłości tego domu, m.in. miało tu być kiedyś gniazdo żmij, które "zeszły głęboko pod ziemię". Wszystko to określa sakralny charakter tego miejsca, zamieszkanego przez duchy, związanego ze światem podziemnym. Rachiljam jest obecnie przekonana, że duchy czekały właśnie na nią, doświadczały na różne sposoby i potem stały się ,jej ludźmi", jej pomocnikami. Potwierdziła to wcześniej jej znajoma uzdrowicielka, mówiąc, że jest to niezwykły dom, pełen duchów ,jeszcze nie zajętych", które chcą związać się z Rachiljam. Przyszła szamanka cierpiała coraz bardziej, w końcu roztrzęsiona i płacząca pojechała ponownie do starego Ujgura. Twierdzi, że poprowadziły ją do. niego 18 Duchy mówiły jej: "weź, co chcesz", a ona nie wiedziała, co takiego ma brać. Matka powiedziała: "przecieź nie mamy prawa wybierać" i poradziła jej, by rzekła duchom: "co dajecie, to wezmę"· �161 duchy. Tym razem uzdrowiciel wyjawił jej, że jest "duchowa", sprawdził puls i powiedział, że "ma puls szamanów", "krew szamańską" (tzn. jej przodkowie byli szamanami), "ma dar szamański". Przepowiedział, że ten dar będzie się u niej rozwijał. Na moje pytanie, czy ktoś z jej przodków rzeczywiście był szamanem, zajmował się leczeniem, Rachiljam odparła, że wielu jej przodków miało takie zdolności. Zajmowali się tym już "dziadkowie jej dziada". Utrzymuje, że jej dziadkowie i pradziadowie byli Uzbekami. Dziad ze strony ojca "był bardzo silny", walczył ze strasznym demonem i pokonał go. Obciął mu włosy z brody i nosił je w bucie, żeby demon mu ich nie wykradł, bo wówczas zostałby pokonany. Wyrwanie włosów z brody albo z głowy jako sposób zdobycia władzy nad duchami (szczególnie złym duchem a/basty, niebezpiecznym przede wszystkim dla położnic i nowonarodzonych dzieci) jest dobrze znane z literatury dotyczącej Azji Środkowejl9. Zdolności uzdrowicielskie mieli i mają także inni krewni Rachiljam. Matka leczyła i przepowiadała przyszłość. Podobnie brat matki, który jednak dużo pił i przez to zaprzepaścił swoje zdolnoścjlo. Leczeniem zajmuje się siostra szamanki, ale Rachiljam nigdy nie chciała powiedzieć nic bliższego o charakterze jej działalności, mówiła jedynie o ich wspólnych podróżach do grobowców świętych. Spośród dzieci Rachiljam, oprócz Mahiry - rozwijającej się stopniowo szamanki, młodsza córka ma podobno zdolności "bioenergetyczne". " Otwarcie" i błogosławieństwo Opowiadając o ofiarowaniu daru (szamańskiego czy uzdrowicielskiego, bądź też daru jasnowidzenia), przyjęciu go przez obdarowanego i rozpoczęciu leczenia i przepowiadania, Rachiljam często używała określenia "otworzyć się" (otkryt 'sia, raskryt 'sia). O niektórych swoich uczennicach albo pacjentkach czy pacjentach mówiła, że są "duchowi" (zwykle od dzieciństwa), ale nie mogą się "otworzyć". Rozumiejąjuż, że ich choroba, cierpienie jest skutkiem wybrania przez duchy, ale boją się przyjąć to wyróżnienie. Ona stara się im w tym dopomóc. Wydaje się, że to "otwarcie" można rozumieć jako zaakceptowanie daru 19 A. A. Diwajew zapisał w 1901 roku opowieść szamana z okolic Szymkentu, który wyrwał jakoby wszystkie włosy a/basty i od tego wydarzenia zaczęła się jego droga do profesji szamana (za: Alimchanow, 1978, s. 70-71). W. N. Basiłow (1992, s. 246) podaje: "Przyszłemu szamanowi pokazuje się a/basty; udaje mu się wyrwać jej włosy (pukiel włosów); po tym przeprowadza się obrzęd poświęcenia szamana". Zresztą wyrwanie czy obcięcie włosów jako sposób pozbawienia siły jest motywem archetypowym. 20 Uzdrowiciel musi być rytualnie czysty, nie wolno mu pić, palić, kląć. P. Jessa (2000, s. 169-170) pisze, że kazachskiemu szamanowi Ajtkurmanowi (z aułu Baskunci w rejonie Panfiłowskim) duchy nie pozwalały nawet zbliżyć się do ludzi pijących alkohol. Córka Rachiljam jako główną przyczynę rozejścia się z mężem wymieniła jego skłonność do alkoholu; duchy - poprzez jej zachowanie - objawiały obrzydzenie na widok pijanego. �162 ofiarowanego przez duchy i podporządkowanie się ich woli, które powinno poprzedzać otrzymanie błogosławieństwa i rozpoczęcie leczenia albo/ i przepowiadania. Niemniej, Rachiljam i jej córka mówiły również o otwarciu w innym kontekście, mianowicie niektórzy pacjenci, niczego dotąd nie wiedzący o swych zdolnościach, podczas pierwszego seansu nagle "otwierali się". W tym wypadku pojęcie to odnosi się do uświadomienia sobie, dzięki wpływowi szamanki, szczególnych możliwości kontaktu ze światem duchów. Może być więc generalnie pojmowane jako otwarcie się na duchy. przy tym uzdrowiciele mogą "widzieć" owe duchy (taką "widzącą" była Mahira), bądź też, jak Rachiljam - nie widzą ich, ale czują, stają się jakby Rachiljam i Mahira po zakończonym seansie. "naczyniem" duchów. Duchy "wchoWidoczny eklektyczny wystrój "izby przyjęć". dzą" w swojego wybrańca czy wybranFol. D. Penkala-Gaw,<cka kę, czy to wezwane podczas seansu, czy też zupełnie niespodziewanie. Rachiljam wielokrotnie podkreślała, że jej zachowanie w trakcie seansu jest całkowicie "automatyczne", w istocie nie ona leczy, a kierujące nią duchy. Owe duchy mogą przychodzić w postaci zwierzęcej, co wyraża się w ruchach szamanki, przypominających np. zachowanie ptaka albo węża21• Interesujące, że szamanka mówiła nie tylko o pierwszym, inicjującym "otwarciu", ale także o kolejnych aktach jakby coraz pełniejszego "otwierania się" w szczególnie sprzyjających okolicznościach. Mogło to mieć miejsce podczas pielgrzymek do świętych miejsc albo w przebiegu zbiorowych seansów organizowanych wspólnie przez kilku czy kilkunastu "silnych" uzdrowicieli22. Czyli można też "otwarcie" rozumieć jako pewien proces. Natomiast "zamknięcie (zakrytije, pierekrytije) drogi" odnosi się do pozbawienia daru, zwykle przez innego, zawistnego uzdrowiciela. Według Rachiljam i Mahiry owi "czarni magowie" robią to za pomocą zaklęć, z czystej zawiści albo też po to, 21 Natomiast Mahira widzi swego głównego ducha opiekuńczego jako ogromną postać okrytą czarnym płaszczem, z głowąjelenia. Szamana Ajtkurmana (Jessa, 2000, s. 169) ochraniają duchy pod postaciami czarnego wielbłąda, żmii i orła. 22 Rachiljam dokładnie opisała taką sesję leczniczą w jej własnym, "świętym" domu, podczas której wielu uzdrowicieli "otworzyło się", ona sama również ("Wszedł we mnie trójgłowy smok. Syczałam jak smok, z moich dłoni leciały iskry"). �163 by zawłaszczyć duchy poszkodowanego. Może to mieć miejsce podczas seansu leczniczego, ale zdarza się też często podczas pielgrzymek do świętych miejsc23. Na utratę daru narażeni są przede wszystkim młodzi, początkujący uzdrowiciele. Doświadczony, silny - potrafi się przed tym uchronić, umie także dopomóc temu, któremu "zamknięto drogę". Inną przeszkodą na drodze do realizacji powołania szamana czy uzdrowiciela jest brak zrozumienia ze strony bliskich. Jak podkreślały Rachiljam i jej córka, bardzo ważne jest, by mąż, dzieci, rodzice i teściowie uwierzyli w wezwanie i zaakceptowali nową drogę uzdrowicielki, w przeciwnym razie będą jej przeszkadzali w "otwarciu". Będzie nadal męczyła się, może nawet wpaść w chorobę psychiczną. Cierpienia takiej niedoszłej uzdrowicielki będą trwały bez końca, chorobami i innymi nieszczęściami, także niedostatkiem materialnym, może być dotknięta cała rodzina. Mahira wyjaśniła, że to duchy są niezadowolone i nękają nieposłusznych ludzi. Znamienne, że obie szamanki rozwiodły się ze swoimi mężami. Mężowie pili - a przecież rodzina szamanki powinna być "czysta"; pewną rolę odegrało też zapewne niezrozumienie ich wyboru. Rachiljam utrzymywała, że "otworzyła się" szybko, ponieważ wówczas, w 1993 roku, żyła bez męża. Ponadto dzieci nie były przeciwne jej powołaniu. Obecnie i ona, i córka mają nowych mężów - Rachiljam poślubiła młodszego od siebie Kazacha, który był jej pacjentem, a w dwa lata później Mahira wyszła za mąż za brata swojego ojczyma. Obaj są pełni zrozumienia i podziwu dla swoich żon. Człowiek "duchowy", który "otworzył się", przyjął swoje powołanie, powinien uzyskać błogosławieństwo doświadczonego uzdrowiciela i wtedy dopiero może zacząć leczyć. Rachiljam opowiedziała, że stary szaman - Ujgur był pienxszym, który udzielił jej błogosławieństwa. Ale wymieniała również wśród pierwSzych, którzy ją błogosławili, córkę Mahirę ("moja córka pierwsza dała mi błogosławieństwo") oraz niewidzialnego człowieka, chzyr, żyjącego w jej domu. Ten ostatni, według niej, jest "święty" - tacy "ludzie" (duchy), przynoszą szczęście domowi, w którym mieszkają. Mogą przybierać różną postać, ale ukazują się tylko niektórym ludziom, "duchowym". Rachiljam widziała go tylko raz, w postaci "Rosjanina" z brodą (a właściwie Niemca, który przez jakiś czas pracował w jej domu). Córce pokazał się jako starzec jadący na ośle24• 2) Rachiljam tłumaczy, że tam spotyka się wielu ludzi "duchowych" i uzdrowicieli, i oni właśnie mogą szkodzić. Ale poza tym miejsce pochówku świętego jest uważane za wypełnione baraka dobroczynną siłą świętego, która jednak może być również groźna dla ludzi. Miejsca takie są, jak się powszechnie sądzi, niebezpieczne dla pielgrzymów, pełne duchów, które mogą ich ukarać, jeśli nieodpowiednio się zachowają. 24 Jego imię jest zbliżone do imienia popularnego w Azji Środkowej "wędrującego proroka" Chyzr (Chydyr, Kydyr). Wprawdzie Rachiljam opowiadała, że są to postaci o małym wzroście i mogą zamieszkać na stałe w czyimś domu (co zbliżałoby ich do skrzatów, rosyjskich "domo-. wych", przynoszących szczęście i pomyślność), ale z drugiej strony, wspominała, że mogą oni wędrować i ukazywać się w postaci np. żepraków, by sprawdzić, jak człowiek zachowa się wobec proszącego o pomoc. W wyobrażeniu tym można dopatrzyć się cech wędrującego proroka Chyzr, �164 Błogosławieństwo udzielone przez Ujgura polegało na wypowiedzeniu przezeń modlitw do Allaha oraz następujących słów: "Ja ciebie błogosławię. Niczego nie będę cię uczyć, to duchy będą cię prowadzić. Bądź zawsze uczciwa. Ludzie będą cię zapraszać do swoich domów. Nigdy niczego sama nie bierz. Co ci dadzą, to weź i idź"25. Ponadto objaśniał on Rachiljam, że na razie nie będzie widziała duchów, lepiej zresztą ich nie widzieć, bo można oszaleć (bywają straszne). Dodał: "Przyjdzie czas, gdy je zobaczysz. Nie spiesz się i nie proś o to Boga. Bądź jak ślepiec, daj im się wodzić". Podczas ceremonii stary Ujgur dał jej różaniec, który miał ją ochraniać, oraz nóż zwykły i nóż drewniany (nóż jest jednym z tradycyjnych atrybutów szamana). Ponadto dostała wykonany przez niego samego niewielki drewniany przedmiot, który nazywa "koziołkiem" (kozlik), przypominający rogatą głowę kozła, opatrzony dwoma dzwoneczkami (fot. 1). Używa go czasem podczas swoich seansów. Rachiljam wyjaśniła, że w czasie obrzędu błogosławiący przekazuje błogosławionego pod opiekę swoich duchów. W tym sensie można również rozumieć udzielenie szamance błogosławieństwa przez jej córkę, która rezygnując z daru, oddała jakby swe duchy matce. Jak wynika z wypowiedzi szamanki, wyjaśniaj~cej również, jak ona sama "wyświęca" swoich uczniów i uczennice, nie istnieje jakaś stała formuła błogosławieństwa. Zawsze jednak wiąże się ono z modlitwami do Boga a pomoc dla neofity. Rachiljam twierdzi, że podczas modlitw oczyszczały ją duchy starego szamana. Ponadto niezbędne jest urządzenie choćby skromnego poczęstunku i ofiarowanie na ogół niewielkiego podarku błogosławiącemu. Ten ostatni nigdy sam a nic nie prosi, ale trzeba koniecznie coś dać "od serca", zależnie od możliwości. Może to być na przykład kilka metrów tkaniny albo ubranie. Nie jest przyjęte ofiarowywanie pieniędzy, w każdym razie ona nigdy ich nie dawała. O ile tylko jest to możliwe, ceremonia powinna odbywać się w domu błogosławionego. Szamanka wspomina, że stary mistrz najpierw pobłogosławił ją u siebie, ale trzeba było ponowić obrzęd w jej domu i dopiero wtedy jej zdrowie polepszyło się. W przypadku Rachiljam udzielenia błogosławieństwa nie poprzedzała żadna nauka, ani też nigdy nie pomagała ona szamanowi podczas jego seansów. Jednakże udzielone przezeń wskazania uważa który jakoby był niewidzialny, a ukazywał się człowiekowi tylko wtedy, jeśli chciał go obdarzyć bogactwem czy jakimś talentem (o tym proroku piszą m.in. Basiłow i Karmyszewa, 1995, s. 242). Być może nałożyły się tu na siebie cechy postaci różnego pochodzenia. Dodatkowym argumentem potwierdzającym to przypuszczenie może być opisana przez I. Beller-Hann (w druku) historia napotkania przez pielgrzymujące kobiety ujgurskie, obok mauzoleum Jasawiego, żebrzącego starca z brodą. Kobiety dały mu jałmużnę i poczęstowały herbatą, a potem doszły do wniosku, że był to prorok Chizir, który chciał wystawić na próbę ich miłosierdzie. 25 Podobne wskazania często wypowiadali ,,mistrzowie" przyszłych szamanów i uczące ich duchy. W. N. Basiłow (1992, s. 124) przytacza opowieść uzbeckiej szaman ki Oczil (lata 70.), którą duch podobno nauczał: "Moje dziecko, jeśli nawet wynagrodzeniem za twoją pomoc będzie kawałek chleba czy jedna kopiejka - przepowiadaj, lecz. Najważniejsze, żeby człowiek dzięki tobie poczuł się lepiej". Dodał też: "Bądź jednakowo miłosierna dla muzułmanów i dla Rosjan". �165 za bardzo ważne i twierdzi, że stara się nimi kierować w swej działalności. Pamięta również dobrze jego przepowiednie dotyczące jej przyszłej duchowej siły. Według Rachiljam nie powinno się poprzestawać na jednym błogosławieństwie, im więcej się ich uzyska od silnych i sławnych uzdrowicieli, tym lepiej. Ona sama otrzymała później błogosławieństwo od pewnego szamana, Kazacha oraz od słynnej na całą środkową Azję uzdrowicielki z Fergany, Sofii-apa, do której pojechała - jak twierdzi - na jej (duchowe) wezwanie. Ale ważne jest również gromadzenie błogosławieństw duchów zmarłych. Zdaniem szamanki błogosławić mogą tak samo żywi, jak i duchy zmarłych, a pomoc i opiekę tych ostatnich można uzyskać, odwiedzając miejsca ich pochówku. Są to duchy świętych i przodków. Kult świętych, tak charakterystyczny dla Azji Środkowej26, w odradzającym się w Kazachstanie islamie zajmuje poczesne miejsce. Utrzymuje się także tradycja oddawania szczególnej czci duchom przodków (aruah, arwah); ich imiona obok imion świętych były i są nadal przywoływane w szamańskich inwokacjach27. Dla Rachiljam ważne było uzyskanie błogosławieństwa jej przodków. Jak twierdzi, nakazały jej to duchy. Pojechała więc do Czarynu na mogiły swoich rodziców. W piątek odmówiono modlitwy, zarżnięto barana, kawałki mięsa rozdano obecnym, a ofiara była poświęcona nie tylko jej rodzicom, ale wszystkim krewnym tam pochowanym. Wówczas Rachiljam i jej siostra otrzymały błogosławieństwo "siedmiu starców" - przodków. Wkrótce po uzyskaniu pierwszego, inicjującego błogosławieństwa Rachiljam rozpoczęła swoje wędrówki do mogił świętych. Utrzymuje, że nie ona wybiera/miejsca, do których chciałaby pojechać; to duchy ją wzywają. Duch wciela się w nią ijej ustami mówi: "w to miejsce powinnaś pojechać, aby otrzymać moje błogosławieństwo". Szamanka uważa, że musi posłuchać takiego nakazu, najlepiej natychmiast, a jeśli nie może, stara się wykonać polecenie później. Wybiera się zawsze w towarzystwie kilku kobiet, często jej uczennic. Ona kieruje grupą kobiet, daje im wskazówki, jak należy się zachować. Pielgrzymki takie, nazywane przez szamankę "odwiedzaniem duchów", przebiegają według jednego wzoru. Planuje się trasę tak, by odwiedzić kilka położonych w pobliżu siebie miejsc świętych. Co najmniej w jednym z tych miejsc Z6 Choć nie akceptowany przez ortodoksyjny islam, stał się ważną częścią islamu ludowego. Nałożył się, według badaczy, na miejscowe kulty przodków i bóstw/duchów przyrody (Basiłow, 1970; Kriss, Kriss-Heinrich, 1960, s. 20-23). Miejsca święte, do których się pielgrzymuje, mogą też nie wiązać się z grobem świętego ani jakimś śladem jego bytności, a po prostu z jakimś fenomenem przyrody (np. źródło, wodospady). 27 O rozwiniętym kulcie przodków u Kazachów pisał m.in. C. Walichanow (1986, s. 301-302). A. T. Toleubajew (1991, s. 86) podaje, że w odróżnieniu od szamanów z południowych rejonów Kazachstanu oraz innych terenów Azji Środkowej, szamani ze wschodniego i zachodniego Kazachstanu przyzywali przede wszystkim duchy przodków, a nie muzułmańskich świętych. Tłumaczy to mniejszym stopniem islamizacji tych terenów. �166 składa się ofiarę świętemu - zabija się rytualnie barana, przygotowuje i spożywa poczęstunek. Ważne jest, aby posiłek gotować w pobliżu mogiły ("pójdzie dym, zapach, duchy przyjdą powąchać ... "). Należy modlić się i spędzić noc w pobliżu mogiły świętego28• Po udzieleniu błogosławieństwa, duch świętego staje się kolejnym pomocnikiem szamanki. Pierwszą taką dużą pielgrzymkę odbyła do Turkiestanu, do mauzoleum Chodży Ahmada Jasawi29 oraz do pobliskich grobowców innych świętych, m.in. Arystanbab-ata (Arystan-baba, Arsłan-baba) oraz Gauchar-ana, córki Chodży Jasawi. Według Rachiljam mogiła Arystanbab-ata jest miejscem, gdzie przyjeżdża szczególnie dużo ludzi "duchowych", żeby tam "otworzyć się". Pomaga im w tym święty. Tam należy zarżnąć w ofierze barana i zostać na noc, modlić się. Rachiljam tłumaczy: "Kiedy np. jedziesz do Arystan-baba, prosisz Boga, żeby jemu (świętemu - D. P-G.) było dobrze na tamtym świecie. Jemu poświęcasz barana. I tym, którzy leżą wokół niego, im wszystkim. Najpierw wymieniasz jego imię, potem innych. On widzi, że masz dobre in{encje, będzie cię błogosławił". Należy poprosić świętego o błogosławieństwo. Rachiljam twierdzi, że duch świętego wchodzi w jej ciało i ona zaczyna mówić jego głosem; święty jej ustami wypowiada słowa błogosławieństwa. Prosi ją też zwykle o przekazanie błogosławieństwa współpielgrzymom. Kiedy była wraz z innymi kobietami w miejscu pochowania świętego Ukiesz-ata w okolicy Turkiestanu i modliła się, poczuła nagle uderzenie w szyję. Okazuje się, że Ukiesz-ata był bohaterem, którego w żaden sposób nie mogli pokonać wrogowie. Jednak jego żona zdradziła, że można go zabić tylko wtedy, gdy skłania głowę ku ziemi podczas modlitwy. Wrogowie odcięli mu głowę. Według Rachiljam, święty chciał ją doświadczyć - powiedział jej: "Teraz wiesz, jak ja cierpiałem". Mówił potem jej ustami, błogosławił ją i jej towarzyszki, które jednak ze strachu rozpierzchły się. Następnie Rachiljam wraz z siostrą i czterema innymi "duchowymi" kobietami pojechała odwiedzić kilka mogił świętych w Chinach - w Sinkiangu, ojczyźnie kazachskich Ujgurów. Tym razem wysłał jąjej "duchowy opiekun" - Ujgur z Chin, który właśnie tam "otworzył się" wiele lat temu. Powiedział szamance: "Jesteś moją uczennicą, jedź tam, niech cię tamte duchy pobłogosławią". Spędziły tam 7 dni, ofiarowały barana. Rachiljam otrzymała błogosławieństwo duchów i sama pobłogosławiła swoje towarzyszki; jedna z nich jej uczennica Rukijam tam właśnie "otworzyła się" ("otworzył się jej dar"). Po powrocie Rachiljam wybrała się na kolejną pielgrzymkę, tym razem do Tasz28 Przebieg odwiedzin miejsc świętych jest zasadniczo zgodny ze zwyczajami panującymi w całym świecie islamu (Kriss, Kriss-Heinrich, 1960). 29 Mauzoleum to uważane jest za szczególnie święte miejsce, nazywane nawet "małą Mekką" - sądzi się, że dwukrotne odwiedzenie grobowca Ahmada Jasawi odpowiada odbyciu pielgrzymki do Mekki. Jasawi był propagatorem islamu w Azji Środkowej i założycielem porządku sufickiego, który odjego imienia nazywany jest Jassawija. �167 kientu i Buchary, gdzie również jest wiele świętych miejsc. Odwiedziła też w Turkmenii miejsce, gdzie pochowanych jest 360 au/je (świętych), a w Karakałpakii mogiły 60 au/je. Podczas tych wędrówek zdobywała błogosławieństwo wielu świętych i twierdzi, że odtąd ich duchy jej pomagają. Pielgrzymkę do grobowca Ahmada Jasawi i pobliskich mogił odbyła trzykrotnie. Jej zdaniem odwiedzanie miejsc świętych jest bardzo ważne dla duchowego rozwoju uzdrowiciela. Ona sama po takim wyjeździe czuje się odmieniona. Nabiera sił, pomaga jej coraz większa liczba duchów. Rachiljam mówi o nich "moi ludzie". Było ich początkowo niewielu, zapisywała ich imiona w notesie. Później przybyło tak dużo ("cała armia"), że nie jest już w stanie ich spisywać30• Pomiędzy poszczególnymi pielgrzymkami powinno zachować się pewne, co najmniej kilkumiesięczne odstępy. Rachiljam i Muhira tłumaczą, że po takim wyjeździe nie należy też przez jakiś, nie długi raczej czas, leczyć. Chodzi o to, żeby to, co zgromadzono, a co można by określić jako pewien "kapitał duchowy''; ułożyło się, zostało dobrze przyswojone, a nie uległo szybkiemu roztrwomemu. Rachiljam opisała jeszcze jeden sposób, w jaki otrzymała błogosławieństwo duchów. Było to w Czaryn, miejscu jej urodzenia, w 1994 roku. Twierdzi, że nocą przychodziły do niej kolejno różne duchy, i żywych, i zmarłych ludzi, wchodziły w jej ciało i mówiły poprzez jej usta różnymi głosami. Dawały jej swoje błogosławieństwo. Pobłogosławiło ją wtedy 28 "ludzi". Wśród nich byli znani kazachscy uzdrowiciele, niewidzialny chzyr, który mieszkał w jej domu oraz słynny Raimbek-batyr, którego mogiła znajduje się w Ałmaty31. Przyszli również jej przodkowie ("dziadowie") Uzbecy oraz Sofija-apa. Wszyscy po kolei przemawiali do niej, jej ustami, udzielając jej rozmaitych rad i pouczeń. Najbardziej nieoczekiwane było wejście w ciało Rachiljam karateków - "Japończykówczy Koreańczyków", którzy zmusili ją do wstania i wykonywania ruchów podobnych do ciosów karate. Powiedzieli: "będziesz z nami leczyć ludzi" i odtąd niekiedy wchodzą w nią podczas seansów leczniczych. Zjawił się także popularny hinduski aktor i tancerz, bohater indyjskich filmów - Radż Kapur. Rachiljam utrzymuje, że to niezwykłe wydarzenie "masowego" przybycia duchów miało wielkie znaczenie w jej życiu, właśnie ten moment ją "uskrzydlił" i odtąd jej kariera szamanki nabrała rozpędu. W 1997 roku Rachiljam odbyła pielgrzymkę do Mekki. Wybierała się tam już wcześniej, ale nie udawało jej się pojechać, głównie z przyczyn finansoJO Jak podają M. C. Oonopolskij iŻ. A. Alimchanow (1978, s. 36), powszechnie mniemano, że silni baksy posiadają dużą liczbę duchów. JI Interesujące, że w Kazachstanie jako święci czczeni są najsłynniejsi bohaterowie (batyr). Nowa, imponująca wielkością mogiła Raimbeka została wzniesiona w 1994 roku i jak wiele innych nowych pomników miała służyć przypominaniu narodowej historii. Podobny przykład funkcjonowania bohatera eposów buriackich, Oeser Chana, jako świętego i opiekuńczego ducha/bóstwa pewnej szamanki, przytacza C. Humphrey (1999, s. 6-7). �168 wych32. Przed upragnionym wyjazdem przewidywała, że wróci jako zupełnie inny człowiek. Sądziła, że nabierze tyle sił, iż odtąd wystarczy jej dużo mniej seansów dla wyleczenia pacjenta, może nawet jeden seans (dotąd odbywała ich 3, 6 lub 9, w zależności od stanu chorego). Po powrocie, chociaż pochwaliła się, że jest już hadżi i nie wyrażała rozczarowania wynikami podróży, to jednak nie opowiadała o niej wiele, a obserwując seanse, nie zauważyłam, by się wyraźnie zmieniły w stosunku do dawniejszych. Nadal zachowywała tę samą liczbę seansów (co najmniej 3), zawsze z przerwami między każdą serią. Otwarcie na świat Do opisywanego momentu wędrówki Rachiljam, podejmowane dla dalszego rozwoju duchowego, zamykały się w kręgu muzułmańskim. Ale już w 1994 roku, jak wspomina, zaczęła do niej przychodzić Wanga, jasnowidząca uzdrowicielka z Bułgarij33. Pierwszy raz zjawiła się, gdy Rachiljam była w Czarynie, potem już u niej w domu. Zapraszała, żeby do niej przyjechała i obiecywała, źe da jej błogosławieństwo. Przemawiała jej ustami, a także poprzez jej siostrę. Jednak szamanka nie miała pieniędzy na tak daleką podróż. Udało jej się wówczas uzbierać środki jedynie na pielgrzymkę do Sinkiangu, do której skłonił ją mistrz - Ujgur. Ale nadal myślała o wyjeździe do Wangi, wielokrotnie powtarzała, że musi posłuchać jej wezwania. W roku 1997 jasnowidząca zmarła; mimo to Rachiljam uważała, że zobowiązana jest pojechać do Bułgarii, do wioski Wangi. Powiedziała: "Mam nadzieję, że wejdzie ona w moje ciało i pobłogosławi mnie". W 1996 roku, jak twierdzi, uzyskała błogosławieństwo od Chrystusa. Historia, którą opowiedziała, jest bardzo interesująca. Otóż, nakłoniły ją do tego jej własne duchy. Pewnego razu, po porannej modlitwie - a zwykła wtedy zapytywać swe duchy, co ma dalej robić - została nagle jakby przygwożdżona do ziemi. Padła z rozpostartymi ramionami, "duchy rozpięły ją i trzykrotnie przebiły jej ręce i nogi gwoździami". Poczuła straszny ból, nie mogła się poruszyć. Spytała duchy, w czym przewiniła, że tak strasznie ją doświadczają. One odrzekły, że powinna prosie o błogosławieństwo Chrystusa. To zaskoczyło szamankę, spytała, po co jej potrzebne jego błogosławieństwo. Na to duchy oświad)2 Aczkolwiek wspominała z goryczą o innych przeszkodach: chciała przyłączyć się do pielgrzymki organizowanej przez ałmatyński meczet, ale Kazachowie powiedzieli jej, że nie zabiorą Ujgurki. Interesująca jest opowieść Rachiljam wyrażająca jej wielkie pragnienie odwiedzenia Mekki. Otóż, jak relacjonowała, duchy obwieściły jej kiedyś, że zabiorąją i jej siostrę "statkiem" (kosmicznym?) do tego świętego miejsca. Po długich przygotowaniach obie wychodziły przez siedem nocy ubrane, z bagażami i czekały na obiecany statek. Była to według szamanki próba, której zostały poddane przez duchy. )) Niewidoma Wanga, znana przede wszystkim z jasnowidzenia, zmarła w 1997 roku. Była ona i jest nadal popularna w Rosji i Kazachstanie. Pisywały o niej często gazety, a w księgarniach w Ałmaty można było kupić książki o niej i z jej przepowiedniami i recepturami. �169 czyły, że jest to jej potrzebne, bo "różni ludzie przychodzą się leczyć". Rachiljam zrozumiała ich intencję, pojęła, że chcą ją ochraniać, a nie są w stanie osłonić ją przed czarami rzucanymi przez chrześcijan - to może natomiast zrobić Chrystus (szamanka i jej córka zgodnie twierdziły, że czary chrześcijańskie są najsilniejsze i większość uzdrowicieli-muzułmanów nie może ich usu34 nąć ). Idąc za nakazem duchów, Rachiljam wybrała się do jednej z ałmatyńskich cerkwi. Wchodząc, pokłoniła się, ale, jak podkreśla, nie uczyniła znaku krzyża, a ponadto powtarzała sobie w myśli początek pierwszej sury Koranu Uakby dla zaznaczenia religijnej samoidentyfikacji). Zapaliła świeczki "dla zmarłych, Jezusa i Matki Bożej". I nagle zaczęła strasznie płakać, nie mogła przestać. Patrzyła na obraz Chrystusa, łzy ciekły jej po twarzy. Stanęła na palcach ,jak baletnica", rozłożyła uniesione ręce i przekrzywiła głowę, jakby ukrzyżowana. Dopiero po jakimś czasie "duchy ją puściły". Wówczas trzykrotnie, jej własnymi złożonymi rękoma, Chrystus pobłogosławił ją znakiem krzyża i jej ustami wypowiedział słowa: "Błogosławię cię, moja córko". Rachiljam relacjonowała to wydarzenie z wielkim przejęciem i dodała z naciskiem: "Byłam w Mekce, ale tam nie płakałam tak, jak u Jezusa". Jest przekonana, że od tamtej pory również Chrystus zaczął jej pomagać. Kolejne wezwanie szamanka otrzymała od indyjskiego guru, "żywego świętego", zwanego również "żywym Bogiem" - Sai Baby. W 1999 roku odwiedziła jego aśram w Indiach, gdzie spędziła dwa miesiące. Po powrocie była bardzo podekscytowana, opowiadała wiele o swoich duchowych przeżyciach. Otrzymała od Sai Baby błogosławieństwo, oglądała dokonywane przez niego cuda. Również dla niej "zmaterializował" jakoby pierścień! Prosił, żeby przyjechała ponownie za trzy miesiące. Ona nie miała pieniędzy i denerwowała się, że nie może posłuchać jego polecenia. Jednak Sai Baba przychodził do niej Uak zwykle-r- wcielając się w nią) i uspokajał, żeby nie martwiła się o pieniądze. I rzeczywiście, uzyskała je w dość tajemniczy sposób. Pojechała ponownie na ponad trzy miesiące i wróciła w lutym 2000 roku szczęśliwa i pełna wrażeń. Twierdziła, że pobyt u Sai Baby wywarł na nią wielki wpływ, bardzo rozwinęła się duchowo. Oddziaływało na nią silnie ju~ samo przebywanie niedaleko świętego, a ponadto wzięła dwukrotnie udział w "audiencjach" w grupie dziesięciu osób, które on sam wybiera. Podczas takiego spotkania podarował jej różaniec z górskiego kryształu, który na jej oczach "zmaterializował". Przy tym pobłogosławił ją i podziękował za jej pracę. Szamanka interpretuje ten podarek jako wyraz szacunku i uprawomocnienie jej uzdrowicielskiej siły oraz, bardziej praktycznie, jako pomoc przy recytacji mantr, które od tej pory 34 Wiara w czary (zagowory) jest bardzo rozpowszechniona we współczesnym Kazachstanie. Ich rezultat określa się po rosyjsku słowem porcza, czyli zło, szkoda spowodowana celowym działaniem, w przeciwieństwie do pojęcia sg/az (urok), odnoszonego do szkody wywołanej nieświadomie przez człowieka o ,,złym oku". �170 odmawia. Rachiljam twierdzi, że ma stały kontakt duchowy ze swoim nowym przewodnikiem, oddziałuje on zarówno na nią, jak i na jej rodzinę35. Bardzo chciałaby ponownie pojechać do Sai Baby i zabrać tam również męża. Nadmieniła również, że w efekcie ostatniej podróży zaczęli do niej przychodzić Budda i Siwa oraz Matka Kobra. Podczas rozmowy, w której relacjonowała swoje wrażenia z Indii, Rachiljam nadal jednak ubolewała, że dotychczas nie odwiedziła wioski Wangi. Podobno Wanga przez cały czas ponawiała swe wezwania, ponadto przepowiedziała jej, że będzie się coraz bardziej rozwijała, stanie się silna i sławna na całym świecie. Szamanka dodała również, że przychodzi do niej Chrystus, "cały w ranach", i nakazuje jej pojechać do Jerozolimy. W czerwcu 2000 roku Rachiljam zrealizowała swoje plany - pojechała w towarzystwie pewnej znajomej Rosjanki do Bułgarii i do Izraela - do grobu Jezusa. Po drodze zatrzymała się na jeden dzień w Stambule, gdzie odwiedziła kilka meczetów i grobowców. W Bułgarii spędziła 5 dni i otrzymała błogosławieństwo od Wangi i od świętej Pietki, w której świątyni się modliła. Po powrocie opowiedziała, jak bardzo zadowolona jest z tej pielgrzymki, przede wszystkim dlatego, że wreszcie, po 6 latach, wykonała polecenie Wangi i zyskała w niej nową, silną opiekunkę. / Izba, w której Rachiljam przyjmuje pacjentów, mieści się w specjalnie przebudowanym oddzielnym domku tuż obok jej domu36. Jest schludnie urządzona, a jej wyposażenie stanowią obiekty związane z wieloma różnymi religiami (patrz fot. 3); nie są one zgrupowane oddzielnie, a przeciwnie, są przemieszane. Szamanka dodawała je stopniowo, po swoich kolejnych podróżach. Na ścianach wiszą obok siebie plakaty, fotografie i reprodukcje przedstawiające Chrystusa, Matkę Bożą, Sai Babę, Buddę, różnych bogów hinduizmu, jak Siwa i Lakszmi, plakaty ze znakiem Om, kilimy i obrazki z widokiem Mekki. Największe są barwne fotografie Sai Baby, opatrzone jego autografem. Na jednej ze ścian umieszczone są również zdjęcia przestawiające Wangę i Sofiję-apa. Ponadto w różnych miejscach wiszą pamiątki podarowane szamance przez pacjentów, np. amulet w kształcie dłoni pochodzący z Iranu, liczne różańce, wśród nich jeden przywieziony z Mekki, a także płaski bęben z brzękadełkami (dab), który dostała w rejonie ujgurskim, z którego pochodzj37. Rachiljam po35 Tzn. Sai Baba "przychodzi" do niej i daje jej wskazówki. Wzmacnia ją duchowo, dodaje sił. Wpływa także na jej męża, który podobno był dawniej mrukliwy, teraz stał się miły, uprzejmy dla ludzi. 36 Nie należy, według niej, przyjmować pacjentów w domu, w którym się mieszka, aby nie zbierał się w nim "brud" (griaz l, "zła energia" wychodząca z chorych podczas seansu. Wtedy dom należałoby bezustannie rytualnie oczyszczać - modlitwami i okadzaniem. 37 Taki bęben jest charakterystyczny dla tzw. "tadżyckiego", "rolniczego" wariantu szamanizmu, do którego W. N. Basiłow (1990, s. 67-68) odnosi również Uj gurów i osiadłych UzbekĆfW. Rachiljam używała go dawniej podczas niektórych seansów, "gdy wchodził w nią duch jakiegoś szamana", ale obecnie bęben nie może być używany, ponieważ został uszkodzony przez agresywną pacjentkę, powodowaną przez złego ducha, który przeciwstawiał się leczeniu. �171 kazała również sznur czarnych, kropkowanych na biało koralików, które mają chronić przed "złym okiem" oraz przedmioty, które ofiarował jej mistrz - stary Ujgur (różaniec i "koziołka"). W jednym z rogów pokoju stoi stoliczek stanowiący rodzaj ołtarzyka, nad którym wisi portret Szirdi Baby (którego wcieleniem jest Sai Baba) oraz różnych bóstw hinduistycznych, a wśród akcesoriów umieszczonych na stoliku zwracają uwagę podobizny Sai Baby i Chrystusa, figurka kobry, obrazek z wizerunkiem świętej Pietki i różaniec od Sai Baby. W drugim kącie widać krzesło z rozpostartą na nim pomarańczową szatą Sai Baby, którą również otrzymała od niego w darze. O nogi krzesła oparta jest fotografia stóp guru, ujęta w ramkę, a przed nią leży poduszka z wyszytym rysunkiem stóp. Sprawia to wrażenie, jakby szamanka chciała w sposób materialny zaznaczyć obecność Sai Baby w tym miejscu. Eklektyzm, występujący w świecie bóstw i duchów opiekuńczych szamanki, wyrażający się tak jaskrawo w opisanym wyżej wystroju "izby przyjęć", zupełnie Rachiljam nie przeszkadza. Nie widzi ona sprzeczności w łączeniu elementów różnych religii. Przeciwnie, uważa, że doświadczanie różnorodnych duchowych przeżyć jest dla niej pożyteczne. Dzięki pomocy duchów i bóstw rozmaitych religii może leczyć ludzi różnej wiary. Twierdzi, że na tę drogę skierował ją Chrystus. Podczas swych duchowych z nią spotkań podobno powiedział jej, że powinna czerpać z różnych religii (ty dołżna wo wsiech religijach pobywat). To właśnie Jezus poprowadził ją do Sai Baby! A "żywy Bóg" głosi przecież, że przyjmuje ludzi wszelkich religii, nie każe im z nich rezygnować i oddawać cześć jemu. Ponadto, jak dodała Rachiljam, Szirdi Baba (który także ją pobłogosławił) był muzułmaninem38• Ona sama nadal uważa się za wierną muzułm*nkę. Odwołuje się zawsze w pierwszej kolejności do Allaha i tylko poprzez niego do duchów. Jest głęboko przekonana, że wszystkie te gromadzone doświadczenia są ważnymi etapami przeznaczonej jej drogi doskonalenia się duchowego. Powołuje się na rozmaite aluzje jej duchów i uzdrowicieli, którzy przepowiadali, że kiedyś stanie się sławna na świecie. Przytacza również słowa swojego pierwszego "opiekuna", który błogosławiąc ją przewidział, że za 3 lata rozpocznie się jej wyraźny rozwój, a po 7 latach od błogosławieństwa - nastąpi zdecydowana przemiana duchowa. Rachiljam oczekuje tego momentu, który ma nastąpić już wkrótce, choć nie wie, na czym owo przeobrażenie może polegać. Mówi, że "wszystko jest w rękach Boga", ona niczego nie może planować. Powinna jedynie starać się być zrównoważona, spokojna i stworzyć odpowiednie warunki w domu, aby nic jej nie przeszkadzało w realizacji powołania. Nie może być za bardzo przywiązana do domu, męża, dzieci, do spraw materialnych - tylko wtedy będzie mogła "wspiąć się wyżej". )ft Jak piszą W. Iwanow i J. Trofimow (1999, s. 101), Sai Baba (wówczas noszący jeszcze inne imię) w 1940 roku odkrył, że jest wcieleniem Sai Baby z Szirdi, który będąc braminem z urodzenia, przeżył życie jako muzułmański święty. �172 Oficjalna droga Rachi/jam do profesji szamanki Równolegle do wędrówki po tradycyjnej drodze do zdobycia uprawnień szamanki, Rachiljam odpowiedziała na wyzwanie nowych czasów, próbując dostosować się do oficjalnych wymogów. Chciała pracować w pełni legalnie, więc postanowiła przejść w Centrum Medycyny Wschodniej i Współczesnej niezbędną procedurę i uzyskać stosowne dokumenty. Myślała, że się czegoś nauczy, ale właściwie nie było tam nauczania, mówiono jej tylko, by starała się rozwijać swoje zdolności. W 1994 roku, po trzymiesięcznej praktyce w Centrum, zdała egzamin i dostała legitymację teopsychoterapeuty. Następnie zaczęła pracować w Centrum, potem zrezygnowała. Krótko pracowała w małym ośrodku w Tałgarze, miasteczku w pobliżu Kyzył Kajratu, a potem zaczęła przyjmować w domu. Około roku spędziła u swojej uczennicy w przysiółku Drużba, w czasie gdy jej dom był w remoncie. Tam przyjmowała pacjentów, a uczennica mogła nie tylko obserwować seanse, ale i włączać się w leczenie. W 1996 roku Rachiljam przeszła procedurę ponownej atestacji w Centrum (trzeba ją było wówczas przeprowadzać co 2 lata). Nie było to łatwe, ponieważ tym razem zażądano od niej przeprowadzenia specjalnych badań psychiatrycznych. Jednakże badania wykazały, że jest zdrowa39• W 1997 roku Rachiljam znalazła sobie pracę w małym, prywatnym ośrodku medycznym zatrudniającym lekarzy i praktyków medycyny niekonwencjonalnej. Ośrodek ten, o nazwie "Eni", mieścił się w suterenie dużej polikliniki w centrum Ałmaty. Szamanka przyjmowała tam pacjentów za ustaloną opłatą (400 tenge, czyli wówczas około 5-6 dolarów za seans), dość wysoką jak na tamtejsze warunki, co ograniczało jej klientelę. Ponadto narzekała na warunki lokalowe, ponieważ jej gabinet był maleńki, a należyte wykonanie seansu wymaga sporej przestrzeni. Ponadto, strofowana przez lekarzy, którym przeszkadzały jej krzyki, musiała ograniczyć ekspresję swych seansów. W 2000 roku pracowała nadal w owym ośrodku, ale w nowym lokum, jednak warunki przyjęć niewiele się polepszyły. Jednocześnie przyjmowała chorych u siebie, w Kyzył Kajrat. Rachiljam żałowała swojej decyzji przejścia atestacji w Centrum. Zanim zgłosiła się tam, duchy przychodziły do niej we śnie i pokazywały, jak leczyć ludzi. Ale ona myślała, że powinna się uczyć tam, od dobrych uzdrowicieli. Duchy ostrzegały ją, żeby nigdzie nie chodziła, one same będą ją prowadzić. Ale Rachiljam nie posłuchała ich. Wspomina, że ponieważ postąpiła wbrew ich woli, duchy męczyły ją w autobusie, którym jechała do miasta - wstrząsały jej ciałem, wykrzywiały twarz. Teraz mówi, że duchy miały rację - ni39 Rachiljam opowiedziała, że komisja atestacyj na poprosiła ją o zademonstrowanie seansu szamańskiego. Jej zdaniem seans wypadł znakomicie, niemniej, niektórzy członkowie komisji śmiali się z niej. Wziął ją w obronę dyrektor Centrum, który napomniał ich: "przecież sami jesteście uzdrowicielami, dlaczego wyśmiewacie taki sposób leczenia?". �173 czego jej tam nie nauczyli, a na odwrót, "zamykali jej drogę". Według nich jest tam bardzo wielu zawistnych uzdrowicieli, takich, którzy nie leczą, a stosują czarną magię. Ona potrafi to wyczuć i dlatego czuła się bardzo źle, pracując w Centrum. Jej duchy były temu przeciwne, dlatego zrezygnowała. Żałuje przede wszystkim utraconych możliwości: według niej duchy były obrażone, więc przerwały nauczanie. Gdyby nie jej nieposłuszeństwo, "kto wie, kim by teraz była", zaszłaby może jeszcze dalej. Jedyną korzyścią, którą wyniosła z pobytu w Centrum (poza możliwością oficjalnej praktyki) był kontakt z grupą uzdrowicieli, z którą kilkakrotnie brała udział we wspólnych seansach leczniczych. Seanse te były pomocne w "otwieraniu się". Rachiljam przed siedzibą Centrum "Eni". Według moich info~acji, w 2001 roku Fot. D. Penkala-Gawęcka Rachiljam przestała pracować w ośrodku "Eni", ponieważ nie przeszła kolejnej atestacji. Nie wiem jednak, czy próbowała ją uzyskać, czy też zrezygnowała, by nie robić tego, co - jak uważała - nie podobało się jej duchom. Rachiljam jako "przewodniczka duchowa" Jak sama Rachiljam rekrutuje i "prowadzi" swoje uczennice i - dużo rzadziej - uczniów? Czy przechodzą oni podobną drogę, jak ona? Przede wszystkim można zauważyć, że nikogo z nich Rachiljam nie określa mianem szamana. Nazywa ich uzdrowicielami i przepowiadającymi (kaz. kumalakszy, ujg. kumilakczy), jeśli łączą leczenie z tradycyjnym sposobem odsłaniania przyszłości z pomocą ziaren fasoli czy kamyczków. Tak też określani są przez otoczenie. Szaman ma dużo większą siłę dzięki pomocy wielu potężnych duchów. Na przykład jedna z uczennic - Ujgurka o imieniu Rukijam, o której pisze obszernie I. Beller-Hann (200 l )40, podkreślała, że ona sama nie jest bakszy, a jedynie kumilakczy, jest znacznie słabsza niż jej opiekunka. Rekrutacja uzdrowicieli przebiega według pewnego stałego schematu. Pacjenci przychodzący do Rachiljam zwykle nie opowiadają, co im dolega, nie 40 W artykule I. Beller-Hann (200 I) Rukijam występuje pod imieniem "Biiwiixan", aRachiljam pojawia się jako "Muqiiddiis". �174 jest to jej potrzebne. Szamanka przeprowadza seans, który rozpoczyna się od postawienia diagnozy. Według niej, to przywołane przez nią duchy określają przyczynę choroby, którą najczęściej jest urok, czary albo złe duchy. W niektórych przypadkach Rachiljam mówi pacjentce, że ona sama jest, już od dzieciństwa, "duchowa" ("ma duchy"), co czyni daną osobę bardziej wrażliwą - zbiera ona od innych ludzi "brud" (rozumiany jako rezultat sglaza czy porczy)41 i stąd biorą sięjej dolegliwości. Dodaje, że wśród jej przodków na pewno byli ludzie "duchowi". Niekiedy chora od razu zgadza się z tą diagnozą, potwierdza też, że rzeczywiście w jej rodzie byli "święci" (osoby głęboko religijne, np. mułłowie), szamani czy inni uzdrowiciele. Zdarza się, że pacjentka zaczyna wtedy opowiadać, iż od czasu choroby albo nawet wcześniej poczęły ją nawiedzać duchy (arwahlar - czyli duchy przodków), dawać jej jakieś wskazówki. Na przykład młody Ujgur Parchat - jedyny uznany za "duchowego" mężczyzna spośród pacjentów Rachiljam, których leczenie obserwowałam - przeżywał podobne doświadczenia już od dzieciństwa. Miał dziwne dolegliwości: czuł "ciężar", doskwierały mu różne bóle, wykrzywiała się twarz. Poza tym we śnie widywał węże, które w jego wypadku zawsze zwiastowały coś dobrego. Twierdzi, że owe duchy-węże brały go pod swoją opiekę. Ale czasem to, co mówi Rachiljam, jest dla chorego niespodziewanym objawieniem, które przyjmuje dopiero wtedy, gdy po spotkaniu z szamanką następuje gwałtowne załamanie zdrowia. Tak było z Rukijam, która po pierwszym seansie ciężko zachorowała i długo musiała leżeć, męczyły ją straszne dreszcze. "Choroby uzdrowicielskiej" nie mogą uleczyć lekarze; Rachiljam mówi takiej osobie, że jeśli chce wyzdrowieć, sama musi zacząć leczyć ludzi. Jednak wymaga to priygotowania, które polega na poddaniu się cyklowi seansów u szamanki. W czasie takich seansów oczyszcza ich z pomocą swoich duchów - uwalnia od nagromadzonego "brudu" - a ponadto ich własne duchy uaktywniają się i zaczynają pomagać w procesie oczyszczania42• Kandydat powinien w pełni zaakceptować drogę wyznaczoną mu przez duchy i podporządkować się ich woli. W zasadzie dopiero wtedy, gdy się "otworzy", będzie mógł prosić o błogosławieństwo. Ale u niektórych uczniów trwa to długo - Rachiljam wspomina pewną Rosjankę o imieniu Swieta, której udzieliła już błogosławieństwa, choć ta nie do końca "otworzyła się". A więc może to być długotrwały proces i w tym czasie uczennica pozostaje blisko szamanki, poddaje się seansom i wysłuchuje jej wyjaśnień i wskazówek. Zaczyna również współuczestniczyć w leczeniu pacjentów. Podczas pierwszego obserwowanego przeze mnie seansu, Rukijam i druga uczennica, Amina, pomagały szamance w ten sposób, że siedząc z boku, Podobnie uzdrowiciel, lecząc, bierze w siebie ów "brud", ale on potrafi "oczyścić się". Często pacjenci przechodzą prawdziwe katharsis - "stojący w gardle kamień" ustępuje, wychodząc czasem z wymiotami, zaczynają płakać, choć przedtem nie byli w stanie. Może to nastąpić od razu albo dopiero po kilku seansach. 41 42 �175 również śpiewały modlitwy i wezwania do swoich duchów, które jakoby przyłączały się do leczenia. Rachiljam komentowała to później, że ich duchy także "wyrywały się" do pomocy. W pewnym momencie Rukijam podeszła do chorej i zaczęła oczyszczać ją - zdejmować sgłaz kawałkiem papieru. Obie te uczennice wówczas jeszcze nie "otworzyły się" całkowicie. Takie osoby mają wobec swej duchowej opiekunki pewne obowiązki, powinny, jak się to określa, "chodzić koło niej", pomagać, także materialnie. Choć sama Rachiljam omijała ten temat, Rukijam ujawniła, że jako jej uczennica pomogła swej mistrzyni udostępniając na cały rok swój dom w ujgurskim przysiółku Drużba, gdzie szamanka zaczęła zdobywać coraz szerszą klientelę, a ponadto ofiarowała jej łącznie sporą sumę pieniędzy (Beller-Hann, 200 l, s. 82). Jest przyjęte, że uzdrowicielka zabiera swoje podopieczne na pielgrzymki do miejsc świętych43• Uczennice nazywały Rachiljam swoją "nauczycielką" bądź "mistrzynią", "opiekunką" (nastawnica), niemniej ona sama z naciskiem tłumaczyła, że jedynie pomaga im "otworzyć się". Po każdym seansie, któremu poddaje się przyszła uzdrowicielka, szamanka pyta ją o odczucia i objaśnia ich znaczenie, informuje, w jaki sposób duchy będą kontynuować oczyszczanie (będą przychodzić w nocy i dalej leczyć, "brud" będzie się wydzielał z płaczem, moczem i innymi wydzielinami). Instruuje również, jak odnosić się do duchów, aby ich nie obrazić. Potrafi powiedzieć, ile i jak silne duchy "posiada" dana osoba oraz określić, jakiego rodzaju dar duchy chcą jej przekazać. I tak na przykład młodej Ujgurce Elmirze, która była u niej po raz pierwszy, powiedziała, że ma ona duchy, które pojawiają się w postaci ptaków i będzie mogła leczyć z ich pomocą oraz, że ma jeszcze drugi dar - leczenia za pomocą modlitw (jak mul/a). Natomiast Mahira, córka szamanki, otrzymała przede wszystkim dar jasnowidzenia, a w drugiej kolejności - dar szamański. A zatem początkującym uzdrowicielom Rachiljam udziela pewnych wskazówek i czasem praktykują oni u jej boku, ale, jak twierdzi, ona nie uczy, właściwymi nauczycielami są duchy. Kiedy chory jest już oczyszczony, duchy zaczynają przythodzić do niego we śnie i uczyć, jak ma leczyć ludzi. Pewnej Tatarce, która przeszła trzy seanse i była już częściowo oczyszczona (zaczęły ustępować straszne bóle głowy, które męczyły ją od lat), Rachiljam objaśniła, że wkrótce już duchy zaczną ją prowadzić. Ona sama może być pomocna, jeżeli przyszła uzdrowicielka nie będzie w stanie czegoś pojąć. Tak więc, Rachiljam rozumie swoją rolę raczej jako "przewodniczki duchowej" niż nauczycielki swych podopiecznych. Czy Rachiljam udzieli początkującej uzdrowicielce błogosławieństwa i kiedy to nastąpi, zależy, według niej, od duchów. Jej własne duchy nakazują: "daj 4) Rukijam, która przedtem towarzyszyła Rachiljam, później - już jako samodzielna uzdrowicielka - także organizowała takie wyjazdy dla swoich uczennic. Jedną z pielgrzymek, do mauzoleum Ahmada Jasawi, grobowca Arystan-baba i kilku innych miejsc świętych opisuje 1. Beller-Hann, która miała okazję w niej uczestniczyć (I. Beller-Hann, w druku). �176 błogosławieństwo" i jeśli powtórzą to dwa, trzy razy, szamanka wykonuje ich polecenie. Ale zaznacza, że musi to być ktoś "pewny", kogo już dobrze zna, zwykle taka osoba "chodzi koło niej" około roku i już stopniowo zaczyna przeprowadzać seanse. Neofitka, która ma dostać błogosławieństwo (kaz. bata, ujg. duga) powinna "nakryć stół", czyli przygotować poczęstunek, który może być bardzo skromny, ale niektórzy, jeśli ich stać, zarzynają z tej okazji barana. Musi być obecna rodzina i przed właściwą ceremonią mąż, teściowa, teść, ojciec i matka powinni pobłogosławić ją, dać jej swoją zgodę. Winni powiedzieć: ,jeśli otworzysz się, będziemy się cieszyć z tego, że będziesz służyła Bogu i pomagała ludziom". Takie przyzwolenie ze strony rodziny, choć nosi taką samą nazwę, ma inny charakter niż właściwe błogosławieństwo. To ostatnie to według Rachiljam w istocie słowa duchów. Ona sama nie przygotowuje żadnej mowy, nigdy nie wie, co duchy za jej pośrednictwem powiedzą. Zwykle mówią poprzez pieśń44. Może przyjść kilka duchów, które ofiarowują różne dary (np. jasnowidzenia i leczenia z pomocą modlitwy), wtedy pqemawiają przez jej usta różnymi głosami. Przepowiadają, jaka będzie dalsza droga osoby błogosławionej i dają jej wskazówki. Potem odbywa się poczęstunek, dziękczynne modlitwy do Boga, a następnie błogosławiąca dostaje niewielki podarek. Wśród uczniów Rachiljam przeważającą większość stanowili Ujgurzy i Kazachowie, choć miała również dwoje podopiecznych Rosjan, a więc niemuzułmanów4s. Mężczyźni zdarzają się rzadko. Różny jest wiek tych początkujących uzdrowicieli, bywają młodzi, ale nie mogą być zbyt młodzi, gdyż nie są jeszcze gotowi do przyjęcia daru46. Większość jest w średnim wieku. Na przykład Rukijam miała nieco ponad 40 lat, a Amina ponad 50. Szamanka poznała je jeszcze w okresie, gdy mieszkała w Drużbie, pochodziły z jej ujgurskiego kręgu sąsiedzkiego. Późniejsi pacjenci, przyjmowani na terenie kliniki, mieli często wyższe wykształcenie. Wśród tych, które uznała za osoby "duchowe", predestynowane do leczenia innych, był m.in Ujgur - dziennikarz i Tatarka - inżynier technolog. Nie wiem jednak, czy zostali oni uczniami Rachiljam i czy później zajęli się leczeniem. Po otrzymaniu błogosławieństwa uzdrowiciele zaczynają działać na własną rękę. Jednak różne bywają ich drogi. Rachiljam ubolewa, że nieraz musi się wstydzić za swoich byłych podopiecznych. Niektórzy trafiają do "czarnych magów", którzy "zamykają im drogę", pozbawiają zdolności leczenia. Czasem 44 Jak opowiada, kiedy pierwszy raz miała udzielić błogosławieństwa, obawiała się, że wtedy jej dar zniknie, lecz duchy uspokoiły ją. Poza tym zupełnie nie wiedziała, co mówić, ale duchy rzekły: "nie bój się, my będziemy mówić za ciebie". 45 Odpowiada to mniej więcej składowi etnicznemu jej pacjentów. Przyjmuje chorych niezależnie od ich narodowości i religii, natomiast warunkiem jest, by wierzyli w siłę jej i jej duchów. 46 Rachiljam stwierdziła, że nigdy nie spotkała bardzo młodych, nastoletnich uzdrowicieli. Ale wie, żejej mistrzUjgur został szamanem już w 14 roku życia. Jak pisze A.T. Toleubajew (1997, s. 197), do silnych baksy dar szamański przychodzi w dzieciństwie lub wieku młodzieńczym. �177 zwracają się wtedy do niej o pomoc, a ona ponownie przywraca im dar, ale jeśli powtarza się to kilka razy, bywa już zniecierpliwiona i ostro napomina lekkomyślnego: "ile razy mam cię otwierać?". Bywają i inni, którzy schodzą na złą drogę. Ci myślą przede wszystkim o pieniądzach i dla dużego zarobku zaczynają stosować zabiegi czarnej magii. W ten sposób sami stają się "czarni", związują się z nimi "czarne" (kara), złe duchy. Te ostatnie wypierają dobre, "białe" (ak) duchy. Szczególnie niebezpiecznymi duchami są szatan i przybysze z innych planet (inoplanietianie)! Rachiljam uważa, że można zajmować się albo białą magią Uak ona), albo czarną, nie da się ich łączyć. Tych uzdrowicieli, którzy związali się z czarną magią również można wyleczyć, odpędzić od nich złe duchy, ale często oni sami tego nie chcą47. Ponadto wielu uzdrowicieli nie myśli o tym, by rozwijać swoje zdolności. Nie słuchają duchów, które nakazują im jeżdzić do miejsc świętych. A więc są "słabi", nie przybywa im duchów-pomocników. Wtedy też narażeni są bardziej na złe wpływy. Rachiljam przyznaje, że niektóre uzdrowicielki nie podejmują takich podróży z przyczyn rodzinnych - muszą się opiekować małymi dziećmi albo nie zezwala im mąż. Wielokrotnie podkreśla, że dla człowieka, który obrał tę drogę, najważniejsze jest słuchanie głosu duchów, nie może oglądać się na rodzinę, domowe obowiązki i problemy materialne. Inaczej traci swój dar. / 1<.Droga szamana jako obrzęd przejścia. Tradycja wynaleziona czy tradycja odnaleziona? Sądzę, że można drogę współczesnego szamana w Kazachstanie uznać za kontynuację tradycyjnego sposobu dochodzenia do tej profesji, mimo że nie występują w niej wszystkie "klasyczne" elementy opisywane w literaturze. Zanim przejdę do uzasadnienia tego sądu, chciałabym zastanowić się, czym różni się współcz~ny szaman od innych uzdrowicieli. Zauważyć można, że nie występuje obecnie wyraźna granica między tym "wybrańcem duchów" a innymi uzdrowicielami, których działanie opiera się na kontakcie z duchami i pozyskiwaniu ich pomocy dla leczenia48• Tworzą oni jakby jedną klasę specjalistów, których większość stanowią obecnie osoby diagnozujące i przepowiadające przyszłość z pomocą duchów. Zajmują się one nie tylko zdrowiem, ale i - zapewne w większym stopniu niż baksy - problemami życiowymi, społecznymi swych klientów. Zwykle, podobnie jak szamani, wchodzą w trans 47 W mniemaniu Rachiljam czarne duchy jakby nakładają się na białe, "przytłumiają" je. Usunąć je może sam człowiek opanowany przez te złe duchy, za pomocą modlitw do Boga iprzegnania ducha na drzewo czy zwierzę. 4' Jest to zresztą zgodne z tradycyjnym łączeniem kilku powołań: np. według często przywoływanych relacji C. Walichanowa z połowy XIX wieku (1986, s. 302), szaman był w jednej osobie lekarzem, poetą, muzykantem i wróżbiarzem. �178 podczas seansu. Duchy pomagają im zobaczyć przyszłe wydarzenia, dają wskazówki pacjentom i oczyszczają ich w trakcie leczenia. Szamani różnią się od owych jasnowidzących i wróżbiarek tym, że są o wiele silniejsi, bo posiadają znacznie więcej mocnych duchów-pomocników, ponadto nie zajmują się przepowiadaniem przyszłości za pomocą kamyków czy ziaren kumałak; twierdzą, że nie są im one potrzebne. Ponadto seans szamana jest znacznie bardziej rozbudowany, stanowi swego rodzaju przedstawienie ze specyficzną dramaturgią. Powołanie szamana jest uważane za rzadkie i szczególnie cenne. Dar szamański odróżnia się od innych, zwie się go baksyłyk (kaz.). Mahira nazwała swoją matkę "pomostem między niebem a ziemią", podkreślając jej wyjątkową rolę pośrednika między duchami i ludźmi. Jednak zarówno dar szamański, jak i uzdrowicielski (a nie szamański) są przekazywane wybrańcom w taki sam sposób, a "choroba szamańska" i "choroba uzdrowicielska" w szerszym znaczeniu nie wykazują istotnych różnic. Interesujące, że przekaz daru jest też taki sam u mulla zajmujących się leczeniem za pomocą odpowiednich modlitw z Koranu, a więc osób bezpośrednio związanych z reHgią49. Oni wszakże nie muszą wzywać duchów - siła modlitw wystarcza. Od wymienionych praktyków wyraźnie wyodrębniają się natomiast ci, u których otrzymanie daru uzdrowicielskiego nie jest warunkiem podjęcia leczenia, a więc np. nastawiacze kości czy zielarze (dariger). Ich zajęcie jest z reguły przekazywane z pokolenia na pokolenie i musi być wyuczone. Droga szamanów i innych uzdrowicieli "duchowych" w Kazachstanie w pełni odpowiada modelowi "obrzędów przejścia" skonstruowanemu przez A. van Gennepa (1909). Fazę pierwszą obrzędu przejścia, czyli separację, wyznacza zapadnięcie na "chorobę szamańską/uzdrowicielską". W literaturze (np. Eliade, 1994) podkreśla się jej inicjacyjny charakter. Tę kwalifikację można odnieść do całości drogi szamana/uzdrowiciela do uzyskania legitymizacji i tak rozumianą inicjację traktować jako szczególny rodzaj obrzędów przejścia (por. Buchowski, 1987). Choroba zaczyna się zazwyczaj nagle i gwałtownie, nieraz wywołana jakimś traumatycznym wydarzeniem. Powoduje pozbawienie dotychczasowego statusu, opuszczenie rutyny codziennego dnia, w której chory przebywał poprzednio. Od tego momentu osoba przyszłego uzdrowiciela wchodzi w etap "liminalny". Ta faza ma charakter złożony, można w niej wyróżnić izolację i przebywanie w stanie "anormalnym", następnie "nazwanie choroby" - uczynienie jej zrozumiałą oraz przygotowania do reintegracji, włączenia do opuszczonej struktury już z nowym statusem. "Choroba szamańska" wytrąca człowieka z normalnego trybu życia. Dolegliwości mają taki charakter, że dotknięty nimi 49 Badacze zwracają również uwagę na analogiczny dawniej przekaz daru u muzykantów (Utiegalijewa, 1995, s. 319 i nast.) oraz kowali i jubilerów (Tochtabajewa, 1995, s. 171 i nast.). �179 człowiek izoluje się od otoczenia. Nieraz boi się ludzi i sam woli przebywać w odosobnieniu, albo ludzie unikają go, bo zachowuje się dziwnie, np. wykrzywia twarz w strasznym grymasie, wstrząsają nim nagłe dreszcze, mówi zmienionym głosem i jak się zdaje, bez sensu. Może wspominać o jakichś widzeniach, utrzymywać, że słyszy głosy, ma sny, w których widuje postaci starców w białych szatach. Somatycznie "choroba uzdrowicielska" przejawia się poprzez różne, nieraz bardzo ciężkie dolegliwości, jak na przykład paraliż. Przy tym badania medyczne nie stwierdzają żadnych zmian organicznych. Lekarze zwykle określają cierpienia takiego człowieka jako chorobę psychiczną i bywa, że podlega on izolacji w szpitalu psychiatrycznym. Ale nawet jeśli pozostaje w domu, można jego sytuację uznać za faktyczną społeczną izolację. Ten stan może trwać długo. Momentem przełomowym jest spotkanie z szamanem albo innym doświadczonym uzdrowicielem, który potrafi określić przyczyny i charakter choroby. Owo objawienie powoduje, że zmienia się kwalifikacja dolegliwości takiej osoby - z chorej zostaje uznana za "wybraną przez duchy", wezwaną do leczenia ludzi. Rozpoczyna się kolejny etap drogi wybrańca. Jeśli przyjmie on ofiarowywany dar, skończą się jego cierpienia. Jeśli wzbrania się, będzie doświadczany dalej. Jak sądzi się, osoba bardzo młoda i nie gotowa do przyjęcia wezwania, może uzyskać prolongatę (nawet na kilkanaście lub więcej lat), wówczas wyzdrowieje i wróci czasowo do normalnego życia, ale po pewnym czasie "duchy znów się o nią upomną"50. Ten, kto pogodzi się z wyznaczoną mu rolą, wchodzi w etap przygotowań. Polegają one na ogół na serii seansów oczyszczających u uzdrowiciela, który jednocześnie udziela adeptowi pouczeń. Czasami nowicjusz przez dłuższy czas towarzyszy i pomaga swemu duchowemu przewodnikowi, bierze pod jego kierunkiem udział w pielgrzymkach do świętych miejsc. Zawsze jednak duchy uważa się za właściwych nauczycieli i bywa, że rola mistrza ogranicza się tylko do udzielenia najważniejszych wskazówek51• Kiedy kandydat jest już gotów do pełnienia swej roli, co określa się jako "otwarcie", następuje trzecia faza obrzędu, reintegracja - ponowne włączenie do społeczności. Polega ona na rytualnym usankcjonowaniu jego powołania i nadaniu mu nowego statusu - szamana bądź uzdrowiciela innego typu. Moment ten jest wyraźnie zaznaczony specjalną ceremonią błogosławieństwa, podczas której opiekun przekazuje nadnaturalną sankcję (duchów), uprawomocniającą przyszłą działalność nowego uzdrowiciela. Uważa się, że nauczylo Tak było z Mahirą, a także ze wspominanym już szamanem Ajtkurmanem (Jessa, 2000, s. 169-170), który zachorował, czyli został wezwany przez duchy w wieku 13 lat, ale wszedł na drogl( szamana ponad 20 lat później. Również uzbecka uzdrowicielka Sofija-apa (ta sama, która błogosławiła Rachiljam) mając 13 lat wybłagała u duchów przesunil(cie terminu realizacji powołania do czasu, gdy bl(dzie miała 31 lat. W mil(dzyczasie wyszła za mąż i urodziła siedmioro dzieci (Sołowiew, 1998, s. 9-11). II Tak było z Rachiljam. Przypuszczalnie uznaje sil(, że w przypadku szczególnie silnych szamanów praktykowanie przypominające czeladnictwo jest zbl(dne. �180 ciel włącza ucznia także pod opiekę swoich duchów, bądź też, że oddaje mu kilka spośród tych, które jemu dotąd pomagały. Następnie adept powinien udać się na groby swych przodków i odprawić stosowny rytuał, by uzyskać również ich błogosławieństwo. Kolejne "odwiedziny duchów" w świętych miejscach pozwalają mu rozwijać się duchowo, pozyskiwać nowych, silnych pomocników. Przedstawiony zarys omawianego obrzędu przejścia wykazuje zasadniczą zgodność z tradycyjnym sposobem osiągania statusu szamana w Kazachstanie. Nie spotyka się już wprawdzie charakterystycznego dla kazachskiego szamanizmu instrumentu muzycznego kobyz, który był nie tylko atrybutem szamana, ale obiektem o magicznej mocy, a ponadto nieodłącznym składnikiem obrzędu błogosławieństwa. Akceptację daru szamańskiego określano frazą: "wziął kobyz". Mówiono również: "kobyz powinien pozostawać w rodzinie"52. Miał on zatem dawniej symboliczne znaczenie, ważne we wszystkich fazach obrzędu przejścia. Nie występują obecnie bądź sporadycznie występują pewne opisywane w dawniejszych źródłach elementy, jak na przykład przekonanie, że duchy porywają i czasowo izolują swojego wybrańca, nauczając go w tym czasie53, podobnie jak wyobrażenie o śmierci i zmartwychwstaniu adepta. Brak współcześnie informacji o poddawaniu szamana przez duchy bolesnym próbom, np. ranieniu, kawałkowaniu jego ciała. Jednakże już wcześniej, jak podaje np. W. N. Basiłow (1992, s. 115-119), w Azji Środkowej spotykano jedynie pozostałości tych wierzeń. Poza tym, można zauważyć, że owym ciężkim próbom odpowiadają strukturalnie cierpienia doznawane podczas "choroby szamańskiej", izolacja społeczna - porwaniu przez duchy i odosobnieniu wybrańca, a odzyskanie zdrowia po przyjęciu daru - zmartwychwstaniu. Zasadniczy schemat pozostaje zgodny z tradycyjnymi wyobrażeniami. Jego kluczowymi, niezbywalnymi elementami są choroba szamańska/uzdrowicielska i błogosławieństwo, wyznaczające graniczne fazy tego obrzędu przejścia. Dodajmy, że jedynie ten tradycyjny sposób legitymizacji szamanów i innych uzdrowicieli duchowych uważany jest za ważny i rzeczywiście uprawniający do leczenia. Nowa, oficjalna procedura legitymizacji nie zyskała sobie uznania i jeśli ktoś decyduje się jej poddać, to tylko jako dodatkowej formalności, która może się przydać z przyczyn praktycznych. Czasem sądzi się, że droga ta może być dla szamana wręcz szkodliwa. 52 Informacje te pochodzą z materiałów terenowych NuriIi Szachanowej, której bardzo dziękuję za ich udostępnienie. Badaczka zebrała bardzo interesujący materiał o szamanach z południa Kazachstanu podczas ekspedycji działającej w roku 1982 i 1985. Według jej danych, np. Kałdykyz-bakszy (1909-1982) z Dżambu1skiej obłasti wspominała, że uczyła się u szamanki o imieniu Zlicha, z którą podczas ceremonii błogosławieństwa wymieniły się kobyzami. Było to pod koniec lat 20. - jeszcze wówczas kobyz był nieodłącznie związany z kazachskim szamanizmem. 53 Ujgura mistrza Rachiljam duchy jakoby wykradły, gdy miał 14 lat, uczyły go przez 40 dni, a następnie zwróciły rodzinie. Czasem mówi się o wykradaniu duszy - według P. lessy (2000, s. 170), duchy opiekuńcze szamana Ajtkurmana zabierały w nocy jego duszę w odosobnione miejsca i tam nauczały pieśni i modlitw. �181 Tradycyjnie profesja szamana była w Kazachstanie dziedziczna - mógł nim zostać człowiek, wśród przodków którego byli szamani. B. A. Kazgułow i N.Ż. Szachanowa (1989, s. 103) przytaczają kazachskie powiedzenie: baksyłyk tukym kuałajdy, co oznacza: "dar szamański prześladuje potomków". Przekaz nie musiał następować między kolejnymi generacjami. Najczęściej dokonywał się w linii prostej, ojcowskiej albo macierzyńskiej, czasem w obu. Na przykład opisywany przez A. E. Alektorowa (1900, s. 31-37) baksy Sjuimenbaj utrzymywał, że szamanami byli jego dziad i babka (nie wiemy z jakiej linii) oraz ojciec i matka. Według A. T. Toleubajewa (1997, s. 196) u Kazachów przekaz częściej występował z pominięciem jednego pokolenia, a nie tracił mocy do siedmiu pokoleń54. Ale dopiero "wskazanie" przez duchy, którego przejawem była "choroba szamańska", wyznaczało przyszłego szamana. Jak pisze W. N. Basiłow (1992, s. 128-129), przekonanie, że po śmierci szamana duchy wybiorą kogoś z krewnych na jego miejsce, stwarzało atmosferę oczekiwania. Jeśli ktoś z krewnych poważnie zachorował, przyjmowano to jako znak duchów (jeśli wyzdrowiał samoistnie, czekano na następny znak). Ciągłość tradycji sprawiała, że znak taki był jasny i czytelny zarówno dla wybrańca, jak i jego otoczenia55. Jak podkreśla Basiłow, widzenia, przeżycia i zachowania chorobowe były wyznaczone przez normy kulturowe, przez tradycję. Sytuację obecną - jak sądzę - charakteryzuje przerwanie tej ciągłości i specjalne strategie podejmowane dla jej przywrócenia. Nowo wyłaniani szamani czy inni uzdrowiciele "duchowi" w Kazachstanie, szczególnie ci mieszkający w miastach, zatracili niektóre ogniwa swej tradycji, podobnie jak i ich otoczenie. Wpłynęła na to wieloletnia ateizacja, "wykorzenianie przesądów". Współcześni adepci, ludzie o różnych zawodach, nieraz z wyższym wykształceniem, oderwani od swojej grupy krewniaczej, nie potrafią nadać swojej chorobie znaczenia. Nieraz długo cierpią, zanim trafią do uzdrowiciela, który uświadomi im, że zostali wybrani przez duchy. W swoich relacjach podkreślają, jak Rachiljam: "nie wiedziałam ... skąd miałam wiedzieć"56. A więc doświadczony uzdrowiciel spaja przerwane ogniwa tradycji, objaśniając choremu i jego rodzinie znaczenie tych szczególnych cierpień. Przeżycia związane z chorobą wtórnie otrzymują kwalifikację choroby uzdrowicielskiej57. Ponadto owi kandydaci na uzdrowicieli z reguły nie pamiętają, że ktoś z ich przodków zajmoS4 Toleubajew (tamże) twierdzi, że baksy może zostać tylko człowiek mający szamana wśród przodków. Ale niektórzy autorzy, np. I. A. Czekaninskij (1929, s. 79), N. P. Dyrienkowa (1930, s. 280) podają, w jaki sposób może dojść do profesji ktoś nie spełniający tego warunku (choć zdarza się to rzadko). ss Według Basiłowa (1992, s. Ill) u Uzbeków zanotowano przypadki zasięgania rady szamanki albo wróżki, ale tylko wtedy, gdy wezwanie duchów nie było jasne. S6 Analogiczne wypowiedzi buriackich szamanek przytacza C. Humphrey (\999, s. 3, 6). S7 Dodać należy, że pewne motywy powtarzają się w snach i widzeniach przyszłych uzdrowicieli - przede wszystkim postaci starców w białych szatach. Wynika to prawdopodobnie z trwałości wiary w duchy przodków, tak właśnie tradycyjnie wyobrażane. �182 wał się leczeniem i dopiero konstatacja "specjalisty" (który zwykle nie pyta, a stwierdza fakt) przywraca jak gdyby tę pamięć. W ten sposób wyjątkowe predyspozycje adepta, wyjawione poprzez stwierdzenie wyboru przez duchy, zostają dodatkowo potwierdzone. Nowo kreowani uzdrowiciele zaczynają powoływać się na przodków. Może to być któryś z rodziców, dziadek, babka, pradziad czy prababka (bądź kilku przodków, z różnych pokoleń), w linii męskiej albo żeńskiej. A zatem, jak sądzę, obserwowany obecnie sposób dojścia do profesji szamana można określić jako "tradycję odnalezioną", a nie "tradycję wynalezioną". To, co uległo przerwaniu, stara się "zlepić" w bardziej lub mniej umiejętny sposób współczesny nosiciel tradycji, który zwykle jeszcze niedawno sam uzyskiwał tę wiedzę od swego mistrza. Można więc powiedzieć, że obecnie wzrosła rola nauczyciela, mimo że sami uzdrowiciele odżegnują się od tego miana. Dawniej możliwa była autokreacja szamana, ponieważ (jeśli tylko pochodził z szamańskiego rodu) wystarczyły zrozumiałe dla wszystkich zewnętrzne oznaki jego powołania. Teraz ktoś, kto sam ogłasza się duchowym uzdrowicielem, traktowany jest podejrzliwie, posądzany o szalbierstwo. I. Beller-Hann (2001, s. 91-92) opisuje przykład Ujgurki, która utrzymywała, że przychodzą do niej duchy opiekuńcze i próbowała samodzielnie zostać uzdrowicielką. Jej wysiłki zostały zdyskredytowane przez inne uzdrowicielki, które najpierw uznały, że opanowały ją złe duchy. Następnie - gdy nadal obstawała przy swoim i zapowiadała, że po 4o-dniowym odosobnieniu zacznie leczyć ludzi, a nawet zdobędzie status świętej - stwierdziły, że jest po prostu oszustką. Podstawą, na której opiera się proces wyłaniania uzdrowicieli "duchowych" oraz pełnienie przez nich ich roli, jest specyficzna wizja świata, podzielana przez nich samych i ich klientelę. Jest to świat pełen duchów - dżinów, które generalnie mogą być dobre lub złe. Na owe wierzenia wywarły wpływ idee islamu. Wydaje się, że część postaci z tego świata, dawniejszego pochodzenia, które opisywano w bogatej literaturze, już zaginęła w wyobrażeniach współczesnych. Niemniej, nadal czytelne są pozostałości kultu duchów przyrody (drzew, wody) objawiające się między innymi w powszechnym obyczaju przywiązywania skrawków materiału do gałęzi wybranych drzew58• A przede wszystkim nadal bardzo silna jest wiara w możliwość ingerencji duchów zmarłych w sprawy żywych. Do duchów przodków Kazachowie i Ujgurzy odwołują się w różnych sytuacjach, licząc na ich opiekę i pomoc. Choć zalicza się ich do dobrych duchów, to i oni mogą wyrażać swoje niezadowolenie, dokuczając potomkowi, który o nich nie pamięta59, bądź nie jest posłuszny ich wezwaniu. Można przyDziś tłumaczy się to wiarą w spełnienie pomyślanego przy zawiązywaniu szmatki życzenia. Powinno się składać ofiary duchom przodków. Polega to na smażeniu, najlepiej w każdy czwartek, 7 sztuk obrzędowego pieczywa, z jednoczesnym przywoływaniem w modlitwie imion zmarłych krewnych. Zwyczaj ten nazywa się po kazachsku czirpik. Rachiljam twierdziła, że Ujgurzy przestrzegają go ściśle (i czynią to nawet dodatkowo, kiedy np. komuś przyśni się matka), naS8 S9 �183 puszczać, że wiara w duchy przodków zachowała ciągłość dzięki temu, że wiązała się z "kultami domowymi", nie wypełnianymi publicznie. Dodać można, że za przodka wszystkich kazachskich szamanów i ich opiekuna uważany był Korkyt-ata - pierwszy szaman i wynalazca szamańskiego instrumentu kobyz. Legendy, a właściwie mity o tym bohaterze kulturowym o cechach półboskich, przetrwały w narodowej tradycji (rok 2000 ogłoszono nawet oficjalnie rokiem Korkyta). Jego domniemana mogiła w pobliżu Syr-darii traktowana jest jak grobowiec świętego. Jednakże szamani nie odwołują się już do niego w swych wezwaniach do duchów przodków i świętych60• Natomiast spośród złych, "czarnych" duchów za szczególnie szkodzące ludziom uważa się szatana oraz nowe postaci demoniczne - wspomnianych już "przybyszów z kosmosu". Rachiljam i Mahira twierdziły, że zarówno satana, jak i inoplanetianie zamieszkują w wybranych domach całymi rodzinami (o relacjach krewniaczych, takich jak u ludzi) i nękają mieszkańców, mogąc ich doprowadzić do choroby umysłowej, a nawet śmierci. Odwoływanie się do duchów ma kluczowe znaczenie podczas wszystkich etapów omawianego obrzędu przejścia. Duchy przodków przecież wybierają kandydata, one go doświadczają i karzą, jeśli odmawia wypełnienia ich woli. Człowiek "duchowy" to taki, który ma bliski kontakt z duchami61 • Jeśli przyjmie dar - to one go uczą, błogosławią i stają się jego patronami i pomocnikami wraz z duchami świętych, których prosił o opiekę62 • Od nich szaman zależy tomiast Kazachowie rzadziej. Niemniej, w obrzędach pogrzebowych i wypominkowych Kazachów specjalne pieczywo smażone na tłuszczu: bauyrsak i sadaka nan, poświęcone duchom zmarłych, nadal odgrywa ważną rolę (Szachanowa, 1998, s. 108-109). Jak sądzi się, duchy żywią się zapachem powstałym podczas smażenia . •• Już I. A. Czekaninskij (1929, s. 77-78) zwróci! uwagę, że imię Korkyta nie pojawia się w zaklęciach i modłach kazachskich szamanów. 61 Dodajmy, że niektórzy uzdrowiciele opisują ten stan, przydając mu interpretację zapożyczoną z popularnych obecnie koncepcji bioenergoterapii. Na przykład szaman Wiktor Mynbajew z Tarazu, bywały w świecie (odwiedził m.in. Niemcy, Austrię, Szwajcarię), w swym wykładzie podczas I Konferencji Medycyny Tradycyjnej i Ludowej w Ałmaty (1997 r.) twierdził, że są to osoby o zdolnościach bioenergoterapeutycznych, które cierpią z powodu niemożności oddawania nadmiaru bioenergii. Jako "zakładnicy swego własnego bioenergopotencjału" zaczynają gromadzić "złe duchy, ciemne siły", od których jedynie szaman może ich uwolnić. Co interesujące, również jeden ze współczesnych kazachskich badaczy szamanizmu, A.T. Toleubajew (1997, s. 196) doszedł do wniosku, że "przyczyną «choroby szamańskiej» mogą być wewnętrzne siły bioenergetyczne, których nadmiar występuje u niektórych ludzi". Ludzie tacy powinni od czasu do czasu oswobadzać się od tego nadmiaru, a mogą to czynić właśnie lecząc innych. A więc badacz ten przejął pewne koncepcje współczesnych uzdrowicieli. 62 Nie występuje w Kazachstanie, tak częste np. wśród Uzbeków, przekonanie o seksualnej więzi łączącej ducha pari z jego wybranką/wybrańcem (por. Suchariewa, 1959, s. 129-132). Bakszy Rachiljam opowiedziała wprawdzie historię takiego związku pewnej kobiety ze złym duchem, ale twierdziła, że tego rodzaju kontaktów z ludźmi nie mają nigdy dobre duchy. Te złe mogą przychodzić do mężczyzny w postaci żeńskiej, a do kobiety w postaci męskiej i współżyć z wybrańcem. Podobnie mogą zachowywać się inopłanetianie - ci jakoby przyjmują galaretowatą formę koloru białego lub zielonego. �184 następnie w swojej praktyce - poprzez niego działają, jest właściwie tylko ich narzędziem. Siła baksy zależy od jego duchów, więc stara się ich zgromadzić jak najwięcej. Można uznać, że szaman wykorzystuje duchy dla wzmocnienia uzyskanej przez błogosławieństwo legitymizacji swych praktyk. Służy temu przede wszystkim odwiedzanie miejsc świętych. Ponadto w swoich opowieściach, czy "osobistych mitach", jak określiła je za N. W. Płużnikowem C. Humphrey (1999, s. 5), baksy dodatkowo uprawomocnia swój status, znowu odwołując się do duchów. Narracje te opisują niezwykłe wydarzenia poprzedzające dojście do profesji, manifestacje mocy duchów stających w obronie swoich podopiecznych oraz epizody cudownych wyleczeń dzięki działaniom potężnych duchów szamana. Na przykład Rachiljam często przytaczała przykłady takich uzdrowień w miejscach świętych, gdzie jakoby duchy, poprzez nią, czyniły prawdziwe cuda. Takie relacje odpowiadają wzorcom tradycyjnym i mogły wzmacniać jej pozycję w lokalnej społeczności ujgurskiej. Wydaje się natomiast, że nowi pomocnicy dołączani przez ujgurską bakszy, a mianowicie duchy i bogowie innych religii, a nawet takie postaci, jak karatecy czy hinduski tancerz (nie mający przecież sankcji sakralnej) służą dalszemu wzmacnianiu, poszerzaniu zakresu jej kompetencji. Są to z jednej strony postaci apelujące do przeżyć religijnych węższych grup pacjentów - np. chrześcijan, a z drugiej - bohaterowie kultury popularnej, znani szerszym kręgom klientów, niezależnie od ich religii czy przynależności etnicznej63. W ten sposób Rachiljam kreuje się na uzdrowicielkę uniwersalną; potwierdzają to jej wypowiedzi pełne przekonania o wielkiej światowej misji, którą ma wypełnić. Z pewnością do obranej przez nią strategii przyczyniły się doświadczenia z kilkuletniej praktyki na terenie miejskiej polikliniki, gdzie przychodzili ludzie o różnym statusie społecznym i pochodzeniu etnicznym. Dla zdobycia i utrzymania szerokiego kręgu pacjentów konieczne było podejście pragmatyczne i "zawieszenie" pewnych, wyrażanych czasem werbalnie, uprzedzeń etnicznych. Inny jest "świat duchów" uzdrowicieli działających w ograniczonych kręgach sąsiedzkich w mieście, bądź w społecznościach wioskowych. Duchy służą zatem wzmacnianiu własnego statusu, a jednocześnie - są w rękach uzdrowicieli narzędziem dyskredytacji rywali. O tych strategiach, podejmowanych w ujgurskiej dzielnicy Ałmaty, wnikliwie pisze I. Beller-Hann (2001, s. 87-90). Zwraca uwagę na ukryty konflikt pomiędzy sposobem legitymizacji nowych adeptów, których wyłaniają i prowadzą ku tej profesji doświadczeni uzdrowiciele, a poczuciem zagrożenia ze strony świeżo upieczonych konkurentów. Można jednak dodać, że tradycyjne rekrutowanie uczniów przynosi także zyski, a mianowicie nabór stałych pacjentów, wyższy prestiż, korzyści bJ Analogicznie "dobierały" sobie duchy współczesne szamanki buriackie - byli wśród nich (obok duchów przodków) archanioł Michał, epiccy bohaterowie i japońscy samuraje. To miało potwierdzać szeroki zakres mocy tych szamanek (Humphrey, 1999, s. 7, 10). �185 finansowe oraz reklamę dla praktyki. Natomiast dla wyeliminowania groźnych konkurentów stosuje się pewne stałe kulturowe strategie. Beller-Rann opisuje postawę Rukijam, uczennicy Rachiljam, która "znała swoje miejsce" i zawsze skromnie podkreślała wyższość swej mistrzyni, nie stanowiąc w ten sposób zagrożenia dla szamanki. Jednakże sama Rukijam starała się zdyskredytować pewną niebezpieczną, samozwańczą uzdrowicielkę, twierdząc, że opanowały ją złe duchy. W opisanym wypadku chodzi o pretendentkę, która nie przeszła tradycyjnej procedury, ale - jak wynika z moich badań - takie samo oskarżenie wysuwa się często w stosunku do osób, które uzyskały błogosławieństwo uznanego uzdrowiciela. Rachiljam opowiadała o niektórych swoich uczniach, którzy wskutek swego niewłaściwego zachowania dopuścili do siebie złe duchy. Wielu z nich, jej zdaniem, nie dba o dalszy duchowy rozwój, nie odwiedza miejsc świętych, inni nie potrafią zachować rytualnej czystości, piją, dbają tylko o dobra materialne i dlatego zostają opanowani przez złe siły. Niektórzy świadomie schodzą na złą drogę dla zysku - zajmują się intratną czarną magią i sami stają się "czarni". A więc, jak można wnioskować, "oskarżenie o czary", tak jak w wielu innych kulturach, i tutaj pełni istotną społeczną funkcję regulacyjną. Szczególnie często spotyka się wśród uzdrowicieli przypisywanie rywalom złośliwego działania dla pozbawienia kogoś daru, czyli "zakrycia drogi", w celu zabrania mu jego duchów. Sprawia to nawet wrażenie prawdziwej wojny uzdrowicieli, w której wygrywają ci, którzy przekonają otoczenie (potencjalnych pacjentów), że to oni zajmują się wyłącznie białą magią, czynieniem dobra, a ich konkurenci są niebezpiecznymi czarnymi magami. Nieraz zdezorientowany pacjent wędruje od jednego uzdrowiciela do drugiego, wysłuchując oszczerstw rzucanych na siebie wzajemnie przez konkurentów. Rachiljam twierdziła, że nie mogła długo pracować w Centrum Medycyny Wschodniej i Współczesnej, bo 90% pracujących tam osób para się czarną magią, a jej dobre duchy nie mogą tego znieść. Obwinienia są oczywiście obustronne córka Rachiljam wyznała, że jedna z pacjentek-uczennic matki wysunęła pod jej adresem "śmieszne" oskarżenie, że ta zabrała jej dar. Każdy uzdrowiciel ostrzega przed wieloma czyhającymi na naiwnych złoczyńcami, którzy posługują się przyjętym schematem - mówią komuś, że jest "duchowy" i skłaniają go, by został jego uczniem, a następnie robią z ofiary swego niewolnika, jednocześnie biorąc w niewolę jego duchy64. Nawiasem mówiąc, przekonanie o możliwości wykradnięcia, podporządkowania sobie czyichś duchów występuje w tradycyjnych wyobrażeniach. Na przykład N. Szachanowa (materiały z badań 1982, 1985) opisuje historię szamana o imieniu Ajnek, z Dżambulskiej obłasti, którego bogaty mąż pewnej początkującej baksy poprosił o odebranie jej duchów. Doświadczony szaman z pomocą swoich 5 dżinów zdołał 64 Jak tłumaczyła Mahira, jeżeli będzie to np. duch jasnowidzący, swojemu nowemu "właścicielowi" w przepowiadaniu przyszłości. odtąd będzie on pomagał �186 Rachiljam ze swoimi uczennicami w trakcie seansu leczniczego. fol. D. Penkala-Gawęcka zabrać jej 3 duchy, choć kobieta ta żałośnie przyzywała je z powrotem, a następnie rozpaczała, że ją osierociły. Jednak męża spotkała później kara - zdechły wszystkie jego owce. A. Januszkiewicz wspomniał w swoich dziennikach (1861, s. 206) o młodym szamanie, który tłumaczył, że byłby osiągnął wysoki stopień doskonałości, gdyby nie jego rywal, który odebrał mu jednego ducha. Opisany wyżej typ oskarżeń wydaje się szczególnie silnym narzędziem walki z konkurencją, ponieważ pozwala Ueśli otoczenie uwierzy) wyeliminować z gry zarówno "czarnego maga", jak i jego ofiarę, która zostaje uznana za pozbawioną daru uzdrowicielskiego. W rywalizacji między uzdrowicielami pewne znaczenie ma również komponent etniczny. Wydaje się, że uzdrowicielki ujgurskie były bardziej podejrzliwe w stosunku do Kazachów jako potencjalnych czarowników, nie dowierzały również sile ich duchów opiekuńczych (por. Beller-Hann, w druku). Rachiljam nieraz bardzo emocjonalnie, choć ściszonym głosem, wypowiadała swoje mniemanie o Kazachach, jako dbających tylko o interesy swojej nacji i eliminujących innych z konkurencji, we wszystkich sferach życia. Zastanawiającym faktem jest, że uzdrowicielami we współczesnym Kazachstanie są częściej kobiety niż mężczyźni. Nie mogę stwierdzić, z powodu szczupłości materiałów na ten temat, czy odnosi się to również do szamanów. Dawniej, jak utrzymują badacze, wśród kazachskich szamanów zdecydowana była przewaga mężczyzn (co W. N. Basiłow, 1990, s. 65, wiązał z generalnymi ce- �187 chami tzw. kompleksu szamanizmu tureckiego, koczowniczego, uznając wszakże, że wśród Kazachów były i szamanki). P. Michaels (1998, s. SOS) słusznie zwróciła uwagę na fakt, że prześladowania ze strony władzy sowieckiej zwróciły się przede wszystkim przeciw mułłom, oficjalnym funkcjonariuszom religijnym. Szamani, choć również bywali więzieni i zsyłani do obozów, to jednak dzięki mniej formalnej naturze ich funkcji mieli większą szansę przetrwania i nawet kontynuowania działalności w ukryciu. Ale - dodajmy - kobiety w jeszcze większym stopniu mogły przechować w kręgu rodzinnym i sąsiedzkim dawne tradycje. Podobnie ujmuje ten problem M. M. Balzer (1999, s. 132), przypisując feminizację praktyk szamańskich u ludów z północy Syberii konieczności wypełniania ich w tajemnicy w okresie prześladowań65• We wspomnianym wyżej, interesującym artykule P. Michaels omawia sowiecką politykę krzewienia medycyny nowoczesnej wśród kobiet kazachskich (do 1941 roku) i dochodzi do wniosku, że mimo stopniowego zaakceptowania przez nie nowych, skutecznych metod leczenia, nie udało się osiągnąć zamierzonego celu - pełnego poparcia dla propagowanej ideologii i ustawienia kobiet w awangardzie rewolucyjnych przemian. Ponadto kobiety kazachskie, korzystając z pomocy medycznej w placówkach rozwijanej intensywnie służby zdrowia, jednocześnie nie traciły zaufania do tradycyjnych sposobów leczenia. Rozwijając tę myśl, można stwierdzić, że właśnie kobiety w największym stopniu przechowały tradycje lecznicze. Jak wydaje się, również dzięki nim przetrwał kult przodków i - szerzej - wiara w świat duchów, one przecież wypełniały domowe obrzędy. Prawdopodobnie ta rola kobiet, rola strażniczek tradycji, przyczyniła się do ich częstszego niż mężczyzn angażowania się w działalność uzdrowicielską, gdy nastąpił oficjalnie popierany nawrót do tradycyjnej kultury. A zatem dwa czynniki byłyby tu istotne: wycofanie się praktyk szamańskich do "ram domowych", praktykowanie ich w ukryciu w okresie prześladowań oraz przechowanie przez kobiety tradycyjnej wizji świata. Taka argumentacja zdaje się być bardziej przekonywająca niż wysuwane nieraz przypuszczenie, że to marginalna pozycja kobiet sprzyja poszukiwaniu przez nie zajęć o charakterze marginalnym, w sytuacji ostrej konkurencji na wolnym rynku pracy. Jak sądzę, zajęcie uzdrowiciela, a tym bardziej szamana, nie jest marginalne we współczesnym Kazachstanie - przeciwnie, cieszy się ono dużym prestiżem, jest atrakcyjne i intratne, jeśli uzdrowiciel potrafi pozyskać klientelę. Świadczy o tym opisana wyżej ostra rywalizacja uzdrowicieli o pozycję na rynku. Usługi uzdrowicieli "duchowych", o których była mowa, to oczywiście tylko część szerokiej oferty proponowanej przez różnorakich przedstawicieli medycyny komplementarnej. Tak więc konkurencja jest silna, a przejawem dużego zainteresowania tym sposobem zdobywania środków do życia jest liczba chęt65 M. M. Balzer nazywa ten proces "transferem między płciami", bowiem u ludów północy szamanami byli dawniej wyłącznie mężczyźni. �188 nych zgłaszających się do Centrum Medycyny Wschodniej i Współczesnej, by przejść atestację, a ponadto liczne reklamy i powstające mniejsze lub większe ośrodki leczenia niekonwencjonalnego. Na tym rynku komplementarnych usług medycznych uzdrowiciele "duchowi", z szamanami na czele jako elitarną, wąską ich grupą, zajmują ważne miejsce. Odwołują się bowiem do tradycyjnych idei, które przetrwały wśród ludności kazachskiej, a także lokalnej mniejszości ujgurskiej - przede wszystkim do podzielanej wiary w świat duchów, równie realny jak świat żywych ludzi i wywierający nań silny wpływ. Znajdujemy w tej koncepcji wyraźne elementy przedislamskie, zmieszane z wyobrażeniami muzułmańskiego pochodzenia. Jak sądzę, uzasadnione jest traktowanie współczesnych szamanów w Kazachstanie, wraz z innymi uzdrowicielami tego typu, jako reprezentantów "tradycji odnalezionej" a nie "wynalezionej". Przejawy ich inwencji, kreatywności, polegające na włączaniu nowych postaci do grona duchów opiekuńczych bądź na formułowaniu pewnych nowych idei dotyczących otrzymywania daru albo leczenia, świadczą o żywotności i sile tego zespołu praktyk i towarzyszących im przekonań66 • BIBLIOGRAFIA Alektorow 1900 Alimchanow 1978 A. E. Baksa (lz mira kirgizskich su}ewerij), "Izwiestija istorii i etnografii I, s. 31-37. Ż. A. kazanskom Obszczestwa uniwersitetie", archeologii, t. 16, wyp. Psichopatologiczeskije }awlenija w szamanizmie, w: Oczerki po istorii narodno} mediciny Kazachstana, red. T. S. Szarmanow, B. A. Atczabarow, Ałma-Ata, Baker J. R. 1999 pri Imperatorskom s. 65-76. Keepers ojTradition, Agents ojChange: Shamanism, Altered Stated ojConsciousness, and Cultural Adaptation, "Curare" vol. 22, no. 2, s. 115-120. Balzer M. M. 1999 Shamans in All Guises: Exploring Cultural Repression and Resilience in Siberia, "Curare" vol. 22, no. 2, s. 129-134. Basiłow W. N. 1970 Kult swiatych w islamie, Nauka, Moskwa. 1984 Izbranniki duchow, Politizdat, Moskwa. 1990 Dwa warianta sredneaziatskogo szarnanstwa, "Sowietskaja etnografij a", no. 4, s. 64-76. 6(, Badacze szamanizmu często zwracają uwagę na jego zdolności adaptacyjne oraz związaną z tym innowacyjność i eklektyzm szamańskich przekonań i praktyk (Balzer, 1999, s. 133-134; Baker, 1999, s. 115- lI9). �189 1992 Szamanstwo u narodow Srednej Azii i Kazachstana, Nauka, Moskwa. Basiłow W. N., Karmyszewa D. H. 1995 Religioznyje werowanija, w: Kazachi. Istoriko-etno-grajiczeskoje issliedowanije, red. G. 1. Tajżanowa, Izdatielstwo Kazachstan, Ałmaty, s. 227-268. Beller-Hann I. 200 I Solidarityand Contest among Vyghur Healers in Kazakhstan, "Inner Asia" vol. 3, s. 73-98. w druku The Micropolitics of a Pilgrimage. Buchowski M. 1987 Obrzędy przejścia, w: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, PWN, Warszawa-Poznań. Czekaninskij I. A. 1929 "Baksyłyk". (Sliedy drewnich wierowanij Kazakow), "Zapiski Semipalatinskogo otdieła Obszczestwa izuczenija Kazachstana", t. l, wyp. 18, s. 75-87. Dyrienkowa N. P. 1930 Połuczenije szamanskogo dara po wozzrenijam tureckich plemien, "Sbornik Muzeja antropologii i etnografii", t. 9, Leningrad, s. 267-291. Eliade M. 1994 Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, tłum. K. Kocjan, PWN, Warszawa. 1951 Le chamanisme et les techniques archai'ques de l'extase, Payot, Paris. Gennep A. van 1909 Les rites de passage, Paris. 1960 The Rites of Passage, Routledge and Kegan Paul, London. Gonopolskij M. C., Alimchanow Ż. A. 1978 Baksyłyk - raznowidnost' szamanizma, w: Oczerki po istorii narodnoj mediciny Kazachstana, red. T. S. Szarmanow, B. A. Atczabarow, Ałma-Ata, s.34-64. Hobsbawm E., Ranger T. (eds.) 1983 The Invention of Tradition, University Press, Cambridge. Humphrey C. 1999 Shamans in the City, "Anthropology Today" vol. 15, no. 3, s. 3-10. Iwanow W., Trofimow J. 1999 Religii Kazachstana, Adilet, Almaty. Januszkiewicz A. 1861 Żywot Adolfa Januszkiewicza ijego Listy ze stepów kirgizkich (Listy ze stepów i Wyjątki z dziennika podróży), Księgarnia B. Behra, Berlin-Poznań. Jessa P. 2000 Tradycyjny światopogląd Kazachów ijego miejsce we współczesności, praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Z. Jasiewicza, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Poznań (maszynopis). Kazgułow B. A., Szachanowa N. Ż. 1989 Tradicionnyj strunno-smyczkowyj instrument kazachow "leył kobyz ", w: Pamiatniki tradicionno-bytowoj kultury narodow Sredne} Azii, Kazachstana i Kawkaza, Sbornik MAE, t. 43, Leningrad, s. 98-109. Kriss R., Kriss-Heinrich H. 1960 Volksglaube im Bereich des Islam, Bd. l: Wallfahrtswesen und Heiligenverehrung, Otto Harrassowitz, Wiesbaden. Michaels P. 1998 Medical Traditions, Kazak Women, and Soviet Medical Politics to 1941, "Nationalities Papers" vol. 26, no. 3, s. 493-509. �190 D. System naturalnego uzdrawiania Porfirego Iwanowa w Kazachstanie, "Lud" t. 82, s. 223-252. Penkala-Gawęcka 1998 Robertson R. 1995 Glocalization: TIme - Space and Homogeneity - Heterogeneity, w: Global Modernities, eds. M. Featherstone et al., London. Schenk A., Ratsch C. (eds.) 1999 Was ist ein Schamane? Schamanen. Heiler, Medizinleute im Spiegel westlichen Denkens (What is a Shaman? Shamans. Healers. and Medicine Men from a Western Point of View), "Curare", Sonderband, vol. 13, Verlag fUr Wissenschaft Sołowiew 1998 Suchariewa 1959 Szachanowa 1998 Tochtabajewa 1995 Toleubajew 1991 1997 Utiegalijewa 1995 Walichanow 1985 Danuta und Bildung, Berlin. J. Żenszczina mieźdu mistikoj i realnostiu, Karina, bmw. O. A. O Iliekotorych elementach sufizma. geneticzeski swiazannych s szamanstwom, w: Materiały Wtorogo Sowieszczanija archeologow i etnografow Srednej Azii, red. S. P. Tołstow, Moskwa-Leningrad, N. s. 128-133. Mir tradicionnoj kultury Kazachow, Izdatielstwo Kazakstan, Ałmaty. S. Simwoliczeskije orientacii Kazachow, swiazallnyje s juwilernym i kuznieczIlym die/om, w: Kultura koczewnikow na rubieże wieko w (XIX-XX. XX-XXI ww.): Problemy gellezisa i transformacii, red. N. Ż. Szachanowa, Rafach, Ałmaty, A. T. s. 169-176. Relikty doislamskich werowanij w semiejnoj obriadnosti Kazachow (XIXnaczalo XX wieka), Gyłym, Ałma-Ata. Niekotoryje obszczije wywody po szamanstwu Kazachow, w: Istorija issledowanij kultury Kazachstana. Sbornik statiej, red. E. Z. Każibekow, Kazak uniwersiteti, S. Ałmaty, s. 193-203. Licznost' muzykanta w koczewoj kulturie Kazachow, w: Kultura koczewnikow na ntbieże wiekow (XIX-XX, XX-XXI Ww.): Problemy genezisa i transformacii. red. N. Ż. Szachanowa, Rafach, Ałmaty, s. 318-328. C. Sliedy szamanstwa u Kirgizow, w: C. Walichanow, Izbrannyje proizwiedienija, Nauka, Moskwa, s. 298-318. Penkala-Gawęcka CHOSEN BY SPIRITS OR HOW TO BECOME A SHAMAN. THE EXAMPLE OF AN UIGHUR SHAMAN WOMAN FROM KAZAKHSTAN (Summary) The author discusses ways ofbecoming on Rachiljam, an Uighur shaman woman illness" ("selection by spirits"), acceptance shaman in present day Kazakhstan. She focuses and presents her story: episodes of "shamanic ofthe gift, bestowal ofblessing and her further �191 development, acquisition of new helping spirits. Rachiljam combines elements of different cultures in an eclectic manner - to the spirits of her ancestors and Muslim saints she adds Christ, Christian saints, Buddha, Hindu gods and Sai Baba guru. Despite these new elements, the basic framework of the rite of passage (a way of acquiring the shamanic profession) remains traditional. "Shamanic iIlness" and the bestowal of blessing are the milestones of this rite. Selection by the spirits is the basic condition of becoming a shaman or a spiritual healer. The spirits "select" the one whose ancestors were shamans or healers. Preparation, a kind of apprenticeship under a spiritual leader, an experienced healer, is also very important. Most of present day healers in Kazakhstan are women. Male shamans "went underground" during the times of oppression and it was women who preserved the traditional image of the world of spirits and the cult of ancestors. The author claims that despite differences between the "classical" version of shamanism and its present day form in Kazakhstan, the last one can be considered an example of re-invented tradition rather than invented tradition. The basic, traditional elements of the way to the shamanic profession have been preserved. Innovations introduced by Rachiljam and other healers serve pragmatic purposes - improvement of competence and in this way getting more patients. Many researchers emphasise that innovation and creativity have always been characteristic of shamanism, and shamanism has always been very capable of adaptation. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4dc88673be4c401b8b189c57c1e477b2.pdf 9cd086be026a020e51d6ec469aa536a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:678 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:624 Title A name given to the resource Wybrane aspekty islamu sudańskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.133-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mrozek, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I I I : ANNA 1969 z. 2 MROZEK WYBRANE ASPEKTY ISLAMU SUDAŃSKIEGO I s l a m afrykański jest religią mało u nas znaną, będącą rzadko przed­ m i o t e m opracowań n a u k o w y c h , m i m o iż właśnie ta r e l i g i a zyskuje w ostatnich latach w A f r y c e coraz większą liczbę n o w y c h z w o l e n n i ­ ków . I s l a m afrykański, nazywany również c z a r n y m islamem, różni się od klasycznego i s l a m u arabskiego b r a k i e m znamion o r t o d o k s y j n y c h z j e d ­ nej s t r o n y oraz s i l n y m wpływem t r a d y c y j n y c h kultów afrykańskich z d r u g i e j . Z r a c j i występowania w c z a r n y m islamie d a w n y c h obrzędów, a nawet niektórych elementów wierzeń afrykańskich o p a r t y c h często na t r a d y c j i l o k a l n e j , islam afrykański jest n i e j e d n o l i t y , zróżnicowany. W y m a g a on więc badań w i e l o k i e r u n k o w y c h , często drobiazgowych. 1 Artykuł niniejszy s t a n o w i próbę przedstawienia w y b r a n y c h aspek­ tów i s l a m u sudańskiego. Zawężenie t e m a t u zostało podyktowane zarówno niedostatkiem dostępnego m i materiału p r z y o p r a c o w y w a n i u tego za­ gadnienia, j a k i złożonością samej p r o b l e m a t y k i , której nie sposób w y ­ czerpać w j e d n y m a r t y k u l e . Głównym p r z e d m i o t e m rozważań jest spe­ c y f i k a i s l a m u sudańskiego oraz f o r m y jego przejawiania się. M i m o czę­ s t y c h d y g r e s j i na temat różnych f o r m i s l a m u w poszczególnych częściach Sudanu, występujących w rozważaniach szczegółowych, artykuł j a k o całość jest próbą syntetycznego przedstawienia głównych cech i s l a m u sudańskiego w aspekcie r o z w o j o w y m . WARUNKI PRZENIKANIA ISLAMU DO SUDANU W l i t e r a t u r z e zgromadzonej dó niniejszego artykułu b r a k jest j e d n o ­ myślności co do warunków i sposobu przenikania i s l a m u na obszar S u 1 Por. J . K r i t z e с к: „Jeden Afrykańczyk na trzech jest muzułmaninem. I s t n i e j e dzisiaj 9—10 Afrykańczyków nawróconych n a i s l a m , w o b e c 1 nawróconego na chrześcijaństwo. 1 5 % muzułmanów we francuskiej n y c h n a tę w i a r ę w o s t a t n i c h 20 l a t a c h " (Vislám Saharze en Afrique, F r a n c a i s e , A r t i c l e s et D o c u m e n t s " , n r 1027:1960, 29 Nov.). zostało „La nawróco­ Documentation �134 ANNA MROZEK d a n u . W zakresie omawianego zagadnienia a u t o r z y poszczególnych opracowań zajmują odmienne stanowisko zarówno w odniesieniu do m e ­ tod islamizacji Sudanu, j a k źródeł i okresu przenikania nowej w i a r y na ten obszar. I tak, J . C. F r o e l i c h stwierdza, iż: „Islam arabski dotarł na obszar Sudanu na drodze podbojów" . W. M . W a t t natomiast, n a j ­ ważniejszy c z y n n i k rozprzestrzeniania się i s l a m u u p a t r u j e w p e n e t r a c j i kupców . Stanowisko to podziela I . M . Lewis, dołączając doń jednak ważną rolę m i s j o n a r z y i s l a m u w rozprzestrzenianiu t e j r e l i g i i w Suda­ nie: „Niełatwo jest rozdzielić rolę kupców muzułmańskich w rozprze­ strzenianiu i s l a m u [...] od działalności nauczycieli i świętych mężów islamu, ponieważ często spełniali o n i obie te f u n k c j e w jednej osobie" . Najpełniejsze określenie sposobów i dróg przenikania i s l a m u do Sudanu daje jeden z najlepszych znawców i s l a m u sudańskiego J . S. T r i m i n g h a m : „rozpowszechnianie się islamu w Sudanie było r e z u l t a t e m : prze­ n i k a n i a , małżeństw mieszanych, p o l i t y k i przywódców, h a n d l u i n a b o r u niewolników" . To zwięzłe sformułowanie w y m a g a p e w n y c h objaśnień. Otóż „przenikanie" oznacza napływ jednostek l u b g r u p ludności w y z n a ­ jącej islam, które napływały na obszar Sudanu głównie z E g i p t u . Ta ludność napływowa nawiązywała k o n t a k t y z m i e j s c o w y m i przywódca­ m i , którzy najwcześniej p r z e j m o w a l i zasady nowej w i a r y , wchodziła w związki małżeńskie z p r z e d s t a w i c i e l k a m i w y b i t n i e j s z y c h rodzin, za pośrednictwem których i s l a m zyskiwał n o w y c h zwolenników. Ludźmi chętnie przyjmującymi zasady i s l a m u b y l i również n i e w o l n i c y p r z y b y ­ szów arabskich rekrutujący się spośród ludności miejscowej, których f a k t przejęcia nowej w i a r y — zgodnie z zasadami i s l a m u — czynił teo.retycznie ludźmi w o l n y m i . Przytoczone wyżej, sumaryczne określenie dróg przenikania i s l a m u na obszar Sudanu jest pełniejsze od stanowisk autorów c y t o w a n y c h w y ­ żej i zasługuje na t y m większą uwagę, że i s l a m docierał n a obszar S u ­ danu w sposób n i e t y p o w y : nie drogą bezpośredniego podboju, lecz różno­ rodnej i n f i l t r a c j i elementów islamistycznych na przestrzeni w i e l u w i e ­ ków. Nic dziwnego więc, że d r o g i i sposoby przenikania i s l a m u na t e n 2 3 4 5 6 7 2 Terminu Sudan używam w całym artykule d l a określenia terytorium po­ wstałej w 1956 r. R e p u b l i k i Sudańskiej., 3 J . C. * W. 5 I. Froelich, M. W a t t , M. Lewis, L e s Musulmans d'Afrique I s l a m and the Integration Introduction, [w:] Noir, of Society, Islam in Paris 1962, s. 17, L o n d o n 1961, s. 127—129. Tropical Africa, L o n d o n 1964, S. 20. 6 J . S. Trimingham, The Islam in the Sudan, London—New York—To­ ronto 1949, s. 99. 7 W e d ł u g świadectwa T r i m i n g h a m a, w e w c z e s n y m o k r e s i e napływu zasad i s l a m u do S u d a n u : „nowo nawrócony n a i s l a m n i e w o l n i k , włączany był do t r y b a l nego s y s t e m u n a p r a w a c h m a w i a [ k l i e n t a ] " (op. cit., s, 99), �ISLAM 135 SUDAÑSKI obszar są złożone. N i e sądzimy nawet, aby sformułowanie J . S. T r i m i n g hama w pełni oddawało złożoność tego p r o b l e m u , ponieważ nie w y m i e n i a on — p r z y n a j m n i e j w t y m miejscu — r o l i misjonarzy-/a/<:i w Sudanie, którzy odegrali ogromną rolę w kształtowaniu się f o r m pobożności l u b s e n t y m e n t u religijnego w r a m a c h i s l a m u na terenie Sudanu. N i e moż­ na również zupełnie odrzucić tezy przytoczonego wyżej J . C. Froelicha 0 docieraniu i s l a m u na obszar dzisiejszego Sudanu na drodze podbojów. M i m o że obszar Sudanu nie został podporządkowany na drodze zbrojnej żadnemu z władców muzułmańskich w okresie ekspansji islamu, t o j e d ­ nak d w u k r o t n e i n t e r w e n c j e zbrojne muzułmańskiego już E g i p t u : pierwsza w 641 г., druga w 651 r. zapoczątkowały układ zależności N u b i i , zobo­ wiązując ją do płacenia określonego p o d a t k u na rzecz E g i p t u przez z gó­ rą 6 wieków. Zapoczątkowało to również swobodny napływ kupców, a z czasem również osadników arabskich, wprowadzających na obszar chrzęścijańskiej N u b i i zasady i s l a m u . Liczne próby u w o l n i e n i a się od obowiązku płacenia p o d a t k u przez poszczególne plemiona Królestwa N u b i i , tłumione były nierzadko przez ingerencję zbrojną, j a k n p . w w y p a d k u oporu Bedża stłumionego m . i n . w 869 r. przez arabskie plemiona Dżuhajna i Rabia' z Górnego E g i p t u . Przedstawiciele d w u ostatnich szczepów osiedlali się masowo wśród B e ­ dża, z a w i e r a l i małżeństwa z k o b i e t a m i m i e j s c o w y m i i — m i m o ulegania z biegiem czasu wpływom k u l t u r y miejscowej — b y l i również i s t o t n y m c z y n n i k i e m rozprzestrzeniania islamu. 8 Wszystkie i n t e r w e n c j e zbrojne E g i p t u , aż do a t a k u Mameluków w 1275 г., nie miały jednak na celu nawracania n i e w i e r n y c h , lecz t y l k o w y e g z e k w o w a n i e p o d a t k u na mocy u m o w y zawartej w V I I w . Uznanie niezależnego b y t u królestwa chrześcijańskiego graniczącego z państwem islamu, a co ważniejsze zawarcie z n i m p a k t u pokojowej koegzystencji, którego znaczenie utrzymało się przez 6 wieków, było w okresie potęgi 1 ekspansji i s l a m u f a k t e m bez precedensu. Tej wyjątkowej pozycji zaw­ dzięcza też N u b i a specyficzną i w przeważającej mierze pokojową f o r ­ mę p r z e n i k a n i a i s l a m u . A u t o r z y opracowań specjalistycznych, którzy przyjmują, że nosicie­ l a m i ideologii i s l a m u na t y m obszarze b y l i muzułmańscy k u p c y , osadni­ cy l u b misjonarze pochodzenia arabskiego, egipskiego, a nawet berber y j s k i e g o , ustalają początek okresu i c h działalności w granicach o d 9 10 8 Por. Cambridge 9 szych H. A. Ma сMichael, The History of the Arabs in the Sudan, t. 1, 1922, s. 155. Królestwo N u b i a powstało w królestw chrześcijańskich: V I I w . j a k o r e z u l t a t połączenia t r z e c h 'Aiwa, Muqarra i Maris lub Nobadia. mniej­ Stolicą Królestwa N u b i i została D o n g o l a . 10 Lewis wskazuje n a napływ elementów muzułmańskich z Egiptu (op. cit., �136 ANNA MROZEK V I I do X I V w . . Wszystkie te stanowiska, cenne d l a zrozumienia p o ­ szczególnych etapów przenikania i s l a m u , zaciemniają j e d n a k obraz ca­ łości. W y c h o d z i m y z założenia, że napływ i s l a m u do Sudanu zaznacza się od m o m e n t u dotarcia t e j r e l i g i i na obszar E g i p t u (641 г.). W t y m w y ­ p a d k u opieramy się nie t y l k o na świadectwie ogólnie cenionego h i s t o ­ r y k a H . A . M a c M i c h a e l , ale również na świadectwie zachowanego do­ k u m e n t u t r a k t a t u pokojowego między E g i p t e m a Sudanem z 651/652 r . J e d n y m z punktów tego t r a k t a t u był w a r u n e k zapewnienia swobody p r a k t y k r e l i g i j n y c h muzułmanom, przebywającym na obszarze chrześci­ jańskiej N u b i i oraz o c h r o n y i c h świątyń, wysunięty przez E g i p t . T e n p u n k t u m o w y między oboma państwami wskazuje na f a k t istnienia w y ­ znawców i s l a m u na terenie N u b i i już w I w . e r y muzułmańskiej, co m o ­ gło być t y l k o r e z u l t a t e m napływu jednostek l u b g r u p l u d z i wyznają­ c y c h tę religię. W t y m wczesnym okresie b y l i to prawdopodobnie A r a b o ­ wie, pozostający wcześniej w b l i s k i m k o n t a k c i e z gminą muzułmańską założoną przez Mahometa, którzy na teren Sudanu d o t a r l i z E g i p t u l u b Abisynii . 1 1 12 1 3 1 4 Początkiem drugiego etapu islamizacji S u d a n u w w y n i k u dalszego, liczniejszego już napływu osadnictwa arabskiego, jest I X w . W t y m czasie przybywają t u zarówno uchodźcy p o l i t y c z n i z obszaru E g i p t u , w w y n i k u p r z e m i a n p o l i t y c z n y c h zachodzących w t y m k r a j u , j a k również uczestnicy k a r n y c h ekspedycji w o j s k egipskich przeciwko poszczegól­ n y m g r u p o m ludności Sudanu, odmawiającym płacenia p o d a t k u prze­ widzianego w u m o w i e z V I I w . W X — X I I I w . kolejno upadające dynas­ tie muzułmańskiego E g i p t u (Fatymidów 1171 i Ajjubidów 1250) p r z y ­ czyniły się bezpośrednio do napływu dalszych emigrantów p o l i t y c z n y c h na obszar N u b i i . Ta ostatnia nie utraciła jednak swej niezależności p o l i ­ tycznej. s. 4); M a c M i c h a e l napływ plemion A r a b ó w (op. cit., s. 163) A . n a osadnictwo Rabi'a i Dżuhajna (History of the Sudan, J. A r k e l l London na 1966, s. 189); T r i m i n g h a m n a w p ł y w B e r b e r ó w z Z a c h o d u (op. cit., s. 99). 11 Lewis Sudanu of the ustala początek przenikania elementów muzułmańskich islam penetration s. 208); A r k e l l to the Nuba Mountains, na n a X I V w. (Some n a V I I w . (op. cit., s. 4); R . C . S t e v e n s o n [w:] Islam in Tropical n a I X w . (op. c i t , s. 189), M a c M i c h a e l obszar aspects Africa, n a I X w . (op. cit., s. 163). 12 MacMichael: „Ten napływowy, docierał s a m element, wpierw ciągle i n i e p r z e r w a n i e egipski, n a obszar a potem egipsko-arabski, północnego S u d a n u . . . " (op. cit., s. 14). Lewis, op. cit., s . 147; M a c M i c h a e l , op. cit., s. 157—158. 13 Por. 1 4 A b i s y n i a była m i e j s c e m uchodźstwa A r a b ó w - m u z u ł m a n ó w w o k r e s i e dzającym s u k c e s y p o l i t y c z n e twórcy i s l a m u , M a h o m e t a (571—632). poprze­ �ISLAM 137 SUDAŃSKI Od c h w i l i objęcia władzy przez Mameluków w Egipcie zmienia się również pozycja chrześcijańskiej N u b i i . Po raz pierwszy od c h w i l i za­ warcia układu pokojowego z przedstawicielami świata i s l a m u N u b i a staje się obiektem świętej w o j n y . Jest to początek nowego etapu islamizacji N u b i i , t y m skuteczniejszego, że chrześcijańska N u b i a znajdowała się w s t a d i u m u p a d k u . W latach 1287—1289 oraz 1315—1317 M a m e l u c y po­ d e j m o w a l i szereg w y p r a w w o j s k o w y c h przeciwko N u b i i , zakończonych j e j ostatecznym u p a d k i e m p o l i t y c z n y m . F o r m a l n e u t r z y m y w a n i e się władców n u b i j s k i c h do X V I w . nie miało większego znaczenia d l a n i e ­ podległego b y t u N u b i i t y m bardziej, że począwszy od X I V w . władcy nubijscy b y l i muzułmanami. M a m e l u c y po opanowaniu N u b i i zachęcali muzułmanów do osiedla­ n i a się na terenie Sudanu, co dało początek masowemu napływowi k o ­ czowników arabskich na ten obszar. K o c z o w n i c y c i , wkraczając na t e ­ r e n Sudanu od północy, podążali wzdłuż N i l u do Dongoli, a stamtąd do Białego N i l u oraz w k i e r u n k u południowo-zachodnim do K o r d o f a n u . I n n e g r u p y osadników arabskich, również napływające od s t r o n y E g i p ­ t u , przenikały do D a r f u r u w zachodniej części Sudanu, gdzie spotkały się z muzułmańską ludnością napływową pochodzenia berberyjskiego. Ten nowy, masowy napływ ludności arabskiej wywarł duży wpływ na ludność miejscową w k i e r u n k u j e j arabizacji i islamizacji. W X I I I w . zapoczątkowany został na terenie Sudanu n o w y k i e r u n e k i n f i l t r a c j i ideologii i s l a m u z północno-zachodniej A f r y k i . W 1240 r. władca zislamizowanego Królestwa K a n e m , znajdującego się wówczas u szczytu swej potęgi, obejmuje kontrolę n a d szlakiem h a n d l o w y m , biegnącym przez D a r f u r aż do w y s p y Sai w N u b i i . Dało to początek napływowi kupców b e r b e r y j s k i c h na obszar Sudanu, a także p i e l g r z y ­ mów z zachodniej i północnej A f r y k i udających się tą drogą do M e k k i , wreszcie, począwszy od X I V w . osadnictwu g r u p b e r b e r y j s k i c h . Odtąd specyficzne f o r m y i s l a m u północnoafrykańskiego zajmują stałą i pewną pozycję w islamie sudańskim. 1 5 W i e k X V — X V I to etap szybko postępującej islamizacji Sudanu. Co­ raz częstsze i liczniejsze przejmowanie zasad i s l a m u przez podstawową ludność Sudanu było t y m łatwiejsze, że chrześcijaństwo w N u b i i , jako r e l i g i a k l a s y panującej n i g d y nie stało się religią ludową. Przyjęcie i s l a ­ m u , dające realne możliwości uzyskania wyższej p o z y c j i społecznej, nie stwarzało poważniejszych s y t u a c j i k o n f l i k t o w y c h , ponieważ p o w i e r z ­ chownie przyswajane przez Sudańczyków zasady nowej w i a r y stwarzały możliwość nasycenia i c h treścią t r a d y c y j n y c h wierzeń i obyczajów a n i ­ m i s t y c z n y c h . M i m o to proces islamizacji nie przebiegał t u bez oporów. 1 5 Por. A r k e 11, op. c i i . , s. 198, 201, �138 ANNA MROZEK P l e m i o n a m i n a j w o l n i e j podlegającymi wpływom islamizacji, wśród któ­ r y c h do dzisiaj istnieją pokaźne g r u p y pogan, są Bedża i Nuba. Teren dzisiejszego Sudanu południowego, pozostający poza zasięgiem e m i g r a c j i arabskiej, jest nadal animistyczny, z nieznacznymi wpływami chrześci­ jaństwa począwszy od w i e k u X I X . W 1517 r . n o w y m władcą E g i p t u zostaje t u r e c k i sułtan S e l i m I . F a k t ten zapoczątkował nowe ożywienie hasła w a l k i z n i e w i e r n y m i , co nie mogło pozostać bez wpływu na dalszy proces islamizacji S u d a n u . O d b i ­ ciem wzrastających wpływów i s l a m u w Sudanie w t y m czasie było powstanie pierwszej d y n a s t i i islamistycznej na początku X V I w., d y n a s t i i F u n g . Powstała ona na gruzach dawnego, chrześcijańskiego Królestwa N u b i i , dokładnie jednej z jego p r o w i n c j i , zwanej Królestwem ' A i w a . Stolicą F u n g stało się miasto Sennar. N i e jest jasne pochodzenie etnicz­ ne t e j d y n a s t i i . H . A . M a c M i c h a e l zalicza F u n g do g r u p y Nuba, którą z k o l e i w y p r o w a d z a od predynastycznyćh Egipcjan . W większości o p r a ­ cowań określa się przedstawicieli d y n a s t i i F u n g jako czarnych władców muzułmańskich, którzy w początkowym okresie swej władzy p o k o n a l i nie t y l k o Królestwo ' A i w a (1504), ale także plemiona arabskie, wystę­ pujące na t y m terenie . Okres władzy d y n a s t i i F u n g ma dość ważne znaczenie dla i s l a m i ­ zacji Sudanu, ponieważ pierwszy muzułmański władca t e j d y n a s t i i , 'Orna­ ra Dunqas, zapoczątkował proces nauczania i s l a m u , różny od nieskoordy­ nowanego poprzednio procesu przenoszenia poszczególnych pojęć i s l a m u przez przedstawicieli muzułmańskiej ludności napływowej. Na zaprosze­ nie tego władcy p r z y b y w a l i n a obszar państwa F u n g m i s t r z o w i e l u b nauczyciele różnych ugrupowań i s l a m u z Hidżazu, E g i p t u oraz północ­ no-zachodniej A f r y k i . W n o s i l i o n i t u t a j różne poglądy i k i e r u n k i u m y ­ słowe rozwijające się w różnych częściach świata islamistycznego, o d o r t o d o k s y j n y c h zasad tej r e l i g i i (Hidżaz, częściowo Egipt), do mistycznopanteistycznych. Napływ nauczycieli i s l a m u z t a k różnych ośrodków, reprezentujących nierzadko przeciwstawne k i e r u n k i nauczania, u w a r u n ­ kował również w i e l o w a r s t w o w y , złożony charakter i s l a m u sudańskiego, 0 czym m o w a będzie w dalszej części artykułu. W okresie władzy d y n a ­ s t i i F u n g rozszerzają się także k o n t a k t y Sudańczyków z i n n y m i ośrodka­ m i i s l a m u . Zwłaszcza E g i p t był k r a j e m , do którego w y r u s z a l i Sudańczycy w celu podjęcia studiów islamistycznych, ale w i e l u z n i c h podejmo­ wało pielgrzymkę do M e k k i , c z y m z d o b y w a l i sobie powszechne uznanie. W t y m s a m y m czasie, k i e d y i s l a m rozprzestrzeniał się w e wschodniej 1 środkowej części Sudanu w zasięgu d y n a s t i i F u n g , podobny proces dol e 17 16 1 7 P o r . M a c M i c h a e l , op. cit., s. 31, 197. F r o e l i c h , op. cit., s. 54. �I S L A M S U D A N S K I 139 konywał się w zachodniej części Sudanu w Darfurze, gdzie zasady nowej r e l i g i i napływały z muzułmańskiego Królestwa B o r n u począwszy od X V I w . W t y m właśnie czasie B o r n u znajdowało się w okresie szczyto­ wego r o z w o j u , a władca tego k r a j u M u h a m m a d ' I d r i s (1526—1545), p r o ­ wadził w o j n y rozszerzające znacznie obszar państwa. Jest prawdopodo­ bne, że wojska jego dotarły do D a r f u r u . W każdym razie nie ulega wątpliwości, że tą drogą przenikały do Sudanu w p ł y w y i s l a m u z za­ chodniej i północnej A f r y k i . Około 1603 r. nastąpił upadek Królestwa B o r n u . Począwszy od tego okresu na obszarze D a r f u r zaczęły rozwijać się dynastie lokalne, a począwszy od X V I I w . do władzy doszła m u ­ zułmańska dynastia F u r . 18 19 B r a k jest dokładniejszych d a n y c h o sposobie i zasięgu rozprzestrze­ niania i s l a m u przez władców d y n a s t i i F u r . Zapewne w z o r e m wcześniej­ szych władców d y n a s t i i F u n g , przyciągali o n i na swój dwór nauczycieli islamu. B y l i to j e d n a k reprezentanci nurtów o s i l n y m z a b a r w i e n i u m i s ­ t y c z n y m , wywodzący się głównie z zachodniej i północnej A f r y k i , znacz­ nie luźniej powiązani z o r t o d o k s y j n y m i zasadami t e j w i a r y . Wskazuje na to charakter wierzeń F u r , poddanych m n i e j s z y m wpływom arabizacji i silniej niż na wschodzie i północy Sudanu, powiązanych z t r a d y c j a m i miejscowymi, animistycznymi. Objęcie władzy w Egipcie przez Turków Ottomańskich daje początek nowej ekspansji E g i p t u na Sudan. W okresie panowania K h e d i w y I s m a ' i l y (1863—1879) cały obszar dzisiejszego S u d a n u pozostawał już w za­ sięgu władzy a d m i n i s t r a c j i turecko-egipskiej, która wprowadziła do isla­ m u sudańskiego d w a nowe aspekty. Przede w s z y s t k i m przybliżone zostały Sudańczykom zasady ortodoksyjnego i s l a m u i jego i n s t y t u c j e . W o k r e ­ sie władzy a d m i n i s t r a c j i turecko-egipskiej na terenie Sudanu założone zostały szkoły r e l i g i j n e i prawnicze, a sądownictwo oparte zostało na przepisach p r a w a koranicznego. D r u g i m aspektem p o l i t y k i władz w t y m okresie, było w y k o r z y s t a n i e przywódców r e l i g i j n y c h działających n a t e ­ renie S u d a n u do celów a d m i n i s t r a c y j n y c h , poprzez akceptację, a nawet W e d ł u g świadectwa А г к e 11 istnieją w D a r f u r z e ślady i n s t y t u c j i B o r n u występujących n a t y m t e r e n i e ; n p . n a z w a pałacu e l - f a s z e r , pochodząca z B o r n u , jest do dziś nazwą m i a s t a w D a r f u r z e , byłej stolicy d y n a s t i i F u r ; podobne j e s t pochodzenie tytułu księżniczki: m e i r a m . Z d a n i e m a u t o r a f a k t y te „wskazują n a d a w n e powiązanie D a r f u r z B o r n u w o k r e s i e drugiej połowy w. X V I " (op. cit., s. 212—213). 18 O d p l e m i e n i a o tej n a z w i e b i e r z e nazwę p r o w i n c j a D a r f u r ( K r a i n a F u r ) . A l e F u r zawdzięczają s w ą s ł a w ę i pozycję j e d n e m u odgałęzieniu: s z c z e p o w i K u n g a r a , stanowiącego r e z u l t a t w y m i e s z a n i a się F u r z A r a b a m i . Właśnie K u n g a r a zapoczątkowali władzę d y n a s t i i F u r n a z n a c z n y c h o b s z a r a c h S u d a n u . P o r . także M a c M i c h a e l , op. cit., s. 91. 19 �140 ANNA MROZEK rozszerzenie zasięgu i c h władzy. Proces ujednolicania zasad a d m i n i s t r a ­ c j i i p r a w o d a w s t w a na obszarze S u d a n u przygotował w dużej mierze g r u n t d l a późniejszego powstania mahdystów. Ekspansja K h e d i w y Isma'ila na wschodzie doprowadziła do z b r o j ­ nego k o n f l i k t u z Abisynią, a w rezultacie do klęski K h e d i w y w 1879 r . W d w a l a t a później w Sudanie w y b u c h a powstanie mahdystów. Był to r u c h o podłożu r e l i g i j n y m , któremu towarzyszyły j e d n a k poważne p r z e ­ m i a n y polityczne, społeczne i ekonomiczne. J e d n y m z najważniejszych osiągnięć przywódcy tego r u c h u — Mahdi'ego, było skupienie przewa­ żającej części ludności dzisiejszego Sudanu północnego we wspólnej w a l ­ ce przeciwko obcej a d m i n i s t r a c j i , pod hasłem świętej w o j n y . M i m o f o r ­ malnego zaprzepaszczenia osiągnięć r u c h u mahdystów w Sudanie po klęsce w 1899 г., wobec ponownego ożywienia się w a l k i r y w a l i z a c j i międzyplemiennej, a nierzadko n a w r o t u do s t a r y c h obyczajów i wierzeń, sam f a k t wystąpienia i działalności Mahdi'ego wywarł ważny, choć nie bezpośredni wpływ na psychikę Sudańczyków; przede w s z y s t k i m i s l a m — niezależnie od tego, j a k i e treści pod niego podkładano — urósł w świado­ mości Sudańczyków do siły zdolnej przeciwstawić się zjednoczonym s i ­ łom wroga, kojarzył się odtąd z okresem potęgi i chwały. N i c też d z i w ­ nego, że późniejszy r u c h narodowowyzwoleńczy łączony był na gruncie Sudanu z ideologią i s l a m u , a p o t o m k o w i e Mahdi'ego otaczani są do d z i ­ siaj powszechną czcią i uchodzą za świętych. Od 1899 r. Sudan przechodzi pod władzę k o n d o m i n i u m egipsko-angielskiego, co w p r a k t y c e oznaczało jednak pełną autonomię p r a w i rzą­ dów Brytyjczyków. W okresie rządów b r y t y j s k i c h w Sudanie nastąpiło dalsze umocnienie się wpływów i s l a m u na t y m obszarze. Było to r e z u l ­ t a t e m zarówno r o z w o j u i bezpieczeństwa dróg w t y m czasie, co sprzy­ jało szerszej i głębszej p e n e t r a c j i propagatorów tej r e l i g i i , nierzadko k u p ­ ców, ale także napływu ludności w i e j s k i e j do miast, stanowiących r o ­ dzaj ośrodków propagandy islamistycznej. Zasady i s l a m u w i c h szerokim, zarówno r e l i g i j n y m , j a k i k u l t u r a l ­ n y m sensie, stanowią również teoretyczną podstawę ugrupowań i p a r t i i p o l i t y c z n y c h w niepodległym już Sudanie (od stycznia 1956 r . ) . M i m o akcentowanej przez niektóre g r u p y Sudańczyków wspólnoty, a nawet tożsamości z islamem arabskim, i s l a m sudański nosi silne znamiona k u l ­ t u r y i obyczajów afrykańskich, co postaramy się wykazać w dalszej części niniejszego artykułu. 2 0 20 Dotyczy nikaniu to r z e c z j a s n a o b s z a r u północnego S u d a n u , podczas i w p ł y w a c h tej r e l i g i i n a obszarze południowym w i e m y w o b e c b r a k u wiadomości p r a s o w y c h z tego t e r e n u . kiedy bardzo o prze­ niewiele, �ISLAM CECHY Rola i charakter SZCZEGÓLNE przywódców 141 SUDAÑSKI ISLAMU religijnych SUDAŃSKIEGO działających w Sudanie W okresie władzy d y n a s t i i F u n g napływali na obszar S u d a n u p i e r w s i nauczyciele islamu, wnosząc t u zasady systematycznej teologii. Przede w s z y s t k i m zasady p r a w a muzułmańskiego: f i q h , k a l a m l u b ' i l m a l - t a w h i d , t j . zasady teologii n o r m a t y w n e j i s l a m u , tadżwid (metody r e c y t a c j i K o ­ ranu), a także podstawy g r a m a t y k i języka arabskiego, niezbędnej p r z y s t u d i o w a n i u t e k s t u K o r a n u . Wszyscy c i nauczyciele, przybywający do Sudanu na zaproszenie władców F u n g z obszaru Półwyspu Arabskiego, Bagdadu) ale również z E g i p t u , k o r z y s t a l i z wszechstronnej pomocy t y c h ostatnich i cieszyli się powszechnym szacunkiem ludności miejscowej. W i e l u z n i c h zakładało t u szkoły, w których uczniowie zaznajamiali się z p o d s t a w a m i p r a w a i teologii muzułmańskiej. Szkoły te często działały p r z y nowo o t w a r t y c h meczetach. M i m o t a k sprzyjających warunków do rozprzestrzeniania podstawo­ w y c h zasad teologii muzułmańskiej te ostatnie nie zapuściły z b y t głębo­ ko k o r z e n i na gruncie sudańskim. Jest to najbardziej widoczne na p r z y ­ kładzie f i q h , p r a w o d a w s t w a muzułmańskiego, które jest podstawą akcep­ t a c j i teologii n o r m a t y w n e j i s l a m u . Stosunek do kodeksu p r a w a muzuł­ mańskiego szari'a, związanego ściśle z dogmatyką i s l a m u , jest odbiciem stopnia zaangażowania w dogmatykę tej r e l i g i i . Otóż stosunek Sudań­ czyków do szari'a każe n a m zaliczyć i c h do nieortodoksyjnego, afrykań­ skiego odłamu i s l a m u . Wśród ludności podstawowej Sudanu do dzisiaj przeważa p r a w o zwyczajowe, plemienne. Niektóre szczepy sudańskie, m i m o f o r m a l n e j akceptacji islamu, nie przyjęły wysłanego do n i c h sę­ dziego, który miał wykonywać swój urząd na podstawie szari'a. P r z e ­ waża j e d n a k częściowa akceptacja zasad szari'a głównie w zakresie p r a ­ wa rodzinnego, p r z y równoczesnym u t r z y m a n i u p r a w szczepowych . 21 W każdym razie nie zasadom teologii n o r m a t y w n e j zawdzięcza islam swą niewątpliwą popularność n a gruncie Sudanu. Emocjonalny związek Sudańczyków z tą religią zapoczątkowali n i e znawcy teologii i p r a w a , lecz m i s t r z o w i e suficcy (mistyczni), rozpowszechniający zasady tego k i e ­ r u n k u w f o r m i e p o p u l a r n e j . Właśnie c i misjonarze, z w a n i t u t a j jaki, wywodzący się z różnych szkół sufizmu, przenosili swoje wierzenia i p r a k ­ t y k i na g r u n t Sudanu. Z y s k i w a l i o n i posłuch n i e t y l k o wśród istniejąP o r . T r i m i n g h a m : , , Życie s o c j a l n e i r o d z i n n e , oparte n a p r a w a c h i s l a ­ m u p o w i e r z c h o w n i e , przeniknięte j e s t l u b powiązane z z a s a d a m i a n i m i z m u , a p r a ­ w i e w s z y s t k i e p r a k t y k i z n i m związane są p o c h o d z e n i a pogańskiego. P r a k t y k i te są różne w ś r ó d poszczególnych szczepów, r a s i regionów, ponieważ i s l a m zyskał t u popularność p o p r z e z k o m p r o m i s z r e l i g i a m i t r a d y c y j n y m i " (op. cit., s. 111). 21 �142 ANNA MROZEK cych już na t y m terenie wyznawców i s l a m u , ale również wśród ludności pogańskiej w w i e l u p r o w i n c j a c h Sudanu. Faki, cieszący się szczególną popularnością i uznaniem, u z y s k i w a l i tytuł wali, t j . świętych. T e r m i n t e n (dosłownie błogosławieństwo — domyślnie Boga) oznaczał pewną moc charyzmatyczną w y b r a n y c h jednostek, cnotę l u b rodzaj f l u i d u m a ­ gnetycznego przekazywanego w i e r n y m . Wierzono, że moc świętości ba­ raka może być przekazywana na zasadzie k o n t a k t u bezpośredniego i że jest dziedziczna. Stąd g r o b y wali stawały się miejscem p i e l g r z y m e k , a p r z e d m i o t y przez n i c h użytkowane nabierały wartości r e l i k w i i . K i e ­ r o w n i c t w o u g r u p o w a n i a założonego przez faki obdarzonego mocą baraka było dziedziczne. W p ł y w t y c h świętych r o d z i n na w i e r n y c h był ogromny, a zakres i c h władzy wykraczał często poza zakres spraw r e l i g i j n y c h . Czemu zawdzięczają faki swoją ogromną popularność i prestiż na tere­ nie Sudanu? P r z y c z y n t y c h jest wiele. Jedną z głównych w y d a j e się potrzeba nawiązania bliskiego, codziennego k o n t a k t u z m o c a m i n a d n a ­ t u r a l n y m i , które w p r z e k o n a n i u Afrykańczyka wywierały decydujący wpływ na jego życie. A b s t r a k c y j n a koncepcja odległego Boga-stwórcy zawarta w islamie o r t o d o k s y j n y m nie zaspokajała potrzeby bliskiego k o n ­ t a k t u z siłą nadnaturalną, nie angażowała serca a n i wyobraźni Afrykań­ czyka. Tę lukę tkwiącą w islamie wypełnili dopiero faki, wprowadzając na g r u n c i e sudańskim koncepcję wali, pośrednika między człowiekiem, a odległym Bogiem . Właśnie k u l t świętych czyni dla Sudańczyka i s l a m religią żywą. K u l t ten,' podobnie j a k w i a r a w możliwość uczestniczenia w n a d n a t u r a l n e j mocy baraka związanej z faki, wypełnia życie Sudań­ czyka. Przyczyna popularności faki na gruncie S u d a n u t k w i także w treści zasad przez n i c h głoszonych, wychodzących na przeciw mentalności i przyzwyczajeniom Afrykańczyków. Wspominaliśmy już uprzednio o p r z e n i k a n i u ná g r u n t S u d a n u zasad i s l a m u w obudowie m i s t y c z n e j . Z r a c j i t y c h ostatnich powiązań zasady i s l a m u rozpowszechniane przez faki w Sudanie odbiegały znacznie o d dogmatów i s l a m u ortodoksyjnego. A l e zasady s u f i z m u nanoszone na g r u n t Sudanu odbiegały również od założeń twórców tego k i e r u n k u , bazujących na ascetyzmie i gnostycyz22 22 Faki arabskiego l u b feki może być formą d i a l e k t u sudańskiego od k l a s y c z n e g o faąih, oznaczającego osobę wykształconą w skiego. W o b e c tego j e d n a k , że tytuł faki prawa muzułmańskiego, niektórzy wyrazu muzułmań­ o d n o s i się w S u d a n i e do osób przypisują­ c y c h sobie m o c świętości, co w y n i k a z p o d s t a w norm zakresie prawa s u f i z m u , r a c z e j odbiegających badacze łączą termin faki ze od słowem faąir, a r a b s k i m e k w i w a l e n t e m p e r s k i e g o d e r w i s z a . J e s t to j e d n a k s k o j a r z e n i e c z y s t o etymologiczne, ponieważ w działalności faki sudańskich n i e o d n a j d u j e m y średnich w p ł y w ó w s u f i z m u p e r s k i e g o . P o r . artykuł a u t o r k i : Obrona czenia jednostki t. 11:1967. w poglądach sufików (mistyków) islamu, wartości „Etnografia bezpo­ i zna­ Polska, �ISLAM 143 SUDAÑSKI mié i stanowiły w istocie przetworzenie s u f i z m u z t e o r i i ezoterycznej, u p r a w i a n e j przez nieliczne j e d n o s t k i , w formę popularną, ludową. Było to równoznaczne ze spłyceniem, a nawet wypaczeniem pojęć s u f i z m u , p r z y czym proces t e n pogłębiał się w miarę rozszerzania się p o p u l a r ­ ności i a u t o r y t e t u faki t a k dalece, że k u l t dla świętych i jego f o r m y przesłoniły z czasem teoretyczne podstawy tego k u l t u . 23 Początkowo m i s t y c y , opierając się bardziej na i n t u i c j i i odczuciach niż na wiedzy, wędrowali pojedynczo. Z czasem do bardziej sławnych zaczęły dołączać się g r u p k i l u d z i młodych, szukających pośrednictwa starszych pustelników. B y l i to kandydaci, pragnący wstąpić na mistycz­ ną ścieżkę tariqa. W t e n sposób powstawały u g r u p o w a n i a mistyczne, kierowane przez powszechnie szanowanego p u s t e l n i k a . Początkowo była to więź luźna, urywająca się po śmierci mistrza. Dopiero począwszy od X I I I w . powstają pierwsze u g r u p o w a n i a mistyczne r o z w i j a n e już po śmierci mistrza (np. Q a d a r i j j a ) . Niektórzy w y b i t n i e j s i uczniowie nazy­ w a l i siebie z w o l e n n i k a m i n a u k i mistrza, przekazując ją i n n y m nawet po śmierci patrona. O d t e j pory zmienia się również charakter tariqa: m i s t r z szkoli uczniów w określonym k i e r u n k u , co daje początek k u l t o w i dla jego osoby; uczniowie, wypełniając przykazania swojego mistrza, obierają określoną tariqa, ale poza t y m żyją n o r m a l n y m życiem wśród społeczeństwa, a nie w miejscach odosobnienia. Daje to początek nowej organizacji r e l i g i j n e j . Tariqa oznaczą, teraz specjalny system d o k t r y n i ćwiczeń zapoczątkowanych przez założyciela. Powszechna jest tendencja w y p r o w a d z a n i a pochodzenia mistrza od potomków p r o r o k a i s l a m u , co czyni tego pierwszego spadkobiercą n a u k i p r o r o k a . K i e r o w n i c t w o tariqa, przechodzi po śmierci przywódcy na jego potomków, co jest równoznacz­ ne z p r z e n i k a n i e m siły baraka na aktualnego przywódcę. Okres narasta­ nia organizacyjnych f o r m tariqa znamionuje również przejście o d d u ­ chowego, i n d y w i d u a l n e g o k o n t a k t u ucznia z m i s t r z e m , do płaszczyzny kontaktów ogólnych, r e g u l o w a n y c h przez o d p o w i e d n i rytuał i o r g a n i ­ zację. W Sudanie t r u d n o jest przeprowadzić ścisłą granicę między faki — m i s t r z a m i s u f i c k i m i , a przywódcami tariqa. I p i e r w s i , i d r u d z y d a w a l i początek u g r u p o w a n i o m bądź rdzennie sudańskim, j a k n p . M i r g h a n i j a l u b M a h d i j a , bądź też nawiązywali do znanych już wcześniej na i n n y c h terenach A f r y k i tariqa, j a k n p . Tridżanija, A h m a d i j a i t p . I s l a m sudański " T r i m i n g h a m , wspominając o n i s k i m poziomie s u f i z m u w o k r e s i e jego p r z e n i k a n i a do S u d a n u , s t w i e r d z a co następuje: „Sufizm sudański stał się u z e ­ wnętrznieniem k u l t u u k r y t y c h sił z i s l a m i z o w a n y c h teraz pod postacią baraka, stąd s o j u s z i cześć d l a faki stała się rzeczą najważniejszą [...] Z y s k i w a l i oni łatwo posłuch wśród ludności osiadłej [ S u d a n u ] w s k u t e k gotowości t y c h o s t a t n i c h do o k a z y w a n i a c z c i l u d z i o m w y j ą t k o w y m , działającym c u d a " (op. cit., s. 195). �144 ANNA MROZEK zachował elementy naniesione t u przez wczesnych mistrzów (związek emocjonalny z zasadami nowej r e l i g i i ) i połączył j e ze z n a m i o n a m i póź­ niejszych tariqa (zrytualizowana l i t u r g i a ) . Organizacja poszczególnych tariqa sudańskich jest bardzo podobna. Różnią się one najczęściej d r u ­ gorzędnymi szczegółami w zakresie l i t u r g i i . Zresztą b r a k jest najczęściej systematycznej d o k t r y n y , ponieważ nie zawsze jest ona formułowana . Odróżnienie poszczególnych tariqa sudańskich w y n i k a z formułowanych odmiennie zasad l i t u r g i i i organizacji. 2 i Przywódca u g r u p o w a n i a z w a n y jest także szaikh as-sijada, ponie­ waż dziedziczy matę modlitewną od założyciela j a k o s y m b o l władzy. Z a ­ stępca szejka z w a n y jest khalifa, dosłownie następca; może i c h być więcej w większym u g r u p o w a n i u . K a l i f o w i e są bezpośrednimi r e p r e z e n t a n t a m i szejka w różnych okręgach, znajdujących się w zasięgu u g r u p o w a n i a . Członkowie tariqa dzielą się na d w i e kategorie: towarzyszy szejka p o ­ zostających w bliskim z n i m kontakcie oraz pozostałą grupę członków, akceptujących a u t o r y t e t i władzę szejków w f o r m i e zbliżonej do czci. Jest to cześć oddawana i m ze względu na siłę baraka, j a k a przysługuje i m na mocy pokrewieństwa z p r o r o k i e m . Pojęcie baraka m a t u znacznie większe znaczenie niż błogosławieństwo. O b e j m u j e ono wszelkie c u d o w ­ ne działanie i w s t a w i e n n i c t w o , co łączone jest z pojęciem świętości — wali. Członkowie ugrupowań mają.udział w baraku swego przywódcy przez inicjację akhad al-wird dokonywaną przez szejka l u b k a l i f a . U r o ­ czystość i n i c j a c j i sprowadza się do faktycznego podporządkowania adepta szejkowi-^aki. Wszelkiego rodzaju i n s t r u k c j e dla w i e r n y c h łączone z u r o ­ czystością i n i c j a c j i głoszą, iż na p i e r w s z y m etapie swej n a u k i uczeń p o ­ w i n i e n kochać szejka i upatrywać w n i m sens swego życia. W i n i e n on dążyć do pełnego duchowego utożsamienia się z m i s t r z e m , co jest równo­ znaczne z duchową prezentacją adepta p r o r o k o w i . Stąd też s u f i z m sudań­ s k i ogniskuje się wokół idealizowanej postaci przywódcy u g r u p o w a n i a . Dopiero dalsze d w a etapy wtajemniczenia adeptów w zasady tariqa stawiają przed n i m nakaz zrozumienia założeń mistrza, stopniowe osią­ ganie stanów w i z j i , k o n t e m p l a c j i — aż do pełnego usamodzielnienia się. Podstawowy, l u d o w y t r z o n tariqa rzadko k i e d y w y c h o d z i poza etap pierwszy. 2 4 Wśród świętych mężów i s l a m u działających co p r a w d a byli mistrzowie przedstawicielom z y s k i w a l i większej reprezentanci s u f i c c y , którzy sufizmu głosząc wiedzy k l a s y c z n e g o . A l e należeli popularności n a g r u n c i e Malamija n a terenie S u d a n u zasady (kierunku bliscy oni do w y j ą t k ó w i nie Sudanu, a nawet godnego n a g a n y ) . W występowali ezoterycznej potępiani b y l i przeciwieństwie do jako nich przywódcy ugrupowań i b r a c t w muzułmańskich w S u d a n i e , akcentując ścisły z w i ą ­ zek z s y s t e m e m e z o t e r y c z n y m p r z e z pokrewieństwo z p r o r o k i e m , w y k a z y w a l i znajomości p o d s t a w o w y c h terminów i pojęć s u f i c k i c h . brak �ISLAM SUDAŃSKI 146 Najważniejszym elementem k u l t u religijnego sudańskich tariqa, w y ­ kazującym zewnętrzne cechy podobieństwa z sufizmem k l a s y c z n y m , jest dhikr (przypominanie). Dhikr w k l a s y c z n y m sufizmie a r a b s k i m było formą oddawania czci Bogu, polegającą na w i e l o k r o t n y m p o w t a r z a n i u słów K o r a n u l u b poszczególnych atrybutów boskich, aż do osiągnięcia stanu duchowej ekstazy. Dhikr oznaczało t u zarówno milczące p o w t a r z a ­ nie określonych słów: d h i k r khafi, j a k i głośne w y m a w i a n i e : dhikr dżali, z t y m jednak, że to ostatnie uważane było za metodę bardziej p r y m i t y w ­ ną. Milczące dhikr cenione było przez w y b i t n i e j s z y c h reprezentantów s u ­ f i z m u j a k o środek prowadzący do duchowej k o n t e m p l a c j i , a w p e r s p e k t y ­ w i e — duchowej jedności z Bogiem. A l e dhikr p r a k t y k o w a n e przez członków sudańskich tariqa występowało w f o r m i e p o p u l a r n e j , spłyco­ nej, dość dalekiej od m e t o d k o n t e m p l a c j i d u c h o w e j . Powszechna jest t u metoda głośnego d h i k r , zarówno i n d y w i d u a l n a , j a k i zbiorowa. Zwłaszcza ta ostatnia m a t u duże znaczenie: zaspokaja ona potrzebę emocjonal­ nego związku z religią, jest praktyką wiążącą grupę przez wspólne prze­ życia. Z b i o r o w a f o r m a dhikr, mająca różny przebieg w różnych tariqa sudańskich, posiada w większości wypadków wiele cech zbieżnych z o b ­ rzędami rdzennie afrykańskimi. Właściwy m o m e n t ekstazy poprzedzony jest najczęściej m o n o t o n n y m p o w t a r z a n i e m t y c h samych słów l u b z w r o ­ tów oraz śpiewami i tańcami p r z y akompaniamencie r y t m i c z n y c h uderzeń w bębny. W t e n sposób członkowie tariqa w p r o w a d z a n i są w rodzaj t r a n s u , w którym, j a k sądzą, osiągają rzeczywisty k o n t a k t ze s w y m przywódcą l u b p r o r o k i e m i s l a m u . W zastosowaniu sudańskich b r a c t w r e l i g i j n y c h dhikr m a niewiele wspólnego z m i s t y c y z m e m . Duchowe elementy m i s t y c y z m u tkwiące w dhikr, w p o p u l a r n y m m i s t y c y z m i e sudańskim, zastąpione zostały ele­ m e n t a m i psychofizycznego entuzjazmu. Główna różnica między sufizmem k l a s y c z n y m a a r a b s k i m polega t u na t y m , że w p i e r w s z y m dhikr było środkiem — i to nie najważniejszym — do osiągnięcia duchowego k o n ­ t a k t u z Bogiem, w d r u g i m natomiast środek ten stał się celem s a m y m w sobie. Z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y t r u d n o oczekiwać o d sudańskich tariqa, aby przygotowywały one liczną rzeszę mistyków o d e r w a n y c h od życia. Popularność i c h , a nawet powszechność, jest charakterystyczną cechą s u ­ f i z m u sudańskiego. W przeciwieństwie b o w i e m do i n n y c h krajów A f r y k i , gdzie członkowie b r a c t w r e l i g i j n y c h stanowią t y l k o znikomą część l u d ­ ności, w Sudanie p r a k t y c z n i e cała ludność należy do jakiegoś tariqa. Właśnie powszechność tariqa na gruncie sudańskim wyłania p r o b l e m znaczenia i c h przywódców i r o l i , j a k i e spełniają w życiu s w y c h z w o l e n ­ ników. Wiele i c h cech omówionych zostało już wcześniej. Obecnie p r a ­ g n i e m y j e d y n i e zatrzymać się n a d oceną i c h działalności, przedstawianą bardzo różnie w l i t e r a t u r z e specjalistycznej. N i e b r a k t u ocen zdecydowa­ ło — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X I I I / 2 �146 A N N A M R O Z E K nie n e g a t y w n y c h , określających faki j a k o l u d z i często p r y m i t y w n y c h i bezwzględnych, wykorzystujących naiwność i łatwowierność l u d z i . Stanowisko to jest w dużej mierze uzasadnione c h a r a k t e r e m działalności feki. W i e l u z n i c h wykorzystywało p r z y p i s y w a n e i m znamiona świętości dla własnych interesów. I c h a u t o r y t e t i władza p o d t r z y m y w a n e były na przestrzeni wieków m e t o d a m i nierzadko sprzecznymi z zasadami etycz­ n y m i , j a k i e p r z y p i s y w a l i s w y m przywódcom i c h zwolennicy. Możliwości nadużywania a u t o r y t e t u i władzy przez przywódców r e l i g i j n y c h na g r u n c i e afrykańskim sprzyja również f a k t , że wszyscy o n i są absolutnie samodzielni, nie posiadają zwierzchnika, są a u t o r y t e t e m ostatecznym dla członków u g r u p o w a n i a , którym kierują. Z d r u g i e j s t r o n y c i ostatni, akceptując świętość swego przywódcy j a k o p e w n i k nie wymagający sprawdzenia, akceptowali t y m s a m y m nawet najbardziej niekonsekwentne posunięcia faki, t y m bardziej że przywódcy tariqa nie p r e c y z o w a l i zbyt jasno założeń teoretycznych zakładanych przez siebie ugrupowań . 2 3 26 A l e wszystkie te ujemne cechy przywódców r e l i g i j n y c h A f r y k i , do których w y p a d a jeszcze dołączyć i c h współczesny k o n s e r w a t y z m , nie p o w i n n y przesłaniać f a k t u , iż ogromna i c h większość odegrała rolę po­ zytywną. Polegała ona między i n n y m i na s t w o r z e n i u szerszych, ponadp l e m i e n y c h wspólnot r e l i g i j n y c h , co w każdym razie stanowiło k r o k n a ­ przód w porównaniu z wąskimi, nierzadko zwaśnionymi związkami p l e ­ m i e n n y m i . Nie jest p r z y p a d k i e m , że jedną z ważnych f u n k c j i faki od początku i c h pojawienia się w Sudanie była f u n k c j a mediatora w sporach międzyplemiennych. W t y m czasie i na t y m etapie r o z w o j u społeczno-ekonomicznego funkcję tę mógł z powodzeniem pełnić t y l k o przywódca r e ­ ligijny. Ideologia b r a c t w mistycyzujących, przeniesiona na g r u n t afrykański, jest dostatecznie a t r a k c y j n a d l a mieszkańców tego k o n t y n e n t u : ezoterycz­ na wiedza przywódcy łącznie z przysługującą m u siłą baraka daje g w a ­ rancję skutecznego przeciwdziałania złym mocom i d u c h o m ; specjalne zabiegi r y t u a l n o - m a g i c z n e zmniejszają stan napięcia psychicznego A f r y - 2 5 torzy Por. F r o e l i c h : islamu, łatwowierności na gruncie ludzkiej, m i e n n i . N i e wahają pozycji" Sudanu (op. w cit., okresie „Marabuci, czarnej rzadziej a więc Afryki, ludzie pośrednicy, to często bardziej nauczyciele zwykli świadomi swych się używać arsenału m a g i c z n o r e l i g i j n e g o s. 157). Również dynastii F u n g : T r i m i n g h a m „Feki mieli w świetne i propaga­ oszuści, żerujący zadań, dla umocnienia odniesieniu warunki do do na półpiśswej obszaru całkowitego p a n o w a n i a n a d przesądnymi ludźmi d a w n e j N u b i i " (op. cit., s. 108). 2 6 P o r . L . С. В r i g g s , T r i b e s of the Sahara, Cambridge 1960, s. 98: „Marabut n i e czuje się związany z jakąś określoną religią i dlatego podważa z a s a d y ortodoksji; n i e uważa się za związanego podlegania rygorom moralnym i w z żadnym t e n sposób staje prawem...; neguje się a b s o l u t n y m własnej możliwość anarchistą". �ISLAM 147 SUDAÑSKI kańczyka w w y p a d k a c h niepowodzeń życiowych; możliwość uczestnicze­ nia w świętości czczonego przywódcy przez k o n t a k t l u b inicjację daje również poszczególnym członkom u g r u p o w a n i a poczucie bezpieczeństwa, a także świadomość własnej wartości. P o z y t y w n e cechy działalności przywódców r e l i g i j n y c h ujawniły się w pełni w r u c h u mahdystów w Sudanie. Powstanie mahdystów nosiło cechy świadomego r u c h u narodowego w obudowie r e l i g i j n e j . O g r o m n y szacunek, j a k i p r z e j a w i a l i Sudańczycy od początku p o j a w i e n i a się faki dla nauczycieli, a potem przywódców r e l i g i j n y c h , stanowił w p e w n y m sensie przygotowanie dla a u t o r y t e t u M a h d i ' e g o . M u h a m m a d A h m a d działał w okresie silnego k r y z y s u wewnętrznego w Sudanie. W okresie ogólnego zniechęcenia będącego r e z u l t a t e m sprawowania władzy przez administrację turecko-egipską idea M a h d i ' e g o - w y b a w i c i e l a była w S u ­ danie szczególnie silna. A l e okres r e p r e s y j n y c h rządów n i e połączył S u ­ dańczyków w e wspólnym działaniu. Dokonał tego dopiero M a h d i na bazie r e l i g i j n e j . W czasie działalności Mahdi'ego Sudan przeszedł poważne przeobrażenia wewnętrzne t a k pod względem r e l i g i j n y m , j a k i p o l i t y c z ­ n y m , których nie zatarła n a w e t klęska powstania mahdystów i nawrót do rozdrobnienia politycznego Sudańczyków istniejącego przed wystą­ p i e n i e m Mahdi'ego. Doraźne z m i a n y wprowadzone przez Mahdi'ego do codziennego życia Sudańczyków były istotnie poważne. Uczestnictwo różnych g r u p ludności Sudanu w p o w s t a n i u mahdystów osłabiło p o ­ ważnie więzy plemienne, ale także a u t o r y t e t l o k a l n y c h przywódców r e l i g i j n y c h : lojalność w stosunku do n i c h kolidowała z lojalnością w sto­ s u n k u do Mahdi'ego. Zresztą istnienie odrębnych ugrupowań w okresie uznawanego powszechnie a u t o r y t e t u Mahdi'ego nie miało sensu, ponie­ waż t e n o s t a t n i wprowadził j e d n o l i t y rytuał r e l i g i j n y , obejmujący w okresie jego działania przytłaczającą większość ludności Sudanu pół­ nocnego. 21 W sferze życia codziennego i obyczajowego M a h d i wprowadził m a ­ ksymalną puryfikację i ostre r y g o r y . Wymagał on o d w i e r n y c h w y r z e - T e r m i n M a h d i (dosłownie t e n , który j e s t k i e r o w a n y ) nie p o s i a d a s w o j e g o p i e r w o w z o r u a n i w K o r a n i e , a n i w t r a d y c j i p r o r o k a . P o j a w i a się on dopiero w t r a d y c j i X - w i e c z n e j , gdzie p r z e d s t a w i a n y jest j a k o potomek p r o r o k a , który p o j a w i się p r z e d końcem świata. I d e a m a h d y z m u j e s t p r a w d o p o d o b n i e bezpośred­ n i m zapożyczeniem od m e s j a n i s t y c z n y c h k o n c e p c j i j u d a i z m u i chrześcijaństwa. N a g r u n c i e i s l a m u idea m a h d y z m u była dość szeroko r o z p o w s z e c h n i o n a , zwłaszcza w w i e r z e n i a c h l u d o w y c h . T e r e n e m , n a którym popularność tej idei była s z c z e ­ gólnie duża, była właśnie A f r y k a . W A f r y c e p r z y n a j m n i e j dwóch założycieli d y ­ n a s t i i muzułmańskich: F a t y m i c k i e j (w. X ) i A l m o r a w i c k i e j (w. X I I ) oparło swój a u t o r y t e t n a p o p u l a r n e j t u i d e i m a h d y z m u . W S u d a n i e , p r z e d wystąpieniem M u ­ h a m m a d A h m a d a , M a h d i m ogłosił się W a d - a l - T u r a b i , a l e n i e zyskał popularności. 2 7 �148 ANNA MROZEK czenia się myśli o doczesnym życiu i w s z e l k i c h przyjemności, w t y m także m u z y k i , stosowania m a g i i , używania amuletów, odwiedzania g r o ­ bów świętych — a więc tego wszystkiego, co s t a n o w i istotę i sens życia Sudańczyka. Umiejętność skupienia wokół siebie t a k dużej liczby o d ­ d a n y c h zwolenników m i m o t y c h t a k o s t r y c h wymogów daje świadectwo 0 randze Mahdi'ego jako przywódcy i p o l i t y k a . Sądzimy p r z y t y m , że j e d n y m z czynników sprzyjających procesowi jednoczenia się ludności Sudanu był f a k t , że n o w y porządek — p r z y n a j m n i e j w początkowym s t a d i u m r u c h u mahdystów -— niwelował różnice społeczne między jego uczestnikami. Wszystkie te z m i a n y wprowadzone przez Mahdi'ego w Sudanie były zbyt nagłe i zbyt r a d y k a l n e , aby mogły się długo utrzymać. Nic więc dziwnego, że klęska r u c h u mahdystów spowodowała nawrót do t r a d y ­ c y j n y c h f o r m k u l t u religijnego nadal i n i c j o w a n y c h przez faki, którzy po u p a d k u powstania mahdystów podjęli ponownie swoje dawne f u n k c j e przywódców r e l i g i j n y c h . Nawrót do d a w n y c h f o r m k u l t u religijnego, w t y m również do p r a k ­ t y k magicznych i a n i m i s t y c z n y c h , zakazanych przez Mahdi'ego, świad­ czyłby o odejściu od w p r o w a d z o n y c h przez niego i n n o w a c j i . A l e obok tego zachowały się m n i e j l u b bardziej bezpośrednie ślady działalności Mahdiego. W p ł y w r u c h u mahdystów p r z e j a w i a się przede w s z y s t k i m w u j e d n o l i c e n i u założeń i p r a k t y k poszczególnych ugrupowań r e l i g i j ­ n y c h w porównaniu z okresem p r z e d r n a h d y j s k i m . Również szereg cech i właściwości, j a k i e przypisywał sobie M a h d i , przeniesione zostały na a k t u a l n y c h przywódców r e l i g i j n y c h , w t y m również potomków M a h ­ di'ego . Wreszcie odwoływanie się do l u d o w y c h f o r m wierzeń i senty­ mentów, nieobce również M a h d i ' e m u , o d g r y w a poważną rolę w dzia­ łalności współczesnych faki, pragnących ugruntować swój a u t o r y t e t 1 popularność. Właśnie ten ostatni element: ciążenie k u t r a d y c y j n y m f o r m o m wierzeń l u d o w y c h i l o k a l n y c h , nadaje specyficzny c h a r a k t e r i s l a m o w i sudańskiemu, różny o d klasycznego i s l a m u arabskiego. 2S 2 9 28 M a h d i podkreślał w i e l o k r o t n i e wysoką rangę swego posłannictwa, podobień­ s t w a między sobą a p r o r o k i e m i s l a m u , M a h o m e t e m , i w y m a g a ł od s w y c h z w o l e n ­ ników bezwzględnego w postawie posłuszeństwa d z i s i e j s z y c h faki, i czci. j a k również Wszystkie te elementy odnajdujemy w s t o s u n k u członków t a r i q a do s w y c h przywódców. 2 3 jących Mahdi wychodził pojawienie się z imieniem proroka słannictwa; wreszcie naprzeciw ludowym Mahdi'ego. Mahometa; ustala I wyobrażeniom t a k np. a k c e n t u j e o znakach poprzedza­ zbieżność swego w y k o r z y s t u j e znamię n a p o l i c z k u j a k o hadżdż (pielgrzymkę) do Dżabal Massa imienia znak po­ (w paśmie Gór N u b a , p r z e d t e m noszących nazwę Dżabel Q a d i r ) pozostając w zgodności z w i a r ą popularną, że M a h d i p r z y j d z i e o d strony góry o tej n a z w i e , gdzie l u d z i e z a p r z y ­ sięgną m u s w e p o p a r c i e (por. T r i m i n g h a m , op. cit., s. 151). �ISLAM Islam 149 SUDAŃSKI sudański a klasyczny islam arabski D a w n i założyciele sudańskich tariqa, a w jeszcze większym stopniu dzisiejsi i c h przywódcy, b y n a j m n i e j nie odcinają się od podstawowych zasad o r t o d o k s j i i s l a m u , czego można b y oczekiwać, n a podstawie tego, co powiedziano o n i c h dotychczas. Działające na terenie Sudanu u g r u ­ powania 'ulama (uczonych, znawców teologii muzułmańskich) i ściśle z n i m i związanych f u n k c j o n a r i u s z y szari'a (prawa muzułmańskiego) w y ­ w i e r a l i nacisk na przywódców ugrupowań r e l i g i j n y c h , którzy w obawie przed z a r z u t a m i heterodoksyjności a k c e n t o w a l i zgodność swoich założeń z zasadami o r t o d o k s j i muzułmańskiej. Każde z t y c h ugrupowań próbuje udowodnić, że jest ortodoksyjne l u b p r z y n a j m n i e j niesprzeczne z ortodoksją. Uzasadnienie o r t o d o k s y j ności sprowadza się najczęściej do potępienia i zakazu wszelkiej i n n o ­ w a c j i : bid'a, w stosunku do przyjętych przez przywódcę danego tariqa zasad, zapoczątkowanych przez s u f i k a uznawanego również przez o r t o ­ doksję. A l e zgodnie z p r z e k o n a n i a m i faki, pełne poglądy zmarłego już, powszechnie cenionego m i s t r z a sufickiego, zostały przekazane twórcy danego u g r u p o w a n i a przez samego p r o r o k a Mahometa. W t y m kontekś­ cie a u t o r y t e t p r o r o k a wspiera również idee i założenia przywódców ugrupowań, mające niewiele wspólnego z p o s t u l o w a n y m wzorcem. I n n y m znamieniem zbieżności tariqa z zasadami o r t o d o k s j i jest w y ­ suwana przez przywódców t y c h ostatnich akceptacja szari'a j a k o p o d ­ stawa ścieżki sufi. Akceptacja ta jest zresztą w a r u n k i e m zasadniczym o b r o n y przed zarzutem heterodoksyjności. Właśnie podważanie wartości przepisów szari'a przez najbardziej r a d y k a l n y c h przedstawicieli sufizmu klasycznego było główną przyczyną i c h potępienia, a nawet wyroków skazujących ze s t r o n y o r t o d o k s y j n y c h ugrupowań i s l a m u . O d czasu f r o n ­ talnego a t a k u na k i e r u n e k sufi, podjętego przez al-Ghazali'ego, prze­ strzeganie nakazów szari'a przez wszystkie k i e r u n k i mistycyzujące było p o d s t a w o w y m w a r u n k i e m i c h działalności . M i m o t o akceptacja t y c h zasad przez niektóre u g r u p o w a n i a r e l i g i j n e w Sudanie nie jest akcep­ tacją pełną. Posłużymy się t u przykładem u g r u p o w a n i a M i r g h a n i j a , którego przywódca w następujący sposób poucza swoich zwolenników: so „Trzymajcie się ściśle b r a c i a m o i s z a r i ' a , ponieważ n i e możecie zbliżyć się do tariqa inaczej, j a k przez s z a r i ' a , j a k też n i e możecie poznać h a q i q a [prawdy; tu J a k k o l w i e k t e o r e t y c z n i e t y l k o i n n o w a c j e w z a k r e s i e p r a w a religijnego u w a ­ żane były za herezję, to j e d n a k k i l k u przywódców ugrupowań r e l i g i j n y c h w S u d a ­ n i e zostało potępionych w y r o k i e m z g r o m a d z e n i a 'ulema, m i m o iż i n n o w a c j i t a k i c h n i e w p r o w a d z a l i . I t a k J a ' q u b ben a l - M u r s z i d i z u g r u p o w a n i a S z a d h i l i j a został - s t r a c o n y w 1886 r. S z a i k h A h m a d ben I d r i s został z m u s z o n y do u c i e c z k i ; I b r a h i m a r - R a s z i d bronił się d w u k r o t n i e p r z e d z a r z u t a m i h e r e z j i (por. także T r i m i n g ­ h a m , op. cit., s. 208). 30 �150 ANNA bezpośrednia w i z j a jest tego c o b o s k i e — korzeniem, tariqa szari'a. a n i e podąża — MROZEK A.M.] gałęzią, a h a q i q a inaczej, j a k przez tariqa — owocem. [...] [...] za t a r i q a , j e s t zepsuty, skażony. T e n k t o podąża a n i e s t a j e p r z y s z a r i ' a jest h e r e t y k i e m [ z i n d i q ] " 31 Szari'a T e n , kto t r w a przy z a ścieżką, . W cytowanej wyżej w y p o w i e d z i przywódcy u g r u p o w a n i a M i r g h a n i j j a p r a w o muzułmańskie zajmuje pozycję co najwyżej równoważną z teo­ r e t y c z n y m i założeniami tariqa. Pozycję szari'a osłabia j e d n a k f a k t , że ogromna większość członków sudańskich t a r i q a t r w a wciąż jeszcze p r z y s w y c h p r a w a c h zwyczajo­ w y c h , przejmując t y l k o niektóre przepisy szari'a, i to często w obudowie własnych, t r a d y c y j n y c h f o r m obyczajowych . Wreszcie zasady, a szcze­ gólnie p r a k t y k i sudańskie tariqa, odbiegają dość znacznie od n o r m prze­ w i d z i a n y c h w szari'a. W zakresie p r a k t y k r e l i g i j n y c h podstawowe obo­ wiązki egzekwowane przez p r a w o d a w s t w o szari'a, w istocie swej r e l i ­ gijne, n i e są t u w y k o n y w a n e w całej rozciągłości l u b też uzyskują i n n y odcień znaczeniowy. T a k na przykład jeden z pięciu obowiązków muzuł­ m a n : al hadżdż — p i e l g r z y m k a do M e k k i , często poprzedzana jest l u b zastępowana m a s o w y m i p i e l g r z y m k a m i do grobów l i c z n y c h świętych s u ­ dańskich, którym to grobom p r z y p i s u j e się właściwości p r z y n a j m n i e j równie cudowne, j a k Mekce. Sądzę więc, że istnieje podstawa do p r z y ­ puszczeń, iż głoszona przez przywódców sudańskich tariqa teza o zgod­ ności z o r t o d o k s y j n y m i zasadami i s l a m u jest — niezależnie od osobis­ t y c h przekonań t y c h przywódców — tezą czysto powierzchowną. D l a uzasadnienia wysuniętego przypuszczenia p o d e j m i e m y próbę analizy podstawowych dogmatów i s l a m u , głównie w aspekcie wzajemnego sto­ s u n k u Boga i człowieka, w porównaniu z t e o r e t y c z n y m i założeniami s u ­ dańskich b r a c t w r e l i g i j n y c h . 32 Największe różnice występują chyba w u j m o w a n i u i s t o t y Boga. W niezbyt s k o m p l i k o w a n e j dogmatyce i s l a m u podkreślenie absolutnej jedności i wyłączności A l l a h a zajmuje pozycję centralną. W y p o w i e d z e n i e formułki szahada: „nie ma Boga n a d A l l a h a , a M a h o m e t jest jego p r o r o ­ k i e m " , było w początkowym okresie istnienia tej r e l i g i i w a r u n k i e m w y ­ starczającym d l a przyjęcia kogoś w poczet wyznawców i s l a m u . M a h o ­ met, twórca t e j r e l i g i i , ze szczególną konsekwencją podkreślał, że Bóg 31 Cytuję za T r i m i n g h a m e m , 'op. cit., s. 207. 32 N a przykład plemię Tedżali, zamieszkujące północno-wschodnim ludności S u d a n u wprawdzie krańcu Kordofanu należące (od połowy X I V w. p a n o w a n i e obyczaje wzgórze o t,ej s a m e j do najwcześniej rodziny a r a b s k o - i s l a m i s t y c z n e <w z a k r e s i e nazwie na zislamizowanej muzułmańskiej) obrzędów przejęło zaślubin i po­ grzebów, a l e połączyło j e z własnymi obrzędami. T a k n p . w c z a s i e pogrzebu ciało zmarłego składane j e s t w g r a b a c h t y p u a r a b s k i e g o , a l e u m i e s z c z o n e jest n i e w k i e ­ runku Mekki, j a k wymagają tego przepisy Koranu, lecz »• t r a d y c y j n y m i obrzędami p l e m i e n n y m i . P o r . S t e v e n s o n , w kierunku zgodnym op. cit., s. 225. �ISLAM 151 SUDAŃSKI jest jeden, wszechmocny, jest stwórcą wszechświata i nie ma żadnych pośredników. Takie ujęcie istoty Boga wykluczało k u l t świętych, p o ­ dobnie j a k i k u l t w s z e l k i c h i n n y c h bytów wyposażonych w siły n a d ­ naturalne. T e n s u r o w y dogmat islamu, stanowiący do dziś podstawę o r t o d o k s y j ­ n y c h zasad tej r e l i g i i , n i e był przestrzegany w islamie l u d o w y m a n i wśród ugrupowań sufickich, a t y m bardziej nie przyjął się na gruncie afrykańskim. Być może właśnie w istocie i treści tego podstawowego d o g m a t u r e l i g i i muzułmańskiej należy doszukiwać się p r z y c z y n p o w o l ­ nego p r z e n i k a n i a zasad i s l a m u do Sudanu, aż do czasu napływu na t e n obszar przedstawicieli ugrupowań m i s t y c z n y c h , którzy w f o r m i e p o p u ­ l a r n e j , choć dalekiej od ujęć o r t o d o k s y j n y c h , rozprzestrzeniali pojęcia i zasady i s l a m u bliskie Sudańczykom. P o d s t a w o w y dogmat i s l a m u ulega na gruncie afrykańskim zasadni­ czemu p r z e t w o r z e n i u . W p r a w d z i e a b s o l u t n y b y t i a u t o r y t e t A l l a h a nie jest k w e s t i o n o w a n y przez Afrykańczyka, ale podobnie j a k nadrzędne bóstwa animistyczne, z którymi zresztą A l l a h jest łączony l u b utożsa­ m i a n y , nie w y w i e r a o n w istocie żadnego wpływu na codzienne życie l u d z i . Obok niego występują liczne d u c h y lokalne, odgrywające nadal dominującą rolę w życiu ludności afrykańskiej, w szczególności zaś wśród ludności r o l n i c z e j . 33 Podobnie kształtuje się sytuacja w Sudanie, gdzie dogmat o absolut­ nej jedności Boga nie jest podważany f o r m a l n i e , lecz gdzie k u l t dla A l l a h a został w istocie zastąpiony k u l t e m pośredników boskich, ze świę­ t y m i sudańskimi na czele. D l a Sudańczyka, przywykłego do codziennego k o n t a k t u z w i e l o m a o b i e k t a m i k u l t u animistycznego, rygorystyczne po­ jęcie jedności Boga jest nie do przyjęcia. Szuka on bezpośredniego, z i e m ­ skiego k o n t a k t u z b y t e m n a d n a t u r a l n y m i odnajduje go w mocy świętości ujawniającej się najpełniej w osobie p r o r o k a i s l a m u , ale rów­ nież w jego p o t o m k a c h na mocy dziedziczenia. Jest to rodzaj p a n t e i z m u , który u sudańskich muzułmanów wyraża się w p r z e k o n a n i u , iż M a h o m e t uczestniczy w bycie Boga, ponieważ s t w o r z o n y został ze światła b o ­ skiego . Sam M a h o m e t u j a w n i a się z k o l e i w każdej epoce w postaci S4 33 z T r a d y c y j n e , nadrzędne bóstwa l u b d u c h y afrykańskie są często utożsamiane Alláhem, szczególnie w tych wypadkach, kiedy nadrzędne bóstwa tradycyjne miały c h a r a k t e r b a r d z i e j a b s t r a k c y j n y . I m i o n a s t a r y c h bóstw są wówczas używane •wymiennie z i m i e n i e m A l l a h a , l u b też właściwości t y c h bóstw u j m o w a n e a k c y d e n s y A l l a h a . I t a k np. imię s t a r o k u s z y c k i e g o B o g a złożeniach określających s t o s u n e k muzułman d o A l l a h a , j a k np. w a q da'in wanie 34 rangi są W a q występuje w jako wielu (ofiaro­ Bogu). E l e m e n t światła bożego, z którego powstał M a h o m e t , nabierając t y m s a m y m bytu nieledwie mańskich, w równej Bogu, występuje u wielu s t a r y c h mistyków szczególności j e d n a k u I b n ' A r a b i ' e g o (w. X I V ) . Utożsamienie muzuł­ Maho- �152 ANNA MROZEK świętego, najchętniej swego dalekiego potomka, wyposażonego w n a d ­ naturalną siłę baraka. W sile tej uczestniczą wszyscy czciciele owego świętego przez próbę utożsamienia się z n i m , ale także zwierzęta, a n a ­ w e t m a r t w e p r z e d m i o t y na drodze k o n t a k t u mechanicznego. W t e n sposób przerzucony został pomost między odległym Alláhem a czło­ w i e k i e m na zasadzie niepomiernego rozbudowania r o l i i znaczenia świętych. Już t o pobieżne omówienie wskazuje na zasadnicze różnice między i s l a m e m sudańskim a o r t o d o k s y j n y m . Można b y t u mówić nawet o odej­ ściu Sudańczyków od islamu, g d y b y n i e f a k t , że zasady t e j r e l i g i i przez n i c h p r z y j m o w a n e były j e d y n y m i , j a k i e poznali i zaakceptowali. Jest to r e z u l t a t e m zarówno giętkości zasad i s l a m u , j a k i niekonsekwencji poglądów samego Mahometa, o c z y m m o w a będzie jeszcze dalej. Wresz­ cie emocjonalny związek Sudańczyków z tą religią, nawet p r z y j e d y n i e zewnętrznej akceptacji j e j zasad, jest wystarczającym powodem do za­ liczenia i c h w poczet wyznawców islamu. Założenia tego nie podważa naszym zdaniem również f a k t drugostronnego powiązania Sudańczyków z t r a d y c y j n y m i w i e r z e n i a m i i k u l t a m i afrykańskimi. Miejsce animizmu w islamie sudańskim Podstawowe e l e m e n t y p r a k t y k i s l a m u sudańskiego tkwią s w y m i k o r z e n i a m i w s t a r y c h wierzeniach i obyczajach a n i m i s t y c z n y c h , a n a w e t przedanimistycznych. Uznając w p e w n y m uproszczeniu za główne cechy i s l a m u sudańskiego k u l t świętych i i c h grobów, możemy z dużym prawdopodobieństwem wskazać na wcześniejsze obyczaje ludności S u ­ danu, z których one wynikają. I t a k w i a r a w siłę, która w a r u n k u j e zdolność czynienia rzeczy niezwykłych u l u d z i obdarzonych mana, przekształca się po przyjęciu i s l a m u w baraka, którego Bóg l u b p r o r o k udziela w y b r a n y m l u d z i o m . Baraka, podobnie j a k mana, może być prze­ kazane przez r e l i k t y , k a m i e n i e , drzewa l u b k o n t a k t bezpośredni. Poza t y m zewnętrznym podobieństwem o b u t y c h sił istnieją ślady i c h bardziej bezpośredniego związku n a gruncie Sudanu. Właściwości i f u n k c j e feki przypominają w dużej mierze cechy, j a k i e wcześniej p r z y p i s y w a n o cza­ r o w n i k o m wyposażonym w mana. Zakres działalności faki uzależniony od zakresu siły baraka, w jaką jest wyposażony, przebiega według n a ­ stępujących s t o p n i : leczenie chorych, przepowiadanie przyszłości, z d o l ­ ność do metamorfozy, władza nad p o d s t a w o w y m i e l e m e n t a m i w p r z y ­ rodzie i wreszcie ożywianie zmarłych. Takie same cechy p r z y p i s y w a n o m e t a ze światłem B o g a pozwala n a maksymalną f o r m a l n e g o n a r u s z a n i a d o k t r y n y o jedności B o g a . idealizację p o s t a c i p r o r o k a , bez �ISLAM SUDAŃSKI 153 wcześniej c z a r o w n i k o m . I n n y m elementem zbieżnym jest łączona z ba­ raka moc działania nie t y l k o pozytywnego, ale również negatywnego, zwłaszcza w s t o s u n k u do wrogów. F a k i wzbudza nie t y l k o szacunek i cześć, ale także lęk. Współcześni przywódcy większych ugrupowań r e l i g i j n y c h są ludźmi wykształconymi, a i c h powiązanie z k u l t a m i a n i m i s t y c z n y m i jest m n i e j j a w n e , t y m bardziej że bezpośrednie k i e r o w n i c t w o n a d podstawową rzeszą zwolenników danego u g r u p o w a n i a sprawują nie o n i sami, lecz ich reprezentanci. A l e l o k a l n i reprezentanci władzy tariqa ciążą bardzo silnie do t r a d y c y j n y c h kultów miejscowych, a proces t e n jest t y m głębszy, i m silniejsze są w p ł y w y animistyczne na d a n y m terenie, i m bardziej p o w i e r z c h o w n y był proces islamizacji. Feki na wsiach biorą c z y n n y udział w e w s z y s t k i c h uroczystościach i świętach l o k a l n y c h . P r z e ­ wodniczą w obrzędach ślubnych i pogrzebach o d p r a w i a n y c h w g wzorów islamistycznych, ale obok tego odprawiają egzorcyzmy, leczą choroby zaklęciami i sporządzają a m u l e t y , w których skuteczność często wierzą sami. Sporządzanie amuletów jest jedną z ważniejszych i dość i n t r a t ­ n y c h f u n k c j i feki. T e n zakres i c h działalności jest w y n i k i e m powszech­ nej w i a r y Sudańczyków w skuteczność amuletów j a k o ochrony przed czarami, co zresztą w y n i k a również z d a w n y c h kultów a n i m i s t y c z n y c h . Niezliczoną ilość amuletów używanych przez Sudańczyków można b y podzielić na d w a rodzaje: t r a d y c y j n e oparte na wzorach a n i m i s t y c z n y c h oraz te, które naniesione zostały przez islam. D o p i e r w s z y c h należą kości zwierząt l u b r y b , w y c i n k i z u b r a n i a zmarłego wali l u b g r u d k i z i e m i z jego g r o b u ; do d r u g i c h należą zapisy wersetów K o r a n u , n i e ­ rzadko z d o d a t k i e m znaków kabalistycznych. Bezpośredni związek z w i e r z e n i a m i a n i m i s t y c z n y m i posiada wspo­ m n i a n y już wyżej f a k t używania j a k o amuletów przedmiotów, a nawet ziemi, pozostających w bezpośredniej styczności ze świętymi. U podstaw tego zwyczaju leży przekonanie, iż przedmiot pozostający w bezpośred­ n i m kontakcie z wali zawiera część substancji jego duszy. T a sama w i a r a jest również podstawą postępowania odwrotnego: Sudańczyk składa p r z y o d w i e d z a n y m przez siebie grobie świętego w o t a i o f i a r y z żywności, ale także w y c i n k i własnych włosów l u b paznokci, w celu zapewnienia sobie ochrony świętego przed działaniem złych mocy. Przytoczone wyżej przykłady wskazują na istniejące powiązania sił starych ( k u l t duchów) z nową formą świętości opartej na islamie. Wśród p l e m i o n Bedża i F u r n p . nadal czczone są takie święte o b i e k t y , j a k drzewa, wzgórza, k r z e w y i t p . niegdyś miejsca kultów pogańskich, a obec­ nie łączone l u b i d e n t y f i k o w a n e ze świętymi i s l a m u . Nierzadkie są rów­ nież w y p a d k i umieszczania grobów świętych islamistycznych na bazie starego g r o b u czczonego niegdyś przodka. �154 ANNA MROZEK Określenie ,,grupy powierzchownie zislamizowane" l u b „o s i l n y c h przeżytkach a n i m i s t y c z n y c h " sugeruje zróżnicowanie ludności S u d a n u w zakresie stopnia adaptacji wierzeń islamistycznych. T a k też jest w istocie. Ludność pochodzenia arabskiego jest d u m n a ze swego pocho­ dzenia i znacznie silniej powiązana z obyczajami a r a b s k i m i , a więc również z samą wiarą i s l a m u . Odróżnia się ona od pozostałej części ludności Sudanu, m n i e j związanej z kulturą arabską, bardziej l i b e r a l n e j w zakresie spraw w i a r y i w każdym w y p a d k u ciążącej k u t r a d y c y j n y m k u l t o m afrykańskim. J . S. T r i m i n g h a m w następujący sposób określa różnice między t y m i d w i e m a g r u p a m i : „ O a n i m i z m i e powierzchownie z i s l a m i z o w a n y m można mówić t y l k o w w y p a d k u g r u p n e g r o i d a l n y c h : D a r f u r i D a r f u n g . Z a r a b i z o w a n i chamici l u b negroidzi północnego S u ­ d a n u są b e z k o m p r o m i s o w y m i muzułmanami, namiętnie l o j a l n y m i w sto­ s u n k u do i s l a m u . I c h niekonsekwencja w w i e r z e jest czysto p o ­ wierzchowna" . 35 Pogląd t e n wydaje się z b y t kategoryczny i w s k u t e k tego b u d z i pewne zastrzeżenia. N i e negując występowania dość znacznych różnic między d w i e m a g r u p a m i ludności Sudanu, nie sądzimy jednak, aby były one tak zasadniczej n a t u r y , j a k określa to c y t o w a n y wyżej fragment J . S. T r i m i n g h a m a . Przecież napływowa ludność arabska na obszarze Sudanu pozostaje od wieków w b l i s k i m kontakcie z ludnością miejscową, tak chamicką, j a k i negroidalną. Współcześni przywódcy ugrupowań r e l i g i j n y c h , a także p o l i t y c z n y c h w północnym Sudanie, wykazują n i e ­ rzadko wszelkie znamiona rasy negroidalnej, m i m o iż mienią się A r a ­ b a m i . N i e jest więc możliwe, aby w procesie a s y m i l a c j i z ludnością miejscową nie przejęli o n i elementów obyczajów i wierzeń miejscowych, co musiało z k o l e i zaważyć na charakterze i c h wierzeń i s l a m i s t y c z n y c h . Zresztą określana dotąd f o r m a i s l a m u sudańskiego, oparta na k u l c i e świętych i i c h grobów, odnosi się do wszystkich wyznawców t e j r e l i g i i w t y m k r a j u , różnice występują j e d y n i e w zakresie powiązań tego k u l t u z t r a d y c y j n y m i obrzędami a n i m i s t y c z n y m i . Jest to j e d n a k raczej różnica ilościowa niż jakościowa, różnica stop­ nia zaangażowania w s p r a w y nowej w i a r y . Opierając się na trójczłon o w y m podziale stopnia a s y m i l a c j i i s l a m u przez plemiona afrykańskie, p r z y t o c z o n y m przez R. G r a y a , skłonna jestem twierdzić, że żadna 36 3 7 T r i m i n g h a m, op. cit., s. 109. T r i m i n g h a m w i n n y m m i e j s c u s w e j książki, mówiąc o s t a n o w i s k u effendi (ludzie wykształceni n a w z o r a c h z a c h o d n i c h wywodzący się najczęściej spośród A r a b ó w ) do s p r a w w i a r y , s t w i e r d z a co następuje: „Lojalni muzułmanie skłaniający się do m o d e r n i z m u , ale w potrzebie szukają p o m o c y u f e k i ; w y ś m i e ­ wając przesądy m a s , s a m i używają a m u l e t ó w " (op. cit., s. 112). 35 36 37 1., P r z e j m o w a n i e pewnych elementów kultury materialnej arabsko-islami- �ISLAM 155 SUDAÑSKI z d w u g r u p ludności Sudanu nie osiągnęła jeszcze stopnia trzeciego, chociażby z tego względu, że żadna nie zarzuciła dotąd p r a k t y k zaka­ zanych przez islam, stanowiących do dziś część składową i s l a m u sudań­ skiego j a k o całości. N i e ulega jednak wątpliwości, że do ostatniego stop­ n i a zbliżyły się w większej mierze szczepy l u b plemiona zarabizowane niż pozostałe plemiona Sudanu północnego, w s k u t e k szerszych i głęb­ szych powiązań emocjonalnych t y c h pierwszych z arabską kulturą i religią. W niektórych opracowaniach do głosu dochodzi również tendencja do wyrównywania różnic między islamem k l a s y c z n y m , a c z a r n y m isla­ m e m afrykańskim powiązanym z a n i m i z m e m , przez utożsamianie a n i m i z m u z monoteizmem. Opierając się na fakcie, że dawne bóstwa naczelne Afrykańczyków utożsamiane są często z Alláhem, p r z y n a j m n i e j dwaj a u t o r z y : E. Benz i J . C. Froelich, wyciągają stąd wniosek, iż jest to przejście od jednej f o r m y m o n o t e i z m u do d r u g i e j . Przeciwstawiając się t a k i e m u ujęciu zagadnienia podkreślamy raz jeszcze, że wywodzące się z d a w n y c h kosmologii afrykańskich bóstwa naczelne nie odgrywały żadnej r o l i w życiu i sprawach l u d z i , n i e wzbudzały czci a n i l ę k u . Właściwe wierzenia i obrzędy Afrykańczyków związane były z wielością duchów rozsianych w przyrodzie, którym mieszkańcy A f r y k i składali ofiary, zawierzali swe kłopoty i radości i przed których nadmierną ingerencją l u b złym działaniem b r o n i l i się p r z y pomocy p r a k t y k m a ­ gicznych. A n i m i z m s t a n o w i więc t y p o w y przykład p o l i t e i z m u , w sto­ s u n k u do którego i s l a m — szczególnie silnie akcentujący jedność i a b ­ s o l u t y z m boski — jest zasadniczo nową r e l i g i ą . Sądzę również, że 3 8 39 40 stycznej; 2. stopniowe nych z modelami do wierzeń przenikanie tradycyjnymi; islamu, charakteryzujące zakazanych przez islam. Por. R. —1889, 38 religijnych się m . i n . s t o p n i o w y m A History Gray, op. cit., s. 130; E . B e n z , Por. F r o e l i c h , [w:] Religion Culture and Society. przyswajal­ i stopniowe przejście zarzucaniem of the Southern praktyk Sudan Takim bóstwem południowego naczelnym Sudanu, gdzie jest On Understanding A Reader ed. L . S c h n e i d e r , N e w Y o r k — L o n d o n — S y d n e y 39 i s l a m u , łatwo tradycyjnej 1839— O x f o r d 19611, s. 143. Religions, z praktyk 3. u t r a t a w i a r y of Religion, 1964, s. 4. m . i n . Dżuok przeważają Nonchristian in the Sociology wśród wierzenia plemienia animistyczne. Szylluków Dżuok jest nadrzędnym b y t e m , największym d u c h e m , u c h o d z i z a stwórcę świata. A l e z D ż u o k -Bogiem Njakang nie są łączone żadne z a n o s i się modły i któremu również stwórcą znanych Szyllukom, w of the Social 40 kategorie moralne, które wyprowadzane są od — l e g e n d a r n e g o p r z o d k a , któremu p r z y p i s u j e się c e c h y boskie, do którego Upper Values Por. świata. Nile, [w:] of African składa Termin t y m również African Poeples, MacMichael: się ofiary. dżuok jest Niekiedy również chorób. P o r . Worlds Studies G. in Njakang określany określeniem Leinhard, the Cosmological zjawisk The jest nie Shilluk Ideas and e d . D . F o r d e , O x f o r d U n i v . P r e s s 1963, s. 142—163. „Wiara w jedynego Boga, będąca centralnym ele- �156 ANNA MROZEK dzisiejsza, s y n k r e t y c z n a f o r m a czarnego i s l a m u , u w a r u n k o w a n a s i l n y m i wpływami t r a d y c y j n y c h wierzeń a n i m i s t y c z n y c h , stoi wciąż jeszcze na pograniczu między p o l i t e i z m e m a monoteizmem, z przewagą tego p i e r w ­ szego. N i e zmienia to zresztą f a k t u , że i s l a m sudański, j a k cały i s l a m czarny, jest — w porównaniu ze skostniałymi zasadami i s l a m u o r t o ­ doksyjnego — religią żywą i skomplikowaną, stanowiącą wdzięczny temat dla w i e l o k i e r u n k o w y c h badań n a u k o w y c h . PRZYCZYNY Wspólne POPULARNOŚCI elementy wierzeń ISLAMU afrykańskich W SUDANIE i islamu ludowego Mahomet, twórca r e l i g i i i s l a m u , powstałej w V I I w., wystąpił ze s w o i m posłannictwem dopiero w czterdziestym r o k u swego życia i n i g d y nie uwolnił się w pełni od s t a r y c h elementów wierzeń swoich rodaków. Ślady d a w n y c h wierzeń, a w niektórych w y p a d k a c h włączanie s t a r y c h obrzędów do zasad nowej w i a r y monoteistycznej — to p r z e j a w y zrozu­ miałych wahań i niekonsekwencji Mahometa, które znalazły swoje o d ­ bicie w świętej księdze i s l a m u : K o r a n i e . Rezygnując z bardziej w y c z e r ­ pującego omówienia tego zagadnienia, które jest p r o b l e m e m o d d z i e l n y m , o g r a n i c z y m y się t y l k o do omówienia niektórych elementów d a w n y c h wierzeń arabskich występujących w K o r a n i e , które później, w f o r m i e , jaką nadał i m islam l u d o w y , przeniknęły również na obszar afrykański. Najważniejszym elementem politeistycznych, a n a w e t pogańskich wierzeń Arabów, włączonym do zasad nowej w i a r y , jest k u l t k a m i e n i a K a a b y w Mekce, sięgający s w y m i k o r z e n i a m i do p r a k t y k fetyszystyczn y c h na t y m o b s z a r z e . Również nowe uzasadnienie tego k u l t u , j a k i e daje M a h o m e t w K o r a n i e — powiązanie K a a b y z miejscem spoczynku legendarnego przodka Arabów, I z m a e l e m , jest sprzeczne z s u r o w y m 41 12 meritem i dogmatem islamu, nie została w istocie n i g d y zaakceptowana Afrykańczyków wyznających tę religię. I c h k o n c e p c j a B o g a była koncepcją bezosobowego, beznamiętnego; i c h codzienne życie było u w a r u n k o w a n e bowe, określone d u c h y przodków, o których pośrednictwie przez bóstwa przez Oso­ i s l a m n i e wspominał. A k c e p t a c j a A l l a h a j e s t t u nową religią" (op. cit., s. 213). 4 1 Najdawniejszą formą k u l t u religijnego n a o b s z a r z e Hidżazu był k u l t świętych kamieni — f e t y s z y . K a m i e n i e t a k i e otaczano świętym kręgiem (hima), w znajdowało się źródło, oaza obrzędy religijne: święte kamienie, składano w ofierze itp. T u t a j zwierzęta domowe odbywały się właściwe i i c h krwią smarowano którym które całowano i głaskano, a b y w ten sposób spowodować przejście n a siebie siły, która — j a k sądzono •— t k w i w k a m i e n i u . 4 2 P o r . Koran: n i e n i e m i ucieczką „Postawiłem dom święty [w Mekce — A . M.], a b y był s c h r o ­ d l a l u d z i ; rzekłem: n i e c h m i e j s c e A b r a h a m a będzie m i e j s c e m m o d l i t w y . Z a w a r ł e m p r z y m i e r z e z A b r a h a m e m i I z m a e l e m " ( I I , 1,19). �ISLAM 157 SUDAÑSKI zakazem oddawania czci k o m u k o l w i e k poza Alláhem, formułowanym w i e l o k r o t n i e , w K o r a n i e . W istocie k u l t k a m i e n i a K a a b y włączony w za­ kres p r a k t y k islamistycznych był f o r m a l n i e ustępstwem M a h o m e t a n a rzecz przyzwyczajeń Arabów, dla których coroczne p i e l g r z y m k i do M e k k i i związane z t y m obrzędy miały ogromne znaczenie; w p r a k t y c e jednak ustępstwo to miało znaczenie szersze, ponieważ dawało podstawę d l a dalszej k o n t y n u a c j i k u l t u przodków wśród Arabów, a w dalszym roz­ w o j u l u d o w y c h wierzeń i s l a m i s t y c z n y c h — do k u l t u grobów świętych islamu. Obie konsekwencje znalazły pełne odbicie w islamie afrykań­ s k i m , w t y m także sudańskim. I n n y m elementem s t a r y c h wierzeń arabskich występującym w K o ­ r a n i e jest uznanie poza Alláhem wielości sił d u c h o w y c h , j a k aniołowie, diabły i dżiny (duchy rozsiane w przyrodzie) . Co p r a w d a K o r a n p o d ­ kreśla jedność i wyłączność Boga oraz służebność i znikomość wszelkich bytów d u c h o w y c h w obliczu A l l a h a na równi z człowiekiem . A l e samo stwierdzenie i c h istnienia ożywiało w w i e k a c h późniejszych fantazję ludową dostrzegającą dżiny w całym otaczającym l u d z i świecie, co prowadziło do p r z y p i s y w a n i a i m różnorodnych cech i czynności. A n i o ­ łowie, dżiny i diabły, o których w i e l o k r o t n i e jest m o w a na stronach K o r a n u , a p o t e m w zbiorach t r a d y c j i muzułmańskiej, stanowią świetną pożywkę d l a t r a d y c y j n y c h duchów d o b r y c h i złych na gruncie afrykań­ s k i m . T a m też, od c h w i l i przyjęcia i s l a m u , d u c h y t r a d y c y j n e łączone są l u b utożsamiane z d u c h a m i i s l a m i s t y c z n y m i . i S 44 Wreszcie trzeci element t r a d y c y j n y c h wierzeń Arabów występujący w K o r a n i e , a p o t e m występujący w islamie l u d o w y m , wyszedł na p r z e ­ c i w obyczajom i w i e r z e n i o m Afrykańczyków przejmujących i s l a m . T y m ważnym elementem są występujące w K o r a n i e ślady m a g i i i czarów. W p r a w d z i e i s l a m klasyczny nigdzie nie formułuje swego poparcia d l a p r a k t y k magicznych i czarów: f o r m a l n i e rzecz biorąc podważałoby to wszechmoc i wszechdziałanie j e d y n e j siły a k t y w n e j A l l a h a ; ale sam K o r a n zawiera sformułowania przypominające te p r a k t y k i , nigdzie 4 S 4 3 P o r . Koran: „Powiedz Mahomecie, że przyszła do ciebie wiadomość przez d u c h a [Anioła G a b r i e l a , zajmującego pozycję nadrzędną wśród aniołów — A . M.], że wiele cudownego w Allaha dżinów, słysząc czytanie i n i e będziemy n i k o g o Koranu z n i m porównywać" zawołało: uwierzyliśmy ( L X X I I , II); „Ile je,st dusz, t y l e jest aniołów stróżów" ( L X X X V , 4); „Szatani p o d d a n i są jego [chodzi o S a l o ­ m o n a — A . M.] w o l i " ( X X X V I I I , 35). 4 4 są Por. K o r a n jego [Allaha] o najdoskonalszych gońcami..." stworzeniach (XXXV, 4); Allaha-aniołach: „...aniołowie drżą w „... jego aniołowie obecności" ( X I I I , 14). 4 5 przez P o r . l i c z n e zaklęcia M a h o m e t a Arabów: w K o r a n i e n a siły p r z y r o d y , niegdyś czczone „Przysięgam n a słońce i jego świecące za n i m postępujący" się p r o m i e n i e , n a księżyc ( X C I , 1—2); oraz ślady czarów: „ M ó w M a h o m e c i e ! Uciekam �158 ANNA MROZEK natomiast nie k w e s t i o n u j e się i c h skuteczności, nigdzie też nie potępia się i c h wyraźnie. Świadectwem dalszego stosowania t y c h p r a k t y k w okresie r o z k w i t u i s l a m u są zbiory t r a d y c j i , a pełny rozwój specy­ f i c z n y c h f o r m m a g i i islamistycznej d a t u j e się od c h w i l i r o z w o j u k i e ­ r u n k u sufistycznego. Jak już wspominaliśmy poprzednio, j e d n y m z p o d s t a w o w y c h ele­ mentów p r a k t y k suficznych było dhikr, to jest w i e l o k r o t n e , monotonne powtarzanie pięknych i m i o n A l l a h a , aż do wpadnięcia w t r a n s i osiąg­ nięcia mistycznej u n i i z Bogiem. W islamie l u d o w y m p r a k t y k a d h i k r nabrała znaczenia szerszego, b l i s k o spokrewnionego z przedmuzułmańs k i m i p r a k t y k a m i m a g i c z n y m i . A t r y b u t y boskie, w i e l o k r o t n i e p o w t a ­ rzane w dhikr, nabierają zwolna cech wartości samoistnych; określa się j e 'ism al-azam, to jest słowami o b d a r z o n y m i mocą, i sądzi się, że mają one moc zniewalania duchów. Dochodzą t u do głosu dawne e l e m e n t y m a g i i słowa i i m i e n i a , które do dzisiaj odgrywają ważną rolę na gruncie afrykańskim . W arabskiej m a g i i islamistycznej głównego znaczenia nabierało imię A l l a h a , które zwolna stawało się e k w i w a l e n t e m wszech­ mocy Boga. Wobec w i e l u pięknych i m i o n A l l a h a najwyższą moc p r z y ­ p i s y w a n o nienazwanemu, najwyższemu i m i e n i u Boga, które utoż­ samiane było z jego istotą. I tak, jeden z uznanych autorytetów muzuł­ mańskich nie t y l k o w zakresie p r a k t y k magicznych, ale również w kwestiach w i a r y — a l - B u n i — stwierdza, co następuje: „Byłem sam i zobaczyłem wówczas obraz, którym było koło zawarte w d r u g i m k o l e ; był to obraz m a j e s t a t u A l l a h a ; było t o najwyższe jego i m i ę " . Krąg Buni'ego miał być s k u t e c z n y m a m u l e t e m p r z e c i w k o w s z e l k i m chorobom i nieszczęściom. 46 47 4 8 A m u l e t y , dość powszechnie używane przez Arabów, składają się najczęściej z różnych pięknych i m i o n A l l a h a , na przykład: al jard (sa­ m o t n y ) , dżabbar (silny). Występują one pojedynczo l u b łącznie, w p e w - się pod obronę P a n a J u t r z e n k i , wystrzegając się złośliwości n i e d o b r y c h stworzeń, n o c n y c h p r z y p a d k ó w i nieszczęść, które spotykają r o d z a j l u d z k i oraz czarów b a b s ­ k i c h i zawiązanych w ę z ł ó w " ( С Х Ш , 1—4); „ M ó w M a h o m e c i e : ufność pokładam w P a n u Ludów... strzegąc się, napaści złych d u c h ó w " ( C X I V , 1—6)./ L e g e n d a z a w a r t a w t r a d y c j i głosi, że d w a anioły: H a r u t i M a r u t , nauczyły się m a g i i i przekazały swoją wiedzę l u d z i o m . T a w i e d z a m a być podstawą m a g i i a r a b s k i e j . Podobną rolę spełniać miały dżiny. P o r . Sayed Idris Shah, Oriental Magic, N e w Y o r k 1957, s. 77. 4 6 4 7 N a przykład wśród p l e m i e n i a D i n k a z południowej części S u d a n u sporządza się p o d o b i z n y bóstw l u b duchów, p r z y c z y m t e ostatnie n i e mają m o c y działania D a s Doppelte Gesicht t a k długo, j a k długo n i e zostaną n a z w a n e . P o r . G . des Sudan, 4 S berei, H. Bonn, W i e s b a d e n 1961, s. 182, A. Winkler, Siegel B e r l i n — L e i p z i g 1930, s. 45. und Charaktere in der Muhammedanischer Zau- �ISLAM 159 SUDAŃSKI n y m określonym zestawie i o d p o w i e d n i m układzie. Często też a m u l e t y zawierają zapis jakiegoś f r a g m e n t u K o r a n u . A m u l e t y są o s t a t n i m o g n i w e m zamykającym omawiane przez nas podobieństwo między p o p u l a r n y m islamem a r a b s k i m a islamem czar­ n y m . Zapewne zbieżności t y c h p r z y bardziej szczegółowym o m a w i a n i u tego p r o b l e m u byłoby znacznie więcej. A l e już na podstawie tego, co powiedziano, można mieć wątpliwości, czy istnieje podstawa do akcen­ towania s p e c y f i k i i s l a m u czarnej A f r y k i w porównaniu z p o p u l a r n y m i s l a m e m a r a b s k i m . Otóż naszym zdaniem specyfika taka istnieje. Przede w s z y s t k i m p r a k t y k i magiczne i s l a m u arabskiego, rozbudowane w opar­ c i u o niekonsekwencje samego K o r a n u , nie stanowią — w przeciwień­ stwie do czarnego i s l a m u — głównej domeny w i a r y , lecz są j e j m a r g i ­ nesem, n u r t e m ubocznym, podobnie j a k sufizm. Podstawowe rzesze arabskich wyznawców i s l a m u związane są ściśle z o r t o d o k s y j n y m n u r ­ t e m tej r e l i g i i , co znajduje swoje odbicie w podporządkowaniu się cen­ t r a l n e m u k i e r o w n i c t w u r e l i g i j n e m u (do 1924 r. k a l i f o w i , a po u p a d k u tej i n s t y t u c j i W i e l k i e m u S z e r y f o w i M e k k i l u b orzeczeniom miejscowego zgromadzenia 'ulemów), t a k w zakresie d o g m a t y k i , j a k i u j e d n o l i c o n y c h t u p r a k t y k r e l i g i j n y c h . Dochodzące do głosu odchylenia od prawideł powszechnie akceptowanych, na przykład wśród reprezentantów sufiz­ m u , nie miały t u n i g d y c h a r a k t e r u masowego, j a k w Sudanie; zresztą i t e n k i e r u n e k , poważnie spłycony od czasu a t a k u al-Ghazali'ego, w y ­ stępuje w większości wypadków na zasadzie pełnego podporządkowania kierunkom ortodoksyjnym. 4 9 W porównaniu z islamem sudańskim k u l t świętych w obrębie p o p u l a r ­ nego i s l a m u arabskiego nie nabrał również n i g d y cech powszechności, a n i też nie podważył w zasadniczy sposób jedyności czy wyłączności A l l a h a . 0 ile w odniesieniu do i s l a m u sudańskiego można z p e w n y m w a h a n i e m sformułować wniosek, iż k u l t dla przywódców ugrupowań przesłonił l u b zastąpił k u l t jedynego Boga, o t y l e w p o p u l a r n y m islamie a r a b s k i m za­ równo k u l t świętych — przejawiający się zresztą głównie w k u l c i e g r o ­ bów świętych — j a k i r o z b u d o w a n y t u k u l t p r o r o k a Mahometa, łączony jest z wszechmocą i absolutyzmem Boga. Baraka, łączone ze świętymi, jest t u bliższe bezpośredniemu znaczeniu tego słowa: błogosławieństwo, 1 udzielane jest przez A l l a h a t y m l u d z i o m , których sam w y b i e r a . Baraka na gruncie a r a b s k i m nie nabrało więc c h a r a k t e r u siły niezależnej, a u t o­ matycznie dziedziczonej przez pokrewieństwo l u b k o n t a k t mechaniczny, lecz było siłą ściśle związaną z Alláhem i przez niego warunkowaną. 49 Por. F . R. Earp: „Tam, gdzie n i e może być d o k t r y n y o r t o d o k s y j n e j " Society, s. 87). nie m a centralnego (Greek Religion, [w:] autorytetu Religion religijnego, Culture and �ANNA 160 MROZEK Z n a m i e n n y jest również fakt, iż w przeciwieństwie do i s l a m u sudańskiego M a h o m e t , który na gruncie a r a b s k i m także nabiera cech pośrednika mię­ dzy B o g i e m a człowiekiem ( w b r e w poglądom samego Mahometa w y r a ­ żonym w Koranie), czczony jest n i e ze względu na własne cechy świę­ tości, lecz ze względu na znamiona świętości udzielone m u przez A l l a h a . N a w e t najbardziej r a d y k a l n i prezdstawiciele s u f i z m u m n i e m a l i , iż osią­ gnęli stan duchowej jedności nie z M a h o m e t e m , lecz Alláhem. Z n a m i e n i e m s p e c y f i k i czarnego i s l a m u afrykańskiego są również o d ­ mienne cechy r e f o r m a t o r s k i c h ruchów w okresie nowożytnym na terenie afrykańskim i a r a b s k i m . W t e j mierze w y s t a r c z y porównać r u c h w a h h a b i c k i , powstały w X V I I I w . w A r a b i i Saudyjskiej oraz rozwijający się w p e w n y m sensie pod jego wpływem r u c h mahdystów w Sudanie. I pierwszy, i d r u g i k i e r u n e k postulował nawrót do źródeł i s l a m u , o d r z u ­ cenie wszelkich późniejszych nawarstwień t a k ideologicznych, j a k i w dziedzinie postępu materialnego: w w y n i k u tego przywódcy o b u t y c h ruchów o d n o w y p o s t u l o w a l i s k r a j n y p u r y t a n i z m , a w sensie ideologicz­ n y m przywrócenie b l a s k u d a w n y m zasadom i s l a m u , p o s t u l o w a n y m przez Mahometa. A l e w a h h a b i t y z m poprzestał na w y m i e n i o n y c h wyżej p o s t u ­ latach, przenosząc główny akcent na k u l t s t a r y c h autorytetów, podczas k i e d y M a h d i podniósł znaczenie swego posłannictwa do r a n g i oczekiwa­ nego w y b a w i c i e l a — Mahdi'ego, a porównując się z p r o r o k i e m M a h o m e ­ t e m stworzył podstawę d l a k u l t u własnej osoby, zmieniając w t y m celu n a w e t szahadą, t j . wyznanie w i a r y , dodając do t r a d y c y j n e j formułki: „ N i e m a Boga n a d A l l a h a , a M a h o m e t jest jego p r o r o k i e m " następujący dodatek: „a M u h a m m a d A h m a d i b n ' A b d A l l a c h jest M a h d i m A l l a h a " . O m a w i a n e wyżej podobieństwa i różnice między p o p u l a r n y m isla­ m e m a r a b s k i m a i s l a m e m c z a r n y m nie wyczerpują oczywiście tego za­ gadnienia. Pobieżne i c h omówienie stwarza również niebezpieczeństwo zbytniego uproszczenia n i e z w y k l e s k o m p l i k o w a n e j s t r u k t u r y i s l a m u t a k arabskiego, j a k i afrykańskiego. N i e m n i e j przytoczone wyżej przykłady stwarzają w p e w n y m sensie podstawę do wysunięcia tezy, iż właśnie islam — dzięki swej z pozoru prostej, a jednocześnie złożonej i giętkiej s t r u k t u r z e — jest religią bliższą Afrykańczykom niż chrześcijaństwo. T e n p r o b l e m stanowić będzie p r z e d m i o t dalszych rozważań. Islam a chrześcijaństwo w Afryce Znaczny wzrost l i c z b y wyznawców i s l a m u na gruncie afrykańskim zaczyna się o d e r y k o l o n i a l n e j i p r z y b i e r a wciąż na sile w okresie p o k o l o n i a l n y m . P r z y c z y n y tego zjawiska są dość złożone. Do najczęściej w y ­ m i e n i a n y c h w l i t e r a t u r z e specjalistycznej należą p r z e m i a n y socjalno-ekonomiczne, j a k i e zachodzą na k o n t y n e n c i e afrykańskim począwszy od prze- �ISLAM 161 SUĎANSKI łomu w X I X / X X , t j . początków panowania kolonialnego. Oto j a k f o r m u ­ łuje t e n pogląd I . M . L e w i s : " W okresie p r z e m i a n socjalnych, przemiesz­ czania się szczepów, postępu ekonomicznego i w a l k p o l i t y c z n y c h , a nade wszystko liczniejszych i bezpieczniejszych szlaków h a n d l o w y c h — i s l a m rozprzestrzeniał się szybciej niż k i e d y k o l w i e k " . T e n pogląd formułowa­ n y w i e l o k r o t n i e w różnym układzie w i n n y c h p u b l i k a c j a c h specjalistycz­ n y c h jest niewątpliwie t r a f n y , chociaż nie precyzuje naszym zdaniem nowej s y t u a c j i Afrykańczyków w obliczu poważnego zachwiania się sta­ r y c h wartości p l e m i e n n y c h w zetknięciu z nową, nie znaną dotąd c y w i l i ­ zacją zachodnioeuropejską. W wierzeniach a n i m i s t y c z n y c h religia nie jest oddzielona od życia, od codziennych przyzwyczajeń i prac, p r z e c i w ­ nie: jest przez nie uzasadniana. W życiu społecznym animistów b r a k jest oddzielenia tego, co święte, od tego, co laickie. Dopiero okres k o l o n i a l n y wprowadził na t e n obszar pierwsze f u n k c j e i t e c h n i k i zdesakralizowane. Wywołało to n a t u r a l n y wstrząs w świadomości Arfykańczyków, rodziło wątpliwości w skuteczność i c h dotychczasowych p r a k t y k i zabiegów m a ­ gicznych. Wątpliwości te były t y m większe, iż dotychczasowi przywódcy szczepów i czarownicy, będący dotąd najwyższymi a u t o r y t e t a m i d l a A f r y ­ kańczyka członka szczepu, t r a c i l i swą nadrzędną pozycję pod wpływem ingerencji władz c e n t r a l n y c h . T e n stan niepewności, b r a k przekonania o skuteczności ochrony dotychczasowych bóstw, prowadził Afrykańczy­ ków do poszukiwania nowego bóstwa o zasięgu szerszym, p o n a d p l e m i e n n y m . W t y m w y p a d k u wychodziły i m naprzeciw i s l a m i chrześcijaństwo z koncepcją jedynego, uniwersalnego Boga. Większa popularność i s l a m u w porównaniu z chrześcijaństwem w y ­ n i k a z tego, że i s l a m jest bliższy Arfykańczykom, nie b u r z y i c h d o t y c h ­ czasowych przyzwyczajeń, lecz nadaje i m n o w y sens. D l a Afrykańczyka chrześcijaństwo jest religią sformalizowaną i zinstytucjonalizowaną, do­ gmatyczną i pozbawioną giętkości; opiera się ono na małżeństwie m o n o g a m i c z n y m , występuje p r z e c i w k o fetyszom p l e m i e n n y m , laicyzuje w i e l e dziedzin r e g u l o w a n y c h dotychczas przez religię i rozróżnia a u t o r y t e t y świeckie i r e l i g i j n e . W przeciwieństwie do chrześcijaństwa islam, podob­ nie j a k t r a d y c y j n e religie afrykańskie, nie odróżnia elementów l a i c k i c h od r e l i g i j n y c h : obejmuje o n wszystkie dziedziny życia w i e r n y c h . I s l a m nie w y m a g a uczenia się długich tekstów k a t e c h i z m u a n i i n s t y t u c j i k a t e ­ chetów: jest o n p r o s t y i n i e s k o m p l i k o w a n y . D l a przyjęcia nowej w i a r y wystarcza krótkie wyznanie w i a r y i k i l k a u m o w n y c h gestów. Wreszcie wielowarstwowość i giętkość i s l a m u pozwala na łączenie zasad tej r e l i g i i z m i e j s c o w y m i k u l t a m i , w c z y m niebagatelną rolę o d g r y w a akceptacja małżeństw poligamicznych. I n n y m znamieniem giętkości i s l a m u jest łat50 L e w i s , I n t r o d u c t i o n , s. 81. 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . ХШ/2 �162 A N N A M R O Z E K wość, z jaką akceptuje on, a p r z y n a j m n i e j toleruje, światopogląd i oby­ czaje Afrykańczyków, i c h poczucie b l i s k i e j więzi z w i e l o m a p r z o d k a m i i k r e w n y m i , zarówno żywymi, j a k i zmarłymi. Ponieważ w i e l u m i s j o n a ­ r z y chrześcijańskich odmawia akceptacji ceremonii miejscowych, islam zyskuje p r i o r y t e t . Wreszcie jeszcze jeden element sprzyjający rozszerzaniu się i s l a m u na gruncie afrykańskim zasługuje na uwagę: ranga i pozycja i s l a m u . Jest ona równie wysoka w oczach Afrykańczyka, j a k chrześcijaństwo. Jest religią monoteistyczną i uniwersalną o zasięgu nie m n i e j s z y m niż chrześcjaństwo; jest religią piśmienną, to jest opartą na świętej księdze, co również podnosi a u t o r y t e t tej r e l i g i i . Ponadto i s l a m w okresie narasta­ nia ruchów narodowowyzwoleńczych stanowił i c h ważną podporę ideolo­ giczną. Oparcie się na islamie wynikało nie t y l k o z f a k t u różnic i r y w a ­ l i z a c j i istniejącej od wieków między cywilizacją zachodu a cywilizacją opartą na islamie — co t e m u ostatniemu nadawało specyficzny sens w walce p r z e c i w k o k o l o n i a l i z m o w i — ale również z tego, że i s l a m czarny zawiera także elementy k u l t u r y rdzennie afrykańskiej, które teraz, w obudowie islamistycznej, przeciwstawiane były E u r o p e j c z y k o m na p l a t f o r m i e t a k religijno-ideologicznej, j a k i p o l i t y c z n e j . Właśnie okres narastania w a l k a n t y k o l o n i a l n y c h w A f r y c e sprzyjał rozszerzaniu się i pogłębianiu wpływów i s l a m u n a t y m obszarze: hasłom panafrykańs k i m towarzyszyły często hasła p a n i s l a m i z m u . Popularność i s l a m u nie zmniejszyła się również o d m o m e n t u uzyskania niepodległości przez młode państwa afrykańskie, j a k k o l w i e k zasięg i f o r m y i s l a m u podlegają dość poważnemu zróżnicowaniu. 5 1 52 W Sudanie powiązanie ruchów narodowowyzwoleńczych z i s l a m e m było t y m silniejsze, że pamięć o zwycięskich w a l k a c h Mahdi'ego była t u ciągle żywa. Świadectwem tego powiązania są między i n n y m i działające na t y m terenie p a r t i e polityczne, powstałe na bazie istniejących t u , waż­ niejszych ugrupowań r e l i g i j n y c h . Odnosi się t o j e d n a k wyłącznie do północnej części Sudanu, akcentującej silnie swój związek z islamem, 5 S 5 1 W e d ł u g świadectwa I . M. L e w i s a n a w i e l u obszarach A f r y k i Koran się dużym s z a c u n k i e m i j e s t tą księgą, n a którą Afrykańczycy składają przysięgę w sądzie: „Kiedy Afrykańczykom — n i e będącym cieszy najchętniej muzułmanami — d a w a n o do w y b o r u : K o r a n , Biblię lub w ł a s n y f e t y s z j a k o podstawę złożenia p r z y ­ sięgi n a prawdomówność, w y b i e r a l i najchętniej K o r a n " , tamże. 5 2 su — T r a d y c y j n e hasło i s l a m u : dżihad (święta w o j n a ) nabrało t e r a z nowego s e n ­ walki przeciwko kolonializmowi i neokolonializmowi. Dar al-islam i s l a m u ) to o b s z a r s u w e r e n n y c h państw i s l a m u , a D a r a l - h a r b się o b s z a r e m w a l k z k o l o n i a l i z m e m . P o r . L e w i s , 5 3 Powstałe w 1943 p a r t i e : Asziqqa' (Bracia (obszar (obszar walki) Rodacy) oraz 'Umma (Gmina, Z g r o m a d z e n i e w i e r n y c h ) , wyrosły w S u d a n i e n a b a z i e dwóch najważniejszych powań r e l i g i j n y c h : p i e r w s z e staje op. cit., s. 89. K h a t m i j j a lub Mirghanijja, drugie Mahdystów. ugru­ �I S L A M S U D A Ń S K I 163 a w r a z z n i m przynależność do świata arabskiego. Południowa część S u ­ d a n u w przeważającej mierze animistyczna, przeciwstawia się d o m i n a c j i Północy, a w ślad za t y m również wpływom i s l a m u . Pomijając zagadnie­ nie różnic i k o n f l i k t u między północną a południową częścią Sudanu, nie wchodzące w zakres niniejszego artykułu, p r a g n i e m y na zakończenie za­ jąć się po krotce p e r s p e k t y w a m i i s l a m u sudańskiego. PERSPEKTYWY ISLAMU SUDAŃSKIEGO Mówiąc o p e r s p e k t y w a c h i s l a m u sudańskiego p r a g n i e m y się zastrzec, iż możliwości sformułowania u d o k u m e n t o w a n y c h wniosków w tej mierze są nader ograniczone. W y n i k a to nie t y l k o z f a k t u , że wszystkie młode państwa afrykańskie są wciąż jeszcze n a etapie b u d o w y podstaw n i e p o d ­ ległego b y t u , t a k w sferze e k o n o m i k i , j a k i ideologii, ale również z tego, że Sudan posiada dodatkowe p r o b l e m y w zakresie p o l i t y k i wewnętrznej, co sprawia, że informacje nasze o współczesnych przemianach i przeobra­ żeniach w t y m k r a j u są znikome. Poniższe rozważania na temat perspek­ t y w i s l a m u sudańskiego będą więc z konieczności ogólne i niekompletne, oparte wyłącznie na teoretycznej znajomości p r z e d m i o t u . I s l a m sudański zajmuje dość szczególną pozycję w A f r y c e , ponieważ stoi na pograniczu między islamem a r a b s k i m a afrykańskim. W p r z e c i ­ wieństwie do większości przywódców r e l i g i j n y c h czarnego i s l a m u akcen­ tujących swą przynależność do świata afrykańskiego, przywódcy r e l i g i j ­ n i S u d a n u podkreślają z dumą swoje arabskie pochodzenie. Czy w świetle tego można upatrywać p e r s p e k t y w y i s l a m u sudańskiego w s t o p n i o w y m oczyszczaniu tego ostatniego od nawarstwień afrykańskich? Raczej nie. Przede w s z y s t k i m t e r m i n „ A r a b " w Sudanie nie koniecznie określa j e d ­ nostkę mogącą udokumentować swoje arabskie pochodzenie. J a k s t w i e r ­ dza J . S. T r i m i n g h a m : „Termin A r a b , będący określeniem przynależnoś­ ci etnicznej, jest w Sudanie złudny. W i e l u Nubijczyków i Bedża, którzy określają siebie A r a b a m i , t a k samo zresztą j a k szczepy czysto negroidalne (np. Fung), nie mają do tego większych podstaw. A r a b e m dzisiaj może być określany często Afrykańczyk, n i e mający śladów pochodzenia a r a b ­ skiego" . Jeśli więc nie m a podstaw do przyjęcia etnicznej przynależności północnego Sudanu j a k o całości do świata arabskiego, to wydaje się, iż poczucie wspólnoty t e j części ludności Sudanu ze światem a r a b s k i m może stanowić podstawę do dalszych przeobrażeń i s l a m u sudańskiego w sensie jego przybliżenia do klasycznych wzorów arabskich. Pogląd ten formułuje niebezpośriednio J . S. T r i m i n g h a m , który, określając liczbę arabskiej ludności napływowej na obszar S u d a n u na około 5 — 1 0 % ogółu 54 5 4 T r i m i n g h a m , op. cit., s. 16. �164 A N N A M R O Z E K ludności północnego Sudanu stwierdza, iż: „ich oddziaływanie k u l t u r a l n e wywarło t a k s i l n y wpływ przekształcający na ludność miejscową, że moż­ na mówić o udziale 2 5 — 5 0 % czynnika semickiego wśród ludności sudańs k i e j " . Przede w s z y s t k i m arabska ludność napływowa nie wywierała z b y t w i e l k i e g o wpływu k u l t u r a l n e g o , a nawet religijnego na ludność S u ­ d a n u z tej prostej przyczyny, że j e j poziom k u l t u r a l n y nie różnił się zbytnio o d poziomu k u l t u r y miejscowej, czego najlepszym dowodem było częste przejmowanie obyczajów miejscowych przez przybyszów arabskich. Wspomina o t y m zresztą również c y t o w a n y wyżej autor w i n n y m miejscu swej książki . W p r a w d z i e rozprzestrzeniający się t u i s l a m wywarł nie­ wątpliwie duży wpływ na ludność Sudanu, ale proces t e n dokonywał się za pośrednictwem propagatorów i m i s j o n a r z y r e l i g i j n y c h , a n i e całej arabskiej ludności napływowej. A l e nawet szczytowy m o m e n t w z r o s t u r a n g i i s l a m u w Sudanie, przejawiający się w s t w o r z e n i u państwa muzuł­ mańskiego kierowanego przez Mahdi'ego, nie wytworzył poczucia wspól­ n o t y narodowej nawet wśród g r u p arabskich . 55 56 37 Usilne podkreślanie arabskiego pochodzenia przez niektóre g r u p y l u d ­ ności północnego S u d a n u m a j e d n a k swój głęboki sens, chociaż leży on poza sferą poczucia wspólnoty narodowej czy etnicznej. A r a b s k i e pocho­ dzenie torowało drogę do władzy p o l i t y c z n e j , arabska k r e w znamionowała arystokrację zwłaszcza w Sudanie, gdzie w i e l o w i e k o w y wpływ i nacisk muzułmańskiego E g i p t u sprawiał, że pojęcia arabskości i i s l a m u były s y n o n i m a m i władzy. A u t o r y t e t pierwszych przywódców r e l i g i j n y c h , twórców sudańskich tariqa, b u d o w a n y był właśnie na t y c h podstawach. Dziedziczna władza przywódców tariqa umacniała panowanie rodzin, w y ­ prowadzających swe pochodzenie od potomków l u b k r e w n y c h Mahometa. Rzeczywiste l u b domniemane arabskie pochodzenie poszczególnych r o d z i n l u b g r u p p l e m i e n n y c h Sudanu odegrało raz jeszcze pozytywną r o ­ lę w okresie narastania w a l k narodowowyzwoleńczych na t y m obszarze. Wówczas w z o r y i idee napływające do Sudanu z E g i p t u — podobnie j a k w czasach Mahdi'ego — jednoczyły Arabów pod sztandarem wspólnej w a l k i , mającej c h a r a k t e r świętej w o j n y . Tendencje te były t y m s i l n i e j ­ sze, że p r z y n a j m n i e j jedno z ważniejszych ugrupowań p o l i t y c z n y c h tego okresu, p a r t i a Asziqq'a, głosiło hasło u n i i z E g i p t e m . W miarę zbliżania się m o m e n t u uzyskania niepodległości przez Sudan hasło u n i i z E g i p t e m 55 Tamże, s. 17. 56 Tamże, s. 7. " T r i m i n g h a m : narodowej. „Arabowie N i e współdziałali w Sudanie oni n i g d y poza n i e posiadają powstaniem poczucia Mahdystów. wspólnoty Jakkolwiek wydają się jednością n a z a s a d z i e używania wspólnego języka, n i e łączy i c h wspólna troska o dobro k r a j u , c z y choćby (op. cit., s. 18). tylko wspólne dobro p o k r e w n y c h sobie grup" �ISLAM 165 SUDAÑSKI stawało się coraz m n i e j popularne, a dawne rozróżnienie A r a b — A f r y ­ kańczyk, akcentowane przez t y c h pierwszych m i m o częstego b r a k u róż­ nic antropologicznych „obu" t y c h ras, nabrało nowego sensu po połącze­ n i u oddzielonych dotąd części Sudanu: północy i południa. Dążność do supremacji politycznej, k u l t u r a l n e j , a także r e l i g i j n e j „arabskiej" Pół­ nocy w stosunku do Południa Sudanu, p r z y zadawnionej niechęci tego ostatniego do Arabów, starannie pielęgnowanej przez Anglików, dopro­ wadziło do s y t u a c j i k o n f l i k t o w e j . O m a w i a n y t u dość szeroko p r o b l e m arabskości północnej części S u ­ danu jest dość i s t o t n y w k w e s t i i p e r s p e k t y w i s l a m u sudańskiego, w y ­ w i e r a b o w i e m i s t o t n y wpływ na kształt i s l a m u w t y m k r a j u w c h w i l i o b e c n e j , a może mieć także wpływ na strukturę i s l a m u sudańskiego w przyszłości. Według zgodnych o p i n i i w i e l u różnych opracowań n a u k o w y c h , współ­ czesny i s l a m afrykański poddany jest oddziaływaniu trzech różnych t e n ­ dencji: m o d e r n i z m u zachodniego, t r a d y c j o n a l i z m u afrykańskiego i r e f o r m i z m u arabskiego. Na obszarze Sudanu układ t y c h trzech tendencji jest dość szczególny. T a k silnie eksponowane arabskie pochodzenie niektórych g r u p ludności północnego Sudanu, sugerowałoby szerokie nawiązywanie do ostatniej tendencji na t y m obszarze. J a k już jednak wspominaliśmy wcześniej, A r a b o w i e są t u t a k silnie z i n t e g r o w a n i z ludnością autochto­ niczną, że często z a t r a c i l i już cechy odrębności rasowej. 58 A r a b o w i e , a raczej Sudańczycy wyprowadzający swe pochodzenie od Arabów, dzięki swej od wieków u p r z y w i l e j o w a n e j pozycji zajmują cen­ t r a l n e miejsce w rządach R e p u b l i k i Sudańskiej, ale także stanowią t r z o n k i e r o w n i c t w a ugrupowań r e l i g i j n y c h . Ponieważ zasięg i c h władzy i auto­ r y t e t u zależy od popularności wśród członków tariqa, którym kierują, w i c h własnym interesie leży zachowanie t r a d y c y j n y c h , a więc w isto­ cie afrykańskich f o r m wierzeń islamistycznych. Reprezentantami r e f o r m i z m u arabskiego są na gruncie Sudanu absol­ w e n c i współczesnych szkół islamistycznych, często arabskich. Reprezen­ tują o n i j e d n a k raczej stanowisko ortodoksyjne nie modernistyczne w za­ kresie i s l a m u , a głównym obiektem i c h a t a k u są właśnie faki. A r a b s k i n u r t i s l a m u , a w szczególności ortodoksyjne zasady tej r e l i g i i , mogą w y ­ wrzeć pewien wpływ na centralne władze ugrupowań r e l i g i j n y c h współ- 58 Z a o s t r z e n i e k o n f l i k t u między północą a południem S u d a n u , ale także w y ł o ­ n i e n i e się różnic arabskimi n a obszarze a arabskimi północnej części tego k r a j u między religij­ n y c h — niegdyś postępowe — uwsteczniły się. W 1956 r. k o a l i c j a ' U m m a i Khat- mijja obecnym pierwszy laicki rząd Sudanu. oparte szczepami n i e - na ugrupowaniach utrąciła spowodowało, iż p a r t i e W rządzie Mah'dzubi'ego p a r t i e te zajmują dość ważną pozycję, a r e z u l t a t e m i c h n a c i s k u była m i n . d e l e g a ­ lizacja Komunistycznej Partii Sudanu. �166 ANNA MROZEK działających w rządzie Sudanu; nie sądzimy jednak, aby zyskały one akceptację podstawowej ludności S u d a n u , związanej ściśle z r o d z i m y m i t r a d y c j a m i afrykańskimi, d l a których zasady islamu są często t y l k o zew­ nętrzną obudową. Z t y c h względów sądzimy, że w islamie sudańskim najważniejszą rolę odgrywać będzie jeszcze w najbliższym czasie t r a d y ­ c j o n a l i z m afrykański, n a w e t p r z y postępującej arabizacji i islamizacji dotąd animistycznej ludności zachodniej i wschodniej części Sudanu pół­ nocnego, ponieważ oznacza to podkładanie pod szyld i s l a m u w i e l u obrzę­ dów i p r a k t y k t r a d y c y j n y c h ludności przejmującej islam, a co za t y m idzie obniżenie ogólnego poziomu i s l a m u sudańskiego w porównaniu z k l a ­ s y c z n y m i zasadami tej r e l i g i i . Proces dalszej a f r y k a n i z a c j i i s l a m u sudań­ skiego może także ulec pogłębieniu w w y p a d k u p r z e j m o w a n i a zasad tej r e l i g i i przez przybyszów z Południa, napływających do północnej części Sudanu w p o s z u k i w a n i u pracy. Pomijając j e d n a k te p e r s p e k t y w y i bazując t y l k o na obecnej f o r m i e islamu sudańskiego, nie podzielamy poglądu I . M . Lewisa, że „współ­ czesny s y n k r e t y z m i s l a m u afrykańskiego jest etapem przejściowym [...] po którym m u s i dojść do oczyszczenia t e j r e l i g i i " . Możliwość w y k r y s t a ­ lizowania się czystych f o r m i s l a m u na terenie Sudanu, po k i l k u w i e k o w e j działalności b r a c t w mistycyzujących j a k o j e d y n y c h propagatorów myśli islamistycznej, p r z y stałym nacisku t r a d y c y j n y c h wierzeń afrykańskich, jest raczej n i e w i e l k a . To p r a w d a , że wartość r e l i g i i i k u l t u r y , jaką niesie islam d l a współczesnego życia, jest na gruncie Sudanu raczej znikoma. Wśród w i e l u argumentów przytaczanych przez autorów opracowań do­ tyczących tego zagadnienia na p l a n p i e r w s z y w y b i j a się b r a k e f e k t y w ­ ności ugrupowań i s l a m i s t y c z n y c h S u d a n u w t w o r z e n i u p r o g r a m u życia politycznego, a w szczególności ekonomicznego, niepodległego już pań­ stwa . W t y m w y p a d k u znacznie więcej do powiedzenia miały państwa arabskie o wyższym poziomie nauczania islamistycznego, gdzie rodzące się prądy modernistyczne, a n a w e t reformistyczne wychodziły na prze­ c i w w y m o g o m współczesności. Sudańskie tariqa bazowały i bazują na e m o c j o n a l n y m kontakcie w i e r n y c h z religią, a dominujący k u l t świętych wyłącza aktywność czy inicjatywę i c h czcicieli. N e g a t y w n a ocena w a r ­ tości ideologicznych i s l a m u na gruncie A f r y k i w aspekcie j e j przystoso­ w a n i a do wymogów współczesności p r o w a d z i n i e k i e d y autorów opraco­ wań specjalistycznych do formułowania w n i o s k u , iż je d ynie dotarcie do k u l t u r y zachodnioeuropejskiej i j e j przyswojenie może dać gwarancję postępu w t y c h k r a j a c h . Jest to stanowisko tyleż r a d y k a l n e , co t e n 5e 60 6 1 59 Lewis, op. cit., s. 67. 60 Tamże, s . 87. 51 F r o e l i c h , op. cit, s. 351, �ISLAM 167 SUDAŃSKI dencyjne. Rozwój wydarzeń w k r a j a c h Trzeciego Świata, pozostających w zasięgu w p ł y w ó w i s l a m u wskazuje, iż k r a j e te obierają własne różno­ rodne d r o g i r o z w o j u politycznego i ideologicznego. I c h wspólną cechą jest j e d n a k uczulenie na krytykę i w p ł y w y k u l t u r y zachodnioeuropej­ skiej, co znajduje swoje odbicie w eksponowaniu własnych, r o d z i m y c h t r a d y c j i , często łączonych z islamem . Z tego — określając łagodnie — ostrożnego i podejrzliwego stanowiska Afrykańczyków wobec k u l t u r y europejskiej w y n i k a , że m o d e r n i z m zachodni n i e zapuścił w Sudanie z b y t głębokich korzeni, m i m o iż w a r s t w a f u n k c j o n a r i u s z y a d m i n i s t r a c y j n y c h , szkolona na w z o r a c h zachodnich, była t u dość znaczna. Zgadzając się z J . S. T r i m i n g h a m e m , że nowa elita sudańska, j a k a wykształciła się w okresie panowania kolonialnego, przejmowała t y l k o formę k u l t u r y europejskiej, a n i e j e j treść , nie zgadzamy się z p r z y t o c z o n y m przez tegoż autora uzasadnieniem tego f a k t u , wskazującym na b r a k d y s c y p l i n y wewnętrznej (również w sferze i n t e l e k t u ) oraz b r a k wykształcenia etycz­ nego Sudańczyków . To, co w oczach J . S. T r i m i n g h a m a uchodzi za b r a k dojrzałości Sudańczyka, byłabym skłonna uważać za p r z e j a w i n t e ­ gralnego związku nawet najbardziej wykształconych i pozornie zeurope­ i z o w a n y c h o b y w a t e l i tego k r a j u z tradycyjną kulturą, a nade wszystko religią, t a k różną i trudną do pogodzenia z cywilizacją zachodu. 62 63 61 Te same p r z y c z y n y leżą u podstaw słabości l u b może t y l k o złożoności l e w i c o w y c h ugrupowań p o l i t y c z n y c h A f r y k i adoptujących podstawy ideo­ logii m a r k s i s t o w s k i e j . W ideologii afrykańskich p a r t i i k o m u n i s t y c z n y c h , w t y m również sudańskiej, b r a k jest p r e c y z y j n y c h programów laicyzacji, stanowiących d l a nas jedno z głównych założeń p r o g r a m o w y c h . Wspo­ minaliśmy już poprzednio, że obrzędy r e l i g i j n e stanowią ważny c z y n n i k życia społecznego Sudańczyków, t y m ważniejszy, że r e l i g i a j a k o c z y n ­ n i k integrujący g r u p y społeczne nie miała t u n i g d y k o n k u r e n c j i . B r a k a k t y w n y c h f o r m w a l k i z religią w p r o g r a m i e K o m u n i s t y c z n e j P a r t i i Sudanu jest więc p r z e j a w e m doceniania r o l i , jaką r e l i g i a wciąż jeszcze spełnia w życiu społecznym i p o l i t y c z n y m tego k r a j u . Nasze w n i o s k i końcowe dotyczące p e r s p e k t y w i s l a m u sudańskiego nie obejmują więc p e r s p e k t y w stopniowego osłabiania zasięgu jego oddziały­ w a n i a pod wpływem rozwijających się ośrodków l a i c k i e j myśli p o l i t y c z ­ n e j : są to p e r s p e k t y w y zbyt odległe. Możliwość złagodzenia anachronicz­ n y c h , sprzecznych z w y m o g a m i współczesności f o r m wierzeń i obycza- 6 3 F r o e l i c h : chodnioeuropejskimi „Niektórzy głosząc przyjmują hasła islam jako tarczą p r z e d wpływami z a ­ nacjonalizmu lub emancypacji Afryki. Wyraża się to w a k c e n t o w a n i u odrębności obyczajów i strojów w porównaniu z E u r o p e j ­ c z y k a m i (op. cit., s. 269). 6 3 T r i m i n g h a m , 64 Tamże; op. cit., s. 253. por. również s t r o n y 259—261. �168 ANNA MROZEK j ó w r e l i g i j n y c h Sudańczyków akceptujących islam w i d z i m y raczej w po­ wiązaniu tego ostatniego z p r o g r a m e m r e f o r m społecznych i socjalnych, co p r z y ogromnej giętkości i wielowarstwowości tej r e l i g i i jest szansą realną. Dowodzą tego dzisiejsze p r o g r a m y polityczne niektórych państw arabskich, które z i s l a m e m łączą hasło postępowe, określane wspólnym m i a n e m socjalizmu arabskiego. Anna Mrozek CERTAIN ASPECTS O F ISLAM IN T H E SUDAN S u m m a r y T h e a u t h o r ' s a i m is to d e s c r i b e t h e s p e c i f i c f e a t u r e s of S u d a n e s e I s l a m , as w e l l as t h e f o r m s i n w h i c h it o c c u r s . With article, the reference tries Sudan literature to to I s l a m i n the S u d a n , t h e a u t h o r , discover area. whence There is on the subject. connections — and by disagreement Arab penetrated which the principles important recruited into factor, from mostly from in the S u d a n of the various groups of whose whose the was the Suffi doctrine w a s r i t u a l w a s based to Islam, based in Islam Egypt by Among to the the author Islam. the takes the v i e w T h e reasons all the w a y s author points Islam and the other hand, she out the essence draws of and the traditional (African) Islam differences to between Islam. the In in most pilgrims, came here as w e l l . brotherhoods plebeian from or of religious Suff, groups, the dogma other connection of of B l a c k I n the first, classical paragraph, between which theology, is i n essence a p a r t the and ceremonies. a c c e p t e d p r i n c i p l e s of M u s s u l m a n Sudanese beliefs or Africa a r e set out i n t w o p a r a g r a p h s . attention the initiated a new phase i n the on t r a d i t i o n a l A f r i c a n that Sudanese for t h i s v i e w the first the Sudan, and north up on t h e p o p u l a r , the generally has two-fold from missionaries west setting overwhelmingly from into the specialist A n a l y s i n g the d o c t r i n e a n d t h e c u l t of t h e S u d a n e s e r e l i g i o u s a r e v e r y different of h e r penetrated (Islamic mystics), who the il 6th c e n t u r y o n w a r d s , Sudan from Africa. t h e A r a b c o u n t r i e s , but also f r o m It w a s they who, from conversion problem penetrated opinion, of came west religion author's groups this Islam and the other w i t h B l a c k A f r i c a n I s l a m , from the new at t h e b e g i n n i n g means opinion, S u d a n e s e Islam, which c e n t u r y of t h e M u s s u l m a n e r a o n w a r d s , which about I n the author's one w i t h what Sudanese a n d r i t u a l s of t h e a u t o c h t h o n o u s Arab on the Islam population of t h e S u d a n . C o m i n g to t h e r e a s o n s for t h e p o p u l a r i t y notes characteristic concordance even of B l a c k I s l a m as a w h o l e , peasants, w h i c h African the of prime other importance colonial Sudanese undoubtedly soil. A m o n g to influence, adopt between of I s l a m i n t h e S u d a n , t h e a u t h o r some a n d forms forms of of p o p u l a r facilitated t h e acceptance factors which of e c o n o m i c pressure and the p r i n c i p l e s encouraged of trend or the A r a b I s l a m i c p r i n c i p l e s on- which, authority, Induced Islam. This Islam, i s l a m , the author and social factors of Sudanese I s l a m among more was during and stresses the times more furthered of the by the fact t h a t i n t h e n e w p o l i t i c a l c i r c u m s t a n c e s l e s s r e s p e c t w a s p a i d to t h e t r a d i t i o n a l �ISLAM t r i b a l gods, by already rituals in the established and other s e a r c h for tradition cults. T h e p l a c e s of result Africa a god of that w o u l d combining of the all this w a s as w e l l — 169 SUDAŃSKI was be more principles that universal, and of Islam adopted m o r e Islam with in the Sudan easily and by the African — and readily than Christianity. The final part of the article deals with the outlook for Sudanese Islam. T h e author, w h i l e m a k i n g the r e s e r v a t i o n that she h a s no m a t e r i a l on the c h a n g e s that h a v e time to been come taking place elements of i n the S u d a n the i n r e c e n t y e a r s , argues traditional African beliefs and t h a t for cults will some have the dominant role in Sudanese I s l a m . Translated by Krystyna Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b1d11198c3f96de6be045f4462d8bcf8.pdf 55fb91d881f92a31f61d2fe5f919a0c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2171 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource szamanizm inicjacja Ałtajczycy - szamanizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2018 Title A name given to the resource Wybrane elementy szamańskich elementów inicjacyjnych Ałtajczyków / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.211-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Górny, Konrad Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, LSO, 1996 K()\R:\J) (j()RNY katćdl'<1 ićlllologii I ni\\ćl's:lćt Wrocl,l\\ski S/AMAŃSKICH WYBRANE ELEMENTY RYTUAŁÓW INICJACYJNYCH AŁTAJCZYKÓW 7aletą szamanizmu syberyjskiego i środkowoazjatyckiego jest to, że jawi się jak\) struktura, w której elemcnty istniejące niezależnie od siebie w pozostałej C7~ści świata - a mianowicie: specjalne związki z "duchami", ekstatyczne zdolności umożliwiaj<\cc magiczny lot, wniebowstępowanie, zstępowanie do piekieł. panowanie nad ognicm itd. -- tu objawiają się zintegrowane w osobnej lcienlogii i uprawomaclliają specyficzne techniki rytualne. Pod tym względem szaman izm ludów Azj i Środkowej przedstawia najdalej posun ięty stopie!'l iJltcgracj i (E1iade, 1994, s. 18). Na catym tym ogromnym obszarze szaman po705ta\\ al postac ią dom illującą, gdy? prawie całe magiczno-rei igij ne życie spokCZlll)ści skupione bylo wokół niego. Jest to cecha charakterystyczna dla ludów altajskiclL w pl'Zl~ciwiellstwie do ludów Dalekiego Wschodu i Paleoazjatów, u których tzw. "kamtania" mogły być odprawiane przez osoby nic mające __licencji" szamana, czyli nie będącc członkami specjalnej grupy społecznej \\yd/.ielollcj przez zbiorowość (tzw. "szamanizm domowy", czy "kamłanie dla siebie") (Nowik, I()93. s. 25 -26)_ W odróżnieniu od grupy ludów ałtajskich (termin odno5z(jcy się do rodziny językowej) szamanizm samych Attajczyków nie dOC7ekal si<; zbyt wielu opracowall (por. Eliade, 1994, s. 3). Poniższy tekst jest prób(j usystematyzowania i interpretacji rytuałów związanych z inicjacją szamallską oraz krótką charakterystyką typowych szamallskich obrzędów .~Itajczykó\V. Lalicuch górski Altaju, położony w centrum kontynentu azjatyckiego, zamieszkany przez plemiona Ałtajczyków, przez długi czas był uważany za II zględn ie "n ieskażom( strefę archaicznych 'mitów, wierzell i obrzędów. ['dokumentowanc tu w XIX wieku rytuały szamat1skic zadziwiały bogactwcm tórlll, PC)/_iOlllell1rozwoju i znaczeniem w wierzeniach (por. Wasilewski, 1985, ~. 29). Na pierwszy plan wśród szamallskich obrzędów wysuwają się te, które 1\\ i,lI-allc są z inicjacj(j. Podzielić je można na trzy umowne etapy: "powołanie ~zallla(lskie", rytualy odpra\-viane zwykle przez innego, bardziej doświadczonego szamana i ożywienie bc,:blla lub płaszcza (Nowik, 1993, s. 29). Zarówno u Altajczyków, jak i wielu innych ludów nigdy nie zostawało się szamanem z przypadku, lecz prawie zawsze na skutek dziedziczenia tego daru po przodkach. Wierzono, że to właśnie duchy zmarłych szamanów wyszukiwały w obrę- �212 bie swego rodu następców, którym miała być przekazana cała ich \\ iedza i umiejętności. Następstwo nie przechodziło automatycznie 7 ojca na syna czy córkę, lecz zawsze na najbardziej odpowiedniego krewnego. Często były to osoby z nadwyrężonym systemem nerwowym, co jako oznaka-stygmat byk) znakiem wybrania. Wybrani na szamanów musieli więc poddać się woli przodków, którzy ich w ten sposób wyróżnili (Hermanns, 1970, s. 241; r:liadc. 1966, s. 24). Zdarzało się, że sam okres in icjacj i n ie był u ;\ Itajczyków \\ yraźnie wyodrębniony. Według Hermannsa (1970, s. 241) inicjacja zastępowana była wtedy szczególnym powołaniem kandydata na szamana lub została przez szamanów przemilczana jako tajemna. Obrazuje to m. in. relacja z dz.iennika W iIhelma Radłowa, rosyjskiego oriental isty-turkologa pochodzen ia niem ieckiego, według którego "wiedzę i władzę szamanizowania otrzymuje szaman od swoich przodków, poprzez emanację ich siły uczy się on zdolności bicia \\ sz.amailski bęben, poprzez śpiewy przywołuje do siebie przodków i duchy. i L ich pomocą oddziela własną duszę od ciała i wysyła jej do jasnego królest\\(! światła lub w wielką ciemność. Uczy się pieśni poprzez inspirację lub Ina jL' ze słyszenia z wielu szamańskich obrzędów, przy których by/ obecny"' (Radlo\. 1989, s. 366). Uzyskanie szamal1skiego daru objawiało się zazwyuaj poprzez symptom~ chorobowe, przez etnologów określane jako "choroba" szamaIlska. Prz) czyn ill) sie to prawdopodobnie do stworzenia w przesz/ości przez. wielu badauy (Ohlmarks, Wilken, Loeb, Rodin, Zelenin i in.) teorii Wiejżąccj szamanizn! z różnymi formami histerii czy innej choroby psychiuncj. /(lsadniczy akcent przenoszono przy tym z indywidualnych snów i widzell na dziedziczn~ charakter chorób, na które cierpi każdy szaman. Zapomina się przy tym, że każda choroba, nie tylko ta, która dotknęła szamana, uznawana jest za efekt \\ stąpienia złego ducha w chorego. Chociaż wiele z tych chorób ll10żna I<lpe\\ne zaliczyć do nerwic, to jednak nie ma podstaw, by wszystkich. którzy l1a nie cierpieli, uważać za ludzi nienormalnych. Wyjaśnienie choroby \\stąpienielll ducha odnosi się wszak do sfery kultury, nie patologii. Choroba szamaliska i jeJ symptomy (unikanie ludzi, senność, widzenia, niepowstrzymY"'\<lny śpie\\ itd) były w dużym stopniu określane przez tradycję. Jeśli nawCl choroba szallwIiska by1a wynikiem "wyboru", to wybór ten byl przcprowadzany przez. c.(1I11;~ społeczność, biorącą pod uwagę te cechy osobiste, które byly kOIliecllle cila przyszłego szamana. Natomiast samo zachowan ie adepta \\ dużej III icrzc llarZlicały odpowiednie normy społeczne i obyczaje (Nowik, I 99l, s. I l<). 14l - 1·14) Moment ataku szamallskiej choroby przypadał zazwyczaj na okrcs od 1:'\do 18 roku życia. Teleuci, jedna z grup zaliczana do ;\ltajczyków, np. określali wówczas kandydata na szamana jako "przymuszonego, duszonego przcz szamana". Po przejściu choroby, młodzi teleuccy szamani 0pllwiadali: ..Biegłem i kręciłem się jak wicher, dusił mnie szaman-przodek". Cz.as trwania l<.:J choroby mógł się przedłużać nawet do roku i dłużej, aż kandydat calkc)\\ ieic �213 uległ duchom (Dyrenkova, 1949, s. 109). Jednym z typowych objawów szamallskiej choroby było przeżywanie przez przyszłego szamana "rozkawałkowania i gotowania jego ciała". Rad/ow podaje, że pewna kobieta z plemienia Tekutów w czasie trwania choroby miała wizję, podczas której zobaczyła jak nieznani mężczyźni kroili jej cia/o na kawałki i gotowali je w kotle. W opo1\ ieściach ałtajskich szamanów często pojawiał się motyw spożywania ich (iala. picia krwi oraz otwierania ich brzuchów przez duchy przodków. Wtedy Iliaśnie duchy te przyglądały się dokładnie kościom kandydata. Chodzi lo przy tym o ZIlalczienie tzw . .,zbytecznej kości". Mógł to być np. dodatkowy ząb lub palcc. co moglo być oznaką powołania danego osobnika na szamana (Eliade, 1975. s. 5~ - 54: Potapov, 1947, s. 166). Ten akt "przetwarzania" cia/a szamana. jego gotO\vania, można uznać za tożsamy z procesem stwarzania, w którym Ilzajemnie przenika się idca śmierci i wskrzeszenia. Hermanns uważa, że ten ckmelll w procesie otrzymywania szamaJlskiego daru był wyrazem archaicznej ll1entalności człowieka-myśliwego, na której podstawie, pod wpływami idącymi z Iranu i Tybetu. miał się rozwinąć prawdziwy szamanizm. Rytuał ten miał [lalI iązywać do obrzędów myśliwskich, które opierały się na koncepcji ,Jmartllycll\\Slalego zwierzęcia", mówiącej o tym, że upolowane zwierzę mogło się odrodzić. jeżeli tylko jego szkielet zostal zachowany w całości. Kość jest obok krl\ i metonimiel żyeia i jako symbol zawiera w sobie konotację jego ciągłości, a ponicwa7 kość jesl w przeciwiellstwie do krwi obiektem trwałym, występuje często jako symbol "vięzi z przodkami (Wasilewski, 1985, s. 191 - 192). Charakterystyczną cechą szamailskiej inicjacji było także podejmowanie prób odciągnięcia duchów szamailskiego przodka w celu przerwania cierpicll t(marzyszących inicjacyjnej chorobie kandydata na szamana. Za najskuteczniejsze II tym pr;:ypadku uważano wszelkie przedmioty mające związek z kobicl<\, 11011 icjusza nakrywano lip. kobiecą odzieżą lub kładziono pod lóżko, na kll)r) m spala kobieta. Za najskuteczniejszy środek uważano jednak spożycie kl'\l i menstruacyjnej. Także przebywanie w piwnicy, do której najczęściej chodzda kobieta. mialo pomóc w wyleczeniu się z szamaJ1skiej choroby. W przypadku gdy wymienione środki zapobiegawcze nie skutkowały, OI'ganill)\lanO obr/t(d o szczególnym charakterze nazywany "chwytaniem", "trzymaniem" szamana. Obrzęd ten odbywał się wiosną lub jesienią, na początku ll1iesi'lC'1. podczas nowiu księżyca. Składał si<;:on z kilku ceremonii. podczas których zaproszony doświadczony szaman uczył nowicjusza podstawowych elementów swej sZ\lIki (Dyrenkova, 1949, s. 111). Duchy s/.amanów-prl.Odków poza funkcją przekazywania szamallskiego clal'u spelnialy tak/c bardzo wa/ną rolę duchów opiekuJ1czych szamana. AłtajU) cy widząc jak kandydat na szamana walczył ze swoją ciężką chorobą. mÓII iii: ,.przodek nadszedł" lub "przodek męczy". Wierzyli, że wówczas duchy szamanów-przodków przekazują nowicjuszowi szamaJ1ski dar siadając na czubku .iego glowy. ramionach, barkach, stopach. Jednocześnie stawały się one �214 duchami opiekul1czymi kandydata. a ich siła miała być zależna od ich sily duchowej; ci, obdarzeni największą mocą, mogli ich mieć nawet dziesi~ć. wzmacniając się kosztem duchów opiekLlIlczych innych szamanów. Pełniły one wówczas funkcję doradczą i pośredniczyły w kontaktach z innymi duchami. były n iezastąpione jako pośredn icy ponadzmyslowyeh przekazów (Hana. 1938, s. 459 - 460). Nieodzownym rekwizytem szamallskim byl okrągły byben. i\lIajczyc: utożsamiali go z ujeżdżanym zwierzęciem. Umożli\vial on szamanowi I(jczność z zaświatami. Bęben byl narzędziem obrony. modelem wszechświata i rodu. uosobien iem rodowego przodka. wladcy bębna. i na kon iec. samcgo szamana Semantyczna pojemność tego instrumentu wyrażala się przede wszystkim w złożonych zachowaniach rytualnych towarzyszących jego wytworze n iu (Lvova i in., 1988, s. ] 68.) Przygotowanie bębna mialo zawsze kolektywn: charakter i rozpoczynało się od poszukiwania i wyboru materiału. f. którego m iał zostać wykonany. Uczestniczyl i w tym krewn i szamana. których on kierowa! w miejsce wskazane mu przez duchy. Znajdowalo si~ ono pr/.cważnic na wschodzie. Kierunek ten u wszystkich ludów tureckich odznacza I sic dodatnimi wartościami, była to strona, po której wschodzi lo sloJice. gdzie pojawiało się światło. Drewniane części bębna wyrabiano z dorodnej brzol: lub cedru. Drzewa takie nic mogły być uszkodzone. , ie moglo do nich wcześniej podchodzić bydło i nie mogła go dotknąć ludzka ręka. Szaman opisywał także dokładnie źrebaka, którego skórą mial zostać obciągnięty bęben. Caly bęben składał się z drewnianej obręczy i rękojcści oraz z tZ\\. rogc)\\ (garbów), które umocowywano po zewnętrznej stronie obn;czy. Rogi - f0 półkoliste drewienka stanowiące rezonatory; bylo ich przcwa:inie sześć. dlatego też szaman określał swój bęben jako "sześciogarbny". Metalowe Clęści bębna zazwyczaj wyciągano z mogiły zmarłego szamana, a gdy bylo lo nicmożli\\c (np. gdy nie znano miejsca pochówku) ich wykonanie zlecano km\alo\\ i. Umieszczano je na wewnętrznej stronie bębna i nazywano cit;ciwą (przymocowywano ją w poprzek rękojeści) oraz strzałami (niewielkimi blaszkami umocowanymi do cięciwy po obu stronach rękojcści) (Potapov, 1949, s. 19] - 200: 1947, s. 159 - ]82; Dyrcnkova, 1949, s. 107 - 1(0). Luk i stT/.ala w mitologii szamailskiej zajmowały szczególne miejsce i byly symbolami wieloznacznymi. Łuk utożsamiano w mitach z dolnym światem. I. okresem mit;dzy zachodem a wschodem słoilca, w połączeniu ze strzałą byl on meta for(! Inplodn ien ia i jednocześnie atrybutem bogini Umaj, opiekunki porodó\\ i małych dzicci Sama strzała występowała w tym kontekście jako symbol centralnej, piono\\cj osi, łączącej ze sobą trzy światy. Ałtajczycy nazywali szczególnie silnych szamanów "mającymi strzałę". Posiadan·ie jej oznaczało wladanie ogromJ1(j mocą. Szaman będący właścicielem łuku i strzal)' przy bębnic, oraz jako elementu stroju, jawił sięjako mityczny niebiaJiski łucznik (Lvova i in .. 19R8. s. 13)) �21:; Po naciągnięciu skóry na drewnianą obręcz bębna następował ważny moment naniesienia na nią rysunków. Przed tym jednak szaman zwracał się zawsze do wladcy bębna, który przekazywał mu, jakie ma wykonać rysunki. l Altajczyków często były to wizerunki szamaJlskiego przodka przedstawianego jako antropomorfizowane drzewo kosmiczne z olbrzymią głową. Wśród innych motywów można wymienić: podobiznę władcy bębna jako tygrysa z grz: \\'\ ogiera. ptaki. konie, sylwetki ludzi. Często spotykanym motywem był takie rysunek obrazujący powstawanie wszechświata. Po naniesieniu rysunków, bęben otrzymany od duchów, jakby wykłuczony z przyrody, przcchodził \\ e władan ie społeczności, stając się instrumentem kontaktu i współdziałan ia z mitycznymi silami (Lvova i in., ł 988, s. 118). Szczególne miejsce wśród rytualnych działałl towarzyszących wykonaniu picmszego szamallskiego bębna zajmował obrzęd jego "ożywienia". Gotowy bcbcn stawiano na progu jurty szamana, do której na tę uroczystość przychodzi! i jego krewn i. Tcn clemcnt rytuału nosił nazwę "uczty bębna". Wszyscy biesiadnicy spożywając zazwyczaj duże ilości alkoholu uderzali kolejno \\ bęben, który przechodzi! z ręki do ręki. Uczta mogła trwać do trzech dni. podczas których sakralne działanie (szamanizowanic) degradowane było do skry JJI·()fClllllllI. Dopiero po tym szaman przystępował do ceremon ii ożywien ia bebna (Potapov. 1947. s. 159 - 182: Lvova i in., 1988, s. ł69). Interesująco przebiega/a ta ceremonia u Teleutów. Miała charakter święta wdc)\\ego, inscenizuj,\cego improwizowany ślub, podczas którego następowa/o symboliczne wb\czenie nowego instrumentu do społeczności. Bęben przeobrażal si~' jakby w ślubną partnerkę, a zainteresowanie nim przejawiali tylko mężczyźni. Kobiety i dzieci obowiązywał zakaz przybliżania się do instrumentu. Wraz z pierwszymi uderzeniami szamana bęben uzyskiwał nową jakość, napC!nia/ się si!ą duchów. sib\ płodności i dzięki temu rytualnemu zapłodnieniu pojmowany byljako nosiciel pierwiastka żeJlskiego. Symbolikę tę można spotkać także u spokrewnionych z Altajczykami Szorów . .Jedna z osób biorących udział w przygotowaniu bębna (koniecznie mężczyzna). by/a uważana za "matkę bębna", druga (także mężczyzna) za "ojca bębna", sam bęben nazywa/ się w tym czasie "dziewicą", przyszłego szamana nazywano natom iast .,/ięciem. narzeczonym". Po wykonan iu bębna krewn i ..narzeczonego" przychodzi Ii uroczyście do domu "rodziców" i przynosi! i podarunki symbolizujące zaplatę za żonę. Gdy szaman wypowiadał fonnuły dotycz,\ce swatania. jeden z krewnych "narzeczonego" lub sam szaman chwytał bęben i wybiega/ razem z nim z jurty. co miało symbolizować porwanie "narzeczonej". Rytual ten kOliezył się ucztą, w której brali udział wszyscy obecni. Moment objęcia przez szamana swojej "posady", czyli "ślub" miał La\\SZe miejsce wiosną: pierwsze szamanizowanie symbolizowalo wstępowanie szamana do nieba z "narzeezom(. po jego zakOllczeniu zaś szaman stawał się \\ laścicielcm ,.niebialiskiej żony", czyli bębna. WJadanie nim pozwalalo �216 szamanowi wypełniać jego podstawową funkcję pośrednika pomiędzy bóstwami a ludźmi, sacrum a profanum, w wymianie wartości mitycznej \V rodową. Szaman stawał się mediatorem, którenlll były dostt;pne wszystkie sfer:kosmosu. Bęben odgrywał tu ogromną rolę; "otrzymujcle życie" dzi<,;ki rytualnemu połączeniu z szamanem, stawał się jego nieodłączną cz<,:ści'l (Lvova i in .. 1988, s. 168 - 170; Potapov, 1947, s. 159 - 182). Ałtajczycy wierzyli, że duchy przeznaczały szamanowi od trzech do dziewięciu bębnów. Sądzono, że jeżeli w trakcie wykonywania czynności rytualnych szaman uszkodzi lub złamie swój bęben. nawiedzi go chorobcL której można zapobiec jedynie dzięki złożeniu ofiary dla władcy bębna z konia lub krowy (Lvova i in., 1988, s. 170). Wraz ze śmiercią szamana "umierał" Jego bęben. Wynoszono go wówczas do lasu i umieszczano na drzewie lub 'v szamatlskiej mogile. Bęben musiał zostać jednak wcześniej unicestwiony. W tym celu jeden z krewnych szamana przecinał nożem skórę naciągniętą na bęben. lub uderzał w nią dopóki nie pękła. Podobnie posl<,:powano w przypadku wykonywania nowego bębna starając się przy tym, aby był on podobny do poprzedniego, i aby posiadał wszystkie użyte poprzednio metalowe części. U Teleutów po śmierci szamana jego rodzina zatrzymyvvala za'vsze rękojeść bębna, którą przechowywała wśród innych przedmiotów kultowych \V jurcie. M. in. właśnie z rękojeścią związane było przekonanie o dziedziczności szamatlskiego daru i opiece zmarłego szamana nad jego żyjącymi krewn:-l1li (Dyrenkova, 1949,s. JI2;Potapov, 1947,s. ł62, 1(7). Równie istotne znaczenie jak bęben miała kołatki\. Szaman ,vykony,\al ją zwykle dużo wcześniej niż bęben i używał do czynności rytualnych aż cili chwili, gdy duchy przekazywały mu polecenie jego zrobienia. Kolatk<,: wykonaną z brzozowego drewna i obciągniętą skórą z nogi dzikiego kozia ..07.y\\ iano", podobnie jak bęben. Musiała ona być szczególnie chroniona. ponie'vaż wierzono, że przywiązanie jej do ogona psa mogło spowodować nieuleczalną chorobę szamana, która kOllczyła się śmiercią (Potapov, 1947. s. 159 - 182: 1949, s. 168). Nie nalezy zapominać o innych atrybutach szamallskich. które występov,al:obok bębna i spełniały podobną funkcję. Jako instrumentu umożliwiającego dostęp w regiony dolnego świata, szaman używal także zwierciadla. Było ono symbolem świata podziemnego, którego obraz powstawal na zasadzie zwierciadlanej symetrii życia na ziemi. Zwierciadło bardzo CZysto zastępowalo bęhen i nazywane było wtedy "siedzeniem dla duszy" (Wasilewski. 1985, s. 1~2) Podobne znaczenie u Ałtajczyków miały w rytualach sz,lm,1I1skich topór i kopaczka. Były one używane podczas pogrzebu. Z ich pomocą s/.aman ochranial odprowadzaną w zaświaty duszę zmarłego myżczyzny (toporem) lub kobiety (kopaczką). Były to także przedmioty ochraniające samego szamana: ..Dusza. wymieniając uścisk dłoni, żegna/a się. Wtedy szaman lamiasl s\,ej dloni p\)dawał kopaczkę lub topór, żeby z nią nic pozostać" (Lvova i ill .. 1988. s. 193- �217 1<)-1). Funkcje przed m iotów u/.ywanych przez szamanów określano zawsze "ontekstem sytuacj i, \V których były one wykorzystywane. W zależności od potrzeb szamana różncgo znaczenia nabierały jego instrumenty kultowe. Zmieniały się one np. w ujeżdżane zwierzę i bat w czasie szamallskiej podróży, \\ luk i strzal)' podczas walki szamana zjego rywalami lub złymi duchami, albo \\ lódkę i wiosla przy przeprawie przez kosmiczną rzekę (Lvova i in., 1988, s. )<)-1). Rytualnym atrybutcm szamana, który pełnił podobną funkcję jak bęben był szanJaI'lski strój. lJ szamanów ałtajskich nie był on jednolity. W niektórych regionach nic różnil się bardzo od stroju codzicnnego, zdarzalo się też, że szamani wcale nic mieli specjalncgo stroju i wykonywali swoje czynności w stroju cnc!zienn)'m. a od pnzostalych członków społeczności róż.niła ich jedynie plócienna chustka owinięta wokół głowy (Harva, 1938, s. 501). Z relacji \vielu hac!aC/) "ynika jednak. że większość ałtajskich szamanów miała specjalny ~tJ\·)j. Dla mlOllcgo szamana przygotowyvvano zawsze nowy ubiór. Na niektór)ch ohszarach Azji. m. in. w górach Ałtaju, musiał on najpierw zostać "oczy~zcznn)" ocl dotyku ludzkich rąk. Do plaszcza szamallskiego przyczepiano 7il/\\)C/aj \\iele przedmiotów. symbolizujących wszystkie sfery wszechświata \)r;1I przedstawiaj;lcych duchy obronne szamana (Ilcrmanns, 1970, s. 257). Sporzi,d/anie stroju uwa/.ano za pracę o znaczcniu sakralnym; zajmowaly się t) m \\ ylc!c/.n ic kobicty. Gdy strój był gotowy, główny duch pomocn iczy szamana \\ yj;m ial mu. czy jest z niego zadowolony i czy powinny być dokonane jcSI.C/c jakicś poprawki. PlaszCl szamilllski wykonywano z białej owczcj skóry lub ze skóry dzikiego K\)I/a Ks/taltcm pr/ypominal on dużego ptaka. Wzd/L1ż szwów rękawów umo~.\)\\) \\ano wstęgi sym hol izującc pióra, skrzydłam i nazywano skórzanc pask i lub rn;clzlc I. tkaniny. opadające na ramiona, do których przymocowywano laUe pi\'ml puchaC/a. Wstęgi te tworzyly dolną część płaszcza. Nakrycie glowy na/) \\ ;1110 .. ptasi;, glmVil", moglo ono być wk1adane tylko razem z szamallskim plas/Cl.cnl. do "t\'lI"cgo nic bylo jcdnak przyszyte. Ten element stroju Ahajczycy Ilazy\\ali tabe ..ptasim Kapturem". Najczęściej wykonywano go z czcrwonej -.:hUSf). n/.dnhiollej metalowymi guzikami. muszlami i sznurami pere1. Były na nim labe n;lIlicsionc podobizny lecących ptaków, których magiczna sila była v:Cl.eg\·)inie skuteczna przy obron ie szamana przed z1ym i ducham i. Ochran iać przed nimi mialy tabc inne przedmioty. w którc wyposażony był strój '/am'lIiski. Byly lo przede wszystkim małe dzwonki, umieszczanc na rękawach i 7 Iylu plaszC/a. Na stroju szamana znajdowały się poza tym przedstawicnia r\)żnych mityCl.nych istot. l3yly to kuk/y przyszyte wokół kołnierza, na których glo\\ ,ICh umocowywano pionowo pióra puchacza. Utożsam iano je z mitycznymi córkami niebi;lJlskiego boga Ulgena lub z niebiallskimi dziewicami przy\\olującymi do siebie duchy. Wśród kosmicznych symboli, bQdących elemenwnli szamullskiego stroju, znajdowały się jeszcze symbole słollca i księżyca. �21X Były to mctalowe płytki umocowywane przy rękawach. Na plecach natomiast wiele małych metalowych krążków symbolizowało g'vviazd). h\·isaj;lce pn b11kach wzdłuż płaszcza wstęgi, wykonane z C7.arnej lub brqzowej tkanin). symbolizowa1y dwa potwory z królestwa Erlika (władcy ś\\,iata dolnego) Mi;li\ one ochronić szamana podczas podróży do podziemi. Dodatkowym elementem stroj u, wykonanym z czerwonej tkaniny i ozdobionym meta lowYIll i \\i Siurkalll i oraz muszlami był pas (Harva. 1938. s. 499-~05; I-:liade. 1(>75. s.1 :"-1-1"": Hermanns, 1970, s. 257-258). Szamaóski strój przechowywano w skórzanym worku. ulllieS/Cllln) III zazwyczaj w tylncj części jUl1y obok innych przcdmio\(')\\ kulto\\ych. Podlcg.;Ji on szczególnej ochronie. zwłaszcza wtedy, gdy grupa przenosila się z mieiscl na m iejsce. Worek przytwicrdzano do siodła. prl) cZYIll 1\\I'acanu 11\\ agę. ah) konia nie dosiadała kobieta. która podobnie jak ka/dy ubcy nic Illogla dotknać stroju. Gdy umierał szaman, strój tracił swoją moc. Nic byl on jednak niS/czony, lecz przeważnie zawieszano go na drzewie \\ glęhi lasu. \\ pohliill szam3llskicgo grobu (I-Iarva, 1938, s. 4(9). Do pierwszych dziesięc io lec i .\.\ wieku z szamaóskiego stroju zachowal się tylko piaszcz. Wkladaj;\c go ~zalllan upodabn iał się do ptaka-puchacza. Różne znak i na S/;Ull;U'lSkiIII plaszulI IIIi;lh natomiast umożłiwiać mu bezpicC7.ne wypełnianie funkcji medialora pllmiędl\ ludźmi i bóstwami oraz "podróżowanic" przcz wszystkie skry \\v.echś\\ iata . .,Technika ekstazy" - tak zdefiniował szamani/J)) jeden l naj\\ybitnicjs/)cll jego badaczy, Mircea Eliade. Utożsamiał on ekstazl,: Sl.ama"lsk;, l ..l11ityuna trasą". którą była interioryzacja kosmicznego ideogramu. Puprlez uś kosllliuną. bl,:dącą drogą komunikacji pomil,:dzy trzema skrami wszechś\\ iata. SZalll;lIl w trakcie ekstazy odbywał "podróż" do świata g()rnegu lub pud/icmi Ili;l<!l uważa, że szamailska ekstaza nie wyczerpuje jednak wSI)stkich form przeżycia ekstatyczncgo. N ie każdy więc ckstatyk mo/c być uznany la szamana Slall1an specjalizuje się w takim rodzaju transu. podczas kt('lI'egu dus/a upllszua ciaiI!. kierując się do nicba lub schodząc do świata podziemnego (l:Jiadc. 197:". :i. ~o: Tokarski, 1984, s. 89). Aby spełnić swoją rol<; w dramacie kultowym. jakim h\ I szamailski rytual, "sakralny gracz" (szaman) i ..sakralna gra-O musial) h) e Ie ~I)bą zsynchronizowane, musiały się ze sobą idcntyłik(\\\ać. Szaman uz)ski\\;i1 ten efekt zwykle poprzez autosugestię i alltohipnozę, kt(')rc jednak nigd) nil: mogly być tak głębokie, że straciłby świadomość, ponie\\ai. nic h)lb) \\ slanil:' odgrywać świadomie swojej roli. Kataleptyczny stan nH'lglhy uC/ynie :i1;1l11;ln;\ niezdolnym do działania (I-Iennanns, 1970. s. ~~9). Nic nalei\ jednak pr/l'cen iać roi i transu, traktowanego przcz wic lu hadaC/y jako gl<'\\\ny ~kI;lcini" szama{lskich rytuałów. Za ważniejsze niż sam trans u\\aiane h~ Iy hUll iClll działan ia zgodne ze zwyk1ym i aktam i magicznym i ("oC/)s/C/an ie-·. _.karlll il:'nie". ,.pokropienie" itd.). (Nowik, 199:1.s. ~5-2(,) Ałtajskie rytua1y składały się najczęściej I d\ll1Ch nienml/icln)ch u~'~cj zlożcnia oliary oraz symbolicznej podróiy s/amana l. \)fianman)lll 11\ ICI'lc'- �2]') ciem. O potrzebie zlożenia ofiary decydował sam szaman. Określał jakiemu bóstwu powinna ona zostać złożona oraz z jakiego ma być zwierzęcia. Szaman dol·;/adnie opisywal barwę oraz inne szczegóły ofiarnego zwierzęcia, aby ofiara LOsulla przyjęta i przyniosła powodzenie (Radlov, 1989, s. 370). Najczęściej skladano w ofierze konia (rzadziej owcę lub kozła), przeznaczając ją zarówno dla bóst\\ świata górnego, jak i dolnego oraz bóstwu rodowemu i tzw. władcom ś\\ iętych miejsc. Rytuał zlożenia ofiary z konia, stanowiący główną ceremonię n:ligijni\ większości plemion ałtajskich, miał miejsce zawsze w dwóch okresach roku: wiosną i jesienią Dla rytualnych czynności szamaI1skich zwróconych do rozbudzającego się lub zasypiającego świata, te pory roku były najodpowiedniejsze. Podobnymi wlaściwościami jak wiosna i jesieI1 charakteryzowały się poranek i wieczór, czyli czas przejścia światła w ciemność i otwrotnie. Można powiedzieć, że był to czas "otwat1y", dający możliwość nawiązania kontaktu ze \\szvstkimi sferami wzechświata (Lvova i in. 1988, s. 46-47). Dwoma głównymi bóstwami, którym składano ofiary, były Ulgcn (najwyższe bóstwo niebiaI1skie) i Erlik (władca podziemi). Ulgenowi zawsze skladano oliarę w odosobnionych miejscach, zazwyczaj w brzozowym zagajniku. w którym w tym celu wznoszono nową jurtę. Zwierzę przeznaczone na ofiarę dla Erlika uśmiercano w miejscu, w którym zdarzyło się nieszczęście. lam tei dokonywano rytualnych czynności (Amschler, 1933, s. 306). Określonym m itom i wierzen iom szamaI1skim odpowiadają konkretne l)brzędy ..wstępowania" czy też "wspinania się". "Wstępowanie" dokonywało się bądź w ramach złożen ia ofiary, gdy szaman towarzyszył ofierze (duszy lljiarowanego konia) aż do najwyższego bóstwa Ulgena, bądź też przy okazji leczen ia chorych (El iade. 1966, s. 106). Część obrzędów "wstępowan ia" (połąlJOnego z Jstępowan iem") związana była z kultem ogn ia. Według wierzdl leleutów, w trzynastej warstwie nieba przebywało najwyższe bóstwo ognia, któn:mu co trzy lata skladano ofiarę z białej owcy. Wędrówka szamana spnmadzala się tutaj do "podróży w myślach w głębię paleniska", znajdującego się \\ granicach mieszkania, w którym jednocześnie lokowano cały kosmos. Ogiell i ognisko uważano za posrednika pomiędzy człowiekiem i bóstwami; Jaczy! on ziemię, niebo i czlowieka, uczestniczył w przekazywaniu ofiary Ulgenowi. który mógl ją przyjąć dopiero po wcześniejszym przyjęciu przez bóstwo \)gnia. W ten sposób uwiclacznia się tutaj analogia pomiędzy symboliką ognia a symbolik'l "eentrum świata". OgieI1 był jednocześnie w tradycyjnej kulturze Altajczyków symbolem stabilności oraz warunki m istnienia życia i jego obrOllcą (Dyrcnkova, 1927, s. 63-70; Lvova i in., 1988, s. 36-38). O wiele trudniejsze od podróży do nieba było dla szamana zejście do podziemi. Altajski szaman podejmował się go głównie w celu odnalezienia duszy chorego lub w celu odprowadzenia duszy zmarłego clo krainy śmierci. Jednym z pO\vodów. dla których wzywało się szamana była więc choroba. Ałtajczycy nie uży\vali w tym wypadku ziół ani lekarstw, lecz wierzyli, że przy pomocy �220 szamana można się dowiedzieć jaki zły duch spowodował nieszC/t;ście i \\ jaki sposób je odwrócić (Harva, 1938, s. 543). Interwencja szamana mogla polegać albo na wyprawie po uprowadzoną duszę pacjenta, albo na usunit;ciu \\cielonego weJ'l złego ducha czy przedmiotu powodujc\cego chorobt;. Wiele luck)\\ syberyj skich wierzyło w następujący schemat szamallsk ich dzialall: szaman ocl wcielającego się well ducha opiekUllczego dowiaduje sit; o miejscu pobytu porwanej duszy, przyprowadza ją i aby móc ulokować ją na swoim miejscu wypędza z ciała chorego złego ducha, po czym dziękuje swym opiekunom za pomoc (Wasilewski, 1985, s. 62). Należy dodać, że istnialy choroby. \\ prz~pad ku których obowiązywał zakaz interwencji szamana. Byl)' to odra i ospa. które Altajczycy personifikowali z "matką-odrą" i "matką-osp,!" (Tokan:,\. 1969, s. 106; Karunovskaja, 1927, s. 32). W wierzeniach I.wi'vanych z odra i ospą można odnaleźć elementy charakterystyczne dla gotowania cia/a szamana podczas otrzymywania szamallskiego daru (patrz wy/cj). Przcchodzona przez dziecko odra czy ospa "przegotowywała", oczyszc/a/a cialo i e/yniia je nowym. Po wyzdrowieniu dziecko takie było przyjmowane przC/ kre\\ ilyeh ponownie, jako inna, nowo narodzona istota (Lvova i in., 1988, s. 141-143). Ekstatyczna podróż szamaJ'lska, będąca elemcntem wszystk ieh r)'tua!(m. była pojmowana jako długotrwałe przemieszczanie się V\ czasie i przestrzeni W trakcie wykonywania rytualnych czynności szman pozostawał w realnym świecie, poruszjąc się wyłącznie wokół ogniska lub wewnątr/. jurty. Intonc1\\ana pieśJ'l dotyczyła zwykle obcowania szamana z duchami, a taniec s/u/yl do przedstawiania jego podróży w świat duchów ( owik, 1993. s 56). Samo opisywanie mitycznej przestrzeni odbywało się przede wszystkim przez ruch i za/naczanie powrotnych punktów podróży, którym towarzys/Y/o wicie gestc')\\ i tekstów słownych. Rytuał ten można określić jako "udramatymwane obra/()wanie wszechświata", W ten sposób wydaje się, że "s/.am,ulski" C/as i przestrzeJ'l zbliżają i oddalają się od siebie, są w ciągłym ruchu, zmienia się ich t~m()cjonalna percepcja. Podczas ekstazy granice tego świata znajduje! sit; w be7pośredniej bliskości szamana i obccnych. Swiat górny rozpl)Czyna! si',? jui za otworem dymnym jllliy, a duchy dolnego świata mogly si',?jui Inajcilmać za progiem. Schodząc w wąwóz lub wznoszc\c sir; do gl)ry. Cl.1()\\iek (szamani stąpał po realnej ziemi, z każdym krokiem oddalając si',? \V obcy świat zamlCS/kały przez bóstwa i duchy (Lvova i in., 1988, s. 91). BIBI.IOGRI\FI/\ I\l1lschkr ł ')JJ W. lihe,. der 7il'rop!l''' ..i\nthropos" I)yrcnkova N. p, 1')27 ;":lI/t s, ognia (,J - SI. /'!i,,.t!copli''') de,. (bI'SOIll/el's 1(-/11/[:11<"11 1111 Slilll'ISI'hl'lI lir,;' t. 28. s JOJ - J ł O, 11 a/tajce\' I {e/e{iI ... Shornik j\'hli'\:,iai\J)If'l)p()I()~ji i ł':lJ)'.\c'r;i1I," l t, �221 I ').j') .l/o!erlll/l' I)(} ,i'lliI/II lisi li '/I l. 10. s. 107 - 1')0. /I /e/e/llov ... Sbornik Muzeia Antropologii i Ltnogralii-- I ijad.: \1 haA/II! o hlslorll religii. Warszawa. Scl7lI/I/(/III.I·IIIIIS ul/i/arcllillschell E\loseleclmlA. Frankrurt S~o/llillll~11I IorcllOlclle leelll/IAI eAslo~y. Warszawa. I 'H)(, I '!7~ I'!,!.j 11&la I' /!lc rcliglo.I'ell I ')3X I l<:1111;11 li l S M. r 'ors!e//III1,ll,!lll der alialsellen J 'iiIker. licisinki. SChO/llilllell-I'scudosehalllanell, t-:rlijser /llId /-lei/bringer. religiiil'('r {;rl'hiillolllelle. t. I. Wiesbaden. !--:~1I'l11101 skaj a 1\. I,: 1'!70 I')i7 I~ ollajsAIch \'el'Ol'Wli{ I obljadov sl'jazannych am Main. I-:ille verg/eichende S rebjonkom. __ Sbornik !\111ropoloi,lii i I·:tnogralii-- t. 6. s. 20 - 40. l.\(lIa l:. I... Okt.iabrskaia I. V __Sagalajev 1\. M .• lJsmanova M. S. I ')XX hodlelolllloj" lIIil'O\'O~::reni{e I/w'kol' Juinoj Sibiri. Pros/rallS/wa 11111'. Novosibirsk. \"llik ,.: I '!'n I'otapol' Sludle 'luzl:ja i vrelllja. /-'('("II.1'j S::O/lIilIlI::/l1 svhcrvjsAI. Ohr::ęd '-fil/k/or. I'r()/)(1 porównania slruk/ur. Kraków. ()hrj{/(I o:'Il'!elli{a u l/urkoja~YL'nych plemell Allaja. lnstiluta LInogralii" I.. I' I'!.j 7 liuhell 1')·1') ,l:alllonsAogo l. bu/ma "Trudy I. s. 15<) - I X2. /c{cu/sAoj S::lIIU(fIlAI Ijego rlsullki, "Sbornik M uLcja /\ntropologi i i Etno- i,lralii--I.IO.s.I')1-200. RadiOl V I')X') I:: Si!>iri. Sll'lIlIiLT dllevlIlAa, Moskva. 1"brcI S. ;\. 1'11>') l'icI'\I'IJII/e.!Ol'llll' religii i iell ro::wój. Warszawa. I,'k<lrski S I')X-I I'./li/de I onell/. Wroelaw. \\dsil':IISkl .1. S I'iX~ !'odrr!::t' do IJIcAIe!. I?::ec o s~wl/ańskieh mis/erlacll. WarsLawa. !--:ol1r<ld(iórn\ SOVlI' I:II:MI\IS OF SIII\M/\ I 11'1/\1'10 RITI':S OF 1'111,:/\1.1'1\1/\ S (Summary) Ill': Sh;11l1anlSlll ol' Ille: altaians and othcr pcoples or Ccntral Asia has bl:cn considcrcd by 111;111\,e:llOlars <ISth.: lllOst adlanccd I'itual !()]']ll or an cl1ormous signilicilncc lór thc svsll:rll or he'll,'!" in Ihls ar.:a The:se: katur.:s makc it quill: dilfcrcnt li'om thc shamanism o!' the pcoples o!' \(Inh .\si;1 ;11\(1lh.: Idl' 1:;lsl. dominall:d Iw oth.:r spceilic rorms. such as "hom.: sham~lIlism" and ,,[IICr'. I he: ne:hne:ss oj' Ihl: shaman ritu;ds is cvidcnl. 1(11'instance in thc rites rclatcd lo slwmans iIluld, is e:\ ilknl. [(li' inslane:c in thc riles rclatcd lo shaman initiation whicb dcmonstralc a certain L'(ln\ ,'Illional hic:r;lrcb~' the: "sbaman I ocalion". rcccil'ing. the so-called "shamal1 gili--. Ibl' "tlung c;lI1didall", .:"pnience or "disl·;lsc--. and thc animation or tb.: shaman drum or .:ostuml:. The ,Inick i, an allelllpl al Slsll'lllati/~ltitln and interprctation tlI' parliuilar ćleml:nt tlI' the ritu,d ol' ,hlllll~1I1inlli;llitln. including ;dso a bricl'e:haractcristi.:s orthe typical shaman rilc orlhc /\ltaians. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74fc56c46e7afc4e17a49da34cd64f06.pdf 4148b553b21b6fd4081319ed03b724eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5201 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource katolicyzm religijność wspólczesna Intenet - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4826 Title A name given to the resource Wybrane internetowe oblicza religijności katolickiej / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.124-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I X : 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA Katedra Etnologii, Uniwersytet Łódzki WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ Internet może zainteresować etnologię nie tylko jako fenomen sam w sobie wart badania, ale też jako specyficzny teren, na którym dzieją się szczególne zjawiska. Oferuje on bowiem inne rozumienie czasu, przestrzeni, nadaje nowy walor pojmowaniu wspólnoty, grupy i obiegu informacji. Zachęca także do na­ mysłu nad statusem i rolą człowieka, a zwłaszcza specyficznych manifestacji kulturowych, jakimi są przeżycia, doświadczenia i emocje (także te, wyrastające na gruncie religijnym). Badanie wybranych aspektów kultury w Internecie (przez Internet czy nawet „kultury" Internetu) warto prześledzić na przykładach konkretnych zjawisk. Skła¬ dają się one na szeroko rozumianą tożsamość, konstruowaną wespół z innymi, kiedy to pojedynczy człowiek (o którym można nie wiedzieć nic, z wyjątkiem tego, jak sam zechce się przedstawić i co powiedzieć o sobie, choć nie musi być to prawdą) funkcjonuje na zasadzie „interaktywnej samotności", choć - pa­ radoksalnie - wchodząc w relacje z innymi w obrębie tej samej Sieci (Héas, Poutrain 2003, s. 2) . Nurt etnologii, który stawia sobie za zadanie przeprowadzania badań tereno¬ wych, tradycyjnie posługuje się takimi podstawowymi sposobami dotarcia do źródeł (czy to zastanych, czy to wywołanych przez badacza), jak wywiad i obser­ wacja uczestnicząca. Co począć jednakże w przypadku Internetu, gdzie uczestnik komunikacji internetowej może pozostać anonimowy, a przestrzeń Sieci określa się przymiotnikiem „wirtualna"? Para badaczy Serge Proulx oraz Guillaume Latzko-Toth (Proulx, Latzko-Toth 2000) zajęła się prześledzeniem historii tego terminu i jego obecnych konotacji. Zauważyli, że stosując określenie „społecz¬ ności wirtualnej", „wspólnoty wirtualnej" itp. mamy do czynienia ze swoistym oksymoronem. Z jednej strony bowiem mówienie o grupie, czy społeczności 1 1 Autorzy artykułu cytują to określenie powołując się na J. Herbet, L'Internet: un nouveau moyen de se réunir?, Esprit critique, [on line] 2001, nr 3(10), http://www.espritcritlque.org. Przy­ pominają jednakże, że sam Herbet cytuje określenie to za innym autorem - Woltonem (brak na jego temat odniesień bibliograficznych). Podobną intuicję wykazuje się inny jeszcze etnolog Marc Augé (cytowany przez Kuligowskiego: Kuligowski 2002, s. 96). Augé mówi o „antropologii samot­ ności" w odniesieniu do badań kultury i człowieka zanurzonych w cyberświatach, w których to cechą internautów jest tzw. interbierność, a sposobem istnienia wśród innych jest „pozorna bliskość bez zaangażowania" (Kuligowski 2002, s. 96) �126 INGA KUŹMA zakłada występowanie wśród jej członków bezpośrednich więzi, jakie są bazą dla podzielanych wartości, kultury, języka, poglądów itp. „Wirtualność" na­ tomiast to określenie odwołujące się do abstrakcji, iluzji oraz symulacji . Jak jednak wykazują w dalszym wywodzie, bezpośredniość kontaktów, która - jak wydawałoby się - powinna być warunkiem sine qua non dla ustanowienia wszelkiego rodzaju formalnych czy nieformalnych kręgów, zmienia swoje zna­ czenie za pośrednictwem Internetu. Pomimo tej zmiany nie zanika sens mówie­ nia o istnieniu specyficznych wspólnot, także w przestrzeni Sieci. W inny sposób - choć nie jest on diametralnie odmienny od dotychczas „wykorzystywanych" w kulturze - powstają takie relacje pomiędzy internautami (którzy znać się mogą jedynie w ramach Sieci, choć to margines), które nadają im cechy więzi inter¬ personalnych - emocjonalnych grup odniesienia. Kwestią zasadniczą, zarówno dla badacza, jak i dla przeciętnych użytkowni­ ków Sieci, jest fakt, że uczestniczący w kontakcie via Internet nie obcują ze sobą dzieląc jedną przestrzeń fizyczną. Kontakt wzrokowy, fizyczny i wzajemne reak­ cje na siebie, które skłaniają i prowadzą do ustalania wspólnych znaczeń, jest wyeliminowany. Wymiana pozostaje anonimowa i neutralna z punktu widzenia właśnie owych interakcji zmysłowych. W wyniku tego można odnosić wrażenie jakby także źródło określonych akcji, słów, działań itp., jakim jest konkretny człowiek, było drugorzędne. Uruchamia się jednak swoisty „sensualizm", cho¬ ciażby w postaci tzw. emotikonów, które mają uzupełnić całkowicie przecież słowny i - co najważniejsze - pisemny komunikat - o grymasy wyrażające stan ducha i umysłu czy nastrój rozmówców. Spełniają one rolę „ciała" partnerów rozmów, np. na czatach czy też na różnego rodzaju forum. Internet jednak może stawiać przed badaczami nie tylko takie problemy. To także „teren" płynny, nieuchwytny, w takim sensie, że nie można być pewnym z kim tak naprawdę ma się do czynienia. Anonimowość i niewidzialność pozwala 2 2 Rozwijając te określenia opisujące możliwe konotacje „wirtualności", Proulx i Letzko-Toth proponują takie oto jej możliwe rozumienie: 1. wirtualność może być traktowana jako element naddany nad rzeczywistością. Generuje kopie, które mają charakter bytów zdegradowanych, „roz¬ wiedzionych" z rzeczywistością pozawirtualną. W tym znaczeniu jest simulacrum oraz dubletem rzeczywistości; 2. drugie ujęcie ocenia pozytywnie wirtualność - jest ona dla świata niedoskona­ łego, a rzeczywistego czymś, co tuszuje owe niedoskonałości. Niektórzy zwolennicy tego ujęcia (jak np. Pierre Levy cytowany przez Proulx i Letzko-Totha - Levy 1995), odwracają stosunek ontologiczny między rzeczywistością a wirtualnością, albowiem wirtualizować to odwoływać się do esencji rzeczy, do jej ontologicznej matrycy. Dlatego też - zgodnie z takim poglądem - wirtualność nie degraduje już rzeczywistości, a raczej j ą odkrywa, usprawnia, uwalania człowieka od ograniczeń materii, czasu i przestrzeni. Zyskuje ona w ten sposób znamiona „hiperrealności" - czegoś pełnego, całościowego w sposób doskonały; 3. ujęcie to zrywa z porządkiem myślo¬ wym dwóch poprzednich, które - choć przeciwstawne - bazowały na zupełnie odmiennych i wykluczających się poglądach na technikę i konsekwencje jej stosowania we współczesnym świecie. Trzecie ujęcie czerpie z Gilla Deleuza, który proponuje - wg lektury Proulx i Letzko-Totha - postrzeganie wirtualności jako „podszewki" codzienności (byłaby ona immanentna dla rzeczywistości). Rzeczywistość i wirtualność są od siebie zależne - tworzą wspólny obieg istotny dla wszelkiej kreacji i eksperymentowania (Proulx, Letko-Toth 2000, s. 103). �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 127 zmieniać bezkarnie i dowolnie swoją fizyczność oraz pokonywać wiele dotych­ czasowych kulturowych tabu . Sam wybór pojedynczego „terenu" w całej przestrzeni Sieci dokonywany przez badaczy może sprawiać wrażenie przypadkowego, równie dobrego, jak każdy inny. Wszelkie kryteria, jakie etnologia stosowała tradycyjnie dążąc do selekcji znaczących tematów oraz miejsc wartych badania, zostały obecnie w Internecie podważone, jak chyba nigdy w rzeczywistości „realnej". Albowiem, które strony, czaty czy fora wybrać jako te „wyjątkowe" czy też - przeciwnie - właśnie całkiem „typowe"? „Typowe" albo „wyjątkowe" dla kogo? Bądź też „typowe", ewentualnie „wyjątkowe" ze względu na co? Przestrzeń Internetu jest zbyt rozległa i nie do ogarnięcia, aby móc stwierdzić, że selekcja terenu badań została dokonana nie inaczej niż subiektywnie . Z tym zapewnie wiąże się pośrednio słabość badań etnograficznych o ambicjach terenowych, które chciały¬ by włączyć jako integralny element wypadu w teren, „wypad do Internetu" po znaczące materiały z sieciowego i pozasieciowego życia informatorów. Proulx i Lezko-Toth zauważyli, że istnieje przepaść między teorią badania a badaniami terenowymi w Sieci, co wynika na pewno z niejednoznaczności pojęcia „wirtualność". Co więcej, nie tylko ono samo w sobie jest trudne do zdefiniowania, co równie trudnym do określenia czyni każdy podmiot, który opatrzony jest odprzymiotnikową formą „wirtualności". Efektem jest mała liczba studiów etnograficznych skupionych na „społecznościach wirtualnych", czy innych „wirtualnych" zjawisk kulturowych, choć mogą one wzbudzać zainteresowanie. Nie odnotowali oni jednak w swojej analizie znaczących badań na ten temat. Podkreślali, że temat ten raczej skłania naukowców do wyrażania opinii, niż do podjęcia analizy (Proulx, Letko-Toth 2000, s. 109). Sformułowali także przy¬ puszczenie, że zbyt mocno akcentuje się rozbieżności pomiędzy wirtualnością 3 4 3 Heas i Poutrain porównują go do przestrzeni miejskiej o dynamicznej strukturze (Heas, Poutrain 2003, s. 3). To popularna metafora cyberrzeczywistości, posługuje się nią np. Magdalena Radkowska omawiając projekt tzw. netnologii (Radkowska 1998), czy Dorota Gut (Gut 1998). Podążając jednak dalej śladem Heas i Poutrain warto przyjrzeć się jaki temat badawczy sobie obrali i jak starali się go zrealizować, poruszając się wyłącznie po Internecie, jako jedynym terenie badań wybranego przez siebie zjawiska. Postanowili oni zająć się stronami poświęconymi podróżom. Skupili się na dwóch stronach. Jedna z nich prowadzona jest od 1988 roku. Założona została przez „praktykujących" podróżników, jako oficjalna strona stowarzyszenia francuskiego „Aventures du bout du monde" („Przygody do końca świata"), gdzie znaleźć można różne tema¬ tyczne fora, koncentrujące się jednakże na podróżowaniu i podróżnictwie, także ogłoszenia, kąciki zainteresowań skierowane np. do lubiących pichcić egzotyczne potrawy. Stowarzyszenie to skupia obecnie prawie 5 tys. członków i są to w połowie paryżanie pomiędzy 30 a 40 rokiem życia. Drugą stroną, jaką się zainteresowali, to strona prowadzona przez biuro turystyczne „Le Routard" („Wędrowiec"). Strona ta w zasadzie jest skonstruowana podobnie, również zawiera fora, kąciki zainteresowań, ofertę turystyczną, reportaże z podróży, wiadomości ze świata itp. Obie strony mają za cel przyciągnąć i stworzyć ramy wymiany informacji i nawiązywania kontaktów pomiędzy entuzjastami podróży, specjalistami, podróżnikami, globtrotterami, którzy preferują taki rodzaj wyjazdów (nawet zorganizowanych), jakie odbiegać będą od zwykłego standardowego zwiedzania. Adresaci czy jak w przypadku pierwszej strony - jej twórcy, dążą do odbycia „prawdziwych" wypraw - przygód, dających możliwość dotknąć czegoś „autentycznego". 4 �128 INGA KUŹMA a rzeczywistością. Kontakty nawiązywane w Sieci owocują często spotkaniami w „realu", a zatem Sieć byłaby po prostu jednym więcej źródłem porozumiewa­ nia się, a relacje bazujące wyłącznie na Internecie są w mniejszości, większość bowiem ludzi żyje w rzeczywistości pozasieciowej. Inną kwestią jest rodzaj kontaktów, w jakie badacz może wejść ze swoimi internetowymi informatorami. Najlepszym źródłem dotarcia do tego, co ludzie myślą i jak myślą, co mówią i jak mówią, są czaty i fora dyskusyjne. Można śledzić wszystkie głosy pozostając całkowicie biernym obserwatorem. Można także „wejść" w ten dyskurs czynnie, adaptując swój język do języka internautów, ujawniając swoje intencje lub ich nie ujawniając, wpływając tym samym na prze¬ bieg rozmów lub też starając się „doświadczyć" owego terenu na sobie samym bez ujawniania własnych motywacji, zasadniczo odmiennych od zwykłego wejścia w kontakt, w wymianę informacji itp. Pokusą byłoby zaistnieć na tym samym forum jako kilka, kilkanaście różnych postaci - „ników", nawet równo¬ legle, aby poprzez taką maskaradę móc wywołać określone głosy, reakcje, zbli¬ żyć się do określonych innych „ników"-osób. Jak widać, Internet stwarza wiele możliwości rozmaitego rodzaju nadużyć badawczych, od których nasza dyscyplina nigdy nie była wolna - wystarczy odwołać się do określenia Kristen Hastrup o „przemocy symbolicznej", jakiej dopuszcza się każdy badacz terenowy wobec swoich rozmówców (Hastrup 2004, s. 88). Nawet zmiana przestrzeni badawczej z realnej na wirtualną nie zmienia tego faktu, a wręcz przeciwnie - nadaje mu głębszy sens, który powinien uwrażli¬ wiać na możliwość otarcia się naszych badań o manipulację rozmówcami. Jednak także z drugiej strony - tych nieświadomych niczego lub nawet świadomych informatorów-internautów - dochodzi do specyficznej manipulacji przekazem. Polega ona nie tylko na specjalnym wprowadzaniu w błąd, grze, udawaniu, lecz na ubieraniu swoich słów, odczuć czy sądów w określoną stylistykę i retorykę. Co więcej, nawet sam fakt opisania jakiegoś prywatnego wydarzenia nadaje mu już status czegoś wyjątkowego. Wykazują to właśnie Poutrain i Heas na przykła¬ dzie zapalonych podróżników, którzy poprzez czynność pisania o swoich wypra¬ wach nadają sobie rangę „prawdziwych" obieżyświatów, a ich wyjazdy nabierają równie wielkiej wagi - autentycznych przygód i doznań ocierających się o „egzo¬ tykę" bądź „prawdę" o innym świecie (Heas, Poutrain 2003, s. 6). Czy tym samym wymiana doświadczeń lub doznań jest wymianą czegoś „rzeczywistego", „auten¬ tycznego"? Czy jest ona wymianą „autentyczną" i „rzeczywistą"? W jakim sensie można rozumieć określenie stosowane na opisanie tego typu kontaktów przez Internet, które formują rodzaj „wspólnot", co więcej „wspólnot emocjonalnych"? Pytania te niewątpliwie zachowują swoją zasadność w przypadku takiego typu zagadnień i zjawisk obecnych w Internecie, które wiążą się z życiem religijnym i duchowym. Ciekawym przykładem są wnioski, jakie wysnuł ze swoich badań Paolo Apolito (Apolito 2003) śledząc spontaniczny proces przekładania na język Inter¬ netu świadectw o objawieniach oraz konsekwencje tego dla kształtowania się współczesnej religijności katolickiej. Skupia on uwagę na Stanach Zjednoczonych. �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 129 Zauważa, że stały się one w przeciągu ostatnich dwudziestu lat X X wieku rezer¬ wuarem światowego wizjoneryzmu katolickiego. Objawienia Matki Boskiej oraz wszelkie informacje na ich temat są redagowane przede wszystkim tam i Jej prze¬ kaz usłyszeć można przede wszystkim w amerykańskim angielskim. W omawia¬ nym okresie ponad 50% objawień światowych zostało zarejestrowanych właśnie w St. Zjednoczonych, co w porównaniu z wcześniejszymi dekadami wskazuje na znaczący wzrost tego typu przeżyć i doświadczeń religijnych w populacji katoli¬ ków amerykańskich (w latach 70-tych zarejestrowano takich przypadków w USA zaledwie 14%, zaś w latach 60-tych - 7%). Owej popularyzacji wiadomości, świadectw, informacji itp. niewątpliwie sprzyja Internet i mnogość stron, które są im poświęcone. Religijność, która niejako zaadoptowała (i vice versa) Inter¬ net, wzmocniła pewne tendencje zarazem religijne, jak i - co naturalne - kultu¬ rowe, charakterystyczne dla tamtejszego społeczeństwa. Według Apolito nowa amerykańska wrażliwość religijna została wzmocniona dzięki Internetowi, ale wyrosła z nurtów, które pojawiły się dużo wcześniej. Badacz ten zaliczył do nich indywidualizm (także ten posoborowy), upowszechnienie się ruchów charyzma¬ tycznych oraz zwycięstwo religijności konserwatywnej na niwie politycznej i publicznej (której reprezentantem jest obecnie Georg W. Bush, ale ten nurt pojawił się już w latach 70-tych za prezydentury Ronalda Reagana). Oczywiście, owa religijność „amerykańska" nie jest typowa wyłącznie dla tamtejszego spo¬ łeczeństwa czy kultury - nabrała ona wymiaru uniwersalnego. Doświadczenie religijne, kształtowane i czerpiące materiał z Internetu, bazować więc będzie na podkreślaniu wartości jednostki, emancypacji społecznej i niezależności od roz¬ maitych centrów (w tym religijnych) i opartych na nich hierarchiach i rangach - w tym wiedzy. Wyrażają to zwłaszcza rozmaite „prywatne" (nieautoryzowane przez Kościół) objawienia i strony im poświęcone, które skupiają kręgi osób odczuwających szczególnego rodzaju „wspólnotę emocjonalną" wierzących w to, co przekazują różni wizjonerzy - choć treść tych przekazów może być znacząco odmienna od tego, co zaleca Kościół katolicki. Powstawanie takich kręgów i grup, bądź nawet pojawianie się pojedynczych sympatyków religijnych zjawisk alternatywnych wobec oficjalnego przekazu, którzy swobodnie „surfują" w Sieci w poszukiwaniu kolejnych informacji, sprzyjają zarazem ich wywoły¬ waniu, wzbogacaniu i uaktualnianiu. Temu zaś niewątpliwie pomaga również niemal powszechna dostępność rozmaitych nowych technologii, przy pomocy których prawie każdy - z takich czy innych pobudek - założyć może stronę, która będzie traktowała na ten temat. Cenzura Kościoła katolickiego, bacznie przyglądającego się wcześniej takim spontanicznym zjawiskom religijnym jak objawienia, cuda łez, wizje, uzdrowienia poprzez kontakt z jakąś figurą czy cha­ ryzmatykiem itp., zakładała pewną profesjonalną wiedzę i kompetencje, których dyspozytariuszem był właśnie Kościół. To on ostatecznie autoryzował, popula¬ ryzował i dopuszczał do oficjalnego kultu po przebadaniu danego zjawiska, choć nie popełnia grzechu ten z wiernych, który nie darzy wielką czcią miejsc obja¬ wień i nie pielgrzymuje do nich. Ta sfera doświadczenia religijnego - pomimo wymogu objęcia jej opieką ze strony instytucji Kościoła - rozwija się jednak �INGA KUŹMA 130 najżywiej ze względu na masowe zaangażowanie w kult tego typu zjawisk tzw. zwykłych wiernych, nie zaś przedstawicieli hierarchii kościelnej. Jak daleko jed¬ nakże doszło do „demokratyzacji" owej wiedzy i „zarządzania" informacjami na temat owych fenomenów, może ukazać przykład cytowany przez Apolito 0 nastolatku amerykańskim - autorze strony internetowej dotyczącej objawień maryjnych oraz cudów eucharystycznych, Brainie Alvesie. Była to strona bardzo licznie odwiedzana, obecnie nie jest już przez niego aktualizowana, choć po wy¬ wołaniu jeszcze „wirtualnie" istnieje. Co jednak najciekawsze, ów czternastola¬ tek zapewniał, że choć ma tak niewiele lat, jest kompetentny w owej dziedzinie, którą prezentuje na swojej stronie i zachęcał aby bez obaw kierować do niego pytania. To jeden z bardziej skrajnych przykładów marginalizacji wiedzy zinsty¬ tucjonalizowanej oraz swoistej autoproklamacji na specjalistę w dziedzinie reli¬ gijności. Co więcej, owej autoproklamacji dokonała osoba, która przez samą przynależność do określonej klasy wieku nie mogłaby być zaliczona do „specja¬ listów" w domenie religijności, jak działo się to dotychczas w kulturze zachod¬ niej (Apolito 2003, s. 645). Ta sytuacja również wskazuje na istotny element już wcześniej podkreślany, że w Internecie dotychczas powszechny model kontroli społecznej oraz interpersonalnego udziału w kształtowaniu się „wspólnot emo¬ cjonalnych" skupionych wokół religii funkcjonuje nieco inaczej. Ta odmienność jednak wzmacnia takie formy religijności, jak np. objawienia czy „listy z nieba", które z pewnością zaliczyć można do przejawów „ludowego" i oddolnego życia religijnego w Kościele katolickim . Najmniej poddają się one kontroli instytucji, najsilniej zaś związane są z pobożnością prywatną . 5 6 Osoba wizjonera - obok czasu i przestrzeni - jest trzecią i bardzo ważną kate¬ gorią wyznaczającą kulturowe ramy objawienia. Ci, którzy dostępowali wizji 1 słyszeli głos Boga, Chrystusa bądź Maryi nie byli ludźmi z kulturowego punktu widzenia jakimikolwiek bądź. Ich osobowość, miejsce, jakie zajmowali w społe¬ czeństwie i walory umysłowe oraz inne jeszcze cechy predestynowały ich z kul¬ turowej perspektywy do stania się mediatorami pomiędzy światem boskim a ludz¬ kim. Nie było więc obojętne kim są owi wybrani, dostępujący wizji i objawień, lecz nie oni byli najważniejsi. Ich rola sprowadzała się do bycia posłami, świad¬ kami, którzy poprzez swoją kulturową pozycję zaświadczają o prawdziwości tego, co wyznają i co przekazują. Najlepszymi przykładami są życiorysy wizjo¬ nerów dwóch największych objawień maryjnych w Europie, jak Bernadetta Soubirous (Francja - Lourdes; objawienia miały miejsce w 1858 r.) oraz trójka dzieci z Portugalii (objawienia w Fatimie w 1917 r.): Łucja dos Santos, Franciszek Marto i jego siostra Hiacynta Marto. Owa czwórka spełnia następujące kryteria 5 Jak reaguje na tego typu działania Kościół pokazuje wybrany przykład głosem jednego z jego kapłanów. Wypowiedź ta dotyczyła owego nieoficjalnego kultu Matki Boskiej: „[...] Biblij­ nemu deficytowi towarzyszy zalew nie biblijnego słowa o Maryi. W Polsce ( nie tylko zresztą tutaj) słowo Boże w pobożności maryjnej decydowanie przegrywa ze słowem ludzkim. W tej dziedzinie tzw. objawienia prywatne i «pobożna a twórcza wyobraźnia* skutecznie rywalizują z Objawieniem" (Napiórkowski 2002, s. 178). Vide H. Czachowski (2003) oraz A. Zieliński (2004). 6 �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 131 kulturowo przypisane wizjonerom: są to najczęściej dzieci, albowiem to one w naszym kręgu kulturowym uosabiały niewinność i czystość ; są ucieleśnie­ niem prostoty, także w znaczeniu braku edukacji i kultury (z Bernadettą Matka Boska komunikuje się w lokalnym dialekcie, nie zaś w literackiej francuszczyźnie); kończą swoje życie wcześnie (jak Franciszek i Hiacynta) bądź ze względu na to, czego były świadkiem i uczestnikiem, nie mogą już żyć „normalnym" życiem i jak w przypadku Łucji oraz Bernadetty przywdziewają zakonny habit aby prowadzić życie zakonne. Mogą być też wyniesione na ołtarze, jak stało się z Bernadettą Soubirous w 1933 r. (została kanonizowana) oraz z Franciszkiem i Hiacyntą w 2000 r. (błogosławieni). Czy jednak ten sam scenariusz życia zaobserwować można w przypadku wizjonerów z epoki Internetu? Apolito stwierdza, ze wizjonerzy i ich wyznawcy, czy też sympatycy, którzy ukształtowali się pod wpływem współczesnych globalnych tendencji, cechują się chęcią zaistnienia na forum międzynarodowym i emancypacją. Wykazuje to na przykładzie innego miejsca objawień maryjnych - Medjugorje (Bośnia-Hercegowina, początek objawień w 1981 r., trwają one do dziś). To miejsce w specyficzny sposób poddane zostało informatycznej i internetowej „obróbce". Miejscowość ta jest kolejnym, lecz bliższym naszym czasom, bardzo ważnym - choć do tej pory jeszcze nie zatwierdzonym oficjalnie przez Kościół - miejscem objawień maryjnych. Rzutuje ona również mocno na przekształcanie się i wzbo¬ gacanie wyobraźni religijnej doby współczesnej. Szczególnie ważny jest fakt, że włączenie jej do obiegu kultury dokonuje się za pośrednictwem nowoczesnych mediów, które niejako współkształtują to miejsce zgodnie ze swoją naturą. Historia objawień maryjnych oraz współczesnego życia religijnego dzięki ich asymilacji z najnowszymi technologiami służącymi porozumiewaniu się i prze¬ kazywaniu informacji, jak przede wszystkim Internet, nabrała w X X wieku „przy¬ spieszenia" i zmieniła ich charakter. Apolito próbuje udowodnić to wychodząc właśnie od objawień w Medjugorje. Miejsce to, jak Lourdes, a zwłaszcza Fatima , również stało się rodzajem cezury dla wyobraźni i wrażliwości religijnej chrześ¬ cijan współczesnych. Tradycja pierwszej, źródłowej i oryginalnej wizji, wiążąca się z inspiracją dla pomniejszych, zawsze ściśle wiązała się z miejscem pierwot¬ nego objawienia i cudu, który był początkowym. Tak było w przypadku obja¬ wienia w Fatimie. Zaczęto obserwować wtedy wagę i wpływ wywierany przez te widzenia, śledząc przebieg innych wydarzeń religijnych tego typu po I woj¬ nie światowej. Powtarzać się zaczęła tematyka przesłania charakterystyczna wówczas tylko dla Fatimy: pokój światowy i sytuacja Rosji. Także data objawień 7 8 7 Według innych jeszcze interpretacji, to dlatego dzieciom przypisuje się ową szczególną predyspozycję do kontaktowania się z sacrum, ponieważ są one jeszcze nieskażone kulturą. Z tego właśnie powodu plasować się miały niejako na granicy świata kultury a natury, co określano mianem ambiwalencji ich istoty oraz statusu (od symbolicznego po społeczny), w związku z tym nabywały cech mediumicznych (vide między innymi praca Nowina-Sroczyńskiej 1997). Uważane jest przez znawców tematu za objawienie-pierwowzór dla innych XX-wiecznych objawień, lecz jeszcze sprzed wydarzeń w Medjugorje (Bouflet, Boutry 2000). 8 �INGA KUŹMA 132 9 fatimskich - 13 dzień miesiąca, opatrzona została wymowną symboliką i weszła już na trwałe do zbioru dat znaczących religijnie. Inne elementy wydarzeń fatim¬ skich również stały się cechami charakterystycznymi i „typowymi" dla nastę¬ pujących po nich objawień światowych. Były to: powtarzalność wizyt Matki Boskiej, kwestia tajemnic, jakie pojawiać się zaczęły w Jej przekazach skiero¬ wanych do wizjonerów oraz - szczególnie - cud słońca, który uznany został za uwiarygodniający objawienia fatimskie (Bouflet, Boutry 2000, s. 211 ). Te właśnie składowe budujące wzorcowy przebieg objawienia w kulturze religijnej X X wieku można odnotować również w Polsce. Przykładem cud wirującego słońca (określany też mianem tańczącego) spostrzeżony przez członków Legionu Małych Rycerzy Miłosierdzia Bożego, prowadzonych przez kobietę pochodzącą z Tolkmicka, która zasłynęła dzięki swojej mocy uzdrawiającej i objawieniom, jakich dostępowała (Szczesiak 1998, s. 7). 10 Jednak pomimo swojej specyfiki Fatima nadal może być interpretowana jako objawienie „tradycyjne", „typowe", ugruntowane już w tradycji religijnej. Do tych właśnie typowych okoliczności objawienia zaliczyć można wybór osób, które obdarzone zostały wizjami, jak było to wspomniane wcześniej. Innym elementem było miejsce - tradycyjnie odludne, w górach. Włączyć można do owego scenariu¬ sza objawienia także prześladowania, jakie cierpiały dzieci, zarówno ze strony nie¬ dowierzających im bliskich, jak i władz lokalnych i państwowych negujących to wydarzenie ze względów politycznych . W przypadku Fatimy zaaresztowane 11 9 Co tym wyraźniejsze się stało po zamachu na Jana Pawła I I 13 maja 1981 r. Analizują oni liczne podobieństwa i wypadki wizji w Europie, które swój scenariusz ry­ tualny opierały na przebiegu wydarzeń w Fatimie. Ów typowy scenariusz kulturowy objawienia realizuje także film pt. Objawienia w Fatimie (film Daniela Costelle, produkcja - Sanktuarium w Fatimie, dystrybucja wersji polskiej „Verbinum" - Wydawnictwo Księży Werbistów), który jest zbeletryzowanym religijnym dokumentem objawień w Fatimie. Posługuję się słowem „dokument", albowiem jest to przedstawienie wyda­ rzeń nader dosłowne w ukazaniu wszelkich niezwykłych i nadprzyrodzonych zjawisk. Towarzyszą temu także specyficzne efekty wizualne i muzyczne, które mają wspomóc i wzmocnić efekt nadprzyrodzoności oraz odmienności objawiających się istot boskich oraz zjawisk cudownych. Te środki filmowe próbują zmierzyć się - realizując również wyobrażenia potoczne na temat przebiegu takich właśnie spotkań zakodowane już w kulturze - z niezwykłością sacrum i podkreś¬ lają tę jego cechę w scenach, gdzie np. pojawia się anioł, który zwiastuje dzieciom objawienia i ma zadanie je do nich przygotować oraz tam, gdzie dzieciom ukazuje się Matka Boska. Co do Jej postaci przedstawianej w filmie, równie znacząca jest kwestia wyboru aktorki polskiej, która dubbinguje odtwórczynię Matki Boskiej Fatimskiej. W polskiej wersji językowej głosu postaci Matki Boskiej użycza Anna Nehrebecka, której wizerunek filmowy wręcz „predestynował" j ą do wzięcia tej roli. Scenarzyści owego filmu umieścili inne jeszcze szczegóły nader charaktery¬ styczne dla tzw. morfologii miejsc cudów, objawień, czy wizji oraz późniejszego kultu, jaki roz¬ wijał się wokół nich. Na przykład, pokazując jak rozwijał się stopniowo kult miejsca objawień, umieszczają swoisty zalążek przyszłej wielkiej bazyliki, jaka zostanie wybudowana w Cova da Iria, w postaci wydeptanego do gołej ziemi kręgu tuż po drzewem, na którym objawiać się miała Maryja, a w kręgu tym dostrzec można swoisty ołtarz, zaliczany przez antropologię do symboli z szeregu axis mundi: przybrane kwiatkami i wstążkami drzewko, przed którym - na filmie - klękają dzieci w jednej z końcowych scen, gdy pojawia się Matka Boska ostatni raz i zgroma¬ dzeni mogą oglądać cud wirującego słońca. 1 0 11 �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 1 3 3 dzieci już przed kolejnym zapowiedzianym objawieniem, nie dostąpiły go w wię¬ zieniu, ale dwa dni później, kiedy wypuszczono je na wolność. W tej bowiem epoce - „sprzed Internetu" - ważne było miejsce, gdzie zachodziły objawienia. To raczej wizjoner spychany był na margines, a miejsce objawień zachowywało swoją rolę zasadniczą. Potwierdzają to losy licznych innych wcześniejszych, jak i późniejszych (w tym XIX-wiecznych i XX-wiecznych) wizjonerów, także tych wspomnianych powyżej. Lecz same te miejsca - jak Lourdes i Fatima - jako centra objawień nie odeszły w zapomnienie i stały się z biegiem czasu bardzo silnie oddziałującymi ośrodkami kultu maryjnego i ruchu pielgrzymkowego. Medjugorje, a szczególnie status i rozwój drogi życiowej wizjonerów z tej miejscowości, przedstawia się jednak nieco inaczej. Dolina Podbro, gdzie miały miejsce pierwsze objawienia, była punktem centralnym, sakralnym w tradycyj¬ nym tego słowa znaczeniu, jedynie na początku objawień. Kolejne wizje „prze¬ niosły się" za dziećmi z doliny do prezbiterium, do zakrystii, chóru, pokoju, plebanii itp. (Rafalska 2002, s. 306-307). Na tym etapie miejsce jeszcze było istotne, mniej jednak niż sami wizjonerzy. Wraz z upływem lat wizjonerzy boś¬ niaccy zaczęli podróżować po świecie z przesłaniem Matki Boskiej z Medjugorje i dostępować wizji tam, gdzie się aktualnie znajdowali - dochodziło w ten sposób do swoistej transformacji miejsca profanum w sacrum dzięki osobom widzącym. Medjugorje jednak, pomimo tego, że jest jednym z najliczniej współcześnie odwiedzanych sanktuariów maryjnych na świecie, nie jest w tym samym stopniu ważne jak wizjonerzy, co dobrze wyczuwają liczne agencje podróży, obiecując pielgrzymom nie tylko pobyt w Medjugorje, ale i spotkanie przynajmniej z jed¬ nym z nich, ponieważ większość z tej ośmioosobowej grupy widzących mieszka w okolicach sanktuarium. Podobnie jak działo się w przypadku Fatimy, scenariusz objawień z Medjugorje zaczął być powielany. Wiele późniejszych objawień maryjnych, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, wzorowało się na przebiegu widzeń z Medjugorje. Podobieństwa te były uderzające zwłaszcza w przypadku tych „widzących" Ame¬ rykanów, którzy pielgrzymowali wcześniej do Bośni. Wydarzenia jakie miały miejsce w Medjugorje zyskały sławę w Ameryce, a później na całym świecie, także dzięki opiece i koordynacji ruchu pielgrzymko¬ wego i dewocyjnego podjętych przez OO. Franciszkanów ze Steubenville w USA (Ohio). Oni to zajęli się produkcją i dystrybucją kaset, książek, artykułów, pod¬ ręczników służących do formacji duchowej itp. Początkowo kierowali te akcje do krajów zachodnich, później rozciągnęli je na pozostałe zakątki globu. Innym cie¬ kawym faktem jest uwiarygodnienie przez opiekunów sanktuarium i wizjonerów z Medjugorje postaci takiej jak Vassula Ryden, która jest również wizjonerką, lecz wyznania grekoprawosławnego. Jej wizje więcej jednak mają wspólnego z New Age niż z dogmatami jej wyznania, podobnie jak nic wspólnego nie mają z wyzna¬ niem rzymskokatolickim, choć to katolicy udzielają jej gościny na swoich stronach internetowych poświęconych Medjugorje (Bouflet, Boruty 2000, s. 289-290) . 12 12 Vide np. polską stronę internetową „Vox Domini". �134 INGA KUŹMA Dziesiątki nowych wizjonerów korzystają na tej zmianie „paradygmatu" ob­ jawień i podróżują ze swoimi objawieniami po całym świecie. To ich obecność uświęca miejsce, to oni coraz wyraźniej stają się szczególnymi epifaniami, utoż­ samiając się częściowo z obrazami i przesłaniami, jakie komunikują wiernym od Boga czy Maryi, a pomijając milczeniem oryginalne miejsce i okoliczności „przestrzenne" i czasowe wizji. Co więcej, współcześni wizjonerzy niewiele mają wspólnego z klasycznym - niemal już stereotypowym - typem kulturowym osoby dostępującej kontaktu z sacrum. Nie są to przede wszystkim „prostaczkowie" w szerokim sensie tego słowa. Jak zauważa Apolito w swoim tekście opisującym nie tylko wizjonerów z Medjugorje, lecz ogólnoświatowy i ogólnointernetowy ruch, współcześni wizjononerzy-globtrotterzy znają języki obce, piszą książki, a ich pozycja ekonomiczna oraz zawodowa plasuje ich w społeczeństwie na poziomie klasy średniej. Jeśli zaś chodzi o ich obyczaje rodzinne i moralność, są nieraz bardzo wyemancypowani - często rozwiedzieni, z nowymi rodzinami. Ich życie odbiega więc w znaczący sposób od moralności zalecanej przez Kościół katolicki czy też przez Stary i Nowy Testament, a osoby te wywodzą się przecież z tego środowi¬ ska duchowego i obyczajowego. Nowi wizjonerzy wydają się być absolutnie pewni swojej wyjątkowości. Ci z Medjugorje wyrażają szczere przekonanie o szczególnej światowej misji, jaka została nałożona na ich barki i którą muszą wypełniać, ponieważ od tego zależy zbawienie całego świata: „Zbawienie świata zależy w pewnym sensie od przesłania, jakie objawiane jest nam w Medjugorje" (słowa te Apolito cytuje za: Rooney i Faricy 1987; Apolito 2003, s. 642). Co więcej, sam diabeł wiedząc o ważności tej misji miał - według wizjonerów - prosić Boga o oddanie sobie we władanie tylko tego miejsca w zamian za resztę świata. W Polsce np. Matka Boska objawiająca się w Oławie stwierdziła, że od wybudowania tam świątyni uzależnia przetrwanie na świecie pokoju. Inne tego typu świadectwa, to chociażby apel rozsyłany za pośrednictwem Internetu przez tzw. Ambasadora Boga na podstawie objawień Matki Boskiej z Nowego Jorku z 1987 r. W apelu tym można znaleźć informację, że miejsce owych obja¬ wień będzie łącznikiem z wszelkimi innymi na całym świecie. W Rzymie zaś Matka Boska przemawiając do Marisy Rossi powiedziała, że to, czego dostępuje wizjonerka jest wydarzeniem najważniejszym na świecie, a także najtrudniej¬ szym. Jej osoba zaś będzie w związku z tym atakowana również najbardziej na świecie, szczególnie przez niektórych księży. Jezus, z którym w wizjach kontak¬ towała się Marisa, dodał jeszcze - według tego, co przekazała kobieta - że cuda, jakie będą towarzyszyć tym objawieniom, zaliczyć będzie można do najważniej¬ szych cudów eucharystycznych w historii Kościoła. Każdy z wizjonerów czuje się zatem centrum świata i historii oraz osobą umieszczoną w centrum wydarzeń soteriologicznych. Nowi wizjonerzy wspomagają się nawzajem, kontaktują się z sobą, cytują się, wydają wspólnie książki, organizują wspólne objazdy i spotkania z wiernymi. Odwiedzają nawzajem swoje miejsca objawień. Najistotniejszym obecnie miejs¬ cem tych więzi i kontaktów są strony WWW, czaty, serwisy tematyczne itp. �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 135 Jedną z ważniejszych przyczyn szukania takich nowoczesnych i niezależnych środków komunikacji i podtrzymywania więzi jest obawa przed ingerencją hie­ rarchii kościelnej wymierzoną w ów oddolny ruch wizjonerski czerpiący jednak z dziedzictwa określonego wyznania. Internet wzmocnił owe indywidualistycz¬ ne i separatystyczne tendencje, zachodzące nie tyle nawet na poziomie formo¬ wania się alternatywnych czy nowych grup, lecz przede wszystkim jednostki - jest to w zasadzie idealne narzędzie do zachowania i podtrzymania autonomii. Co więcej, surfująca w nim jednostka nie jest odbiorcą pasywnym, lecz aktywnie decydującym, wybierającym te, bądź inne treści, włączającą się świadomie w sposób funkcjonowania tego typu fenomenów na łamach Internetu, np. wy¬ syłając swoje komentarze, pytania, czy uczestnicząc w odbywających się „na żywo" rozmowach na rozmaitych czatach. Internet daje tym samym sympatykom i zwolennikom prawdziwości rozma¬ itych objawień możliwość natychmiastowego oraz niemal równoległego dostępu do wszystkich obecnych w jego przestrzeni zgromadzonych stron, wypowiedzi, świadectw etc. Jaki by nie był ich charakter czy język, znajdują się one szybko w Sieci, gdzie mogą być powszechnie rozpoznane, uznane, a przede wszyst¬ kim poznane. Kamery cyfrowe czy aparaty cyfrowe pozwalają również „zinternetować" fakt objawienia; w medium tym krążą liczne obrazy miejsc, cudów czy innych niewy¬ tłumaczalnych zjawisk. Zdemokratyzowały one w ten sposób dostęp do sacrum. Ich wymiar - w pierwotnym rozumieniu niewymierny i nieuchwytny, nie do ogarnięcia i nie do objęcia rozumem bądź zmysłami - sprowadzony więc został do bardziej „ludzkich" proporcji, a przynajmniej do danych cyfrowych czytanych przez najnowocześniejsze nośniki i aparatury przetwarzania danych, które można po prostu sprowadzić do kombinacji określonych znaków języka informatycz¬ nego i upowszechnić. Z perspektywy specyfiki tego medium, jakim jest Internet, nie jest istotne źródło przekazu, ale on sam, albowiem to on, czy to w formie zapisu tekstowego czy też wizualnego, ruchomego (film) bądź nieruchomego (fotografia), jest naj¬ bardziej liczącym się komunikatem. Sama jego obecność w przestrzeni Internetu już j ą uwiarygodnia oraz vice versa. Nawet wizjoner w pewien sposób traci swo¬ j ą realność i ważność. Postać i przesłanie jednego znanego wizjonera powielana na dziesiątkach stron, przetwarzana na dziesiątki sposobów traci swoją wyjątko¬ wość. Staje się swoim własnym znakiem . Co więcej, faktem niejako umacnia¬ jącym ową diagnozę, jest spotykana w Internecie wielka liczba innego jeszcze rodzaju wizjonerów. Jak nazywa ich Apolito są to tzw. lokucjoniści, a mianowi¬ cie osoby, które dostąpiły wizji bądź miały kontakt z sacrum, ale jedynym tego śladem są cytowane przez nich słowa Jezusa bądź Maryi. Oznacza to, że w ich 13 1 3 Choć więc może wydawałaby się to paradoksalne, szczególnie jeśli chodzi o opisywanie zjawisk z terenu religii i religijności, ale zabieg ten wpisuje się w efekt simulacrum J. Baudrillarda, gdzie „nie chodzi o odzwierciedlenie rzeczywistości, ale o rekonstrukcje przedmiotu, której wia¬ rygodność jest uwarunkowana doskonałym podobieństw em. W simulacrum dochodzi do pomie¬ szania dwóch porządków: realnego i wyobrażonego [ . . . ] " (Regiewicz 2004, s.147). �136 INGA KUŹMA przypadku trudno stwierdzić w jaki sposób w tych objawieniach pośredniczyło miejsce, czy też jakie inne zjawiska zachodziły, jako znaki czegoś nieziemskie¬ go, także kim są owi wizjonerzy i co się z nimi stało pod wpływem owych obja¬ wień. Ich osobowość, biografia i tego typu dane są przez nich nieujawniane. Komunikują oni owe przesłania używając formuł: „Jezus objawił...", „Maryja powiedziała...". Najważniejszy jest fakt przekazania, zapisania i wysłania owego przesłania, które krążyć będzie w Sieci. Lecz komu to przesłanie zostało przeka­ zane? Jak stwierdza Apolito, nic nie wiadomo na ich temat. Internet zaś wzmac¬ nia ów religijny i wizjonerski fenomen anonimowej lokucyjności przewrotnie interpretując kulturową „przezroczystość" dawnych, „nowożytnych" wizjonerów - „maluczkich". W jednym tylko przypadku nowe medium zawodzi, a mianowi¬ cie w przypadkach poszukiwania przez wierzących uzdrowienia i uwolnienia od rozmaitych schorzeń czy uzależnień. Jak dawniej szukają ich oni na tradycyjnej drodze pielgrzymek do miejsc świętych, czczonych wizerunków czy też osób 0 szczególnych charyzmatach. Czyżby internetowa „emocjonalna wspólnota" wiernych wierzących w objawienia, szukających informacji na ich temat, taką wspólnotą stawała się jednak dopiero poza Siecią, w świecie „realnym"? Na to pytanie można spróbować odpowiedzieć, ale dopiero po przyjrzeniu się innym jeszcze sposobom wyrażania swojej religijności za pośrednictwem Sieci, którymi są wpisy do internetowych skrzynek intencji. Można zaryzykować twierdzenie, że oblicze współczesnej religijności zmienia się nieco za pośrednictwem Internetu: ma miejsce pewne przewartościowanie znaczeń i zachowań, które oscylowały wokół przekonania o szczególnym charak¬ terze miejsca oraz czasu, w którym dochodziło do objawienia oraz o szczególnych duchowych walorach wizjonera bądź mistyka. Te czynniki właśnie stawały się źródłami sakralnej semiozy, której zwieńczeniem było ugruntowanie się kultu danego miejsca, figury, obrazu, czasem osoby wizjonera. W tym procesie niebaga¬ telna była także rola Kościoła katolickiego uwierzytelniającego owe fenomeny 1 zjawiska. Instytucja ta czuwała nad ich przebiegiem, niejednokrotnie kontrolując go i treści przesłania oraz zachowania wizjonerów, zatwierdzając bądź negu¬ jąc te zjawiska. Obecnie nowymi „leaderami" czuwającymi nad „zarządzaniem" owymi informacjami są administratorzy sieci, portali, stron, czatów itp. Jak nigdy chyba dotąd w historii religijności czy też wizjonerstwa, dostrzec można jak reli¬ gijność jest tworzona, wytwarzana, kierowana, wręcz kreowana, nie bardzo jednak wiadomo przez kogo ani do kogo. Zmianie ulega jednak nie tylko ta kategoria kulturowa - przydatna do badania fenomenów religijnych - jak osoby niezwykłe, pośrednicy między sferą sacrum a profanum, jakimi byli w tradycyjnym paradygmacie religijności wizjonerzy czy ekstatycy. Wspomniane już było wcześniej, że także przestrzeń sakralna - ściśle do tej pory związana z wizjami, łaskami czy cudami, jakich doświadczali wierni uległa przewartościowaniu właśnie ze względu na nowe medium, jakim jest Inter¬ net. Przestrzeni owej towarzyszy również zmiana postrzegania czasu. Mówić 14 1 4 Niezbędna w szczególnym rodzaju doświadczenia religijnego, jakim jest sensualizm. �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 137 przecież można o czasoprzestrzeni sakralnej - nieodzownej, jak wykazywały to liczne analizy czy interpretacje etnologiczne, dla objawienia się boskości, stwo¬ rzenia dla niej ram. Internet poddał „transformacji materialne podstawy egzy¬ stencji, a także stosowane dotychczas desygnaty czasu i przestrzeni", zaś „pojęcie geografii utraciło swój odwieczny desygnat", a „tutaj i tam nic już nie znaczy" (Kuligowski 2002, s. 91). Rola czasu, dystansu, jaki był poprzednio niezbędny w procesie komunikacji, jego skrócenie lub wydłużenie, zależało od wielu czyn¬ ników zewnętrznych wobec chęci nadawcy czy też odbiorcy. W dobie Internetu natomiast - jak pisze Kuligowski - kwestia ta „w ogóle ulega unicestwieniu". Innym problemem jest sposób istnienia owego wertykalno-horyzontalnego „przecięcia", gdzie w czasoprzestrzeń fizyczną wkraczało sacrum zawieszając jej prawa i właściwości, potrzebując ich jednakże aby się objawić i dać poznać. Obowiązywało pojęcie pierwowzoru i oryginału sakralnego jako jedynego źró¬ dła przekazywanych przez wizjonera słów czy wizji. Ono potwierdzało bowiem koncepcję źródła boskiego natchnienia i boskiej woli ustanawiającej owe nad¬ przyrodzone zjawiska, a jest to szczególnie ważne w przypadku śledzenia kul¬ turowej morfologii objawień i wizji, czy też kształtowania się kultu miejsc szczególnych, osób wyjątkowych, cudownych wizerunków itp. W tradycji chrześ¬ cijańskiej to Bóg, Jezus czy też Maryja (bądź inne osoby uznane za święte) są jedynymi, które jawią się jako oryginalni autorzy oryginalnego przesłania. Czy jednak wiarygodność takiego boskiego, pierwotnego natchnienia jest jeszcze w stanie obronić się w dobie licznych „lokucjonistów" i samego efektu mnożenia i powielania wiadomości o wizjach i ich treści, kiedy to istnieje pokusa aby Internet - kanał informacyjny i popularyzujący owe wydarzenia - traktować jako coś więcej, niemal jako przestrzeń oryginalną owych objawień i przesłań? Tym bardziej, że specyficzna czasoprzestrzeń Sieci opiera się w dużej mierze na moż¬ liwości przetwarzania, wysyłania, kompresowania i upraszczania komunikacji, informacji i wiedzy, a co ważniejsze - zawiesza ona dotychczasowe rozumienie kategorii przestrzeni i czasu. Produkuje się w niej informacje, wręcz powołuje się do „życia" alternatywną wobec rzeczywistości realnej „rzeczywistość" inter¬ netową. Status objawień i ich treści, także status wizjonerów i miejsc cudownych w obrębie Internetu zmienia się, chociażby na podstawie tak nieskończonej moż¬ liwości powtarzania. Tym samym gubi się poczucie, że istnieje jakiś pewny i stały punkt odniesienia: wszystkie informacje i obrazy są sobie równe i równie ważne. Co więcej, rozróżnienie na to, co jest prawdziwe a co fałszywe nie ma w Sieci sensu, tam bowiem można jedynie odróżniać to, co wirtualne od tego, co realne. Lecz i to rozróżnienie nie daje pewności, czy wiemy co jest czym. Zatem nawet wiara w cuda czy objawienia może ulec zmianie, skoro kulturowy status pojęcia „nadprzyrodzoności", „niewidzialności" i „transcendencji" zmienia się pod wpływem innych możliwości, jakie oferuje Sieć czy w ogóle najnowsze tech¬ nologie. Tym bardziej, że jak słusznie zauważa Apolito w swoim tekście, Sieć pojawia się i znika w momencie wejścia do niej poszczególnego, indywidual¬ nego internauty, choć nietrudno jest wykształcić w sobie poczucie, że „świat" Sieci istnieje „naprawdę" (ideą tą „bawili się" twórcy filmu „Matrix"). Jest to �INGA KUŹMA 138 jednak wyłącznie „świat" Sieci - równie „rzeczywisty" jak ona sama. Internet, w tym pośrednio także religijność, która wyrasta w jego obrębie, jest autoreferencyjny - aby udowodnić „istnienie" swoich produktów i tworów nie potrzebuje do tego czegoś więcej i czegoś innego poza sobą samym, nawet - równie trudnego do pojęcia w świecie realnym, pozasieciowym - świata transcendentnego. Dlatego też, być może, „rzeczywistość" wirtualna, oddala się coraz bardziej od rzeczy¬ wistości „realnej", choć pierwotnie była jej przedłużeniem. Z punktu widzenia życia duchowego „tradycyjnego", „rzeczywistość" wirtualna jest w pewnym sensie parodią dotychczasowego świata religijnego, którego rolą było pośred­ niczenie między światem nadprzyrodzonym a ludzkim. Wychodząc z takiej per¬ spektywy warto zastanowić się czy rzeczywistość wirtualna jednak nie zaczyna wpływać faktycznie na przekształcanie tradycyjnej duchowości (Mondialisa­ tion...), przynajmniej pewnych jej aspektów wśród części ludzi religijnych. Kwe¬ stia ta jest najprawdopodobniej nie do rozstrzygnięcia. Wyrasta ona z innego rodzaju pytań - tych, które odnoszą się do problemu wzajemnego stosunku między przedstawianym a jego istotą i samą czynnością przedstawiania czegoś w Internecie. Zagadnienia te - dotyczące relacji między rzeczywistością „real¬ ną" a jej pojęciem oraz przedstawieniem, różnie już rozstrzygano. Niejedno¬ znaczność owych rozwiązań dotyczących Sieci wyraża się w takich pytaniach, jakie stawia Gut (Gut 1998, s. 170): „[...] co z naszego świata przenosimy do cyberprzestrzeni, na ile dążymy do stworzenia analogonu, a na ile simulacrum, na ile alternatywy, a na ile całkiem autonomicznej sfery, która tylko posiada pewne elementy wzięte z rzeczywistości?". 15 Pora przejść do ostatniego już przykładu ilustrującego ową ewentualną zmianę. Wraz z „oswojeniem" Internetu przez chrześcijaństwo pewne tradycyjne do tej pory formy religijności, jak składanie w miejscach kultu swoich intencji mo¬ dlitewnych, podziękowań i próśb, weszły także w skład „usług" oferowanych przez strony religijne domów zakonnych czy sanktuariów. W ten sposób można 1 5 Warto przypomnieć za F. Jamesonem (Jameson 1997) , że parodia jest taką konwencją, która jest szczególnie bliska nurtom postmodernistycznym w kulturze. Polega ona na ośmiesza­ niu, życzliwym bądź złośliwym, jakiegoś pierwowzoru naśladując go w karykaturalnej formie. Parodysta musi posiadać zdolność wczucia się w parodiowanego, ale aby parodia miała sens musi ukrywać się za nią przekonanie, że istnieje pewna norma, której istnienie umożliwia anoma¬ lie. Jameson przeciwstawia parodii pastisz. Jest to również taki typ działania, które polega na imitowaniu pierwowzoru, ale polega ono jedynie na „pustej" imitacji, „na nakładaniu stylistycz­ nych masek" (Jameson ibidem, s. 195). Pastiszowi brak poczucia istnienia normy, punktu odnie­ sienia. To martwy język, bezmyślna podróbka - zabawa formą, pomijając treść. Zestawiając te dwa środki wyrazu tak charakterystyczne dla współczesnej kultury, tym bardziej wydaje się interesujące, że autorzy raportu „Mondialisation..." (o stosunku m.in. chrześcijaństwa do no¬ wych technologii) posługują się określeniem „parodia" na opisanie charakteru współczesnej reli¬ gijności, nie zaś „pastiszem". To raczej ku niemu skłaniać by się można analizując diagnozy stanu aktualnej duchowości, a przynajmniej niektórych jej form. Choć obserwując udział Inter­ netu jako kanału informacji w klasycznym rozumieniu, w organizacji nieformalnych i for­ malnych obchodów żałoby w Polsce po śmierci Papieża 2 kwietnia 2005 r., sprawdził się on jako taki właśnie znakomicie. �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 139 pielgrzymować na odległość wchodząc na drogę „sensualistycznego" przeżywa­ nia kontaktu z sacrum za pośrednictwem Internetu i owo przeżywanie „sensualistyczne" via Sieć jest odmienne niż podczas tzw. pielgrzymki duchowej. Zaleca­ na jest ona, kiedy fizyczny udział czy pobyt wiernego w określonym miejscu kultu nie jest możliwy. Obecnie ktoś taki ma możliwość skorzystania nie tylko z duchowej wizyty w miejscu świętym za pośrednictwem Sieci, jeśli tylko ma do niej dostęp, lecz na internetowy sposób jest to wizyta „realna". Budowanie religijnej wspólnoty, nawet w takim tylko wymiarze i to właśnie za pośrednictwem Internetu, zgadza się z wymiarem uniwersalnym i powszech¬ nym Kościoła katolickiego. Jak przytaczali autorzy raportu Mondialisation... analizując stanowisko chrześcijaństwa wobec najnowocześniejszych zdobyczy z zakresu komunikacji w dobie globalizacji, „[...] zasadą generalną pozostaje podtrzymywanie nadziei [...] nie zaś ewolucja w stronę «jedynego świata», który będzie rządzony przez logikę zysku ekonomicznego. Dzięki nadziei zaś globali¬ zacja może stać się środkiem do realizowania tego rodzaju komunii i solidarności, której chrześcijanie mogliby pragnąć. Chrześcijaństwo odnalazło w Internecie medium wyjątkowe i to przede wszystkim reakcja na nie i na możliwości jakie stwarza, jest w gruncie rzeczy najbardziej interesująca. Jak powiedział P. Babin przed kilkoma dniami, podczas kolokwium poświęconego «Nowym techno¬ logiom, nowej ewangelizacji», Dobra Nowina to komunia [w kontekście opisy¬ wanej sytuacji - chrześcijaństwo a globalizacja i Internet, „komunia" to także „łączność", „porozumienie" - I . K . ] . Internet zaś jest czymś w rodzaju schodów aby tę [łączność i - I . K.] komunię osiągnąć [ . . . ] " (Mondialisation...). Jak więc cele te realizowane są w praktyce? Aby spróbować odpowiedzieć na to pytanie, przyjrzałam się wpisom intencyjnym, które wysyłają za pośrednic¬ twem Internetu wierni-internauci zainteresowani taką formą polecenia się opiece Matki Boskiej, odwiedzając stronę WWW. pewnego polskiego sanktuarium . Intencje te (z lat ubiegłych oraz z roku bieżącego) nie są chronione w żaden sposób, internauta ma do nich wolny dostęp. Jest to zasadne z podstawowego powodu: chociaż „adresatką" owych wpisów jest Matka Boska, ważną rolę odgrywa także modlitwa innych wiernych, wstawianie się jednych za drugimi. Są one rodzajem intymnej rozmowy „sam na sam" z Bogiem czy też z Maryją. Internet nie doprowadził bowiem do zaniku tak podstawowej formy zapisu oso¬ bistych próśb, jak przytaczane i analizowane już przez Piotra Kowalskiego (Kowalski 1994; Kowalski 1995) oraz Joannę Tokarską-Bakir (Tokarska-Bakir 2000) zwroty, które Kowalski nazywa „wyłączającymi innych potencjalnych czy¬ telników", mające charakter „ekskluzywny", „blokujące tworzenie wspólnoty" (Kowalski 1995, s. 266-267). Zalicza się do nich przykładowe: „Matko Boska, pomóż mi, Ty wiesz w czym". 16 1 6 Nie podaję nazwy owego sanktuarium ani jego internetowego adresu ze względu na unik­ nięcie posądzenia mnie o ujawnianie i posługiwanie się takimi treściami, które zaliczyć należy do osobistych, wręcz intymnych oraz o manipulowanie nimi bez względu na moje intencje i cele - naukowe i poznawcze. Dlatego też cytując niektóre wpisy będę zmieniała takie szczegóły, które pozwoliłoby zidentyfikować wpisujących intencje. �140 INGA KUŹMA W skrzynce intencji wybranego sanktuarium można spotkać takie właśnie wpisy: Najświętsza Matko spraw proszę abym nie stracił nadziei i wskaż mi drogę, która poprowadzi mnie do wymarzonego celu; Najświętsza Matko, [...] błagam Cię, żeby moja prośba została wysłuchana przez Ciebie; Najświętsza Matko nadal proszę Cię o wysłuchanie mnie w mojej intencji; Proszę najgoręcej jak mogę Najświętsza Matko, aby została wysłuchana moja prośba; Najświętsza Matko jeszcze raz gorąco proszę Cię o wysłuchanie mojej prośby; Najświętsza Matko w dalszym ciągu modlę się i liczę na Twoje stawiennictwo; Proszę Najświętsza Matko o wysłuchanie mnie w wiadomej Ci sprawie. Dziękuję Ci za wszystkie łaski; Proszę Cię Najświętsza Matko o wysłuchanie mnie w wiadomej Ci spra­ wie; Najukochańsza Matko bardzo proszę Cię o modlitwę w wiadomej Ci inten¬ cji. Tych dziewięć wpisów jest jednego autorstwa i umieszczone są one jeden pod drugim w tym samym roku. Modlitwa w „sprawie wiadomej" Matce Boskiej ponawiana była usilnie i systematycznie Jednak owa częstotliwość wysyłania swoich próśb, która jest obecnie możliwa dzięki Internetowi, sprzyja poniekąd próbom odszyfrowania stanu ducha czy natężenia emocji (choć jakich dokład¬ nie, tego nie będzie nigdy wiadomo - można się ich jedynie domyślać mając w pamięci „skrypty" kulturowe emocjonalnych zachowań religijnych). Możli¬ wości, jakie dał Internet pomnażają ów fenomen pisania religijnego, które - jak podkreślał Kowalski (i jego wnioski zachowały częściową trafność odnośnie do¬ tarcia do istoty pisania intencji w dobie Internetu) - „jest przeciwstawne aktom komunikacji ustnej. Pisanie zakłada nieobecność [ . ] akt mowy zastępuje pismo, co oznacza zmianę sposobu bycia, zmianę zasad percepcji i rozumienia świata. [ . ] Rozłączność czasu pisania i ewentualnej lektury, zasadnicza nietożsamość obu aktów stanowią charakterystyki oczywiste; ekskluzja wydaje się być nieredukowalną cechą pisarskiego aktu wynikającą z samej istoty fenomenu pisania" (Kowalski 1995, s. 267). Ta diagnoza jest trafna przede wszystkim z tego wzglę¬ du, że owa skrzynka intencji nie jest w żadnym razie tzw. komunikatorem, który przewiduje symultaniczność kontaktu. Oczywiście w przypadku skrzynki inten¬ cji ów kontakt symultaniczny, kiedy to następowałaby równoczesność aktu pisa¬ nia z aktem lektury, mógłby odbywać się jedynie pomiędzy osobami „realnie" istniejącymi, takimi jak dwóch i więcej internautów-wiernych czy też osób duchownych i wiernych. Kowalski jednak pomija jeszcze jedną relację, która istniała zawsze w mniemaniu wiernych czy to w przypadku „tradycyjnych" wpisów intencyjnych do ksiąg łask i cudów, jak też istnieje do tej pory w formie e-maila, a mianowicie symultanicznej relacji między wiernym a osobą boską, do której modlący zwraca się. Bez względu na formę zapisu i wysłania prośby czy też wpisu o innej treści, jedynym rzeczywistym adresatem jest zawsze osoba święta. Tego na pewno wirtualna forma intencji nie zmieniła. Świadczą o tym formuły inwokacyjne przywołujące głównego adresata bądź adresatkę próśb czy podziękowań oraz wiele jeszcze innych form retorycznych, jakie tworzą ów literacki i folklorystyczny gatunek tekstów, którymi są wpisy intencyjne. Dla Kowalskiego takie założenie jest oczywiste, ale swoje rozważania koncentruje na aspekcie komunikacyjnym i społecznym owych aktów, za pośrednictwem �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 141 analiz filologicznych, dystansując się świadomie (vide: Kowalski 1995, s. 260) od aspektu religijnego owych praktyk pobożnościowych. Jeśli jednak Kowalski wybrał taki kierunek interpretacji tych zjawisk, to lektura pewnych współczesnych internetowych wpisów każe zastanowić się, czy jednak boski adresat bądź adresatka, którzy według założenia są jedynymi właściwymi odbiorcami wpisów, nie zostali przykryci coraz gęściejszą i bardziej niezależną od pierwotnej modlitewnej intencji warstwą komunikacyjną i społeczną. Ekskluzja jest zastępowana coraz częściej przez inkluzję. Brak symultaniczności między lekturą a pisaniem jest wypierany przez internetową bezczasowość. Jest ona możliwa do osiągnięcia dzięki owemu wspomnianemu już wcześniej dostępo¬ wi do internetowej skrzynki intencji i szybkiemu ponawianiu oraz wysyłaniu swoich próśb. Także dzięki powielaniu i uzupełnianiu wpisów o kolejne infor¬ macje, wyjaśniające prośbę i sytuacje proszącego - zgodnie z jego osobistą po¬ trzebą. To znamienne dla współczesności, ale przywoływana przez Kowalskiego intymność owych wpisów oraz samego aktu pisania intencji, obwarowana szer¬ szym i zewnętrznym kontekstem sytuacyjnym (miejsce w kościele, gdzie doko¬ nywane są wpisy i wystawiona jest księga, zachowanie wpisujących itp.) ulega przewartościowaniu. Retoryka, która dawniej porządkowała te wypowiedzi w sposób uderzająco schematyczny w zestawieniu z domyślnym ładunkiem emo¬ cjonalnym i ciężarem owych próśb czy podziękowań, uległa częściowej erozji. Intymność i emocjonalność owych internetowych wpisów przekroczyła dawne, „tradycyjne" bariery. W niektórych przypadkach przekroczyła nawet diagnozę wystawioną przez Kowalskiego, który mówił, że „intymność aktu pisania znajduje dopełnienie w intymności kontaktu z tekstem" (Kowalski 1995, s. 267). Kiedy czytamy współczesne intencje w Internecie, uderza nas odsłanianie się przez część wiernych, zarówno na poziomie opisów własnych stanów emocjonalnych, jak i detalicznych wręcz streszczeń ich życiowych problemów, poruszających ich sytuacji i okoliczności, które sprawiły im ból czy też radość. Oto kilka znamiennych przykładów, które jednak ze względu na owo odsłanianie się pozwoliłam sobie nieco zmienić, usuwając te fragmenty, które mogłyby ułatwić odszyfrowanie kto jest autorem wybranych intencji: 1. Chwała niech będzie Bogu po wszystkie wieki!!!!!! Pragnę powiadomić wszystkich że ukochany Bóg wysłuchał naszych modlitw i nie wrócę już do zakładu karnego. Wyrok jaki otrzymałem po dobrowolnym poddaniu się karze jest zawieszony na [... - I.K.] lat próby. [...]. Serdecznie dziękuję wszystkim za modlitwy do ukochanego prawdziwego Stwórcy świata. Pragnę prosić jedynie 0 wstawiennictwo modlitewne w intencji bym wytrwał w wierności Bogu i by udzielił mi siły wytrwania przy Nim do końca mego życia w uczciwości. Alle­ luja!!! [podpisane imieniem - I.K.]; Przedwczoraj sąd ogłosił wyrok. Bóg jest wielki!!! [...] nie muszę wracać do zakładu karnego. Wiem że to dzięki Bogu 1 tylko Jego woli. Z radości nie mogłem zasnąć i nie wiedziałem co z sobą zrobić. Natomiast wczoraj rano spotkało mnie coś niemiłego. Rano wychodząc z domu wziąłem ze sobą portfel a w nim dokumenty [...] oraz karty kredytowe i około 3000 zł. Położyłem ten portfel wypchany na masce auta a sam poszedłem otwierać �142 INGA KUŹMA bramę. Dalszy scenariusz łatwo można się domyśleć. Myślę, że to była ogromna próba dla mnie po tym dniu radości i modlitwach oraz powierzeniu mojego życia Jezusowi i oddanie się pod kierownictwo Ducha Świętego. Pierwsza myśl była że nie wiem co się dzieje, że mam straszne jakieś obciążenie psychicznie po takiej stracie i muszę napić się alkoholu. Oczywiście dzięki Bogu ukochanemu tego nie uczyniłem, tylko zanim wszystko zgłosiłem na policję zobaczyłem na zegarku, że jest za 3 minuty 8:00 i [... - I.K.] pojechaliśmy na mszę do kościoła modlić się i prosić Boga o wsparcie w takiej chwili, by nie ulec pokusie, tylko jeszcze bar­ dziej wielbić Pana Boga. Jestem dzisiaj szczęśliwy że nie dałem się zwieść szata­ nowi i załamać. Chwała Bogu Najwyższemu Stwórcy świata!!!!!! Najsilniej czego pragnę to dochować wierności Bogu i nigdy nie wrócić do przeszłego życia. Pragnę gorąco podziękować wszystkim za modlitwy za mnie i prosić 0 modlitwę by ukochany Bóg dal mi siły do życia dla Niego [podpisane imieniem - I.K.]; Ponownie zwracam się o gorącą modlitwę odnośnie mojej sprawy kar¬ nej, nie raz juz prosiłem o modlitwę i muszę powiedzieć ze jest coraz lepiej 1 prokurator zgodzili się na moje dobrowolne poddanie karze. Chcę błagać o modlitwę [...]. Polecam siebie oraz całą moją rodzinę Panu Bogu by udziela­ jąc nam Ducha Świętego nas prowadził. P.S. Sprawa karna odbędzie się [...]. Jeszcze raz proszę o gorącą modlitwę [podpisane imieniem - I.K.]; Witam. Ogromnie pragnę podziękować za modlitwy do ukochanego Pana Boga, który jest ogromnie łaskawy. Prosiłem ostatnio o modlitwę za mnie by sprawy sądowe mi się skończyły [...]. Pragnę powiedzieć że w cudowny sposób sprawy układają się pomyślnie [...]. Z moją rodziną żyjemy w ogromnym stresie dlatego proszę o modlitwę za mnie [...]. Najgorsze to jest, że ta sytuacja nerwowa przekłada się czasami na moje zachowanie, ale nie zapominam o Bogu w tych chwilach i tylko dzięki Niemu jakoś sobie radzę. Proszę ogromnie o modlitwę. Moje pragnienie to zakończyć ten straszny rozdział mojego życia [...]. Moja sprawa [...] odbędzie się [...], proszę gorąco o modlitwę bo jedyna nadzieja jaką mam to tylko w Bogu. [...] Z góry serdecznie dziękuję za modlitwę ipozdrawiam [podpisane imieniem - I.K.]. 2. Proszę Cię, Matko Boża, uproś mi u Syna Swego uzdrowienie myśli. Dzię¬ kuję, że jest już dużo lepiej [podpisane imieniem - I.K.]; Matko Boża, dziękuję Ci za Twoje odczuwalne wstawiennictwo i pomoc. Dziękuję za łaski i proszę o całkowite uzdrowienie moich myśli oraz w intencji Tobie wiadomej [podpisane imieniem - I.K.]; Proszę o modlitwę w mojej intencji. Od jakiegoś czasu cierpię na lęk i natrętne myśli, które przeszkadzają mi w moim życiu osobistym. Nie mogę sobie z tym poradzić. Bardzo proszę o wsparcie modlitewne [...] [podpisane imieniem - I.K.]; Proszę o modlitwę o uwolnienie z lęku oraz natrętnych myśli. Proszę też, abym umiała uszczęśliwić i kochać człowieka, z którym jestem zwią¬ zana [podpisane imieniem - I.K.]. 3. Trzeci wybrany przykład jest tak osobisty, że nie sposób cytować tych in¬ tencji (nawet zmieniając szczegóły) bez obawy o naruszenie danych osobowych. W skrócie, jest to historia miłości bardzo młodych ludzi, gdzie mężczyzna prosi Matkę Boską oraz innych interenautów-wiernych o wstawiennictwo za swoją dziewczynę i za siebie. Jego dziewczyna ma wielkie problemy rodzinne. Sam �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 143 waha się też, kiedy i jak rozpocząć wspólne życie, wyrwać j ą z patologicznej sytuacji, prosi w jej intencji. Wymienia swoje i jej nazwisko, operuje danymi geograficznymi, imionami w rodzinie, opisem stosunków w jej rodzinie, historią tej rodziny, charakterystyką poszczególnych osób. Opisuje rozwój sytuacji rodzin¬ nej swojej dziewczyny, swoje stany emocjonalne, obawy, lęki itp. W którymś mo¬ mencie pojawiają się też teksty autorstwa tej dziewczyny. Włącza się ona osobiś¬ cie do cyklu modlitw i intencji. Jej wpisy są równie dokładne, szczegółowe, podpisane nazwiskiem i nazwą miejscowości. Wpisów tych jest w sumie kilka¬ naście (umieszczone są jeden pod drugim, ale także rozproszone w jednym roku - czyli dodawane od czasu do czasu stoją pomiędzy wpisami innych wiernych). Warto jedynie zacytować pewne fragmenty owej historii, które - podobnie jak te wytłuszczone w przypadku pierwszym, jak i drugim - wskazują na innego, również ważnego, jak Matka Boska i Bóg, adresata intencji: „[...] modlę się i pro­ szę o pomoc w modlitwie do Boga Najwyższego; [...] proszę o modlitwę w inten­ cji... [...]; [...] Bóg zapiać zapomoc [...]; [...] pomóżcie słowem i modlitwą [...]. Owe trzy wybrane sytuacje są niezwykle charakterystyczne dla całej grupy wpisów intencyjnych na stronie sanktuarium. Odsłaniają one szczegółowo, nie¬ porównywalnie bardziej do „tradycyjnych" wpisów, życie i osobowość wiernych. Jakby formuły standardowe, typowe, w które zamknąć by można przeżywane nieszczęścia bądź troski, już nie wystarczały. Jakby samo nazwanie ich „troską", „smutkiem", „strachem" niewiele wyjaśniało. Za takim - uprzednimi - katego¬ riami strukturyzującymi ogląd własnego życia, w tym duchowego, i motywów praktykowania religii oraz różnych form kultu stało założenie o przezroczystości owej religijnej retoryki (pomimo silnego jej skonwencjonalizowania). Była ona schematem komunikacyjnym z rzeczywistością transcendentną. Lecz - jak w ogóle w przypadku rytuału - ów formalizm wyposażony jest w nadwyżkę znaczenia, która umożliwia poczucie, że wszelkie skodyfikowane zachowania swój sens czerpią nie ze zwykłego gestu ich dopełnienia, ale dopiero dzięki temu do czego się donoszą, do kogo się zwracają. A owym punktem odniesienia jest - w przypadku katolicyzmu - Bóg, Jezus, Maryja, święci. W cytowanych przypadkach rytuałowi temu nadaje się jednak nieco inny sens. Rytualizm i formalizm stoją na pozycji czegoś drugorzędnego, niejako czystego kanału informacyjnego i komunikacyjnego z tamtym światem. Prawdziwa noś¬ ność komunikacyjna tych wypowiedzi spoczywa nie na owych formułach, inwo¬ kacjach, przywołaniach imienia Matki Boskiej bądź Boga, lecz - po pierwsze - na osobistych wynurzeniach i opowieściach o własnym życiu oraz - po drugie - na kolejnym rodzaju inwokacji: do innych wiernych, czytelników owych wpi¬ sów. Tak skonstruowanych intencji nie można sprowadzić wyłącznie do infor¬ macji czy opowieści o sobie. Umieszczenie ich w kontekście wypowiedzi religij¬ nej (pomimo pewnych zmian zachowuje ona taki cel, funkcję i używa typowych dla siebie środków wyrazów) odbanalizowuje je, nie pozwalając ich traktować jako wpisów plotkarskich czy ekshibicjonistycznych. Nadaje im na pewno status wyjątkowej opowieści o swoim życiu, którym jednostka dzieli się z innymi i prosi ich o pomoc w jego kształtowaniu. Tak pojęty akt pisania (na podstawie �144 INGA KUŹMA trzech wybranych sytuacji) nie jest ekskluzywny. Jakościowej zmiany tego aktu dokonuje medium, jakim jest Internet. Jedynym w zasadzie środkiem, który potrafi doprowadzić do nawiązania więzi pomiędzy internautami i umożliwia zachodzenie interakcji w cyberprzestrzeni jest tekst, pismo, wypowiedź języko­ wa: „twoje słowa są twoimi czynami, twoje słowa są twoim ciałem [ . . . ] " (Sherryl Turkle; cyt. za: Kubiński 2001, s. 257-258). A zatem w nowych warunkach komunikacyjnych i informacyjnych, także nowego typu stosunkach interper¬ sonalnych, jakie charakteryzują wirtualną rzeczywistość, nowy rodzaj wpisów intencyjnych („odsłaniających" piszącego i tym samym „otwartych" komunika¬ cyjnie na świat czytającego, a nie tylko - jak poprzednio - w kierunku świata transcendentnego), staje się pewnego rodzaju „zaświadczającym Ja" (Geertz 2000, s. 103-140). Sens tego określenia przeniesiony na grunt owych analizowa¬ nych wypowiedzi religijnych tłumaczy ich znaczenie i nawet samo pojawienie się w odmiennej sytuacji komunikacyjnej stworzonej przez Internet, gdzie tak istotne jest uobecnianie się i zaznaczanie swojej obecności, potwierdzanie swo¬ jego istnienia. Jest ono w rzeczywistości wirtualnej pozbawione cielesności czy fizycznych działań, ale jako ich erzac funkcjonuje tekst. Co więcej, wszelka praktyka lokucyjna w Sieci opiera się przede wszystkim na performatywności. Obecność „zaświadczającego Ja" uprawomocnia również dążenie do modlitwy grupowej i dialogu (choćby tylko przebiegającego w przestrzeni duchowej) i wywołania „wspólnoty emocjonalnej". Do tego bowiem zmierzają wytłuszczone przeze mnie (i w kilku przypadkach także podkreślone) frazy z powyższych cytatów ze skrzynki internetowej. Te zaakcentowane fragmenty odwoływały się do odczuwanej obecności innych angażujących się w modlitwę za kogoś drugiego. Pośrednio w ten sposób jedni potwierdzają istnienie drugich. Owo „Ja" jest także ważne dla uwiarygodnienia siebie i swojej prośby w sak¬ ralnej internetowej przestrzeni, która choć nieco odmienna od rzeczywistej przestrzeni świętej, zachowuje na miarę nowych możliwości jej właściwości. Jak było to przypomniane wcześniej, sakralna czasoprzestrzeń uobecnia to, co tak trudne do uobecnienia choć możliwe na zasadzie wiary. Symbolem owego „prze¬ cięcia" - załamania zasad funkcjonowania świata profanum - są miejsca święte i rozkwitające wokół ich rozmaite rytuały i kulty. Pełnią one dwojaką rolę. Są adresowane do sacrum, ale dzięki temu że angażują wiernych, umożliwiają przekształcenie ich przebywania w takim miejscu we współ-obecność, współobcowanie ze sobą oraz ze świętością. Tym samym Sieć nie zrewolucjonizowała religijności choć w Internecie repertuar gestów kultowych ulega zmianie i wzbo¬ gacaniu o inne formy wyrazu: byt fizyczny jest np. zastępowany różnymi zna¬ kami graficznymi i tekstem, a obrzędowy gest - opowiadaniem o sobie. Sieć jedynie dzięki swoim cechom szczególnym przesunęła ciężar z jednych elemen¬ tów na inne. Dlatego też zasadniejsze jest - jak mi się obecnie wydaje - pisanie o „internetowych obliczach religijności katolickiej", niż o „internetowej kato¬ lickiej religijności". �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 145 LITERATURA A p o l i t o P. 2003, Visions mariales sur Internet à la fin du XXe siècle, Ethnologie Française T. 33, z. 4, Octobre-Decémbre: Voix, visions, appartitions, (red. nauk.) Christine Berge, Jacques Maître, s. 641-647. B o u f l e t J., B o r u t y P. 2000, Znak na niebie. Objawienia Matki Bożej, Warszawa. C z a c h o w s k i H . 2003, Cuda, wizjonerzy, pielgrzymi: studium religijności mirakularnej końca XX wieku w Polsce, Warszawa. M a r i c y R., R o o n e y L . 1987, Chroniques de Medjugorje, Padova. G e e r t z C. 2000, Dzieło i życie: antropolog jako autor, Warszawa. G u t D. 1998, Po drugiej stronie ekranu, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 1-2, s. 162-163. H a s t r u p K. 2004, O ugruntowywaniu się światów - podstawy empiryczne antropologii, [w:] Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, (wybór i przedm.) E. Nowicka, M . Kempy, Warszawa, s. 87-99. H é a s S., P o u t r a i n V. 2003, Les méthodes d'enquete qualitative sur Internet, ethnographique.org [on line] nr 4, novembre 2003, http://www.ethnographique.org/documents/ artcile/ArPouHeas.html (jesień 2004 r.) J a m e s o n F. 1997, Postmodernizm i społeczeństwo konsumpcyjne, [w:] Postmodernizm. Antologia przekładów, (red.) R. Nycz, s. 190-213. K o w a l s k i P. 1994, Prośba do Pana Boga. Rzecz o gestach wotywnych, Wrocław. - 1995, Wpisy intencyjne do ksiąg kościelnych, [w:] Folklor - Sacrum - Religia, J. Bartmiński, M . Jasińska-Wojtkowska (red.), Lublin, s. 260-281. K u b i ń s k i G. 2001, Sacrum i profanum w Internecie, [w:] Ostatnie przed wielkim milczeniem. Język i religia, E. Przybył (red.), Kraków, s. 251-264. K u l i g o w s k i W. 2002, Internet: Ziemia Obiecana czy post coitum triste, Kultura i Społeczeń­ stwo, R. 46, nr 1, s. 91-101. L é v y P. 1995, Qu'est-ce que le virtuel?, Paris. Mondialisation: glissement vers le virtuel?, [on line], http://jm.saliege.com/mondialisation.htm# SOUS%20LE%20VIRTUEL,%20LA%20VIE (18.03.2005 r.) N a p i ó r k o w s k i S. 2002, Z jaką Maryją w nowe Tysiąclecie?, [w:] Signum Magnum - du­ chowość maryjna, M . Chmielewski (red.), Lublin, s. 177-193. N o w i n a - S r o c z y ń s k a E. 1997, Przezroczyste ramiona ojca. Studium etnologiczne o ma­ gicznych dzieciach, Łódź. P r o u l x S., L a t z k o - T o t h G. 2000, La virualité comme catégorie pour penser le sociale: l'usage de la notion de communauté virtualle, Sociologie et Sociétés, T. 32, nr 2, s. 99-122, [on line:] http://www.erudit.org/revue/socsoc/2000/v32/n2/001598ar.pdf (29.04.2005 r.) R a d k o w s k a M . 1998, Przedmiot, podróż, miejsce mityczne. Projekt netnologii, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 3-4, s. 134-139. R a f a l s k a D. 2002, Objawienia fatimskie a domniemane objawienia z Medjugorje, [w:] Signum Magnum - duchowość maryjna, M . Chmielewski (red.), Lublin, s. 301-321. R e g i e w i c z A . 2004, Uliczna neoewangelizacja - czy możliwy jest dialog chrześcijaństwa z kulturą popularną? [w: ] Sfera sacrum i profanum w kulturze współczesnych miast Europy Środkowej, (red.) A . Koseski, A . Stawarz, Warszawa-Pułtusk, s. 143-152. S z c z e s i a k E. 1998, Oni uzdrawiają, Oficyna Pomorska. T o k a r s k a - B a k i r J. 2000, Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych. Wielkie opowieści, Kraków. Z i e l i ń s k i A . 2004, Na straży prawdziwej wiary: zjawiska cudowne w polskim katolicyzmie ludowym, Kraków. �INGA KUZMA 146 INGA KUZMA SOME FACES OF THE INTERNET CATHOLIC RELIGIOUSNESS Summary The World Wide Web can be included to the subjects of interest for ethnology, not only as a phenomenon in itself which is worth studying, but also as the area where particular phenomena occur. The Internet offers a different way of pereceiving time and space, gives new quality to the concepts of community, group and communication. It also encourages consideration on status and role of an individual. Studies on Internet require re-considering some specific cultural mani­ festations: experience and emotions, including experiences of religious character. The author studies particular cultural phenomena as they are present in the Internet in the context of the "Web culture". These cultural phenomena belong to forms of contemporary Catholic reigiousness. Internet brings about changes in perceiving the temporal-spatial sacred reality where revelations take place and visionaries and healers act. Internauts - the faithful and the pilgrims meet online, on the Web site of one of the centres of the Marian cult using a box of prayer intentions. The Internet favours autonomy, indepedence - individuality. Favourable conditions for them lie in the anonimity and the very act of written communication, - communication of the exclusive kind (according to the concept used by the Polish folklorists Piotr Kowalski who has studied written votive offerings). Considering the contemporary online intention entries the author concludes that due to some new rhetorical and stylistic forms the statements can be defined as inclusive. The faithful are supposed to reveal, to expose their private, emotional life.This results in establishing a particular form of community - the community of emotion, whose point o f reference is the reality of the sacred and Virgin Mary. The emotions ensure unity of religious experience, contributing to the power o f interpersonal bonds. Though the community expresses itself in virtual reality, its model is the "real" Church, i.e. community of the faithful. We can't say that the Web has started any revolution in the forms of religiousness, although it enables the repertoir of cultural means of expression to be richer and broader. Physical being has been replaced by a variety o f graphic signs and by written text. Telling about oneself has replaced ritual gestures. Owing to its specific qualities the Web has simply shifted the emphasis put on particular elements.That is why it is more accurate to write about "the Internet forms (faces) of Catholic religiousness" than to use the concept of "Internet Catholic religiousenss". Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7674852851a76ad8ad3fc26cb7099aef.pdf a3dca7f0123ce9c0a8082f019ad2e979 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1409 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1302 Title A name given to the resource Wychowanie dziecka robotniczego / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.93-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 PL ISSN 0071-J 861 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA (Katedra Etnologii Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o ) WYCHOWANIE DZIECKA ROBOTNICZEGO Pomimo, ż e okres wczesnego d z i e c i ń s t w a jest okresem, w k t ó r y m wc wszy­ stkich ś r o d o w i s k a c h s p o ł e c z n y c h w dalszym ciągu dominuje intensywny prze­ kaz tradycyjnych norm i z a c h o w a ń obyczajowych (Tomicki 1974, s. 67) sto­ sunkowo m a ł o - na co zwraca u w a g ę A . Kutrzeba-Pojnarowa (1964, 1987) - p o ś w i ę c o n o mu uwagi w dorobku etnografii polskiej . Jej r o z w a ż a n i a i wnio­ ski d o t y c z ą c e miejsca i roli dziecka w dawnej i w s p ó ł c z e s n e j rodzinie wiejskiej p r o w o k u j ą do postawienia pytania, do jakiego stopnia odmienne było p o ł o ż e n i e dziecka i jego wychowanie w miejskiej rodzinie robotniczej . Czy i jak różniło się ono w okresie m i ę d z y w o j e n n y m od życia i wychowania dziecka w warun­ kach wiejskich. 1 - Na proces edukacji czyli wychowania jednostki, jak powszechnie wiadomo, składa się o d d z i a ł y w n i e ś r o d o w i s k a przyrodniczego, tj. c z y n n i k ó w ekologicz­ nych oraz ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e g o . Na wychowanie dziecka robotniczego w Ł o d z i w p ł y w m i a ł o w i ę c przede wszystkim ś r o d o w i s k o r o b o t n i k ó w zatru­ dnionych w w i ę k s z o ś c i w fabrykach w ł ó k i e n n i c z y c h oraz swoiste warunki tego wielkiego miasta p r z e m y s ł o w e g o . Na krajobraz wielkomiejski Ł o d z i składała się niezwykle gęsta zabudowa. W centrum miasta i w o k ó ł z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h d o m i n o w a ł y w i e l o p i ę t r o ­ we kamienice czynszowe, często z oficynami okalającymi długie p o d w ó r k a , wznoszone w zwartym szyku w z d ł u ż w ą s k i c h ulic. Na bocznych ulicach i dalej p o ł o ż o n y c h p r z e d m i e ś c i a c h coraz więcej było d o m ó w parterowych, c z ę s t o drewnianych, pozbawionych u r z ą d z e ń sanitarnych. Charakterystyczny obraz miasta u z u p e ł n i a ł y liczne, w i e l o p i ę t r o w e gmachy fabryczne, rozrzucone na całym obszarze miasta oraz widoczny z dala las k o m i n ó w fabrycznych, nad k t ó r y m i unosiła się chmura dymu. Ż y w i o ł o w a zabudowa przestrzeni miejskiej, nastawiona przede wszystkim na rozwój p r z e m y s ł u i o s i ą g n i ę c i e jak największych zysków, s p o w o d o w a ł a r a b u n k o w ą g o s p o d a r k ę dobrami przyrody. R o z b u d o w u j ą c y się p r z e m y s ł w y ­ c z e r p a ł zasoby wodne, dzika penetracja terenów podmiejskich pod z a b u d o w ę oraz masowy w y r ą b w czasie 1 wojny d o p r o w a d z i ł y do przetrzebienia rozle­ głych lasów o k a l a j ą c y c h w przeszłości miasto. W tych warunkach dziecko miejskie jedyny kontakt z p r z y r o d ą m o g ł o mieć podczas odwiedzin k t ó r e g o ś z rachitycznych s k w e r ó w czy niewielkich p a r k ó w ś r ó d m i e j s k i c h . Dotarcie do w i ę k s z y c h o b s z a r ó w zieleni w y m a g a ł o specjalnej wyprawy, wydostania się na obrzeża miasta. Na ulicach miasta od świtu do zmroku p a n o w a ł o ż y w i o n y ruch w o z ó w t r a n s p o r t u j ą c y c h z h a ł a s e m , po wyboistym bruku, surowce i produkty fabrycz- �94 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA nc. Ruch pieszy r e g u l o w a ł r y t m syren fabrycznych o b w i e s z c z a j ą c y c h godziny r o z p o c z ę c i a i z a k o ń c z e n i a pracy. W takim otoczeniu p r z e b i e g a ł o ż y c i e rodziny i dziecka robotniczego. Ro­ dzina była leż jego pierwszym ś r o d o w i s k i e m w y c h o w a w c z y m . Ś r o d o w i s k o to, w m i a r ę wzrostu dziecka, ulegało poszerzeniu z a r ó w n o w sensie fizycznym, j a k i organizacyjnym, t w o r z ą c o k r e ś l o n e przestrzenie s p o ł e c z n e p o d p o r z ą d k o w a ­ ne o d r ę b n y m k r ę g o m i instytucjom. Poza kręgiem rodzinnym s z c z e g ó l n ą rolę w kształceniu o s o b o w o ś c i dziecka robotniczego o d g r y w a ł krąg k o l e ż e ń s k o - s ą siedzki jednego domu i p o d w ó r k a (wraz ze wzrostem dziecka) takie instytucje, j a k przedszkole, szkoła a w wieku m ł o d z i e ń c z y m z a k ł a d pracy i r ó ż n e g o rodza­ j u organizacje s p o ł e c z n e , kulturalne czy polityczne. Nasuwa się pytanie, j a k ą rolę w procesie tych o d d z i a ł y w a ń o d g r y w a ł a tra­ dycja rozumiana j a k o część dziedzictwa kulturowego, k t ó r e m u towarzyszy emocjonalne p r z y w i ą z a n i e . Jakie miejsce wśród cenionych, z a j m o w a ł y warto­ ści przyniesione wraz z p r z y b y w a j ą c ą do miasta l u d n o ś c i ą wiejską. Do jakiego stopnia ś r o d o w i s k o robotnicze p r z y g o t o w y w a ł o dzieci do życia w swoistych, miejskich warunkach bytu a przyjmowane nowe wzory n a r u s z a ł y s p ó j n o ś ć kultury tradycyjnej przybyszy. Jak wynika ze w s p o m n i e ń badanych, ś w i a d o m e k s z t a ł t o w a n i e o s o b o w o ś c i dziecka nie było przedmiotem s z c z e g ó l n e g o zainteresowania rodziny robotni­ czej. Rzadko t o w a r z y s z y ł a mu szersza refleksja i w y r a ź n i e sprecyzowane cele d z i a ł a ń wychowawczych. W s p o m i n a j ą c lala dzieciństwa p r z y p a d a j ą c e na okres m i ę d z y w o j e n n y lub nawet czasy przed I wojną ś w i a t o w ą wielu i n f o r m a t o r ó w dostrzega inny niż obecnie stosunek r o d z i c ó w do dzieci, przy czym t ł u m a c z y go przede wszystkim zaabsorbowaniem p r a c ą oraz trudnymi warunkami byto­ w y m i licznej zazwyczaj rodziny. Zdaniem badanych, w przeszłości mniej się dzieckiem interesowano niż dzisiaj. Jedna z i n f o r m á t o r e k wyraziła nawet opi­ nię, ż e n i e z a l e ż n i e od obiektywnych okoliczności dzieci w o g ó l e zaniedbywa­ no! Z nieporadnych wypowiedzi badanych m o ż n a się d o m y ś l a ć , ż e w tym „ b r a k u z a i n t e r e s o w a ń " poza rzeczywistymi niedostatkami opieki, informatorzy dostrzegają dziś, że w przeszłości nie interesowano się p r z e ż y c i a m i dziecka. Nic było to jednak, jak nam się wydaje, s w o i s t ą cechą badanego ś r o d o w i s k a , lecz c z ę ś c i ą o g ó l n e g o obyczaju epoki (por. K u c z y ń s k a - S k r z y p e k 1982), c e c h ą c z a s ó w , w k t ó r y c h nic zastanawiano się nad „ p r a w a m i dziecka", nie przewidy­ wano wypowiadania się dzieci i młodzieży, demonstrowania przez nich w ł a s ­ nych p r a g n i e ń i domagania się ich realizacji. W ś r o d o w i s k u robotniczym te „ s t a r o m o d n e " obyczaje przetrwały jedynie dłużej w w y n i k u ciężkich warun­ k ó w bytowych, robotniczego trybu życia, w k t ó r y m m a ł o b y ł o czasu na konta­ kty z d z i e ć m i , w z w i ą z k u z czym dodatkowo utrudniony był przekaz informacji o d n o ś n i e p r z e ż y ć dziecka. Wreszcie niewielkie kompetencje r o d z i c ó w nie sprzyjały rozwijaniu wiedzy pedagogicznej i refleksji nad p r z e ż y c i a m i psychi­ cznymi dziecka. Pierwsze działania wychowawcze rodziny wykonywane były na o g ó ł w spo­ s ó b bezrefleksyjny, zgodny z d o m i n u j ą c y m i w ś r o d o w i s k u wzorami z a c h o w a ń i co za tym idzie, zgodnie z oczekiwaniami otoczenia. P o l e g a ł y one w pier­ wszym r z ę d z i e na k s z t a ł t o w a n i u podstawowych n a w y k ó w dziecka (higienie/,- �WYCHOWANIE DZIECKA ROBOTNICZEGO 95 nych, z a c h o w a ń przy jedzeniu, spaniu, ubieraniu się ilp.). Dzieci od wczesnego d z i e c i ń s t w a były w d r a ż a n e do utrzymywania czystości i p o r z ą d k u w z a t ł o c z o ­ nej izbie mieszkalnej, do szanowania odzieży, do niezakłócania spokoju sąsia­ d ó w . W roli b e z p o ś r e d n i e j opiekunki w y s t ę p o w a ł a w rodzinie zazwyczaj mat­ ka, przy czym informatorzy nasi m ó w i ą c o „ w y c h o w y w a n i u " dzieci, mają na myśli raczej s p r a w o w a n ą przez nią o g ó l n ą o p i e k ę nad dzieckiem, niż j a k i e ś s z c z e g ó l n e działania wychowawcze. Pomimo, ż e badani rzadko precyzowali swe poglądy na proces wychowania, to jednak z ich w s p o m n i e ń m o ż n a w n i o s k o w a ć , jakie ideały pedagogiczne przyświecały i m samym lub ich rodzicom i jakie zabiegi wychowawcze w z g l ę d ­ nie ś w i a d o m i e stosowali. W p r z e s z ł o ś c i , w w i ę k s z o ś c i rodzin robotniczych proces wychowania opie­ rał s i ę na żądaniu uznania autorytetu ludzi starszych, w tym z w ł a s z c z a rodzi­ ców. Wśród szerokich rzesz r o b o t n i k ó w d o m i n o w a ł o przeświadczenie, że pod­ stawowymi cechami „ d o b r e g o dziecka" powinny być szacunek dla starszych i p o s ł u s z e ń s t w o . Przejawem tego szacunku był zwyczaj c a ł o w a n i a starszych o s ó b w rękę czy o b o w i ą z e k pierwszego pozdrawiania przez dzieci wszystkich znajomych r o d z i c ó w oraz s ą s i a d ó w . Hierarchia wieku o d g r y w a ł a r ó w n i e ż d u ż ą rolę w rodzinach, z w ł a s z c z a wielodzietnych, w których niejednokrotnie w y s t ę ­ p o w a ł y znaczne r ó ż n i c e lal m i ę d z y d z i e ć m i . D o m i n u j ą c a pozycja dzieci star­ szych w z r a s t a ł a dodatkowo w momencie podjęcia przez nie pracy zarobkowej i w s p ó ł u c z e s t n i c z e n i a w utrzymaniu rodziny. Obok d ą ż n o ś c i do uznania autorytetu ludzi starszych, w a ż n e miejsce w ś r ó d ś w i a d o m y c h z a b i e g ó w wychowawczych, z a j m o w a ł nakaz rzetelnego wykony­ wania o b o w i ą z k ó w . Obarczanie dziecka r ó ż n y m i o b o w i ą z k a m i , wychowanie przez p r a c ę , było istotnym elementem edukacji wymuszonym zresztą przez warunki bytu rodziny. Dziecko od wczesnego d z i e c i ń s t w a m u s i a ł o w s p ó ł d z i a ­ łać z rodzicami w pokonywaniu trudności życia codziennego. Zakres o b o w i ą z k ó w powierzanych dzieciom uzależniony b y l od rodzaju zatrudnienia r o d z i c ó w , liczebności rodziny, wieku i płci dzieci, stosunku rodzi­ c ó w do o b o w i ą z k u szkolnego. O p r ó c z pilnowania m ł o d s z e g o r o d z e ń s t w a , dzieci p r z y n o s i ł y w o d ę , opał, robiły drobne zakupy w pobliskim sklepie, po­ m a g a ł y w utrzymaniu p o r z ą d k u w domu a niekiedy r ó w n i e ż uczestniczyły w p r z y r z ą d z a n i u posiłków. G o t o w a ł a i p r z y g o t o w y w a ł a obiad pracująca matka, lecz z d a r z a ł o się, że łatwiejsze potrawy dziecko u m i a ł o p r z y g o t o w a ć samo. Z reguły w w i ę k s z y m stopniu musiały p o m a g a ć w domu dziewczynki, c h ł o p c y jeżeli pomagali, to w y k o n y w a l i zazwyczaj c i ę ż s z e prace w y r ę c z a j ą c ojca. Gdy rodzina była liczna najmłodsze dziecko miało p o c z ą t k o w o mniej o b o w i ą z k ó w , g d y ż b y ł o w y r ę c z a n e przez starsze. M ł o d s z e dzieci później r o z p o c z y n a ł y p r a c ę z a r o b k o w ą , jednak i i m z wiekiem, gdy starsze r o d z e ń s t w o o p u s z c z a ł o dom rodzinny, p r z y b y w a ł o prac domowych. W mieście (w p r z e c i w i e ń s t w i e do sy­ tuacji d o m i n u j ą c e j na wsi) dzieci g ł ó w n i e p o m a g a ł y w pracach domowych w y r ę c z a j ą c starszych. W y j ą t k o w o z d a r z a ł o się, że brały udział w pracach produkcyjnych i to tylko w rodzinach trudniących się pracą c h a ł u p n i c z ą . W w i e l u domach istotne miejsce wśród wymaganych cech dziecka zajmo­ w a ł a p o b o ż n o ś ć . Wpajaniem dziecku n a w y k ó w religijnych z a j m o w a ł y się �96 BRONISŁAWA K O l ' C Z Y N S K A - J A W O R S K A g ł ó w n i e kobiety, matki czy babki. Rzadko się z d a r z a ł o , ż e b y nawet n i e w i e r z ą c y m ą ż zdecydowanie s p r z e c i w i ł się w y k o n y w a n y m w domu praktykom religij­ nym, g d y ż n i e z a l e ż n i e od p r z e k o n a ń czy wiary religijnej rozpowszechnione b y ł o w ś r o d o w i s k u przekonanie, ż e normy moralne szerzone przez k o ś c i ó ł m o g ą tylko pozytywnie o d d z i a ł y w a ć na j e d n o s t k ę , w ż a d n y m razie nic m o g ą z a s z k o d z i ć . W badanym okresie, g ł ó w n ą rolę w w y c h o w a n i u religijnym dzieci o d g r y w a ł a , jednak, j a k się wydaje, s z k o ł a . Ś r o d k i e m do pozyskania cenionych rezultatów wychowawczych było ż ą d a ­ nie od dziecka karności i bezdyskusyjnego p o s ł u s z e ń s t w a egzekwowanego przy pomocy nagan i kar, w tym przede wszystkim fizycznych. W razie konie­ czności ukarania dziecka o s t a t e c z n ą instancją b y ł ojciec. Jego autorytet w dużej mierze był w i ę c z w i ą z a n y ze stosowaniem kar fizycznych, dlatego też dzieci c z ę s t o s i ę go bały. Od jego charakteru i temperamentu z a l e ż a ł o czy kara fizy­ czna była karą s y m b o l i c z n ą , czy d o t k l i w y m nieraz pobiciem. M a ł e dzieci, gdy były n i e p o s ł u s z n e lub gdy chciano j e w d r o ż y ć do o k r e ś l o ­ nego zachowania karano klapsem lub straszono. Starsze, za lżejsze przewinie­ nia, stawiano „ d o kąta", c i ę ż s z e przewinienia, takie jak n i e p o s ł u s z e ń s t w o , k ł a m s t w o , pobicie innego dziecka, kradzież, zle w y n i k i w nauce, karano „la­ niem". Jakkolwiek zdarzali s i ę i w przeszłości rodzice, z w ł a s z c z a matki, którzy kierowali dziećmi w s p o s ó b łagodny, przy pomocy perswazji, to jednak znacz­ nie częściej stosowano sankcje n i e w s p ó ł m i e r n e do p r z e w i n i e ń dziecka. Zapra­ cowani rodzice uważali bowiem, ż e przy pomocy hojnie stosowanych kar w y p e ł n i a j ą swoje o b o w i ą z k i wychowawcze. Pomimo powszechnie uznawanych zalet dyscypliny i roli kar, na o g ó ł nie w i e d z ą c o pedagogicznych zaletach sankcji pozytywnych, nie znając roli, j a k ą pełni zabawa w rozwoju dziecka, i w tym ś r o d o w i s k u rodzice chcieli czasem, na miarę swoich skromnych m o ż l i w o ś c i , s p r a w i ć dziecku p r z y j e m n o ś ć czy n a g r o d z i ć jego dobre zachowanie. S z c z e g ó l n i e d y d a k t y c z n ą o t o c z k ę m i a ł o w r ę c z a n i e p r e z e n t ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h . Przy tej okazji pytano c z ę s t o dzieci czy były grzeczne w minionym roku oraz upominano je, by dobrze s i ę sprawo­ w a ł y i słuchały starszych. Prezenty byly na o g ó ł bardzo skromne, często w y ­ konane przez rodziców. Kupowanych zabawek dziecko robotnicze miało nie­ wiele, stąd o g r o m n ą rolę w zabawach dzieci o d g r y w a ł a w y o b r a ź n i a i „ z a b a w k a naturalna", czyli po prostu j a k i k o l w i e k przedmiot, który dziecko n a p o t y k a ł o w otoczeniu i który s p o ż y t k o w a ł o w zabawie (Por. Bujak 1988, s. 17). B a w i ć m o g ł o się jednak dziecko robotnicze dopiero wtedy, gdy nie było potrzebne w domu. Obok silnego o d d z i a ł y w a n i a rodziny obserwujemy w procesie wychowania dziecka robotniczego z n a c z n ą rolę szerszego ś r o d o w i s k a r ó w i e ś n i c z e g o , co spowodowane było zaabsorbowaniem r o d z i c ó w pracą poza domem i d u ż ą ilością czasu, który dzieci spędzały we w ł a s n y m gronie bez opieki starszych. Tak j a k w rozwoju dziecka wiejskiego s w o i s t ą a k a d e m i ą życia informującą o naturalnym i s p o ł e c z n y m ś r o d o w i s k u wiejskim było pastwisko (Por. Chałasiński 1938, t. 1, s. 213-229), tak w życiu proletariackiego dziecka miejskiego rolę taką pełniło p o d w ó r k o i ulica. Tu w kręgu r ó w i e ś n i k ó w nie tylko organi­ zowano zabawy, ale t a k ż e wymieniano obserwacje i dzielono s i ę w i e d z ą �WYCHOWANIE DZIECKA ROBOTNICZEGO 97 o wszystkich aspektach życia miejskiego, r ó w n i e ż tych, przed k t ó r y m i niejed­ nokrotnie m o ż e chcieliby j e u c h o w a ć rodzice czy inni wychowawcy. Na p o d w ó r k u b a w i ł y się przede wszystkim dzieci od 5 do 12 lat i w ich życiu o d g r y w a ł o ono n a j w i ę k s z ą rolę. Dzieci b a w i ą c się razem k s z t a ł t o w a ł y s w o i s t ą w s p ó l n o t ę z a b a w o w ą , u t w o r z o n ą na bazie w s p ó l n i e u ż y t k o w a n e g o terytorium (Nowacki 1939, s. 26). Badania nad repertuarem zabaw w y k a z a ł y też ścisły z w i ą z e k ich form i organizacji z topografią typowych p o d w ó r e k i w ł a ś c i w o ­ ściami zamieszkiwanych d o m ó w (Muras 1989, s. 55-132). Zabawy starszych dzieci p r z e n o s i ł y się r ó w n i e ż przed dom, na ulicę. Ulica d a w a ł a inne m o ż l i w o ­ ści, np. w i ę k s z a przestrzeń sprzyjała biegom czy grze w piłkę. Sama obserwacja ulicy d o s t a r c z a ł a też wielu atrakcji, takich jak widok awantury ulicznej, handlu, w y s t ę p ó w kapel, a k r o b a t ó w czy kataryniarzy, nie m ó w i ą c o s z c z e g ó l n e j roz­ rywce, j a k ą była interwencja straży pożarnej lub policji. W miarę dorastania dzieci o d d a l a ł y się coraz bardziej od domu, w y k o r z y s t u j ą c do zabawy niezabu­ dowane place czy podmiejskie pola lub wyruszając na w ę d r ó w k ę po ulicach miasta. Grupy zabawowe miały w ł a s n ą strukturę i organizację z a l e ż n ą od w i e k u dzieci, ich z m i e n i a j ą c y c h się wraz z dorastaniem z a i n t e r e s o w a ń , panującej mody na o k r e ś l o n e zabawy oraz w y s t ę p o w a n i a lub braku w grupie stałych p r z y w ó d c ó w . Poza m o ż l i w o ś c i ą w y ł a d o w a n i a energii i wyrobienia s p r a w n o ś c i fizycznej, w s p ó l n a zabawa rozwijała w dzieciach u m i e j ę t n o ś ć życia w grupie, s o l i d a r n o ś ć , a także z d o l n o ś ć p o d p o r z ą d k o w a n i a się obranemu p r z y w ó d c y . Wreszcie sprzyjała powstaniu przekonania o korzyściach p ł y n ą c y c h z działal­ ności zbiorowej. Świat zabaw dziecięcych był na o g ó ł n i e d o s t ę p n y dla doro­ słych, dzieci strzegły swych tajemnic, zapracowani dorośli zaś nie zdradzali na o g ó ł w i ę k s z e g o zainteresowania ich sprawami. Niekiedy tylko interweniowali gdy zabawy p r z e s z k a d z a ł y im w wypoczynku, gdy rozbawione dzieci w y r z ą ­ dziły j a k ą ś s z k o d ę lub gdy d o s z ł o m i ę d z y nimi do konfliktu z a k o ń c z o n e g o bójką. Wtedy z d a r z a ł o się, ż e konflikt r o z s z e r z a ł się na całe rodziny w y s t ę p u ­ j ą c e solidarnie w obronie w ł a s n y c h dzieci. Wraz z o s i ą g n i ę c i e m przez dziecko wieku szkolnego w z r a s t a ł o znaczenie specjalnych instytucji wychowawczych. Co prawda, już w c z e ś n i e j c z ę ś ć dzieci (przede wszystkim z rodzin pracujących w d u ż y c h fabrykach) m o g ł o u c z ę s z ­ c z a ć do przedszkoli, lecz było ich na terenie miasta niewiele i nastawione były przede wszystkim na objęcie o p i e k ą dzieci z rodzin n i e p e ł n y c h czy bezrobot­ n y c h ' . Znacznie w i ę k s z ą rolę o d g r y w a ł a , z w ł a s z c z a w Polsce N i e p o d l e g ł e j , o b o w i ą z k o w a szkolą podstawowa, zwana s z k o ł ą p o w s z e c h n ą . Jakkolwiek dzie­ ci robotnicze w c z e ś n i e p o d e j m o w a ł y p r a c ę z a w o d o w ą i niejednokrotnie prze­ r y w a ł y n a u k ę nie k o ń c z ą c s z k o ł y ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1988, s. 30) to jednak w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w p o r ó w n a n i u do lat przed 1 wojną, kiedy nie b y ł o przymusu szkolnego i stan szkolnictwa elementarnego w Łodzi był wysoce n i e z a d o w a l a j ą c y a obca j ę z y k o w o szkoła nic zachęcała do nauki, o d d z i a ł y w a ­ nie s z k o ł y bardzo w z r o s ł o . Historiografia polskiej myśli pedagogicznej stwierdza, ż e o ile w okresie z a b o r ó w i walk o s z k o ł ę polską d o m i n o w a ł y w niej ideały pozytywistyczne (wersja narodu opartego o ideałach integracji i solidaryzmu narodowego, hasło �98 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA w y ż s z o ś c i dobra s p o ł e c z n e g o nad indywidualnym), to po odzyskaniu niepod­ ległości w szkolnym procesie w y c h o w a w c z y m na pierwszym miejscu stawiano dobro narodu. Wychowanie szkolne, j a k deklarowano, miało na celu kształto­ wanie w dzieciach i m ł o d z i e ż y g ł ę b o k i c h u c z u ć narodowych i moralnych, m i ­ łości ojczyzny, poczucia o d p o w i e d z i a l n o ś c i i karności. Od p r z e ł o m u lat dwu­ dziestych i trzydziestych na c z o ł o realizowanych wartości wysuwa się wycho­ wanie p a ń s t w o w e . Towarzyszy mu kult p a ń s t w a , p o d k r e ś l a n i e jego racji stanu, p o ł ą c z o n y z kultem p r z y w ó d c y i solidaryzmem s p o ł e c z n y m . Z tymi postawami łączy się negatywny stosunek do rozpolitykowania młodzieży i jej i n d y w i d u ­ alizmu. D o s z k ó ł dopuszczano tylko niektóre organizacje d z i e c i ę c e i m ł o d z i e ­ ż o w e (np. harcerstwo). W p ł y w y oficjalnej ideologii, s z c z e g ó l n i e silnie oddzia­ ł y w a ł y na szkolnictwo podstawowe, prawie w y ł ą c z n i e publiczne (Araszkiewicz 1978). Pomimo oporu lewicy s p o ł e c z n e j opowiadającej się za s z k o ł ą ś w i e c k ą i od­ dzieleniem kościoła od p a ń s t w a , w Polsce m i ę d z y w o j e n n e j z w y c i ę ż y ł a koncep­ cja szkoły m i ę d z y w y z n a n i o w e j , z u p r z y w i l e j o w a n ą pozycją kościoła katolic­ kiego i o b o w i ą z k o w ą n a u k ą religii oraz o b o w i ą z k o w y m w d r a ż a n i e m w szkole do praktyk religijnych ( w s p ó l n e modlitwy, zbiorowe u c z ę s z c z a n i e do kościoła, szkolne rekolekcje i l p . ) . Na terenie szkoły działały leż organizacje r e l i g i j n e . 4 Jak w y k a z a ł y prowadzone badania, w rodzinie robotniczej p r z e w a ż a ł o n i e ś w i a d o m e k s z t a ł t o w a n i e postaw i n a w y k ó w dziecka. Przekaz - j a k to o k r e ś l a A . K ł o s k o w s k a (1982) - m a ł e j tradycji kulturowej, d o ś w i a d c z e ń c z ł o n k ó w r o d z i n y czy r o d z i n n y w a r i a n t powszechnie o b o w i ą z u j ą c y c h w ś r o d o w i s k u r o b o t n i c z y m o b y c z a j ó w . Te postawy, wiedza, ocena i normy ugruntowane w rodzinie o d d z i a ł y w a ł y n a s t ę p n i e na zachowania w szerszej grupie s p o ł e c z n e j . Wśród postulowanych w a r t o ś c i d o m i n o w a ł o poszanowanie a u t o r y t e t ó w , samodyscypliny, na którą s k ł a d a ł o się poczucie o d p o w i e d z i a l n o ś c i i o b o w i ą z ­ k o w o ś c i , k a r n o ś c i i rzetelności w stosunkach m i ę d z y l u d z k i c h . Z e s p ó ł tych wartości nic sprzyjał rozwojowi postaw indywidualistycznych. Egzekwowane w rodzinie zachowania w przeważającej mierze u t r w a l a ł y poslawy tradycyjne, dostosowane tylko w niewielkim stopniu do zmienionych w a r u n k ó w życia miejskiego (zatrudnienia poza domem, odmiennych w a r u n k ó w mieszkanio­ wych, struktury przestrzennej miasta). W stosunkach m i ę d z y l u d z k i c h w hete­ rogenicznej s p o ł e c z n o ś c i miejskiej wysoko w a r t o ś c i o w a n o dobre stosunki s ą ­ siedzkie, przede wszystkim w o b r ę b i e zamieszkiwanej kamienicy oraz w kręgu w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a klasowego. Wprawdzie w okresie wielkiego kryzysu ś w i a t o w e g o lat 1929-J934 nie wszystkie dzieci robotnicze w Ł o d z i kończyły s z k o ł ę p o d s t a w o w ą (rodzice zabierali za s z k o ł y z w ł a s z c z a dzieci, które p r z e k r o c z y ł y wiek o b o w i ą z k o w e g o u c z ę s z c z a n i a do szkoły, a ż e b y podjęły pracę i p o m o g ł y w utrzymaniu rodziny), to jednak generalnie w z r o s ł o w rodzinie robotniczej zrozumienie dla wartości w y k s z t a ł c e n i a , z w ł a s z c z a podstawowego . Szkoła, podobnie j a k rodzina, ż ą d a ­ ła p o s ł u s z e ń s t w a , karności i poszanowania autorytetów, w z b o g a c a j ą c tradycje domowe o w a r t o ś c i narodowe i p a ń s t w o w o t w ó r c z e . J e d n o c z e ś n i e szerzony przez s z k o ł ę p a ń s t w o w ą solidaryzm s p o ł e c z n y p r z e c i w d z i a ł a ł d ą ż e n i o m klaso5 �WYCHOWANIE DZIECKA ROBOTNICZEGO 99 w y m , z k t ó r y m i dziecko m o g ł o się s p o t k a ć w ś r o d o w i s k u proletariackim. Wy­ chowanie szkolne sprzyjało też utrwalaniu postaw religijnych. T y m d w ó m d o m i n u j ą c y m ś r o d o w i s k o m w y c h o w a w c z y m w p e w n y m sto­ pniu p r z e c i w s t a w i a ł o s i ę o d d z i a ł y w a n i e k r ę g u r ó w i e ś n i c z e g o . W k r ę g u tym o d b y w a ł s i ę nie t y l k o przekaz k u l t u r o w y d o t y c z ą c y b e z p o ś r e d n i o zabawy, ale r ó w n i e ż przekaz w i e d z y o o t a c z a j ą c y m ś w i e c i e miejskim i j e g o proble­ mach. Pozbawienie dzieci stałej opieki w y r a b i a ł o w nich s a m o d z i e l n o ś ć i z a r a d n o ś ć . S a m o d z i e l n o ś ć ż y c i o w a s p r z y j a ł a u n i e z a l e ż n i a n i u się od auto­ r y t e t ó w r o d z i c ó w . Obserwacja otoczenia miejskiego o t w i e r a ł a m o ż l i w o ś ć kreowania n o w y c h a u t o r y t e t ó w , niejednokrotnie s p r z y j a j ą c y c h zachowa­ niom d e w o c y j n y m . M i a s t o d o s t a r c z a ł o też dziecku o k a z j ę do n a w i ą z y w a n i a n o w y c h k o n t a k t ó w i obserwacji n o w y c h sytuacji, co s p r a w i a ł o , ż e p o m i m o c i ę ż k i c h w a r u n k ó w bytu dziecko miejskie m i a ł o w i ę c e j okazji do poszerze­ nia s w y c h w i a d o m o ś c i i o d z n a c z a ł o się w i ę k s z ą ś m i a ł o ś c i ą i o t w a r t o ś c i ą na zmiany, n i ż dziecko wiejskie. J e d n a k ż e m o ż l i w o ś ć c a ł k o w i t e g o zerwania z autorytetami i t r a d y c y j n y m systemem w a r t o ś c i m i a ł a przede w s z y s t k i m m ł o d z i e ż u n i e z a l e ż n i o n a od domu rodzicielskiego, a i wtedy zerwaniu z tra­ d y c j ą p r z e c i w d z i a ł a ł autorytet r e l i g i i oraz c z ę s t o w y s t ę p u j ą c a w miejscu pracy - na co z w r a c a ł u w a g ę F. Gross (1986, s. 330) - hierarchiczna z a l e ż ­ n o ś ć od starszych w i e k i e m p r z e ł o ż o n y c h i p r a c o d a w c ó w . Przypisy 1 D o w y j ą t k ó w można zaliczyć obszerną pracęS. M a l c z a k o w e j (1963). art) k u ł y i.. Dubiela (1969). M . .lastrzębskiej i 1965). с/л К. K w a ś n i e w s k i e g o ( 1 9 7 1 ) . - I n f o r m a c j e nasze p o c h o d z ą z zespołów y ch badań ś r o d o w i s k a robotniczego L o d z i lal m i ędzy w o j e n n y eh p r o w a d z o n y c h p r z e / Katedrę E t n o g r a f i i U Ł w ramach Centralnego P r o g r a m u Badań С Р В 08.05 „Polska kultura narodowa j e j tendencje r o z w o j o w e i percepcje". Nie darmo przedszkola nazywano p o c z ą t k o w o „ o c h r o n k a m i " . W f.odzi szczególnie prężnie działała krucjata eucharystyczna grupująca młodsze dzieci (Plucińska 1987). ~* P o m i m o że o w i e l e ł a t w i e j b y ł o posłać dziecko do szkoły średniej r o b o t n i k o w i mieszkającemu w mieście, niż c h ł o p u , .lest rzec/ą zastanawiającą, że w y k s z t a ł c e n i e średnie lub wyższe rzadko b y ł o przedmiotem dążeń r o b o t n i c z y c h . LITERATURA A r a s z k i e w i c z F. W. 1978 Ideały wychowawcze Drugiej Rzeczpospolitej, Warszawa. B u j a k J. 1988 Zabawki w Europie. Zarys dziejów - rozwój zainteresowań, Kraków. C h a ł a s i ń s k i J. 1938 Młode pokolenie chłopów, t. 1, Warszawa. D u b i e l L. 1969 Tradycyjne wzory wychowawcze w rodzinie wiejskiej na Górnym Śląsku w XIX w., „ Z e s z y t y G l i w i c k i e " , t. 7, s. 103-127. G r o s s F. 1986 Proletariat i kultura. Warunki społeczne i gospodarcze kultury prole­ tariatu, Warszawa. �100 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA J a s t r z ę b s k a M. 1965 Zwyczaje i wierzenia w Łaznowie związane z okresem wczesnego dzieciństwa, „ P r a c e i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Ł o d z i " , Seria Etnograficzna, nr 9, s. 37-168. K u c z y ń s k a - S k r z y p e k A. 1982 Z badań nad rodziną robotników Żyrardowa w początku XX w. [ w : ] Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. Materiały do etnografii miasta, Warszawa, s. 46-67. K u t r z e b a - P o j n a r o w a A. 1964 Rola społeczna dziecka w rodzinie wiejskiej, „ R o c z n i k i Socjologii W s i " , t. 2, s. 136-144. 1987 L'enfant de la familie pay sannę entre la tradition et le progres - exemple polonais, SIEF'S T h i r d Congress, A p r i l 8-12, Zurich (ref. powielo­ ny). K w a ś n i e w s k i К. 1973 Społeczne i wychowawcze sytuacje dziecka wsi opolskiej, „ R o c z n i k i Socjologii W s i " , t. 11, s. 55-66. M u r a s В. 1989 Gry i zabawy dzieci łódzkich. Zmiany wzorów kulturowych, Łódź (Niepublikowana praca magisterska). N o w a c k i T. 1939 Rozwój świadomości społecznej u dzieci i młodzieży warstwy robotni­ czej Łodzi, Łódź. P l u c i ń s k a A. 1987 Próba ukazania katolickich norm moralnych w świadomości i prakty­ ce robotników łódzkich, Łódź (Niepublikowana praca magisterska). T o m i c k i R. 1974 Zwyczaje i obrzędy. Uwagi na marginesie artykułu K. Kwaśniewicz, „Etnografia Polska", t. 18, z. 2, s. 57-63. UPBRINGING OF C H I L D R E N I N W O R K I N G CLASS F A M I L I E S Summary The work describes the terms and rules of bringing up children in workers'families in Ł ó d ź in the years 1918-1939. Assuming that the process of education and enculturation is stronglyinfluenced both by the ecological and social environment the author starts with the presentation of Ł ó d ź - an industrial town. Next she describes the social groups in which the working class children grew up and were educated: family, peer groups and school. The workers'families brought up their children without any reflective consideration, accor­ ding to traditional value orientations, some of them being of rural character since many of the workers were of peasant background. The most important values were obedience and discipline, respect for authority and reluctance to the development of too great individualism of the young ones. School supported the same traditional values adding those of patriotism and national solidarity. T h e latter one one was o p p o s i t i o n a l i o the ideology of class solidarity which have transmitted to children in some families. �WYCHOWANIE D Z I E C K A ROBOTNICZEGO 101 The primary groups which slimulaled changing patterns were, according to the author, peer groups which shaped attitudes independent from those instilled by family life and school. T h e other patterns of behaviour were strongly affected by the conditions of town life. It was the factor which determined the basic differences in the behavioural patterns of peasant and working class children. Translated by Anna Kuczyñska-Skrzypck � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02a57f68ead248ede6482af45c153bcf.pdf e7254e6de5d2d8ac759905f3178f76fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4098 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource wycinanka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3825 Title A name given to the resource Wycinanki kielecko-radomskie / Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.4-5 ;s.228-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WYCINANKI ( Z materiałom KIELECKO-RADOMSKIE zebranych m czasie badań terenu) JERZY Celem niniejszej pracy jest rozpatrzenie i zanali­ zowanie sztuki wycinankarskiej w tej części woje­ wództwa kieleckiego, którą od strony zachodniej za­ m y k a Nida, od płn.-zach. Radomka, a od strony wschodniej — Wisła. Teren ten w czasie badań prowadzonych przez Sekcję Badsnia P l a s t y k i Ludowej PIS dostarczył materiału z około 60 w s i należących d o 7 powiatów Busko, Kielce, Opatów, Sandomierz, Radom, Stara­ chowice, Kozienice. Przebadanie t a k dużej ilości w s i pozwala już na pewne uogólnienia. Analogie i chronologia są t u t a k bliskie, że wyciągnięte w n i o s k i wydają się słuszne. Wycinanka papierowa na terenie województwa kieleckiego znana jest od dość dawna, przynajmniej od 100 l a t . Stwierdzoną datą j e j istnienia są lata siedemdziesiąte ubiegłego stulecia. Siedemdziesiąt i więcej l a t liczące i n f o r m a t o r k i twierdzą stanowczo, że i c h m a t k i wykonywały już w y c i n a n k i ; zaznaczają przy t y m , że dawniej było wycinanek o wiele więcej Ryc. 228 1. Kolor niebieski, CZAJKOWSKI niż obecnie. Przypuszozać można, że powstanie wy­ c i n a n k i na t y m terenie zbiega się z rozpowszech­ nieniem na w s i kolorowego „glansowanego" papieru. Ozdabianie wnętrz domów w y c i n a n k a m i było po­ wszechne w całym Kieleckiem i Radomskiem; za­ chodziły t u jedynie różnice ilościowe. We wsiach p o w i a t u kozienickiego (Radomskie) przed I wojną światową każdy niemal d o m krył w s w o i m wnętrzu liczne kolorowe w y c i n a n k i . Natomiast w powiatach południowo-wschodnich w y c i n a n k a pojawiała się o wiele rzadziej, względnie była zjawiskiem tak krót­ kotrwałym, że często starzy ludzie mający 70 lat nie pamiętają j e j . Pierwsza w o j n a światowa, która w e wszystkich dziedzinach życia wiejskiego spowodowała olbrzymie zmiany, i w t y m dziale k u l t u r y ludowej uczyniła duży w y ł o m Już w pierwszych latach w o j n y w y ­ c i n a n k i zaczęły gwałtownie zanikać. Ostatecznego ich pogromu dokonano w pierwszych latach po za­ kończeniu I w o j n y światowej, k i e d y t o odradzający się przemysł zarzucił wieś s w o i m i w y t w o r a m i . Miej- średnica 20 cm i 34,5 cm. Wyk. Katarzyna Kozienice, r. 1953. Zyzek lat 60. Strykowice, pow. �Ryc. 2. Kolor fioletowy, średnica 17,5 cm. Wyk. Marla Kowalczyk, lat 52. Wola Solecka, pow. Starachowice, r. 1953. Ryc. 4. Kolor bordo, średnica 17,5 cm. Wyk. Janina Żdżalik, lat 25. Strykowice, pow. Ko­ zienice, r. 1953. Ryc. 6. Kolor czarny, średnica 18 cm. Wyk. Ma­ ria Swiostek, lat 40. Krzyżanowice, pow. Sta­ rachowice, r. 1953. Rys. 3. Kolor czarny, średnica 18 cm. Wyk. Ka­ tarzyna Zyzek, lat 60. Strykowice, pow. Ko­ zienice, r. 1953. Ryc. 5. Kolor fioletowy, średnica 21 cm. Wyk. Katarzyna Mroczek. Brzozowa, pow. Opatów, r. 1953. Ryc. 7. Kolor czarny, średnica 17,5 cm. Wyk. Maria Swiostek, lat 40. Krzyżanowice, pow. Starachowice, r. 1953. 229 �CECYLOWKA (^BRZOZA WÓLKA BRZÓZKA L Ol JASTRZĘBIA (fAJASTRZ R A D £% 0 JEDONIA M MOLENDY GR 00EK ^ o W A ° A tór^ SUCHAO PUŁAWY WYBRANA OSTRYKOWiCE KLONOWEJ BARTODZIEJE ZAMOSC TC7ÓW HODRZEJOWICE CHOTYZIŁ O KRZYŻANOWIC :?A WOLA SOLECKA MIRZEC O SADKOWICE O MARUSZOW o R0K6t C) ODŁAZIE O JAWORZE O,. lACZNA OSTROW.CC \ O KIELCE Ęfi WOLA S U K b w CHAŁUPKI JACMOWA CISÓW O O BUSKO O .OPATÓW CE.SICE O kOPATNO ZbOTA O /RUDKI .PIŃCZÓW o g R 0 N l S Ł A W Ó W DRYGULEC *BIELINY GNOJNO JUDKÓW O JEZIORKO ° * (WOLA MORAWICKA BRZOZOWA MOSTKI SANJJOMIERZ SZEWCE ŚWIĄTNIKI 0 O DOBRA SKADLA C Z Y H A Ł A ) RYTWIANY oTUCZCPY \S, SUHSLAWICE w: WYCINANKA WE WSCHODNIEJ CZESCI WOJ. KIELECKIEGO o NIE ROBIONO WYCINANEK O ROBIONO WYCINANKI 00 0X 1920 R O WYCINANKA ISTNIAŁA 00 I WOJNY ŚWIATOWEJ • WYKONUJE SIE WYCINANKI 00 CZASÓW OBECNYCH �sce wycinanki zajmują teraz tandetne, papierowe makatki fabryczne. Drugim niezmiernie ważnym czynnikiem bezpo­ średnio wpływającym na zanik w y c i n a n k i papiero­ wej jest rozwój amatorszczyzny przejawiający się w masowym zawieszaniu ścian m a k a t k a m i z różnego rodzaju kotkami, ptaszkami, k w i a t k a m i itp., r o b i o ­ nymi ze słomy czy kolorowych szmatek l u b m a l o ­ wanymi olejnymi f a r b a m i na tkaninie. M a k a t k i t e ­ go rodzaju wzorowane są n a ręcznych l u b fabrycz­ nych wyrobach miejskich i są klasycznym przykła­ dem inwazji na wieś drobnomieszczańskiego gustu. W okresie międzywojennym spotykamy się z pró­ bami reaktywizacji w y c i n a n k i ludowej w niektórych wsiach, gdzie były szkoły. W większości wypadków próby te nie są udane. Dziewozęta chodzące do szkoły wykonują wycinanki bądź w ramach godzin szkol­ nych, bądź też — rzadziej — w domu. Z chwilą j e ­ dnak, gdy opuszczą szkołę, zapominają o n i c h z u ­ pełnie lub prawie zupełnie. F a k t ten między i n n y m i obserwujemy w Czarnoleski, Wilczowoli (pow. K o ­ zienice), czy w Strykowicach (pow. Kozienice), gdzie od roku 1924 aż do w y b u c h u I I w o j n y światowej nauczyciel tamtejszy M a r k i e w i c z na lekcjach robót ręcznych wprowadzał w y k o n y w a n i e wycinanek. Na podstawie wypowiedzi ustnych sądzić można, że szkoła na t y m terenie wywarła pewien wpływ na rozszerzenie się nowego f o r m a t u w y c i n a n k i , a mianowicie wycinanki k w a d r a t o w e j . Być może, że i to oddziałało na zamieranie f o r m t r a d y c y j n y c h tego działu sztuki ludowej. W y c i n a n k i stare (sprzed I wojny światowej) były przeważnie nieduże, k o ­ liste, natomiast wycinane po I wojnie są znacznie większe, z całego arkusza „glansowanego papieru'' i przeważnie kwadratowe. Niektóre w y c i n a n k a r k i wprost twierdzą, że t a k j e uczono w szkole. Stare wycinankarki, względnie te, które przejęły tę sztukę od swych matek, mają technikę odmienną niż mło­ de, które nauczyły j e j się w szkole. Szkoła wprowadziła też uprzednie rysowanie wzoru na złożonym już papierze, podczas gdy dawniej cię­ to przeważnie „na oko", bez rysowania. Inna różnica między s t a r y m i a młodymi w y c i n a n karkami dotyczy narzędzia pracy: t a m t e posługiwały się nożycami do strzyżenia owiec, te — często małymi nożyczkami, a nawet końcem noża l u b żyletką. W y ­ cinanie nożycami do strzyżenia owiec m a tę wyższość nad narzędziami stosowanymi przez młode pokolenie, że pozwala pracować o wiele dłużej bez obawy o d gniecenia sobie palców. Przed pierwszą wojną światową dominowały w w y ­ cinance kielecko-radomskiej m o t y w y abstrakcyjne. Ryc. 8. Kolor fioletowy, średnica kola 6,5 cm, dłu­ gość wstęg 26 cm. "Wyk. Katarzyna Zyzek, lat 60. Strykowice, pow. Kozienice, r. 1953. 231 �1 \ t*\ ą C f 1 / I v \ / i / V • / Ryc. 20. Kolor zielony, średnica 37 cm. Wyk. Bdzikot. Wybraniec, pow. Kozienice, r. 1952. Ryc. 12. Kolor fioletowy, średnica 35 cm. Wyk. Teodozja Byzdra. Czarnolas, pow. Kozienice, R, 1953. Ryc. 14. Kolor jasnoniebieski, średnica 38 cm. Wyk. Józef Mika, lat 73. Brzoza, pow. Kozienice, r. 1953. 232 Ryc. I I . Koto?- zielony, średnica 35 cm. Wyk. Bd-zikot. Wybranice, pow. Kozienice, r. 1952. Ryc. 13. Kolor różowy, średnica 35 cm. Wyk. Maria Kowalczyk, lat 52. Wola Solecka, pow. Starachowice, r. 1953. Ryc. 15. Kolor Zuchowska. czerwony, średnica 35 cm. Wyk. Jedlanka, pow. Kozienice, �Ryc. 16. Kolor czerwony, średnica 35 cm. Wyk. Zofia Konofalska, lat 45. Wólka Brzózka, pow. Kozienice, r. 1953. ' r A <A » * ' P jr \ cc L ^ i nifAiiiiii Hk «» y l i W « j»w| r € lar >> . .,11» |V # <«i << • Ą A Ryc. 17. Kolor czerwony, średnica 32 cm.. Wyk. Józefa Jakubczyk, lat 65. Sadkowice, pow. Starachoioice, r. 1953. • Vi % J Ti* •fis. A V'II *•->• y > Jl ^Sl Ryc. 18. Kolor, czarny, średnica 34 cm. Bronisława Siwielec, lat 50. Brzozowa, Opatów. Wyk. pow. Ryc. 19. Kolor bordo, średnica 35 cm. Wyk. Maria Milczyńska. Zamość, pow. Kozienice, r. 1953. Ryc. 20. Kolor czerwony, średnica 33 cm. Wyk. Zofia Konofalska, lat 45. Wólka Brzózka, pow. Kozienice. Ryc. 21. Kolor pomarańczowy, średnica 34 cm. Wyk. Kazimiera Skóra, lat 64. Dąbrowa Jastrząbska, pow. Radom, r. 1953. �•*V' * 2 «r# , J k Ryc. 22. Kolor niebieski, średnica 35 cm. Wyk. Kazimiera Skóra lat 64. Dąbrowa Jastrząbska, pow. Radom, r. 1953. wił-- ' ¿Vi. %* *• Ryc. 23. Kolor Janina Sikora, *4. . kj. • *A»*#;J » ,' 4 * "• * czerwony, średnica 37 cm. Wyk. lat 16. Chotyzie, pow. Staracho­ wice, r. 1953. ' '»¿A'* Ryc. 24. Kolor fioletowy, średnica 36 cm. Wyk. Janina Sikora, lat 16. Chotyzie, powJ Stara­ chowice, r. 1953. Ryc. 25. Kolor czerwony, średnica 35 cm. Wyk. Janina Sikora, lat 16. Chotyzie, pow. Stara­ chowice, r. 1953. 5|Wc • :<>s<3S Ryc. 26. Kolor fioletowy, średnica 35 cm. Wyk. Janina Zdżalik, lat 25. Strykowice, pow. Ko­ zienice, r. 1953. 234 Ryc. 27. Kolor bordo, średnica 35 cm. Wyk. Stanisława Molenda. Czarnolas, pow. Kozienice, r. 1953. �V> & . •" - „ » r » » » • - #i 'j.-* 4^ ****** * *. Ryc. 30. Kolor fioletowy, średnica 35 cm. Wyk. Janina Podsiedlich, lat 23. Skadla, pow. Busko, r. 1951. Wyjątkowo t y l k o spotkać można było m o t y w y r o ­ ślinne oraz częstsze o d n i c h wyobrażenia antropomorficzne zwane powszechnie „lalkami", l u b j a k w Modrzejowicach (pow. Radom) — „pannami", czy zwierzęce, jak kury, k o g u t k i i inne p t a k i . W okresie międzywojennym „lalki", k u r y , k o g u t k i stały się rza­ dsze, a dziś motywów zwierzęcych prawie całkiem się nie spotyka. Miejscem zawieszania wycinanek była i jest zazwy­ czaj ściana główna, naprzeciw d r z w i , pobliże obra­ zów świętych, okien, d r z w i oraz b e l k i stropowe, gdzie umieszcza się w y c i n a n k i bądź na f r o n t o w y c h licach, tak aby rzucały się w oczy po wejściu do izby, bądź też od dołu. W Chotyziach (pow. Staracho­ wice) wieszano j e wokół izby po trzy (000 000 000 000 000). W y c i n a n k i kwadratowe wieszano poje­ dynczo bądź krawędziami zwróconymi równolegle do krawędzi ścian, bądź też j e d n y m rogiem k u górze. W t y m d r u g i m w y p a d k u wieszano je rzędem, czyli -.'«' 'I?» * Ryc. 31. Kolor fioletowy, średnica 35 cm. Wyk. Janina Podsiedlich, lat 23. Skadla, pow. Busko, r. 1951 „w ślad", j a k mówią w Brzozowej (pow. Opatów), tak że stykały się bocznymi rogami. U l u b i o n y m i k o l o r a m i wycinanek na omawianym terenie wydają się głównie: czerwony, zielony, nie­ bieski, różowy, co zresztą n i e wyklucza zupełnie stosowania również i n n y c h kolorów. Zaznaczyć t y l k o należy, że k o l o r czarny był niezmiernie rzadko uży­ wany i , j a k twierdzą i n f o r m a t o r k i , niemile widziany. Prawdopodobnie na terenie Kielecczyzny znane były również kolorowe w y k l e j a n k i , których ślady zachowały się do dziś w Sławczynie, pow. Kozieni­ ce (ryc. 29). Z p u n k t u widzenia f o r m y w y c i n a n k i kielecko-radomskie dzielą się na 3 grupy: 1. o układzie c e n t r a l n y m wieloosiowym, 2. o układzie jednoosiowym, 3. o układzie jednoosiowym r y t m i c z n i e się powta­ rzającym, czyli pasowym. 235 �Grupę wycinanek o układzie centralnym wieloosio­ w y m możemy dla dokładniejszego zanalizowania p o ­ dzielić dodatkowo na dwie podgrupy. W jednej p o d ­ grupie omówimy w y c i n a n k i „typu starego", natomiast w drugiej w y c i n a n k i „młodsze", przeważnie k w a d r a ­ towe. Do podgrupy pierwszej należą w y c i a n k i na ogół niewielkie, o kształcie przeważnie k o l i s t y m . Jest to właśnie stara wycinanka kielecko-rądomska, która zaginęła w czasie I w o j n y światowej. Średnica w y ­ cinanek w tej podgrupie wynosi najczęściej 6—17 cm, nie przekracza zaś 20 cm. Prawie zawsze papier Ryc. 32. Kolor Ryc. 33. Kolor 236 fioletowy, składany był 8 razy, co powodowało wyraźne za­ znaczenie 8 osi, rzadziej zdarzało się składanie w szesnastkę. Cięcie było t u na ogół dość prymitywne i grube. W y c i n a n k i te sugerują, że wykonawczyni brała wzór z koła do wozu, co zresztą zgodne jest z no­ menklaturą ludową („koło", „śpryoha"). Wyraźnie uwidacznia się to na ryc. 1, 2, 3, 4. Częstymi ele­ mentami w y c i n a n k i występującymi w środku i na promieniach są ażurowe trójkąty. Brzeg wycinanki prawie zawsze wykańczają trójkąty, trapezy itp. niebieski, wys. 10,5 cm. Wyk. Krawiec pow. Kozienice, r. 1953. wys. 19 cm. Wyk. Helena Wilkowa, lat 63. Czarnolas, lat 5 7 . Tczów, pow. Kozienice, r. 1953. �Ryc. 34. Kolor niebieski, wys. 14 cm. Wyk. Maria Walszczyk, lat 35. Tczów, pow. Kozienice, r. 1953. łnTTnffnF Ryc. 35. Kolor czarny, wys. 16,5 cm. Wyk. Janina Niezmiernie rzadkie są wśród wycinanek starego t y ­ pu motywy roślinne, mp. liście (ryc. 4 i 8). Można również spotkać, choć rzadko, w y c i n a n k i typu ośrodkowego, które nie posiadają f o r m y koła, ale kształt, np. wieloramiennej gwiazdy czy małych kwadratów o profilowanych brzegach. Podsumowując w n i o s k i stwierdzamy, że kieleckoradomska wycinanka ośrodkowa starego t y p u jest w zasadizc k o l h t a , wzór m a przeważnie abst.-akeyj ry wykonanie jej cechuje dość znaczny p r y m i t y w i z m . Dzisiaj wykonują czasami tego rodzaju w y c i n a n k i , ale bardzo rzadko i to zazwyczaj na „bawitko", tzn. dla zabawy. Podgrupa druga obejmująca w y c i n a n k i młodsze nie jest już taka jednolita i można wśród niej wyróżnić trzy odmiany. W pierwszej wyodrębnimy t u k i l k a wycinanek z powiatów: radomskiego, kozienickiego, staracho­ wickiego i opatowskiego, w których daje się zau­ ważyć łączenie nowej formy, tzn. dużej k w a d r a t o ­ wej (wg nomenklatury ludowej „kanciaste") i młod­ Zdżalik, lat 25. Strykowice, pow. Kozienice, r. 1953. szych elementów zdobniczych ze starszymi. Wykona­ nie samego wzoru jest niezwykle proste, bez śladów jakiegokolwiek złagodzenia ostrości zacięć. Bardzo wyraźnie uwidacznia się to w d w u wycinankach zdjętych ze ściany izby. w Wybranicach (pow. K o ­ zienice), a przedstawionych na ryc. 10 i 11. Obie wykonane zostały z papieru zielonego przez miesz­ kankę Wybranie ob. Bdzikot w r. 1952. W obu też w i d z i m y bardzo podobny wzór, t j . nie spotykane d a ­ wniej liście dębowe wierzchołkami skierowane k u środkowi, skąd w regularnych odstępach wybiegają krótkie promienie nawiązujące do dawnych „śprych" od koła. Wycinanka przedstawiona na ryc. 11 ma w środku dodatkowo przerywany obwód koła i r o ­ zetkę o 8 listkach jako akcent centralny. Inne w y c i n a n k i w tej grupie, np. fioletowa w y ­ cinanka z Czarnolasu (pow. Kozienice) wykonana przez Teodozję Byzdrę { r y c 12) oraz druga, w k o ­ lorze różowym (ryc. 13), z W o l i Soleckiej (pow. Sta­ rachowice) wykonana przez Marię Kowalczyk (lat 52) nie posiadają elementów roślinnych, a całość jest t u 237 �Ryc. 36. Kolor różowy, wys. 7 cm. Wyk. Maria Kowalczyk, niezmiernie uboga pod względem kompozycyjnym. Wyraźnie uwidaczniają się w nich cztery pola, z któ­ rych każde stanowi d l a siebie zamkniętą całość. Odmianę drugą w tej podgrupie stanowią z w y ­ jątkiem jednej rozety również w y c i n a n k i „kancia­ ste", które jednak w przeciwieństwie do omówio­ nych poprzednio mają przy nowej formie także nowe m o t y w y i i n n y układ w z o r u . Wszystkie w y c i n a n k i (oprócz przedstawionej na ryc. 14) mają kształt k w a ­ dratowy, przy czym część ich posiada jednolitą ramę zamykającą całość (ryc. 15, 16, 17, 18, 19), w innych natomiast r a m a t a jest bardzo silnie profilowana, skutkiem czego odnosi się wrażenie, że nie części skrajne, ale środek w y c i n a n k i jest bardziej spoisty (ryc. 20, 21, 22). Cechą wszystkich wycinanek tej odmiany jest sto­ sunkowo znaczny ażur oraz (u większości) m o t y w y roślinne (ryc. 17, 19, 20, 21, 22), najczęściej w postaci TI pow. Starachowice, r. 1953. liści (ryc. 20, 21, 22); nie wyklucza to jednak mo­ tywów geometrycznych. Ostatnią odmianę tej podgrupy stanowią wyci­ nanki (pow. Kozienice i Starachowice) przedstawione na r y c . 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, o kształcie wyłącz­ nie k w a d r a t o w y m . Ta grupa wycinanek r o b i wraże­ nie „lekkich": jednolita, nieprofilowana rama w porównaniu do wycinanek wyżej omówionych jest wąska; niezwykle mocny ażur uzyskują one przez wprowadzenie m o t y w u nieregularnej siatki l u b ko­ r o n k i , co jest niewątpliwie naśladownictwem współ­ czesnych robótek haftowanych czy koronkarskich. Na siatkę niejako narzucone są m o t y w y roślinne w postaci liści dębu, wierzby, kwiatów l u b całych ga­ łązek bzu. Niektóre w y c i n a n k i zamiast liści mają wycięte nieduże kółka, n a które naklejano mniejsze kolorowe krążki (ryc. 29). Interesującym elementem widocznym na jednej z wycinanek (ryc. 31) a nie spotykanym gdzie i n - Ryc. 37. Kolor czarny, wysokość 13 cm. Wyk. Janina Żdżalik, lat 25. Strykowice, pow. Kozienice, r. 1953. Ryc. 38. Kolor niebieski, wysokość 25 cm. Wyk. Rozalia Pyciarz, lat 41. Strykowice, pow. Kozienice, r. 1953. 238 lat 52. ' o l a Solecka, �SIAIAIAIAIAIAIA^ Ryc. 39. Kolor fioletowy, Ryc. 40. Kolor fioletowy, Ryc. 41. Kolor fioletowy, wys. 8 cm. Wyk. Bronisława Siwielec, wysokość 8 cm. Wyk. Bronisława r. 1953. lat 50. Brzozów, Siwielec, wysokość 9 cm. Wyk. Bronisława Siwielec, dziej są jabłka. Wycinankę tę wykonała Janina P o d siedlich ur. w r. 1933 w Skadlach, pow. Busko. W y c i ­ nać nauczyła się w Rączycach i zdobi swoje miesz­ kanie wycinankami o d r o k u 1960. W y c i n a n k i j e j łatwo odróżnić od innych po wieloramiennych gwiazdach stanowiących p u n k t środkowy całości. Bardzo podobne w y c i n a n k i znajdujemy w G n o j nie, pow. Busko, wykonane jednak n i e na miejscu, ale w Skadlach. W samym Gnojnie n i e pamiętają w ogóle, by k i e d y k o l w i e k w y k o n y w a n o w y c i n a n k i . Grupę drugą stanowią w y c i n a n k i o uk ł a d z i e j e d n o o s i o w y m . pow. Opatów, lat 50. Brzozów, r. 1953. pow. Opatów, lat 50. Brzozów, pow. Opatów, r. 1953. Należą t u w y c i n a n k i o motywach roślinnych, czyli tzw. „rózgi" {ryc. 37 i 38). Rysunek i c h jest gruby i prosty, bez szczegółów. Są t o schematycznie potrak­ towane drzewka o symetrycznym układzie, których podstawę stanowi odwrócony trapez mający przed­ stawiać doniczkę. Naklejano j e pp o b u stronach okna. „Rózgi" spotyka się obecnie dość rzadko. Do trzeciej grupy zaliczymy w y c i n a n k i o u k ł a d z i e p a s o w y m . Należą t u przede wszystkim w y c i n a n k i o m o t y ­ wach antropomorficznych zwane powszechnie „lal­ k a m i " . Forma t a znana była dawniej n a całym oma- 239 �Ryc. 42. Kolor czarny, wys. 9 cm, Wyk. Katarzyna Swiostek, Krzyżanowice, pow. Starachowice, r. 1953. w i a n y m obszarze, ale w czasie pierwszej wojny świa­ towej w znacznej mierze zaginęła, m i m o że do dziś wiele kobiet umie ją stosować. Na k i l k u okazach, jakie udało się zebrać w czasie badań terenu, m o ­ żna odróżnić w y c i n a n k i wykonane według „starej mody" od wycinanek, na których znać wpływy n o w ­ sze — miejskie. Wykonawczynie „lalek" przedstawiając postacie ludzkie niejednokrotnie starają się podkreślić ich ubiór i wiek. Rozpoznajemy' wśród nich k i l k u l e t n i e dzieci (ryc. 34 i 36), dziewczynki (ryc. 34) oraz osoby dorosłe (ryc. 33 i 35). Interesujący jest fakt, że w y c i n a n k a r k i dźwiga­ jące na swych barkach szósty i siódmy krzyżyk wycinały „lalki" o wyraźnie starszych farmach stroju (ryc. 32 i 36), młodsze natomiast, j a k Janina Żdżal i k ze Strykowie (pow. Kozienice) lat 28 l u b M a r i a Walszczak z Tczowa (pow. Kozienice) lat 36, przed­ stawiają postacie męskie w „bryczesach", dzieci zaś w sukieneezkach sięgających zaledwie kolan (ryc. 34 i 42). Oprócz wyżej omówionych wycinanek antropomorficznych do grupy wycinanek jednoosiowych r y t ­ micznie się powtarzających należą również inne w y c i n a n k i w postaci pasów (ryc. 39, 40, 41). Wzory są t u najczęściej abstrakcyjne, rzadziej o motywach roślinnych, n p . w postaci liści dębu. W niektórych tego rodzaju wycinankach można się dopatrzyć „la­ lek", których kształty jednak uległy t a k daleko po­ suniętej schematyzacji, że słuszniejsze będzie uznać je za formy abstrakcyjne (ryc. 39). W y c i n a n k i o ukła­ dzie pasowym naklejano pod sufitem wokół całej izby. Fotografował Z40 Jan lat 56, Z wycinankami starymi występującymi przed I wojną światową wiążą się ozdoby gdzie indziej zwane „klapokami" w postaci papierowych, różno­ kolorowych gwiazdek nakładanych na siebie w k i l ­ k u warstwach i spiętych jedną lub dwiema wstęgami 'papierowymi długości 20 — 30 om, spływającymi k u dołowi. Ozdoby te przyczepiano na ścianach lub belkach stropowych (ryc. 8). W y c i n a n k i występujące na terenie radomsko-kieleokim nie wykazują na ogół tego wysokiego poziomu artystycznego, z j a k i m spotykamy się np. w Opoczyńskiem czy na K u r p i a c h . P r y m i t y w n e dosyć for­ my starszych wycinanek przypominają raczej rów­ nież niezbyt rozwinięte w y c i n a n k i z leżącej po dru­ giej stronie Wisły —• Lubelszczyzny (oczywiście nie m a m t u na myśli precyzyjnych wycinanek Dobrzyń­ skiego). Jedynie niektóre bardziej wydoskonalone formy kwadratowe zdają się j a k gdyby nawiązywać do w y c i n a n k i opoczyńskiej i sieradzkiej. Oczywiście trudno byłoby na razie przesądzić czy mamy t u do czynienia z jakimiś s t a r y m i nawiązaniami, czy z no­ w y m naśladownictwem, czy po prostu z przypadko­ w y m podobieństwem, o które przy niezbyt skompli­ kowanych formach czteroosiowych nie jest znów talk trudno. Wycinanka ludowa na terenie Kielecczyzny zani­ kła, względnie zanika. Pod wpływem fali mody drobnomieszczańskiej, wyrażającej się t a k silnie w de­ koracji wnęjtrz, k o b i e t y wiejskie po prostu wstydzą się zdobić swe domy w y c i n a n k a m i , bo w oczach wsi uchodzi t o za śmieszność i zacofanie. Być może, zor­ ganizowanie jakiegoś k o n k u r s u czy serii konkursów usunęłoby te niesłuszne uprzedzenia i dopomogło do u t r z y m a n i a przy życiu tej więdnącej gałęzi l u ­ dowej twórczości. Swiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b437c1aed3fe7fc293cbaa397bd58111.pdf 32225bb618d1c930da5365649585cdd1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3466 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3249 Title A name given to the resource Wycinanki podwarszawskie Zofii Świderskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.31-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śledziewski, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I . Antoni Śledziewski WYCINANKI PODWARSZAWSKIE ZOFII ŚWIDERSKIEJ \*ш <m ш * П. 1. Z o f i a Swiderska przy m -m m m -*» m< m pracy. Zofia Swiderska z G o ź l i n a G ó r n e g o w g m i n i e Wilga jest obecnie j e d n ą z n a j c i e k a w s z y c h indywidualności artystycznych wśród wycinankarek Powiśla Otwocko-Garwolińskiego. Dla osób zajmujących się sztuką l u ­ d o w ą o p i n i a taka m o ż e b y ć nieco z a s k a k u j ą c a , ponie­ w a ż w y c i n a n k i S w i d e r s k i e j s ą s t o s u n k o w o m a ł o znane. W p r a w d z i e pewna ich liczba znajduje się w zbiorach m u z e ó w etnograficznych w Toruniu i Warszawie, muze­ ó w o k r ę g o w y c h w P ł o c k u i Siedlcach oraz w m u z e u m r e g i o n a l n y m w Ł u k o w i e i w z o r c o w n i C e p e l i i , ale n i e upoważniają one, b y ć m o ż e , do f o r m u ł o w a n i a takiej opinii. Ponadto n i e k t ó r e w y c i n a n k i Zofii Swiderskiej s p r z e d t r z e c h l u b c z t e r e c h l a t w z b u d z a j ą w e m n i e szereg wątpliwości i wyjaśnię dalej dlaczego. Ale właśnie około d w ó c h lat t e m u n a s t ą p i ł dosyć istotny zwrot w jej w y c i n a n k a r s k i e j t w ó r c z o ś c i . Przemiana ta, polega­ j ą c a na świadomym p o w r o c i e do d a w n y c h wzorów, pozwala m i e ć nadzieję, że istnieje m o ż l i w o ś ć u t r z y m a ­ nia lub nawet p r z y w r ó c e n i a stricte tradycyjnego w y ­ cinankarstwa, jeżeli t y l k o znajdzie się f o r m ę w s p ó ł p r a ­ cy w y c i n a n k a r e k z l u d ź m i ś w i a d o m y m i i s t o t y w y c i n a n ­ ki, znającymi tradycyjne formy regionalne. Zofia Swiderska wycina od młodości. Urodziła się 8 k w i e t n i a 1899 r . w S z y m o n i e w i c a c h , g m . S o b i e n i e - J e ziory, a w i ę c w c e n t r u m P o w i ś l a Otwocko-Garwolińskiego, ż y w e g o w t e d y o ś r o d k a w y c i n a n k a r s t w a . M a t k a jej, A n t o n i n a Ciara z d o m u Kasprzak, urodzona około 1880 r o k u w Z a m b r z y k o w i e w t e j ż e g m i n i e , b y ł a t a k ? e — i to podobno szeroko z n a n ą — w y c i n a n k a r k ą , a po- nadto h a f t o w a ł a i r o b i ł a ł a d n e p i s a n k i . Jej pracami artystycznymi i n t e r e s o w a ł y się ó w c z e s n e społeczne orga­ nizacje m ł o d z i e ż o w e i kobiece. Zofia Swiderska p a m i ę t a , ż e jeszcze p r z e d p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą m a t k a j e j b y ł a k i l k a k r o t n i e zapraszana, n a j a k i e ś z e b r a n i a i w y ­ s t a w y do W a r s z a w y n a u l . K o p e r n i k a , - g d z i e z a w o z i ł a w t e d y swoje w y c i n a n k i , hafty i pisanki. W e d ł u g o p i n i i Swiderskiej — najstarszej z siedmiu c ó r e k Antoniny Ciary — ż a d n a z nich nie d o r ó w n u j e zdolnościami arty­ s t y c z n y m i swojej matce, c h o ć jedna z sióstr, mieszka­ j ą c a obecnie w e w s i W r o c k i w w o j . t o r u ń s k i m , jest zdolną h a f c i a r k ą z a j m u j ą c ą się w y k o n y w a n i e m f r y w o litek, s z y d e ł k o w a n i e m itp. Wyniosła więc z d o m u Swiderska artystyczne zain­ teresowania i d o ś w i a d c z e n i e w y c i n a n k a r s k i e swojej mat­ k i . Piszę ś w i a d o m i e o zainteresowaniach artystycznych, p o n i e w a ż S w i d e r s k a od n a j w c z e ś n i e j s z e j m ł o d o ś c i sporo uwagi poświęca „ r y m o w a n i u " , t j . u k ł a d a n i u wcale zgrab­ nych satyrycznych w i e r s z y k ó w ; dosyć wcześnie za­ c z ę ł a r ó w n i e ż w y s t ę p o w a ć w a m a t o r s k i m t e a t r z y k u oraz ś p i e w a ć w k o ś c i e l n y m c h ó r z e i k o n t y n u o w a ł a te z a j ę ­ cia p r z e z k i l k a l a t , n a w e t j a k o m ę ż a t k a . M i a ł a i m a d o t y c h c z a s z n a k o m i t ą p a m i ę ć ; d z i ś jeszcze p o t r a f i o d ­ t w o r z y ć c a ł e m o n o l o g i i p a r t i e s w o i c h r ó l ze s z t u k w y ­ s t a w i a n y c h w czasie p i e r w s z e j w o j n y ś w i a t o w e j l u b po wyzwoleniu. Recytuje i śpiewa c h ę t n i e . A l e przede wszystkim wycina. 1 Początki jej m i a ł a 10, m o ż e wycinankarstwa sięgają czasów, gdy 11 l a t . W t e d y n a ś l a d o w a ł a m a t k ę . 11 31 I �II. 3. Lalka, w y m . 28 X 14,5 c m . I I . 4. Lalki podwójne z czterema stawy, w y m . 28 X 22 c m . l i s t o p a d a 1919 r . w y s z ł a za m ą ż za A n d r z e j a S w i d e r ­ skiego i z a m i e s z k a ł a w G o ź l i n i e G ó r n y m o d d a l o n y m od S z y m o n i e w i c z a l e d w i e o 4 k m . P r z e z p e w i e n czas w y ­ c i n a ł a n a d a l d l a siebie i d l a i n n y c h k o b i e t , a ż d o czasu gdy strojenie izb stało się niemodne. A l e — j a k .wspo­ m i n a — l u b i ł a czasem p o w y c i n a ć c o ś „z g ł o w y " , za­ r ó w n o d l a s i e b i e , j a k i d l a k o g o ś z r o d z i n y l u b po p r o s t u po t o , a b y p o k a z a ć t o d z i e c i o m s z k o l n y m . W o k ­ r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m w y c i n a ł a jeszcze c z a s a m i i s t r o i ł a w y c i n a n k a m i s w o j ą i z b ę . P o w o j n i e do w y c i n a n k a r s t w a w r ó c i ł a s t o s u n k o w o p ó ź n o , p o n i e w a ż n i e d o t a r ł y do n i e j wiadomości o organizowanej w 1956 r o k u wystawie sztuki ludowej p o w i a t ó w Garwolin i R y k i , a potem w r o k u 1963 w y s t a w i e w y c i n a n e k k o ł b i e l s k i c h i z P o w i ś l a O t w o c k o - G a r w o l i ń s k i e g o . Dopiero na p r z e ł o m i e lat sześć­ d z i e s i ą t y c h i s i e d e m d z i e s i ą t y c h d o w i e d z i a ł a się, że w o d - 32 kogutami •»>»»» «»:eceeeee u pod­ ««««C'C жтхт �П. 5. Lalka z dwoma kogutami, w y m . 26 X 17 c m . I I . 6. Lalki kogutami u podstawy, w y m . 28 X 19,5 c m . d a l o n y c h o p a r ę k i l o m e t r ó w od G o ż l i n a Sobieniach K i e l czewskich m i e s z k a j ą d w i e kobiety, k t ó r y c h wycinanki b y ł y j u ż na w y s t a w a c h i s ą t e r a z k u p o w a n e p r z e z m u z e a i W y d z i a ł K u l t u r y Prezydium W R N w Warszawie. Fakt, że k t o ś interesuje się d a w n y m i w y c i n a n k a m i , z m o b i l i ­ z o w a ł j ą do p r a c y . N a j p i e r w , , p r z y p o m i n a ł a " sobie s w o j e stare w z o r y , w y c i n a j ą c po p r o s t u z b i a ł e g o p a p i e r u , j a k i m i a ł a pod ręką, a potem poprosiła mieszkającą w Piastowie córkę o kupienie kolorowego papieru glans o w a n e g o . W n i e d ł u g i m czasie j e j w y c i n a n k i znalazły się w d o m u k u l t u r y w G a r w o l i n i e , a w r o k u 1973 n a konkursie i pokonkursowej w y s t a w i e sztuki ludowej po­ łudniowego Mazowsza, zorganizowanej w Garwolinie przez W y d z i a ł K u l t u r y P r e z y d i u m W R N w W a r s z a w i e , przy współudziale w y d z i a ł ó w o ś w i a t y i k u l t u r y rad na­ rodowych w Garwolinie, Grodzisku Maź., Grójcu, M i ń s k u podwójne z dwoma o 33 �Maz., O t w o c k u , Piasecznie i W o ł o m i n i e . N a w y s t a w i e tej Ś w i d e r s k a o t r z y m a ł a j e d n ą z trzech pierwszych nagród, a w tekście katalogu wystawy już wtedy została określo­ na jako jedna z n a j w y b i t n i e j s z y c h w y c i n a n k a r e k . 2 Z p o c z ą t k u w y c i n a ł a tradycyjne, grubo cięte lalki, koguty i gwiazdy. A l e S w i d e r s k a jest o b d a r z o n a w y j ą t ­ k o w y m temperamentem twórczym, lubi eksperymento­ w a ć i p o s z u k i w a ć . S z u k a j ą c coraz to n o w y c h w z o r ó w — c h y b a n i e bez s u g e s t i i k o g o ś z k r ę g u o d b i o r c ó w , bo wycinanki s w o j e c h ę t n i e p r z e k a z y w a ł a do s z k o ł y , na p l e b a n i ę , do ś w i e t l i c i o f i a r o w y w a ł a z n a j o m y m — za­ częła w p r o w a d z a ć elementy naturalistyczne i obce m i e j ­ s c o w e j t r a d y c j i , j a k n p . wiewiórki i zajączki, chabry, wisienki i t p . ( i l . 2), a do t r a d y c y j n y c h g w i a z d u l e p s z e ­ nia techniczno-artystyczne w postaci r ó w n y c h , o k r ą g ł y c h „okienek", w y k o n y w a n y c h przy pomocy biurowego dziurk a c z a ( i l . 15). Zofię S w i d e r s k ą i jej w y c i n a n k i znam od ponad pięciu lat. G d y w ś r ó d jej n o w y c h p o m y s ł ó w z a c z ą ł e m d o s t r z e g a ć e l e m e n t y o d d a l a j ą c e te w y c i n a n k i o d miejsco­ wej t r a d y c j i , a s t w a r z a j ą c e p e w i e n t y p w y c i n a n k i — by t a k rzec — a u t o r s k i e j , i n d y w i d u a l n e j , z a c z ą ł e m z a c h ę ­ c a ć i c h a u t o r k ę do p o w r o t u d o f o r m t r a d y c y j n y c h . B e z w a h a n i a o d r z u c i ł a S w i d e r s k a d z i u r k a c z , ale n i e m o g ł a rozstać się z w i e w i ó r k a m i , zajączkami, chabrami i w i ­ sienkami, k t ó r e nadal, obok k o g u t k ó w i lalek, w p r o w a ­ d z a ł a do s w o i c h g w i a z d , p o n i e w a ż w i e l e o s ó b ceniło i ceni w ł a ś n i e w y c i n a n k i z tego r o d z a j u m o t y w a m i . P r z y j e c h a ł e m k i e d y ś do S w i d e r s k i e j ze s p o r ą k o l e k c j ą wycinanek z Powiśla Otwocko-Garwolińskiego, z lat 1956—63, w t y m z w y c i n a n k a m i w y k o n a n y m i p r z e z A n n ę Sabałę i Rozalię Kowalczyk z Zambrzykowa, wycinank a r k i o d d a w n a w y s o k o cenione przez S w i d e r s k ą ; b y ł y one n i e m a l r ó w i e ś n i c a m i j e j m a t k i , urodzonej t a k ż e w Z a m b r z y k o w i e . Ponadto p o k a z a ł e m jej stare w y c i n a n k i ^ p o d w a r s z a w s k i e " r e p r o d u k o w a n e w Wycinance ludowej J ó z e f a G r a b o w s k i e g o oraz w 4 n u m e r z e „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " z 1962 r. O c z y w i ś c i e , p o k a z y w a n y m w y c i n a n ­ k o m t o w a r z y s z y ł o d p o w i e d n i komentarz. Swiderska szyb­ k o p o j ę ł a i s t o t ę s p r a w y i p r z y p o m n i a ł a .sobie s t a r e w z o ­ r y , k t ó r e , j a k jej się z d a w a ł o , nie m o g ł y teraz b y ć j u z m o d n e i d l a t e g o p o s z u k i w a ł a n o w o ś c i . N i e d ł u g o po t y m s p o t k a n i u o t r z y m a ł e m o d Ś w i d e r s k i e j o k o ł o 40 w y c i ­ nanek, z k t ó r y c h ponad p o ł o w ę s t a n o w i ł y różne poje­ dyncze i p o d w ó j n e l a l k i , p a r y k o g u t ó w oraz k o m p o z y ­ cje l a l e k i k o g u t ó w d o s y ć p o d o b n e do t y c h , k t ó r e w y c i ­ nały Kowalczykowa i Sabałowa z Zambrzykowa. A l e od razu w t y c h w y c i n a n k a c h S w i d e r s k i e j z a z n a c z y ł się j e j w ł a s n y , i n d y w i d u a l n y s t y l . P r z y z a c h o w a n i u t e j sa­ m e j , o g ó l n e j f o r m y k o g u t ó w czy l a l e k w y r a ź n i e w i d o c z ­ n y jest w ł a ś c i w y j e j o d r ę b n y i samodzielny s p o s ó b zdo­ bienia ich p ł a s z c z y z n y przy pomocy e l e m e n t ó w także p o w s z e c h n i e t u t a j z n a n y c h , ale k o m p o n o w a n y c h w u k ł a ­ dy nieco inne, h a r m o n i j n i e dostosowane do w i e l k o ś c i płaszczyzny. Nawet te lalki, k t ó r e w y d a j ą się b y ć pra­ w i e p o w t ó r z e n i e m n i e k t ó r y c h l a l e k S a b a ł o w e j czy K o w a l c z y k o w e j , zawsze r ó ż n i ą się nieco o d t a m t y c h k s z t a ł ­ t e m i przede w s z y s t k i m sposobem a ż u r o w a n i a ich p ł a s z ­ czyzny i t r a k t o w a n i a r ó ż n y c h s z c z e g ó ł o w y c h e l e m e n t ó w . P o n a d t o p e w n e f o r m y p o d w ó j n y c h lalek z kogutkami o r a z kogutów na płotkach nie b y ł y m i d o t ą d znane w o g ó l e , c h o ć i c h z w i ą z e k z m i e j s c o w ą t r a d y c j ą jest n i e ­ w ą t p l i w y . N i e b y ł y to w i ę c kopie w y c i n a n e k , k t ó r e ] e j w t e d y p o k a z y w a ł e m , ale jej w ł a s n e p o m y s ł y odpowiada­ j ą c e j e d y n i e o g ó l n e m u c h a r a k t e r o w i w y c i n a n e k z tego terenu, t j . takich, j a k i e z n a j d u j ą się w zbiorach k r a k o w ­ skiego m u z e u m etnograficznego oraz tych, k t ó r e z o s t a ł y w y k o n a n e w l a t a c h 1956—63 p r z e z w y c i n a n k a r k i z Z a m b ­ r z y k o w a , Z u z a n o w a i S o b i e ń J e z i o r , a k t ó r y c h c z ę ś ć po w y s t a w i e w G a r w o l i n i e z n a l a z ł a się w zbiorach P a ń s t w o ­ 3 wego Etnograficznego w Warszawie, gdzie się znajdują. P r z y g o t o w u j ą c w u b i e g ł y m roku dla W y d z i a ł u K u l t u r y i S z t u k i U r z ę d u W o j e w ó d z k i e g o w S i e d l c a c h 50 e g z e m p ­ l a r z y a l b u m u z a w i e r a j ą c e g o po 25 o r y g i n a l n y c h w y c i ­ n a n e k l u d o w y c h z w o j . siedleckiego b y ł e m w s t a ł y m k o n t a k c i e ze S w i d e r s k ą — i i n n y m i w y c i n a n k a r k a m i z Powiśla Otwocko-Garwolińskiego (które w większej części leży obecnie w granicach w o j . siedleckiego) — i miałem wtedy możliwość dosyć dokładnego poznania j e j t e c h n i k i w y c i n a n i a oraz o k o l i c z n o ś c i , w j a k i c h r o ­ dziły się n i e k t ó r e formy wycinanek. D o a l b u m u tego w y k o n a ł a Swiderska p o n a d 200 wycinanek, a w i ę c ilość, k t ó r a pozwala j u ż na o c e n ę c a ł e g o j e j dotychczasowego d o ś w i a d c z e n i a i d o r o b k u oraz r ó ż n o r o d n o ś c i w y k o n y w a n y c h f o r m i stosowanych mo­ t y w ó w zdobniczych. Wszystkie w y c i n a n k i Swiderskiej, tak jak wszystkie wycinanki z Powiśla Otwocko-Garwo­ l i ń s k i e g o , są j e d n o b a r w n e , a j e d y n y m i e l e m e n t a m i zdob­ niczymi p o w i e r z c h n i k o g u t k ó w i lalek są odpowiednio k o m p o n o w a n e u k ł a d y d r o b n y c h w y c i ę ć . W ś r ó d tej d u ż e j kolekcji najczęściej w y s t ę p u j ą c y m i i najciekawszymi for­ m a m i są — t a k t y p o w e dla tego t e r e n u — k o g u t k i i lalki w różnych kombinacjach. Wśród wykonywanych obecnie wycinanek Swiderskiej szczególnie interesują­ ce, b a r d z o s t a r a n n e p o d w z g l ę d e m t e c h n i c z n y m i h a r ­ m o n i j n e w o g ó l n e j k o m p o z y c j i s ą j e j koguty podwójna („całujące s i ę " ( i l . 13), k t ó r y c h podstawę stanowi p o z i o m y , bogato a ż u r o w y f r y z b ę d ą c y rozbudowanym i dalece j u ż p r z e k s z t a ł c o n y m p ł o t k i e m , na j a k i m stoją n i e k t ó r e w c z e ś n i e j s z e koguty z P o w i ś l a , w s z c z e g ó l n o ś c i Anny Sabały z Zambrzykowa i Zofii Grzędy z Sobień Kiełczewskich. Drugą, również interesującą formą tych w y c i n a n e k s ą p o j e d y n c z e i p o d w ó j n e lalki, b a r d z o c z ę s t o ł ą c z o n e z kogutami i p o s i a d a j ą c e ś m i a ł e , o d c h o d z ą c e od n a t u r a l i z m u k s z t a ł t y ( i l . 3—6, 8). W s z y s t k i e wycinanki Świderskiej — tak zresztą jak wycinanki z Powiśla Ot­ wocko-Garwolińskiego w ogóle — m o ż n a by sklasyfiko­ w a ć w cztery podstawowe g r u p y , z k t ó r y c h k a ż d a jest jeszcze z r ó ż n i c o w a n a w e w n ę t r z n i e i d a j e s i ę u p o r z ą d k o ­ w a ć w e d ł u g dalszych, szczegółowych rozróżnień. 4 Tymi koguty, nia czterema gwiazdy się w y r a ź n i e 1 — lalki podstawowymi i drzewka pięć pojedyncze grupami {rózgi). Wśród następujących bez kogutów, będą: lalek lal':i, wyróż­ odmian: o rękach wygiętych ł u k o w a t o i o p u s z c z o n y c h w d ó ł ( i l . 3) 2 — l a l k i p o j e d y n c z e , k t ó r y c h p o d n i e s i o n e do g ó r y r ę c e p r z e c h o d z ą nad g ł o w ą w p a r ę p o ł ą c z o n y c h dzio­ bami kogutóu; (forma typowa dla wycinanek k o ł b i e l s k i c h i z P o w i ś l a O t w o c k o - G a r w o l i ń s k i e g o ( i l . 5) 3 — lalki podwójne („tańczące"), których podniesione d o g ó r y r ę c e n i e p r z e c h o d z ą w p a r y k o g u t ó w , lecz z e w n ę t r z n e pozostają wolne, a w e w n ę t r z n e są po­ ł ą c z o n e ze s o b ą 4 — lalki p o d w ó j n e z kogutkami nad głową, będące po­ niekąd rytmicznym powtórzeniem lalek pojedyn­ c z y c h z k o g u t k a m i , ale o d t a m t y c h d o s y ć r ó ż n e w k s z t a ł t a c h ( i l . 8) 5 — l a l k i p o d w ó j n e , k t ó r y c h podniesione do g ó r y r ę c e n i e p r z e c h o d z ą w p a r y k o g u t ó w , lecz s ą p o ł ą c z o n e j a k w t a ń c u ( o d m i a n a 3), a k o g u t y — d w a l u b c z t e r y — s t a n o w i ą i c h p o d s t a w ę , ( i l . 6). Różnice w k s z t a ł t o w a n i u podstawy pozwalają wydzie­ lić d w a w a r i a n t y w y c i n a n e k t e j g r u p y : a — l a l k i sto­ j ą c e n a c z t e r e c h k o g u t a c h ( i l . 4), b — l a l k i s t o j ą c e na d w ó c h kogutach, d w u k r o t n i e większych od k o g u t ó w po­ c z w ó r n y c h ( i l . 6). aż 34 Muzeum do d z i ś T e p i e r w s z e s ą c i ę t e w / g t r z e c h osi s y m e t r i i o d góry do tylko wysokości płotka (który zawsze jest cięty �7 II. 7. Dwa kogutki, wym. 10X20,5 cm. I I . 8. L,alki podwójne z kogutami, wym. 19X29 cm. �П. 9. Dwa koguty, w g . j e d n e j , g ł ó w n e j osi s y m e t r i i ) , a w i ę c d w i e s y m e t ­ ryczne p o ł o w y lalki o d p o w i a d a j ą dwóm symetrycznie u s t a w i o n y m k o g u t o m (boczne osie s y m e t r i i b i e g n ą p r z e z ś r o d e k l a l k i ) . L a l k i t y p u „ b " c i ę t e s ą w e d ł u g t r z e c h osi s y m e t r i i t y l k o do w y s o k o ś c i k o g u t ó w , k t ó r e j u ż w ; a z z p o d s t a w ą ( p ł o t k i e m ) cięte są t y l k o w g . jednej (głównej) osi s y m e t r i i , a p a r a s y m e t r y c z n y c h k o g u t ó w o d p o w i a d a parze s y m e t r y c z n y c h lalek. K o g u t y p o d w ó j n e s ą ponadto a ż u r o w a n e , podczas gdy o p o ł o w ę mniejsze k o g u t y po­ c z w ó r n e nie d a j ą j u ż takiej m o ż l i w o ś c i i p ł a s z c z y z n a i c h p o z o s t a j e n i e o r n a m e n t o w a n a . Jest t o b a r d z o ś m i a ł e i ciekawe p o ł ą c z e n i e d w ó c h w y c i n a n e k , w g r u n c i e rze­ czy s a m o d z i e l n y c h , p o n i e w a ż k o g u t y t a k i e — i to za­ r ó w n o p o d w ó j n e j a k i p o c z w ó r n e — w postaci z u p e ł n i e p o d o b n e j , w y s t ę p u j ą j a k o w y c i n a n k i o d r ę b n e ( n p . i l . 7, U). W ś r ó d kogutów l u b w y c i n a n e k , w k t ó r y c h koguty s ą m o t y w e m d o m i n u j ą c y m , w y r ó ż n i ć m o ż n a cztery n a s t ę p u ­ jące odmiany: 1 — koguty podwójne („całujące się") stojące na sto­ sunkowo wąskiej i skromnie a ż u r o w a n e j podsta­ w i e , k t ó r y c h c a ł y t u ł ó w i szyja p o z o s t a j ą bez j a ­ kichkolwiek w y c i ę ć , a j e d y n i e z b l i ż o n y do koła ogon posiada p i ę ć l u b siedem p r o s t y c h , p i o n o w y c h lub lekko skośnych wycięć tworzących m o t y w zbli­ ż o n y do k o ł a ( i l . 9) 2 — k o g u t y p o d w ó j n e (znacznie w i ę k s z e ) s t o j ą c e na bo­ gato a ż u r o w a n e j p o d s t a w i e i a ż u r o w a n e w z d ł u ż t u ­ ł o w i a i szyi, k t ó r y c h f a n t a z y j n i e w y g i ę t e ogony złożone są z jednego l u b d w ó c h d r o b n o s t r z ę p i o n y c h p i ó r ( i l . 13) 3 — kompozycje pasowe złożone z dwóch połączonych p i o n o w o f r y z ó w , z k t ó r y c h k a ż d y s k ł a d a s i ę z czte­ r e c h l u b s z e ś c i u k o g u t ó w o d d z i e l o n y c h od siebie w ą s k ą , s k r o m n i e a ż u r o w a n ą p o d s t a w ą , a oba pasy k o g u t ó w s t o j ą n a f r y z i e szeroko i b o g a t o a ż u r o w a ­ nym 4 — k o m p o z y c j e pasowe z ł o ż o n e aż z czterech par t ó w umieszczonych nad s o b ą p i ę t r o w o , k t ó r y c h stawy 36 stanowią dosyć szerokie i bogato kogu­ pod­ ażurowane w y m . 12 X 28 fryzy cm. (plotki), takie jak przy parach kogutów od­ m i a n y d r u g i e j ( i l . 10) Gwiazdy Świderskiej występują w dwóch zasadniczych odmianach t j . : 1 — j a k o g w i a z d y o k r ą g ł e ( k o ł a ) ( i l . 15) 2 — j a k o g w i a z d y „ r o g o w e " ( k w a d r a t y ) ( i l . 12), k t ó r y c h miejscowa nach i nazwa wywodzi izb zawieszane były się stąd, że zwykle rogami dołu, a nie jak k w a d r a t y , t j . równolegle ścian. W y s t ę p u j e rych formą wody mają tutaj wyjściową także odmiana jest koło, kształt gwiazd ośmio ale lub na ścia­ do góry do linii gwiazd, k t ó ­ których ob­ szesnastopro- miennych. W y c i n a n k i grupy ostatniej, czyli drzewka, nie w y ­ różniają się a n i ilościowo ani j a k o ś c i o w o w dotychcza­ s o w y m d o r o b k u a r t y s t y c z n y m Ś w i d e r s k i e j . S ą to n a j ­ c z ę ś c i e j s t o s u n k o w o d u ż e g o f o r m a t u ( o k o ł o 30 X 20 c m ) p o ł ą c z e n i a k o g u t ó w i r ó ż n y c h m o t y w ó w r o ś l i n n y c h , ale tak już odrealnionych, że m a ł o p r z y p o m i n a j ą c y c h drzew­ ko. W tej grupie m o ż n a w y r ó ż n i ć t y l k o d w i e o d m i a n j , tj. z dominującym lub wyłącznym motywem roślinnym, albo z dominującym motywem kogutów. Podsta­ w ą drzewek drugiej o d m i a n y są z w y k l e t a k ż e dwa l u b cztery k o g u t y s t o j ą c e na a ż u r o w y m pasie. O s o b n ą i wg. innych kryteriów wydzieloną grupę wycinanek Swiderskiej, s t a n o w i ą miniaturowe koguty i lalki w po­ staci dh'.gich a wąskich fryzów. Świderska wy­ k a z a ł a się t u t a j z n a k o m i t ą t e c h n i k ą cięcia, s t o s u j ą c -adziwiającą rozmaitość form. Niektóre z tych fryzów ma­ ją zaledwie po dwa i pół centymetra szerokości, d ł u g o ś ć i c h k s z t a ł t u j e s i ę w g r a n i c a c h 20—25 c m , z cze­ go n a a ż u r o w a n ą p o d s t a w ę p r z y p a d a z a l e d w i e 1 c-n, a n a w y c i ę c i e pasa k o g u t k ó w , t y l k o p ó ł t o r a c e n t y m e t r a . Wycinanki Świderskiej, a szczególnie koguty i lalki, r e p r e z e n t u j ą stosunkowo d u ż ą rozmaitość f o r m i róż­ n o r o d n o ś ć m o t y w ó w zdobniczych. S ą przy t y m w y k o ­ n y w a n e bardzo starannie pod w z g l ę d e m technicznym, m i m o że Ś w i d e r s k a nie jest s t a ł y m d o s t a w c ą do S p ó ł ­ dzielczego Zrzeszenia W y t w ó r c ó w R ę k o d z i e ł a L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o (jest j e g o c z ł o n k i e m od l i s t o p a d a 1974 i . ) k t ó r e stawia pewne w y m a g a n i a techniczne, choć — jak �П. 10. Koguty, w y m . 27 X 17,5 c m . П. 11. Szla­ czek, w y m . 5 X 20 c m . П. 12. G w i a z d o r o g o i i ' a . w y m . 20 X 20 c m . mi się zdaje — nie stawia r ó w n y c h im wymagań etno­ graf iczno-artystycznych. W y c i n a n k a r s t w u s w e m u S w i d e r s k a oddana jest c a ł ą d u s z ą . W y c i n a n i e d l a z a r o b k u , bo j e s t s y t u o w a n a b a r ­ dzo d o b r z e , ale w y ł ą c z n i e d l a p r z y j e m n o ś c i . O p o w i a d a ­ ł a m i , j a k t o po m o j e j u n i e j w i z y c i e z k o l e k c j ą sta­ r y c h w y c i n a n e k , d ł u g o w n o c y n i e m o g ł a z a s n ą ć , bo przypominała sobie w s z y s t k i e s t a r e w z o r y . Wreszcie w s t a ł a i p a r ę n o c n y c h godzin s p ę d z i ł a na wycinaniu d a w n y c h k o g u t ó w i lalek. Gdy się jej nie podobały, to n i s z c z y ł a j e bez w a h a n i a i p r ó b o w a ł a z r o b i ć ł a d n i e j ­ sze. Jest w y m a g a j ą c a w s t o s u n k u do siebie s a m e j i c i e ­ szy s i ę , g d y j e j w y c i n a n k i w z b u d z a j ą z a i n t e r e s o w a n i e . Brała udział w konkursach i wystawach wojewódzkich w l a t a c h 1976, 77 i 79 o r g a n i z o w a n y c h w S i e d l c a c h i Ł u ­ k o w i e , gdzie o t r z y m y w a ł a t y l k o pierwsze i d r u g i e na­ grody. W p r a w d z i e w r o k u u b i e g ł y m na d u ż y m o g ó l n o ­ polskim konkursie w Toruniu otrzymała tylko wyróż­ n i e n i e , ale, j a k i n f o r m o w a ł a m n i e z a r a z po wysłaniu s w o i c h p r a c , a jeszcze z n a c z n i e p r z e d d e c y z j ą j u r y , w y ­ c i n a n k i te b y ł y w y k o n a n e w p o ś p i e c h u i m i a ł y w z o r y , z k t ó r y c h nie b y ł a zadowolona. Ponadto znaczna ich część u l e g ł a w drodze l i c z n y m uszkodzeniom (informacja organizatorów konkursu), co prawdopodobnie miało w p ł y w n a i c h o g ó l n ą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą . W r o k u 1977 otrzymała Swiderska odznakę Zasłużonego Działacza K u l ­ t u r y , a w r o k u 1979 n a g r o d ę W o j e w o d y S i e d l e c k i e g o . Jest z w e r y f i k o w a n y m twórcą ludowym i od kwietnia 1975 r o k u o t r z y m u j e s t a ł ą e m e r y t u r ę . O d czasu, g d y za­ częła p o n o w n i e w y c i n a ć , m i e s z k a n i e jej jest stale ude­ korowane wycinankami, które spotkałem także wiszące w szkole i U r z ę d z i e G m i n n y m w S o b i e n i a c h - J e z i o r a c h . 37 Г �II. 13. Koguty podwójne, kami Ponieważ nanek wiele wykazuje z „całujące wyciętymi wykonywanych podstawową zebrane dują się w wałem Jestem w Muzeum je tutaj bowiem kontynuujące „okolicach wzory jej że matki i Franciszki nią zalii Kowalczyk mej kategorii wycinanek, które wyci­ wycinankami, bieżącego stulecia w wycinankami przekonany, z podwarszawskich" Etnograficznym również przez tożsamość które w pierwszym dziesięcioleciu stały s i ę " , w y m . 19 X 27 c m . 11. 14. Chabry, ś r . 22 c m . I I . 15. d z i u r k a c z e m , ś r . 24,5 c m . I I . 16. Szlaczek, w y m . 3 X 20 c m . Krakowie, Połosak zo­ Anny należą j e d y n i e przez do dokumentacji wskazują naz­ karek z Powiśla tej sa­ brak do­ Ich na n i e w ą t p l i w ą Swiderskiej Ro­ terenowej „podwarszawskimi". kami Swiderskiej Sabały, nie znaj­ podwarszawskimi. wycinanki oraz i kładnej bieli. Wystarczy reprodukowane jak w nazwane formy dziur­ zostały i elementy współczesnych Otwocko-Garwolińskiego porównać niektóre koguty z podobnymi „Wycinance z ogól­ zdobnicze wspólnotę zarówno z wycinan­ i innych w Muzeum Etnograficznym nymi Gwiazda formami w Krakowie ludowej" J. wycinan­ i okolic Koi- i lalki tutaj znajdującymi się i reprodukowa­ Grabowskiego. P R Z Y P I S Y 1 P u ś ć konia na t r a w ę , niechaj nie a d a j m u o b r o k u , bo m u s i ę j e ś ć chce. Dziewczyno moja, b ą d ź ulubiona, daj m i b u z i a k a , b ę d z i e s z s ł a w i o n a . N i e d a m b u z i a k a , bo s i ę S e j m d o w i e , jeszcze b u z i a k a m i u p a ń s t w o w i . P a ł a c K u l t u r y zdobi stolicę, s p o j r z ę do g ó r y , p i ę t e r n i e z l i c z ę . Ach, j a k i wielki, dobra technika, t u dołożona praca rolnika. Czego u c z e n i d z i ś d o k o n a l i , d z i w i ą się starzy, d z i w i ą się m a l i . K ł a d ą s i ę do s n u , a P a n i e ś w i ę t y , na r a n o k o ś c i ó ł j u ż p r z e s u n i ę t y . N i e z n a l i o j c o w i e , nie z n a l i d z i a d y , jakie m y m a m y dziś autostrady. P r z e p i ę k n e szosy, w y g o d y w s z ę d z i e , p e w n i e u m i e r a ć , to żal n a m b ę d z i e Z G o ź l i n a p r z e z W i l g ę na D ę b l i n j a d ę i oto w i d z ę t u a u t o s t r a d ę . Polska L u d o w a n a m to z r o b i ł a , drepce, a dołożyła r ą k c h ł o p s k a siła. Za s a n a c y i b y ł y u r o k i , dziś odskoczyły gdzieś w ciemne m r o k i . C h o ć b y z a p r z ę g l i d z i s i a j sto k o n i , k o ł t u n a z u r o k i e m już nie dogoni. D o b r z e ż y j e m y d z i s i a j na ś w i e c i e , osiem d z i e s i ą t e k s k o ń c z y ł a m przecie, a jeszcze w y t n ę i t o i o w o , nawet z a ś p i e w a m , czuję się zdrowo. A . B l a c h o w s k i , Sztuka ludowa południowego Ma­ z o w s z a — k a t a l o g w y s t a w y p o k o n k u r s o w e j , 1973 r. s. 18 M a t k a Z o f i i S w i d e r s k i e j b y ł a starsza od A n n y Sa­ b a ł y o ca 2 l a t a , a od R o z a l i i K o w a l c z y k o b l i s k o V l a t . M i e s z k a j ą c w tej samej wsi z n a ł y n a w z a j e m swoje w y ­ cinanki. D w i e p a r y t a k i c h k o g u t k ó w , z n a j d u j ą c y c h się obec­ nie w z b i o r a c h P a ń s t w o w e g o M u z e u m Etnograficznego w Warszawie, było reprodukowanych w numerze „ P o l ­ s k i e j S z t u k i L u d o w e i " , R. X V I , 1962, n r 4, s. 226, i l . 13 i 14. ф 2 3 4 Fot.: J . Swiderski, il. 2—16 38 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f53d9e516ec1d21b2f938ed1e0da819.pdf 9ccfdb9421ede61f5291924d08464500 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4531 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource Mazowsze - sztuka ludowa wycinanka ludowa Powiśle otwocko-garwolińskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4212 Title A name given to the resource Wycinanki z Powiśla otwocko-garwolińskkiego/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 221-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śledziewski, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Sledziewski WYCINANKI Z POWIŚLA O T W O C К O-GAR WO L I Ń S K I E G O Od k i l k u l a t mówi się o „wycinance garwolińskiej". Najpierw wspomniał o niej w 1955 r. Józef Grabowski w swej pracy „Wycinanka l u d o w a " p ó ź n i e j , w 1956 г., zaczęto żywiej interesować się tą wycinanką z racji wystawy sztuki ludowej, którą zorganizowano w Garwolinie . 2 Przystępując do omówienia interesującej nas grupy wycinanek wydało m i się jednak bardziej słuszne i precyzyjne nazwanie jej grupą z Powiśla otwoćkogarwolińskiego. Złożyły się na to d w a powody. Pierw­ szy — definicja zasięgu, wynikła z badań terenowych; d r u g i — niejasność dotychczasowego pojęcia w y c i n a n k i garwolińskiej. Oo prawda, j a k dotychczas, pisano o niej niewiele, a Grabowski poświęcił j e j we wspom­ nianej „Wycinance l u d o w e j " zaledwie pięć zdań, ale skonfrontowanie sądów zawartych w tych zdaniach z materiałem u j a w n i o n y m w terenie (podczas przy­ gotowań do wystawy garwolińskiej) nasuwa obawę, że wspólną nazwą określono w y c i n a n k i o zupełnie odimiennym charakterze, odmiennych cechach for­ malnych, a poza t y m pochodzące z innych miejsco­ wości. Zacznijmy więc od ustalenia zasięgu t e r y t o r i a l ­ nego interesującej nas grupy wycinanek. Zgadzając się z Grabowskim można powiedzieć, że chodzi t u 0 obszar między Wisłą i Świdrem (patrz i l . 39), a więc o pewną część omawianego przez niego obsza­ ru „między Wisłą a Bugiem". Mówiąc ściślej, chodzi t u o kilkanaście w s i położonych n a p r a w y m brzegu Wisły, pomiędzy Sobieniaml B i s k u p i m i na północy 1 Maciejowicami na południu, :z których t y l k o jedna położona jest z dala od Wisły (ok. 20 k m w prostej l i n i i ) . Określenie „Powiśle otwocko-garwolińskie" — aczkolwiek trochę niezręczne — zostało podyktowane faktem, że od r o k u 1958 omawiany obszar przecięty jest granicą dwóch powiatów i nazwa Powiśle garwolińskie mogłaby nasuwać przypuszczenie, że chodzi tu t y l k o o część interesującego nas obszaru. 0 wycinance z Powiśla otwocko-garwolińskiego do ostatnich lat wiedzieliśmy niewiele. Dotychczas j e d y n y m źródłem i n f o r m a c j i , na którym właśnie oparł swą charakterystykę Grabowski, był znajdujący się w K r a k o w i e , a pochodzący z początku X X w. zbiór wycinanek d. Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana. Dopiero w ostatnim okresie uzyskaliśmy dzięki badaniom terenowym pełniejsze informacje i mate­ riały, z których szczególną wagę mają w y c i n a n k i i 2 3 J . Grabowski, Wycinanka ludowa, Warszawa 1955, w y d . „Sztuka". Wystawa ta, zorganizowana przez Wydział K u l ­ t u r y Prezydium W R N przy współudziale Wydziału Sztuki Ludowej M i n . K u l t u r y i Sztuki, odbyła się w Garwolinie w maju 1956 r. Część tego zbioru znajduje się obecnie w K r a ­ kowie w bibliotece Akademii Sztuk Pięknych, a część — w Muzeum Etnograficznym. 1 2 3 з Wycinanki z pow. Garwolin: II. 1. Wielobarw­ na, dl. 30,5 cm. Wyk. ok. 1905 г., Ruda. II. 2. Wielobarwna, dl. 32 cm. Wyk. ok. 1905 г., Podlęż. II. 3. Jednobarwna, dl. 21 cm. Wyk. po 1955 r. Zofia Gnyś, Samogoszcz. �4 II. 4. Wycinanka wielobarwna, dl. 24 cm. Wyk. ok. 1905 r. Michalczykawa, Podlęż, pow. Garwolin. uzyskane od żyjących jeszcze dawnych w y c i n a n k a r e k z powiatów garwolińskiego i otwockiego *. Na t y m właśnie materiale opieram się iw niniejszym a r t y k u l e . Nasza wiedza o wycinance północnej części Po­ wiśla otwocko-garwolińskiego datuje się od 1955 r. Wtedy to, przystępując do organizowania wyetawy sztuki ludowej powiatów G a r w o l i n i Ryki, powie­ rzono p. Józefie Dąmtaskiej z Warszawy przeprowaA n n a Sabała z Zambrzykowa Nowego, Ro­ zalia Kowalczyk z Zambrzykowa Starego, M a r i a Jobda z Sobień Biskupich, Zofia Grzęda z Sobień Kiełczewskich, Franciszka Połosak z Zuzanowa (wszystkie miejscowości w pow. Otwock), Agata K o ­ bus z Piastowa, pow. G a r w o l i n i A n n a Rybak z B a zanowa Nowegoi, pow. R y k i . 4 dzenie wstępnej penetracji terenu. W w y n i k u tych badań udało się ustalić nazwiska k i l k u żyjących jesz­ cze kobiet, które przed kilkudziesięciu laty należały do grona czynnych wycinankarek. Ponieważ w y ­ padło m i być organizatorem tej wystawy, po dokład­ n y m zapornaniu się z w y n i k a m i badań Józefy Dąmbskiej i z treścią książki J . Grabowskeigo, wczesną wiosną 1966 r. wyjechałem na teren Powiśla garwolińskiego, zaopatrzywszy się oczywiście w kolorowy glanisowany papier. T u , dzięki wydatnej pomocy L u d ­ w i k i Cichockiej, ówczesnej k i e r o w n i c z k i Biblioteki Gromadfczkiej w Sdbieniach Jeziorach, zdołałem od­ naleźć k i l k a starszych kobiet, które rzeczywiście zaj­ mowały się kiedyś wycinaniem. Jakież było jednak moje zdziwienie, gdy wśród w y k o n a n y c h przez nie wycinanek nie znalazłem ani jednej zbliżonej do typu, o którym pisał Grabowski. Były zupełnie od­ rębne, a — j a k zapewniały zarówno same wycinank a r k i j a k i inne starsze osoby — stanowiły one dawniej powszechnie przyjęty typ w y c i n a n k i . Zebraw­ szy trochę informacji к dziejów w y c i n a n k i t y c h oko­ lic (Sobienie, Zambrzyków i Zuzanów) oraz zanoto­ wawszy adresy k i l k u innych wycinankarek, do których wówczas n i e zdołałem dotrzeć, dostarczyłem wycinank a r k o m poprzez Ludwikę Cichocką po kilkadziesiąt arkuszy glansowanego papieru, prosząc, aby wykonały na wystawę takie typy wycinanek, j a k i e pamiętają z l a t swojej młodości. W ten sposób n a wystawie sztuki ludowej w Gar­ wolinie znalazła się kolekcja 260 wycinanek, które wzbudziły niemałe zainteresowanie etnografów i m i ­ łośników sztuki ludowej. Większość t e j kolekcji za­ kupił ówczesny Wydział Sztuki Ludowej Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, p o c z y m przekazano j e do zbiorów Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie. Porównując oba zbiory: k r a k o w s k i d. Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana i omówioną wyżej kolekcję pochodzącą z w y s t a w y w Garwolinie — trzeba zadać pytanie, czy istotnie reprezentują one tę samą grupę w y c i n a n k i Powiśla garwolińsko-oitwockiego? CO no­ wego wnosi do naszej wiedzy o przedmiocie materiał uzyskany w latach 1956—1962 o d żyjących jeszcze wycinankarek ? II. 5. Wycinanka jednobarwna, dl. 21,5 cm. Wyk, po 1955 r. Rozalia Woźniak, Samogoszcz, pow. Garwo­ lin. II. 6. Wycinanka jednobarwna, dl. 44 cm. Wyk, po 1955 r. Anna Rybak, Bazanów Nowy, pow. Ryki. �Frankowski jeszcze w 1924 r. t a k charakteryzował „podlaskie" w y c i n a n k i Obszaru między Wisłą a B u ­ giem, rozpatrując w t y m zespole i w y c i n a n k i z po­ wiatu garwoflińskiego: „,Na całym t y m obszarze przeważają w y c i n a n k i jednobarwne. Typową d l a całej tej dzielnicy jest gwiazda ośmioramienna, w której drzewko będzie m o t y w e m wycięcia". I d a l e j : „Wycinanki grupy pod­ laskiej, najmniej kolorystycznie rozwinięte, wyróż­ niają się spośród i n n y c h polskich wycinanek charak­ terem l i n i i przypominającym hafty miejscowe" . Grabowski tymczasem analizując zbiory k r a k o w ­ skie stwierdza: „Ulubioną i jedyną zarazem formą ogólną w y c i ­ nanek garwoilińskiCh jest prostokąt, nieobcy również wycinance lubelskiej. Kształt t a k i posiadają motywy oryginalne tej odmiany ( r y c 106) [reprodukujemy ją j a k o i l . 4 — przyp. red.] albo też w prostokąt były wkomponowane motywy inne, znane ogólnie (ryc. 107). W y c i n a n k i garwollńskie, znane jedynie ze zbioru krakowskiego, tworzą m i m o 'powiązań z l u b e l s k i m i grupę odrębną i wyjątkową. Przypominają one obrazy zarówno przez swój kształt prostokątny, j a k i nie­ kiedy przez kompozycję złożoną z różnych luźnych elementów zestawionych w prostokąt. Jedną z n a j ­ bardziej dekoratywnych i prostych wielobarwnych wycinanek garwolińskich w i d z i m y na tabl. 66 [repro­ dukujemy ją j a k o i l . 1 — przyp. red.], najbardziej ekscentryczną zaś, z d r o b n y m i l a l k a m i n a rogach, przedstawia ryc. 108." 5 6 Jak widać, charakterystyki te różnią się całkowi­ cie. Spróbujmy z kolei opisać materiał uzyskany z terenu w ostatnich latach. Otóż w y c i n a n k i pocho­ dzące z okolic Sobień Jezior reprezentują przede wszystkim: fryzy złożone z „kogutków" l u b „lalek", liczne odmiany parzystych kompozycji „lalek" czy „kogutków", pojedyncze „lalki" z podniesionymi do góry rękami zakończonymi sylwetami „kogutków", różne wersje „kogutków n a rózgach" ( t j . stylizowa­ nych drzewek z k o g u t k a m i n a gałązkach), wreszcie pojedyncze „kogutki", „gwiazdy okrągłe" i „rogowe" (tj. ażurowane kółka i kwadraty). Dodajmy, że w od­ różnieniu od charakterystyki Grabowskiego, w s z y s t ­ k i e w y c i n a n k i są j e d n o k o l o r o w e , n i e nakle­ jane na żadne tła kartonowe. Czym można wytłumaczyć t a k zasadnicze różnice między opisem Grabowskiego a referowanym przez nas materiałem? W tekście swojej książki n i e podał Grabowski żadnego nazwiska wykonawcy, a n i nazwy miejscowości, z których t e w y c i n a n k i pochodzą. K o ­ lekcja k r a k o w s k a nie posiada wprawdzie pełnej do­ kumentacji, ale n a k i l k u Wycinankach podane są nazwy Wsi, a n a jednej znajduje się nawet nazwisko wykonawczyni. Okazuje się więc, że z czterech w y ­ cinanek t e j grupy reprodukowanych przez Grabow­ skiego — d w i e pochodzą z Podłęża (u Grabowskiego n r y (106 i 108 — por. i l . Ą 4), a d w i e z Rudy (u Gra­ bowskiego n r 107 i tabl. 66 — por. i l . 1), a więc 'E. Frankowski, Wycinanki ludowe i ich prze­ obrażenia, „Przegląd Warszawski", 1924, t. I I , s. 218-H219. J . Grabowski, op. cit., s. 103—104. 3 6 II. 7. Wycinanka jednobarwna, dl. 21 cm. Wyk. po 1955 г., Podłaź, pcw. Garwolin. z miejscowości położonych n a północny zachód od Maciejowic. W y c i n a n k i zaś, które udało się n a m uzyskać tak w w y n i k u penetracji terenowej, j a k i. ogłoszonego konkursu, pochodzą ze w s i Sobienie Biskupie, Sdbienie (Kiełezewskie, Zambrzyków Nowy, Zambrzyków Stary i Zuzanów — w powiecie o t w o c k i m oraz Sarncgoszez i Piastów — w powiecie garwolińskim. Tak więc w y c i n a n k i 'znane z pracy Grabowskiego pochodzą z części południowej omawianego przez nas obszaru, podczas gdy omówione poniżej — z części pomocnej. Wydaje się też, że w y c i n a n k i z Podłęża i Rudy reprodukowane w „Wycinance l u d o w e j " nie są wcale typowe d l a omawianego Obszaru, a więc i charakte­ rystyka oparta na ich analizie nie może być obo­ wiązująca dlla dominującego typu w y c i n a n k i . Sam autor zresztą określa jedną z tych wycinanek jako ,, ekscen tr yczn ą''. Przyznam, że gdy przed wystawą garwolińską w 1956 r. studiowałem „Wycinankę ludową", w y c i ­ n a n k i t a m zamieszczone j a k o przykłady z interesują­ cego m n i e terenu — nasunęły pewne wątpliwości. .Wydały m i się nie tyle oryginalne, i l e właśnie w y ­ jątkowe. Wydawało m i się także, że kompozycja ich, a szczególnie wycinanek z Rudy ( i l . 1) n i e mieści się w ramach ludowej t r a d y c j i wyCinankarskiej, że są one raczej rodzajem obrazków złożonych „z różnych luźnych elementów", ale obrazków o pewnych ce­ chach, które można b y określić j a k o amatorskie. Nie 223 �„Kogutki", wyk. po 1955 г.: II. 8, 9. Wys. 9 cm i 17,3 cm. Wyk. Fran­ ciszka Połosak, Zuzanów, pow. Otwock. II. 10. Wys. 6,5 cm. Wyk. F. Pólosak. 11. 11. Wys. 8 cm. Wyk. Maria Łysiak, Sobienie Kietczewskie, pow. Otwock. 11. 12. Wys. 11,5 cm. Wyk. Maria Jobda, Sobie­ nie Biskupie, pow. Otwock. �miałem wówczas żadnych innych argumentów poza t y m i —• być może s u b i e k t y w n y m i — argumentami natury koimpozycyjno-estetycznej. A l e w sześć l a t później, w l u t y m 1962 г., przygo­ towując n a zamówienie redakcji „Polskiej Sztuki L u ­ d o w e j " niniejszy artykuł, umyślnie wyjechałem do Podłęża z „Wycinanką ludową" w teczce, szukając wyjaśnienia genezy wycinanek z Podłęża podanych przez Grabowskiego. Wiedziałem już wówczas, po obejrzeniu k o l e k c j i krakowskiej, że jedną z tych wycinanek (il. 4) wykonała w 1903 r. niejaka M i chalczykowa (imię nie podane). Nikłe były już szanse, abym autorkę odnalazł jeszcze w Podłężu. I rzeczy­ wiście j e j nie odnalazłem. Udało m i się jednak ustalić d w a ważne f a k t y : że w samym Podłężu nie ma tradycji wycinankarstwa oraz że istotnie miesz­ kała tutaj i pracowała w e dworze jakaś Michalczy­ kowa. Przebywała w Podłężu do roku 1937, a potem, po sprzedaniu majątku przez h r . Zamoyskiego, u któ­ rego pracowała — przeniosła się do Topolina. Odtąd znajomi j e j stracili z nią k o n t a k t . Jak t w i e r d z i mieszkająca jeszcze w Podłężu Maria Stępień (ur. w 1875 г.), Michalczykowa była j e j rówieśnicą i k o ­ leżanką oraz pracowała razem z nią we dworze. Nie przypomina sobie jednak, aby Michalczykowa zajmowała się kiedykolwiek wycinaniem. Ważny jest również i i n n y fakt, a m i a n o w i c i e : w Podłężu nie było i nie ma innej kobiety o t a k i m nazwisku. Nie chcę wyciągać z tego wniosków zbyt daleko idących, ale wydaje m i się, że w y c i n a n k i Michalczykowej powstały allbo z inspiracji kogoś z otoczenia właściciela majątku (wszak był t o okres pierwszego zainteresowania wycinanką ludową), albo nawet j a k o wyraz j e j własnego, ale t y l k o amatorskiego zaintere­ sowania techniką uprawianą w okolicy. Ponieważ Michalczykowa nie była sama doświadczoną w y c i n a n karką, ale z w y c i n a n k a m i l u d o w y m i prawdopodobnie się stykała, skomponowała f o r m y oparte n a motywach miejscowych, lecz będące już wyrazem świadomej tendencji do „ulepszenia", co dało w rezultacie te właśnie, nader wyjątkowe naklejane obrazki. Jest to oczywiście t y l k o hipoteza. Faktem jest natomiast, że Michalczykowa pracowała zawsze we dworze (a więc j e j więź ze wsią i j e j tradycją była stosun­ k o w o słaba), że nie była znana j a k o w y c i n a n k a r k a oraz że w Podłężu nie u p r a w i a n o w y c i n k a r s t w a — i t o właśnie upoważnia mnie do twierdzenia, że reprodukowane i omawiane przez Grabowskiego w y ­ cinanki nie stanowią t y p o w y c h okazów w y c i n a n k i otwocko-garwolińskiej. Wiadomo wprawdzie, że Michalczykowa jest w y ­ konawczynią t y l k o jednej z czterech reprodukowanych przez Grabowskiego wycinanek — ale i druga z Pod­ łęża, i dwie pozostałe z Rudy nie są lepsze pod względem kompozycyjnym. Zwróćmy przy okazji W y c i n a r k i A n n y Rybak '— według j e j własne­ go określenia: „widoczki z malowanego p a p i e r u " — nie posiadają żadnych związków z wycinanką l u d o ­ wą Powiśla otwocko-garWolińskiego. Rybakowa — j a k twierdzi z odrobiną d u m y — sarna ze „swego umysłu", u nikogo n i e ucząc się i nie znając żadnych 7 W туг 12 uwagę, że nazwa Ruda budzi t u pewne zastrzeżenia. W obecnym powiecie garwolińskim nie m a bowiem wsi o takiej nazwie, a najbliższa Ruda (nazywana zresztą powszechnie Rudą Babicką, d l a odróżnienia od Rudy Tarnowskiej i Rudy Talubskiej) jest odda­ lona o d Podłęża o ponad 30 k m i leży w pobliżu Babic i N i w y Babickiej w powiecie R y k i (dawniej powiat garwoliński). Jest natomiast Ruda Tarnowska odległa zaledwie 0 3 k m o d Podłęża, gdzie Michalczykowa miała k r e w r y c h . Czy dwie w y c i n a n k i z Rudy pochodzą z Rudy Tarnowskiej czy Babickiej (czy ewentualnie T a l u b .okiej) — trudno tego teraz dociekać. Zresztą wydają się one (il. 1) jeszcze bardziej amatorskie i nieludowe niż w y c i n a n k i z Podłęża. W y c i n a n k i z Rudy są d l a mnie t y p o w y m przy­ kładem kompozycji złożonych z różnych luźnych elementów, t j . t a k i c h kompozycji, j a k i e uprawiały czasem dziewczęta w czasie robótek szkolnych. A że właśnie w Garwolińskiem istnieje — gdzie indziej niemal nie spotykana — tradycja amatorsko-szkolnej wycinanki, świadczą o t y m w y c i n a n k i A n n y Rybak (il. 6) ze w s i Bązanów Nowy, pow. R y k i , j a k i w y ­ c i n a n k i w y k o n y w a n e dotychczas przez mieszkającą w Garwolinie byłą nauczycielkę (nazwiska j e j nie udało m i się zanotować), j a k też w y c i n a n k i innej osoby z Garwolina (której a n i nazwiska, a n i zawodu nie znam), znajdujące się obecnie w Wydziale K u l ­ tury Prezydium W R N w Warszawie, a będące dale­ k i m naśladownictwem w y c i n a n k i łowickiej; świadczą wreszcie o t y m informacje k i l k u kobiet z okolic Maciejowic , że kiedyś w .szkole uczono wycinania; świadczą także o t y m omawiane dalej w y c i n a n k i Zofii Gnyś ( i l . 3) ze w s i Samogoszcz, oddalonej od Podłęża 2 k m . Na zakończenie tych trochę przydłu­ gich wywodów o charakterze polemicznym pragnę jeszcze zwrócić uwagę n a fakt, że gdy pytałem w y cinankarki i inne starsze osoby w Samogoszczy 7 8 1 Podłężu, czy były t a m znane w y c i n a n k i wielokolo­ rowe, otrzymywałem zawsze odpowiedź przeczącą, która się powtarzała także, gdy pokazywałem potem wycinankarek, komponuje wielokolorowe „obrazki", wzorując się m. i n . na wyszywanych makatkach. Informacji takich udzieliły m i kobiety jadące autobusem do Maciejowic, którym pokazywałem m . i n . wycinanki reprodukowane w Wycinance ludowej 'J. Grabowskiego. 8 225 �13 wycinankę reprodukowaną tabl. 66 jego książki. przez Grabowskiego na A więc tradycji k o l o r o w y c h prostokątów złożonych z luźnych elementów w okolicach Podłęża nie ma. Wolno zatem przypuszczać, że tego rodzaju w y c i n a n k i są dziełem i n d y w i d u a l n y m i amatorskim, choć może o p a r t y m na miejscowych motywach. Przejdźmy z kolei do omówienia w y c i n a n k i ludo­ wej garwolińsko-otwockiej na podstawie materiału zebranego w czasie przygotowywania wystawy sztuki ludowej powiatów G a r w o l i n i R y k i w r o k u 1956 oraz z okazji organizowania w y s t a w y sztuki ludowej M a ­ zowsza w r o k u 1962. Głównym ośrodkiem żywej dotąd t r a d y c j i w y c i nankarskiej n a terenie Powiśla otwocko-garwolińskie­ go są wsie położone w pobliżu Sobień Jezior w po­ wiecie o t w o c k i m . Przeprowadzone przez J . Dąmbską badania terenowe w roku 1955 nie upoważniają może w pełni do twierdzenia, że jest t o główny na terenie Powiśla ośrodek wycinanikarski, ale też w przeciągu k i l k u l e t n i c h moich kontaktów z osobami zajmującymi się dawniej i obecnie różnymi technikami sztuki -ludowej n a terenie powiatów — nie udało m i się natrafić n a istnienie drugiego ośrodka o t a k mocno zarysowanej specyfice. Dopiero ostatnio, już w trakcie zbierania materiału do tego artykułu, otrzymałem od dwóch kobiet ze w s i Samogoszcze koło Podłęża zbiór stu kilkudziesięciu wycinanek, które wyraźnie odbiegają s w y m charak­ terem od wycinanek z okolic Sobień. A u t o r k a m i t y c h w y c i n a n e k są siostry: Rozalia Woźniak (lat 66) i Zofia Gnyś (lat 65), które — j a k twierdzą — wycinały nawet kiedyś d l a kobiet miesz­ kających w Podłężu i Rudzie Tarnowskiej, ,Дзо tam 226 n i k t wycinać nie umiał". Rozalia Woźniak techniki wycinania nauczyła się podobno o d swojej m a t k i , a o d niej potem przejęła tę umiejętność j e j młodsza siostra. W y c i n a n k i Woźniak i Gnyś, aczkolwiek t w o ­ rzą grupę wspólną (a zarazem odrębną od wycinanek z okolic Sobień Jezior), różnią się jednak od siebie wartością komipozycyjno-artystyczną. I t a k , w y c i n a n k i Zofii Gnyś ( i l . 3) przypominają nieco reprodukowane przez Grabowskiego w y c i n a n k i z Podłęża (il. 2), pod­ czas gdy w y c i n a n k i Rozalii Woźniak, bardziej zwarte i oszczędnie ażurowane, przypominają rzeczywiście — j a k pisze F r a n k o w s k i — geometryczne l i n i e haftów na t k a n i n i e ( i l . 5). W y c i n a n k i obu autorek mają w y ­ miary ok. 17,6 X 22 c m , co odpowiadałoby w przy­ bliżeniu w y m i a r o m wycinanek z k o l e k c j i krakowskiej, ale różnią się od t a m t y c h t y m , że są wszystkie jedno­ kolorowe. O ile jednak większość wycinanek Woźniakowej przedstawia, momi zdaniem, f o r m y w y c i n a n k i ludowej przypominające m . i n . wycinankę lubelską i podwarszawską przez swój linearny i strzałkowy ornament, o tyle w y c i n a n k i Gnysiowej są dowodem dalekiego, i to raczej niekorzystnego odejścia od ludo­ wej k o n w e n c j i wycinankarśkiej. Jak dotąd, n i e udało m i się uzyskać innych okazów w y c i n a n k i z tej oko­ licy, a dopiero przeprowadzenie bardziej szczegóło­ w y c h badań w terenie mogłoby rzucić światło za­ równo na ew. zwiąizki wycinanek Woźniakowej i Gny­ siowej z miejscową tradycją, j a k i na proweniencję wycinanek, spopularyzowanych przez Grabowskiego j a k o „garwolińskie". O i l e jednak można znaleźć p u n k t y styczne, a n a ­ wet wyraźne analogie między charakterystyką w y ­ cinanki „garwolińskiej" u Grabowskiego a twórczo­ ścią Z o f i i Gnyś, o tyle charakterystyka ta zupełnie nie pasuje do wycinanek wyrabianych w okolicach �14 Sobień Jezior, a więc we wsiach o najżywszej tra­ dycji w y c i n a n k i . A jednak bezbłędny niemal opis tej w y c i n a n k i znajdziemy również w książce Grabowskiego! Tyle, że w rozdziale dotyczącym wycinanek podwarszaw­ skich, zwłaszcza w tych partiach rozdziału „Podwar­ szawska odmiana podstawowa", gdzie mówi się: o pa­ sach poziomych z rytmicznie powtarzającą się po­ stacią ludzką („lalką"), o charakterystycznej zdobinie powstałej przez rozszerzenie wycięcia strzałki i za­ okrąglenia j e j końców w formie listka, o lalce łączo­ nej z kogutkami, o wycinankach zbudowanych pa­ sowo z k i l k u szeregów kogutków umieszczonych r y t ­ micznie nad sobą, o ornamencie przypominającym ulistnioną gałązkę — nie znanym nigdzie poza o d ­ mianą podwarszawską. Okazuje się, że w y c i n a n k i z północnej części Fowiśla otwockiego odpowiadają charakterystyce „grupy podwarszawskiej". Jakież są więc granice tej grupy? Czy obejmują t y l k o okolice Wilanowa i Świdra, czy też także okolice Kołbiel i i Powiśle otwocko-garwolińskie? A u t o r „Wycinanki l u d o w e j " nie daje t u ścisłej odpowiedzi. Pośrednio jednak stwierdza, że w y c i n a n k i kołbielskiej nie uważa za należącą do grupy pod­ warszawskiej, omawiając ją łącznie z w y c i n a n k a m i lubelską i podlaską w rozdziale „Między Wisłą a B u ­ giem". Skoro jednak wycinanka kołtoielska n i e należy do „grupy podwarszawskiej", to t y m bardziej chyba nie może do niej należeć (ze względów geograficznych) wycinanka z północnej części Powiśla otwocko-gar­ wolińskiego (okolice Sobień Jezior). i, - Wycinanki, wyk. po 1955 r. Anna Sabala, Zambrzyków Nowy, pow. Otwock: 11. 13, 14. „Kogutki", wys. 22,5 cm i 34 cm. 11. 15. „Gwiazda rogowa", wys. 34,5 cm. 227 �Czy jednak jest tak naprawdę? Czy rzeczywiście wycinanki z Powiśla Otwocko-garwolińskiego i „pod­ warszawskie" stanowią grupy różne? A b y odpowiedzieć na to pytanie, dokonajmy prze­ glądu podstawowych odmian w y c i n a n k i z Powiśla otwocko-garwolińskiego. Odmian tych d a się wyróżnić cztery. Są t o : 1. s y l w e t k i ludzkie, czyli tzw. „lalki" (określane także „pyszczkami") — f o r m y d l a tego terenu szczególnie typowe (il. 27—30, 32—34, 36, 37) 2. s y l w e t k i ptaków, w szczególności „kogutów", zaw­ sze jednobarwnych, często ażurowanych (podob­ nie j a k i „lalki") ornamentem strzałkowym l u b romboidalnym ( i l . 8, 10—14) 3. różne rodzaje stylizowanych drzswek nazywanych przeważnie „rózgami" (il. 25, 26) 4. „gwiazdy" okrągłe — najczęściej ośmiopromienne (il. 16—18) i „rogowe" ( i l . 19—21), nazywane także k w a d r a t o w y m i l u b kanciastymi, przypominające niektóre dawne f o r m y wycinanek lubelskich, r a ­ domskich czy k u r p i o w s k i c h . Ponadto j a k o f o r m y pochodne od wymienionych tutaj odmian podstawowych występują bardzo inte­ resujące: — fryzy jedno- i wielopoziomowe złożone z „kogut­ ków" l u b „lalek" (11. 9, 35) — kompozycje „kogutków" z „lalkami" (il. 31, 32) — kompozycje „kogutków" i drzewek („rózeg") ( i l 24) — kompozycje „kogutków" z dużymi w y c i n a n k a m i prostokątnymi ( i l . 23) przypominającymi f i r a n k i (il. 22). Cechą charakterystyczną wszystkich tych wycinanek jest i c h jednobarwność. Nawet koguty i l a l k i , które W innych regionach występują często jako wielobarw­ ne naklejańki, tutaj zawsze są jednokolorowe. Często płaszczyznę koguta czy l a l k i ozdabia się efektow­ n y m i m o t y w a m i ażurowymi, j a k właśnie wspomniana już ulistniona g a ł ą z k a ( i l . 27, 34, 37), która — j a k pisze Grabowski — występuje w większości w y ­ cinanek Odmiany (podwarszawskiej. Równie często spotykamy (także Charakterystyczną dla odmiany pod­ warszawskiej) s t r z a ł k ę (il. 12, 17, 18) oraz p a s złożony z romboidalnych „о к i e n e k " (il. 23). L a l k i i k o g u t k i występują bądź j a k o pojedyncze i samo­ dzielne f o r m y wycinankowe, bądź też łączone są pa­ r a m i ( i l . 27). Czasem tworzy się z nich długie fryzy jedno- ( i l . 35), a nawet trójpoziomowe (il. 9); zwłasz- �„Gwiazdy okrągłe", wyk. po 1955 г.: II. 16. Sredn. 18 cm. Wyk. Agata Kobus, Piastów, pow. Garwolin. II. 17. Sredn. 17,5 cm. Wyk. Rozalia Kowalczyk, Zambrzyków Stary, pow. Otwock. II. 18. Sredn. 11,5 cm. Wyk. M. Łysiak. „Gwiazdy kanciaste", wyk. po 1955 г.: II. 19. 20. Wys. 21 cm. Wyk. M. Łysiak. U. 21. Wys. 17 cm. Wyk. M. Jobda. II. 22. Firanka wycinana z papieru, wys. 33 cm. Wyk. w 1962 r. R. Kowalczyk. II. 23. „Kogutki", wys. 35 cm. Wyk. po 1955 r. R. Kowalczyk. II. 24. „Kogutki na rózdze", wys. 21,5 cm. Wyk. po 1955 r. R. Kowalczyk. cza te ostatnie złożone są z kogutków. Kogutek i lalka występują także w układzie nigdzie poza Powiślem otwocko^garwolińskim Obecnie nie znanym — tworzą mianowicie jednolitą wycinankę figuralną przedsta­ wiającą lalkę, której podniesione do góry ręce prze­ chodzą w parę kogutków stykających się dziobami (il. 31). T a k i układ kogutka i l a l k i występuje często W poziomych fryzach złożonych z czterech l u b ośmiu lalek i odpowiednio — ośmiu l u b szesnastu kogut­ ków. Koguty jako samodzielne w y c i n a n k i figuralne w y ­ stępują przeważnie parami, złączone ze sobą dziobami i z tej racji określane są jako k o g u t k i „całujące się". Taka para kogutków umieszczona b y w a n a n i e w i e l ­ kiej, często ażur^wEnej podstawce ('l. 8, 10, 12) l u b na „płocie" (il. 13, 14), rozrastając się często d o dużych rozmiarów wycinanek pasowych przypominających f i r a n k i , w których .kogutki odgrywają już t y l k o rolę uzupełniającego ornamentu { i l . 22, 23). K o g u t k i umieszczane są także na gałązkach róż­ nego typu drzewek (rózeg) i stąd tego rodzaju w y c i ­ n a n k i określane są przez wykonawczynie j a k o „ko­ g u t k i na rózgach" ( i l . 24). Rózgi otwocko-garwolińskie występują w szeregu odmian, poczynając od f o r m dosyć jeszcze zbliżonych do naturalnych drzewek w doniczkach ( i l . 26), aż do f o r m „odrealnionych" i syntetycznych, przypominają­ cych rózgi rawsko-opoczyńsfcie ( i l . 24) l u b zbliżają­ cych się zupełnie do k u r p i o w s k i e j „lelui" ( i l . 25). W „gwiazdach" okrągłych i rogowych również wystę­ pują charakterystyczne d l a całej grupy m o t y w y zdob­ nicze, j a k tzw. przez Grabowskiego „ornament w i l a ­ n o w s k i " (il. 17), ulistniona gałązka, czy zwykła strzałka. Kompozycja tych „gwiazd" n i e dorównuje jednak wartościom plastycznym kogutów i lalek. Je­ dynie „gwiazdy" A n n y Sabały z Zambrzykowa Nowe- �Wycinanki, wyk. po 1955 г.: II. 25. „Rózga", wys. 42 cm. Wyk. R. Kowalczyk. II. 26. „Drzewko", wys. 42 cm. Wyk. Zofia Grzęda, SobieriAe Jeziory, pow. Otwock. go ( i l . 15) wyróżniają się w tej grupie wycinanek oryginalną i zwartą budową, ale Sabałowa (zm. w 1957 r.) była naprawdę wybitną indywidualnością artystyczną i inne j e j w y c i n a n k i także wyróżniają się wśród i n n y c h (np. i l . 13, 14, 30, 34, 36). Nie dorów­ nują i m w y c i n a n k i 75-letniej Rozalii Kowalczyk z Zamibrzykowa Starego, młodszej siostry A n n y Sa­ bały, kontynuującej również dobre tradycje ich m a t k i , Jadwigi Sobiepanek (ur. ok. 1854 г.), która w swoim czasie uchodziła za jedną z najlepszych w okolicy wycinankarek. » Uderzająca jest właśnie dawność i ciągłość tej tradycji n a terenie, o którym do niedawna nic wła­ ściwie pod t y m względem n i e było wiadomo. Jeśli wierzyć informacjom najstarszych z żyjących w y c i ­ nankarek i w i e l u indagowanych starych ludzi — tra­ dycja wycinankarstwa n a Powiślu otwocko-garwolińskilm jest bardzo dawna. Wspomniana wyżej Rozalia Kowalczyk t w i e r d z i — powołując się na informację swej m a t k i •— że już o d wczesnej młodości m a t k a j e j zajmowała się wycinaniem, a więc wynikałoby z te­ go, że tradycja ta była t u t a j żywa już w latach sześćdziesiątych-siedemdziesiątych ubiegłego stulecia. W w i e l u wypadkach csoby dziś 70—60-letnie powoły­ wały się na informacje swoich matek l u b ojców, którzy t w i e r d z i l i , że o d kiedy t y l k o pamiętają istniał zwyczaj dekorowania w y c i n a n k a m i izb na święta. Jak w y n i k a z dalszych informacji, tradycja ta prze­ trwała na Powiślu p r a w i e do I I w o j n y światowej (podawano l a t a : 1930, 35, 37, 39), a — j a k twierdziła 82-letnia Agata Kobus z Piastowa (pow. Garwolin) — dopiero w czasie okupacji zaczęto tapetować ściany papierem i t y m samym zaniechano wycinania. Nie mając danych d l a ustalenia dokładnych granic chro­ 230 nologicznych powstania t r a d y c j i wycinankarstwa na Powiślu otwocko-garwolińskim, można, j a k sądzę, przyjąć, że sięga ona przynajmniej l a t siedemdziesią­ tych ub. w i e k u . I choć dziś k i l k a zaledWie kobiet zaj­ muje się wycinaniem, i t o t y l k o w związku z wysta­ wą ozy konkursen\ t o jednak teren ten stanowi sta­ r y ośrodek), który wykształcił swoiste f o r m y w y c i ­ nanki figuralnej (kompozycja koguta i l a l k i ) oraz Własne m o t y w y ornamentaeyjne. W y c i n a n k i znane z terenu Powiśla otwocko-gar­ wolińskiego nie stanowią — j a k t o już mogliśmy za­ uważyć — jednolitej grupy. Należałoby wydzielić z n i c h twórczość poniekąd indywidualną A n n y Ry­ bak, t y p wycinanek w y k o n y w a n y c h przez Agatę Ko­ bus — oraz dWie grupy: południową i północną. W y c i n a n k i (a raczej w i e l o b a r w n e tematyczne w y k l e j a n k i ) A n n y Rybak, o której już wspominaliśmy, wyróżnia przede wszysrtkim i c h i n d y w i d u a l n y cha­ rakter, brak powiązań z f o r m a m i t r a d y c y j n y m i . Sa­ ma autorka mówi o n i c h , że wymyśla j e sama „z głowy", wzorując się n a jarmarcznych makatkach i malowanych „widoczkach" ('U. 6). W y c i n a n k i Agaty Kobus z Piastowa, pow. Garwo­ l i n (leżącego już poza Powiślem) — zarówno te, które zostały nadesłane na wystawę w 1956 г., j a k i te z r o k u 1962 — również wydzielają się z zespołu innych wycinanek, choć mieszczą się w ramach m i e j ­ scowej t r a d y c j i i ludowej konwencji artysitycznej (np. i l . 16). Reprezentują one, być może, bardzo sta­ re f o r m y wycinankowe. Spotykamy t u także (nie ażurowane) l a l k i , koguty oraz gwiazdy, w których częstym m o t y w e m ornamentacyjnym jest t a sama strzałka, która występuje powszechnie n a Powiślu otwocko-garwolińskim. Dzisiejsze w y c i n a n k i Agaty �• ••••• Wycinanki „lalki", wyk. po 1955 г.: II. 27, 28, 29. Wys. 17 om, 21 cm, 12 cm. Wyk. F. Pólosak. II. 30. .,Lalki". Wyk. A. Sabala. II. 31. „Lalki z kogutkami", wys. 17 cm. Wyk. F. Połosak. Kobus cechuje grube cięcie, czasem nawet j a k b y nie­ co p r y m i t y w n e , b r a k drobnych ażurów, pewna skłon­ ność do geometryzacji. Poza gwiazdami, wszystkie j e j w y c i n a n k i naklejane są n a arkusze glansowanego papieru wycinankowego i stanowią w ten sposób j a k ­ by wielokolorowe n a k l e j a n k i złożone z oddzielnych wycinanek jednobarwnych ( i l . 38). W odróżnieniu jednak o d (twórczości A n n y Rybak — prace Kobusowej nie są t w o r e m t y l k o i n d y w i d u a l n y m , bo, j a k w y n i k a z zabranych infbrmacjii, w y c i n a n k i tego r o ­ dzaju w y k o n y w a n o w przeszłości również w i n n y c h wsiach w okolicy Piastowa (Górzmo, Łąki, Mroków, Samorządki, K o b y l a Wola). W y c i n a n k i pochodzące ściśle z obszaru Powiśla otwocko-garwolińskiego dlzielą się na d w i e wyraźne grupy. Grupa p o ł u d n i o w a , na którą — j a k do­ tychczas — składają się w y c i n a n k i .Rozalii Woźniak i Zofii Gnyś, występuje w okolicy Podłęża, Rudy Tarnowskiej i ISamogoszczy. G r u p a północna zlokalizowana jest w okolicy Sobień Jezior, gdzie tradycja w y c i n a n k i jest dotychczas najtrwalsza, gdzie mieszka jeszcze najwięcej osób uprawiających w prze^ szłości wycinankarstwo i gdzie w y c i n a n k i występu­ ją w największym zróżnicowaniu f o r m i ornamen­ tów, w Wielu wypadkach typowych wyłącznie d l a tego terenu. Te f o r m y w y c i n a n k i (lalka z kogutka­ m i , fryzy) i j e j ornamenty {strzałka, uliabniona ga­ łązka, ornament wilanowski) występują poza t y m j e ­ dynie w t z w . przez Grabowskiego ,podwarszawskiej odmianie podstawowej", ściślej jednak przez autora nie zlokalizowanej. Czy więc „podwarszawska odmiana podstawowa" i wycinanka l u d o w a z Powiśla otwocko-garwolińskie­ go n i e stanowią jednak jakiejś grupy wspólnej? Są­ dzę, że tak. Wycinanka omawianego przez nas obsza­ r u nie należy b o w i e m do t y p u w y c i n a n k i podlaskiej (jak ją kwalifikował w cytowanej uprzednio pracy Frankowski), a n i też n i e stanowi grupy odrębnej, wydzielając się w sposób zdecydowany o d charakte- 231 ��Wycinanki „lalki" z Zambrzykowa Starego, pow. Otwock, wyk. po 1955 г.: II. 32. Wys. 32 cm. Wyk. A. Sabala. II. 33. Wys. 21 cm. Wyk. R. Kowal­ czyk. II. 34. Wys. 21,5 cm. Wyk. A. Sa­ bala. II. 35. Wys. 8 cm. Wyk. R. Ko­ walczyk. II. 36. Wys. 23 cm. Wyk. A. Sabała. II. 37. Wys. 33,5 cm. Wyk. R. Kowalczyk. ru w y c i n a n k i sąsiadujących regionów. Przyjmując więc terminologię autora „Wycinanki l u d o w e j " , gra­ nicę południowo-wschodnią 'podwarszawskiej odmia­ ny podstawowej należałoby przeprowadzić tak, aby w j e j obrębie znalazła się wycinanka północnej części Powiśla ctwocko-garwolińskiego, a zwłaszcza groma­ d y Sobienie Jeziory. Dopiero w ramach typu podstawowego' w y c i n a n k i podwarszawskiej można szukać cech szczególnych w y ­ cinanek z Powiśla otwooko-garwolińskiego. Nie jest to bynajmniej łatwe, posiadany przez nas m a t e r i a l reprezentuje wycinek nie dość reprezentacyjny, aby na jego podstawie wyciągać wierzy telne w n i o s k i . Istnieje niebezpieczeństwo przyjęcia cech i n d y w i d u a l ­ n y c h w y c i n a n k a r k i (np. Z. Połosak czy A. Sabały) za Właściwość danego typu regionalnego. T r u d n o też n a ­ wet szkicowo zarysować rozwój historyczny tej w y ­ cinanki. M i m o to można na podstawie rozpatrywanego przez nas materiału wyciągnąć pewne w n i o s k i co do w y c i n a n k i grupy północnej z okolic Sobień Jezior. Powiedzieliśmy już, że Zbliżone są one, a czasem niemal identyczne z wycinanką grupy podwarszaw­ skiej. Dotyczy to zarówno typów: „lalek", „kogutów" i fryzów, j a k i Charakterystycznego m o t y w u ornamentacyjnego, j a k i m jest „strzałka", ulistniony ażur, tzw. ornament w i l a n o w s k i . W porównaniu jednak z i n n y m i przykładami, w y ­ cinanki omawiane przez nas cechuje budowanie f o r m y dużymi cięciami, widoczne zwłaszcza w kogutadh Zo­ f i i Połosak (il. 8, 10). Forma jest scalona, mało roz­ członkowana. Sylweta nie m a n i c z naturalistycznego rysunku koguta czy postaci ludzkiej. Można t u mówić 0 architektonicznym budowaniu formy, gdzie w y ­ raźnie zarysowują się poszczególne człony — t a k potraktowane są np. głowy, tułowie, spódnice w „lal­ k a c h " A. Sabały czy R. Kowalczyk. Charakterystyczne jest przy t y m rodzaju myślenia plastycznego użycie ażuru. Jest on wyraźnie skontrastowany, stosowany raczej oszczędnie, ale z pełną świadomością jego r o l i i działania. Niemal zawsze są t o akcenty białe n a tle czarnym l u b to. ciemnym — i to też wyróż­ nia nasze w y c i n a n k i od innych, w których ażur 1 płaszczyzna papieru są równoważne (w wycinance kurpiowskiej obserwować można i zjawisko o d w r o t ­ ne — dominanty ażuru). Gdy w y c i n a n k a jest wielo­ członowa, ornament ażurowy pełni funkcję s c a l a ­ j ą c ą —• w pasach poziomych złożonych z małych rombków czy „listków" (il. 14, 22, 31, 32) oraz r o z ­ d z i e l a j ą c ą — w motywach ornamentalnych pio­ nowych, użytych na ogół b. oszczędnie (np. i l . 27, 34). Ten sam element rombu, listka, strzałki, k r e s k i — zdolny jest wyrażać wiele znaczeń. Ten sam r o m b będzie n p . w „lalce" ( i l . 34) zarówno okiem j a k usta­ m i , brwią, ornamentem k i e c k i i t p . 233 �П. 38. Wycinanka Wyk. A. Kobus. wielobarwna, wym. 43 X 35 ст. Charakterystyczne jest też operowanie w dekoracji w y c i n a n k i jedną jednostką ornamentalną — rombem, strzałką, kreską — która buduje formę przez zagęsz­ czenie i powtarzanie, stwarzając nawet wrażenie o d ­ II. 39. Mapa ośrodków otwocko-garwolińskim. wycinankarskich na Powiślu rębnej f a k t u r y np. spodni, spódnicy, b l u z k i , upierze­ nia, płotu. Pozwala to na uzyskanie wrażenia dużegobogactwa plastycznego wycinanki przy operowaniu jedynie paroma elementami. Fot.: B. Czarnecki — il. 8, 13—15, 35; S. Deptuszewski — il. 1—7, 9—12, 16—21, 23—31, 33, 37, 38; T. Kaźmierski — il. 22; E. Tomczyk-Koziowska — il. 32, 34, 36. Krucyfiks. Murawicki, Anatoliusz Wyk. Wincenty Czaplinek. Czerepiński W I N C E N T Y MURAWICKI R Z E Ź B I A R Z L U D O W Y Z K O S Z A L I Ń S K I E G O W miarę, j a k stabilizuje się życie na Ziemiach Zachodnich i postępuje zadomowienie osiadłej t a m ludności, zaczynamy obserwować pojawianie się tu i ówdzie czynnych ośrodków ludowej twórczości pla­ stycznej. Zaczynają dymić świeżo zbudowane piece garncarskie, stukać tkackie krosna, a od czasu do czasu u j a w n i a się rzeźbiarz ludowy. 234 �T a k i m właśnie świeżo u j a w n i o n y m twórcą w gro­ nie artystów ludowych, pracujących na Ziemiach Zachodnich jest Wincenty M u r a w i c k i , zamieszkały obecnie w Czaplinku, w województwie koszalSńskim. M u r a w i c k i urodził się w r o k u 1900 w Mińsku Ma­ zowieckim, do Czaplinka zaś przybył w 1945 r. z Holszan w pow. oszmiańskim, koło W i l n a , gdzie ostatnio przebywał. Rzeźbiarz nasz jest samoukiem. Pochodząc z irodziny robotniczej, w której nie było żadnych tradycji rzeźbiarskich, rozpoczął M u r a w i c k i swą artystyczną pracę w 17 r o k u życia, od w y r o b u drewnianych zabawek. Były t o różnego rodzaju zwie­ rzęta, wykonywane d l a zarobku. Rzeźbą figuralną zajął się M u r a w i c k i po raz pierwszy dopiero w Czaplinku, gdzie wyrzeźbił sze­ reg świątków, a między n i m i Chrystusa na krzyżu, przedstawionego na załączonej ilustracji. K r u c y f i k s ten jest reprezentacyjnym przykładem artystycznych osiągnięć MurawiCkiegO. Figura Chrystusa, wysoka na 80 cm, wykonana z drewna lipowego, olejno ma­ lowana, u j a w n i a szereg błędów w proporcjach anato­ micznych. Zwraca t u uwagę zbyt duża głowa, nad­ mierne wydłużenie rąk, nogi za krótkie w stosunku do korpusu. Realistycznie potraktowane napięcie m u skułów rąk pozostaje w kompletnej sprzeczności ze stylizacją widoczną w sposobie ujęcia k l a t k i pier­ siowej. Sprzeczności t y c h zestawień są dosyć typowe dla pewnej kategorii l u d o w y c h krucyfiksów, podob­ nie j a k pewna nieporadność w t r a k t o w a n i u dłoni i stóp. Wyraźnie l u d o w y jest również sposób ujęcia twarzy stypizowanej, bezekspresyjnej, jakby uśpionej, o n i s k i m czole, płytkich oczodołach, wydłużonym n o ­ sie, owalnych, nieco obwisłych policzkach i mało wydatnej brodzie. Dużą, elipsowatą głowę otaczają krótkie, schematycznie potraktowane włosy. Murawieki,, który j a k przystało p r a w d z i w e m u , ludowemu twórcy, pracuje wyłącznie dla potrzeb swego wiejskiego środowiska, dotychczas nie 'brał udziału w konkursach ani też w wystawach sztuki ludowej. , i Fot. w 1959 r. A. Czerepiński I I . 1. Podpora ambony w Pomianowie, pow. Białogard. 11. 2. Mojżesz — podpora ambony w Ostre-Bardo, pow. Świdwin. i Jadwiga i Anatoliusz Czerepińscy LUDOWA AMBONA Z POMIANOWA W WOJEWÓDZTWIE KOSZALIŃSKIM W a r t y k u l e M a r i i PrzeźdźieCkięj o ludowych rzeź­ bach z X V I I I w i e k u — w „Polskiej Sztuce Ludo­ w e j " , 1959, n r 4 — omawiana jest m . i n . ludowa ambona z Kraszewa (1726 г.), wsparta na pełnej rzeź­ bie klęczącego anioła. Jest to rozwiązanie logiczne ze względu na w y m o g i statyki, gdyż ambony ludowe, wykonane z grubych desek l u b — j a k w Krasze­ wie —• drążone w p n i u drzewa, mają znaczny ciężar. Przykład podobnego oparcia ambony na rzeźbie pełnej znajdujemy w Pomianowie pod Białogardem w w o j . koszalińskim. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b90fe4cdd1750847e720d7b0751e84bb.jpg f66b2d811afca9c9cd65c708db0e5f6e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wyjazd pasterzy do Dzianisza / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; pasterstwo ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia szałas, dwóch mężczyzn (pasterzy krów) i wóz zaprzężony w konia przed wyjazdem pasterzy do Dzianisza. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.3.12.5_01 budynek mieszkalny Dolina Starobociańska pasterstwo Podhale Rówień za Wodą szałas pasterski https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4274e99cb66884c4f4babbb4a04cf001.jpg 5508e85c34991ddffe083f5de6c8446e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wyjazd saniami zimą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport zwierzęcy ; narzędzia ; pojazdy ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia sanie wyjazdowe (z woźnicą) przygotowane do wyjazdu do Zakopanego - w saniach siedzą dwie kobiety, obok nich stoi mężczyzna w kapeluszu i wełnianych spodniach, w tle zabudowania drewniane Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_L.2.15.4_01 Murzasichle narzędzia okolice Nowego Targu pojazdy sanie sanie wyjazdowe transport lądowy transport zwierzęcy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5435a4e119c6a14a8346c86b282f60b.jpg 18ecd76a3392d62cb1fd0b08b59e416d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wyjazd zaprzęgiem konnym z zagrody / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport pociągowy ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia kobietę i mężczyznę siedzących na wozie czterokołowym w zaprzęgu typu szle, którzy jadą na targ Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_B.3.18.4_01 Jegliniec okolice Sejn rymarstwo szle transport koński transport pociągowy transport zwierzęcy uprząż zaprzęg zaprzęg dwukonny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00860c1f35c1d0bab9f90ca9a6f55637.pdf 815a4a3d0df23650b695fc12798a197e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:254 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource haft ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:224 Title A name given to the resource Wykonawcy haftów krzyżykowych i ich narzędzia pracy / LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.451-502 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Di-= zweite Generation mitteleuropaischer Siedler in Israel, Tiibingen 196:l (K. W.) Marlene V c s p e r, Tausende Inseln - ein staat (K. W.) LE FOLKLORE BRABANC;ON, Bruksela 1962 (Tomasz Skarżyński) ETNOGRAFIA W PRACACH UNESCO (1960-1962), (T. Skarżyński) POLSKA SZTUKA LUDOWA, rok XVI, 1962, nr 3 (K. Pietkiewicz) 724 726 727 728 735 BARBARA Polemika W sprawie recenzji (T. Wróblewski) . Odpowiedź recenzentki (Irena Turnau) . Kilka uwag o przysłowiach i charakterystycznych powiedzeniach dowych na Śląsku Cieszyńskim (Alojzy Preissner) III. \o 741 743 lu- M u zea lVluzeum Tatrzal1skie (Wanda Jostowa) . Etnografia w muzeach Ukrainy (Stefan Lew) Zbiory, prace naukowo-badawcze i popularyzacja wiedzy działu etnograficznego Muzeum w Przemyśle w latach 1958-1962 (Stefan Lew) IV. Kro V. Róż w językach rosyjskim, '11iusz Jeleniewski) Indeks XLIX t. Ludu, Sp:s rycin i map (O. G.) 751 777 781 n ik a Wspomnienie o Romanie Horoszkiewiczu (Czesław Kurek) Półwiecze członkostwa Jana Czekanowskiego w polskim Towarzystwie Ludoznawczym (J. H.) Sprawozdanie z całokształtu prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za rok 1962 (Olga Gajkowa) Sesja naukowa poświęcona Józefowi Lompie (Henryka Romańska) Statut prowizoryczny CIAP Informacje dotyczące działalności CIAP (Aleksander Lech Godlewski) . Sprawozdanie z roboczej Konferencji Redakcji DEMOS, Moskwa 9-H. VI. 1963 (Józef Gajek) . Sprawozdanie zarządu redakcji DEMOS z działalności za okres od konferEncji w Brnie (J. G.) Zagadnienia etniczne i etnograficzne na V Międzynarodowym Kongresie Slawistów w Sofii 17-23. IX. 1963 (Józef Gajek) Wyciąg z protokółu z XXXVIII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z dnia 8. XI. 1963 w Opolu Sprawozdanie z działalności Polskiego Komitetu Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnograficznych (J. Gajek) StJ'eszczenia 745 787 789 792 803 80:3 810 814 817 821 828 n e angie'skim niemieckim (Euge- 833 865 873 BAZIELICH WYKONA VI'CY HAFTÓW KRZYŻYKOWYCH I ICH NARZĘDZIA PRACY W dotychczasowych badaniac:h i opral:;lC'waniachhaftów ludowych nie poś"vięcano prarwie żadnej uwagi ich twór<com. Rol,a człowieka bowiem, oceniona jako nieo:ekawy przedmiot zainteresowań li mniej ważny niż sam wytwór, odsuwana była na plan dalszy. Zgodnie z ,tenciencj'ami panującymi w nauce uwzględniano tylko dz'ieło: nie w::ązano go jednak z całokształtem ku1tury, ·lecz spiQtrz:ając w nim ogrom jŁdnQstr:onnego materiału, wysuwano coraz to nowe hilpc1tezy odnoS'zą'ce sr:ę p.'zede wszystkim do strony eSltetycznej haftów. Zagubiły się przez to niemal zupelnie różne prz8ka'zy i tradycje zlwlązane' z warunkami i war~zta'tem twórc'zym haftujących oraz wszelkie szczegóły pozwala~ące o~tworzyć <;top:.eńich OSOibistegozaalngażowania twórrezego, mdywIdualnej wrażliwości estetycznej ek Tylko na podstawie nieN,cznych, a szczupłych zapisów, głównie zaś ustnych relacji w'Społczr€'snych informat.G,rów możlna omówić, pobieżnie jednak, rolę wiejskich twórczyń haftu, ora'z kh zdolności i umiejętności tudzież przyhnry .i narzędzia służące im do tego rodzaju pracy. Chorwackie przysł'O'wie "majka zato redila kćerku, da je nauci vesti" 1 okazuje się "życinwą prawdą" nie tylko w południowej Słowiańsz:ezyźnie. Jeszcze do dzisiaj w PolSCE: tam, gdzie zachowały s'ię ślady haftów tradycyjnych, panuje powszec:hnie opinia, że haftowanie należy przede wszystkim do zaJęc niewieścich, czyli tej polowy rodu ludzkiego, która zdradza większe obeznanie zigIą i nicią. ~iegdyś haftem trudniły si~ kobiety różnych stanów, gdyż hafCIarstwo należało. do obowiązkowych umiej~tności kob:ecych. �452 Zajmowały się nim mieszkanki dworów, mieszczki, a specjalne prawo zabezpieczało im tę możność 2. Jaki był oficja~lny stosunek w czasach feudalnych do kobiet wiejskich praktykujących ,tę czynność - bezpośrednio nie wiadomo. Na podstaw'ie jednak wielu ograniczeń swobód chło1Jskich i ,zakazów 3 wnosić moma. że haftowanie na własny użytek wsi było 'raczej wzbranione. Do~wolone mogło być wolnym chłopom 4. Nade wszystko zas umiejętności 'tego rodzaju wykorzystywali u swoi'ch poddanych bezpoś~ednio srami właściciele 'ziemscy. W tradycji ustnej żyje jeszcze do dziś wspomnienie, że rzdolniejsze dZliewczęta wiejskie wyszywały we dworach, lub tam uczyły się tej sztuki. VI/yszywanie ok,reśl'onych częśc:i pańskiej bielizny i ubioru należało prawdopodobnie do jednej z powinności poddańczych dziewcząt i kobiet, podobnie jak ipr,zędzenie ni'd czy tkarrrie płótna. Tradycja nie wspomina naltomiast ani słowem o udziale mężczyzn w tego rodzaju pracy pańsz,czyźnia:nej. Nawet współcześn'ie okazuje się, że przy wykonywaniu harf.tÓ>w ludowych rola męż'czyzn jes,t raczej znikoma. Wyjątek stanowią jedynie hafciarze strojów góralskich -cyfrowanych portek, kamizel, guni, kożuchów. Śledzą'c jednak bieg h ist'O'T ii hafolarstvva polskiego i obcego dostrzec można, że t,ak w staroży,tności, jak i w średnio'wiec'zu, czyli w późniejszych nawetć czasach, haftowaniem zajmowali się niemal wyłącznie mężczyźni, np. niewolnicy, bądź mistrzowie zrzeszeni w cechach. Ludowe hafty krzyżyko'we typu li'clOnego, tzn. na płótnach o wyraźnym isplocie, wykonywane były i są w Prolsce tyl1w Iprz€'z kobiety; ha,fciarze podhalańs.cy, których działalność należy do l1!ows!:ychprzejawów twórczcści ludowej, posługują się jedynie n,ieliczonymi jednostronnymi śoiegami złożonymi, tj. ś:iegiem zakopi'allskim i "janina". J ak wynika z literartury ora~zz wypowiedzi najstarsrzycl1 informatorów powracających ipamięc~iądo loatmłodośd oraz do \vspomnień rodziców czy dzi'adków, które wiążą się mniej więcej z połową ubiegłero wieku, prawie każda kobieta we wsi, np. w Łowickiem, Sa~domierskiem, na Podlasiu, czy w Besk~dzie Śląskim umiała .,wyszywać". "Wyszywaniem i haftem 'zajmowały się 453 niemal wszystkie Łowiczanki" powiada Jadwiga Ś w i ą tk o w s k a 5. Potw:ierdzają to również góralki Beskidu Śląskiego 6, a Longin M al i c k i obliczył nawet p<)dczas swych badań, że np. w Istebnej w 1955 r. przypadała pI'\zeciętnie na każdą chałupę jedna "hafciarka", lub nawet gdzieniegdzie - trzy do clterech, czyli b~o'rąc pod uwagę <ilośćwszystkich domów w tej wsi możnaby uważać, że mieszkal·o tu około trzystu "hafciarek" 7. Takie obliczenie statys,tyczne okazuje się jednak nie tylko niedokładne, ale i niewłaściw,e. Przede ws,zystkiim fakt, że kobieta potrafi wyszywać i wyszy'wa niera.z dość dużo nie stawia jej jeszcze wcale w rzędzie tzw. "hafciarek". Na wsi wyraźni'e odróżniają p::>ję0:especjalistki w tej dziedzinie; nazywają taką kohietę "wysz.ywaczką" 8, a nie "hafcia!"ką". Słowa "hafciarka" lud na ogół n:e używa; jest ,to termin nowy, przejęty z miasta, bądź za pośrednidwem drukowanych pism k'obiecych i odnD'si się do tych osób, które znają nowsze sposo'by wyszywania, przede wszys,tkim zaś hafty białe - angielskie, czy wiel,okolo-ro·we.Podobnie rzec'z ma się i iZ czasoWln,~kiem"haftować", który również nie znajduje opaTcia w tradycj1i;czynność tę wyrażają słowem "wyszywać", lub poproostu "szyć". Wyszywającą może być każda osoba, która pot~afi odpowiednio władać igłą i potrzebnym do tego celu materi'ałem przenoslząc, czy kopiując, bądź tworząc bez1pośrednio w określonym miejscu dekoTa'cyjne ornamenty. "Wyszywaczką", czyli hafciarką jest natomiast, według opinii wsi tylko ta, która praq tą trudni się zawodowo. ~eszcze w latach dwudziestych bieżącego wieku w niektórycH regIonach Polski umiejętność wyszywania traktowano niemal na równi z innymi kobiecymi zajęciami. Uczono się jej już \v wieku dziewczęcym przede wszystkim nawzajem od siebie: córka od ~atki, lub wnuozka od babki, bądź też dziewczęta uczyły się J~dna od drugiej, przeważnie latem przy pas1ieniu bydła, albo ZIJ~c<wąporą "po sąsiedzku". Ok'res jes,ieni i zimy był i jest najodpowiedniejszą porą do wyszywania; wtedy "furt się s'Zlije i .szije" 9. Sprzyja temu także ogólne zapo,trzebowanie, jakie rodzi SIę o tej porze na wsi. Wówczars mianowioie odbywa się najwię- �454 cej wesel, na które każdy stara sięoclpowiednio wystroić. Toteż czasem wyszywające nie mogły nawet nadążyć z robotą. Latem natomias,t każda kobieta nie ma czasu, bo zajęta jest różnymi innymi pracami przy gospodarstwie. "W taki czas to sie nawet nie chce i robota tak nie idzie. Najlepiej się wyszywa, kiedy jest czas po temu" 10 - tłumaczą. W okresie największego zapatrzeoo'wania nierzadko zdar,zało się, że kobieta, która choiała jak najprędzej coś wyszyć "wstawała do dnia, gdy tylko s'ię ro.zwidniło i wyszywała do rana, a potem dopiero wieczorem" 11, przez dzień zajmowała się pracą woikoło domu i gospodarstwa. Nieraz wyszywały zespołowo - pr:zychodzliła wtedy jedna do drugdej, czasami zeS'zło się ich nawet więcej i w ten sposób. na pracy i pogwa:rkach czas prędzej upływał. Zdawać by się jednak mogło, że typ haftu, którego isto,ta polega na odliczaniu nitek tkaniny, nie st\varzał dogodnych W'aI'lunkówdla pracy zbiorowej, ze względu na koniec'znosc skupienia uwagi przy hczeniu. Okaz:uje się jednak, iż to bynajmniej nie jest żadną przes'zkiodą; gdy nitki tkaniny roz'1iczy się odpowiednio na samym początku. przy rozpoczęciu haftu, to potem szycie posuwa się naprzód niemal mechanicznie i "nie trzeba się nad nim zasta:nawiać", bo "gdy uż kierysi wysziwo, to mu to idzie jakby grał". Stąd też haftowanie tym sposobem, w przeciwieństwie nawet do innych technik, sprzyja towarzyskim spotka,niom i kontynuowaniu pracy w zespole. Zazlwyczaj w ~f'Onie wyszywających wyróżniały się kobiety bardziej zdolne: biegle władające igłą i nitką oraz celujące w pomysłach. Do nich często zwra'cano się o porady, one także uczyły inne. W ten sposób rosła ich sława w kręgu najbliższych. a czasem i dalszych sąsiadek. Rzecz znamienna, że wŚlród kobiet posługujących się ściegami krzyżykowymi i znających tylko ten typ techniki, nie ,zdarzają się wypadkri za,zdrości "za'wodowej". jak to bywa często między haftującymi innymi technikami. Zasadą okazuje się, że to, czego uczy tradycja jest dostępne dla wszystkich, natomiast umiejętności nabyte poza miejscowymi przekazami, są nierzadko zazdrośnie strzeżone 12. Kobiety, które wybijały się swymi uzdolnieniami hafciarsk.'i- 455 mi zyskiwały na uznanie w tej dziedzinie w ogólnej opmll wsi, a nawet w okolicy. Czasami też p Jdejmowały się wyszyć której': sąsiadce jakąś część odzieży. Wobec dużego jednak rozp<:>WSzeC~1nienia się tej umiejętności, wypadki taIcie zdarzały się rzadko tym więcej, że wyszywanie nie stanowiło wyłączmego zajęcia kobiet. Niekoilczące s.ię nigdy cbowiązk;i i ciągła potrzeba rąk do pracy przy gOE'podarstwie nie pozwalały na zupełne wycofanie się od zajęć domowych na korzyść wyszywania. Toteż zamia'll3. pracy gospodyni na niemal wyłączny "zawód" wyszywaczkii nie była wcale łatwa. Udawała się ona tylko chorym i słabowitym, które nie miały siły fizycznej do pracy, jaką zwykły wykonywać k<obiety na wsi. Nie dziwota za'tem, że wiele specjalistek hafciarek,to przoważnie dz,ie.wczęta i kobiety ułomne, kalekie. Takich "wyszywaczek" było jednak niewiele: "to jeny kasi sie tako znaszła" - powiadają 13. Spe;cjalizacja bowiem zrodziła się stosunkowo dość późno. Do dziś w pamięci ludu tkwią wspomnienlia powiadające, że "dawniej kobiety wyszywały same dla siebie". Nawet tam, gdzie są już s'pecjalistki, np. na Śląsku, w Łowiekiem, Opo'czyńskiem, na Lubelszczyźnie, etc. jest jeszcze dużo kobiet znających i kontynuujących własno:ręcz:nie tego rodzaju tra,dycje zdobnicze. Najwięcej hakiarek jest obecnie na tych terenach Polski, gdzie pojawiły się w stroju ludo!wym hafty nowszego typu, nie krzyżykowe. Wykształcenie się "zawodu" wyszywa'czki wpływało ozęsto na kOT'zystną zmianę w położeniu kobiety haftującej. Jej zajęcie traktowane od tej chwili jako zarobkowe, przynoszące konkretny dochód, st'awalo się \Votec innych obowiązków domowych - pierwszoplanowe; prace, które dotąd spoczywały wyłąoznie na jej batrkach, przejmowali częst::>na siebie inni członkowie rodziny. StaTa Czepczork.ł z Jaworzynki powiadała np., że za panieńskich czasów "w domu z.temniaków nie skrobowałam, tylko ojciec, to ręce miałam do tego" (do wyszywania) 14. Nie zawsze jednak sprawy układały się tak pomyślnie. Podobne wygody kończyły się zazwyczaj z chwilą wstąpienia w związek małżeński Wó\vczas trzeba było podołać i prac'Om domowym i zamówieniom. Rzecz zrEsztą t:c:leżała od układu stosunków 1'0- �t.i.;l;~"'1~~~;;~tjJ~1il:i!l"Ut;~:;~8~uj~ti;1;:~h::;;:m]jili~:!~~iH!i~ilii,~'Jjjj;]fille@JjG11:1~1:tJrr:rllilPmnm[~t::!E.illillJJQ1~·i;)G1ilii;:}1i;;,;,tJ1IJ:iill23~1l1irf;iw1)W-a ••••••••••••••••••••••••••••••••••• ·i.~~~f: jf~:: ;!;~;: ~];:.i: T~~· r..Ói i;~~~:~ I :;';;;', mij ~~~ ~~!:: ł;llf~ t~;~i: ~! ;~f~1 Jd~~ :~~j'i I ;~nU~ ;j;m!\~ I ~~:r :t~illr,1 ~!f;t ""~'l:. ~Z~mf: ~~ ;ft,~; :~~t c::i~; ;:li;' :~ł(~ ~~.\ . • 1 456 dzinnych. Niezamężne, jeśli miały jeszcz,e kogoś bliskiego, to nim się wyręczały, podobnie jak mężabki mężem, lub odchowanymi już dziećmi. Obecne np. hafciarki znane w Istebnej prowadzą same gospodarstwo, a prócz tego haftują. Aby 'zapewnić ułomnej córce względne warunki bytowania na przyszłość, zamożniejsi chłopi oddawali ją na naukę, albo do jakiejś hafciarki znanej w okolicy, czy w pobliskLm miasteczku, albo do klasztoru panieńskiego. Niejedna z dziewcząt umiejętność wyszywania nabyła we dwarze. Gdy zaś nie miała żadnych tego rodzaju możliwości, a zmusz.ona była luibchoiała nauczyć się wyszywać, wybierała dl'ogę najprostszą - uczyła się "sama od siebie", tzn. dzięki własnemu s:pr~towi, zdolnośo:om, sztuce podpatry,wania, uzupełniając braki przekazami starszych kobiet, lub koleżanek. Pomocną w tym względ1zie okazała się również szkoła. WprawdZlie jeszcze pod koniec ubiegłegro wieku niewiele z:diZiałała, ale natomiast sporo dziewcząt kończących ją na początku bieżącego stulecia skorzystało z nauki "zajęć praktycznych" 15. W procesie 'l'Ozpowsze'chniarniasię haftów, ,a tym samym i niektórych ściegów,opróaz przeka;zó'W tradycji n1iemałą rolę odegrało właśnie naucZJanie robót ręcznych w szkoła,ch. Wes.zło ono w życie wprawdzie stosunkowo dość późno, bo dopiero w ostatniej ćwierci X,IX 'W., ale w konsekwencji do dziś wiele informatorek w średnim wieku powołuje się, iż swe umiejętności hafcia:rskie tą drogą zdobyły lub rozwinęły 16. Umiejętności te, znacznie wzbogacone, wynosiły również córki 'zamożniejszych wie.śniaków ze szkół klasztornych, do których mogły uczęszczać dzięki lepszym warunkom materialnym. Znajdowały się one w niektórych wsiach, w poblisk,ich miasteczkach i mia'Stach i prowadzone były przeważnie przez siostry boromeuszki, czy elżbietanki, jak np. na Sląsku w Cieszynie, Bytomiu, Piekarach, Kluczborku, Oleśnie, Opolu, Nysie, a także na ·wsliach: w Kujakowicach, Popielowie na Sląsku Opolskim 17. Niemniej jednak oceniając zakres wiadomości pozyskanych wspomnianymi sposobami trzeba stwierc1Z1ić,że był on na ogół niewielki, Wyszywająca, aczkolwiek zdobywała ozęsto różne wiadomości z zakresu hafciarstwa, zwłaszcza we dworze czy w klasz- 457 j i I torze, z bieg:em czasu kształoiła się tylko w jednym kierunku, niemal w jednej zasadniczej technice; następnie przez częste jej powtarzanie specjalizowała się, uzyskując niesłychaną wprawę i bieglość do tego stopnia, że innych sposobów wyszywania nie tylko nie umiała, ale i nie znała 18. Doskonały tego przykład można zaobserwować także dzisiaj tam, gdzie istnieje jeszcze wśród ludu tradycja ,wyszywania. Np., w Beskidzie Śląskim, czy w ogóle w Cieszyńskiem żyją wyszywające i wyszywaczki-specjalistki, które są biegłe tylko w jednym typie haftów, np. w hafcie krzyżykowym lub wielokolorowym (niegdyś złotym i srebrnym) - żywobkowym, czy też w hafo:e białym dziurkovv'anym. Taka wąska specjalizacja stała się jedną z :zasadniczych przyczyn zaginięcia zupełnie np. ściegu krzyżykowego dwustronnego, albowiem z momentem śmierci 'ostatniej kobiety, która go znc:ła, TIlieznalazła sit~ już ż.adna inna mogąca ją zastąpić w tej dziedzinie. Zresztą z biegiem la.t, zwłas'Z'czapo ostatniej wojnie, cora.z mniej jest chętnych do takiej nauki. "Teraz już żadna młoda T'ie chce się uczyć" - bia,dolą nagminnie starsze, mające poszan::ywanie dla tradycji. Oprócz chorych i słaby.ch fi'zycznie, wyszy,waniem dla zarobku zajmowały się także kobiety uboższe. Te jednakże swoje umiejętnośCIi zdobywały tylko dzięki własnemu spry.towii 'chęci, gdyż nie miałyodpowiedni:ch warunków na fachową na.ukę, za którą trzeba było płacić. W pienvszym rzędzie korzystały z prz,ekazów tradycj,i wyszywając najpierw na równi z resztą kobiet, tj. dla Sliebie, na potrzeby najbliższej rodziny, a potem dla obcych, tzn. tych, które albo nie umiały, albo im się nie chciało wyszywać, gdyż stać je było na pokrycie kosztów wynikających z tego rodzaju 'pra'cy. W zależności też od kategol'ii odbloJ:1cÓW ks,ztałtowała się niejednokrotnie forma zapłaty. Najstarszym jej przejawem, który przetrwał jeszcze w wielu wsiach na terenie całej Polski, jest odwzajemnienie się wszelkiego rodzaju usługami trarktowanymi w ramach pomocy sąsiedzkiej, a więc odrobieniem w polu, wypożyczeniem konia, lub innymi jeszcze pomocami w gospodarstwie; płac{mo także mąką, ziemnIakami, kaszą, etc. Obcy wynagradzają przeważnie pieniędzmi. Tak np. �45c: w roku 1956 wyszycie "lemieczków" do kabotka kobiecego kosztowało w Beskidzie Śląskim czterdzieści, pięćdziesiąt lub sześćdziesiąt złotych zależnie od wzoru, zaś za haft do "chłopskich koszul", który był budziej wypracowany i wymagał znaczn:? więcej czasu, płaciło się dwieście złotych. Wynagrodzenie b rekompensowało wszelki trud, jaki poniosła hafciarka łąc'znie z kosztem materiału i nioi w ciągu wilku lub kilkunastu dni. Wyszy-wanie bowiem "lemeów" i "obójka" ·do kabata trwało tydzień, a nawet i wię'cej, natomiast męskiej ,koszuli około dwóch tygodni, jeśli trzeba było wykonywać równocześnie niezbędne prace domowe. ' Zarocek nie był ani wielki, ani stały, toteż nlie zdarzało się, aby powodował zbytnie wzbogacenie się hafciarki :i podwy!ższenie jej w randze społeczne]. Wprawdzie od warstwy uboższej odznaczała s·:ę ona niemal na równi z z'3.możniejszymi chłopkami ozdobniejszą odzieżą, którą nota bene sama sobie pTlzygoiowywała, tym niemniej fakt ten nie sta,wiał jej w rzędzie bogaczy wiejskich. Za'robek z własnej pracy wysta:1"czał jej zaledwie na zaspokojenie pierwszych potrzeb. Traktowano go więc jako uzupełnienie stalej korzYśCii czerpanej z rolnictwa, a gdy tego nie bylo. "bo z innych środków do życia. Oto np. zmarła przed dwudziestoma pi cioma laty kulawa Ewa Javv'orska z Brerrmej Leśnicy "wyszywała sobie i ludziom lemie2zki do kabotków. Posiadała tylko dziesięć zagoneczków, a mąż jej był tkaczem; mieli siedemnaścioro d:z'leci", wi<,;c aby je wyżywić, musiała rlorabiać wyszywaniem 19. Zanim wykształciło się na wsi tego rodz.aju z,ajęcie "dochodowe", wyszywaniem zajmowano siC; bez chęci zysku. Zdobiono w ten sposób częśCilodzieży kob;ecej i męskiej przeznaczone na strój odświętny lub do celów c.brzęcb.vych. Jakie było faktyczne przeznaczenie wyszytych prze:lmiotów nie trudno odczytać z zachowanych okazów muzealnych i ol-yginalćw w terenie. Wyk:::>naly je niegdyś nieznane dziś 'l nazwiska koble,ty, które, jak należy obiektywnie stwierdzić, dos;:ły w tej dziedzinie do niel,ada wpra;wy. Najstarsze znane przykłady, jakie p:::>chodząnip. ze Sląska, jeden z XVII w. i reszta z połowy wieku XIX w postaci 459 chust, zasługują na tym większe uznanie, że mimo prymitywnych warunków, w jakich powstały, zdradzają wysoki poziom techniczny i artystyczny. Trzeba bowiem pamiętać, że \v tym czasie większość górali beskidowych mieszkała jeszcze w kurnych, z,dym:,onych chałupach, o małych, niskich oknach, do których światło dzienne z trudem przedzl;erało się przez. grube szyby; wiec'lOrami zaś jedynym źródłem świ'atła był chybotliwy blasik łuczywa. W takim właśni,e środo,wisku i warunkach, na s-amodział'owych płótnach, rodziły SI;ę pod spracowanymi, grubymi pakami kobiet, drobne, Hczone wyszycia. Twórczość ta pozostaje do dzi<§ anonimowa. Z zachowanych pamią:tek rodzIinnych, skrzętnie przechowywanych przez starsze kobiety w "tru włach", tudzież z eksponatów muzealrnych nie wiadomo dokładnie, kto je wykonał, jakimi kierował się pobudkami, skąd zaczerpnął wzory? Na pytania te mogą odpowiedzieć teraz tylko same martwe wytwory. Rzecz znamienna, że na starych miejscowych wzornikach, tzw. "pytlach" nie ma żadnych motywów przeznaczonych dla haftów krzyżykiem dwustronnym. Widać, wyszywające nie korzystały poprzednio chyba z, tego rodtZ'aju pomocy, chociaż te właśnie najstarsze wyszycia wykonane są wspomnianym śc:egiem. Musiały one zatem czerpać pomysły wprost "z głowy" lub odrabiać z !innych chust, jakie zachowały się po matkacl1 i babkach. Precyzja techniki wskazuje bowiem, że była to kontynua-· cja przyswojonej już znacznie wcześniej umiejętności, a nie jakiś nowy sposób, z którym z8poznano się dopiero w połowie ubiegłego wieku. Podobny zresztą wniosek wysnuć można na podsta.wie wyszyć pozostałymi, praktykowanymi tutaj ściegami krzyżykowymi, tj. "godkiem", "kurzą stopką" i krzyżykiem warkoczykowym. Odrabianie motywów z uwagi na ich funkcję, upodobanie i nabytą już, mechaniczną wprawę, tudzież dorady starszych, musiało wówczas odgrywać u wyszywających pierwszorzędną rolę. Świadczy a tym sam fakt częstego powtarzania pewnych elementów i motywów, tudzież ich wielka powszechność. Jeśli wyszywająca odważyła się coś więcej dodać od siebie, mógł to- �460 być jedynie jakiś nieznaczny szczegół. Wiaiomo przeclez, że chłopstwo nie tylko nie mogło nosić ozdobnego stroju, ale nawet nie miało środków, aby się zdobyć na paradniejsze jego części. Zresztą zbyt wielka zdabność budziła ogólne zgorszen:e ja:m zaprzeczenie skromności, która przysitoi kobieci2 i uważól.na była za 'zło zasługujące na ka,rę. Pieczętują to do.bitnie słclwa stan~j CzepclOrki z JaworzynkJi, która wspominając wypowiedzi swej babki powtórzyła opinię panującą wówczas ogólnie we wsi. Gdy bowiem pewna dziewczyna, dla zwiększenia paradności swej odzieży i przypod,obania się chłopcom, próbowałia wyszyć nieco więcej ponad obowiązujące kanony, wówczas "star,e bahy i bić ją nawet chciały" ganiąc równocześnie: "dziewoze, cóż ty taki wyszywasz, Pon Bóg cie skarze za Itako pyche" ~O. Daleko idący umiar w ludowych haftach z czasów przed uwłaszczeniem ma swoje głębokie uzasadnienie. Wys:zywające dz.iałały niejako pod pręgierzem 'paTIlujących wówczas prawideł i zaikazów,co było wynikiem ogólnie panującego układu stosunków społecznych i 'zakorzenionych wierzeń. Stąd też w najstarszych haftach krzyżykowych widać albo zupełny hrak ornamentów, albo też ślepe niemal trzymanfie się określoonych ~ często "coś" znaczących motywów oraz zasadniczych dwu kolorów czarnego i c'lerwonego. Indywidualny wkład It:wórczy wyrażać się mógł jedynie dużą stara'nnośoią i pr'ecyzją 'wykonania lub w dolmmpanowywa'niu niewiele wyróżniają,cy,ch się elementów zdobniczych. Dlatego okres ten odznacza się dużym ograniczeniem twórczym i skrępowaniem. Stare, zszywane z różnej wielkośd kawałków płótna "pytle" 21 do haftów krzyżykowych warkoczykOlWych są najwierniejszą ilustracją ówczesnych możliwości hafcic<rskich. Skład.ają się one z wielu drobnych i małoczytelnych motywów, które w ten sposób zostały zarejestrowane niby obowiązujący kanon. Poszc:zególneczęści "pytla" zawierają kiilka lub kilkaJnaście wzorów, na każdym jednak ocLrębnym kawałku motywy są inne i zUipełnie się nie powtarzają. Wygląda to tak, jakgdyby owa ,niewielka, doszyta cząstka wzornika była kiedyś przedtem samoistną, służąc określonej grupie wyszywających, np. jednej rodzinie, która 46t tymi właśnie "znakami" wyróżniała się od reszty społeczności wiejskiej 22. Słowo "znak" jest zresztą do dzisiejszego dnia używane w miejscowej gwa,rze na określenie niewielkiego prostokącika haftu krzyżykiem warkoczykowym umiesz,clOnego u podstawy rozcięcia przodu koszuli męskiej. Ryc. 1. "Pytel", zszywany z kilku części, przekaz rodzinny w posiadaniu Jadwigi Fizek (Istebna Andriołówka, pow. Cieszyn). Fot. St, Deptuszewski. Tych kilka, czy kilkanaście motywów wyszytych na zbędnym skra,wku stanowiło więc okreśiony zbiór, z jakiego mogły korzystać wyszywające. Był to także jakgdyby za,czątek wZDrnika. O tego rodzaju zdecydowanej jego funkcji można jednak mówić �463 dopiero wówczas, gdy owe pojedyncze ka,wafki za,częto zeszywać w jedną cafość (ryc. l). Lecz kiedy doszło do takliego z'calenia, n:ie mówi żaden dokument, ani tradycja ustna. Mogło to nastąpić \v czasach ograniczeń własnościowych górali ze strony komory cieszyńskiej, tj. w drugiej połowie XVIII W.; wtedy to wchodzące w fazę schyłkową spółki szałaśnicze p02zęły stopniowo zatracać niektóre formy więzi rodowej. Wyszyć natom.iaElt nie zaniechano. Zestawiane obok siebie drobne ,;maki" na poszczególnych kawałkach płótna, zaczęły tworzyć większy zbiór motywów. Przybywało ich teraz szybko i coraz więcej tak, jak plew na rpytlowym worku. Każda wyszywają'ca doszywała coś od siebie i 'W ten sposób rozlrastał się nieregularny kawał płótna tworząc wzornik, tzw. "pytel". Okazuje się, że nie we wszystkich doma'ch znajdował się strzęp z wyszytymi motywami. Toteż wędrował on z rąk do rą1k, a każda kobieta, któm z niego korzystała z.obO'wiązana była właśnie w zamian dodać także coś ,od siebie. Efekt jednak był taki, że przez ciągłe pożyczanie "pytel" dalrł się i niszczył. Zaczęto więc przeszywać z niego wz,ory na ,zlU'r;ełnienowy, prosto-kątny kawałek płótna, z czasem tworzono nawet całkiem inne o niespotykanych dotąd mo'1ywa:ch. Lecz przes'zycie dużej ilości, często skomplikowanych wZlorów, wymagało sporo 'Czasu i pracy. Toteż starano się uprościć ją sobie przez wyszycie tylko jednej połowy motywu (ryc. 2). ,,Pytli" używały n:e wszystkie kobiety. WięksZiOŚćwy:"zywała wprost z pamięci lub odrabiała ze starych kOls.zul,czy ka1botkó\\'; dzięki temu wyszywająoa miała więcej swobody hvór'c'zej. N'l ogół jednak powodzeniem cieszyły się dawne wzory i niema,l tylko te wyszywano. Dlatego to "pytle" jako zbiór starych moty\VÓWbyły w ciągłym użyciu. Korzystały z nich przede ',vs:zys.tkilll te kobiety, które dużo wyszywały, a które z czai"em na'Zwane zos:ały wyszywaczkami, czyli specjalistkami w tej dziedzinie. Pod koniec XIX w. zaczęło pojawiać się w kulturze ludowej dosyć dużo haftowanych wzorników. Rozprowadzali je wędrowni handlarze, propagowały czasopisma kobiece oraz szkoly i klasztory, gdzie uczono robót ręcznych. Z zachowanych okazów widać, że dopasO\vywano je częściowo do panujących w danym regionie Ryc. 2. "Pytel" uproszcz.ony, przekaz rodzinny w posiadaniu Jadwigi (Istebna - Andriołówka, pow. Cieszyn). Fot. St. Deptuszewski. Fizek tradycji. Obok motywów już iznanych, podawały zupełnie nowe. Ale takie już typowe wzorniki nie przyjęły się u górali beskidowych. Nie korzystano z nich rÓ'wnież zbytnio :i na innych terenach Śląska maz na Mazowszu, np. w Łowickiem, Opoczyńskiem, czy Rawskiem, gd'zie w tym czasie pojawiają się na wsiach tzw. "mody" czyli próbki wwrnikćw o niespotykanych dotąd motywach. O ich ,niepopularności świadczy stosunkowo nikły procent ,powtarza'nych w haftach motylwów. Na Śląsku Górnym, lecz to już w latach międzywojennych, znacznie chętniej wykorzystywano gotowe przekalkowane wzory, które łatwo można było nabyć wśród licznej jarmarcznej tandety, rozprowadmnej przez kupców małomiasteczkowych i z przedmieść miejskich. Haftowane krzyżykami "jakle" i różne makatki są wyraźnym tego dowodem. Pod wpływem proparovvanych wzorników oraz ogólnie panującej mody na przełomie XIX i XX w. ja,ka szła głównie z zachodu i ezęściowo ze wschodu, poczęły się u naszego ludu wzmagać upcdobania haftów krzyżykowych i nawet w tych regionach, . �465 464 g~zie. nie istniał~ tego ~ypu tradycje, pojawiły się przede wszystkIm .Jako wytwor spec.Jalnych hafciarek. Ponieważ jednak ściegi krzyzyko:ve z,:ykłe me nastręczają zbytniej trudności przy ich wykonamu, wIele kobiet, a zwłaszcza dziewaząt, radziły sobie s~me. Wypływało to w dużej mierze także z chęci przypodobania o.r~z 'VI t:osce o własny strój, aby jak najlepiej wyglądał. Pl zes'c.l~ał~ Silęprzeto w pomysłowośd ornamentacyjnej i kompozyc~~n:J. Temu 'wzrostowi dekoracyjności stroju sprzyjały OCZywlscleznacz:nie dogodniejsze warunki społeczno-ekonomiezne, w jak.ich znala,zł się chłop polski w laltach popańsz;czyźni,anych .. WzrlQst ten był na ogół jednak krótkotrwały, bo przełom XIX l XX w,ieku zaznaczył się w wielu regionach zamieraniem form stroju tradycyjnego. . ~UiY wkł'ad pracy, jaki [wymagało p'l'1zeszywarnie starych l zn~zc'Z~onych"pytli" ora:z oszczędność nici i w ogóle br'ak odpowledmego materiału w latach po pierwszej wojnie światowej spowodował, że wyszywaczki, które najwięcej korzystały z róż-o ny'ch w~o.rów, za.częł:, je przerysowywać na kDatkowanym papierze, .najpIerW na luznych kartkach, a ;potem do :zeszytu. W ten SPo'~O?powstała nowa forma pisanego wz.ornika, wpr'awdzie n!ieoo mnIej trwała, ale o w,iele dogodniejsza i łatwiejsza pay kom po- .• nowan~u o:rnamentów - drobne nitki płót'na zas,tąpił)' tutaj znacznIe waększe kratki, które bez trudności i wytężania wZlroku moż~.a odUczać pr:zy rozplanowaniu nowego motywu. Wzory rysują tylko w ,zimie, co kiedyindziej nie ma na to czasu' t~l'k :vi::c w zeszYlcie obok tych tradycyjnych już "pytli" pow'stają l mne, mniej znane lub zupełnie dotąd niespotYlkane. Każdy naryso:wany .mo.tyw zaopatorzony jest kolejnym numerem i wyszywająca ':VI~,Ile ma wszystkich wzorów i :pamięta, który 'z nich został ~amow~ony; ~a:nawiający zaś wybiera z całego tego zestawu l podaje własnee numer, (l k,tóry mu chodzi. Inwencja wyszywającej w zakomponowaniu i wymyśleniu no,:e~o moty'wu jest stosunkowo niewielka. Postępuje ona prze~az~le. drogą najdalej idącego uprosZJc:zeniapiracy. Oto np. obecn~e zYJąca w Ist:bnej na AndZJiołówce wyszywaczka Jadwiga F-Izek lat około 4;:> ma przeważnie ws:zystJkie wzory odrysowane SI: . ąs1'aCl'kitakże wyszywaczki Marii Mały jurek. która od swej s ' . ' ". z kolei przerysowała je ze starego "pytla" po swe] babce. Poza tym Jadwiga fizek przerysowuje także inne wzory np. ze starych żurnali, bądź też z drukowanych wzorników, jakie wpadną jej w ręce. Znacznie rzadziej cos sama tworzy; w takir.n \\'yp.adku zestawia ze sobą stare i znane już motywy, łączy Je w Jedną całość dodaje lub ujmuje jakieś mniejsze elementy. Podobny zreS'zt~ sposób postępowan;ia można zauważyć i u innyc~ wys·zywaczek, do czego nawet chętnie się przyznają· Orientują się one doskonale, jakie motywy najwięcej się podobają i do cz""go się nadają. W zależności więc od tego, dobierają przy haftowaniu, np. do "znaku" na koszulę mc;ską: krzyżyki, gwiazd.y, listki; "do lemców dla m~odego chłopa" - gruby wzór: liście, gałęzie, róże; "dla starego" - drobniutkie gałązki, listeczki, winogrona; dla kobiet - tak s.amo drobny wzór, r.aobójki np. ;o;u::a. Te kobiety, które nie zajmują się zawodowo, a wyszywają ooś czasem dla siebie, lub swoich najblioższych, prizeważnie nie korzystają z żadnych wzorników. Jedynym upros7Jczeniem, jakie dość rzadko jednak praktykują, jest przeszywanie motywów ze starszych lemców. Najczęściej zaś, ponieważ mają nieco więeej czasu, starają się 'wymyśleć no\vy wzór, niepodobny do innych. Po ostatniej wojnie, kiedy gorsze przybory techn:iczne, tj. płótno i nioi, narzucały niejako konieczność poslJUgiwania się większym krzyżykiem, zaczęła wchodzić w życie moda na duże,' wy'raźne motywy, zwłaszcza typu roślinnego. Podobają się przede wszystkim wszelkiego rodzaju kwiaty, -liście i gałęzie. Toteż wys7..ywająca, która posiada wprawę we władaniu igłą i kolo'rową nicią wie i orientuje się dobrze, ile 'nitek splotu !płótna należy odliczyć, aby poszczególne elementy ornamentu były odJpo>wiedniejwielkości craz, ile ma wy;konać krzyżyków, ,alby da:ne linie, czy ich rządki tworzyły żąda'ny motyw. "Ozasem coś się pomyśli i od razu wyszyje patrząc, czy się te uda, czy nie" - wyjaśniała Jadwiga Kubaszczykowa z Koniakowa 23. Niemniej jednak to odliczanie nitek płótna i krzyżyków oraz stosunkowo niewielka powierzchnia przeznaczona na zapełnienie haftem, nie stwarzają jakichś krępujących ram, poza które nie mogłaby się przec1rzeć 30 - .,Lu'l". t, XLIX �467 fantazja wyszywając;j. :vlożliwości i pojedynczyó elementów jest tyle, że dowolne ich zestawienie staje się niewyczerpanym źrójłemcoraz to nowych motywóW. W<,rto jednak podkreślić, iż pewne z nich cieszą się szczególnym upodobaniem i ellatego v,,'yszywające c~c;sto do n~c;l powracają w swych kon2ep::::jach t~t} :TD :OH ~~1T1 I ;;.cn:1 J~f~~;:; ;~~llii I 1~~ ijt~ ~~.. tw6rczych. Kiedv podda sic c:nalizie pl',c:e niektórych kobiet zajmujących się baft~;;' k1'zyży"twwym \v Beskidzie Śląskim 24, to zauwol;:;yć w nich można nieznaczne pr.7eja"vy indywidualnych l.xpodoboń i po:;zynań, a takie nicuzasadnLone przez niego ju::: dzisiaj echa starych t"o.dY;;Ji. Oto np. Fwa Urbaczka z ,J",wo:'l.vnki w wyszywanvc;'h dl; rr.~ia koszulach un; ic·';;:?c' Dla najchc:tniej te Si-'HH; •. :ćnaki", a na przodach i i'2'~lC'ach ni2'1.naczni'2 rói',( t'01'2 niące ~;ir: mo t TJI'Y. ujmow:lła w rytmic"ny ciąg podkreślany linią falistą, lub uietv w ramy linii łRmanej. c;',,:Ji t~w. ",Zo~)b". WyS'lyci~ jej rob::.!:.r ';')yły na~~zęści,,:! tak z3korr,ponawan2, cJ},r ... ·\"aiv Ż:'; gQ;.to cały zahaf- towó;ny ;~·"3. przy czym doticr:l' Ci In' r;'~c:ścicj motywy nows:cc. gw ".C etryczne i l'OŚ- linn'?, oJpawiadfljące modzie, ',:,ka ;;;:l:r;Q\v8.ł':1 w latach jej :-;~..I;"01· t]' pr"'~;cl ostatnią .).;.1 ~" I ~<;- Rvc. 3. Janirn Bury prz:: wyszywaniu ,,~zodu k03Z,uli ml:?ski",j (Jaworzynka 'Zapasieki, p:;w. Cieszyn). Fot. st. Deptuszewski. Ifr.~:•. ;'~n~1 I I ::ł~~ 'lt~ ,jltc..,.:. <t~;' ~łf'~!",~, ", ..Av-J wojną •••. , • 2"- V;"\Tc1zicielkQ natomiast Epod~baJ1 mie.i~2owych gó- rali os:atnich czasów jest Janina Bury, także z Jaworzynki (ryc. 3). Wyszywa on8 rozmaite, ro.ślinn2 motywy, ale nie stłoczone gęsto na zahaftowywanych powierzchniach. Mają one dużo "powietrza" wyrażonego drobnymi cieniami, d:dqki którym nie hvorzą ciE;Żkich płasz.czyzn. Są to komp:)Zycje wzorowane przede wszystkim na różnych moty;wa'ch podawanych w drukowanych .czasopismach kobiecych, co nietrudno stwierdzić pf\zeglądając jej zeszytoOwy wzornik. Znajdują się tam w kilku wersjach róże, winogrona, liście kasztanu i winorośl~ 01'0.7. ślimacznice na ks>Ztałt rogów obfitości. Widać, że Janina Burry o wiele chętniej z nich korzysta, aniżeli z haftowanego "pytla", jaki pozost3ł jej po matce. Jego drobne elementy stanowią raczej niez:naczne uzupełnienia lub motywy nadające się na "znak" do k:oszuli męskiej 26. Podobnie zresztą postępują i inne wyszywarczki, np. .znana z Istebnej Andziołówki wspomniana Jadwiga Fizek. Jeszcze dziś rna ona s-poro Tohoty, zwłwszcza na jesieni, kiedy najwięcej odbywa się wesel. Korzysta wtedy prze'de wszystkim z różnych wzorów, jakie zdołała s,obie przerysować zimową porą do zeszytu, lub z izupełnie nowy.ch, odrabianych niekiedy z luźnych str'onlc starych czasopism kobiE:2ych, gdzie L.najdują się motywy podawane nawet nie dla haftów krzyzykowych, lecz dla innych robót ręcznych np. koronek, siatek itp. Oprócz kilku "pytIi" posiada ona nadto zeszytorwy wZlor'nik, w którym ma zebrane nie tylko stare motywy, ale też wiele dotąd niespotykanych; tłoczą się one na poszcz2gólnych stronach występując obok siebie, sze,rsz: i wqż'Sze, zależnie od wolnego miejsca, gdzie je wpisano. Oczywiście przy wyszyw2.niu z "pytli" nie korzysta. Przechowuje je jedynie jako pewnego rodzaju 1'0dz;nne pamiątki i z nimi nie chce się roz,stać. Podst&wą Je] działania jest głównie wzomik zeszytowy. Zagląda do niego przy bordziej skomplikowanych w.zorach; do wzorów tych, aczkolwiek pochłaniają nieco więcej pracy, chętnie s:ę 7abiera. bo to coś nowego. Woli t2Ż wyszywać więkSZE: motywy: róże, gałęzie. gdyż wtedy jakoś prędzej robota posuwa się naprzód. Wyszv\vania nc:uczyła również perę lat temu swą córkę, AnnE; l w m.vśi 0fó1n;e przyjętej zasady. że najlepiej uczyć na mot y- �469 468 wach najprostszych, za jakie uchodzą krzyżyki i gwiazdki, dała jej do wyszyv'v'ania lemce, które potem córka przyszyła sobie do bluzki na zabawę (ryc. 4). Vi najbliższym sąsiedztwie <jadwigi Fizek, dom przy domu, mieszkają jeszcze dwie inne kobiety, starsze od niej. które elementów, wówczas całą kompozycję unowoczesmaJą przez powiększenie motywów i tym samym poszerzenie "płotka", lub przez zestaJWienie stalf'Szych elementów z nowszymi, np. "gałązek" z "dukotkami" (ryc. 5) 27. Są i takie hafciarki, jak np. Zuzanna Marekwica, które kierują się panującą w danej chwili modą: obok wyszyć z mo- Ryc. 4. Nowoczesna bluzka kobieca z tradycyjnym haftem, ściegiem krzyżykowym warkoczykowym. Wyszywała Anna Fizek w 1956 r. (Istebna Andriołówka, pow. rieszyn). Fot. St. Deptuszewski. Ryc. 5. Koszula męska, wyszywała lVIaria Mały jurek w 1920 r. (Istebna AndrioJówka, pow. Cieszyn). Fot. St. Deptuszewski. w okolicy uchodzą także za znane hafciarki. Są to: Teresa Sikora i Maria Mały jurek. Wszystkie trzy chętnie spotykają się i wyszywają razem, latem siedząc przed domem, zimą w izbie. Dzielą się swymi wzornikami, pomagają sobie oraz wypowiadają uwagi na temat swoich prac. Rzecz znamienna, że podobnie jak Ewa Urbaczka z Jaworzynki, te dwie starsze wyszy''laczki znacznie chętniej wykorzystują motywy dawniejsze. .Jeśli zaś zachodzi konieczność wprowadzenia jakichś nowszych ty\vam.i o cechach tradycyj·nych, wykonują również Lnne, bał'dzo nowoczesne 28. Poza wymienionymi z naz,viska kobietami, we wspomnianych trzech \vsiach Beskidu Śląskiego żyje jeszcze dużo wyszywaczek i vvyszywających. 'N ciągu swego życia nabrały ~n~ takiej wprawy \v tej pracy, że nawet wtedy, kiedy losy rz.ucą je gdzieś z dala od rodzinnej wsi i pozbawią niektórych - �470 romu~'Y hafciarskich. glównie zaś wzorników, potrafią y.,' razi(' potrzeby wyszyć z pamięci tradycyjne lemieczki do kabotka. DIn przykładu warto wspomniC:ć o siedemdziesięc:oparoletniej Zuzann!:: Kohut, rcdem z Istebnej, która mimo, iż od kilkunastu lat mieszka z córką w Wapienicy koło Bielska, nie zapomniala przecież wyszywać, o czym świadczą hafty jej roboty nadesl::me w 1956 r. na wojewódzką wystawę tradycyjnej i współczesnej twórcz:ości ludo\'.'ej 2!i. Kobiety 'Znane dziś w swoich i sąsiednich wsiach Ja KO "wyszywaczki" haftują przEde wszystkim dla tutejszej ludności. czyli na potrzeby dyktowane m:cjsco<wą tradycją. Po ostatniej wojnie jednak, z chwilą rozwoju działalności CPLiA i zapotrzebowania na pamiątkarshvo ludowe, biura skupu ,,/\.rwu" zainteresowały się także haftami góralek h2skidcwych i za'rzuciły je od Tazu różnego rodzaju zamówieniami. Dla tworzących się zespołów ludowych państwowych i amatorskich ..- zakupywano wprost oryginalne, wyszywa'ne części odzieży, bądź też zamawian{) nowe; ponadto żądano serwetek, zakbdek do książek, czy 'innych jeszcze now{) wyprRc{)wanych form, które haftowane, spełniałyby rolę pamiątki regionalnej .. Tymi właśnie wyrobami zainteresowano się zwłaszcza później, kiedy ruch w zapotrzebowaniu strojów ludowych dla zespołów znacznie się zmniejszył. Niemniej zamówi€:ń by!'O nadal tak dużo, że hafciarstwo dawało możność za1robku nie tylko wyszy\vac'?"kom, ale i innym kobietom, Móre wyrażały go~owość pracy. Zaczęły s'ię więc rodzić nowe pomysły nie tyle mot y\\..ów, bo konkretnie określano, że chodzi a starsze, tradycyjne, ~ecz niespotykanych dotąd form. Ale wówczas powstał poważny problem. Okazało się b{)wiem, że hafciarki przyzwyczajone do kompozycji w zamkniętej, określonej, prostokątnej płaszczyźnie, nie potrafią sobie poradzić z tym, co dyktowało zaraówienie i potrzeby rynku. Trudności nastręczała zwła'szcza nieumiejętność zakomponowania narożników, Móre starano się przyozdobić w serwetkach - nowym przedmiocie użytkowym, przeznaczonym na zbyt w mieśC'ie. Tradycyjne motywy i ich poszczególne kompozycje wykonywane za pomocą krzy-o ..171 żyka \varkoczykowego przystosowane są do układów po:.:owych (lemieczki, obójki, znaki), toteż umiejc;tność właściwego rozliczania nitek płótna zdobywało się niemal w parze z nauką samego ściegu. Podobnie oczywiście było n:eg::iyś i z krzyżykiem dwustronnym, ale ten sposób wyszywania był bRrdziej opEratywny i swobodniejszy jeśli idzie właśnie a rozm:eszczanie motyw6v/ \V naro,~nik8.ch chust. W parze za nieporadnością w kompozycji szło równi"ż ubóstwo doboru właściwych motywów; przydatniejs7.c ckazały sj~ motywy oparte na zasadzie symetrii, tj. równoramienne gwia::.dy ,i krzyże, niż inne asymetryczne. Niejednokrotnie wiE;c LdarzaIo się, że wyszywaczki pracujcie", na vmówienie CFU1\. korzystały w tym względzie z pOlliCCY zawodowych plastyków, którzy starali się uporać mniEj, lub więcej trafnie z trudnoś2iami kompozycji. Kłopotów tego r0Jzaju nie miały i nie mają nato:niast wyszywające ściegami krzyżykowymi z innY2h te'renóv-," Polski. Wprawdzie nadal jeszcze w ŁowiC'kiem, Opoczy1':ski2m, Rawskiem, Lubelskiem panuje moda na hafty tego rodz3ju, lecz wyko-n-ują je ;wyłqcznie na potrzeby własne zdobiąc części swojego stroju regionalnego. Rzecz znamienna, że oprócz techniki krzyżykowej znają tam i posługują się róvmolegle sCl€gami innego typu, czego \vyracc znalcźć można na licz1','ch przykładach, gdzie motywy w poszczególnych pasach kompozycyjnych są wykonane jednymi i clTugimi ściegami. Tego rodzaju połączenia char<akterystyczne są np. dla haftó\v opoczyńskich. Wykonały je kobiety z różnych wsi: Józefa Knop z Woli Załężnej, Józefa Dzikowska z Zakościela, Maria Brul z Radzic Dużych, Helena Filicka z Borowic-i wiele, wiele innych, przeważnie za~vodowych hafciarek 30. Połączenia technik występują tutaj tak w haftach sta'rszych, tj. z pJ::zątku bieżącego wieku, jak również i w naj nowszych, powojennych. Pierwotnie haftowano 'wprost "z pamięci" bardzo proste elementy, np. krzyżyki, kółka, zygzaki o urozmaiconych forinach. Ich wykonanie nie sprawiało zbyt wielkich trudności, bteż wiele było takich dziewcząt i kobiet, które ucząc się wz::j-:::1:.- �~'5ti@iillimillij __ ~i.Jt!~~~ł1illijW.;m;~t&mti~~IIim~"~-------------------------------------- ;ti!-:~ jF.J5 i{~lm; ~il ~F.~.; ~~~ Ił~ ,~:!;:., 473 472 nie od siebie, wyszy\vał,v zdobiąc swą odzież. Kiedy w latach po p:erwszej wojnie rozwinął się haft z zastosowa'niem nici kolorowych, bardzej skomplikowana kompozycja barwna zaczęła dopominać się o większą rozwagę i skupienie przy pracy, a zarazem podsuwała i nowe możliwości twórcze, którym nie wszystkie wyszywające mogły sprostać; poświęciły się im raczej zdolniejsze kobiety oraz dysponujące większą ilością wolnego cZasu. W haftach wykonanych przez Walerię Rudzką, :~Vral'iannę Kopiak i lVlariannę Pogorzała z Kraśniey widać \vłaśnie ni2śmiałe próby wprowadzenia do da1wnych, jedno i dwu··barwnych motywów, innych kolo·rów. Okazuje się, że przy tych kombinacjaci1 pomocne niektórym kobietom zaC'zęły być wzorniki czyli tzw. tutaj "mody" zawierające najczęściej nieliczny zbiór motywów przekopiowanych z żurnali i innych wzorników, lub używanych już poprzednio, a tworzącychohecnie ocLnienne, kolorystyczr..e ujęcia. Ich częściowy paegląd dGją np. wzorniki pochodzące z Modrzewka (ryc. 6) 31. czarnymi, a reszta motywó'\v, przy zastosowaniu innych ściegów - nićmi białymi, w późniejszych zaś czasach - koloro\vymi. Nowsze hafty z lat międzywojennych, np. ze wsi Grablce, Kuneszyn, Miłochniewice, p. Rawa i Wysokienice p. Skierniewice są tylko krzyżykowe, kolorowe, o motywach już znanych, bądź dotąd niespotykanych. Wyszywające korzystały niekiedy z wz.orników rOZJpowszechnionych wówczas w różnych wsiach, jak: Miłochniewice, Wólka Jag-ielczyńska, Grabice, Królowa Wola, które przeważnie same wykonywały utrwalając wzory zaczerpnięte z miejscowych haftów tradycyjnych oraz nowsze, kopiowane na modłę wz·orników niemieckich ;;2. Do haftów opOCZyil~kich i rHwskich z lat trzydziestych na\viązują także nielicznie zachowane z Sieradlkiego i z okolic Skierniewic, czego potwierdzeni2'ffi są np. prace Anny Wolnej i Katarzyny Antasik z Wysokienic p. Skierniewice oraz Natalii Gromek z Kal'sznic p. Sieradz 33. Wspomniane hafty opoczyilskie i rawskie powstały głównie w latach dwudziestych bieżącego wiek'u, wj. wówczas, ldedv wyszywanie krzyżykami stało się szczególnie modne. Tradycja nie przekazała bliższych szczegółów o twórczo~~ci poprzedniczek, a to, co można zanotować współcześnie, dosta.tecznie nie iluskuje ich upodobań, wa'r'sztatu i warunków pracy. ') ;1 Ryc. G. Zbiór m()tywów przekopiowanych z żurnali, tzw. "mody" wek. pow. Opoczno). Fot. M. Fleischer. (Modrze- Podobne obserwacje można poczynić także odnośnie haftów rawskich. Starsze z nich, jedno, albo dwubarwne, tworzą połączenie dwóch. bądź kilku technik, obok oczywiście krzyżykowej. przy czym krzyżyki są ,najczęściej wykonan'2nićmi , :4\ ł : , . ...' \ ;~ Ry<,. i. Przyramek. wyszywała w 1896 r. Nonkowa Fot. St. Deptuszewski. (Małszyce. pow. Łowicz). �474 475 NIeco bogatszy natomiast materiał, p0chodzi z Łowickieg,:}, gdzie wiadomości na temat hait6w krzyżykowych i ich wykonawczyll. zachowały się z końca ubiegłego wieku. Jedną z najstarszych hafciarek była niejakH Nonkowa z Małszyc. Krzyżykiem posługiwała si(i z dużą wprawą i umiejętnością wyszyW8.jąC drobnymi. gqstymi ~c;e?ami. Znała ona także i i~ne techniki, gdyż jak widać, wykorzystywała je obok krzyzyków, stosując równocześnie kolorową bawełnę (ryc. 7). Mniej więcej w tym samym czasie dzi<lłały tu jeszcze dwie hafciarki. Aniela Rybus :.:: i Rozalia Szymczak. Hafty wyszyte ich r~ką składają się przeważnie z małych, wielobarwnych motywow, cieniowanych odpowiednio dobieraną bawełną; są drobi'azgowo dokładne i bardzo starannie wykonane niewielkimi ściegami. Podobnym wypracowaniem odznaczają się również wyszycia, mniej' więcej z tego samego czasu, h~lfclarek z innych miejscowości, np. Jabłońskiej i Blusowej z Klewkowa, Józef y Pawlinowskiej z Przemysłowa, Kołaczyńskiej z Kocierzew, Woźniakowej ze Złakowa. Używały one do tego cienkich nitek oraz niegrubego płótna, przeważnie produkcji fabrycznej, przez co hafty sprawiają wrażenie delikatnych i lekkich. Tq lekkość powodowały także same ornamenty, które w tym czasie, składały siE:?z drobnych motywów - początkO\\lo jeszcze geometrycz~ych, później, c'Oraz częściej, z roślinnych geometryzowanych, naWIązujących do form naturalistycznych. Niemniej jednak już VI haftach Józef y Pawlinowskiej z Przemysłowa wykonanych około 1900 r. i Woźniakowej ze Złakowa powstałych okola 1905 1'. widać wyraźne tendencje do dużych, roślinnych motyvvów,.splatających się ze sobą, a uwypuklany'ch jedynie za pom~cą Kolorowych nici. Ich miniaturowe (na dwie nitki tkamny) gęsto n;kładane ściegi tworzą barwne płaszczyzny, których struktura przypomina gobeliny (ryc. 8). Z czasem, zwłaszcza w latach trzydziestych bieżącego wieku, motywy tego typu przybrały znacznie większe rozmiary i wzbogaciły się tematycznie, obok 'róż i liści różanych pojawiają się często liście winnej latoriśli, ptaki. głównie pa;pugi oraz napisy. Zmieniła się też ich struktura; zacz~to bowiem używać nieco grubszych nici i średniej grubości ,,, .,' ,~t, I płócien, co potwierdzają prace Va!'ianny Zawiślak z Kocierzew. W. Blusz ze Złakowa Borowego, Gregorowej z Sannik i inne. Lecz okazuje się, że obok bardzo nowoczesnych, niektórE z wyszywających znajdowały upodoban:e VI motywach niewielkich Ryc. 8. Frzyramek kcszuli kobiecej, wyszywała w 1905 r. Woźniakawa (Złakowa, paw. Łowicz). Fot. St. Deptuszew~ki. rozmiarów, którymi kosz.ul dla starszych posługiwały się zwłaszcza mężate~{ 3:;. do przyozdobienia Już sama tematyka wzorów, jak równie i bliższa znajomość historii stroju łowickiego:w SU£El'ują, że w doborze poszczególnych ornamentów tutejsze hafciarki oparły się głównie na elementach dekoracyjnych wykorzystywa'nych na przełomie XIX i XX w. w sztuce kościetlnej. Badacz zaś, który prześledził dość bogate materiały z tego czasu, pO'chodzące i z innych terenów wie nadto, że źródł2m owych motywów są zachodnioeuropejskie, zwłaszcza niemieckie wzorniki, np. Mi.illera czy Witticha 37. Łączenie ściegu krzyżykowego z innymi technikami zarysowuje się nieznacznie także w haftach z południowo-wschodnich terenów Polski, np. powiatu Radymno (ryc. 9), Lubaczów, Tomaszów Lubelski, a takle Biłgor2j. Tutejsze hafciarki równolegle z nawą techniką za'stosowały, jak widać, kolorowe nici, którymi posług:wały się przy haftach typu nieJiczonego. Do haftów krzyżykm,vych wykorzystywały przede wszystkim wzory. ja'ki~h �477 Ryc. 9. Mankiet koszuli ••Jbiecej, wyszywała Rozalia Buczkowska dy. pow. Radyrtl11o). Fot. St. Deptuszewski. (Zagro- używano w sąsiednich, wschodnich, c-:y południowo-wschodnich okolicach, np. na Ukrainie, oraz lansowane prze'z :10W r'zeSDP wzorniki, czego przykład znaleźć można chciażby w haftacn ~wy Bożek z Hrebennego p. Tomaszów Lubelski wykonanych w 1914 roku. Warto podkreślić, że nie wszystkie kobiety tych okolic potrafiły wyszywać. Do bardziej znanych należała wspomniana już Ewa Bożek z Hrebennee;o, Rozalia Buczkowska z Zagród p. Radymno, Ewa Pryma z Dachnowa p. Lubaczów, czy Marianna Wójak z Rędzin p. Biłgoraj, która jeszcze przed pierwszą wojną, oprócz zatyczek czepcO\\-ych wyszywała także męskie 'koszule :;8. Te jednakże nieudane próby wpro.\vadzenia ściegu krzyżykowego, wykazują dużą zbieżność kompozycyjną z miejscowymi haftami typu wolutowego, co sugeruje, że miejscowe hafciarki oparły się przede wszystkim na tych \vzorach. KaznowD ska-Jarecka pisze, iż \'l okresie miE;dzywojennym. szerząca siq nowa moda na hafty krzyżykowe upadła wraz z powszechnym zanikiem stroju biłgorajskiego 39. Opierając si<:;zatem na tej wypowiedzi oraz bardzo nielicznych oryginalnych materiałach, zrozumiałym wydaje się brak gh~bszych tradycji u miej~cowych hafciarek tak pod względem techniczno-warsztatowym, jnk i dekoracyjnym. Znamienną jest rzeczą, że na niektórych telrenach, gdzie dla haftów krzyżykowych używana jest nazwa "ruskie szycie", ten sposób wyszywania mają tylko pewne kobiety, na'wet nie specjalne hafcia.rki. Wyszywają one głównie dla siebie i swoich najbliższych. Tak np. było na wschodzie Polski w wymienionych już regionach rzeszowskich i lubelskich 40, tak jest i na Podlasiu. Okazuje się, że swoje umiejętności przekazują one młodszym krewnym: matka córce - babka wnuczce. W ten sposób nauczyła się wyszywać Felicja Gluchowska ze w$:i Pobikrry, czy Bronisława Zabuska z Przybyszyna p. Siemiatycze, która umiejętność tę posiadała ad swej matki, Anieli, Olga Moroz i Aniela Moroz z Topczykał, oraz Stefania Demianik ze wsi Hołody p. Bielsk Podlaski, Eudokia Plewa z Rzepisk, Katarzyna Trz€Szczotko z Łosinki, czy Aleksandra Tarasiewicz z No·waberezowa p. Hajnówka. Jedną z bardziej znanych była także Olga KarCzano:wska ze wsi Krzywe p. Bielsk Podlaski. Wyszywały one niewiele, toteż najczęściej spotyka się tylko pojedYincze okazy ich pracy. Są to przede wszystkim ręczniki służą'ce jako dekoracj!a wnętrza izby i hafty na koszulach kobiecych lub męskich. Niemniej jednak. na tych przykładach widać dużą biegłość i wprawę techniczną oraz niemałą znajomość motywów, które wyszywające odrabiały głównie z posiadanych gotowych wzorów. Stosowały przy tym tkaniny samodziałowe, lniane - z takich szyto wymienione części odzieży i ręczniki, oraz bawełniane, fabryczne nici w kolorze cze1"'vvonymi czarnym 41. Nad haftami tymi ślęczały wypracowując je starannie i drobiazgowo nierraz przez długi czas, zwłaszcza.w zimowe wieczory. Jak wiadomo bowiem. okres ten wolny od pilnych zajE;ć przy gospodarstwie, sprzyjaŁ I'qcznym pracom kobiecym. �479 4'?1.1 Tak samo zresztą było i u wszystki:h Słowian, tzn. wy:>zywano wtedy, kiedy nie było roboty w polu, tj. późną jesi.enią., zimą i na początku wiosny. Pochylone nad swym haftem kobiety potrafiły przes:edzieć długie god iny w blasku o~nia, łuczywa czy lampki naftowej, lub przy świetle dziennym. W Bułgarii najwięcej wyszywano na wiosnę, bo panował zwyczaj strojenia się na Wielkano: w nowe szaty. Toteż dziewczęta zbierały się wówcza's gromad'nie i siedząc na sianie w stodole ,prześcigały się w pracy wyszywając. Opowiadały sobie pr~y tym różne nowości i zabawiały się zagadkami, lecz rozmowa me przeszkadzała im przy robO':ie. Jadły też wspólnie obiad. Ta!~de grupowe wyszywanie jeszcze bardziej je m obili,za wało .. Kazda dziewczyna musiała coś wyhaftować, a j2Śli cz:;.rl1ła ~o plerw0zy raz, to potem ten swój pierwszy haft wrzucała d'.' bi~ż,ą?0j ':v'o~~, aby jej praca była taka płynnq i ~)zybl<a jak woda. Jesl.l :::as k"coraś miała ambicj~ z{):;tac mistrzynią, musiała hafty swoJeJ r,oboty poddać ogólnemu sądowi. W niektóry:h nnd::iunajskich 'vw;iac:h urządzano w tym celu sr,:ecjalne pokazy-wystawy, na .l~torych vvszyscy wYPo',dadali s',,\'e opinie. \\Tówc'la's to, oczywlsC'le tylko na wiosnę, w pewne ~wląteczne dnie, ro:\~ie::'''ć:n:) .nowe wyszyte koszule na gałęziach drzew t;:,k, aby kawy ~ogJ Je z:~baczyć i ocenie, które są najładnicjsz2. Ogólne uzname p{;wny.:h prac kwaUikowało ich wy>.:onawczyniG na specjs.listl<;ę, SiarSL€ kobiety, wspominające takie ",'/stawy powiadają, :i.e czasem było zupelnie biało od tych porozwiesz2.:lych ko.szul '.2. Okres wiosny z,wiązany 'oył z róż'nyrr i zwyczajami ru~:c:a'rek także i na Słowacji. Otóż tamtejsze dziewczęta po. nocnej rrs.zy ~TT' l'" TY 1 r'''y '''rc·ci .... y ,Ja ';"I:':IU har+cl'.varv PQ U2mKU \V ,", :e,Kl r:q t ':;:,<;, 5"', ". l," ~"J" .• " . . 7 pod stołem. Wierzyły, że dz,ęki tym zab:egom. ~qdą dOb~yml hafciarkami i krawczyniami. Ka7;da bowiem kohJCl.a ;JuWl!!:na ." h:.lrW'l kto"a umieć wyszywać; wspomina a tym nawe t p:esn ,.." c.' ~, • mówi, że dziewczyna musi haftować, a mężczyzna cepdnll hlC wtedy będą bogaci 43. Nic też d:--:iwm:go, że ambicje ka:~dej ~o~ biety były przyczyną silnej rywalizacji oraz wzajemneJ .~a~~lscl i zazdrości, jeśli któraś z nich zdradz"lła większą zdolnosc. Sta·· rały się przeto jak najwcz2śniej posiąść umiejętność wyszywania i gorliwie zabiegały o to, aby ich prace nie były go;'sze od innych. Bernadzikowska wspomina, że w Chorwacji, gdy dziewczę nie mogło nauczyć się wyszywać, lub szyć, wówczas kłuto je aby trysnęła krew; skoro tę krew wypiła, miała się juz prędko nauczyć. Panowało też i inne wierzenie połączone z praktyką, która miała przyspieszyć naukę. Oto jedna dziewczynka drugiej, nieumiejącej wyszywać, wkładała v\l zanadrze kaw:ał skóry, po której prześlizgnął siC; wąż i nastl.:2pnie przeciągała ją owej dZ1iewczynce najpierw przez jeden rE~kaw, a potem po po\vtórnym włożeniu w zanadrze, przez drugi. Gdy tę skórę przeciągnęła przez obydwa rękawy, wtedy powiadała: "przeciągnęłam ci; czego nie umiałaś, tego się nauczyłaś, a co umiesz, t€go nie zapomnij" 44. dobrej hafciarce zwykło się mówić: kiedy prrzYJd;;le JeJ coś na myśl zacznie haftować, CI potem będzie myślała całą noc i nie bQdzie mogła spać. Zaśnie przed zorzą. a z nią haft. Gdy trochę odpocznie, znowu bierze się do pracy. A potem wszyscy siC; dziwi,,!, jaki ten haft jest zmyślny. I ten służy innym za wzórl5. Na terenie Polski podobnych tradycji wśród ludu w ogóle się nie notuje, nawet tam, gdzie umiejętność wyszywania znana jest od bardzo dawna. Młodzież żadnych praktyk nie stosuje, starsze zaś kobiety nie tylko ich nie znają, ale także o nich nie słyszały. Trudno \ovięc powiedzieć, jak sprawy te wyglądały papl'.'72dnio. \Viado'1::o natomiasL że przy haftowaniu krzyżykami, gdy wy:szywajć1ca utn:ymywała się w konwencjach tradycji. zobowiązana była do prz2strzegania zasad, które narzucały jej przekazy pokoleń. A \vięc, pJza przejęciem całego spadku w postaci motywów zdobniczych i układów kompozycyjnych, tudzież określ(~'nych sposobćw technicznych, posługiwała się tymi samymi przyborami, tj. igłą, nicią, oraz tkc:ninami, na których wyszywał8 .. Takie postępowanie decydowało w dużym stopniu o dalszej jej twórczości i narzucało ściśle określone ramy, poza które niesposób było się wychylić. Sztywności owym ramom nadawała a �':l81 480 przede wszystkim stro,na techniczna, gdyż wiązała się orl') z jedynymi możliwościami. jakie były osiągalne w samowystarczalnej kulturze chłopskiej. Oto np. fakt używania od dawna tkanin samodziałowych do sporządzania ubioru, a tym samym i do haftowania jest poniekąd zjawiskiem zupełnie naturalnym. Nawet do dnia dzisiejszego w niektórych regionach np. na Mazowszu, \V Lubelszczyźnie, czy na Podlasiu mają one duże znaczenie. Płócien fębrycznych za(~zęto używać stosunkowo dość późno: jeszcze w dziewiętnastowiecznej kulturze mieszczańskiej i dworrskiej spotyka się samodziałowe tkaniny lniane, a cóż dopiero mówić o kulturze chłopskiej, w której nawet w okresie lat trzydziestych br. były w powszechnym użyciu. Normalnym przeto wydaje się, że wszystkie najstarsze okazy ludowych haftów krzyżykowych związane są z płótnami domowej produkcji Wykopal:iska archeolo£iczne (np. na Ostrówku Opolskim) wykazują jednak, że wczesnośredniowieczme hafty krzyżykiem (warkoczykowym) wykonane były na skórze. Pokrywały one przednią część trzewików, które w tym miejscu miały skórę gładką, a nie zeszywaną. Lecz mimo tego ów haft ma tutaj charakter raczej ozdobnego SLWU - nie wyraża żadnych motywów zdobniczych - przebiega dwoma prostymi - przylegCl.jącymi do siebie rzędami od podbicia ku czubkom trzewika, przy czym lewa strona jest zupełnie nie zaznaczona, gdyż ściegi pokrywają tylko samo liczko skóry. Z tego odosobnionego przykładu trudno ~ys:nuwać jakieś daleko idące wnioski tym bardZ'iej, że brak. jakiegokolwiek innego podobnego materiału historyczne20' Ale, jeśli szukać .powiązań, które byłyby pendant do skóry jaku podłoża haftu, lub jeszcze sięgając dalej, odpowiadałyby szwom łączącym dwa kawałki skóry, to kon:eczlllym jest zwrócenie uwagi na szwy kożusznicze. Okazuje się bowiem, że w tego rodzaju wyrobach, ś:::iegi krzyżykowe typu jednostronnego, zwłaszcza zwykłe - proste mają pierwszorzędne znaczenie, podobnie jak w szyoiu częś'ci stroju z sukna (np. sukman, portek góralskich, przy których stosuje się ścieg "na owijkę"), czy z grubych płócien (np. przy płótniankach). Rolę szwu łączącego dwa kawałki grubego, wełnianego sukna spełniał również bardzo •l rozluźniony krzyżyk (warkoczyk0wy), którego pojedynczy egzemplarz znilleziono \\' wykopaliskach gdańskich datowanych na pierwszą połowę XIII w. 46. A zatem te najstarsze przykłady ściegów krzyżykowych zwiqzanE: były z podłożem o grubej i silnej konsystencji, czyli ze sl~órą i suknem, używanych wówczas do szycia niektórych CZ~ŚCl odzieży. Sciegi krzyżykowe na płótnach pochodzenia roślinnego pojawiają się w Polsce znacznie później. Wcześniej, natomiast, bo w XV Vv'. poświadczają je, przykłady haftÓJWarabskich oraz z innych kraj6w Euro~)y, np. Hiszpanii, Niemiec. Tkaniny lniane produkcji rzemieślniczej i domowej są zresztą w pO'Nszeehnym użyciu i w wielc:::h nastE;pnycll. Szyto z nich części adz,ieży, bieliznę, nakrycia. ręczniki, etc., przy czym korzystano z kilku ich gatlTrkó,w. By<i:oto przede \v:';zystkim płótno białe i pacześne. Znane naj:.;l·ars~e, bo :;CVH-to wle:Zr1e okazy haftów kayżykowych, pochod-n.lce z Polski, występują na chustkach właśnie z cienki(:go, białego płótna. Widać, że zostało ono starannie utkam> i wybielonI.::. Z p8uvbnyc:-;, d21ikatnych, lnianych płócien domowej roboty wykonywano dZ'lewiętnasto~'iel'zne beskidzkie chustki "fożkowe" i "spUSZCWW'2".Jeśli jednak chodzi a czasy \;'spółczesne, trzeb3 podkreślić, Ż(' nie we wszystkich regionach Polski używano pod haft krzyl.ykowy tych samY'ch gatunków wspomnianej t>:aniny. Wspólne ~:t~jedynie późniejsze, bawełniane płótna pochodzenia fabryczneEo, które w kulturze ludowej pojawiły się pod konie: ubiegłego wieku, a w Beskidzie Śląskim nadto, nabywane w czasach międzywojennych, batysty i muśliny H. Podczas gdy dla haftó\v krzyżykowych w PolsC€ centralnej i wscilOdniej prym wiodło przede wszystkim płótno białe o zwykłym splocie, tylko różnej grubości, do pacześnego włącznie, w Beskidzie Śląskim używano także drelichów i wzolzystych ć'wilichów, z których szyto koszule męskie. Pierwotnie wyszywano bezpośrednio na nich (ryc. 10), dlatego też krzyżyki były nieregularne, różnej wielkości. Odliczanie bowiem nitek tkaniny a takim nierównym splocie nie należało do rzeczy łatwych. Skoro jednak, mimo tych trudności, hafciarki trwały przy haftach stale tego samego typu, widać zatem, że miał on tutaj Jl - "LUd '. t. XLIX �483 4?2 Takie doszywanie haftcw Okc~L<;]O sic podwójnie praktyczne: z jednej stron.v ułat."viało wyszYivanie na wyraźnym splocie płótDa. z drugiej zaś, gdy się poda]'!y koszula lub kabotek, można było haH z nich odpru(; i przeszyć do pod.obnych, nowych części odzieży;H. Wprawdzie niektóre kobiety żywo zaprzeczają tego rodzaju praktykom, lecz wiele oryginalnych przykładów wskazuje, że nie chcą się do tego otw:ncie przyznać. Krępuje Je przej<l\\' takiej oszcu?clności. .'.' Ryc. 1G. ..Znak" "I\'arkOCzyk·o\vym do koszuli męskiej, wyszyty ściegiem płótnie, tzw. "ćwilichu" Fot. St. DeptuszE'wsld. I:a samodziało\vym Cieszyn). krzyżykowym (Istebna, pow. od da\vna zakorzenione tradycje. Okazuje się, że z CWS·2m te trudno~ci kobiety postm'ały się pokonać w łatwy zupeJn;e sposób. Oto zaczęto wyszywać na "prostym płótnie" samodzialowyrn. średniej grubości, a zwykłym, a dość rzadkim splo~ie, co pozwalala na łat":e odliczanie nici osnowy i wątku. W tym celu, zdeżnie od szerckości wzoru obranego haftu, dobierano należytej wielkości kc.1\':alki tkaniny, tzw. "płotki" i na nich umieszczano c3łv haft którv z kolei służ'.'l jako lemieczki i obójek do koszuli k~ho~ka. Podobnie n3 ;solmym prostokąciku płótna v"'Yszy" D ~ wano "znak ., do koszu l'"l męSKieJ. . "OLem "pł o tk't" pl''7P~~''Vlnl~O ~j~".' 'co ..• w odncwiednil"l.1 miejscu krzyżykami, najczęściej tzw. "god.idem": nićmi tego samego koloru. co l~aft, lub innymi, prostym: . ,... ., 1 ·m O·l płÓ"l'" ściegami. Z\\'yk1rł nitką, lll€wyl"ynta]ącą s;q KO are u - '.d=<' C~\; _\lniej wif~ce.i VII czasach międzywojtnny'ch na "płotki" zaczęto używać tzw. kartonu czyli surowego płótna fabrycznego. 1\3. jego \vyraźnych splotach można bylo wyszywać nawet bardzo drobne krzyżyki wielkości dwu nitek w kwadracie splotu. Po ostatniej wojnie natomiast, punieważ "nie bylo dobrego płótna", wyszywano krzyżyki więkc:ze, rzadsze, wielkości na tl,zy, a nawet niekiedy na cztery nitki. Obecnie na "płotki" używa się już tylko tkamn fabrycznych ba\'v'ełnianych, częściej nawet lnianych. "swojskie płótno" bowiem do batystowych, czy muślinowych kabotków '-okazuje się "za grube". Na "płotki" do męskiej koszuli PJtrz;.~ba około 20 cm płótna podwójnej s.zerokości, do kabat].;" tyle samo lub nieco mniej, np. 15 cm, za,leżnie od szerokości hi-lfbwanego ornamentu; na ten cel jednak płótn~) musi b)< zl1ac:znie cieńsze. Lemieczki maj.:) zazwyczaj 29-30 cm długości, "płotki" do koszul męsk~ch natomiast - 40 cm, Do grubszych płócien używarlO przy wyszywaniu grubszych nici. diatego te~: i krzyżyki musiały być większe. Taki stan rzeczy stal się jedną z głównych przyczyn, dla której współczesne h3fty g')rali lJe::>kidow;-'Ch zaczqły rozrastać się na szerokość i zmieniać z wąskich pasków n!; pasy szer·okie. Tym sposobem powipkszyły s;e i same motywy. Podr;bne pr;emiany obse~w~.i:: się i \V haftach krZYŻYKowych zr .i::n:-c11 teren6w Polski, z tq :jednakże różnicą, że pod koniec 2d)). \\'. prawie wsz(:dzie uż)'wano jeszcze płócien produkcji dommvel: cieńszych __ białych. lub grubszych szaro białych, El l13 P)dhalu llC\\\"et, obok grub£'go lnianego płótna samodziało~\"t"'.[i'J pGd kn:)"zyk zW:-ikly prosty, używano też sukna pod. sr,· :\-,-- . -' ." . - ~_c~ .. JClllilB : zakop:ańs·ki (I)'C. 11) oraz skóry (przy naftach o �485 484 używano kanwy, wyszywano krl.yżyki większe, często br:z liczenia się ze splotem tkaniny. Wyszywano bądź na płótnie pojedync'lym, bądź też pcdwójnie złożonym niezależnie oei przezna(;zenia wyszycia. W now- t Ryc. 11. Haft na suknie ściegiem krzyżykowym, zwykłym, prostym (Zakopane). Fot. St. Deptuszewski. Ryc. 12. Haft na suknie ściegiem ,.Janina" (Zakopane). Fot. St. Deptuszewski. na kożuchach). Lnianymi płótnami średni£j ['rubości i grubymi posługiwano si,~ również w widłach Wisły i Sanu, w Rzeszowskiem, w Lubelskiem, na Podlasiu. w Kieleckiem, Piotrkowskiem oraz w głównej mierze w Rawsko - Op<>czyńskiem i w Łowickiem. Okazuje sic: jednak, że tam, gdzie stosowano płótna grubsze, wyszywano też grubszymi nićmi i krzyżyk był większ:, (ryc. 13). Większe krzyżyki, na trzy nitki. widać zwłaszcza w haftach nowszych oraz tam. gdzie \v grę wchodziły tkaniny fabryC'zne, jak karton bawełniany, ryps. sukno. Mało czytelną str:ukturę płótna produkcji przemysłcwej, pokrywano też niekiedy, np. w Radarnoskiem i Swiętokrzyskiem - kanwą. Pozwalała ona na haftowanie krzyż)'Tkóv,' wielkości dwu nitek. Tam zaś, gdzie nie Ryc. 13. Haft wykonany większymi krzyżykami, stosownie do grubości tkaniny i nici (pow. Bialystok). Fot. SI. Deptuszewski. szych czasach hafty łowickie, czy rawsko-opoczyńskie wykonywano na pojedynczej tkaninie, poczem składano ją w pół; przez złożenie tkaniny lewa strona haftu stawała się niewidoczna. 1\' głównej jednak mierze ściegi przeszywano przez dwie warstwy płótna. \\'art:) podkreślić. że mim:) pswnej nowoczesności, jaką wpro""cedziły dziewi~tnastowieczne wzorniki zachodnio-europejskie �487 propagujące hafty krzyżykowe. zalecały one nH h'n cei p,'zecie wszystkim tkaniny lniane. W miastach nie Z3\\'5ze ,lednak zwracano na to uwagę, tym wic;cej, że o wiele łatwiej można było na'być materialy baweł'niane, fabryczne. Również i \V tych regionach, gdzie do stroju ludowego zaczęły znac:zn:,e wcześniej przesiąkać: wpływy zdobnictwa i kroju odzieży miejskiej, widać ustqp'O\vanie samodziałów na rzecz \vyro1Jćw przemysłowych. Tym ńiemniej, na całej SłGwi<,r.szczyźnie. gdzie tylko do dziś pr~c trwały tradycyjne haft:,' krzyżykowe. P()dO'u~'1:2 zresztą .:ak w Polsce, pierwsze miejsce w tym wzglE'd7,ie zajmują płótna tka'ne w domu. Na Słowacji np. wyszyvvano cdzież oj"vvic,tną i przedmioty obrzędowe na samodzialowycL rłótnach lniany<.'h, odzież robotniczą zaś i inne wytwory stanmv:ące potrzeby dnia codziennego na płótnie pacześnyn,. Zgrzebnych płócien do haftu nie używano w ogóle, natomiast po pierwszej wojnie światowej, podobnie jak i u nas, coraz bardZiej rozpowszechniły sic: bawełniane tkaniny fabryczre. Sa'Hlodziały wybicJ,uo przez moczenie w dębowym, bądź bukowym popiele. lub przez rot:ciągr,nie na słonku i pol€.wanie miękką wodą potoko\vą. Dla :twit;l{szenia i dodania POłYS:H< koniecznyn'. było '.vyrncglo\vani(' płótnJ w ciężkich, karni::.nnych maglownicach 49. Tego rodzaju ~:posoby postępowania znane są i w naszYjn kraju. W innych resionach Czechosłowacji korzysbno pon.aclto z płócien konopnych; ,: fabrycznych, bawełnianych, n8j,.'.'i~k;ze po·wodzenie miały batysty, tiule, jedwabie. 'W Bułgarii wyszywa C;) na t~:anin3c~h lniaD\ich, koaopnych. bawełnianych i welnia:/ych. r~xLt~;ie j:"_k \V Ju~;osjp-,\<;_ \\' tym ostatnim kraju używano także tzw. "cerećC"" -- delikatnego płótna hawełnii:mego, t'k~n2g() ~;;.J:'SObc::" domow:'nl w iI'Iostarz25o• W rdzennej Rosji i krainach pojległych Związkowi Radzieckie:nu np. \lv' E:arelii. LJ Fi:loW ll:.dwołżańskich. pierws;;orz :dne znaczenie od n;.:jd:..iVnicjszych ,lasów miała tk8n~ml wełniana. jednak jll;~ od XI--XII w. du5e z2st:Jsowanie znalazło także płótno lniane; pierwsze zaś materialy bawełniane i j{?ciwal.me przynieśli tutaj kup:.'." prawdopodobnie z AZ.f ś,'o:lkowcj. gdzie dawna znane tam były w kulturze Indii i Chin. Z Clasem zadomowiły się one w Rosji na dobre, tak że \V drugiej połowie XIX w. n;at€riały rozwijającego si~ tutaj przemysłu wyparły \v dużym stopniu dawne, pochodzenia chałupniczego. Szerokie zastoso'wanie znalazła także kanwa. Niemniej jednak, jeszcze do dnia dzisiejsi€60, zwłaszcza w rejonach czarnoziemu (ś,'odko\va Rosjo), dłużej niż w przemysiow)'ch, centra1n,"ch i p~)Jn()~ny(:h onl--)L.-r.niach zachc'..vały sie tkaniny samodzial::>v:e, Gl ? n::-;,' l trab~" "- •. .Q'A ,1 I 1 f _V·f , J.. L •• ~ • t c1ycyjn€ formy odzieży lu::iowej ;,! i ich z~obmctwo. Na 00ół wszędzie panuje ta sama zasada, tzn. Le na grubych płótnach- wyszywa się grubszymi nićmi, na cienkich -~~ cieńszymi, zgodnie z tradycją, która pozwalała na domowycn \;iars~tatach chłopskich tkać materiały {) wyraźnym splocie .. :Vl~tenaly tE: tkane były z nici przędzionych ręcznie; takich tez uzywano pierwotnie i do haftowania wełnianych lub lnianych fal'b:J- ~ wai1.ych barvJ'ikarni naturalnymi. Iv1ater;ałv archeologiczne wykazują, że najsbl'sze śe:eg: krzyżvkoWE: zn;ne z Polski, wykonane zostaly rlićmi lnianymi \~; kolorze żółtawo-brunatnym (OpoIe-Ostr6wek) i wełnianymi (Gdal1sk). One to zresztą PQtem przez długie "vieki, aż do czasów niemal współczesnych odgrywały w haftach pierwszorzędne znaczenie. Bossert podaje np, że szesnastowieczny haft krzy;~ykov,,'Y np. z Toledo wykonany był wdną w 1<.01:::c2.e czenvonym, czarllyn;, żółtym, b:-ązowym 02, w N01'\vegii natomiast w XVIII i XIX w. używHno też .idwabiu i nici złotych 53, Z Pols,ki z tego '-':;·"("-"-:'0- ('L-'CSU 7n:::ln" S"'1: złote krzvżykowe hafty •..• ]·scl'.'ni2 z żyiow." skich-' czepków;;';, oraz :i2dw:lb:~:m (Cieszyn-Bob':,k), pcdobnic jak na NIorawach i Słov-.'2.cji, z obrzę:10;w;.rC:1 chust 5". Kolorowe nici jedwabne były ró\\;:::eż chc:tnie używane w XIX w. przez Gr2l:ów cG, Arabów. Jest tQ zru;ztą okres, w którym na terenie calej Europy bardzo po~)u18rne st::',.ią sic, nici bawełnlane w kJlorach: cZErwonym, żó1tym., niebieskim. zielo:1ym. brązowym: korzysLlli z nich głó,'mie Wlosi, Hiszpanie, Niemcy·j,. Ci ostatni zresztą lansowali je łącznie z propagowanymi p,'zez si2bi~; wz,e>rn:kami. Polecali zatem rozmaitej jakości bawełny irancuskie.i h'my DMC, tzw. Stickgarn. Był8 to np.: bawełna perlist'l (Per- l .j ~ ł l· I l oJ_ •.•• _.~_(.. .••.• Co( .•••••••.....•••• 0.1 •• �4R8 19arn) nr 8, cienka o właściwościach nici lnianej (Flaches Leinengarn), mulina specjalna (Spezialgarn) nr 16-20, mulina lniana (Leinen Mouline) nr 30-40, mulina cienka, jedwabista (Flache Stickseide) i jedwab perski. Jak \vidać, zależnie od szerokiej skali ich barw, \vszystkie nici były ponumerowane. Wyroby DMC miały aż pięćset odcieni. Owe drukowane wzorniki podawały nie tylko cały wachlarz motywów, ale także i wskazówki, co do kolorów, jakie należy dobierać, oraz jak hafty należy prać, aby nie zatraciły swej żywości. Z czasem nici DMC zaczęto za.3tępować produkowanymi przez inne firmy, np. na Słowacji w Bratysławie bawełna MEZ była podobna pod względem jakości, tylko mniej urozmaicona kolorystycznie. Miała ona liczne nazwy: pamut, pamuk, paras, ureznik, hams. Ten ostatni był w kilku gatunkach - grubszy i cieńszy i ju~: w pierwszej połowie XVII w. używano go do haftowania rzeczy kościelnych. Pamuk składał si~ aż z dwudziestu włókien, a ureznik była to cienka, czerwona przędza, którą hafciarka składała we czworo G8. W XIX w. zwłaszcza w drugiej jego połowie, bawełna stała się popula1"'naw haftach ludowych i innych krajów słowiańskich, np. na Łużycach, w niektórych regionach Bułgarii, Serbii i Chorwacji,w Rosji i częśeiowo także w Polsce, przy czym największym wzięciem cieszył się kolor czerwony i czarny. Zanim rozpowszechniły się bawełniane nici DMC i MEZ używano w Czechosłowacji nici jedwabnych, które po zdobyciu sobie miejsca w XVI w. w haftach dworskich i mieszczm\skich, przeszły z czasem na użytek ludu; wyszywali nimi przez cały XIX w. części odzieży świątecznej i obrzędowej. Szlachta i mieszczanie sprowadzali jedwabie z Hiszpanii i Włoch, kupowano je także w Wiedniu." Były to tzw. filoflosy filodentony, kręcone jedwabne kordonki. Pod koniec XVIII w. z rozporządzenia Marii Teresy zaczęto na Słowacji sadzić drzewa morwowe i Lodować jedwabniki dziE:ki czemu wnet potem powstały w Bratysławie aż cztery manufaktury, które wykorzystywały surowiec domo'\'1'1. W tutejszych starych, ludowych haftach jedwab występuje w naturalnym. żółtawym odcieniu. który prawdopodobnie uzyskiwało się najłatwiej przy farbowaniu. Przqdzione chałupniczo 4B9 1 l 1 l I I J nici jedwabne były najczęscle.J nierówne, niemme] uzywano także kilku jego gatunków: np. jedwabiu pajęczego. dzwonkowego, kręconego, niekręconego itp. 59. Nici jedwabne miały także szerokie zastosowanie w haftach Serbów i Chorwatów 60. NajpopularniejsZ€ jednak były wszędzie nici wełniane i lniane, a gdzieniegdzie także, np. na S10w2cji konopne. Cechowały się one trwałością i przyrodzoną elastycznością. WykorzystY'wano je przede wszystkim w barw~ch naturalnych, przędąc bezpośrednio po oC'zyszczeniu i przygotowaniu włókna. Niejednokrotnie lniana przędza domowej roboty, o jedwabistym połysku, dorównywała wyglądem drogim niciom .i.~dwabnym. Używano jej w szarej barwie, bez farbowania, lub też bieloną. podobnie zresztą jak wełen, które zależnie od koloru owczej sierści były białe. ·czarne, brąwwe. Mniej więcej w tym samym czasie, C0 z bawełny, zaczęto pl~odukOiwaćfabryczne nici wełniane. Były to na Słowacji tzw. "kam7'hol" (z niemieckiego Kamelhaar) i "safol", lub "savol" (z niemieckiego Schaafwolle). W Polsce w latach międzywojennych do lu'zyżykowych haftów ludowych używano tylko nici bawełnianych, tj. różnej grubości i koloru muliny i kOl'donku, na Podlasiunp. był t.:> tzw. .,gur" przeważnie w kolorze czerwonym 61, w Opoczyńskim barwny kordonek, tj .. ,zapał", grubszy lub cieńszy nr 25 do 50 oraz cieńsza bawełna DMC nr 12 i 16, nadto nr 20, 25 i 3562; na Sląsku CieszYl\skim - tzw. "haras" w kolorze czel'wonym i czarnym: na "znaki" do grubych koszul mqskich "każdowych" czyli codziennych z "płótna prostego" bra-no grubszą bawełnę "szesnastkE'''. "dwudziestka" natomiast uważana tutaj 7.a najlepsze nici służyła do wyszywania na samodziałowym d"elichu, L:b "płócienku" cr.yli fabrycznym k~rtonie, riici cieniutkie nr 25 i tzw."trzydziestkę" st·o.;;owanodo wyszywania kabotków. Oprócz dwu wspomnianych kolorów posługiwano się też harasem brą-. zowym i wiśnio\l,'ym. przy czym tym p:erwszym wyszywano koszule męskie. drugim - kabotki. K:edy po ostatniej wojnie trudno b!'la o haras. zaczęto używać kordonku. ten jednak, jako nić grubsza, zmuszał do użycia równocześnie grubszego płótna, badż Lwi~ksz~mia krzyżvka na tt·z:, nitki tkaniny. W przypadku �490 zaś knyżyka nieliczG:1ego, np. nc, Sląsku Opolskim i w okręgu przemysłowym uzywane były tylko bawełny: gruby. tzw .. ,garn·', Obecnie pcwszechne są kolorov/e "atłaski": tj. nici w motkach i kordonki wyrobu łódzkiego. Do wyszycia kabotka góralskiego potrzeba trzech motkó\\', na koszule męskie - sześ:'iu motkó\v, Jub dwa kłębki. Najstarsze jednak hafty cieszyńskie (XVII w.) i górali beskidowych (XIX w.) wykonane zostały niemi jedwabnymi l harasem o jedwabistym połysku. Tymże samym harasem wyszywano też kabotki czyli, jak widac, nici te służyły do haftów delikntniejszych , na cieJ'lszych tkaninach. Koszule męskie natocniast, przez dłu~i okres: nawet jeszcze w latach między·· wojennych: -wyszywano nićni domo\vej roboty. "Pierwej to chłopom lnem wyszywali, b~ :nie byk, brązowego harasu" po"\vi",c1ała Jadwiga KuhasZJczykowd z Koniakowa .. - Rupienki6~1. TaJde nici kobiety przQdły z kądzieli i skręcały potem podwójnie. Na nici do wyszywania wybierano specjalny len o ciemniejszym zabarwieni;'l, który suszono w starych chałupach ,.na po,wale" cz,vli górnej części dymnego pieca. J ak się paliło na nalepi'2, to len sechł i odpowiednio żółkł. Gdy wysechł, w jesieni brto Ryc, 14. Baa na przcdlie kC3zuli męsgo i rniedlono. a potem zim~1' kiej, wykonany lnianymi nić'mi, przę' dzianymi i farbowa n)'111i y, domu oraz wą por~i - pl'zqdzio~10. J E'śli IJ<:lweln'l (Istebna. pOll'. CiC',;;'.yn). Fot. len był żólt~·. wówczas "ici Sl. Dept US7.l'I\-, j,i. nie £arbO'\\"CLlo. jeśli nat.G- 491 miz!sl mL.,ł odcień siwy, barwiono go na kremo\vo. używając do teto cClu wosku, bąd7 piwa. Farbowanie takie było czysto zewDl,trznc;, tzn. t;dy posługiwano się woskiem, nici poprostu p02ierano nim_ po wierzchu; zatracały one przez to połysk i matowiały. Vi pi\'.'ie b<u'Wiono także na zimno. (ryc. 14), zanurzając w nim nici. \V ten sposób uzyskane kolory były nietrwałe, toteż przy praniu koszuli, \V~szytych części w ogóle nie zanurzano w wodzie, lecz UD1JeSi:czano na wierzchu naczynia, w którym gotowano bieliznę. a n;kawy nawet wypuszczano na zewnąkz, bo inaczej "to by sit; lo rozpuścilo". Bieliznę gotowano w trójnożnym naczyniu na nalepie w kurnej chałupie. "Gdy nasiały nici kawowe (tj. bawełniany haras fabryczny), koszule chłopskie zaprzestano wyszywać lnem", R6wnocześnie z tą zmianą zacz ,to "szyć", podobnie jak do kabotkćw, na "kartonowych paskach" V-l. Tradycja n.~e przeka-zała ~a.jnych innych sposobów barwienia ani też n;e wspomina o innych barwikach, za pomocą których uzyS'kiw~"-lOby ws,cystk:~ wsporrmia'ne, tradycyjne kolory nici. Ko,lor żółty byłby tutaj więc jedynym odpowiednikiem barwy nici jedwabnych, znanych z sieclemn3stowiecznego haftu z Bohrku kuło Cieszyna, oraz jeszcze ~tarszego, wczesnośredniowiecznego z Opola, wyko-nanego ;~ółtawo-brą?Ową ni-cią wełnbną. Farbowal1ile sposobami domowymi znane było nutomiast \V Opoczyńskiem, gdzie do tego celu używano różnych barwików. Np. kajar czervvony o,trzymywano z tlenku żelaza z żelazistych mo-kraJeł leśnych, czarny -- z sadzy, z mieszanki tlenku żelaza z wywarem kory olchowej, żółty ze stronków fasoli, brązowy -- z łupek cebuli, zielony - z runi żytniej. Barwę niebieską wprowadzono późn:ej. W zasadzie też w najstarszych haftach używano głównie koloru białego, czarnego i czerwonego. gdyż inne barwiki rychło płowiały 65. Na po::lstawie badań archeologicznych okazuje siE; jednak, że żaden z v.7spomnianych wyżej barwików nie jest powtórzeniem tych. jakich używano np. we wczesnośrednio'wiecznym włókiennictwie gdańskim, lub średniowiecznym, czy późniejszy"ll z innych terenów Polski 66. Częściowe ich potwierdzenie można znaleźć natomiast \V materiałach tradycyjnych sąsiednich Słowian. �493 Tak więc Słowacy od dawien dawna stosowali korę wierzbową, z której roztwór dawał farbę jasno cytrynowo-żółtą, stąd w niektórych okolicach taki kolor nazywają - wierzbowym; na żółto barwiono w korze brzozowej, którą najpierw gotowano; kora dębowa barwiła na brunatno; roztwór uzyskany z kory sliwkowej i olchowej dawał kolor czarny. Najwięcej jednak przy farbowaniu nici lnianych i konopnych korzystano z szafranu, którego różne gatunki dawały kilka odcieni żółtawych. Szafranu używano tutaj już przed XVI w., w tym czasie zaś rozpoczęto systematyczną jego uprawę. Początkowo, roznoszony nawet przez Słowaków po całej Europie, był on bardzo drogi, natomiast przed I wojną funt jego kosztował 1-2 grajcarów. Dla utrwalenia koloru, dodawano do roztworu soli 67. Dzięki tym naturalnym barwikom stare, słowackie hafty były głównie białe, żółte, czerwone. Z chwilą zaś pojawienia si~ farb chemicznych skala barw zna-cznie się urozmaiC'iła, przybyły odcienie niebieskie, fioletu, różowe, zielone. Wraz z nićmi farbowa- . nymi chemicznie zaczęto używać także nici złotych, srebrnych, fabrycznych jedwabi i kordonków. W XIX w. przędzę domowej produkcji coraz więcej zastępowała bawełna 68. Podobne naturalne barwiki znano także w Rosji południowej, zwłaszcza na Huculszczyźnie. Były to: kora olchowa i dębowa połączone niekiedy z vitriolem miedzii (koperwasem), kora drzewa śliwkowego. Nadto na niebiesko barwiono "siwym kamieniem", na żółto - korą słodkiego drzewa jabłoni zmieszaną w wódce z ałunem, na zielono -- korą kwaśnego drzewa jabłon~. Właściwie jednak miejscowy lud wyróżniał tylko sześć zasadniczych kolorów: biały, czarny, czerwony, niebieski, żółty i zieJony. Na brązowy powiadano - "czarniawy", na fioletowy "niebieskawy", na różowy - "czerwonawy", na jasny -- "białawy". Tych wszystkich kolorystycznych odmian używano głównie do haftowania koszul kobiecych 69, męskie natomiast były bardziej stonowane. Nowsze hafty za::zęto wyszyv..;ać nićmi farbowanymi anilinC'wymi barwikami fabrycznymi 70. Natomiast na terenach Rosji centralnej jeszcze do dziś najbal'dziej rozpowszechnione są hafty wykonane nićmi czerwony- l mi, głównie bawełnianymi, nie barwionymi domowym sposobem. lecz kupowanymi, fabrycznymi. Nawet Karelowie, pod wpływem rozwijającego się w drugiej. połowie XIX \'l. rosyjskiego przemysłu włókiennic7.eeo, zc:rzucali coraz bardziej nie tylko swoje samodziałowe tkaniny wełniane i lniane, ale też ręcznie przędzione nici, służące do haftowi);1ia, tj. v,e1niane, z surowego jedwabiu oraz lniane niebarwione, lub kolorD\ve; ust:,;powały one miejsca niciom l::awełnianym i złoto-srebrnym. W Bułgarii nici z włókien naturalnych (wełny i lnu) oraz naturalne barwiki do ich farbD\/,;ania zachowały się stosunkowo długo, bo niemal do obecnych czasów. Do b3l'wienia służy miejscowej ludności okolo 40 do :]0 odmian gatunków roślin, dzięki którym otrzymują odcienie różnych kolorów. :Nie we wszystkich wsiach farbują tvmi samymi roślinami; ich popularność uzależniona jest cZGśd~'wO,pod~b;lie juk i Vl innY(;~lkraja,ch, ·xl m~ejscowych warunków wegetacyjnych, które bardziej lub mniej sprzyjają rozwojowi pewnych gatunków. Odpowiednie nici i tkanina, to dwie z&sadnicze rzeczy potrzebne przy hafto'Naniu. Nie można jednak do niego się zabrać bez innych konieC'znych przyborów. Najważniejszym z nich jest oczywiście igła. Na Słowacji np. wyrabiali je specjalni rzemieślnicy, iglarze, którzy swój pierwszy cech mieli w XVI w. w miejscowości Levac. Z ich wyrobów w postaci igieł, naparstków, szydełek '/1 korzystnli zawodowi hafciarze, a także wszystkie wyszywaj''lce kobiety. W Polsce, jak również i 11 pozostałych Słowian do wykonania haftów krzyżykowych używano na wsiach igieł średniej grubości. Samodziałowe proste płótno i nici domowej produkcji nie wymagały bowiem specjalnych •• delikatnych igieł i przyborów, jakie były potrzebne przy innych rnisternych haftach. Wprawdzie zwracano uwagę na odpowiedni rodzaj igły, najczęściej jednak ~orzystano z takiej jaka była pod ręką. Każda wyszywająca Jednak wie, że grubość igły jest <.~wiązanaz grubością nici i z grubością tkaniny. Najlepiej, gdy igła jest nieco grubsza od nici, wtedy przy przebijaniu m2'teriału tworzy ona odpowiedniej wielkości otwór, przez który nić z łatwością przechodzi. Gdy igła �495 jest za cienka, w tkaninie powstaje mała, niewidoczna dziurka, w którą nić nie może się zmieścić; wówczas efekt jest ta,ki, że tkanina się drze, Gruba natomiast igła tworzy zbyt duże, widoczne otwory. Mając przygotowane płótno l igłę z nawleozoną nitką, haftująca ujmuje je w odpowiednio w lewą rękę chwyta płótno, w prawą igłę z nitką i rozpoczyna pracę, którą w ten sam sposób doprowadza do końca. Nie spotyka się, aby przy wyszywaniu krzyżykami kobiety wiejskie posługiwały się innymi jeszcze przyborami hafciarskimi, jak tamłJ.orkiem, czy ramą hafciarską, kolcem, CI nawet na'parstkiem. Są to narzędzia, które na wieś dotarły stosunkowo późno i używane są ewentualnie tylko prze~ zawodowe hafciarki, władające różnymi technikami, przede wszystkim typu atłaskowego. Góralki z Beskidu Śląskiego powiadają, że nie odczuwały nawet potrzeby nożyczek. Nici przędz'ione 'y domu były \\i metrowych motkach i przy wyszywaniu ucinano ,:e poprostuzębami. Niektóre Z8.Ś kobiety pomagały sobie noiycami do strzyżenia owiec, co potv.rierdza:ją ta'leże na :f-:Tuwws7.u. Fabryczne nożyczki rozpowszechniły się dopie~o w okresie .międzywojennym. Znacznie wcześniej natomiast, bo jesZlCze 'l końcem XIX w. zaczęto używać kanwy;prz:yszywano ją do płótna na'jczęściej niesamodziałowego, o słabo widocznej strukturze. Po wyszyciu, kanwę wyskubywano. Posługiwano się nią szczególnie w tych regionach, np. na Podłasiu, w Kielecczyźnie, czy na Górnym Śląsku, gdzie, według miejscowej tradycji ustnej, technika krzyżykowa była nowo nabytą umiejętnością· Okazuje się -też, że niektóre wzorniki, jakie prze'clostały się do )'ąk ludu, \'/ykonane były na kanwie. Egzemplarze takie znanI" ;;ą ze zbiorów Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu i Vi Gliwi~:\ch. Przeprowadzając analizę haftów krzyżykowych tak z t,e1'2':lÓW Polski, jak i pozostałych słowial1skich widać, ż.e częś·; z nich ~:>o\vstała przy użyciu ś~'OdkÓ'Wpochodzących z produkcji domo'.vej, część zaś za pomocą środków nabytych, fabrycznych. Przy:o(zone źródła i zachowane oryginały dowodzą wykorzystywdnie .~rodkó\\" własnej produkcji nawet jeszeze \V lata:::h rni(:cl2.vwo~ j(,l:nych. co znane jest np. z BESkidu Śląskiego, gdzie do nied::L\na korz,ystano i z płócien s8modziałov .... ych i :': ręcznie przę::lzlimych nici, farbowanych barwikami naturalnymi. Zanim przed wsią otwarły się m0żli woś:::i bezpośrednich ko;-,taktów l miastem i z szerokim asortym2ntem nieznanych często towaró\\', których w codziennym swym życiu chłopstwo dotąd nie potrzebowało .. kultura ludowa kształtowała siC; w obrębie samowystarczalności. Stąd też najstarsze hafty wykonane zostały za pomocą przyborów własnej produkcji. W zależności od waru n];ów na turalnych, które kształtowały życie gospodarcze p:osz,czególnych regionów, różne były możliwości w wykorzystywaniu potrzebnych do haftowania przyborów. W Polsce zasadniczym , " o;UL'U\VCemb:,,;la początkowo wełna, skóra, a pote.m len, mniej konopie. Nie sp·,)tyka siQ natomiast tak, jak np. u Serbów, Chorwoltów, Słowaków, \viej:::kiej produkcji jedwabnych nid i bawełnianycr, tkanin. Bawelnę przyjmowano u nas w gotowych, faLrycznych tCl\nrach .. a nie jak u południowych sąsiadów, gdzie służyła ona jako jeszcze jeden surowiec, do tkania delikatny,ch p~ócien sarnodziało\,lvych. \V każdym jednak razie, zanim towary przemysłowe zadomowiJy się na "\lsi, wieśnbczki wszystko, co im bylo potrzeba do IJaftovvania, przygotowywały same. One nie tylko przysposabiały włókno, ale przędły je, farbowały, na'wet tkały płótna, oraz wy:zywaly. Dzięki temu haft ludowy zrósł się niejako z pracą l upodobaniami kobiet 72. W pewnej mierze przyczyniły się do t~go również warunki gospodarczo-społeczne. Prymitywne sposoLy gospodarowania dawały kobietom dużo wolnego czasu, toteż mogły go swobodnie wykorzystywać, zwłasz,cza zimową porą, La wyszywanie dla potrzeb całE:j rodziny. Czas i ambicja oraz niezrównana kobieca cierpli\vość i pilność wyrażone są WI haftach l:rzy5:ykowych precyzyjną dokładnością te2hniczną. Później"2.\' jc>dn2k rozwój gospodarki zwiększa ich zaangażowani-e i aktywność' \v pracach gospodarczych. ogranicza natomiast chwile \v()1ue, skLltkiem czego hafty wykonyw8n2 są mniej dokładnie: P~·?·•.J~k najmn~ejszym wysiłku chciano uzyskać jak największy (,oJ",. Dawna \':1<;(' precyzja zaczyna ush;-pować miejsca niedbal- �496 stwu, co pociąga za sobą obniżenie się wartości technicznej n. Droo:l.€, równej wielkości i gęsto kładzione krzyżyki stają się bardziej znaczne i nieregularne. Podobne zresztą przeobrażE'nia można zaobsenvować w haftach innymi technikami liczonymi. Do zmian przyczyniła się, poza tempem życia, jakie coraz bardziej wciągało wyszywające, także zróżnicowanie samych pr~yborów, a przede wszystkim tkaniny przemysłowe charakteryzujące sic: słabo \vido2zną strukturą. Z biegiem lat na wyszywanie pozostawało kobietom coraz mniej czasu, a poza tym nowa fala zciągCłjąca z miasta modernizacje stroju ludowego nie sprzyjały dalsz(,j kontynuacji haftów w takim ujęciu, jakie nakazywała tradycja. Hafty liczone zaczc;to wykony\vac jak nieliczone; w wielu wypadka'ch zarzucono je też całkowicie (Pszczyńskie, Cieszyńskie, Spiskie). Stare kobiety umiejące wyszywać mawiały: mniej, ale gruntownie i ł:dnie, młodsze pokolenie wolało nCltomiast pn;dką pracę, w wyniku której uzyskiwało duże i kolorowe ornamenty·;4. Dlatego chętniej wykorzystywało gotowe już materiały fabryczne i barwne nici kupowane w sklepie, lub u wędrownych hnndlarzy. Z łatwością też zarzucono trudycyjne sposQby farbowania, oraz samą naukę vlyszywania, która corC1:~ bardziej przechodzHa w ręce wyszywaczek specjalistek. One to swe umiejętności zaczęły kształcić nie tylko na przekazach starszego pokolenia, ale korzystając z nauki w szkole, sięgnęły po drukowane wzorniki, tj. instruujące czasopisma kobiece i popularne pochęczniki robót ręcznych. Wo-bec takiego stanu rzeczy żadna z hafciarek w Polsce nie używa już obecnie przyborów produkcji domowej, z wyjątkiem samodziałowego płótna, które jeszcze w pewnych regionach np. na Mazowszu, \\0' Lubelskiem. służy do szycia niektórych części odzieży. Wspomniane zróżnicowania nie dotyczą jednak samej techniki v.·yszywania, która jest ciągle dalszą kontynuacją odziedziczonej umiejętności. Okazuje się bowiem, że przejmowaniem nowyc:h ściegów, uczeniem się ich i przyswojeniem połączonym z praktycznym zastosowaniem kobiety wiejskie nie były nigdy zbytni~ zainteresowane. Oczywiście nie należy sądzić, aby nauka czegos nowego przerastała ich możliwości i zdolności. Ustosunkowując 497 się do niej biernie trwały poprostu uparcie w tym, co przekazywała i uczyła tradycja, a od czego nie było wolno i nie wypadało odstępować ze względu na podtrzymanie pamięci () starszych. Taka była ogólna zasada zakorzeniona w psychice chłopskiej. Jak widać z poprzednich danych, kobiety specjalizowały się chętnie w jakimś jednym kierunku. Nie uczyły się nawet innych odmian ściegów należących do tego samego typu technicznego. Potwierdzają to np. materiały rawsko-opoczyńskie, gdzie ścieg krzyży;kowy zwykły-prosty, z;nany tutaj z kilku okazów rosyjskich koszul, odegrał na tym terenie zaledwie znikomą rolę. Powszechnym był ścieg krzyżykowy zwykły, poziomy i takiego też przede wszystkim używają po dzień dzisiejszy. Znacznie łatwiej natomiast uzupełniano zasób motywów oraz skalę bar;w. Wiele barwików naturalnych, jak kQrę dębową, korę olch()Wą, korę z drzewa śliwkowego, marzannę (Rubia tinctorum), sadzę etc. znano powszechnie, inne zaś chętnie przyjmowano. Podobnie byłQ z motywami, których dobór zwiększały nie tylko haftowa'ne wzorniki tradycyjne i kupowane, ale też pisane, drukowane, nadto lniewyczerpana fantazja ludzka. Pod tymwzględem można na przestrzeni lat, odkąd zachowały się najstarsze ślady haftów krzyżykowych zaobserwować duże urozmaicenie, którym jednak, w pewnych okresach, kierowała ogólnie przyjęta i panująca moda. A zatem na tej podstawie można wyciągnąć jesZ'cze jeden wniosek, że jak przybory techniczne i sama znajomość ściegów były raczej czymś niezmiennym i stale używanym, tak wyrażane za ich pomocą motywy i kompozycje były zrrnienne: zmieniała się ich forma, barwa, zastosowanie i znaczenie. Zmieniał się także i sam twórca przedstawiający za każdym razem indywidualnie różną jednostkę, która, chociaż działała głównie w oparciu a obowiązujące kanony, to jednak, mimo trudnych niejednokrotnie warunków pracy, po-zostawiała w tradycyjnych wyszyciach swojego regionu pewien trwały ślad. RoIa i znaczenie tej spuścizny zależały w dużym stopniu od potrzeb zewnętrznych oraz od dyspoZyCJi wewnętrznych i zdolności sa-mego twórcy. 32 - .. Luct ... t. XLIX �499 ::"vIatk!we szkole sic !"lie uczyły" - opo\dadała wspomniana Terc!;a Czepczor z Jaworzyn;n. v.; CzechosłowacJi np. nauk,; robót ręcznych w szkolach zapr0'.vadziła druga refornn szk(·'1. tj. '.V 1848 L, Va c l a v i k, Volksu.net Gewebe, 1956, s. 48. \,' W.,dług informacji uzyskanych \': 1961 r. od Teresy Czepcwr lat 69, Janin\" Bu[\" lat 42 oraz innych kobiet z Jaworzynki p. Cieszyn. ,,' B. B -a z i e J i c h, Z badalt terellou:ych nad cieszyńskim haftem lu(lov;ym, Katowice 1958, s. 11, 12: tenże. Z badań terenowych naci haftem ludou:ym It' powieci.e bielskim, Katowice 1962, s. 10-12; tenże, O opolskich ha ftach ludowych, Kwartalnik Opolski 195914, s. 137. Ponadto na podstawi~ wywiadów w 1956-59 r. z dwiema kobietami lat ok. 50 z Podle:'1a p. Pszczyna. An:lą Kowal lat 60 z Ostropy p. Gliv.'ice, Emma Langer ur. 1881 z Siołkol,Vlic St. p. Opole i innymi ze Starej Kużni p. Racibórz i z Laso\\:ic p. Tarnowskie Góry. l3 B. B a z i e 1 i c h, Z badw;' terenowych nad cieszYllskim haftem Kunst Przypisy 1 Belović B e r n a d z i k o w s k a, Hrvatski narodni vezovi, Osiek 1906, s. 17. " "niewiastom (...) wdowom i pannom według dekretu .JKM-Śd Anni 1638 haftować wSlelako wolno będzie, do czego im przeszkodą cech być nie ma". Artykuły Cechu Haftarskiego nadane przez Jana III w WarszaWi0. dnia 30 maja 1689 r. "A. B r i.ic k n e r, Encyklopedia staropolska; Soiia K o va c e v i c va, L'udowy odev \' hornom Liptove, Bratislava 1955, s. 42. , Ksic:ga sado\'\'a wiejska państw:'\ Suskiego z 1699 r., wydana przez B. U l a n o \Ii s k i e g o. J. S \V i ą L k o 'v': s k a, Strój łowicki, APSL 1953, s. 51. 6 !';"a pocistav:ie wywiadó\v \\' 19;;;; i 1961 r. z Ewą Grbaclk:·,. Janin:.; Bury, Teresą Czepczor z Jaworz.v;1ki Zuzanną Wolny z Istebnej p. Cieszyn. 'L. lVI~'l i c ki. Sirój górali śląskich, APSL 1956, s. 76. , Polskie - v:yszywaczka: rosyjskie - wysziwalszczica; hucubkie --sz\\' aL;: czechosłowackie - svadlena, ;vajka; serba-chorwackie -- vezilja. "='la pocista\\ie wywiadów w 1956 r. z hafciarką Marią Mały jurek lat 65, Jadwigą Fizek lat ok. 40, Teresą Sikorą lat ok. GO l Istr-'bnej -'Andziołówki p. Cieszyn. lO \Vedług wywiadu w 1956 r. z Ewą Urbaczką z Jaworzynki oraz Marią Mały jurek lat 65, Jadwigą Fizek lat ok. 40 i Teresą Sikorą lat ok. 60 z Istebnej-Andziołówki p. Cieszyn. JI Według wywiadu w 1961 r. z Teresą Czepczor lat 69 z Jaworzynki p. Cieszyn. '" Na podstawie wywiadów z hafciarkami śląskimi; nadto por. B. Bazielich. Z badań terenowych nad cieszyóskim haftem ludowym, Katowice 1958, s. 10, 11 i nast. '" Na podstawie wywiadu w 1961 r. z Zuzanną Wolny lat 77 z Istebnej-Andziołówki oraz w 1952 r. we wsi Zembrów i Gródek p. Sokołów Podlaski. Ił Według wywiadu przeprowadzonego w 1961 L Z Teresą Czepczor z Jaworzynki p. Cieszyn. ,; ,Sajpierw uczyły my sie jedna od drugiej, a potem we szkole. Katowice 1958, s. 1U-12. Informacji udzieliła w 19:36 r. Zuzanna Choleksa lat 65, córka Ewy .Jav..-orsklej z Brennej Leśmcy. t" Na podsla\vie wywiadów w 1961 r. z Teresą Czepczor lat 70, Ewą Ligocką lat 63 i .Jadwigą Jałowiczor lat 60 z Jaworzynki p. Cieszyn. ~I ,.Pytel" - w"dług Słownika Etymologicznego słowo przejęte prawdopodobnie za pośrednictwem Czech, z niemieckiego Beutel - wór do przesiewania mąki. na picniądze: pytlować (językiem) - gadać dużo i prędko. "' Dla poparcia tej hipotezy warto jeszczc dodać, że osiedlająca się -,\- X VI 'o'-. W Beskidzie Śląskim ludność wołoska migrowała grupami rodo"\\Tymi. które z czasem łączyły się w spółki szałaśnicze. Było ich jednak niewiele. W XVIII w. np. w Jaworzynce, wsi na "wyrc;biskach" lcśnych mieszkało 14 chłopów i 7 zagroników. " Na podstawie wywiadu przeprowadzonego w 1957 r. " Nie sposób andlizować wszystkich prac, wszystkich wyszywających, bo jednych jak i drugich jest jeszcze bardzo dużo w Istebnej, Jaworzynce i Koniakowie p. Cieszyn. ludowym, Jq :.i rzynki .l Na podstawie p. Cieszyn. wywiadu ".; No! podstawie wywiadu Zapasiclci p. Cieszyn . t, Sikora w 1956 r. z Ewą Urbaczką w 1961 r. z Janiną lat 50 z Jawo- Bury lat 42 z Jaworzynki ='la podstawie wywiadów w 1956 r. z Jadwigą Fizek lat ok. 45, Teresą lat 60 i Marią Mały jurek lat 65 z Istebnej Andziołówki p. Cieszyn. 22 Na podstawie wywiadu w 1956 r. z Zuzanną z Istebnej Andziołówki p. Cieszyn. !, Xa podstawie materiału z wystawy czo;':' bdowa \\'Oj katowickiego", która .,Tradycyjna b.da otwarta Marekwicą lat 48 i współczesna twórw :Yluzeum Górno- �501 500 śląskim w Bytomiu w 1956-57 r. oraz wywiadu w 1961 r. z Zm.anną Kohut zamieszkalą w Wapienicy p. Bielsko. 30 T. S e wer y n, Hafty opoczyńskie, Lwów 1926, s. 19. 31 Na podstawie: eksponatów MEK, badań terenowych w 1949 r. i materialów archiv"alnych IS-PAN. 32 Na podstawie materialów archiwalnych IS-PAN, ",kspJnatów MKL eksponatów MEK. 3:1 Na podstawie eksponatów lVIKL. 3~ Haft i zdobienie stroju ludowego, s. 19. 35 Na podstawie eksponatów i'v1KL, MGB i Muzeum \1'; Łowicz\". ;)6 J. Ś w i ą t k o w s k a, Strój lowicki, APSL; A. C h m i e l i ń s k a, Księżacy 37 i ich Hanna strój. K l' o n b e r g e r-F r e n t z e n, Deutsche Stickmuster, Ham- burg. 38 :lO Na podstawie m3teriału archiwalnego IS-PAN. B. K a z n o w s k a - Jar e c k a, Strój Biłgor(ljsko-tarnogrodzki.. APSL 1958, s. 17, 43. Również na Huculszczyżnie haft kolorowy wykonują tylko nieliczne, dwie, trzy kobiety we wsi. które zwą "szwali", tj. szwaczki. Inne Hucułki znają przede wszystkim haft bialy. K a i n d l, Die HttclLlen, 1894. ~1 Na podstawie materiałów archiwalnych IS-PAN, badań terenowych. w 1952 1'. i eksponatów Muzeum w Białymstoku. '12 WeI e wa, Bulgarische VolkssHckereien, Sofia 1959, skrypt. ~3 A. Va c l a v i k, Volkskunst 1wd Gewebe, 1956, s. 47. • 4 B e l o v i ć - B e l' n a d z i k o w s k a Jelica, Hrvatski naro:1ni l:e4'; zovi, Osiek 1906, s. 80. K a l' a n o v i ć. Zenska 16 K a m i ń s k a, Nahlik, •5 Jlosnja u Zmijanju, Włókiennictwo S"rajevo gdańskie 1926, s. 11. W., Łódź w X-XIII 1958, s. 103-4. 47 Batystów i muślinów używano do szycia kabotków, haftowano nato:niast na płótnie, które potem przyszywano w odpowiednim miejscu. .3 Według informacji z 1956 r. Zuzanny Choleksy lat 65 z Brennej Leśnicy; jej matka, Ewa Jaworska, która zmarła około 25 lat temu wyszywala ludziom kabotki. "To było silne wyszycie, można je bylo przeszy\va(' z kabotka do kabatka. Trzy kabotki można bylo potargać (znosić) przy jednym takim wyszytym lemcu··. ~.)Elena H o l e c z y o v <'l, Prlspevok k technologii Slovenskej l'tlC/owej vysivky, Slovensk~' l'ud()\'y textil. 1957. s. 48-50. .'0 Vejsil C u l' i': i ć, Narodni uez u Bosni" i Hercegovini, Kalendar "Napredak" za 1935, Sarajevo 1934. ;1 R 8 b o t n o w a.. Jak o w 1·(' wa, Ruskaja narodnaja wysziwka, Moskwa 1957, s. 35: M a s lowa, Naroclnyjornament wierchniewolżskich Kariel, Moskwa 1951, s. 105. 5~ Th. B o s s e l' t, Die Volkskunst in Europa, LII/9, LIl/8. 'J Ib. 5\ Zbiory Muzeum Zydowskiego w Krakowie. .'3 Vlasta F i a l o v a, Zapomenuty druh lidoueho vysivani z Va1asska, Casopis Moravskeho musea v Brne (Acta musei Moraviae) XXXVI, 1951, 2, Vedy historicke, s. 162-181. ;G B o s s e l' t, o. c., LXVII/7, 10, 12; LXIX/13. '7 C a u l f e i l d and S a war d, The Dictionary of Needlework ..., London 1882, s. 313. 53 Elena H o l e c z y o v a, o. c. JO Elena H o l e c z y o v a, o. c.' 60 C u l' C i ć, Narodni vez u Bosai i Hercegovini, Kalendar "Napredak" za 1935, Sarajevo 1934. 6\ Na podstawie badalI terenowych w 1952 r. w różnych wsiach powiatu Sokolów i Węgrów. 62 T. S e wer y n, Hafty opoczyiLskie, Lwów 1926, s. 18. 6:) Na podstawie wywiadu w 1957 r. z Jadwigą Kubaszczykowa lat 35 z Koniakowa Rupienki p. Cieszyn. 64 Na podstawie wywiadów w 1956, 1957, 1961 r. z Zuzanną Marekwicą lat 48, Zuzanną Wolny lat 77, Marią Mały jurek lat 65, Jadwigą Fizek lat ok. 45 i Teresą Sikorą lat ok. 60 z Istebnej Andziolówki oraz z Ewą Ligocką lat 63, Jadwigą Jalowiczor lat ok. 60 i jej córką, Marią, lat 35 z Jaworzynki p. Cieszyn. 65 T. S e we l' y n, Hafty opOCZyiLSkie, Lwów 1926, s. 17. aG Por. ,1. K a m i ń s k a i A. N a h l i k, Włókiennictwo gdańskie w X-XIII w., Łódź 1958, s. 103: Solanum nigrum - psianka czarna, jagody dają barwę b l' ą Z o w ą; Viburum Opulus kalina, jagody dają barwę c z e l' won ą; Prunus Spinosa tarnina, z pestek i korzeni barwy: z i e lon a, ż ó I t a, b r ą z o w a; Centarea Cyanur - bławatek, z kwiatów barwa b łęk i t n a; Iris pseudoacorus - kosaciec żółty, z kłączy i kwiatów barwa ż ó ł t a; Rumex acetosa - szczaw ostry, barwi na z i e lon o; Polygollum aviculare - rdest ptasi, z calej rośliny barwa ź ó I t a i z i e lon a: Sambucus nigra - bez czarny, z jagód barwa c z a r n a: Stachys Silvaticus palustris - czyścicc blotny, z liści barwa z i e lon a; Galium verl1m aparine przytulia żółta, z korzeni barwa f i o l c t o w a. " H o l e c z y o v a, o. c., s. 48-50. H o l e c z y o v a, O slovenskej l'udovej vysivke, TvaI' 1948, 4. K a i n d 1. Die Hucu/en, 1894 . ,n iVIa k o w s kij, Narodnoje iskustwo podkarpatskoj Rusi, Praga 1925. -, Holcczyo\·a. o. c .. s. 48-50. '. C •.:rciC, iVa7'oani l'ez ił Bosni i Hercegovini. Kalendar "Napredak"~ 2a 1935. Sarajevo 1934. (;0 �502 n B e n E' S, VystU1.iU vysirek v UherskeIH Brocle, Vec! ({ licle H'.~3·-;:-8. s. 375. 74 Va c l a v i kAntonin, Volkskunst lind Gcwebe, 19.56 r. SKROTY MEK MKL IS PAN APSL MGB - Muzeum Etnograficzne, Kraków IVluzeum Kultury i Sztuki, Warszawa - Instytut Sztuki Polskiej Akademii ~allk, Atlas Polskich Strojów Ludowych Muzeum Górnośląskie, Bytom WANDA Wc.,!;Z2.wa JOSTOWA MATERIAŁY DO ZAGADNIENIA GOSPODARKI W "BORACH" ORA WSKICH CHŁOPSKIEJ WS TĘP Orawa w dotychczasowej polskiej literaturze etnograficznej posiada słabą dokumentację. Przyczyny tego zjawiska leżą niewątpliwie w trudności nadania zagadnieniom perspektyvv'y rozwojowej, który to postulat bez materiałów znajdujących się na Węgrzech i w Czechosłowacji jest trudny do zrealizowania. Wiekowy związek polityczny Orawy z Węgrami stalwia badaczowi wymagania gruntownej znajomości historii społeczno-ekonomicznej i ustroju rolnego węgierskiego. Na domiar trudności należy zaznaczyć, że Polska od drugiej wojny światowej nie dysponuje mapami katastralnymi trzech wsi Drawskich: Lipnicy Wielkiej, .Jabłonki i Chyżnego. W tych warunkach trudno nadać pracy inny charakter jak tylko wyłącznie usystematyzowanych materiałów. Celem pracy, w obecnym jej etapie, jest utrwalenie zanikającej niezwykle szybko tradycyjnej gospodm'ki chłopskiej \v "borach orawskich". W przyszłości planuje sh~ rozszerzenie tematyki do problemu roli, jaką w gospodarce trzech wsi orawskich: Chyżnego, Jabłonki i Piekielnika odgrywają bądź odgrywały w ,nieda:wnej przeszłości znajdujące się w ich granicach administracyjnych tzw. przez miejscową ludność "bory" oraz objęcie studiami borów podhalańskich. Pojęcie "bory" obejmuj2 kompleks torfowisk, pustaci, łąk i łęgów nadrzecznych, przerYvvanych skrawkami uprawnych zagonów i lasów sosnowych. Materiały, na których oparto studium, pochodzą bądź to ze � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/308ae18105b01f4ed4e543be1e3b9f3b.pdf 745a1d10bef6c78bd837e2b15c0ee703 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:842 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:774 Title A name given to the resource Wykorzystanie filmu w dydaktycznej działalności placówek etnograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.65-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 RYSZARD KANTOR WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCZNEJ DZIAŁALNOŚCI PLACÓWEK ETNOGRAFICZNYCH 1. U W A G I WSTĘPNE Rewolucja naukowo-techniczna, którą obecnie przeżywa ludzkość n a interesującym nas gruncie, t j . w nauczaniu etnografii, powoduje k i l k a określonych konsekwencji. Po pierwsze, nastąpił gwałtowny napływ kandydatów n a studia etno­ graficzne, co wiąże się ze w z r o s t e m zainteresowania naszą dyscypliną, a także ze zwiększającym się zapotrzebowaniem n a specjalistów d l a coraz liczniejszych i n s t y t u c j i n a u k o w y c h i kulturalno-oświatowych. Odegrał t u niewątpliwą rolę powszechny dostęp d o dóbr k u l t u r y w systemach demo­ kratycznych, powodując znaczne zapotrzebowanie n a pracowników oświa­ t o w y c h . M a m n a myśli, między i n n y m i , bardzo szerokie dziś zastępy pracowników muzeów etnograficznych i i n n y c h placówek k u l t u r a l n o -oświatowych, które chętnie zatrudniają etnografów. Można mieć p e w ­ ność, że zapotrzebowanie t o będzie w dalszym ciągu wzrastało. Po drugie, zwiększyła się w sposób nieporównywalny ilość i n f o r m a c j i w każdej n i e o m a l dziedzinie n a u k i , a konsekwencją tego w e t n o g r a f i i jest fakt, że student naszego k i e r u n k u m u s i obecnie opanować daleko większy zasób wiadomości niż jego poprzednicy, p r z y założeniu, że okres nauczania n i e p o w i n i e n się przedłużać. Po trzecie, co m a w i e l k i e znaczenie, r e w o l u c j a naukowo-techniczna stawia nowe problemy, ale jednocześnie daje oręż d o przezwyciężania narastających trudności. Są n i m wszelkiego rodzaju udogodnienia t e c h ­ niczne. Niestety uczelnie, z m n i e j l u b bardziej uzasadnionych powodów, n i e z w y k l e ostrożnie traktują wszelkie środki techniczne zmieniające t r a ­ d y c y j n e m e t o d y nauczania. „Trzeba stwierdzić, choć b r z m i t o j a k paradoks — pisze J . Szczepań­ s k i — że nasze uczelnie wyższe bardzo p o w o l i i z w i e l k i m i o p o r a m i zaczynają stosować nowe m e t o d y nauczania, j a k n p . nauczanie p r o g r a m o 5 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 �66 R Y S Z A R D K A N T O R wane, f i l m , telewizję, maszyny d o uczenia. Ciągle jeszcze d o podstawowych zabiegów nauczania należą: wykład oraz różne o d m i a n y seminariów i ćwi­ czeń" Trzeba się w t y m miejscu zastrzec, że c y t o w a n e m u a u t o r o w i b y n a j m n i e j n i e chodzi o ogólne negatywne nastawienie do t r a d y c y j n y c h sposobów nauczania, lecz j e d y n i e o dostarczenie i m sojuszników, z pomocą których można b y zintensyfikować proces d y d a k t y c z n y , co w obecnej sytuacji jest sprawą podstawową. 2. P R O C E S D Y D A K T Y C Z N Y W N A U C Z A N I U E T N O G R A F I I Niewątpliwie szerokie w środowisku e t n o g r a f i c z n y m dyskusje na t e ­ m a t p r z e d m i o t u badań, i c h zakresu, powiązań z i n n y m i dyscyplinami: czy miejsca etnografii w życiu społecznym, j e j p r a k t y c z n y c h zastosowań i t d . są d l a r o z w o j u naszej d y s c y p l i n y decydujące. N i e należy j e d n a k zapomi­ nać o problemie m n i e j eksponowanym, lecz b y n a j m n i e j n i e mało i s t o t n y m . Problemem t y m jest szeroko pojęty proces d y d a k t y c z n y w nauczaniu etnografii. Zajmowanie się t y m p r o b l e m e m jest prostą konsekwencją f a k t u , iż etnografia jest p r z e d m i o t e m nauczania w wyższych szkołach. 2 0 i l e w i e m , n i k t dotąd n i e poruszał p r o b l e m u d y d a k t y k i w etnografii. Teoretycy d y d a k t y k i na bardzo w y s o k i m szczeblu t e o r i i , zadawali sobie pytanie, „jak uczyć", w w y n i k u czego jest sporo p u b l i k a c j i ogólnych dotyczących przebiegu procesu dydaktycznego p r z y równoczesnym b r a k u rozważań dotyczących k o n k r e t n y c h d y s c y p l i n wykładanych w szkołach wyższych. Etnografowie, j a k dotąd, n i e w y p o w i a d a l i się n a te t e m a t y . Nie wchodząc w kompetencje teoretyków nauczania chciałbym w m a ­ k s y m a l n y m skrócie podkreślić c z y n n i k i determinujące każdy proces d y ­ daktyczny. Są t o : cel nauczania, treści programowe, zasady, f o r m y , metody i środki nauczania, przygotowanie do pracy dydaktycznej oraz osobowość nauczyciela, a także przygotowanie i osobowość u c z n i a . Każdy z t y c h czynników w y m a g a dokładnego omówienia, każdy b o w i e m — choć w róż­ n y m stopniu — wpływa n a przebieg procesu nauczania. Ze względu j e d ­ n a k na zasadniczy cel artykułu, którym jest próba przedstawienia zagad3 J. Szczepański, W a r s z a w a 1969, s. 115. 1 Problemy i perspektywy szkolnictwa wyższego w Polsce, „Proces d y d a k t y c z n y j e s t planową pracą n a u c z y c i e l a z u c z n i a m i organizowaną z a z w y c z a j w s z k o l e , a mająca n a c e l u umożliwienie u c z n i o m o p a n o w a n i a określo­ nego z a s o b u w i e d z y i określonych umiejętności. P r z e z n a u c z y c i e l a r o z u m i e m y tutaj n a u c z y c i e l a n a każdym s z c z e b l u szkoły, p r z e z u c z n i a — u c z n i a n a każdym s z c z e b l u szkoły, p r z e z szkołę — zarówno szkołę podstawową, j a k średnią i wyższą". W g S. W o ł o s z y n , Ogólne zasady, formy i metody procesu dydaktyczno-wychowaw­ czego, [w:] Zagadnienia dydaktyki szkoły wyższej, W a r s z a w a 1968, s. 32. 2 3 Tamże, s. 35. �67 WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ nień w y k o r z y s t a n i a f i l m u w pracy dydaktycznej placówek etnograficznych, przejdę od r a z u d o m e t o d realizacji procesu dydaktycznego, w których f i l m znajduje niepoślednie miejsce. 3. M E T O D Y R E A L I Z A C J I P R O C E S U . D Y D A K T Y C Z N E G O Cel n a u c z a n i a osiąga się przekazując treści programowe za pomocą metod, które można nazwać w skrócie m e t o d a m i realizacji procesu d y d a k ­ tycznego. M e t o d y realizacji procesu dydaktycznego, c z y l i „sposób l u b zespół spo­ sobów osiągania celów d y d a k t y c z n y c h " , omówię w poważnym skrócie. Podstawą m o i c h rozważań n i e c h będzie fakt, że metody wprowadzania w umysł studenta czy ucznia n o w y c h treści dzieli się zazwyczaj na d w i e podstawowe g r u p y : n a metody podające i metody poszukujące . Istotą i wspólną cechą m e t o d podających jest czynne stanowisko n a u ­ czyciela, który podaje w gotowej postaci gotowe wiadomości. P r z y m e t o ­ dach poszukujących widoczna jest natomiast większa aktywność ucznia, który sam zdobywa wiadomości, o d k r y w a zjawiska i związki między n i m i . Nauczyciel znajduje się j a k b y w cieniu, naprowadza ucznia, wskazuje m u drogę, a jednocześnie pozwala m u na dużą samodzielność i aktywność. 4 5 6 Nie wdając się w dłuższe analizy można stwierdzić, że grupa pierwsza metod ma przede w s z y s t k i m postać wykładu, druga zaś t o ćwiczenia i wszelkie zajęcia pracowniane i laboratoryjne. P r z y j r z y j m y się wykładowi ze względu chociażby na fakt, iż coraz częściej jego f o r m a i skuteczność budzą poważne wątpliwości i przez w i e l u teoretyków skazywany jest — j a k o nieekonomiczny i charakteryzujący się słabą recepcją — n a szybki zanik w obliczu i n t e n s y f i k a c j i m e t o d n a u ­ czania. „Istotą wykładu uniwersyteckiego jest systematyczne przekazywanie względnie stałej grupie słuchaczy określonego f r a g m e n t u poznania rzeczy­ wistości w postaci rozłożonych w czasie p o r c j i zagadnieniowych" . 7 w szerokim sensie c e l e m n a u c z a n i a , o z n a c z a n i e t y l k o znajomość treści p r o g r a m o w y c h , a l e także 4 Na terenie etnografii ogólna sprawność i n t e l e k t u a l n a , będąca umiejętność w y k o r z y s t y w a n i a w i e d z y n a b y t e j , s t a w i a n i a i rozwiązywania problemów naukowych. W z a k r e s i e pojęcia „cel ' n a u c z a n i a " w c h o d z i także kształtowanie o d ­ p o w i e d n i e j p o s t a w y m o r a l n e j i światopoglądu u c z n i a . 5 Wołoszyn, 6 Tamże, Ogólne zasady..., s. 36. s. 38-44. Podział metod podaję ze z n a c z n y m i skrótami: A. M e t o d y podające: a) metody akroamatycizne — słowne, polegające n a s ł o w ­ n y m p o d a n i u u c z n i o m gotowej w i e d z y , b) m e t o d y d e i k t y c z n e — o p a r t e n a pokazie, c) p r a c a z podręcznikiem. B. Metody poszukujące: a) m e t o d y e r o t e m a t y c z n e — p y t a n i o w e , p y t a n i a n a p r o ­ wadzające, b) metody d y s k u s y j n e , c) metody pracowniane, laboratoryjne, s t y c z n e w e w ł a ś c i w y m tego słowa z n a c z e n i u . 7 W. Szewczuk, Recepcja treści oświatowych, Warszawa 1966, s. 95. heury­ �68 RYSZARD KANTOR W. Szewczuk w jednej ze s w o i c h p r a c dokładnie omawia p rob le m y związane z recepcją wykładu uniwersyteckiego, analizuje c z y n n i k i wpły­ wające na nią i dochodzi d o w n i o s k u , że „recepcja wykładu jest zawsze wypadkową czynników, z których jedne działają po stronie wykładu i jego autora, drugie zaś po stronie o d b i o r c y " . W p i e r w s z y m zespole czynników znajdują się m . i n , takie, j a k przejrzystość s t r u k t u r y myślowej, proporcja materiału abstrakcyjnego d o konkretnego, stosunek poznania do działania, z d r u g i e j natomiast: przygotowanie słuchaczy, i c h recepcyjna sprawność oraz sprawność notowania. Jak z tego widać, na recepcję w y ­ kładu wpływa w i e l e bardzo różnorodnych czynników i wydaje się, że świadome oddziaływanie na niektóre z n i c h bez wątpienia przyczyniłoby się d o podniesienia wskaźnika recepcyjnego, który dla wykładu, w g Szewczuka, w y n o s i obecnie w przeważającej większości wypadków l-67°/o, a więc jest t o recepcja słaba albo zaledwie średnia, g d y tymczasem p o ­ w i n n a wynosić 68-100'%. L i c z b y te oznaczają procent przyswojenia przez słuchacza treści wykładu. W y r u g o w a n i e w i e l u uświadamianych i nieuświad a m i a n y c h błędów, o których pisze Szewczuk, przyczyniłoby się bez wąt­ pienia do podniesienia nadwyrężonego w ostatnich czasach a u t o r y t e t u wykładu. 8 9 Z n a n y jest ogólnie fakt, że „zapamiętywanie i pamiętanie materiału rozumianego przewyższa nieraz w i e l o k r o t n i e zapamiętywanie i pamięta­ nie materiału n i e r o z u m i a n e g o " . Stąd nasuwa się wniosek, że wszystkie m e t o d y pedagogiczne — w t y m także wykład — p o w i n n y korzystać z t a ­ k i c h środków przekazu i n f o r m a c j i , które b y zwiększyły stopień i c h r o z u ­ mienia, a co za t y m idzie zwiększyły i c h zapamiętywalność. Dochodzimy w t y m miejscu d o p r o b l e m u poglądowości. Zasady poglądowości jasno, po raz p i e r w s z y w dydaktyce światowej, sformułował w X V I I w i e k u J . A . K o m e ń s k i nawołując do- poznawania rzeczy i związku między n i m i metodą doświadczenia i eksperymentu. 10 11 „Poglądowość — pisze H . Dušan — m a podstawowe znaczenie dla za­ pamiętania materiału nauczania. Środki poglądowe wpływają n a ilość, szybkość i dokładność zapamiętania, a jednocześnie pomagają wyodrębnić i sformułować wiadomości, dokładnie je powtórzyć i skuteczniej zastoso­ wać w p r a k t y c e . O wiele łatwiej i szybciej zapamiętają uczniowie prze­ r a b i a n y materiał, jeżeli się go podaje n i e t y l k o za pośrednictwem słowa, ale także poglądowo. Wiadomości n a b y t e tą drogą na długo utrwalają się w pamięci i dają się dokładniej odtworzyć" . 12 Tamże, s. 96-152. A u t o r poświęca t e m u •zagadnieniu cały rozdział zatytułowany „Recepcja w y k ł a d u u n i w e r s y t e c k i e g o " . » Tamże, s, 148. Tamże, s. 110. 8 10 1 1 J . К o m e ń s к i, Wielka 12 H. D u š a n , s. 18. Pomoce dydaktyka, naukowe. W r o c ł a w 1956. System i zasady stosowania, W a r s z a w a 1967, �WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ 69 Wypływający stąd wniosek jest oczywisty. A b y wzmocnić percepcję wykładu, podobnie j a k i i n n y c h metod d y d a k t y c z n y c h , należy stosować optymalną ilość środków poglądowych, n a z y w a n y c h także pomocami n a u ­ k o w y m i l u b d y d a k t y c z n y m i . Trzeba się t u j e d n a k zastrzec, że „ułatwia­ jąc stosowanie metody środek j e d n a k n i e zastępuje samej metody, lecz t y l k o ją wzbogaca" . Jest t o odpowiedź n a dość często stawiane zarzuty, że n a d m i a r środków może doprowadzić do i c h dominacji n a d metodą. 13 A b y j a k i k o l w i e k przedmiot można było uznać za pomoc naukową, m u s i on spełniać d w a w a r u n k i : a) m u s i być p r z y d a t n y dydaktycznie d o demonstracji i nauczania, b) m u s i istnieć fizyczna możliwość użycia go bezpośrednio^ n a l e k c j i l u b p r z y i n n y c h f o r m a c h n a u k i . Z u w a g i n a fakt, że podział pomocy n a u k o w y c h jest dość s k o m p l i k o ­ w a n y i u różnych autorów o p a r t y na o d m i e n n y c h k r y t e r i a c h , należałoby n a początek zrobić choćby pobieżny przegląd t y c h kryteriów, co n a w e t p r z y założeniu maksymalnej lakoniczności spowodowałoby znaczne i n i e ­ potrzebne zwiększenie objętości artykułu, który z założenia szkicuje za­ ledwie problematykę. Ograniczę się zatem d o przedstawienia podziału W. Okonia n i e zapominając, że istnieją także inne, bardziej s k o m p l i k o ­ wane, wielostronne i chyba także pełniejsze. 1 4 W. Okoń d z i e l i środki dydaktyczne n a sześć następujących k a t e g o r i i : 1) środki słowne, c z y l i przede w s z y s t k i m podręczniki i inne teksty drukowane; 2) środki w z r o k o w e (wizualne), a więc oryginalne przedmioty, modele, obrazy, w y k r e s y , m a p y ; 3) mechaniczne środki w z r o k o w e umożliwiające przekazywanie o b r a ­ zów za pomocą urządzeń technicznych, j a k n p . diaskop, episkop, m i k r o ­ skop, teleskop i t d . ; 4) środki słuchowe pozwalające przekazywać dźwięki i szmery za p o ­ średnictwem gramofonu, magnetofonu czy r a d i a ; 5) środki słuchowo-wzrokowe łączące obraz z dźwiękiem, j a k f i l m dźwiękowy czy telewizja; 6) środki automatyzujące proces dydaktyczny, do których można z a l i ­ czyć maszyny dydaktyczne, gabinety językowe zwane też l a b o r a t o r i a m i językowymi oraz mózgi elektronowe. Kategorie 1-2 t o w g Okonia środki proste, natomiast 3-6 t o środki złożone. Prostotę i złożoność wyznacza w t y m w y p a d k u użycie l u b n i e ­ użycie — p r z y demonstrowaniu określonej pomocy — d o d a t k o w y c h urzą­ dzeń technicznych. Środki proste, a więc m . i n . podręczniki, modele, o r y g i n a l n e przed­ m i o t y , m a p y i t d . , bywają z m n i e j s z y m l u b większym powodzeniem w y W. O k o ń , Środki dydaktyczne Wyższej", R. 1968 z. 1, s. 14. Tamże, s. 15. 1 3 14 i ich unowocześnienie, „Dydaktyka Szkoły �70 RYSZARD KANTOR korzystywane w nauczaniu etnografii. Ze względu na k i e r u n e k m o i c h rozważań zrezygnuję z i c h omówienia. Środki automatyzujące proces d y d a k t y c z n y (kat. 6) wymykają się n a ­ szym rozważaniom. Są one t a k dalece nowatorskie i n i e znane n a naszym gruncie, że omawianie i c h , szczególnie w odniesieniu do nauczania etno­ g r a f i i , mijałoby się z celem. Wątpię zresztą, czy k i e d y k o l w i e k w nauczaniu e t n o g r a f i i użyte zostaną np. maszyny dydaktyczne. Pozostały d o omówienia środki wzrokowe, słuchowe i wzrokowo-słuchowe. Obecne znaczenie t y c h środków jest bardzo duże, a co więcej wciąż rośnie. Dlaczego t a k się dzieje? Odpowiedź jest dość prosta. Ze stanowiska psyehologiczno-fizjologicznego rozpatruje się pomoce n a u k o w e od s t r o n y i c h oddziaływania n a narządy zmysłowe człowieka. Są więc pomoce oddziałujące n a słuch (audytywne), n a w z r o k (wizualne), n a d o t y k (taktylne), n a węch (olfaktoryczne) i mieszane. Jednocześnie wiadomo, że ilość i n f o r m a c j i , jaką człowiek o t r z y m u j e o d poszczególnych zmysłów, jest różna. Powszechnie uznana jest w psychologii dominacja analizatora w z r o ­ kowego n a d słuchowym i n a d pozostałymi zmysłami. W z r o k dostarcza n a m ok. 9 0 % w s z y s t k i c h i n f o r m a c j i , słuch ok. 5°/o, a n a pozostałe zmysły przypada reszta . N i c więc dziwnego, że t a dominująca proporcja u w i ­ docznia się coraz bardziej w stosowaniu pomocy n a u k o w y c h . 15 O d pomocy słuchowych i w z r o k o w y c h , t r a k t o w a n y c h oddzielnie, docho­ d z i m y d o i c h syntezy — najdoskonalszej pomocy n a u k o w e j , t z w . pomocy audiowizualnej. Określenie t o powstało w latach 50-tych i zdobyło sobie charakter międzynarodowy. Obejmuje ono s w y m zakresem różne środki wzrokowo-słuchowe służące dydaktyce. E. F l e m i n g uważa, że istotą t y c h pomocy jest zasada odtwarzania i c h p r z y użyciu urządzeń technicz­ n y c h . D z i e l i j e też, pod t y m kątem, w następujący sposób: 1 6 Środki audiowizualne: 1. W i z u a l n e : a) o b r a z y przeźroczyste b) obrazy c) obrazy filmowe-nieme d) obrazy e) obrazy i teksty powielane odbite a) a u d y c j e r a d i o w e b) n a g r a n i a n a płytach c) n a g r a n i a n a taśmie magnetofonowej 15 Audiowizualne: a) a u d y c j a t e l e w i z y j n a b) dźwiękowe o b r a z y r u c h o m e c) obrazy nieruchome i nagrania Środki techniczne ° Р * У С 2 П е : a) d i a s k o p i przeźrocza b) c) d) e) episkop i obrazy drukowane projektor filmowy i filmy projektor mikroskopowy t a b l i c a świetlna J . S t r e l a u , Przewaga ruchliwości analizatora wzrokowego u człowieka, „Studia P s y c h o l o g i c z n e " , R . I960 t. 3, s. 57. E . F l e m i n g , Nowoczesne techniczne środki „Kwartalnik P e d a g o g i c z n y " , R . 8 : 1963 n r 4, s. 29. 16 i materiały: mikroskopowe Audytywne: wym 3. audiowizualne nad w słucho­ nauczaniu, �WYKORZYSTANIE 2. A k u s t y c z n e : 3. O p t у с z n o - а к u s t у с z n e: a) o d b i o r n i k r a d i o w y b) g r a m o f o n i płyty a) b) c) 71 FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ magnetofon i taśma n a g r a n a c) telewizor p r o j e k t o r i f i l m y dźwiękowe d i a s k o p i episkop, gramofon z płyta­ m i l u b magnetofon z taśmami nagra­ nymi Podział t e n jest bardzo przejrzysty i zręcznie łączy bodźce działające i sposób i c h o d b i o r u z urządzeniami t e c h n i c z n y m i i materiałami do- dostar­ czania t y c h bodźców. Trzeba jednak zauważyć, że w zasadzie p r a w d z i w i e a u d i o w i z u a l n y m i środkami są dopiero te, które a u t o r zamieszcza w p o d ­ grupie trzeciej. Należą do n i c h : telewizja, f i l m dźwiękowy oraz (mniej u nas znane) t z w . przeźrocza dźwiękowe. Telewizja dydaktyczna, a szczególnie telewizja w obwodzie zamknię­ t y m (TV closed circuit) jest w naszym k r a j u jeszcze na etapie ekspery­ m e n t a l n y m . W szerszym j a k dotąd zakresie korzystają z n i e j j e d y n i e uczelnie m e d y c z n e . W y k o r z y s t a n i e T V w nauczaniu e t n o g r a f i i wydaje się n i e t y l e niemożliwe, i l e po prostu z b y t kosztowne. Być może w p r z y ­ szłości, w r a z z r o z w o j e m t e l e w i z j i kasetowej, pogląd t e n trzeba będzie zrewidować. 17 Pozostają d o rozważenia d w a inne środki a u d i o w i z u a l n e : f i l m dźwię­ k o w y oraz przeźrocza dźwiękowe. Te ostatnie — j a k pisze J . Jacoby — łączą przeźrocza z n a g r a n y m dźwiękiem (komentarze wygłaszane przez specjalistów z danej dziedziny) i są — jego zdaniem — bardzo i n t e r e s u ­ jącym i s k u t e c z n y m środkiem nauczania . C o k o l w i e k jednak powiedzia­ łoby się n a i c h korzyść (taniość!) t o ustępują wyraźnie f i l m o w i z p o w o d u podstawowego m a n k a m e n t u , nieruchomości przeźroczy. W p r a w d z i e odpo­ w i e d n i o d o b r a n y i c h c y k l może w p e w n y m stopniu sugerować ruch* ale zawsze pozostanie t o zaledwie b l a d y m odbiciem rzeczywistego r u c h u ofe­ rowanego przez f i l m . Rozpowszechnienie dźwiękowych przeźroczy n a t e r e ­ n i e P o l s k i w y d a j e się j e d n a k konieczne. P r z y nikłym nasyceniu szkół sprzętem f i l m o w y m środek t e n — j a k o zastępujący w p e w n y m s t o p n i u f i l m — może odegrać w n i c h poważną rolę dydaktyczną. 18 Dokładniejsze omówienie f i l m u dźwiękowego j a k o najdoskonalszej po­ m o c y audiowizualnej pozostawiam do następnego podrozdziału, a n a razie w skrócie zasygnalizuję jeszcze jeden wniosek wypływający z analizy flemingowskiego podziału środków audiowizualnych. Podział t e n pozwala P i s z e n a t e n t e m a t m. i n . E . H a w о г к a, Wykład kazuistycznodyskursywny z zastosowaniem telewizji w obwodzie zamkniętym w nauczaniu medycyny klinicz­ nej, [w:] F . J a n u s z k i e w i c z [red.], Telewizja dydaktyczna. Telewizja w obwo­ dzie zamkniętym w dydaktyce szkoły wyższej, W a r s z a w a 1971, s. 97-152. 17 J. Jacoby, Nowoczesne Z a w o d o w a " , R . 1967 n r 10, s. 6. 18 środki techniczne przekazu informacji, „Szkoła �72 RYSZARD KANTOR n a m szybko wyliczyć potrzebne środki techniczne, w które p o w i n n a być wyposażona każda placówka etnograficzna pragnąca w miarę nowocześnie prowadzić proces d y d a k t y c z n y . Są t o (wyłączam nieużyteczny w e t n o g r a f i i p r o j e k t o r m i k r o s k o p o w y oraz pokreślam dyskusyjną rolę o d b i o r n i k a r a d i o ­ wego i telewizyjnego): 1) diaskop i przeźrocza, 2) episkop i obrazy d r u k o ­ wane, 3) tablica świetlna, 4) gramofon (także stereofoniczny) i płytoteka, 5) magnetofon i taśmoteka, 6) telewizor i o d b i o r n i k r a d i o w y , 7) p r o j e k t o r f i l m o w y i f i l m y zarówno dźwiękowe j a k i nieme, 8) zestaw d o o d t w a r z a ­ n i a przeźroczy dźwiękowych. Powyższy zestaw w y d a j e się dostępny bez większych trudności w n a ­ szych w a r u n k a c h . Osobną sprawę stanowią odpowiednie pomieszczenia. Ideałem byłaby oczywiście specjalna sala audiowizualna. 4. F I L M J A K O N A J D O S K O N A L S Z A POMOC W NAUCZANIU ETNOGRAFII Z a w a r t e w t y t u l e podrozdziału stwierdzenie należy rozumieć w o k r e ­ ślony sposób. F i l m jest, a p r z y n a j m n i e j może stać się najdoskonalszą w obecnej s y t u a c j i , pomocą naukową, lecz n i e jest pomocą rugującą inne, korzystne i przydatne w k o n k r e t n y c h , wyznaczonych przez proces d y d a k ­ t y c z n y momentach nauczania. Jeszcze r a z należy podkreślić z naciskiem, że k o n k r e t n y proces d y d a k t y c z n y uzależnia i uzasadnia użycie określonej pomocy n a u k o w e j , n i g d y zaś pomoc nie p o w i n n a dominować n a d procesem. N i e zamierzam w t y m podrozdziale przeprowadzać dokładnej analizy zalet f i l m u p r z y nauczaniu e t n o g r a f i i . B r a k m i d o tego przede w s z y s t k i m odpowiednich danych. Zwrócę j e d y n i e uwagę n a poruszane przez w i e l u teoretyków ogólne zalety f i l m u i postaram się, w małym zresztą zakresie i często j e d y n i e i n t u i c y j n i e , odnieść j e do nauczania e t n o g r a f i i oraz nieco uporządkować. W. S t r y k o w s k i uważa za najistotniejsze d l a d y d a k t y k i zagadnienie maksymalnego u s p r a w n i e n i a procesu nauczania. 1 9 „Wielką pomocą w rozwiązaniu tego niełatwego p r o b l e m u — pisze o n — oka­ zały się m . i n . t e c h n i c z n e środki wzrokowo-słuchowe, a wśród n i c h f i l m . J a k w y k a ­ zały e k s p e r y m e n t y , p r z e k a z a n i e tej s a m e j dziesiąt p r o c e n t oszczędności informacji zużytego c z a s u . B a d a n i a z a pomocą filmu amerykańskie to kilka­ potwierdzają, że n a u c z a n i e z a pomocą pełnego z e s t a w u filmów s k r a c a proces n a u c z a n i a do 20-40°/o. D a n e , które n o t u j e się w E u r o p i e , a między i n n y m i i w Polsce, wykazują osiągnię­ c i a rzędu 10-20<Vo". Czy oszczędności czasu w t a k i c h ilościach mają znaczenie w nauczaniu etnografii? W y d a j e się, że t a k . Są, zwłaszcza n a latach pierwszych, zajęcia o charakterze wprowadzającym, które bez wątpienia przy w y k o r z y s t a n i u 1 9 W. Strykowski, Wyższej", R. 1968 z. 1, s. 182. Film w nauczaniu i wychowaniu, „Dydaktyka Szkoły �WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ 73 f i l m u zyskałyby n a efektywności i jednoczesnej oszczędności czasu. M a m na myśli głównie zajęcia o przewadze elementów pogląd owych, dotyczące k u l t u r y materialnej i częściowo duchowej. Jednakże m i m o t o oszczędność czasu osiągana w w y n i k u zastosowania f i l m u w działalności dydaktycznej m a dla nas mniejsze znaczenie. Piszę o t y m n a p i e r w s z y m miejscu, gdyż większość teoretyków zdaje się upatrywać główną zaletę w y k o r z y s t y w a n i a f i l m u w d y d a k t y c e właśnie w możliwości zaaplikowania w i d z o w i - u c z n i o w i większej p o r c j i i n f o r m a c j i w krótszym czasie. N i e od rzeczy będzie dodać, że dotyczy t o j e d n a k głównie szkolnictwa podstawowego i średniego, rzadziej niektórych masowych kierunków n a studiach wyższych. Jeśli zaś chodzi o f i l m d y d a k t y c z n y - u n i w e r s y t e c k i , t o najprzydatniejszy jest t a k i , „na którym — pisze L. Leja — można oglądać dokładnie t a k i e zjawiska, które w i n n y sposób są d l a studenta nieosiągalne" . Można b y n a t y m m i e j s c u przytoczyć dziesiątki faktów i zdarzeń wchodzących w zakres zainteresowań etnografii, których n i e można adek­ w a t n i e przekazać za pomocą słów, czy posługując się p r o s t y m i środkami nauczania. Ograniczenie się d o werbalnej s t r o n y n p . wykładu powoduje niejednokrotnie, że student uczy się nazw, które bardzo luźno kojarzą m u się z rzeczami l u b z j a w i s k a m i . Użycie f i l m u , dostarczenie bodźców w z r o kowo-słuchowych stwarza podstawy d o myślenia pojęciowego. F i l m p o ­ zwala poznać wszechstronnie zjawisko, niejako nauczyć się go, pamiętać na podstawie znacznej ilości cech oraz korzystać z doświadczenia, c z y l i krótko mówiąc, odwoływać się d o posiadanej w i e d z y w przyszłości. Posłu­ g i w a n i e się f i l m e m powoduje także: skupienie u w a g i studenta n a k o n ­ krecie, pobudza aktywność, uczy kojarzyć f a k t y , łączyć j e w ciągi m y ­ ślowe, wreszcie po p r o s t u interesuje. F i l m „wpływając n a rozwój ciągłości myśli i n t e r i o r y z u j e i pogłębia system wiedzy studenta. Naukę c z y n i p r z y ­ jemniejszą, a uczenie się t r w a l s z e " . 20 21 Wszystko, o c z y m była m o w a powyżej, dotyczy poznawczej f u n k c j i f i l m u . F u n k c j a t a polega n a p o k a z y w a n i u lepiej, dokładniej faktów, t r u d n o l u b wcale niedostępnych codziennemu oglądowi. Obok niej m a m y również d o czynienia z funkcją motywacyjno-ekspresyjną, t j . oddziaływaniem n a stronę emocjonalną widza. N i e jest t o f u n k c j a m n i e j istotna, gdyż p r z y nauczaniu etnografii, a także każdego innego przedmiotu, n i e jest rzeczą obojętną stosunek emocjonalny pobierającego wiedzę d o tej wiedzy. Beznamiętność n i g d y nie była cechą prawdziwego poznania. L . L e j a , Znajomość daktycznej, [w:] L . L e j a 1970, s. 12. 2 0 pedagogiczna filmu warunkiem [red.], Film skuteczną pomocą T e n ż e , Film dydaktyczny s z e j " , R. 1966 n r 3, s. 74. 2 1 w nauczaniu uniwersyteckim, jego efektywności dy­ dydaktyczną, Warszawa „Życie Szkoły W y ż ­ �74 RYSZARD KANTOR Dodać do tego należy jeszcze t z w . metodyczną funkcję f i l m u . L i k w i d u j e ona t a k niebezpieczny p r z y nauczaniu schematyzm, urozmaica proces nauczania i w y c h o w a n i a . Używanie f i l m u przez wykładowcę n i e pozwala m u na dydaktyczne skostnienie, w y m a g a od niego stałej aktywności i przedsiębiorczości, dostarcza także i j e m u n o w y c h doświadczeń pobudza­ jących myśl naukową. P o d s u m u j m y dotychczasowe rozważania. W f i l m i e , podobnie j a k i w i n n y c h środkach a u d i o w i z u a l n y c h , tkwią potencjalnie niezaprzeczalne wartości. Dzięki n i m f i l m d y d a k t y c z n y może spełniać następujące f u n k c j e : 1. F u n k c j e poznawcze: a) funkcję ilustracyjną — i l u s t r o w a n i e prze­ k a z y w a n y c h i n f o r m a c j i , b) funkcję dokumentacyjną — przekaz faktów i dokumentów, które w i n n y sposób n i e byłyby dostępne l u b byłyby t r u d n o dostępne, 2. Funkcję motywacyjno-ekspresyjną — oddziaływanie n a stronę emo­ cjonalną widza, 3. Funkcję przyspieszania procesu dydaktycznego, 4. Funkcję metodyczną — l i k w i d o w a n i e schematyzmu, urozmaicanie procesu dydaktyczno-wychowawczego. Funkcje powyższe, j a k w i e m y , tkwią j e d y n i e potencjalnie w f i l m i e . 2 2 „Film — podkreśla L . L e j a — użyty p r z e z dobrego n a u c z y c i e l a znającego m e t o ­ dykę s t o s o w a n i a , jego f u n k c j e d y d a k t y c z n e i możliwości w y c h o w a w c z e , j e s t w y ­ jątkową pomocą w n a u c z a n i u , gdy t e n s a m f i l m w rękach złego pedagoga może być j e d y n i e mniejszą l u b większą stratą c z a s u . Każdy f i l m umiejętnie w p l e c i o n y w p r o ­ ces d y d a k t y c z n y może wyświadczyć nieocenione dotąd korzyści pedagogiczne" 23 A b y jednak t a k się stało, m u s i istnieć podstawowy element — same f i l m y . O n i c h , o zasadach i problemach i c h realizacji, należy nieco po­ wiedzieć. Bez istnienia określonej ilości p o p r a w n y c h dydaktycznie filmów teza, że f i l m jest najdoskonalszą pomocą dydaktyczną w nauczaniu etno­ grafii, n i e da się zweryfikować w p r a k t y c e . 5. T E O R E T Y C Z N E I P R A K T Y C Z N E P R O B L E M Y R E A L I Z A C J I E T N O G R A F I C Z N Y C H FILMÓW O P R Z E Z N A C Z E N I U DYDAKTYCZNYM Powszechnie przyjęta definicja f i l m u dydaktycznego b r z m i następu­ jąco: „Film d y d a k t y c z n y (inne n a z w y : nauczający, adresowany, szkolny) jest f i l m e m f u n k c j o n a l n y m , który m a pełnić określone zadanie, t j . prze­ kazywać wiedzę, i t o w sposób najpełniej powiązany z programem, i w oparciu o zasady nauczania. F i l m d y d a k t y c z n y zawsze jest adresowany do określonego o d b i o r c y " . 24 W g A. n r 10, s. 2. Kawka, Film 2 3 Leja, Znajomość pedagogiczna..., 2 4 Jacoby, 2 2 Nowoczesne jako środek nauczania, s. 14. środki..., s. 6. „Szkoła Z a w o d o w a " , R. 1967 �75 WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ Główne zatem d e t e r m i n a n t y wpływające n a strukturę f i l m u d y d a k ­ tycznego t o : cel f i l m u , odbiorca, w a r u n k i w y k o r z y s t a n i a i k w a l i f i k a c j e posługującego się n i m nauczyciela. T r u i z m e m będzie stwierdzenie, że każdy f i l m d y d a k t y c z n y realizo­ w a n y jest w określonym celu. S t r u k t u r a f i l m u dydaktycznego jest uza­ leżniona od jego celu, którym jest precyzyjne i logiczne przedstawienie określonych i n f o r m a c j i . Wszelkie wtręty, polegające głównie na upiększa­ n i u f i l m u pod kątem estetyki, zgodnym zdaniem teoretyków i praktyków, osłabiają główną funkcję informacyjną f i l m u o przeznaczeniu nauczającym. Słusznie pisze S. Szuman: „[...] f i l m d y d a k t y c z n y , którego celem jest przekazywanie i n f o r m a c j i [nauczanie], składa się z określonej ilości »obra­ zowe, które posiadają właściwości »dawek« i n f o r m a c y j n y c h . Charakter uporządkowania »obrazów« [dawek] wyznacza strukturę f i l m u " . Jak w i ­ d z i m y określenie „obraz" m a tutaj zupełnie inne znaczenie niż w f i l m i e a r t y s t y c z n y m . N i e odnoszą się d o niego żadne kategorie estetyczne. 25 Najbardziej k o n s e k w e n t n y w Polsce badacz s t r u k t u r filmów d y d a k ­ tycznych, E. F l e m i n g , określa strukturę f i l m u jako „budowę wewnętrzną f i l m u , układ swoisty jego elementów obrazowych, sekwencji, scen, ujęć oraz tekstów słownych". N a podstawie analizy filmów t e o r e t y k t e n w y ­ różnił t r z y rodzaje s t r u k t u r f i l m u dydaktycznego: sumaryczną,- chrono­ logiczną i problemową. 26 Pierwsza t o zbiór obrazów luźno powiązanych. Całość t w o r z y sumę składników. D r u g a obejmuje f i l m y , w których obrazy uporządkowane są według następstwa czasowego (genetycznego) l u b rzeczowego (przyczyno­ wo-skutkowego). Trzeci rodzaj s t r u k t u r y — problemową — posiadają f i l m y , w których szereg obrazów uporządkowany jest zgodnie ze sposobem roz­ wiązywania p r o b l e m u podstawowego i problemów szczegółowych. S t r u k ­ t u r a f i l m u , j a k łatwo się zorientować, zależy w sposób zdecydowany o d f o r m y przekazu i n f o r m a c j i , f o r m y w y b r a n e j świadomie przez realiza­ torów . 27 D r u g i m elementem, o d którego w i s t o t n y sposób zależy s t r u k t u r a f i l m u , jest odbiorca. F i l m dydaktyczny, trzeba t o podkreślić z naciskiem, jest zawsze f i l m e m adresowanym do konkretnego widza. W zależności o d tego, czy będzie n i m uczeń czwartej k l a s y szkoły podstawowej, uczeń k l a s y m a t u r a l n e j l i c e u m , czy też student określonego k i e r u n k u studiów 2 5 S. Szuman, Pojęcie dawki estetycznej, „Przegląd F i l o z o f i c z n y " , R. 1949, s. 146. E . F l e m i n g , Wpływ struktury filmu dydaktycznego „Kwartalnik P e d a g o g i c z n y " , R. 1961 n r 1, s. 118. 2 8 na wyniki nauczania, Nieco i n a c z e j d z i e l i s t r u k t u r y filmów d y d a k t y c z n y c h W. Strykowski, Struktura i funkcja filmu dydaktycznego, [w:] L . b e j a [red.] Film skuteczną..., s. 44-57. A u t o r wyróżnia f i l m y o s t r u k t u r z e l i n i o w e j i s t r u k t u r z e rozgałęzionej. 2 7 �76 RYSZARD KANTOR wyższych — f i l m przybierze inną postać. Treść f i l m u , a co za t y m idzie jego strukturę, należy dostosować do możliwości i n t e l e k t u a l n y c h i recep­ c y j n y c h przewidywanego w i d z a i — oczywiście — d o jego potrzeb. W y ­ maga t o określonej w i e d z y wstępnej, a nawet, w zależności od s y t u a c j i , p e w n y c h badań — sondaży — przed przystąpieniem d o realizacji f i l m u . 1 K o l e j n y m elementem wpływającym na strukturę f i l m u dydaktycznego jest sposób, w j a k i m a o n być w y k o r z y s t y w a n y . Chodzi t u o jasne uświa­ domienie sobie, czy f i l m m a być głównym źródłem wiedzy, ilustracją w i a ­ domości podawanych słownie (źródłem uzupełniającym), czy też środkiem r e k a p i t u l a c j i i u t r w a l e n i a przerobionego materiału. Wiąże się t o z ele­ m e n t e m następnym, z k w a l i f i k a c j a m i użytkownika, którym jest każdy pedagog posługujący się w swojej pracy f i l m e m . W p r a w d z i e zdarzają się f i l m y dydaktyczne t z w . samokształceniowe, p r z y demonstracji których nie jest potrzebna czynna r o l a pedagoga, a n a w e t jego fizyczna obecność, lecz regułą są f i l m y , które wymagają czynnej i n t e r w e n c j i d y d a k t y k a i o n i c h jest głównie mowa. „Na to, żeby posługiwać się jakimś narzędziem — pisze t e o r e t y k f i l m u dydaktycznego J . Jacoby — trzeba j e przede wszyst­ k i m doskonale opanować, trzeba być świadomym jego działania i j e d n o ­ cześnie znać s k u t k i , które mogą być zarówno p o z y t y w n e j a k i negatywne, ze względu na niewłaściwe posługiwanie się narzędziem" . N i c dodać, n i c ująć. 28 Przed przystąpieniem d o realizacji f i l m u dydaktycznego należy zdać sobie sprawę z następujących faktów: a) j a k i e informacje i zespoły i n f o r ­ m a c j i należy przedstawiać p r z y pomocy f i l m u — „zasadą — t w i e r d z i B. B r y c k i — jest stwierdzenie mniejszej skuteczności dydaktycznej prze­ kazu i n f o r m a c j i n a drodze p o z a f i l m o w e j " ; b) d o kogo f i l m jest adreso­ w a n y i k t o będzie jego użytkownikiem; c) j a k a m a być długość f i l m u , czy p o w i n i e n być opatrzony komentarzem, czy konieczna jest taśma b a r w n a i t d . ; d) j a k i m i środkami w y r a z u można przekazać najskuteczniej założoną treść i formę. 29 Jest rzeczą mało prawdopodobną, a b y realizator f i l m u dydaktycznego łączył w sobie w j e d n a k o w y m s t o p n i u cechy i doświadczenie pedagoga i filmowca, a jednocześnie był przedstawicielem określonej d y s c y p l i n y n a u k o w e j , której osiągnięcia m a f i l m d y d a k t y c z n y zawierać. Stąd pytanie, k i m m a o n być przede w s z y s t k i m . Wydaje się, t a k w większości uważają teoretycy p r o b l e m u , że f i l m d y d a k t y c z n y p o w i n i e n być r e a l i z o w a n y przez naukowca l u b zespół naukowców, przedstawicieli określonej d y s c y p l i n y , p r z y pomocy zawodowych operatorów i p r z y ścisłej k o n s u l t a c j i odpo­ w i e d n i o w y b r a n y c h dydaktyków. 2 8 Jacoby, Nowoczesne środki..., s. 6. B . B r y c k i , Film o integracja s z e j " , R. 1067 n r 6/7, s. 71. 2 9 procesu dydaktycznego, „Życie Szkoły Wyż­ �WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ 77 Decydujący głos p r z y realizacji filmów etnograficznych o przeznacze­ n i u d y d a k t y c z n y m p o w i n i e n mieć etnograf. J a k dotąd jednak filmów t a ­ k i c h w Polsce n i e realizuje się. Niestety, produkcja filmów d y d a k t y c z n y c h jest bardzo kosztowna. F i l m nauczający adresowany do kilkudziesięciu osób (nawet k i l k u s e t ) pozostaje utopią. Dobre dydaktyczne f i l m y o treści etnograficznej mogłyby być przedmiotem międzynarodowej w y m i a n y , która w sposób zdecydowany rozszerzyłaby i c h oddziaływanie i wpłynęła na obniżenie kosztów p r o d u k c j i , ale żeby produkować dobre f i l m y d y d a k ­ tyczne trzeba posiadać znaczne doświadczenie, którego n i e zdobędzie się wyłącznie drogą teoretycznych rozważań. E t n o g r a f - d y d a k t y k n a szczęście nie jest zupełnie pozbawiony możli­ wości korzystania w swojej pracy z pomocy f i l m u . F i l m y naukowo-badaw­ cze, które choć w nikłych ilościach, ale j e d n a k powstają, mogą zostać użyte d o celów d y d a k t y c z n y c h , • często bez specjalnego przystosowania. M i m o że głównie „przeznaczone dla specjalistów j a k o narzędzie i materiał badań, mogą być również wykorzystane d o celów d y d a k t y c z n y c h , szcze­ gólnie w szkolnictwie wyższym" . Podobnie, o czym będzie jeszcze mowa, choć już w znacznie m n i e j s z y m zakresie i p r z y zachowaniu większej ostrożności, mogą być użyte d o n a u ­ czania e t n o g r a f i i f i l m y popularnonaukowe l u b i c h fragmenty, które po w n i k l i w e j ocenie uznane zostaną za dydaktycznie przydatne. 30 6. A N A L I Z A A K T U A L N E G O S T A N U W Y K O R Z Y S T A N I A F I L M U W DZIAŁALNOŚCI D Y D A K T Y C Z N E J PLACÓWEK E T N O G R A F I C Z N Y C H W POLSCE Jak w świetle tego, co dotychczas powiedziałem, wygląda s t a n w y k o ­ rzystania f i l m u w pracy dydaktycznej k a t e d r etnografii? B r a k m i niestety materiałów d o głębszej analizy, ponieważ n i e pozostaje zazwyczaj żaden ślad t a k i e j działalności poza zawodną pamięcią osób zainteresowanych. Jedno wszakże można powiedzieć z całą pewnością: w yk orz ys t a nie f i l m u w pracy dydaktycznej oparte jest n a i n d y w i d u a l n e j i n i c j a t y w i e wykła­ dowcy, n i e j e d n o k r o t n i e na jego p r y w a t n y c h k o n t a k t a c h , które umożliwiają m u bądź wypożyczanie odpowiednich filmów, bądź sali, bądź też stwarzają inne sprzyjające w a r u n k i . W k o n s e k w e n c j i n i e znalazłem dowodu, a b y k i e d y k o l w i e k f i l m o charakterze d y d a k t y c z n y m był użyty p r z y nauczaniu etnografii w sposób w pełni świadomy, n i e przypadkowy, w powiązaniu z całym procesem d y d a k t y c z n y m i metodycznie p o p r a w n y . Odbywały się w p r a w d z i e seanse f i l m o w e , na które składały się m n i e j Strykowski, Struktura..., s. 44 �78 RYSZARD KANTOR l u b bardziej logicznie dobrane zestawy mające ilustrować omawiane w przeszłości l u b planowane na przyszłość t e m a t y zajęć. Były t o jednak zawsze s e a n s e , a n i e zajęcia z f i l m e m . Różnica między t y m i pojęciami jest wyraźna. N a w e t jeśli po seansie nastąpi dyskusja, m a ona zupełnie i n n y charakter niż dyskusja wpleciona w zajęcia z f i l m e m . W p i e r w s z y m w y p a d k u następuje pewne oderwanie w i d z a od właściwego-dydaktycznego-celu wyświetlania filmów, w d r u g i m związek t e n jest ściślejszy przez f o r m a l n y charakter pokazu. Krótko mówiąc, w w y p a d k u seansu f i l m o w e g o zorganizowanego w nadzwyczajnych w a r u n k a c h (inna sala, inna p o r a zajęć) upodabnia się o n do seansu k i n o w e g o i narzuca przez t o czysto r o z r y w k o w y nastrój całej imprezie. Użycie natomiast f i l m u podczas zajęć, ze w s z y s t k i m i wypływającymi z tego konsekwencjami, w określonym m o ­ mencie wykładu, nawiązywanie d o niego, wracanie k i l k a k r o t n e d o n a j ­ ciekawszych, najistotniejszych, a także najbardziej k o n t r o w e r s y j n y c h sek­ w e n c j i t w o r z y nastrój sprzyjający poznaniu, d a l e k i od biernej r o z r y w k i . Dopiero w t a k i c h w a r u n k a c h mogą się zrealizować funkcje f i l m u d y d a k ­ tycznego. Z bezpośrednich rozmów z d y d a k t y k a m i nasuwa m i się p e w i e n ciąg przyczyn, które wpływają n a niedowład w zakresie w y k o r z y s t y w a n i a f i l m u w p r a c y dydaktycznej. Są t o : a) niedocenianie l u b wręcz negowanie pozy­ t y w n e j r o l i f i l m u w nauczaniu etnografii, b) b r a k metodycznych podstaw do pracy z f i l m e m d y d a k t y c z n y m , c) b r a k przygotowania f i l m o w e g o (za­ równo w zakresie t e o r i i f i l m u , j a k i posługiwania się sprzętem p r o j e k c y j ­ n y m ) , d) b r a k odpowiednich pomieszczeń i sprzętu, e) b r a k odpowiednich filmów, trudności z i c h wypożyczeniem, b r a k niezbędnych i n f o r m a c j i n a t e n temat. Pogląd pierwszy, stosunkowo r z a d k i , wygłaszany był n i e wprost, lecz w sposób dalece zawoalowany. N i e w a r t o na t y m miejscu odpowiadać na zarzut nieprzydatności f i l m u w nauczaniu etnografii. Zostało to, m a m nadzieję, wystarczająco uczynione n a poprzednich stronach. Nasuwa się przypuszczenie, że niechętny stosunek d o f i l m u m a w w i e l u przypadkach daleko prostsze wyjaśnienie, niżby t o wynikało ze słów oponentów. Praca z f i l m e m w y m a g a o d wykładowcy większej aktywności, lepszego przygo­ t o w y w a n i a się d o zajęć, większej operatywności. N i e w s z y s t k i m odpo­ w i a d a taka perspektywa, stąd dążenie do zachowania stanu aktualnego, w którym n a pracę dydaktyczną z f i l m e m p o p r o s t u n i e m a miejsca. Jeśli zaś chodzi o b r a k metodycznych podstaw d o pracy z d y d a k t y c z ­ n y m f i l m e m o treści etnograficznej, t o można t y l k o zalecić natychmiastowe przystąpienie do t a k i e j pracy, kierując się z jednej strony intuicją, z d r u ­ giej zaś doświadczeniem dydaktyków z i n n y c h dyscyplin, którzy często zamieszczają u w a g i na t e n temat w czasopismach pedagogicznych. Ogólne i �WYKORZYSTANIE 79 FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ zasady metodyczne dałoby się już obecnie sformułować, a w przyszłości na podstawie k o n k r e t n y c h doświadczeń sprecyzować. Wydaje się, że b r a k przygotowania filmowego wykładowców mógłby łatwo zostać n a p r a w i o n y dobrze przemyślanymi k u r s a m i i odpowiednią literaturą. Teoretyczne przygotowanie p o w i n n o się łączyć ściśle z p r a k ­ t y c z n y m . Szczególny nacisk należałoby położyć n a umiejętność posługi­ w a n i a się t e c h n i c z n y m sprzętem, n i e t y l k o ściśle f i l m o w y m , która t o umiejętność należy obecnie d o rzadkości, a jest przecież p o d s t a w o w y m w a r u n k i e m dalszej działalności. Bardzo i s t o t n y m niedostatkiem jest b r a k o d p o w i e d n i c h pomieszczeń i sprzętu. Wszystkie k a t e d r y e t n o g r a f i i prowadzące działalność d y d a k ­ tyczną cierpią n a n i e d o m o g i lokalowe. Myśl o salach a u d i o w i z u a l n y c h jest w t y c h w a r u n k a c h wręcz utopią. P r o b l e m t e n jednak m u s i zostać rozwią­ zany, b o inaczej cała e w e n t u a l n a akcja wzmocnienia oddziaływania środ­ ków d y d a k t y c z n y c h i unowocześnienia ich, m . i n . przez wprowadzenie f i l m u , spali n a panewce. O sprzęcie była już uprzednio mowa. N i e o d rzeczy będzie t u j e d n a k uwaga, że nasz przemysł jest wyraźnie w t e j dziedzinie zapóźniony i są, a zapewne i długo jeszcze będą, kłopoty z za­ k u p e m wysokiej jakości sprzętu n a naszym r y n k u . Najistotniejszy jest j e d n a k b r a k odpowiednich filmów. Mówiłem już, że n i e m a zupełnie etnograficznych filmów o przeznaczeniu d y d a k t y c z ­ n y m z założenia i że w tej sytuacji posługiwać się trzeba f i l m a m i popular­ n o n a u k o w y m i o n i s k i e j , n i e k i e d y wręcz z n i k o m e j , przydatności dla d y d a k ­ t y k i . W analogicznej s y t u a c j i znaleźli się geografowie, którzy s t w o r z y l i specjalną komisję do oceny dydaktycznej przydatności filmów p o p u l a r ­ n o n a u k o w y c h o tematyce geograficznej. Okazało się, że zaledwie ok. 1 0 % tego t y p u filmów, z dużymi zresztą zastrzeżeniami, może być w y k o r z y ­ stane w p r a c y d y d a k t y c z n e j wyższej u c z e l n i . Procent p r z y d a t n y c h f i l ­ mów p o p u l a r n o n a u k o w y c h o tematyce etnograficznej n i e byłby zapewne większy. Opierając się na znanych m i f i l m o g r a f i a c h i n a publikacjach miesięcznika „Kamera" można b y się doliczyć w okresie p o w o j e n n y m ok. 120-150 filmów p o p u l a r n o n a u k o w y c h o m n i e j l u b więcej eksponowa­ n y m temacie e t n o g r a f i c z n y m . Daje to, przez analogię z f i l m a m i geogra­ f i c z n y m i , ok. 12-15 filmów możliwych do w y k o r z y s t a n i a w dydaktyce. 31 32 3 1 С. С z a p ó w, Badawcza i dydaktyczna rola filmu w szkole wyższej, „Zycie Szkoły Wyższej", R . 1953 n r 6, s. 108. 3 2 Z. G a wrak, Filmografia sztuki ludowej i folkloru s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 11 :1957 n r 2, e. 119-121; t e n ż e , wej i folkloru za lata za lata 1945-1956, Filmografia sztuki „Pol­ ludo­ 1956-1960, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R . 15 :1961 n r 2, 118-121. Miesięcznik „ K a m e r a " (od n i e d a w n a zmienił nazwę n a „Studio") d r u k u j e w n u m e r z e dokładne d a n e o n o w y c h f i l m a c h krótkometrażowych. każdym �RYSZARD 80 KANTOR Być może przydatne byłyby także pewne f r a g m e n t y filmów nie z a k w a l i ­ f i k o w a n y c h w całości oraz f i l m y telewizyjne. N i e jest t o niestety dużo, ale z uwzględnieniem filmów zagranicznych (m. i n . wypożyczanych przez ambasady) oraz własnych filmów naukowo-badawczych, na początek ilość ta byłaby wystarczająca. Tworzenie f i l m o t e k p r z y k a t e d r a c h e t n o g r a f i i byłoby w t y m kontekście bardzo przydatne, lecz także dość kosztowne. Rozważane zagadnienia można b y podsumować krótko. F i l m jest bez wątpienia n i e z w y k l e przydatną pomocą naukową, lecz jego wprowadzenie do d y d a k t y k i n a t r a f i a , szczególnie w etnografii, n a w i e l e różnorodnych trudności, o których była mowa. Należy, n i e ulega t o wątpliwości, w znacz­ n i e większym s t o p n i u niż dotychczas zwracać n a te p r o b l e m y uwagę. Trzeba, z t y chyba także każdy się zgodzi, lepiej zaopatrzyć k a t e d r y etnografii w sprzęt techniczny, trzeba przeszkolić p r z y n a j m n i e j część p r a ­ cowników w zakresie posługiwania się t y m sprzętem i w ogólnych zasa­ dach w y k o r z y s t y w a n i a f i l m u w dydaktyce. Trzeba wreszcie a u t o r y t a t y w ­ n i e orzec, które f i l m y (naukowo-badawcze i popularnonaukowe) nadają się do w y k o r z y s t a n i a w działalności dydaktycznej i , co najistotniejsze, walczyć o wzrost i c h liczby przez produkcję i wymianę międzynarodową. Trzeba tworzyć f i l m o t e k i p r z y katedrach, a b y każdy p r z y d a t n y dydaktycznie f i l m był w każdej c h w i l i dostępny. m ł Wszystkie jednak postulaty tego rodzaju będą j e d y n i e marzeniami, jeśli n i e będzie istniało szerokie zainteresowanie tą problematyką i jeśli za n i m n i e pójdzie k o n k r e t n a praca ludzi, którzy mogą i p o w i n n i się t y m zająć. K a t e d r a E t n o g r a f i i Słowian U J G r o d z k a 52 31-044 K r a k ó w Ryszard Kantor THE U S E OF F I L M IN DIDACTIC ACTIVITIES OF ETHNOGRAPHIC INSTITUTIONS S u m m a r y Modern facilities, and f i l m among them, a r e increasingly applied aids i n t h e epoch of t h e s c i e n t i f i c a n d t e c h n i c a l r e v o l u t i o n . T h e r o l e as teaching of f i l m i s p r o m i n e n t b e c a u s e it helps t o v i s u a l i z e t h e c o n t e n t s t h a t a r e taught. I n effect, t h e process of t e a c h i n g c a n be m a d e m u c h m o r e i n t e n s i v e a n d efficient, b y a t r a i n e d pedagogue. F o r c o m p l e x r e a s o n s , f i l m h a s failed to be u s e d p r o p e r l y i n t h e d i d a c t i c p r a c t i c e of ethnographic institutions. A n a l y s i n g those r e a s o n s separately, t h e a u t h o r a t t e m p t s to suggest concrete r e m e d i e s . T h e most i m p o r t a n t of t h e m s e e m s to be t h e p o s t u l a t e �WYKORZYSTANIE FILMU W to t r a i n P o l i s h ethnographers DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ 81 both t h e o r e t i c a l l y a n d p r a c t i c a l l y i n d i d a c t i c a p p l i c a ­ tions of f i l m a n d i n p r a c t i c a l h a n d l i n g of f i l m i m p l e m e n t s . It w i l l only be possible to m a k e more extensive use of film i n the didactic a c t i v i t i e s of ethnographers, w h e n a d e q u a t e f i l m s devoted to r e l e v a n t s u b j e c t become available demand i n sufficient amount; such films from film makers. 6 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 ethnographers active as teachers should � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22579ca280b90be2f01e7acd345897bc.pdf 3ff401eb1daa801d13c87a7c6d4d3bb3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5737 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5335 Title A name given to the resource Wykorzystanie strzałki piorunowej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.141 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 5 . Wykorzystanie strzałki piorunowej Oprac. Agnieszka Lebeda Kierow, naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak nazywali i do czego używali kamyka kształtu palca, k t ó r y znajdował się w ziemi? Jak on powstał? Jakie m i a ł działanie? O b j a ś n i e n i a z n a k ó w : 1 — u ż y w a n o do krzesania ognia; 2 — u ż y w a n o do leczenia ran i c h o r ó b ; 3 — u ż y w a n o jako ochrona przed piorunem; 4 — zbierano na szczęście; 5 — nie zbierano go, ponie­ waż m ó g ł ś c i ą g n ą ć piorun; 6 — brak tradycji, 7 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/28a8c34ee1c650b503688fbe53a1e669.pdf 0bc9369a2eb4ee5c2b00e64b90074989 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a1c96de01f2a262707b41589bbac85b.pdf 5cf964fbc84417ed4c03c5020de75b54 PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Gyśihta fu Wymysiöejyn yr wymysiöeryśa śpröh Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian �Archiwum Etnograficzne Ethnographic Archives Tom 67 �Tymoteusz Król Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Gyśihta fu Wymysiöejyn yr wymysiöeryśa śpröh Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian P O L S K I E TOWA R Z Y S T WO LU D O Z N AWC Z E WROCŁAW 2023 �Recenzenci: dr hab. Katarzyna Marcol, dr hab. Henryk Jaroszewicz Redakcja „Archiwum Etnograficznego”: Katarzyna Ceklarz – redaktor naczelna Anna Engelking, Damian Kasprzyk, Joanna Koźmińska Projekt okładki: Adam Konieczny Skład: Jadwiga Popowska Fotografia na okładce: Anna Fox (Lüft), Danuta Kubica (Ćiöe) i Helena Biba (Płaćnik) przed domem ostatniej z nich w wilamowskich strojach codziennych, 2008. Fot. Gabriel Król Redaktor naukowy: dr Maciej Mętrak Korekta tekstów w języku polskim: Magdalena Rudnik Korekta tekstów w języku wilamowskim: Paweł Szutow Pomoc przy transkrypcji: Małgorzata Zejma (Biöeźnjok), Aleksandra Nowak (Niedźjelka), Michał Smolana (Küćłik) Copyright by Tymoteusz Król, Instytut Slawistyki PAN Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 2023 ISBN 978-83-64465-62-8 ISSN 0066-6858 Publikacja powstała jako efekt projektu „Reawakening the Wymysorys language in Wilamowice, Poland”, finansowanego w ramach programu Language Revitalization Accelerator 2022–2023 przez amerykańską organizację Wikitongues Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ul. Fryderyka Joliot-Curie 12, 50-383 Wrocław tel. (+48) 71 375 75 83 e-mail: ptl@ptl.info.pl, www.ptl.info.pl Archiwum Etnograficzne �SPIS TREŚCI WPROWADZENIE – JĘZYK WILAMOWSKI JAKO JĘZYK GINĄCY�������������������������������������������������������������������������� 21 Dokumentacja języka wilamowskiego z perspektywy autobiograficznej�������23 Charakterystyka publikowanego materiału i struktura jego prezentacji���������25 Opowieści Wilamowian jako folklor ustny�����������������������������������������������������31 DY FÜRRYD – DY WYMYSIÖERYŚY ŚPRÖH OÜZ Ȧ ŚPRÖH YM ŚTARWA���������������������������������������������������������������������������������������������������� 37 Dokumentȧcyj fur wymysiöeryśa śpröh fur oütobjogrȧfyśa perspektyw�39 Kȧrȧkterystyk fur gywejza wiöer ȧn dy struktür fur prezentȧcyj ������������ 41 Dy Kistiöeryja fu Wymysiöejyn oüz moüłfolklor������������������������������������ 46 WILAMOWSKOJĘZYCZNE OPOWIEŚCI WILAMOWIAN GYŚIHTA FU WYMYSIÖEJYN YR WYMYSIÖERYŚA ŚPRÖH�������� 51 Opozycja „swoi”–„obcy”: auto- i heterostereotypy Dy opozycyj „ynzer łoüt” – „fremdy łoüt”, dos hȧst dy oüo- ȧn heterostereotypa������������������������������������������������������������������������ 51 [1] Dy Wymysiöejyn kuma fum mjer �������������������������������������������������������� 51 Wilamowianie pochodzą znad morza������������������������������������������������������ 51 https://wikitongues.org/videos/helka_20221215_wym/ [2] Ȧ Wymysiöejer tryft zȧj müter y Amsterdam�������������������������������������� 52 Wilamowianin spotyka swoją matkę w Amsterdamie ���������������������������� 52 https://wikitongues.org/videos/helka_20221216_wym/ [3] Dy Wymysiöejer wün ander łoüt ���������������������������������������������������������� 53 Wilamowianie byli innymi ludźmi���������������������������������������������������������� 53 https://wikitongues.org/videos/helka_20221217_wym/ [4] Uf Wymysoü diöft zih nimyd ny ferwȧjwa������������������������������������������ 53 Do Wilamowic nikt nie mógł się przyżenić �������������������������������������������� 53 https://wikitongues.org/videos/helka_20090202_wym/ [5] Dy Wymysiöejyn köma mejer wi zejwa hundyt jür y dam ���������������� 54 Wilamowianie przybyli ponad siedemset lat temu���������������������������������� 54 https://wikitongues.org/videos/nusa-h%C8%A7la_20090102_wym/ �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 6 [6] Dy Wymysiöejyn wün ander łoüt wi dy Ełcnyn�������������������������������� 55 Wilamowianie byli inni niż Hałcnowianie �������������������������������������������� 55 https://wikitongues.org/videos/juza_20120103_wym/ [7] Dy Ełcnyn ferhyndyn yn Wymysiöejyn���������������������������������������������� 56 Hałcnowianie przeszkadzają Wilamowianom���������������������������������������� 56 https://wikitongues.org/videos/juza_20120104_wym/ [8] Nimand hot yns ny gan diöh dy śpröh������������������������������������������������ 57 Nikt nas nie lubił z powodu języka�������������������������������������������������������� 57 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221231_wym/ [9] Dy śpröh wiöe ny derłiöet�������������������������������������������������������������������� 57 Język wilamowski był zakazany������������������������������������������������������������ 57 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140304_wym-2/ [10] Ȧ Wymysiöejeryn ziöet uf „hołdy-bołdy” o��������������������������������������� 58 Jak jedna Wilamowianka odpowiedziała na „hołdy-bołdy”������������������ 58 https://wikitongues.org/videos/inga-helka_20090102_wym/ [11] Der śwygjerfoter wiöe ȧ Pöła, oder ȧ łjyt zih wymysiöeryś�������������� 58 Mój teść był Polakiem, ale uczył się wilamowskiego���������������������������� 59 https://wikitongues.org/videos/juza_20120105_wym/ [12] Fyrym zih dy łoüt interesjyn myter wymysiöeryśa śpröh���������������� 59 Dlaczego jest teraz takie zainteresowanie językiem wilamowskim������ 59 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140301_wym/ [13] Der kłop fu Błan ferśtind wymysiöeryś���������������������������������������������� 60 Mąż z Bielan rozumiał po wilamowsku������������������������������������������������ 60 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090103_wym/ [14] Der Poüermin ziöet, wos ej nojys�������������������������������������������������������� 60 Pauermin mówił o nowinach������������������������������������������������������������������ 60 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120107_wym/ [15] Wen wer kuzta wymysiöeryś, müstwer śtröf coła������������������������������ 61 Za mówienie po wilamowsku trzeba było płacić kary�������������������������� 61 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120108_wym/ [16] Di, wo ferśtinda, łahta�������������������������������������������������������������������������� 61 Ci, co rozumieli, śmiali się�������������������������������������������������������������������� 62 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120109_wym/ [17] Wi dy Pöła ogycün gingja�������������������������������������������������������������������� 62 Stroje Polaków z okolicznych wsi �������������������������������������������������������� 62 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221213_wym/ [18] Dy Wymysiöejyn zȧjn kuma yn kłȧdyn���������������������������������������������� 62 Wilamowianie przybyli w strojach�������������������������������������������������������� 63 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221215_wym/ �Spis treści [19] Nimyd hot zyty fłȧk, wi wjyr �������������������������������������������������������������� 63 Nikt nie miał takich strojów jak my������������������������������������������������������ 63 https://wikitongues.org/videos/staha_20140301_wym/ [20] Wi zy nöm krig hon ȧ ymertihła gyśtöła�������������������������������������������� 63 Jak nam ukradli po wojnie najładniejszą odziewaczkę�������������������������� 63 https://wikitongues.org/videos/helka_20120107_wym/ [21] Der śmjyrgüst fjym krig���������������������������������������������������������������������� 64 Śmiergust przed wojną�������������������������������������������������������������������������� 64 https://wikitongues.org/videos/helka_20221214_wym/ [22] Wi zy uf dy friöed gingja fjym krig���������������������������������������������������� 65 Jak szli na wesele przed wojną�������������������������������������������������������������� 65 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090201_wym-2/ [23] Dy ślynćkja ufer friöed������������������������������������������������������������������������ 65 Ślęczki na weselu ���������������������������������������������������������������������������������� 65 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221224_wym/ [24] Dy dinstłoüt ȧn atyn ufer wjytśoft fum foter ������������������������������������ 66 Służący i robotnicy na gospodarstwie ojca�������������������������������������������� 66 https://wikitongues.org/videos/nuska_20220901_wym-2/ [25] Ȧ łöstikjy kistiöeryj fu wymysiöejer handułłoüt�������������������������������� 66 Humorystyczna historia o wilamowskich handlarzach�������������������������� 67 https://wikitongues.org/videos/inga_20090104_wym/ [26] Śüsterpop wiöe ym zuntag ������������������������������������������������������������������ 67 Śusterpop (jajecznica po wilamowsku) była w niedzielę���������������������� 67 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221220_wym/ [27] S’asa ufum opyłys y Wymysdiöf���������������������������������������������������������� 68 Jedzenie na odpuście w Starej Wsi�������������������������������������������������������� 69 https://wikitongues.org/videos/helka_20220602_wym-2/ [28] Wi dy wymysiöejer Jüda fȧjyta sukkot���������������������������������������������� 69 Jak wilamowscy Żydzi świętowali Sukkot�������������������������������������������� 70 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120113_wym/ [29] Wi mih der pot fjyr hołwa liter brantwȧjn oüsgykoüft höt�������������� 70 Jak mnie putek (ojciec chrzestny) wykupił za pół litra wódki �������������� 71 https:// https://wikitongues.org/videos/helka_20120103_wym/ [30] S’kynd bypiśt ȧ sowjetyśa drowa�������������������������������������������������������� 72 Dziecko obsikało radzieckiego żołnierza���������������������������������������������� 72 https://wikitongues.org/videos/nusa_20090103_wym/ [31] Ȧ güter Rüsek hyłft������������������������������������������������������������������������������ 72 „Dobry Rusek” pomaga ������������������������������������������������������������������������ 73 https://wikitongues.org/videos/nusa_20090101_wym/ 7 �8 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [32] Dy Rüsa nama s’fad����������������������������������������������������������������������������� 73 „Ruscy” biorą konia ������������������������������������������������������������������������������ 73 https://wikitongues.org/videos/nusa_20090102_wym/ [33] Wi zy yns noma, dy Neuman-Mejł cy feleśa�������������������������������������� 74 Jak nas wzięli do gaszenia młyna Neumanna���������������������������������������� 74 https://wikitongues.org/videos/inga_20090106_wym/ [34] Der jyśty mȧj wymysiöeryś������������������������������������������������������������������ 74 Świętowanie Pierwszego Maja po wilamowsku������������������������������������ 75 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221108_wym/ [35] Ȧ gyśȧjty Wymysiöejeryn bywjet koroln ������������������������������������������ 75 Sprytna Wilamowianka ratuje korale ���������������������������������������������������� 76 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221117_wym-2/ [36] Oüz ȧ jung mȧkja ym pikus���������������������������������������������������������������� 76 Jako młoda dziewczyna w areszcie�������������������������������������������������������� 77 https://wikitongues.org/videos/helka_20090101_wym/ [37] Ȧ bejzer, doüćer śiłer���������������������������������������������������������������������������� 78 Zły niemiecki nauczyciel ���������������������������������������������������������������������� 78 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221103_wym/ [38] Ȧ briw wymysiöeryś gyśrejwa ������������������������������������������������������������ 78 List napisany po wilamowsku���������������������������������������������������������������� 79 https://wikitongues.org/videos/nuska_20070101_wym/ [39] Opyłys y Ałca���������������������������������������������������������������������������������������� 79 Odpust w Hałcnowie������������������������������������������������������������������������������ 79 https://wikitongues.org/videos/helka_20221224_wym/ [40] Dy jyśta Wymysiöejyn wün y Wymysdiöf������������������������������������������ 80 Pierwsi Wilamowianie osiedlili się w Starej Wsi���������������������������������� 80 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221216_wym/ Konceptualizacja przestrzeni i „naszego” miejsca w świecie Dy konceptuȧlizȧcyj fum fȧld ȧn fu „ynzum” płoc ufer wełt�������������������� 81 [41] Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot������������������������������������������������������������ 81 Wilamowice to piękne, małe miasto������������������������������������������������������ 81 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20080101_wym/ [42] Dy jyśta Wymysiöejyn wułda ny błȧjn y Wymysdiöf������������������������ 82 Pierwsi Wilamowianie nie chcieli zostać w Starej Wsi ������������������������ 82 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140303_wym-2/ �Spis treści [43] Fyrym hȧsa zy Underum Puś�������������������������������������������������������������� 82 Dlaczego jedna z dzielnic Wilamowic nazywa się Pod Lasem�������������� 83 https://wikitongues.org/videos/pejter_20090101_wym/ [44] Der Jüdaśtȧjg ȧn der Pöłaśtȧjg ���������������������������������������������������������� 83 Jüdaśtȧjg i Pöłaśtȧjg (ścieżka Żydów i Polaków)���������������������������������� 83 https://wikitongues.org/videos/helka_20221222_wym/ [45] Der Bibiöewjec jyśter �������������������������������������������������������������������������� 83 O dawnym Bibowcu ������������������������������������������������������������������������������ 84 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221107_wym/ [46] Wi wiöe s’Biba-Jew cytȧlt�������������������������������������������������������������������� 84 Jak była podzielona Bibowa Rola���������������������������������������������������������� 84 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221212_wym/ [47] Wi yh mih łjyt śwyma bym mjer�������������������������������������������������������� 85 Jak uczyłam się pływać nad morzem ���������������������������������������������������� 85 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221209_wym/ [48] Wi wer zih bym nökwer oüz kyndyn bawjȧta����������������������������������� 85 Jak bawiliśmy się u sąsiada jako dzieci ������������������������������������������������ 85 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221130_wym/ [49] Wo yh hoüt ho gymaht ������������������������������������������������������������������������ 86 Co dziś robiłam�������������������������������������������������������������������������������������� 86 https://wikitongues.org/videos/nusa_20090105_wym/ [50] Der büw mytum ruta hitła ������������������������������������������������������������������ 86 Chłopczyk z czerwonym kapelusikiem�������������������������������������������������� 86 https://wikitongues.org/videos/inga_20090105_wym/ [51] Der toüwuł höt ȧ feter gyfüt yn Świöeca Tȧjh ���������������������������������� 87 O tym, jak diabeł zwodził wujka do Czarnego Stawu���������������������������� 87 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20090103_wym/ [52] Fum Ruzła, wo ziöet, do’s zih fu nist ny fjet�������������������������������������� 88 O Ruźle, co mówiła, że się niczego nie boi ������������������������������������������ 88 https://wikitongues.org/videos/nuska_20070104_wym-2/ [53] Dy wawyn fün uf Win�������������������������������������������������������������������������� 89 Tkacze jeździli do Wiednia�������������������������������������������������������������������� 89 https://wikitongues.org/videos/inga_20090102_wym/ [54] Dy śmyd łjyta zih y Win ���������������������������������������������������������������������� 89 Kowale uczyli się w Wiedniu ���������������������������������������������������������������� 90 https://wikitongues.org/videos/staha_20140303_wym/ 9 �10 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [55] Der teper cy nökwyś ���������������������������������������������������������������������������� 90 Garncarz po sąsiedzku���������������������������������������������������������������������������� 90 https://wikitongues.org/videos/staha_20140304_wym/ [56] Dy mama ging ufȧ jümyt myt yns ������������������������������������������������������ 90 Mama chodziła z nami na targ���������������������������������������������������������������� 91 https://wikitongues.org/videos/helka_20221221_wym/ [57] Dy tepyn fün myta typa ufȧ jümyt������������������������������������������������������ 91 Garncarze jeździli z garnkami na targ���������������������������������������������������� 91 https://wikitongues.org/videos/staha_20140102_wym/ [58] Ymcyg diöh dy at fum kłopa��������������������������������������������������������������� 91 Przeprowadzki ze względu na pracę męża �������������������������������������������� 92 https://wikitongues.org/videos/nusa_20140102_wym/ [59] Dy rȧz uf Win���������������������������������������������������������������������������������������� 92 Podróż do Wiednia���������������������������������������������������������������������������������� 92 https://wikitongues.org/videos/nusa_20140103_wym/ [60] Fyfikjy śtykla ufer frȧjyt���������������������������������������������������������������������� 93 Żarty podczas zalotów���������������������������������������������������������������������������� 93 https://wikitongues.org/videos/staha-nuska_20140103_wym-2/ [61] Mȧj wymysiöejer friöed ���������������������������������������������������������������������� 93 Moje wilamowskie wesele���������������������������������������������������������������������� 93 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120105_wym/ [62] �Wi dy dinstmiöed nöm krig cüfełik ziöet, do wer hon ȧ śwȧjn gyśłaht�������������������������������������������������������������������������������������������������� 94 Jak służąca po wojnie przez przypadek się wygadała, że było u nas świniobicie������������������������������������������������������������������������������������ 94 https://wikitongues.org/videos/helka_20120105_wym/ [63] Wi dy Rüsa ynzer hyt byśosa�������������������������������������������������������������� 95 Jak „Ruscy” ostrzeliwali nasz dom�������������������������������������������������������� 95 https://wikitongues.org/videos/helka_20120108_wym/ [64] Wi zy ȧ śwöger nöma ys lager by Doüćłand �������������������������������������� 96 Jak szwagra zabrali do obozu za Niemca ���������������������������������������������� 96 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140102_wym/ [65] W � i ȧ bykanter fum foter yn oüsgyzidlta Wymysiöejyn hüłf (ym 1956 jür)���������������������������������������������������������������������������������������� 96 Jak znajomy ojca pomógł wysiedlonym Wilamowianom (w 1956 r.)�������� 96 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140103_wym/ [66] Der Edward Kennedy ej gyśtiörwa���������������������������������������������������� 97 Śmierć Edwarda Kennedy’ego �������������������������������������������������������������� 97 https://wikitongues.org/videos/nusa-h%C8%A7la_20090101_wym/ �Spis treści Konceptualizacja czasu, opozycja dawniej–dziś Dy konceptuȧlizȧcyj fur cȧjt, dy opozycyj „jyśter” ȧn „hoüt”������������������ 98 [67] Dy śül fjym krig wiöe śtreng���������������������������������������������������������������� 98 Przedwojenna szkoła była rygorystyczna���������������������������������������������� 98 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20090104_wym/ [68] Fyrym wiöd y Wymysoü dy pönyśy śpröh ȧjgyfüt���������������������������� 99 Dlaczego w Wilamowicach wprowadzono język polski������������������������ 99 https://wikitongues.org/videos/inga-helka_20090101_wym/ [69] Dy baba hoüt zih ym bet�������������������������������������������������������������������� 100 Babcia czepiła się w łóżku�������������������������������������������������������������������� 100 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221203_wym/ [70] Dy bowa, wo gingja bocȧm end wymysiöeryś���������������������������������� 100 Kobiety, które do końca życia chodziły po wilamowsku �������������������� 100 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221204_wym/ [71] Ȧ bow trüg koroln fu böśtan�������������������������������������������������������������� 101 Jedna kobieta nosiła korale z bursztynu ���������������������������������������������� 101 https://wikitongues.org/videos/inga_20090101_wym/ [72] Wi zih ȧ Wymysiöejeryn fjym krig zułd ocin���������������������������������� 101 Jak przedwojenne Wilamowianki się ubierały ������������������������������������ 102 https://wikitongues.org/videos/helka_20221227_wym/ [73] Wosfer hemb jyśter wün�������������������������������������������������������������������� 103 O tym, jakie dawniej były koszule ������������������������������������������������������ 103 https://wikitongues.org/videos/helka_20221228_wym/ [74] Jyśter gusa zy ym śmjyrgüst ny ȧzu wi yta�������������������������������������� 103 Kiedyś nie lali po śmierguście tak mocno jak teraz ���������������������������� 104 https://wikitongues.org/videos/helka_20221206_wym/ [75] Zy śtełta ufum dah ȧ wiöen cyzoma�������������������������������������������������� 104 Jak złożyli wóz na dachu���������������������������������������������������������������������� 104 https://wikitongues.org/videos/helka_20221207_wym/ [76] Ym śmjyrgüst kund’ȧ ny gejn, wi’ȧ hot ahca jür���������������������������� 104 Po śmierguście nie można było iść, jak się nie miało osiemnastu lat �������������������������������������������������������������������������������������� 104 https://wikitongues.org/videos/staha-nuska_20140104_wym-2/ [77] Jyśter wiöe łöstikjer, wer śłysa dy fadyn������������������������������������������ 105 Kiedyś było weselej, szkubałyśmy pierze�������������������������������������������� 105 https://wikitongues.org/videos/helka_20090201_wym/ 11 �12 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [78] Fjym krig go’s ny hefa kroüt y Wymysoü���������������������������������������� 105 Przed wojną w Wilamowicach nie było dużo kapusty ������������������������ 106 https://wikitongues.org/videos/helka_20221210_wym/ [79] Dy śwoümła hon yta ny wos cy frasa������������������������������������������������ 106 Jaskółki nie mają teraz co jeść�������������������������������������������������������������� 107 https://wikitongues.org/videos/inga_20090108_wym/ [80] Jyśter wiöe dy wjytśoft ganc andyśt�������������������������������������������������� 107 Kiedyś praca na gospodarstwie była całkiem inna ������������������������������ 107 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20090105_wym/ [81] Yta ej ȧ beser cȧjt wi jyśter��������������������������������������������������������������� 107 Teraz jest lepsza pogoda niż dawniej���������������������������������������������������� 108 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120101_wym/ [82] Dy cökela fjym krig���������������������������������������������������������������������������� 108 Cukierki przed wojną���������������������������������������������������������������������������� 108 https://wikitongues.org/videos/helka_202212123_wym/ [83] Jyśter mahta zy cigln myta henda���������������������������������������������������� 108 Kiedyś robiono cegły ręcznie �������������������������������������������������������������� 109 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221106_wym/ [84] Wi zy s’wejtünikjy kürjyta���������������������������������������������������������������� 109 Jak leczyli bolące miejsca�������������������������������������������������������������������� 109 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221101_wym/ [85] Dy śłykjermyłih kürjyt ȧ brüder������������������������������������������������������ 109 Jak kwaśne mleko wyleczyło brata������������������������������������������������������ 110 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221102_wym/ [86] Kürjyn myt kwaka ���������������������������������������������������������������������������� 110 Leczenie kwakami (brukwią) �������������������������������������������������������������� 110 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221109_wym/ [87] Gest fu Belgjen�������������������������������������������������������������������������������������111 Goście z Belgii���������������������������������������������������������������������������������������111 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090104_wym/ [88] Wo wer byr müter zocta���������������������������������������������������������������������111 Co sadziliśmy u mamy �������������������������������������������������������������������������111 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221221_wym/ [89] Wos zih os bocȧ mytag ���������������������������������������������������������������������� 112 Co się jadło przed południem �������������������������������������������������������������� 112 https://wikitongues.org/videos/helka_20221211_wym/ �Spis treści [90] Fanküh gybröht ufs fȧld�������������������������������������������������������������������� 113 Jajecznica przynoszona na pole������������������������������������������������������������ 113 https://www.youtube.com/watch?v=HlRG3aLs2es [91] Pylyk ȧn woserpip������������������������������������������������������������������������������ 114 Polewka i woserpip (pipa na wodzie)�������������������������������������������������� 114 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120115_wym/ [92] S’Asa byr fȧldat���������������������������������������������������������������������������������� 114 Jedzenie przy pracy w polu������������������������������������������������������������������ 115 https://wikitongues.org/videos/helka_20221230_wym-2/ [93] Wjyr kohta oü ćjyrkja������������������������������������������������������������������������ 116 Gotowaliśmy też zacierkę�������������������������������������������������������������������� 117 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221222_wym/ [94] Ym besta wün gywjemty arpułn ������������������������������������������������������ 117 Najlepsze były zagrzane ziemniaki������������������������������������������������������ 117 https://wikitongues.org/videos/helka_20221226_wym/ [95] Ida tag ȧ śysuł kroüt �������������������������������������������������������������������������� 117 Codziennie miska kapusty�������������������������������������������������������������������� 118 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221110_wym/ [96] S’hemb ������������������������������������������������������������������������������������������������ 118 Koszula ������������������������������������������������������������������������������������������������ 118 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221205_wym/ Wartości obowiązujące w naszym świecie Dy wata, wo zy y ynzer wełt zȧjn���������������������������������������������������������������� 119 [97] Wi zy dy ciglȧj boüta�������������������������������������������������������������������������� 119 Jak budowano cegielnię������������������������������������������������������������������������ 119 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221105_wym/ [98] Fyrym hȧsa zy cym Taksła���������������������������������������������������������������� 119 Skąd wziął się przydomek Taksła�������������������������������������������������������� 120 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140302_wym-2/ [99] Dy śwygjermüter kuzt jok wymysiöeryś������������������������������������������ 120 Teściowa mówiła tylko po wilamowsku���������������������������������������������� 120 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221214_wym/ [100] Wo dy mama wje ziöen, wen zy fum grop wje ufśtejn�������������������� 121 Co powiedziałaby mama, jakby wstała z grobu ���������������������������������� 121 https://wikitongues.org/videos/helka_20090102_wym/ 13 �14 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [101] Wi kon mȧ dy müterśpröh fergasa? ������������������������������������������������ 122 Jak można zapomnieć matczyny język? ���������������������������������������������� 122 https://wikitongues.org/videos/nusa_20090104_wym/ [102] Dy Siöeboka kuzta wymysiöeryś ������������������������������������������������������ 122 Soboki mówiły po wilamowsku ���������������������������������������������������������� 123 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120106_wym/ [103] Wymysiöeryś ej ȧ śejny śpröh ���������������������������������������������������������� 123 Wilamowski to piękny język���������������������������������������������������������������� 123 https://wikitongues.org/videos/staha_20140302_wym/ [104] Dy atyn łjyn zih wymysiöeryś������������������������������������������������������������ 123 Robotnicy uczyli się wilamowskiego �������������������������������������������������� 124 https://wikitongues.org/videos/nusa_20140101_wym/ [105] Fyrym yh ho ogyfanga cy śrȧjwa wymysiöeryś ������������������������������ 125 Dlaczego zacząłem pisać po wilamowsku�������������������������������������������� 125 https://wikitongues.org/videos/juza_20120101_wym/ [106] Der foter kund ny pönyś kuza ���������������������������������������������������������� 125 Ojciec nie umiał mówić po polsku ������������������������������������������������������ 126 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090301_wym/ [107] Ym kynd wiöe’s ny derłiöet cy kuza wymysiöeryś�������������������������� 126 Jak zabroniono dziecku mówić po wilamowsku���������������������������������� 126 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la-juza_20090301_wym/ [108] Wysty gryhta wymysiöeryś kuza?���������������������������������������������������� 127 Zaczniesz mówić po wilamowsku?������������������������������������������������������ 127 https://wikitongues.org/videos/inga-helka_20090104_wym/ [109] Wi mȧ dy wymysiöejer fłȧk zo wośa ������������������������������������������������ 128 Jak prać wilamowskie stroje���������������������������������������������������������������� 128 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221228_wym/ [110] Dy kyndyn wün bejz, do wer kuzta wymysiöeryś���������������������������� 128 Dzieci były złe, jak mówiliśmy po wilamowsku���������������������������������� 128 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120110_wym/ [111] Dy müter fur nökweryn kund ny pönyś ������������������������������������������ 129 Matka sąsiadki nie umiała mówić po polsku���������������������������������������� 129 https://wikitongues.org/videos/helka_20120106_wym/ [112] Yhy nyt śwjerery zaha������������������������������������������������������������������������ 129 Szyłam cięższe rzeczy�������������������������������������������������������������������������� 129 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221208_wym/ �Spis treści [113] Yhy nyt śejny lȧlka (tȧkla)���������������������������������������������������������������� 130 Szyłam piękne lalki������������������������������������������������������������������������������ 130 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221210_wym/ [114] Wer hota myter śwaster zyty nymłikjy rek�������������������������������������� 130 Miałyśmy z siostrą takie same spódniczki ������������������������������������������ 131 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221201_wym/ [115] Dy gywynłikja rek fur müter������������������������������������������������������������ 131 Spódnice codzienne od matki �������������������������������������������������������������� 131 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221202_wym/ [116] Wi’h wymysiöejer blüza wüś ������������������������������������������������������������ 131 Jak prałam wilamowskie bluzki ���������������������������������������������������������� 132 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221229_wym/ [117] Dy śłȧhsta rek wün płesnerrök ȧn kȧljytarök���������������������������������� 132 Najgorsze (najmniej odświętne) były spódnice płesnerrök i kȧljytarök�������������������������������������������������������������������������������������������� 132 https://wikitongues.org/videos/inga_20090103_wym/ [118] S’kroücła fur müter���������������������������������������������������������������������������� 133 Krzyżyk od matki �������������������������������������������������������������������������������� 133 https://www.youtube.com/watch?v=H1FzVUccQBk [119] Ym jyśta zuntag gingja zy śyner ogycün������������������������������������������ 133 W pierwszą niedzielę miesiąca ubierały się ładniej ���������������������������� 133 https://wikitongues.org/videos/nuska_20070103_wym-2/ [120] Dy śynsty traht uf Hȧlikjałȧjtnysdunyśtag�������������������������������������� 134 Najpiękniejszy strój był na Boże Ciało������������������������������������������������ 134 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221206_wym/ [121] Mȧj koleżanka fur tancgrüp (Linküś-Ruzła)���������������������������������� 134 Moja koleżanka Linkusiowa Ruzła������������������������������������������������������ 134 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221217_wym/ [122] Ȧ müzykȧlyśy gyśwyster Hȧla-Mockja-Hȧla���������������������������������� 135 Muzykalna kuzynka Hala-Mockja-Hala (Elżbieta Matysiak)�������������� 135 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140106_wym/ [123] Wer müsta zih külȧn nöm apułzeca�������������������������������������������������� 135 Po zasadzeniu ziemniaków musieliśmy się kulać�������������������������������� 136 https://wikitongues.org/videos/helka_20221229_wym/ [124] Oły śtunda wün gycyłt cyr at������������������������������������������������������������ 136 Wszystkie godziny pracy na gospodarstwie były policzone���������������� 136 https://wikitongues.org/videos/helka_20221212_wym/ 15 �16 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [125] Wi zy dy kjywła y Błan mahta���������������������������������������������������������� 137 Jak robili kosze w Bielanach���������������������������������������������������������������� 137 https://wikitongues.org/videos/helka_20221220_wym/ [126] Dy ołda łoüt zöha jok fȧld������������������������������������������������������������������ 137 Starzy ludzie widzieli tylko pole���������������������������������������������������������� 137 https://wikitongues.org/videos/h%c8%a7la_20120116_wym-2/ [127] Śwjery at ufer wjytśoft ���������������������������������������������������������������������� 138 Ciężka praca na gospodarstwie������������������������������������������������������������ 138 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221230_wym/ [128] Wi’h myta myłihzaha uf dy Byłc fü�������������������������������������������������� 139 Jak jeździłam z nabiałem do Bielska���������������������������������������������������� 139 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090105_wym/ [129] Der gymahty traktor�������������������������������������������������������������������������� 140 Robiony traktor������������������������������������������������������������������������������������ 140 https://wikitongues.org/videos/staha-nuska_20140101_wym-2/ [130] Mjyr gyfuł dy at ym gatła������������������������������������������������������������������ 140 Podobała mi się praca w ogródku (rozsadniku)������������������������������������ 141 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120111_wym/ [131] Gatła köst at���������������������������������������������������������������������������������������� 142 Ogródek kosztuje dużo pracy �������������������������������������������������������������� 142 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120112_wym/ [132] Wi’h wiöe jung, müst yh ata�������������������������������������������������������������� 142 Jak byłam młoda, musiałam pracować ������������������������������������������������ 142 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120114_wym/ [133] Yhy maht ołys ym fȧld ���������������������������������������������������������������������� 143 Robiłam wszystko w polu�������������������������������������������������������������������� 143 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120103_wym/ [134] Wi der foter züht ȧ gyśpon���������������������������������������������������������������� 143 Jak ojciec szukał gyśpon (kogoś do sprzęgania się) ���������������������������� 143 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120104_wym/ [135] Dy at ufer köłagrüw���������������������������������������������������������������������������� 143 Praca na kopalni������������������������������������������������������������������������������������ 144 https://wikitongues.org/videos/juza_20120102_wym/ [136] Der dźjada gyt cy asa yr öema nökweryn���������������������������������������� 144 Jak dziadek dawał jeść biednej sąsiadce���������������������������������������������� 145 https://wikitongues.org/videos/helka_20221225_wym/ [137] Yhy interesjyt mih jok myt at������������������������������������������������������������ 145 Ja interesowałam się tylko pracą���������������������������������������������������������� 145 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221225_wym/ �Spis treści [138] Mjyr gyfüł inda s’handułn, ȧ ny s’fȧld �������������������������������������������� 145 Mnie podobał się zawsze handel, a nie pole���������������������������������������� 146 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140101_wym/ [139] Der foter handułt oüz knȧht�������������������������������������������������������������� 146 Mój ojciec handlował jako kawaler������������������������������������������������������ 146 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140105_wym/ [140] Łöstikjy gyśiht fu ȧr dinstmiöed ������������������������������������������������������ 147 Zabawna historia o służącej������������������������������������������������������������������ 147 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20090101_wym/ [141] Łöstikjy gyśiht fum kolandgejn�������������������������������������������������������� 148 Wesoła historia o kolędzie�������������������������������������������������������������������� 148 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20090102_wym/ [142] Yhy fiöe śun ny ym rod���������������������������������������������������������������������� 149 Już nie jeżdżę na rowerze �������������������������������������������������������������������� 149 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120102_wym/ [143] Wi wer dy hyt mojyta������������������������������������������������������������������������ 149 Jak budowaliśmy dom�������������������������������������������������������������������������� 150 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140104_wym/ [144] S’water śług y dy zoüł ȧn s’fad derśrok�������������������������������������������� 150 Jak piorun uderzył w słup i przestraszył konia������������������������������������ 151 https://wikitongues.org/videos/helka_20221219_wym/ [145] Yhy kund śejn zyngja������������������������������������������������������������������������ 152 Zawsze umiałam ładnie śpiewać���������������������������������������������������������� 152 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221226_wym/ [146] At ym Bibiöewjec ȧn ufer wejz���������������������������������������������������������� 153 Praca w Bibowcu i na łące�������������������������������������������������������������������� 153 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221211_wym/ [147] Wi der kłop mulk dy ki���������������������������������������������������������������������� 153 Jak mój mąż doił krowy������������������������������������������������������������������������ 154 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221218_wym/ [148] Yhy müst błȧjn byr müter ufer wjytśoft������������������������������������������ 154 Musiałam zostać przy matce na gospodarstwie������������������������������������ 154 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221219_wym/ [149] Wi wer s’fłȧś nöm śwȧjnśłahta cytȧlta �������������������������������������������� 155 Jak dzieliliśmy mięso po świniobiciu�������������������������������������������������� 155 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221223_wym/ 17 �18 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [150] Awys güt uf dy kroft �������������������������������������������������������������������������� 155 Groch dobry na siłę������������������������������������������������������������������������������ 156 https://wikitongues.org/videos/helka_20221213_wym/ [151] Jyśter zösa oły ufa śymułn ���������������������������������������������������������������� 156 Kiedyś wszyscy siedzieli na stołkach�������������������������������������������������� 156 https://wikitongues.org/videos/inga-helka_20090103_wym/ [152] Wi zy dy tehtyn fur nökweryn wułda nama ufȧ Üral �������������������� 157 Jak córki sąsiadki miały zostać zabrane na Ural���������������������������������� 157 https://wikitongues.org/videos/helka_20120102_wym/ [153] Der direktor fur śül höt Wymysiöejer mȧkja fjym Üral bywjet������ 157 Jak dyrektor szkoły obronił wilamowskie dziewczęta przed wywózką na Ural������������������������������������������������������������������������ 158 https://wikitongues.org/videos/helka_20120104_wym/ [154] Wi zy mih ȧreśtjyta, koht dy mama kłejzła myt fłoüma���������������� 158 Jak mnie aresztowali, to mama gotowała kluski ze śliwkami�������������� 158 https://wikitongues.org/videos/helka_20120101_wym/ [155] Wi dy Stanecka bowa y dy tancgrüp ȧjłot���������������������������������������� 159 Jak Stanecka zaprosiła kobiety do zespołu������������������������������������������ 159 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221207_wym/ [156] Wi der krig oüsbroh, hüt yh dy ki���������������������������������������������������� 160 Jak wybuchła wojna, pasłam krowy ���������������������������������������������������� 161 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221227_wym/ [157] Der gyfoła gyśwyster kymt ufȧ troüm���������������������������������������������� 161 Kuzyn, który zginął na wojnie, przyszedł na sen �������������������������������� 161 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221104_wym/ [158] Wi zy ȧ batłer ȧn ȧ mȧja śtełta���������������������������������������������������������� 162 Jak stawiali dziada i maja �������������������������������������������������������������������� 162 https://wikitongues.org/videos/helka_20221208_wym/ [159] Faderśłȧjsa������������������������������������������������������������������������������������������ 162 Pierzowiec ������������������������������������������������������������������������������������������ 163 https://wikitongues.org/videos/helka_20221209_wym/ [160] Der köh ufer friöed ���������������������������������������������������������������������������� 163 Kucharz na weselu�������������������������������������������������������������������������������� 164 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221112_wym/ [161] Der friöedaśmjyrgüst ������������������������������������������������������������������������ 164 Śmiergust weselny�������������������������������������������������������������������������������� 164 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221111_wym/ �Spis treści [162] Zy wułda yn hund ny kłengln������������������������������������������������������������ 164 Jak nie chcieli dzwonić dzwonami psom �������������������������������������������� 165 https://wikitongues.org/videos/helka_20221218_wym/ Pieśni Dy łidyn �������������������������������������������������������������������������������������������������������� 166 [163] Fu ynzyn rȧjhja fȧldyn���������������������������������������������������������������������� 166 Z naszych bogatych pól ���������������������������������������������������������������������� 166 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090101_wym/ [164] Wymysiöejer śejny mȧkja������������������������������������������������������������������ 167 Wilamowianki to piękne dziewczyny�������������������������������������������������� 168 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090102_wym/ [165] O dü mȧj łiwy puterbow�������������������������������������������������������������������� 168 O ty kochana maślarko ������������������������������������������������������������������������ 169 https://wikitongues.org/videos/inga_20090107_wym/ [166] Zȧjt gybata, ny hot frejwuł���������������������������������������������������������������� 169 Prosimy was, nie miejcie pretensji (za kolędę dziękujemy)���������������� 169 https://wikitongues.org/videos/inga_20090109_wym/ [167] Mȧj mȧkja, ku cy mjyr���������������������������������������������������������������������� 170 Moja dziewczyno, chodź do mnie�������������������������������������������������������� 170 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070101_wym/ [168] Der ołdy Kesuł������������������������������������������������������������������������������������ 170 Stary Kesuł ������������������������������������������������������������������������������������������ 170 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070102_wym/ [169] Ȧn śrejt weter�������������������������������������������������������������������������������������� 171 Jeden krok w przód������������������������������������������������������������������������������ 171 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070103_wym/ [170] Ny śyk mih ys pyśła���������������������������������������������������������������������������� 171 Nie posyłaj mnie do lasu���������������������������������������������������������������������� 171 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070104_wym/ [171] S’möndła śȧjnt������������������������������������������������������������������������������������ 171 Księżyc świeci�������������������������������������������������������������������������������������� 172 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070105_wym/ [172] Śpacerpolka���������������������������������������������������������������������������������������� 172 Śpacerpolka������������������������������������������������������������������������������������������ 172 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070106_wym/ [173] Śłöf mȧj kyndła fest���������������������������������������������������������������������������� 172 Śpij moje dziecko mocno �������������������������������������������������������������������� 173 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221114_wym/ 19 �20 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [174] Diöt fum hejwuł���������������������������������������������������������������������������������� 173 Tam z górki ������������������������������������������������������������������������������������������ 174 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221115_wym/ [175] Zȧgja, nȧgja���������������������������������������������������������������������������������������� 174 Wyliczanka „Zȧgja, nȧgja” ������������������������������������������������������������������ 174 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221116_wym/ [176] S’wün ȧmöł cwü mykja���������������������������������������������������������������������� 175 Były raz dwa komary���������������������������������������������������������������������������� 175 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221113_wym/ ZAKOŃCZENIE ������������������������������������������������������������������������������������ 176 DY ENDRYD�������������������������������������������������������������������������������������������� 178 ROZMÓWCZYNIE I ROZMÓWCY, KTÓRYCH WYPOWIEDZI ZNAJDUJĄ SIĘ W TEJ KSIĄŻCE DY KUZERYNA ȦN DY KUZYN, WO ZY Y DAM BIHŁA KUZA �������180 BIBLIOGRAFIA BIBLIOGRȦFYJ ������������������������������������������������������������������������������������ 185 TEMATYCZNY SPIS TREŚCI TEMATYŚER RȦJSTER ���������������������������������������������������������������������� 189 �WPROWADZENIE – JĘZYK WILAMOWSKI JAKO JĘZYK GINĄCY Spośród około 6 tysięcy języków, którymi mówi się obecnie na świecie, większość używana jest przez niewielkie społeczności (Crystal 2000; Dołowy-Rybińska 2011: 13). Również w Europie występują języki, którymi posługują się nieliczne osoby. Języki te są zagrożone wymarciem, zwłaszcza gdy pozbawione są oficjalnego wsparcia państw narodowych. Do tej grupy należy język wilamowski, którego używanie zostało zabronione w 1945 r. przez przedstawicieli władz lokalnych, w większości wywodzących się z okolicznych miejscowości. Zakaz ten nie był jednak jedynym powodem, dla którego Wilamowianie przestali mówić do swoich dzieci w ojczystym języku. Po wojnie wilamowskość naznaczono piętnem, z perspektywy grupy dominującej (Polaków) język wilamowski przez długie lata uznawany był za dziwny, śmieszny, niewart uwagi. Takie negatywne ideologie i postawy językowe wymierzone przeciw językom mniejszościowym „powodują, że ludzie odrzucają swój język, nie przekazują go dzieciom, nie chcąc narażać ich na upokorzenia i trudności życiowe” (Dołowy-Rybińska 2011: 19). Mimo to język wilamowski do dzisiaj pozostaje ważny dla tożsamości dużej części Wilamowian. Świadczą o tym liczne wydarzenia organizowane przez Stowarzyszenie na rzecz Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Miasta Wilamowice „Wilamowianie” we współpracy z Centrum Zaangażowanych Badań nad Ciągłością Kulturową Wydziału „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego, w których odgrywa on ważną rolę (por. Król, Olko, Wicherkiewicz 2017). Młodzi Wilamowianie – new speakerzy1 używają tego języka w rozmowach między sobą, także tych prowadzonych za pomocą internetowych komunikatorów. Większość Wilamowian, choć sama w języku wilamowskim już nie mówi, świadoma jest represji, jakie spotykały ich przodków z powodu używania swojego języka, i porusza ten temat podczas rozmów w gronie rodziny i przyjaciół (por. Neels 2012). Język wilamowski został zarejestrowany przez Bibliotekę Kongresu USA i otrzymał kod ISO 639-3 „wym”, uwzględniony został także w Atlasie zagrożonych języków Świata (Atlas of the World’s Languages in Danger) UNESCO. Od 2013 r. podejmowane sa działania mające na celu prawne uznanie języka wilamowskiego za język regionalny w Polsce. 1 Osoby, które tego języka nauczyły się nie w domu, ale np. dzięki działaniom rewitalizacyjnym. �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 22 Równolegle do działań rewitalizacyjnych i aktywistycznych prowadzone są badania naukowe. W ostatnich dwóch dekadach powstały prace językoznawcze (Andrason, Król 2016; Żak 2017), w tym socjolingwistyczne (Wicherkiewicz 2001; Neels 2012; Wicherkiewicz, Szlachta-Ignatowicz 2019; Borges, Król 2019; Chromik 2019) traktujące o zmianie językowej, kontakcie językowym czy o rewitalizacji2. Dzięki rewitalizacji pojawili się nowi mówcy o zróżnicowanych kompetencjach językowych. To głównie oni tworzą dziś wspólnotę mówiących językiem wilamowskim. Również ich idiolekty mogą być ciekawym obiektem badań (por. Borges 2019). Rewitalizacja językowa jest procesem dynamicznym i płynnym, którego cele zmieniają się w zależności od aktualnej wiedzy oraz sytuacji danej społeczności. Jednak podstawową motywacją, wspólną dla większości aktywistów na rzecz rewitalizacji językowej, jest chęć kultywowania dziedzictwa swoich przodków (Grenoble 2021: 11), stąd kluczowa jest jego dokumentacja. Wiele języków nie zostało udokumentowanych i nie został po nich do dzisiaj żaden ślad (Ahearn 2013: 237). Niestety pandemia COVID-19, a także upływ czasu spowodowały, że w trzeciej dekadzie XXI w. pozostało przy życiu mniej niż dziesięć native speakerek płynnie mówiących w wymysiöeryś3. Dlatego też w ramach programu „Language Revitalization Accelerator”, finansowanego przez organizację Wikitongues, zajmującą się wspieraniem dokumentacji i rewitalizacji językowej, powstał projekt „Reawakening the Wymysorys language in Wilamowice, Poland”. Jego efektem jest 50 godzin nagrań, tym razem w wersji wideo, z dwiema aktywnymi do dziś native speakerkami – Heleną Bibową fum Płaćnik (ur. 1922) i Anną Foksową (Foxową) fum Lüft (ur. 1927). Celem niniejszej publikacji jest zaprezentowanie zróżnicowanego materiału dokumentującego język wilamowski. Stanowiły go nagrania wideo – ze względu na charakter projektu, który zakłada umieszczenie na stronie Wikitongues filmów dostępnych dla odbiorców dzięki zeskanowaniu kodu QR. Starałem się, by były one jak najbardziej różnorodne zarówno jeśli chodzi o liczbę opowiadających, tematykę, jak i czas powstania materiału, choć w przypadku języka o tak małej liczbie jego użytkowników nie było to proste zadanie. Jak pisała amerykańska antropolożka lingwistyczna Laura M. Ahearn, „Próby przechowania całego korpusu sztuki słowa zagrożonych języków są teoretycznie nierealne, nawet przy zastosowaniu współczesnych technologii, takich jak wideo, skoro bowiem znika język, znikają również praktyki językowe swoiste dla użytkowników tego języka” (2013: 242). Języki nie mogą bowiem istnieć bez ludzi, którzy ich używają (Crystal 2000: 1). Mam jednak nadzieję, że oprócz dokumentacji, która zawsze jest niedoskonała, publikacja ta wpłynie pozytywnie na żywotność języka wilamowskiego, zapewniając dodatkowy matePełna bibliografia prac o Wilamowicach z lat 2000–2020 w: Król, Mętrak, Żak 2020, prace do roku 2000 i uzupełnienia z lat 2020–2022, w: Król, Mętrak, Żak 2022. Na szczególną uwagę zasługują teksty Alexa Andrasona. 3 „Wymysiöeryś” to określenie języka wilamowskiego w tym języku. 2 �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący riał w tym języku dla new speakerów. Historie, opowiadania podawane drogą ustną były i są do dzisiaj nie tylko jednym ze środków przekazywania języka, ale również wzmagają poczucie łączności z grupą i chęć podzielania jej światopoglądu (Grenoble 2021: 11–12). Istotne będzie również wzmocnienie obecności mowy wilamowskiej w Internecie, gdyż jest ona kluczowa dla zmiany negatywnych postaw wobec języka. Dokumentacja języka wilamowskiego z perspektywy autobiograficznej Historia pierwszych opracowań mających na celu dokumentację języka wilamowskiego sięga jeszcze okresu międzywojennego. Wymienić tu należy gramatykę autorstwa Adama Kleczkowskiego (1920, 1921) czy monumentalny słownik Hermanna Mojmira (1930–1936). Nie brakowało również opracowań amatorskich, jak słownik i gramatyka w monografii Józefa Latosińskiego (1909) czy folklorystyczne opracowanie Ludwika Młynka (1907). Jak już wspomniałem, w XXI w. powstały również liczne prace językoznawcze, które dostępne są szerszemu gronu. Celem tej publikacji nie jest ich zreferowanie, ale udostępnienie tych materiałów, do których większość zainteresowanych nie ma dostępu. Jednym z celów mojej pracy – nie tylko tej książki, ale moich działań w ogóle – jest oddanie głosu członkom grupy, która do tej pory była w dyskursie publicznym marginalizowana. Zdaniem Stacy Holman Jones4 (2014: 210–211) pisząc tekst autoetnograficzny, badacz powinien przetransformować w swojej pracy to, co osobiste w to, co polityczne. Już sama rejestracja i dokumentacja tych relacji w celu uchronienia ich od zapomnienia jest działaniem politycznym (Connerton 2012: 59). Dlatego też jako inicjator stworzenia tego największego korpusu nagrań rozmów w języku wilamowskim uznałem, że istotne dla zrozumienia tego, w jaki sposób powstawał i się rozwijał, będzie wprowadzenie z perspektywy autobiograficznej. Od urodzenia w 1993 r. mieszkałem w Wilamowicach (moi rodzice przeprowadzili się tu siedem lat wcześniej). Do dziś pamiętam dzień, w którym uświadomiłem sobie, jak bardzo niezwykłą sytuacją jest używanie odrębnego języka w jednym małym miasteczku. Wcześniej wydawało mi się, że skoro w Wilamowicach mamy język wilamowski, to w Dankowicach będzie dankowski, w Hecznarowicach – hecznarowski itd. Mogłem mieć wtedy około 5 lat, od razu jednak zdałem sobie sprawę, że językiem wilamowskim poza moją przyszywaną wilamowską Babcią (Heleną Rozner fum Böba-Loüzkja) mówi bardzo mało osób. Kiedy mniej więcej dwa lata później Babcia, z którą w dzieciństwie spędzałem wiele czasu, powiedziała, że język wilamowski wkrótce wyginie, bo nikt nim nie mówi, ogarnął mnie niepokój. Niedługo później, bo w 2001 r., wydana została interdyscyplinarna monografia gminy Wilamowice pod redakcją Antoniego Barciaka (2001). 4 Australijska badaczka, pionierka podejścia autoetnograficznego. 23 �24 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Kiedy o niej usłyszałem, od razu chciałem ją mieć, co też wkrótce się wydarzyło, bo kupili ją zarówno moi rodzice, jak i Babcia. Pamiętam papier, w jaki zapakowane były oba egzemplarze. Pomyślałem, że na pewno w tej książce będzie udokumentowany cały język wilamowski, jednak kiedy ją otworzyłem (i przeczytałem całe 750 stron od deski do deski), okazało się, że nie ma ona charakteru dokumentacyjnego, a raczej jest to zbiór mniej lub bardziej powiązanych ze sobą rozdziałów (wielu bardzo wartościowych). Po lekturze szczególnie utkwiły mi w pamięci słowa Tomasza Wicherkiewicza, który napisał, że całkowite wymarcie języka wilamowskiego „stanie się faktem zapewne jeszcze w pierwszej dekadzie nowego stulecia” (Wicherkiewicz, Zieniukowa 2001: 498). To wtedy zapragnąłem udowodnić, że się one nie spełnią: nie chodziło mi o ambicje osobiste, ale o uratowanie mojego języka od śmierci. Tak, określenie „śmierć języka” dobrze oddaje moje ówczesne odczucia i do dzisiaj nie umiem znaleźć lepszego słowa. Bez wątpienia jest to przykład stosowanego przez aktywistów i naukowców zajmujących się językami ginącymi na całym świecie dyskursu zagrożenia (Dołowy-Rybińska 2017: 481–486) i właśnie poczucie zagrożenia towarzyszy mi od tego czasu nieprzerwanie, z mniejszym lub większym natężeniem. Od razu pomyślałem, że należy działać, i poczułem, że to na mnie spoczywa odpowiedzialność za przyszłość języka wilamowskiego. Dlatego chciałem go dokładnie udokumentować. Kupiłem niebieski zeszyt i zacząłem spisywać słówka, które znałem, a o te trudniejsze wypytywałem Babcię. Ku mojemu przerażeniu okazało się, że zapisane słówka trudno odczytać, jeśli nie jest się zanurzonym w języku wilamowskim. Wtedy wpadłem na pomysł, że najlepiej będzie moje rozmowy z Babcią nagrywać. Na Wielkanoc 2004 r. dostałem od rodziców pierwszy dyktafon. To na nim przeprowadzałem swoje pierwsze nagrania. Babcia śpiewała mi piosenki, mówiła przysłowia czy wierszyki, dyktowała pojedyncze słówka. Pewnego dnia poszliśmy do przyjaciółki Babci – Ingi Matzner, która nie tylko świetnie mówiła po wilamowsku (do końca życia był on dla niej językiem prymarnym), ale także była niezwykle świadoma językowo. To ona tłumaczyła mi, dlaczego, jej zdaniem, neologizmy powinno się tworzyć na podstawie zapożyczeń z niemieckiego, i usiłowała wyplenić polonizmy z idiolektów mojej Babci i mojego. Robiła to jednak bardzo kulturalnie, by nie zrazić mnie, dziecka, do używania wilamowskiego. Przyszłość jej matczynego języka5 leżała jej na sercu, podobnie jak większości moich rozmówców, nawet jeśli reprezentowali oni różne ideologie i postawy językowe. 5 Choć jej matka Ewa Matzner pochodziła z Kamienicy (niem. Kamitz), gdzie używano dialektu języka niemieckiego, Inga rozmawiała z nią po wilamowsku, gdyż ta jako młoda osoba przybyła do Wilamowic, gdzie później urodziła się jej córka. Ewa Matzner była prawdopodobnie ostatnią użytkowniczką języka wilamowskiego, która nie nauczyła się nigdy języka polskiego. Zmarła w 1981 r. w wieku 90 lat. �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący Inga opowiadała mi różne historie, opowieści o utopcach, śpiewała mi pieśni, również te, które sama ułożyła lub przetłumaczyła z języka niemieckiego. Pamiętam, jak bardzo emocjonujące było dla mnie zapisywanie nieznanych dotąd utworów. Nieznanych mi, to znaczy nieopublikowanych wcześniej w zbiorach pieśni Władysława Dybczyńskiego (2002) i Józefa Gary (2004). Miałem wrażenie, że robię coś niezwykle ważnego, ratuję coś od zapomnienia. Wkrótce do grona nagrywanych dołączyły kolejne koleżanki Babci, a także moje sąsiadki, które przychodziły do kapliczki stojącej obok mojego domu śpiewać pieśni maryjne. Po każdej modlitwie zostawały dłużej i rozmawiały po wilamowsku, a ja nagrywałem śpiewane przez nie pieśni, opowieści i przysłowia. I tak metodą kuli śnieżnej w 2009 r. grupa nagrywanych rozrosła się do około osiemdziesięciu osób (ich nazwiska zostały wymienione w zakończeniu). Wśród nich było wiele ważnych postaci, ale chciałbym tu wyróżnić Józefa Garę fum Tołer, wilamowskiego poetę, który również sam dokumentował język wilamowski. Jest on autorem zbiorów wierszy, pieśni, słowników (w tym Wikisłownika), do swoich publikacji wykonywał także nagrania (Gara 2004; Gara 2007). Stworzył również własny system zapisu. Wróćmy do prowadzonej przeze mnie dokumentacji. Miała ona charakter nie tyle dokumentacji językowej, co etnografii ratującej (Zhelyazkova 2003): chciałem zachować nie tylko język, ale jak najwięcej wiedzy Wilamowian. Tej dotyczącej lokalnej historii, tradycji, zwyczajów, strojów, a także postaw i ideologii językowych. W ramach tego wieloletniego, bo trwającego w latach 2004–2022, działania powstało ponad 2 tysiące godzin nagrań, głównie audio. Materiały te, choć we fragmentach opracowywane i publikowane przeze mnie jako cytaty w pracach naukowych i popularnonaukowych, a także udostępniane w innych projektach6, pozostają w większości niedostępne dla szerszego grona odbiorców. Charakterystyka publikowanego materiału i struktura jego prezentacji Trzonem tej książki jest 176 wypowiedzi Wilamowianek i Wilamowian w języku wilamowskim, których zapis wideo trwa łącznie około 3,5 godziny. Nagrania oraz ich tłumaczenie na język angielski dostępne są na stronie wikitongues.com, dzięki czemu mogą trafić do grona międzynarodowego. Część z nich powstała na potrzeby tego projektu w roku 2022, a inne zostały wybrane z materiału zgromadzonego w ramach innych projektów (ich spis znajduje się w zakończeniu). Wiele nagrań języka wilamowskiego udostępnionych zostało na stronie projektu „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej”, http://www.inne-jezyki.amu.edu.pl/Frontend/ [dostęp: 1.10.2022]. 6 25 �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 26 Zebrany materiał prezentuję w formie transkrypcji oraz tłumaczenia na język polski. Poszczególnych wypowiedzi nie komentuję, jak to przeważnie bywa w monografiach antropologicznych. Nie można tu jednak mówić o neutralnej prezentacji, gdyż sam wybór tekstów oraz ich uporządkowanie już jest interpretacją (por. Clifford 2000: 59). Formę interpretacji ma również tłumaczenie. Wybór ten tym bardziej nie jest reprezentatywny, ponieważ dotyczy jedynie nagrań wideo, które stanowią niewielką część całego zarejestrowanego korpusu. Nie bez znaczenia jest również moja pozycja jako aktywisty i badacza insidera, którą opisałem w poprzednim podrozdziale. Podobnie więc jak w przypadku innych publikacji prezentujących „surowy” materiał, to ja jestem autorem tego wyboru, który podporządkowany był moim przekonaniom (por. Burszta, Grębecka 2015: 9). Podstawowym kryterium wyboru był język tekstu (język wilamowski, a nie kod mieszany z polskim lub niemieckim), treść, która nie wymagała anonimizacji, a także przydatność do celów edukacyjnych – nauki języka wilamowskiego oraz poznania obrazu historii Wilamowian dzielonego przez moje rozmówczynie. Rozmówczyniami i rozmówcami były osoby w różnym wieku, pochodzące z różnych warstw społecznych, o zróżnicowanych biografiach językowych7: niektóre chodziły do szkoły niemieckiej, inne zakończyły edukację w polskiej szkole przedwojennej (te urodzone przed 1927 r.). Są osoby, które musiały z Wilamowic wyemigrować, i takie, które spędziły w swoim rodzinnym miasteczku całe życie. Niektóre przeżyły aresztowania, wywózki do obozów, wysiedlenie z własnego domu na kilkanaście lat, innym udało się uniknąć tych form represji. Te wydarzenia wpłynęły zapewne na idiolekty poszczególnych osób. Założeniem był wybór materiału, w którym narratorzy mówią wyłącznie po wilamowsku, jednak w prezentowanych tekstach można zauważyć liczne interferencje – wyrazy czy całe określenia z języka polskiego lub niemieckiego. Cztery osoby – Elżbieta Gandor (Puś-Pejter), Józef Gara (Tołer), Elżbieta Kacorzyk (Bek-Bȧlcer) i Anna Zejma (Lüft) – urodziły się i całe życie mieszkały w dzielnicy Pod Lasem, o której mówiono, że cechuje ją inny dialekt języka wilamowskiego (por. Król 2015). Jakość nagrań jest też wystarczająca dla większości typów badań lingwistycznych. Możliwość odsłuchania nagrania umożliwia analizę oryginalnego materiału, a nie transkrypcji, jak to często bywa z udostępnianymi materiałami wilamowskojęzycznymi. Publikowane transkrypcje stanowią również ciekawy materiał dla socjolingwistek i socjolingwistów, gdyż na podstawie wielu wypowiedzi, które prezentują, można badać ideologie i postawy językowe. Etnolożki i etnolodzy mogą znaleźć w tym materiale wiele informacji na temat tożsamości Wilamowian, ról gendePojęcie „biografia językowa” rozumiem za Anną Zielińską jako „historię przyswajania i używania języków w ciągu całego życia człowieka, uwzględniającą po kolei fazy jego życia (dzieciństwo, młodość, wiek dojrzały, starość) oraz wydarzenia, które wpłynęły na zmianę języka w rodzinie” (Zielińska 2013: 68). 7 �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący rowych czy obrazu innych społeczności żyjących obok Wilamowian. Zawiera on również liczne informacje przybliżające tematy będące tradycyjnie przedmiotem etnografii, takie jak obrzędowość doroczna i rodzinna, dawne budownictwo czy używane sprzęty i formy gospodarowania. W zgromadzonym materiale znajdują się zarówno teksty folkloru, które funkcjonują bądź funkcjonowały dawniej w obiegu społecznym, jak i wypowiedzi o charakterze indywidualnym, wywołane podczas wywiadu. Zebrane opowieści są zróżnicowane tematycznie. Jednak zarówno opowieści wspomnieniowe o wojnie i powojennych prześladowaniach, te o pracy w polu, jak i te humorystyczne łączy wspólny obraz świata. Językowy obraz świata definiuję za Jerzym Bartmińskim jako „zawartą w języku, różnie zwerbalizowaną interpretację rzeczywistości dającą się ująć w postaci zespołu sądów o świecie” (2007: 12). Jak pisała Katarzyna Marcol, „Reprodukowanie (powtarzalność) tekstów na poziomie określonych form czy struktur znaczeniowych świadczy o ich zadomowieniu się w świadomości wspólnoty, a zatem w tekstach folkloru ujawniają się sądy o świecie, wśród których są także wyobrażenia o przeszłości” (2020: 62). Jednak owe „sądy o świecie” obecne są nie tylko w tradycyjnie rozumianych tekstach folkloru. W zebranym materiale obok tych pierwszych znajdują się również te wywołane podczas wywiadów, mające charakter indywidualnych wspomnień. Również i w nich dostrzec można powtarzalne elementy świadczące o stałości obrazu świata członków wilamowskojęzycznej wspólnoty komunikacyjnej. Korzystając z typologii problemów badawczych służącej do analizy językowego obrazu świata zaproponowanej przez Bartmińskiego (2007: 20–21), podzieliłem zebrane teksty na następujące rozdziały: 1) �Opozycja swoi–obcy, czyli autostereotypy i heterostereotypy: w tym rozdziale znalazły się opowieści o tym, co różni Wilamowian od ich sąsiadów – Polaków i Niemców, o kontaktach z tymi grupami, a także o tym, co narratorzy uznali za typowe dla Wilamowian. 2) �Konceptualizacja przestrzeni i „naszego” miejsca w świecie: opowieści o różnych miejscach, zarówno tych znanych, bezpiecznych, jak i nieznanych, niepewnych. 3) �Konceptualizacja czasu, opozycja dawniej–dziś: są to opowieści o tym, co było dawniej, i jak zmieniało się życie społeczności do czasów współczesnych. Najczęściej opowieści te cechuje nostalgia za młodością i za tym, co minęło. 4) �Wartości obowiązujące w „naszym” świecie: etos pracy (zarówno gospodarzy, jak i handlarzy), sposób spędzania czasu wolnego, świętowania, prawidłowe (z perspektywy narratorów) postawy i decyzje podejmowane w życiu. 5) �Pieśni, które do dzisiaj stanowią ważny element repertuaru Wilamowian (por. Małanicz-Przybylska 2019). Teksty zostały pogrupowane w sposób elastyczny – wiele z nich można by przydzielić do kilku grup. Decyzja o przypisaniu danego tekstu do konkretnej grupy opierała się na moim długoletnim zanurzeniu w terenie. 27 �28 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Na końcu książki znajduje się również tematyczny spis treści, podzielony na następujące części: Wilamowice i Wilamowianie: opowieści związane z mitem pochodzenia Wilamowian, a także teoriami pochodzenia przydomków czy nazw miejscowych. Znalazły się tu również opowieści o życiu codziennym w Wilamowicach, np. o przedwojennej szkole czy budowie cegielni, a także o antagonizmach między Wilamowianami a Polakami czy Hałcnowianami, szczególnie w kontekście endogamii, czyli zawierania małżeństw w obrębie jednej społeczności. Język wilamowski: są tu opowieści, w których największą rolę odgrywa język wilamowski, np. mało znane historie członków społeczności, którzy nie potrafili mówić w innym języku, a także osób z zewnątrz, które z różnych powodów nauczyły się języka wilamowskiego – służących czy osób, które weszły w społeczność wilamowską poprzez małżeństwo. Ważnym elementem są też opowieści o prześladowaniach Wilamowian za używanie swojego języka w okresie powojennym, a także o negatywnych postawach mieszkańców okolicznych wsi, którzy wyśmiewali Wilamowian mówiących w swoim języku. Wśród opowieści o języku wilamowskim są zarówno historie dotyczące dawnych czasów, jak i refleksje na temat współczesnej sytuacji tego języka. To w nich szczególnie widoczne są ideologie i postawy Wilamowian wobec mowy wilamowskiej, a także innych języków. Stroje wilamowskie: opowieści o strojach wilamowskich, wyglądzie poszczególnych ich elementów, a także zmianach, które je dotknęły, zawierające nieraz ich ocenę z perspektywy narratorek. Można w nich dostrzec również rozmaite ideologie i postawy dotyczące stroju: zarówno jego wyglądu, jak i znaczenia dla wilamowskiej tożsamości. Znajdują się tu również informacje praktyczne, np. dotyczące prania czy szycia poszczególnych elementów, a także tego, jak wyglądały stroje na różne okazje. Tradycje: opowieści o tym, jak obchodzono dawniej wesele czy śmiergust8, a także opisujące zabawy towarzyszące „pierzowcom”, czyli skubaniu pierza. Zawierają one również mnóstwo szczegółów dotyczących tego, jak się ubierano i co jedzono przy tych okazjach. W opowieściach o wyjazdach na odpusty w okolicznych miejscowościach widoczne są też postawy wobec ich polskoi niemieckojęzycznych mieszkańców. Znalazła się tu także jedna opowieść dotyczącego świętowania Sukkot przez wilamowskich Żydów. Pieśni: Wybór pieśni wilamowskich wykonywanych przez Wilamowianki, a także komentarze do nich. Oczywiście nie jest to pełen katalog tych utworów, a te, które znalazły się w tym zbiorze, często mają więcej zwrotek, niż przedstawiono. Dzięki nagraniom wideo, dostępnym na stronie Wikitongues, moż8 Obrzęd wielkanocny polegający na odwiedzaniu dziewcząt przez kawalerów w celu polania ich, po to by otrzymać napitek i poczęstunek. �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący na zobaczyć śpiewaczki oraz posłuchać pieśni, wykonywanych niekiedy z akompaniamentem (gra znany wilamowski akordeonista Jan Rozner). Są to natomiast praktyczne wykonania, które można porównać do tych „ustandaryzowanych”, zawartych w zbiorach tekstów (Król 2019a; Król 2019b; Król 2021). Jak wszystkie teksty folkloru pieśni cechuje bowiem wariantywność – wersje prezentowane w tej książce mogą więc różnić się od tych opublikowanych wcześniej. Gospodarstwo: historie o pracy na roli, a także przemianach, jakie dotknęły wilamowskie gospodarstwa za pamięci moich rozmówczyń i rozmówców. Oprócz opisów tego, co i w jaki sposób uprawiano, dotyczą one również pracy i życia służących, tradycji związanych z rolnictwem, a także poświęcenia się uprawie ziemi, nieraz kosztem innych planów. Są to wątki typowe dla wilamowskiego folkloru, obecne w wielu opowieściach narratorów pochodzących z rodzin gospodarskich. Straszydła: opowieści o tym, co Wilamowianki i Wilamowian straszyło. Niektóre z nich mówią o demonach, jak chłopiec z czerwonym kapelusikiem. Inne, przekazane w konwencji humorystycznej, wyśmiewają osoby, które „nabrały się” na istnienie tych demonów. Rękodzieło i handel: opowieści o Wilamowiankach i Wilamowianach, dla których to nie praca w polu była głównym źródłem utrzymania. Byli to rękodzielnicy, tacy jak garncarze, tkacze i kowale, którzy swego fachu uczyli się w Wiedniu. Znajdują się tu także opowieści o handlarzach, często humorystyczne. Zamiłowanie do handlu do dziś jest jednym z często przywoływanych atrybutów wilamowskiej odmienności. Jedzenie: opowieści o tym, co, o jakich porach i jak jedzono, w jaki sposób przynoszono jedzenie do pracy w polu, a także co przy jedzeniu mówiono. Znajdują się tu również przepisy potraw oraz dokładne opisy ich smaku. Ważne miejsce wśród nich zajmuje śüsterpop, nazywana jajecznicą po wilamowsku. Ważne wydarzenia historyczne: opowieści dotyczące ważnych wydarzeń z przeszłości Wilamowic, często przekazywane w konwencji memoratu: o początku drugiej wojny światowej, wojnie, powojennych wywózkach, wysiedleniach, aresztowaniach i represjach Wilamowianek i Wilamowian. Znajdują się tu komentarze dotyczące zarówno historii ogólnej, jak i lokalnej (np. założenia Regionalnego Zespołu Pieśni i Tańca „Wilamowice”). Opowieści z życia: opowieści, których nie udało mi się zakwalifikować do innych kategorii. Dotyczą one spraw z życia codziennego: jazdy na rowerze, wspomnień zabaw z dzieciństwa, nauki pływania, pracy w kopalni. Wiele z nich opowiada o konkretnych osobach: krewnych czy sąsiadach. Dużą część stanowią te dotyczące chorób i ich leczenia, a także opowiadania humorystyczne. 29 �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 30 Transkrypcję w języku wilamowskim starałem się tworzyć jak najwierniej, zgodnie ze współczesną ortografią języka wilamowskiego. Pierwsze zapisy języka wilamowskiego pochodzą z I połowy XIX w., jednak dopiero w XX w. pojawiły się próby stworzenia spójnego systemu zapisu. W 1907 r. podjął się tego polski ludoznawca Ludwik Młynek w swojej broszurze Narzecze wilamowickie (Młynek 1907). W 1909 r. słownik języka wilamowskiego korzystający z autorskiej ortografii opracował miejscowy nauczyciel Józef Latosiński. Własny system zapisu oparty na alfabecie polskim stworzył na przełomie XIX i XX w. wilamowski pisarz Florian Biesik. Pisownię opartą na transkrypcji fonetycznej stosowali Adam Kleczkowski (1920, 1921), Hermann Mojmir (1930, 1936) i Heinrich Anders (1933). Na początku XXI w. własną ortografię stworzył wilamowski poeta Józef Gara, który bazował na polskim alfabecie, uzupełnionym o dodatkowe znaki diakrytyczne (umlauty) oraz dwuznak „ao”, mający oznaczać „a” pochylone. Wspomniane systemy ortograficzne z różnych powodów się nie przyjęły. Niektóre były zbyt skomplikowane, w przypadku innych sami ich autorzy nie stosowali postulowanych przez siebie zasad konsekwentnie (por. Wicherkiewicz 2001). U progu drugiej dekady XXI w. pojawiła się potrzeba stworzenia współczesnej pisowni języka wilamowskiego związana z działalnością Stowarzyszenia na rzecz Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Miasta Wilamowice „Wilamowianie”. Jako jeden z działaczy stworzyłem taką pisownię opierającą się na ortografii polskiej, zawierającą 33 grafemy proste. Ȧȧ Ii Pp Zz Aa Jj Rr Źź Bb Kk Ss Żż Cc Ll Śś Ćć Łł Tt Dd Mm Uu Ee Nn Üü Ff Ńń Ww Gg Oo Xx Hh Öö Yy A także digrafy (np. dź, dż, ng, iö, oü, öe) i trigraf (iöe). Pisownia ta nawiązuje do pisowni Gary oraz do tej stosowanej w słowniku Mojmira, ale jest w stosunku do nich bardzo uproszczona – w ograniczony sposób oddaje bogactwo wilamowskiej fonetyki. Spełnia jednak swoje zadanie, którym jest podtrzymywanie żywotności języka wilamowskiego – została przyjęta przez starszych użytkowników, sprawdza się w nauczaniu języka wilamowskiego i używana jest przez niemal wszystkich naukowców zajmujących się współcześnie tym językiem. W 2012 r. zostały na nią przetransliterowane najważniejsze dzieła literatury wilamowskiej9. Zastosowano ją w publikacji A grammar of Wymysorys (Andrason, Król 2016), a także w słowniku języka 9 Są one dostępne na stronie projektu „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej”, http:// www.inne-jezyki.amu.edu.pl. �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący wilamowskiego mojego autorstwa, zawierającym blisko 10 tysięcy wyrazów. Dziś jest ona jedyną używaną pisownią tego języka. Język wilamowski pod względem standaryzacji i kodyfikacji jest więc w nieco innej sytuacji niż wiele innych małych języków, w przypadku których na temat wyboru pisowni prowadzone są ożywione dyskusje. Jeśli któraś forma gramatyczna czy słowo odbiegało od postaci standardowej10, umieszczałem po tym wyrażeniu formę standardową w kwadratowym nawiasie. Dodatkowe wyjaśnienia czy dopowiedzenia umieściłem w nawiasach zwykłych. Tłumaczenie na język polski starałem się również robić jak najdokładniej, ale dla komfortu czytelnika pominąłem niektóre powtórzenia czy przejęzyczenia. Dociekliwi mogą skorzystać z wilamowskiej transkrypcji oraz z filmów dostępnych na stronie Wikitongues. Celem tej publikacji jest upowszechnienie materiałów zebranych podczas dokumentacji języka wilamowskiego zarówno wśród naukowców, pasjonatów wielojęzyczności, jak i samych Wilamowian, chcących pogłębiać swoją znajomość języka wilamowskiego. Opowieści Wilamowian jako folklor ustny Prowadzone przeze mnie badania terenowe miały charakter klasycznych badań etnograficznych, składały się więc z obserwacji i wywiadu. Jednym z ich celów było zebranie pieśni, wierszy i przysłów w języku wilamowskim. Duża ich część była już publikowana (Król 2019b; Król 2021), przy czym często przygotowując te utwory do druku, porównywano je do znajdujących się w archiwach materiałów zebranych przed 1945 r. przez niemieckich badaczy Karla Horaka i Alfreda Karaska (Król 2019a). Niektóre z tych utworów, w wersji przekazanej przez moich rozmówców, zostały także umieszczone w tej książce. Opowieści Wilamowian natomiast nie były do tej pory obiektem badań folklorystów, z nielicznymi wyjątkami. Polski zbieracz folkloru Ludwik Młynek opublikował w swojej broszurze kilkanaście przysłów i opowiadań Wilamowian (1907), natomiast w przedwojennym zbiorze Podania Niemców Beskidzkich wspomniany już niemiecki badacz Alfred Karasek zamieścił 61 opowiadań z Wilamowic (Karasek, Strzygowski 1930). Choć badania prowadzone w Wilamowicach w ostatnich dwóch dekadach nigdy nie były zorientowane na gromadzenie materiału folklorystycznego, ich efektem jest zebranie licznych tekstów, które można by uznać za folklorystyczne. Zdaniem Piotra Grochowskiego cechą narracji o charakterze folklorystycznym jest to, że „przybierają one [teksty o charakterze folklorystycznym] postać względnie ustabilizowanych tekstów odwołujących się do określonych formuł 10 Chodzi o formy odbiegające od norm opisanych w Słowniku języka wilamowskiego (Król 2020). 31 �32 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian poznawczych i stereotypów, które zarazem funkcjonują w żywych, interaktywnych sytuacjach komunikacyjnych” (Grochowski 2017: 239). Takie sytuacje wykonawczo-odbiorcze są charakterystyczne dla folkloru i „konstytuują zarazem wspólnoty interpretacyjne, które w toku wymiany informacji, poglądów i ocen negocjują i wypracowują, a następnie utrwalają i rozpowszechniają określone wzorce rozumienia rzeczywistości oraz adekwatne do nich zasady działania” (Grochowski 2017: 239). Należy pamiętać, że sytuacją folklorotwórczą może być nie tylko spotkanie na weselu czy w karczmie, ale także wywiad antropologiczny czy socjolingwistyczny. Parafrazując słowa Jędrzeja Burszty i Zuzanny Grębeckiej, można powiedzieć, że „Sytuacja wywiadu etnograficznego staje się przeto po części uczestnictwem w procesie przypominania, odtwarzania pamięci o przeszłości miasta, z jednej strony w teraźniejszości Wilamowic, która stanowi zawsze punkt wyjścia rozmowy, a z drugiej nieodmiennie naznaczonym urywkowością, niekompletnością czy też po prostu niekompatybilnością tego, co umyka pamięci” (2015: 10). Wiele z opowieści zebranych podczas wywiadu etnograficznego pełnych jest powtarzalnych i społecznie usankcjonowanych elementów, którym folkloryści mogą się przyjrzeć, analizując teksty mówione, wykonywane w sytuacji naturalnej dla członków danej wspólnoty (Grochowski 2019: 14). Według pochodzącego ze Śląska Cieszyńskiego folklorysty Jana Kajfosza: Zadomowienie się tekstu w świadomości sprowadza się do jego bardziej lub mniej dokładnego reprodukowania, czyli do powtarzania określonych form czy struktur znaczeniowych, co przekłada się na jego konwencjonalny i w miarę systematyczny charakter. Z tego właśnie względu za kluczowy wyznacznik przekazu folklorystycznego uznać można wierność określonym wzorcom tekstowym (2009: 44). W analizie typowej dla folklorystyki chodzi o „uchwycenie owych narracyjnych konwencji opowiadania, które traktowane są jako swoisty klucz do zrozumienia kultury, umożliwiający odczytanie sensów (i doświadczeń) o charakterze społecznym” (Grochowski 2019: 15). Liczne spośród prezentowanych tu opowieści to memoraty – opowieści świadka. W niniejszym zbiorze znajduje się wiele tego typu opowieści, np. o wybuchu wojny, powojennych prześladowaniach, sposobach ukrywania drogocennych przedmiotów przed prześladowcami czy powstaniu grupy kobiet przy Regionalnym Zespole Pieśni i Tańca „Wilamowice”. Niektóre z narratorek opowiedziały je jako swoje własne wspomnienia. Należy jednak pamiętać, że memorat nie jest obiektywnym opisem rzeczywistości. Cechuje go selektywność, a na sposób opowiadania mają wpływ zarówno własne przeżycia, jak i teraźniejszość (Lehmann 2007: 32), a także chęć przystosowania ich do kolektywnej ideologii cechującej zbiorowość (Krawczyk-Wasilewska 1986: 27). Memorat powstaje na przecię- �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący ciu indywidualnego i wspólnotowego charakteru opowiadania – przekazywany jest w określonym kontekście, zawiera typowe dla danej społeczności motywy i wątki fabularne i ma charakter subiektywny (Hajduk-Nijakowska 2016: 10). W opinii folklorystki Katarzyny Marcol w opowieściach wspomnieniowych wzorce zachowań i hierarchie wartości nie są omawiane dosłownie, ale „[t]o działania bohaterów umiejscowione w określonym kontekście ujawniają, co jest dobre i społecznie akceptowalne, a co złe i niedopuszczalne w obrębie grupy” (2020: 223). Na kształt memoratu wpływa również osoba odbiorcy, a raczej wyobrażenie narratora o jego oczekiwaniach. Dlatego za istotne uznałem zaprezentowanie historii powstawania nagrań, których zapisy stały się podstawą do wyselekcjonowania tekstów ujętych się w niniejszym zbiorze. Jak pisał szwedzki folklorysta Carl Wilhelm von Sydow: Wiele memoratów może przejść w tradycję, bo inni ludzie uznają je za wystarczająco ciekawe, by je dalej opowiadać. Przy czym na ogół ulegają one mniejszym lub większym zmianom, w zależności od tego, kto je dalej opowiada. W ten sposób dawniejszy memorat przechodzi w podanie wspomnieniowe, jednak granica między nimi jest trudno uchwytna (Sydow 1934: 253; za: Simonides 1969: 46). Opowiadania stają się, zdaniem Simonides „własnością ogółu”, jeśli są „dość ciekawe”. W takim wypadku memorat „w procesie dalszego przekazywania podlega obiektywizacji, zatracając niektóre cechy osobiste na rzecz ogólnie zrozumiałych i eksponujących niezwykłość, wyrażającą się najczęściej w preferowaniu sytuacji transcendentnych” (Simonides 1969: 46). Proces „przerabiania” i dostosowywania memoratu do potrzeb grupy nazywa się fabularyzacją i folkloryzacją (Hajduk-Nijakowska 2016: 65). To, co nie zostało zaakceptowane przez grupę, „wychodzi z użycia i obumiera” (Bogatyriew, Jakobson 1975: 170). Wiele z opowieści znajdujących się w niniejszej książce uległo temu procesowi, np. ta o dyrektorze szkoły, który uratował wilamowskie dziewczęta przed wywózką na Ural, opowieści o „dobrych Ruskach” czy o żartach, które kawalerzy robili z okazji śmiergustu czy święta 1 Maja (szczególnie to o wozie złożonym w całości na dachu). Jednocześnie większość, o ile nie wszystkie, zaprezentowana została jako opowieści „prawdziwe” i „obiektywne”, mające stanowić dowody na prawdziwość wizji historii przekazanej przez rozmówców. Fabulatów nie można traktować jako opowieści zupełnie skostniałych, gdyż ich nieodłączną cechą jest również to, iż występują w wielu wariantach: „ich poszczególne elementy oraz przypisywane im znaczenia w każdym kolejnym wykonaniu mogły ulegać przekomponowywaniu i reinterpretacji. Efektem procesów folkloryzacji i fabularyzacji jest powtarzalność i zarazem zmienność (wariantywność) opowieści” (Grochowski 2019: 22–23). Takimi elementami fabulatów, których znaczenie mogło się zmienić, są toposy czy „skamieliny językowe”, których znaczenie zależne jest od wzorców interpretacyjnych akceptowanych przez daną 33 �34 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian grupę. Dlatego czasem tym samym fabulatom, funkcjonującym w różnych wspólnotach pamięci, nadawane są różne znaczenia, zgodne natomiast ze schematami, obrazami i przywoływanymi skojarzeniami, pochodzącymi z tradycji narratorskiej danej społeczności (Hajduk-Nijakowska 2016: 65–66). W tym zbiorze starałem się pokazywać różne opowieści, rezygnowałem więc z prezentowania dwóch wariantów tego samego fabulatu. W opowieściach Wilamowian widoczne są wyjaśnienia tego, w jaki sposób zachowywali się ich bohaterowie. Wyjaśnienia te, jak pisała Hajduk-Nijakowska, „bazują często na tradycyjnych mechanizmach rozumienia świata” (2016: 50) i osadzone są „w lokalnym systemie wartości i zbiorowych wyobrażeniach wzmocnionych emocjonalnie, które współtworzą bramy bezpieczeństwa ontologicznego” (2016: 50). Mechanizmy te, mające na celu „opanować lęki i zrozumieć otaczający świat oraz pomóc w znalezieniu odpowiedzi na dręczące człowieka pytania” (Hajduk-Nijakowska 2016: 50), można dostrzec nie tylko w tradycyjnych gatunkach folkloru, takich jak pieśń czy podanie, ale również w „opowieściach z życia”. Dlatego też opowieści wspomnieniowe Wilamowian – zarówno te dotyczące wojen i okresu powojennego, jak i opowieści z życia codziennego: o wypadkach, chorobach, starości czy śmiesznych wydarzeniach – mogą stać się obiektem badań folklorystów i antropologów. Niektóre z nich można by zaliczyć do legend miejskich, czyli „opowieści narracyjnych o zdarzeniach aktualnych, cechujących się krótką żywotnością” (Czubala 1999: 191). Jednak nawet współczesne legendy miejskie miewają „stare korzenie” (Czubala 1999: 194), w związku z tym powinno się je interpretować w kontekście tradycji folklorystycznej danej wspólnoty. W przypadku tradycji oralnej wilamowskiej społeczności istotne jest występowanie w niej dwóch etosów – gospodarzy i handlarzy. W tym pierwszym podstawową wartością jest uczciwa praca, w tym drugim praca jest tylko środkiem do osiągnięcia celu, którym jest zarobek. Etosy te wpłynęły na dwie związane z tymi grupami zawodowymi konwencje opowiadania. Zwłaszcza wśród Wilamowian urodzonych przed wojną widoczna była silna świadomość negatywnego stereotypu Wilamowian handlarzy obecnego wśród mieszkańców okolicznych miejscowości. W reakcji na te (często pozostające tylko w sferze wyobrażeń) zarzuty powstały liczne fabulaty mające udowadniać zaradność wilamowskich handlarzy. Jej efektem miał być dobrobyt, za sprawą którego Wilamowice przez lata w oczach moich narratorów wyróżniały się na tle okolicy. Te odmienne konwencje opowiadania są wzorami przekazu ustnego, które tworzą kulturę opowiadania Wilamowian (Lehmann 2007: 20). Wilamowianie, jak każda wspólnota, mają swój repertuar folklorystyczny. Opowieści przez nich przekazywane przez wiele lat pozostawały pod wpływem tradycji narratorskiej. Zdaniem folklorysty Daniela Kadłubca „świat folkloru jest oglądem ziemi i ludzi z lotu ptaka, z dystansu doświadczenia wielopokoleniowego, �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący modelującego rzeczywistość według własnych praw” (Kadłubiec 1999: 69). Opowieści dostosowywano więc do funkcjonujących w danej wspólnocie komunikacyjnej wzorców interpretacyjnych i toposów, przystosowywano do aktualnych potrzeb. Na te potrzeby wpływ miała również polityka, a także liczni naukowcy i dziennikarze przybywający do Wilamowic. To, w jaki sposób dana opowieść się rozwinęła, zależne jest również od tego, do kogo narrator ją adresował. Opowieści wspomnieniowe, także te sfabularyzowane i sfolkloryzowane, często opowiadane są w konwencji memoratowej, „jako przeżycie autentyczne, jeśli już nie narratora, to osoby, którą narrator zna osobiście i na którą może się autorytatywnie powołać” (Simonides 1981: 35). W opinii folklorystki „[c]hęć nadania opowiadaniu formy przekazu prawdziwego wydarzenia doprowadza do tego, że znane z tradycji wątki są coraz częściej opowiadane w konwencji przeżycia autentycznego, jednostkowego. A więc z tradycyjnego fabulatu tworzy się współcześnie coraz częściej memorat” (Simonides 1981: 36). W tekstach folkloru „reprezentacja rzeczywistości może zlewać się z fikcją, często też zapamiętane z zamierzchłej przeszłości treści mimowolnie dostosowywane są do obecnie panujących realiów; są niepostrzeżenie szyte na miarę aktualnego społecznego zapotrzebowania” (Kajfosz 2011: 60). Istotna jest nie tylko sama sytuacja, ale również osoba odbiorcy (Lehmann 2007: 12). Szczególnie w przypadku historii alternatywnych, czyli „opowieści o podziałach wewnątrz wspólnoty uwypuklających fakt, że określone emocje, opinie oraz cele niekoniecznie były podzielane przez wszystkich” (Macdonald 2021: 107–108). Te nie były przekazywane obcym, a wyłącznie swoim. Być może dlatego to ja, jako badacz insider, mogłem je zarejestrować. Dlatego też przedstawione w tej publikacji historie nie mogą być oceniane z perspektywy prawdy lub nieprawdy. Wiele z nich wzajemnie się wyklucza lub zawiera odniesienia do błędnych dat lub faktów. Starałem się w to nie ingerować, a jedynie tam, gdzie wydawało się to konieczne, umieszczałem uwagi. Według antropolożki Joanny Tokarskiej-Bakir „w odróżnieniu od dyskursów różnych polityk historycznych język potoczny nie kłamie, jest mimowolnie prawdomówny. Język ten sprawozdaje, jak ludzie widzą świat” (2009: 303). I to właśnie wizja świata rozmówców, a nie prawda o tym świecie jest przedmiotem badań folklorystyki. Jak pisali rosyjscy folkloryści Piotr Bogatyriew i Roman Jakobson, „Istnienie utworu ludowego zaczyna się dopiero wówczas, gdy zostanie on przyjęty przez określoną wspólnotę; co więcej, istnieją tylko te jego elementy, które wspólnota sobie przyswaja” (1975: 169). Autorzy wspomnieli jednak, że tekst, który nie został zaakceptowany przez grupę i poniekąd skazany został na zapomnienie, może zostać uratowany przez „przypadkowy zapis jakiegoś zbieracza, przenoszący go z poezji ustnej do literatury pisanej” (1975: 169). Tak też zapewne jest w przypadku wielu opowiedzianych mi historii, które z różnych powodów mogły nie zostać zaakceptowane przez grupę, ale znalazły się w niniejszej publikacji. 35 �36 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jak pisał niemiecki folklorysta Albrecht Lehmann, każdy okres historyczny ma swoją kulturę opowiadania, która zmienia się wraz z generacjami (Lehmann 2007: 13). Zebrane w niniejszej publikacji teksty pochodzą od narratorów urodzonych przed drugą wojną światową. Według Piotra Grochowskiego odbiór przekazów internetowych polega „nie tylko na ich oglądaniu lub czytaniu, ale także na ocenianiu, komentowaniu, relacjonowaniu własnych doświadczeń, zadawaniu pytań czy podejmowaniu dyskusji z autorami oraz innymi widzami/czytelnikami” (Grochowski 2017: 239). Publikacja ta może więc wpłynąć na repertuar młodszych Wilamowian. Treści te otrzymały w końcu dodatkowy pas transmisyjny, który może zapewnić im znacznie dłuższą żywotność. Być może gdyby nie działania dokumentacyjne, to nie przetrwałyby one do naszych czasów lub w ogóle by nie powstały, gdyż ich odbiorcami byli właśnie lokalni działacze i naukowcy. Nie byłby to pierwszy przypadek, kiedy to udział w tworzeniu folkloru mają nie tylko członkowie danej wspólnoty komunikacyjnej, ale również naukowcy. Mam nadzieję, że publikacja ta – przygotowana zarówno w wersji papierowej, jak i internetowej – nie tylko pomoże udokumentować język i wilamowską tradycję oralną, ale również pozytywnie wpłynie na ich żywotność w wilamowskiej społeczności. Internet jest dzisiaj bowiem ważnym medium transmisji języków rzadziej używanych. Tytuł tej książki zaczerpnąłem z opowieści autorstwa Rozalii Hanusz fum Linküś (1926–2009), wilamowskiej poetki i tłumaczki, która sama ułożyła i przekazała mi wiele tekstów folkloru. �DY FÜRRYD – DY WYMYSIÖERYŚY ŚPRÖH OÜZ Ȧ ŚPRÖH YM ŚTARWA Undyn 6 toüzyt śpröha, wo zy eta wada yr wełt gykuzt, dy mȧsta zȧjn gybroüht fun klina grüpa (Crystal 2000; Dołowy-Rybińska 2011: 13). Oü y Yłrop gyt’s śpröha, wo zy wada gykuzt fu wing łoüt. Di śpröha kyna ȧmöł śtarwa, s’mȧst, wen zy ny kyna błȧjn underśtyct fun nȧrodowikja łendyn. Y di grüp gyhjyt dy wymysiöeryśy śpröh, wo zy wiöd ferböta ym 1945 jür diöh dy lokȧlnikja regjyrana, ym mȧsta wo zy roüsśtompta fun djyfyn ymsrod wo zȧjn fu Wymysoü. Oder ny nok dos ferböta höt dos gymaht, do dy Wymysiöejyn ufhüta, cyn kyndyn y jyr müterśpröh cy kuza. Nöm krig wiöe dy wymysiöeryśkȧjt gyśtamt myt ȧm stigmȧ, fur oüsziht fur dominȧntyśa grüp (Pöła), błȧ dy wymysiöeryśy śpröh ȧ śmjyśnikjy, łahawaty, unwihtikjy śpröh. Zyty negȧtywnikjy śpröhideologyja ȧn śpröhśtełnana, wo zy zȧjn ȧjgyśtełt yn klinśpröha ȧtkȧn, „ferürzaha, do dy łoüt zih fu zer śpröh ohon, zy gan zy y jyn kyndyn ny weter, bo zy weła zy ny łön ungyryht wada ȧn ymśtend hon” (Dołowy-Rybińska 2011: 19). Oder dy wymysiöeryśy śpröh błȧjt zuwizu pocy hoüt wihtik fjys cügyhjyn fum grusa tȧl fu Wymysiöejer. Dos wȧjza hefa iwenta, wo zy wada gyorgȧnizjyt fur Gyzełśoft „Wymysiöejer”, mytum Centrum fur Gyangażjyta Füśnan fur Kultüryśa Wetercijung fum Tȧl „Artes Liberales” fum Warśawyśa Uniwersytet, wu ej di śpröh zjyr wihtik (zejh Król, Olko, Wicherkiewicz 2017). Dy junga Wymysiöejyn – noükuzyn11 – kuza di śpröh yn gyśpryhja undernander, ȧn oü myta internetowikja komunikȧton. Dy mȧsta Wymysiöejyn, gük zy zoüwer ny kuza wymysiöeryś, hon ym gydanka dy represyja, wo zy jyr fürfatyn hon gytrofa fjys kuza jyr śpröh. Zy dyśkürjyn oü fu dam myta frynd ȧn bykanta (zejh Neels 2012). Dy wymysiöeryśy śpröh wiöd ȧjgyrejestrjyt diöh dy Bibiotek fum USA Kongres ȧn zy krigt ȧ kod ISO 639-3 „wym”, ȧn oü ym Atlas fun śpröha, wo zy zȧjn ym śtarwa (Atlas of the World’s Languages in Danger) UNESCO. Ym śpytsta fum 2013 jür priöebjyt mȧ dy wymysiöeryśy śpröh oüz regjonȧlśpröh y Pöłn ȧjcyrejestrjyn. Y darnymłikja cȧjt wjyd’s nawan rewitȧlizȧcyjnikja ȧn ȧktywistyćnikja zaha gyfüśt. Yn łecta cwe canjün ȧdśtinda lingwistyśy teksta (Andrason & Król 2016; Żak 2017), under dam socjolingwistyćnikjy (Wicherkiewicz 2001; Neels 2012; Wicherkiewicz; Szlachta-Ignatowicz 2019; Borges & Król 2019; Chromik 2019), wo zy 11 Dy łoüt, wo zy zih dy śpröh ny hon gyłjyt dyham, ok cym bȧjśpil diöhs tün fur rewitȧlizacyj. �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 38 traktjyn fur śpröhenderan, śpröhkontakt oba rewitȧlizȧcyj12. Dank rewitȧlizȧcyj zȧjn nojy kuzyn, wo zy ferśidnik kyna kuza. Zej zȧjn di, wo zy eta zȧjn di grüp, wo kuzt wymysiöeryś. Oü jyr idiolekta kyna oüz interesȧntyś gyfüśt wada (zejh Borges 2019). Dy śpröhrewitȧlizȧcyj ej ȧ dynȧmiśer ȧn fłisikjer proces ȧn jyr cyłn endyn diöh enderana ym ecnikja wysa oba ecnikjy sytuȧcyj fu ȧr grüp. Oder dy wihtiksty ürzah, cyzoma fjyr dy mȧsta ȧktywista fjy dy rewitȧlizȧcyj, ej der wyła, dy erbśoft fun fürfatyn weter ym ława cy hałda (Grenoble 2021: 11). Diöh dos ej dos dy dokumentȧcyj, di ej ym wihtiksta. Hefa śpröha wiöda ny gydokumentjyt ȧn s’ej et föna kȧ śpür mej (Ahearn 2013: 237). Ufs ungyłyk hot dy COVID-19-betkrankyt ȧn oü dy ferfłögan cȧjt cy dam gybröht, do ym dryta canjür fum 21-ta hundytjür zȧjn wingjer wi can müterkuzeryna gybłejn, wo zy perfekt wymysiöeryś kyna kuza. Diöh dos, yn rama fum program „Language Revitalization Accelerator”, wo’ȧ ej gyfinȧnsjyt fur orgȧnizȧcyj Wikitongues, wo zy underśtyct dy śpröh dokumentȧcyj ȧn rewitȧlizȧcyj, wiöd der projekt „Reawakening the Wymysorys language in Wilamowice, Poland” ufgybröht. S’zȧjn fönum wejder nojy 50 śtunda ufśpejłnana ȧdśtanda, dos möł yr video-wersyj, myta cwü bocy hoüt ȧktywnikja native-kuzeryna – Płaćnik-Helka (gyb. 1922) ȧn Lüft-Nüśka (gyb. 1927). Der cył fu dam bihła ej dy ferśidnikkȧjt yr dokumentȧcyj fur wymysiöeryśa śpröh fürcyłen. S’wihtiksty kryterum, diöh ȧ kȧrȧkter fum projekt (filma ufer internetzȧjt fu Wikitongues), wiöe s’oüskłoün fun video-ufśpejłnana. Yhy traht mih ym dos, do zy zȧjn wi ym ferśidniksta, wen’s zih höt ym coł fun kuzyn, temȧtyk wi oü dy cȧjt, wi zy zȧjn ȧdśtanda. S’wiöe oder ny łȧjht ym foł fu ȧr śpröh, wo zy zu wing łoüt kuza. Dy amerykanyśy lingwistyśy antropolożkjyn, Laura M. Ahearn, śrȧw: „Dy pröba, ȧ ganca kerper fun wjytyn fun śpröha ym śtarwa cy derhałda zȧjn ju ny mejgłik, zugiöe myter hyłf fun ecnikja teknologyja wi video, bo wen ȧ śpröh ferśwynt, ferśwynda oü dy śpröhprȧktykja, wo zy zȧjn ekstra fjy dy kuzyn fu dar śpröh” (2013: 242). Dy śpröha kyna füt ny egzystjyn ony łoüt, wo zy zy kuza (Crystal 2000: 1). Yhy höf oder, do hynder dokumentȧcyj, wo zy nymer ny ej ideȧlnik, wyt dy publikȧcyj dy łanikkȧjt fur wymysiöeryśa śpröh ȧjfłisa, bo zy wyt gan ȧ ekstra wiöer y dar śpröh fjy dy noükuzyn. Dy kistiöeryja, fercyłnana, wo zy wiöda gykuzt weter, wün ȧn zȧjn bocy hoüt ȧ mytuł ny nok śpröh wetercygan, oder zy śtjekja oü s’śpjyn fum band myter grüp ȧn ȧ wyła, jyr oüsziht uf dy wełt cy ejwernama (Grenoble 2021: 11–12). Wihtik wyt oü zȧjn, do dy śpröh diöh dos bihła wjyd śtȧkjer gyzan ym Internet. Dos ej ju füt wihtik fjy dy enderan fun negȧtywnikja ȧjśtełnana yr śpröh ȧtkȧn. Dy gancy bibliogrȧfyj fun ata fu Wymysoü y jün 2000–2020 y: Król, Mętrak, Żak 2020, prace do roku 2000 i uzupełnienia z lat 2020–2022 w: Król, Mętrak, Żak 2022. Ym mȧsta zo mȧ gan öbaht uf dy teksta fum Alexander Andrason. 12 �Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa Dokumentȧcyj fur wymysiöeryśa śpröh fur oütobjogrȧfyśa perspektyw Dy gyśiht fun jyśta ata, wo zy hon zułd dy wymysiöeryśy śpröh dokumentjyn, śtama fun Pöłnscȧjta. Mȧ zełd dö dy gramatyk fum Klećkowskja-Adam (1920–1921) oba ȧ grus wjytynbihła fum Fliöera-Hermon (1930–1936) nena. S’go ju oü ȧmȧtoryśa ata wi s’wjytynbihła ȧn dy gramatyk yr monogrȧfyj fum Lȧtośińskja-Jüzef (1909) oba dy folklorystyśy at fum Młynek-Ludwik (1907). Wi’h śun śrȧw, ȧdśtinda ym 21-ta hundytjür hefa lingwistyśy ata, wo zy fjy mejer łoüt ufa śtejn. Der cył fu dam bihła ej ny zej cy referjyn, ok dy ufgyśpejłty wiöer wetercygan y dan, wo zy cüner kȧn cütrejt ny hon. Ȧs fun cyłn fu mer at – ny nok fu dam bihła, ok giöe mȧj tün – ej, do dy śtym fun Wymysiöejyn, wo zy wiöe ind ufer zȧjt, zo zȧjn gyhüt. Stacy Holman Jones śrȧw (2014: 210–211), do wen’ȧ śrȧjwt ȧ etnogrȧfyśa tekst, mü der füśjer s’ȧgja ys polityćnikjy ejwerata. Oü dy rejestrȧcyj ȧn dokumentȧcyj fu dan gykuza zoüwer, wen’ȧ zy wył bywjen fum fergasa, ej ȧ polityćnik tün (Connerton 2012: 59). Diöh dos oüz der ośtyfter fu dam grysta ufśpejłnanakerper fun gykuza yr wymysiöeryśa śpröh, doüht’s mih, do’s wje zȧjn wihtik, do’h zo mȧj oütobjogrȧfyśy perspektyw fürśteła, do’ȧ zo beser bygrȧjfa, wi dar kerper ej ȧdśtanda ȧn wi’ȧ weter höt cügynuma. Wi’h uf dy wełt kom ym 1993 jür, wönt yh y Wymysoü (mȧj ełdyn wün dö köma zejwa jür ejer). Bocy hoüt gydenk yh ȧ tag, wi’h derwiöert, wi zjyr ungywynłik ej dos, do’s y dam klina śtatła ȧ ekstra śpröh gyt. Ejer doüht’s mih, do wen wer y Wymysoü hon dy wymysiöeryśy śpröh, do müsa zy oü hon y Denkjadiöf ȧ denkjȧdiöfyśy, y Hylćadiöf – hylćadiöfyśy ȧn zu weter. Yhy kon derzȧnk ymȧ 5 jür hon gyhot, oder gryhta ys’s mer ȧjkuma, do hynder mȧj cügynyta baba (Böba-Loüzkja-Helka), zełda war kuzt di śpröh. Wi’h ymȧ cwe jür śpyter hüt mȧj Baba kuza, do dy wymysiöeryśy śpröh wyt bałd ferhejngejn, bo nimyd kuzt zy mej ny, wiöd’s mer bang. Ny łang śpyter, bo ym 2001 jür hon zy roüsgan ȧ interdyscyplinȧrnikjy monogrȧfyj fur Gymȧn Wymysoü under redȧkcyj fum Barciak-Antoni (2001). Wi’h föner hüt, wułd yh zy gryhta hon, wos ny łang kom, bo mȧj ełdyn ȧn dy Baba hon zy gykoüft. Yhy gydenk s’papjyr, y wyłys bȧdy bihła wün ȧjgypakt. S’kom mer ȧj, do dy wymysiöeryśy śpröh wyt diöt zȧjn fuł gydokumentjyt. Oder wi’h’s ufgymaht ho ȧn yh ho dy ganca 750 zȧjta diöhgyłaza, wiöd yh ołdyśt derwiöert, do zy giöe nist ny dokumentjyt, ok dos zȧjn ferśidnikjy tȧln cyzoma, wo zy mytzoma hon mejer oba wingjer cy tün (oder hefa föna fum huha wat). Wi’h’s hot gyłaza, błyn mer ym gydanka dy wjytyn fum Wicherkiewicz-Tomasz, wo’ȧ śrȧw, do „der tut wyt uf dy wymysiöeryśy śpröh kuma byśtymt nö ym jyśta canjür fum noüa hundytjür” (Wicherkiewicz & Zieniukowa 2001: 498). To derzȧnk kom’s mer ȧj, do’h zo bywȧjza, do zy zih ny wan derwejwułn: s’ging mer ny ym mejh, ok yms reta fu mer śpröh fum tut. Dar bygrejf „ȧ tut fur śpröh” wȧjzt güt dos, wo yhy ho derzȧnk gyśpüt ȧn bocy hoütnik tags kon yh kȧ beser wüt uf dos ny fynda. Byśtymt ej dos ȧ bȧjśpil 39 �40 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian fum fjetnikja dyskurs, wo’ȧ ej gybroüht fun ȧktywista ȧn gyłiöeta, wo zy ata myta śpröha fur ganca wełt, wo zy zȧjn ym śtarwa (Dołowy-Rybińska 2017: 481–486), oder dos fjeta dos ej grod dos, wo yhy śpjy fu dar cȧjt ynȧncik, ok miöehysmöł śwȧher oba śtȧkjer. Gryhta kom’s mer ȧj, do’h zo yht kyna maha ȧn do uf mjyr łȧjt dos, uf wos dy wymysiöeryśy śpröh wyt ȧmöł kuma. Diöh dos wułd yh zy gynoü dokumentjyn. Yhy koüft ȧ błöw śrȧjwbihła ȧn yh füng o, wjytła, wo’h kant, ufcyśrȧjwa, ȧ ym dy śwjenera fret yh dy Baba. Yhy wiöe ołdyśt ym strah, wi’h zoh, do’s zih dy ufgyśrejwa wjytyn śwjer łyt diöhłaza, wen’ȧ ny ej yr wymysiöeryśa śpröh dertunka. Derzȧnk kom’s mer ȧj, do’h zo mȧj gykuza myter Baba ufśpejła. Uf dy Ustyn ym 2004 jür krigt yh fun ełdyn ȧ jyśta dyktȧfon. Myt ejm ho’h ym ofang ufgyśpejłt. Dy Baba zung mer łidła, ziöet mer śprejhwjytyn oba gytyhtła. Ȧmöł gingwer cyr gyśpon fu mer Baba – cyr Abda-Inga, wu zy ny nok güt wymysiöeryś kuzt (bocȧm end fu zer ława wiöe dos jyr prymȧrśpröh), oder zej wiöe oü myter śpröh yn gydanka. To zej höt mer fürgyłet, fyrym, wi zy dos doüht, diöft mȧ dy noja wjytyn doüćmesik maha ȧn zy priöebjyt dy pönyśmesikja wjytyn fun idiolekta fu mjyr ȧn fu mer Baba oüscytylgja. Zej maht dos ju oder zjyr gyhałda, do zy ny zułd mejh, oüz kynd, fur wymysiöeryśa śpröh wȧgcyśiöehja. Dy cükunft fu jyr müterśpröh hot zy ju tif ym hac, zu wi yn mȧsta fun łoüta, wo’h myta kuzt, zugiöe wi zy hota ȧjn zih ferśidnikjy śpröhideologyja ȧn ȧjśtełnana. Dy Inga fercyłt mer ferśidnikjy kistiöeryja, fun topjelca, zy zung mer łidła, oü di, wo zy zoüwer ejwerzoct fur doüća śpröh. Yhy gydenk, wi zjyr’s mih frü, wi’h kund ufśrȧjwa teksta, wo zy ejer nimand ny hot gydokumentjyt. Dos hȧst zyty, wo zy ny wün ufgyśrejwa yn bihła myta łidła fum Bütlok-Władek (Dybczyński 2002) ȧn Tołer-Jüza (Gara 2004). Mjyr śȧn’s, do’h mah yht wihtikjys, do’h yhta ret fum fergasa. Bałd bygȧnt yh ander koleżankja fu mer Baba, wo’h zy ho ufgyśpejłt, ȧn oü mȧj nökweryna, wo zy köma cyr kȧplic [kaplic], wo zy śtejt by mer hyt, mȧjafasper cy zyngja. Idys möł nö dam gybat błyn zy łengjer zyca ȧn fercyła wymysiöeryś, a yhy ho ufgyśpejłt jyr łidła, gyśihta ȧn śprejhwjytyn. Ȧn zu, myter metod fum śnejkrigla ej dy grüp fun ufgyśpejłta łoüt ym 2009 jür bocy yhta 80 gywahsa (jyr noma ho’h ym end fum bihła oüsgyśrejwa). Under jyn wün hefa wihtikjy łoüt, oder yhy wje weła dö ȧ Tołer-Jüza ufrüfa, wo’ȧ wiöe ȧ wymysiöejer tyhter ȧn’ȧ dokumentjyt zoüwer dy wymysiöeryśy śpröh. Har höt gyśrejwa bend fun gytyhta, łidła, oü wjytynbihła (y dam oü ȧ Wikiwjytynbihła), cy zen publikȧcyja go’ȧ oü ufśpejłnana cü (Gara 2004; Gara 2007). Ȧ höt gymaht zȧj ȧgja ufśrȧjwasystem. Kuwer cy mer dokumentȧcyj cyryk. Zy wiöe ju ny zöfuł śpröhdokumentȧcyj, ok retetnogrȧfyj (Zhelyazkova 2003): yhy wułd ny nok dy śpröh reta, ok s’gancy wysa fun Wymysiöejyn. Dos fur gyśiht, trȧdycyj, broühja, fłȧk ȧn oü śpröhȧjśtełnana ȧn �Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa ideologyja. Y dam łangzuma (s’toüyt yn jün 2004–2022) tün ȧdśtinda ejwer 2000 śtunda fun ufśpejłnana, s’mȧst audio. Dy wiöer, gük zy gyśtyklt śun fu mjyr gypublicjyt wiöe, oüz cytata yn gyłiöeta ȧn populȧrnikja teksta, ȧn oü wetergan yn andyn projekta13, błȧjt ym mȧsta ony cütrejt fjyr hefa łoüt. Kȧrȧkterystyk fur gywejza wiöer ȧn dy struktür fur prezentȧcyj Dos bihła ej underśtyct ufa bałd 200 kistiöeryja yr wymysiöeryśa śpröh fun Wymysiöejeryna ȧn Wymysiöejyn, wo zy cyzoma toüyn ymȧ 3,5 śtund. Dy ufśpejłnana ȧn jyr ejwerzecnan uf dy englyśy śpröh zȧjn ufer zȧjt wikitongues.com, diöh dos wan mejer łoüt yr ganca wełt cüna cütrejt hon. Ȧ tȧl föna wiöd ufgyśpejłt ym 2022 jür ekstra fjyr dos projekt, ȧ ȧ ander tȧl wiöd oüsgykłoüt fur wiöer, wo zy ej cyzomagykłoüt gywiöda yn andyn projekta (der gancy rȧjster ej ym end ufgyśrejwa). Dy cyzomagykłoüty wiöer prezentjy’h oüz trȧnskrypcyj ȧn ejwerzecnan uf dy pönyśy śpröh. Dy ekstra cytata komentjy’h ny, wi dos gywynłik ej yn antropologyśa monogrȧfyja. Mȧ kon dö oder ny kuza fu ȧr neutrȧlnikja pozycyj, diöh dos, do s’oüskłoün fun teksta ȧn jyr öernung ej śun ȧ interpretȧcyj (zejh Clifford 2000: 59). Oü dy ejwerzecnan ej ȧ interpretȧcyj. S’oüskłoün ej y dam mej ny reprezentȧtywnik, do’s tryft nok dy video-ufśpejłnana, wo zy zȧjn nok ȧ klin tȧl fum ganca ufgyśrejwa kerper. Wihtik ej oü mȧj pozycyj oüz ȧktywist ȧn hyna-füśjer, wo’h zy byśrȧw ym fłügja tȧl. Ynłik wi byn andyn publikȧcyja, wo zy ȧ unbyaty wiöer prezentjyn, dos bej yhy, wo’h’ho dos myt men gława oüsgykłoüt (zejh Burszta & Grębecka 2015: 9). S’wihtiksty kryterum wiöe dy śpröh fum tekst (dy wymysiöeryśy śpröh, ȧ ny dy śpröh gymengty myt pönyś oba doüć), dos, wo ynwik, wo diöft ny zȧjn ȧnonimizjyt ȧn do dos ej fjy dy edukȧcyj hyłfzum – cy łjyn wymysiöeryś ȧn oü cym derkena fum öebroz fur gyśiht fu Wymysiöejyn, wo’ȧ ej gyhałda fu men gykuzgyśpona. Mȧj gykuzgyśpona wün ferśidnik ołd, śtomta fu ferśidnikja społećnikja śyhta, zy hota oü ferśidnikjy śpröhbiogrȧfyja: nymiöehja gingja y dy doüćy śül, miöehja hon gyent jok dy pönyśy śül fjym krig (di, wo zy wün gybün fjyr 1927 jür). S’zȧjn oü łoüt, wo zy müsta wȧgfiöen fu Wymysoü ȧn zyty, wo zy hon s’gancy ława y jyr hamytśtot cügybröht. Miöehja ejwerławta ȧ rest, roüsfjyn y dy lagyn, oüszidln fu zen ȧgja hyta uf piöeca jür, dy ander kunda ȧdkłoüfa fu dam unryhta. Dy idiolekta fun ferśidnikja łoüt hota byśtymt myt dan zaha cy tün gyhot. Wo yh wułd maha, wiöe dy wiöer oüscykłoün, wu dy nȧrrȧton jok wymysiöeryś kuzta, oder yr cyzomagykłoüta wiöer kon’ȧ hefik interferencyja fynda – wjytyn oba gancy bygryfa 13 Hefa ufśpejłnana fur wymysiöeryśa śpröh wiöda gypublicjyt ufer internetzȧjt fum projekt „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej”, http://www.inne-jezyki.amu.edu.pl/Frontend/. 41 �42 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian fum pönyśa oba fum doüća. Fjyr łoüt: s’Puś-Pejter-Hȧla, der Tołer-Jüza, s’BekBȧlcer-Hȧla ȧn s’Lüft-Nüśka (fur Züg) wün gybün ȧn zy ławta s’gancy ława Underum Puś, wo zy föna kuzta, do zy diöt kuzta y ȧm andyn dialekt fum wymysiöeryśa (zejh Król 2015). Dy ufśpejłnana zȧjn gynüg güt fjy dy mȧsta lingwistyśa badȧnöeta. Dos, do mȧ kon ȧ ufśpejłnan diöhhühja hyłft yr analiz fur oryginȧlyśa wiöer, ȧ ny nok trȧnskrypcyj, wi dos hefa möł ej myter wiöer yr wymysiöeryśa śpröh. Dy gypublicjyta trȧnskrypcyja zȧjn oü ȧ interesȧntyśy wiöer fjy dy socjolingwista, bo s’gyt diöt hefa gyśihta, y wyła mȧ kon badȧn śpröhideologyja ȧn ȧjśtełnana. Dy etnologa kyna y dar wiöer hefa informȧcyja fynda fum cügyhjyn fu Wymysiöejyn, genderowyśy roln oba öebroza fu andyn grüpa, wo zy myta Wymysiöejyn ławta. S’zȧjn diöt oü hefa informȧcyja, wo zy zȧjn ferbunda myter trȧdycyjnikja etnogrȧfyj wi jür- ȧn familyjgybroüha, ołd boün oba werkcojg ȧn ander wjytśoftaöeta. Yr cyzomagykłoüta wiöer zȧjn bȧdy teksta fum folklor, wo zy fungowȧn oba fungowȧta jyśter ym kesułnikja łoüf, wi oü indywiduȧlnikjy ryda, wo zy wiöda ufgybröht ym wywjad. Dy cyzomagykłoüta kistiöeryja zȧjn fu ferśidnikja zaha. Oder dy gydenkja-gyśihta fum krig ȧn fum nömkriggrasjyn, wi oü di fur fȧldat ȧn di łahawata prezentjyn ȧ kesułnikja wełtöebroz. Dy śpröhöebroz fur wełt bygrȧjf yh zu, wi der Bartmiński-Jerzy, oüz: „Łanikjy yr śpröh ferśidnik roüsgyziöety interpretȧcyj fur würikkȧjt, wo zy zih łyt byśrȧjwa yn zespołn fun mȧnana fur wełt (2007: 12). Wi dy Marcol höt gyśrejwa, „Dy reprodukcyj fun teksta y jyn fjym ȧn bydȧjtnanstruktün bywȧjzt dos, do zy zih hon ȧjgyławt yn hiöeta fun kesułłoüt – ȧzu yn teksta fum folklor wȧjza zih dy mȧnana fur wełt, under wyła zȧjn oü dy fürśtełnana fur ferganga cȧjt” (2020: 62). Oder di „mȧnana fur wełt” egzystjyn ny nok yn trȧdycyjnik ferśtanda folklorteksta. Yr cyzomagykłoüta wiöer zȧjn ny nok di, ok oü zyty, wo zy wiöda yn wywjada ufgybröht, wo zy zȧjn indywiduȧlnik gydöht. Oü y dan kon mȧ derzqn dy elementa, wo zy cyrykkuma ȧn zy boüyn ȧ öebroz fur wełt ym wymysiöeryśa komunikȧcyjkesuł. Nör typologyj fun füśnanproblema fur öebroz fur wełt, wo uf zy kom der Bartmiński (2007: 20–21), cytȧlt yh dy teksta uf zyty tȧln: 1) �Dy opozycyj „ynzer łoüt” – „fremdy łoüt”, dos hȧst dy oüo- ȧn heterostereotypa: y dam tȧl zȧjn dy kistiöeryja fu dam, diöh wos dy Wymysiöejyn andyśt zȧjn wi jyr nökwyn – Pöła ȧn Doüća, fun kontakta myt dan grüpa ȧn oü fu dam, wo dy narraton hiłda fjys typiś fjy dy Wymysiöejyn 2) �Dy konceptuȧlizȧcyj fum fȧld ȧn fu „ynzum” płoc ufer wełt: dy kistiöeryja fun ferśidnikja jytyn, fu dan bykanta ȧn zyhjyn, ȧn fu dan fremda ȧn nyzyhjyn. 3) �Dy konceptuȧlizȧcyj fur cȧjt, dy opozycyj „jyśter” ȧn „hoüt”: kistiöeryja fu dam, wo wiöe jyśter, ȧn wi dos ej bocy hoütnik tags andyśt gywiöda. Ym mȧsta gyt’s diöh dy nostȧlgyj hyndyn junga cȧjta ȧn hynder dam, wo śun ej wȧg. �Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa 4) D � y wata, wo zy y „ynzer wełt” zȧjn: etos fur at (fun wjytsłoüt wi oü fun handułłoüt), dy ferbłȧjnikja śtełn, fȧjyn, öntłikjy (fur oüsziht fun nȧrrȧton) ȧjśtełnana ȧn decyzyja, wo mȧ maht ym ława. 5) �Dy łidyn: zej zȧjn bocy hoüt ȧ wihtik tȧl ym repertuar fun łoüt fum wymysiöeryśa kesuł (zejh Małanicz-Przybylska 2019). Dy teksta błyn elȧstyćnik gytȧlt – hefa föna kynd mȧ cütȧla cyn andyn grüpa. Mȧj decyzyj wiöe myt mem łanga ława ym teren underśtyct. Ym end gyt’s oü ȧn rȧjster fun temata, do dos ej łȧjhter fjy dy nyȧkademyśy łoüt cy łaza: Kistiöeryja fu Wymysoü ȧn Wymysiöejer: kistiöeryja fum mit fum roüsśtama fu Wymysiöejyn, oü myta teoryja fu wu kuma dy śpicnoma oba jytynnoma. S’zȧjn diöt oü gyśihta fum tagtegłikja ława y Wymysoü, cym bȧjśpil fur śül fjym krig, fur boü fur ciglȧj, wi oü fu dam, wi zih dy Wymysiöejyn ȧn Pöła oba Ełcnyn funander ohota, s’mȧst ym kontekst fur endogȧmyj, dos hȧst, fu dam, wi zy zih hon gynuma jok y ȧr grüp. Dos tȧl, ȧn s’gancy bihła fyngt o myter kistiöeryj fum Linküś-Ruzła (1926–2009), ȧ wymysiöejer tyhteryn ȧn ejwerzeceryn, wo’s zoüwer höt cyzomagyłet ȧn wetergan hefa folklorteksta. Fur kistiöeryj, wo zy zih ofyngt myta wjytyn „Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot” śtomt der titl fu dam bihła. Kistiöeryja fur wymysiöeryśa śpröh: kistiöeryja, wu ym wihtiksta ej dy wymysiöeryśy śpröh, cym bȧjśpil wing bykanty kistiöeryja fun łoüt, wo zy ny kunda andyśt kuza, wi oü fun łoüt fu zystwun, wo zy diöh ferśidnikjy zaha zih hon gyłjyt wymysiöeryś – dinstłoüt oba łoüt, wo zy zih cüwywa y Wymysoü. Wihtik zȧjn oü gyśihta fum unryhta fu Wymysiöejyn, wo wiöe nöm krig, diöh dos, do zy kuzta jyr śpröh, wi oü fun negȧtywnikja ȧjśtełnana fun łoüt fun djyfyn ymsrod wo zȧjn fu Wymysoü, wi zy oüsśpincta dy Wymysiöejyn, wo zy kuzta wymysiöeryś. Undyn kistiöeryja fur wymysiöeryśa śpröh gyt’s zyty, wo zy zih hon ym dy ołda cȧjta, wi oü refleksyja fur ecnikja sytuȧcyj fu dar śpröh. To y jyn ym mȧsta zit’ȧ dy ideologyja ȧn ȧjśtełnana yr wymysiöeryśa śpröh ȧtkȧn, wi oü yn andyn śpröha. Kistiöeryja fu wymysiöejer kłȧdyn: ziöen fu wymysiöejer fłȧk, fu dam, wi dy ferśidnikja fłȧk oüsśoüta, wi oü fu dam, wi zy zȧjn andyśt gywiöda ȧn dos ej hefa möł ogyśect fun narrȧtorkja. Mȧ kon oü derzan hefa ideologyja ȧn ȧjśtełnana yn fłȧk ȧtkȧn ȧjna: oü fu dam, wi zy oüsśoün, wi oü dos, wo zy bydȧjta fjys cügyhjyn fu Wymysiöejyn. S’zȧjn diöt oü prȧktyśy zaha, cym bȧjśpil, wi mȧ zo wośa oba nyn dy fłȧk, owi oü wi oüsśoüta dy kłȧdyn uf ferśidnikjy okȧzyja. Kistiöeryja fun trȧdycyja ȧn gybroüha: fu dam, wo zy jyśter hon gymaht ufer friöed oba ym śmjyrgüst, wi oü ferśidnikjy ferbłȧjnikjy śtełn, wo zy wün bym faderśłȧjsa. S’zȧjn diöt oü hefa zaha gyziöet fu dam, wi mȧ zih ocug ȧn wo’ȧ 43 �44 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian os by dam, ȧzu ys’s hefa fun kłȧdyn ȧn fum asa. Yn kistiöeryja fu dam, wi zy fün uf dy opyłysa, zit’ȧ oü dos, wi mȧ wiöe fjy dy nökwyn, wo zy doüć oba pönyś kuzta. S’ej diöt oü ȧ kistiöeryj fum Sukkot-hȧltag fu wymysiöejer Jüda. Kistiöeryja fur müzik ȧn łidła: łidła wymysiöeryśy ȧn oü kumentan cüna. Miöeha oü gyśpejłt ufer hȧrmoni (s’śpejłt der Pütelik-Jȧśki). Frȧłik, do dos zȧjn ny oły łidła, ȧ di, wo zy zȧjn y dam bihła, hon ny ȧmöł nö mejer śtröwa. Ufa ufśpejłnana wada oder gywejza zyty, wo zy zȧjn ynłik cy dan „gystandaryzjyta” yn łecta publikȧcyja (Król 2019a; Król 2019b; Król 2021). Wi oły foklorteksta, hon zy mejer warjanta – dy wersyja, wo zy zȧjn y dam bihła, kyna zȧjn andyśt, wi di, wo wün oüsgydrökt ejer. Kistiöeryja fur wjytśoft: kistiöeryja fu dam, wi zy hon gyat ym fȧld, ȧn oü fu dam, wi dy wymysiöejer wjytśoft zȧjn ym gydanka fu men kuzyn, andyśt gywiöda. Hynder byśrȧjwnana fu dam, wos ȧn wi zy hon ogyboüt, gyt’s oü zyty fur at ȧn fum ława fu dinstłoüt, trȧdycyja fur wjytśoft, wi oü fu dam, wi zy hon ołys gyłön, ym fȧld cy ata. Dos zȧjn typiśy twarfadum ym wymysiöeryśa folklor, wo zy zȧjn y hefa kistiöeryja fun nȧrrȧton, wo zy fun wjyt roüsśtoma. Kistiöeryja fun śiöehnikja: kistiöeryja fu dam, wo dy Wymysiöejeryna ȧn dy Wymysiöejyn höt gyśiöeht. Miöeha ziöen fun śoüzułn, wi der büw mytum ruta hitła. Dy ander, oüz łahawat wetergyziöet, łaha di łoüt oüs, wo zy zih łisa krigja, do zy głiöeta, do dy śiöehnikja istnjȧn. Kistiöeryja fur handwerk ȧn handuł: kistiöeryja fu dan Wymysiöejeryna ȧn Wymysiöejyn, wo zy ny hon gyławt fur at ym fȧld. Dos wün handwerkyn, zyty wi tepyn, wawyn ȧn śmyd, wo zy jyr fȧh hon gyłjyt y Win. S’zȧjn diöt oü gyśihta fun handułłoüt, hefa möł łahawaty. Der cug cym handuł ej bocy hoüt ȧ wihtikjer signȧl fu wymysiöejer andyśtkȧjt. Kistiöeryja fum asa: kistiöeryja fu dam, y wyłer cȧjt ȧn wi mȧ höt gasa, wi bröhta zy s’asa ufs fȧld ȧn oü fu dam, wo zy hon gykuzt bym asa. S’ej diöt oü dos, wi mȧ yhta zo koha ȧn oü wi zy śmakta. Wihtik ej diöt śüsterpop, wo ej oü bykant oüz „wymysiöejer fanküh”. Gyśihtkistiöeryja fu Wymysoü: kistiöeryja fun wihtikja zaha, wo zy zȧjn gyśan y Wymysoü, hefa möł wetergyziöet oüz memorȧt: fum ofang fum andyn wełtkrig (1939), nömkrigroüsfjyn, oüszidln, ȧreśtjyn ȧn represyja fu Wymysiöejeryna ȧn Wymysiöejyn. S’zȧjn diöt oü kumyntoża fur wełtkistiöeryj wi oü fur hjyzikja (wi s’ośtyfta fur Regjonȧltancgrüp „Wymysoü”). Ławakistiöeryja: kistiöeryja, wo zy cyn andyn kȧtegoryja ny pasta. Zy traktjyn fum idatagława: rodfiöen, gydenkja fum śpejła fur kyndhȧjt, łjyn fum śwyma, at ufer köłagrüw. Hefa föna ziöen fun konkretnikja łoüt: fu frynd oba nökwyn. Hefa zȧjn zyty, wo zy kuza fun krankyta ȧn wi mȧ zy zo kürjyn, wi oü łahawaty gyśihta. �45 Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa S’wihtiksty kryterum fum cytȧla wiöe dy tematyk. Ȧbysła andyśt ej dö s’tȧl Kistiöeryja fur müzik ȧn łidła, wu’s zȧjn oü gyzunga teksta ȧn nȧrrȧcyja föna, wi oü Ławakistiöeryja, wu’s zȧjn teksta, wo zy cyn andyn tȧln ny pasta. S’cył fu dam cytȧla wiöe ny dy klȧsyfikȧcyj nöm folklorystyćnikja śłysuł, ok do’s łȧjhter ej fjy dy łoüt, wo zy dos łaza, do zy kyna fynda di kistiöeryja, wo zy zȧjn ym mȧsta interesȧntyś fjyr zy. Zu kon mȧ fun fłȧk hühja oü yn kistiöeryja fun trȧdycyja ȧn gybroüha, ȧ dy granc cwyśa ławakistiöeryja ȧn gyśihtkistiöeryja fu Wymysoü zȧjn fłisnik. Yhy höf, do dar kompromis wyt y oła wejwułn. Yhy priöebjyt dy transkrypcyj yr wymysiöeryśa śpröh wi ym gynoüsta cy śrȧjwa, yr ecnikja wymysiöeryśa ortogrȧfyj ȧnöh. Dy jyśta pröba fum ufśrȧjwa yr wymysiöeryśa śpröh go’s śun yr jyśta hełwt fum 19-ta hundytjür, oder ołdyśt ym 20-ta hundytjür wün dos pröba fum ośtyfta fun ganca ȧjśrȧjwsystem. Ym 1907 jür höt dos gypriöebjyt ȧ pönyśer etnograf Młynek-Ludwik y zer brośür „Narzecze wilamowickie” (Młynek 1907). Ym 1909 jür śrȧw der Latosiński-śiłer ȧ wjytynbihła myter wymysiöeryśa ortogrȧfyj. Oü ȧ wymysiöejer śrȧjwer, der Fliöera-Fliöera, höt ym brüh fum 19-ta ȧn 20-ta hundytjür ogyśtyft zȧj ȧgja śrȧjwsystem, yr pönyśa ortogrȧfyj ȧnöh. Ȧ śrywt yr fonetyśa transkrypcyj ȧnöh mahta oü der Kleczkowski Adam (1920, 1921), Fliöera-Hermon (Mojmir 1930, 1936) ȧn Anders Heinrich (1933). Ym ofang fum 21-ta hundytjür śtyft zȧj śrȧjwsystem ȧ wymysiöejer tyhter Tołer-Jüza, wo’ȧ bȧzjyt ufer pönyśa ortogrȧfyj, oder ȧ gybroüht oü umloüta ȧn ȧ döpułta signȧl „ao”, wo’ȧ bydȧjt „gynȧgt a”. Dy gynanta ortogrȧfyśa systema hon zih diöh ferśidnikjys ny ufgynuma. Ȧna wün cy śwjer, by dan łecta hon dy oüton zy oü ny konsekwentnik gybroüht (zejh Wicherkiewicz 2001). Ym ofang fum andyn canjür fum 21-ta hundytjür wiöe ȧ nojy śrywt gybroüht, diöh dos, do ȧ grüp fu Wymysiöejyn ej uf dos kuma, wo zy wün myter Gyzełśoft „Wymysiöejer” cyzoma. Oüz ȧner fu dan łoüt ho’h ȧ zyty śrywt gymaht, wo zy ej ufer pönyśa ortogrȧfyj underśtyct ȧn zy höt 33 łȧjhty grafema. Ȧȧ Ii Pp Zz Aa Jj Rr Źź Bb Kk Ss Żż Cc Ll Śś Ćć Łł Tt Dd Mm Uu Ee Nn Üü Ff Ńń Ww Gg Oo Xx Hh Öö Yy Ȧn oü digrafa (dź, dż, ng, iö, oü, öe) ȧn ȧ trigraf (iöe). Di śrywt byrift zih uf dy śrywt fum Tołer-Jüza wi oü cy dar, wo zy ej ym wjytynbihła fum Mojmir, oder zy ej ju fejł gryngjer gymaht – zy wȧjzt ny ȧ ganca rȧjhtüm fur wymysiöeryśa fonetyk. Zy wejwułt oder bym derhałda fur wymysiöeryśa śpröh bym ława: zy błȧ ufgynuma fun ełdsta kuzyn, zy błȧjt güt ufgynuma byr łjyr fur wymysiöeryśa śpröh ȧn zy ej gybroüht diöh bałd oły gyłiöeta, wo zy eta myt dar śpröh yhta ata. Ym 2012 jür wiöda dy wihtiksta teksta fu wymysiöejer literȧtür �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 46 uf zy ejwerśrejwa14. Zy wiöd gybroüht yr publikȧcyj A grammar of Wymysorys (Andrason & Król 2016) ȧn oü ym wjytynbihła fur wymysiöeryśa śpröh, wo’ȧ höt bałd 10 toüzyt wjytyn. Hoüt ej zy dy ȧncikjy gybroühty śrywt fu dar śpröh. Dy wymysiöeryśy śpröh, wen’s zih höt ym dy standaryzȧcyj ȧn kodyfikȧcyj, ej andyśt wi hefa ander kliny śpröha, wu mȧ byśtenik ejwer ferśidnikjy śrywta dyśkürjyt. Wen jynt ȧ gramatyśy füm oba ȧ wüt andyśt wiöe owi yr standardwersyj15, śtełt yh nöher ȧ standardfüm ym ekikja wȧndła. Cüzecłik fürłen oba cüziöen śrȧw yh yn koüłikja wȧndła. Yhy go öbaht, do dy ejwerzecnan uf dy pönyśy śpröh wi ym gynoüsta ej, oder fjys güty fun łazyn ho’h nymiöehja wejderziöen ȧn ferziöen wȧggyłön. Dy akurata łazyn kyna myta wymysiöeryśa transkrypcyja ȧn filma ufer internetzȧjt fu Wikitongues ata. S’cył fu dar publikȧcyj ej dy wiöer fur dokumentȧcyj fur wymysiöeryśa śpröh oüscybrȧta, zu fjy dy gyłiöeta ȧn łiwhobyn fu mejśpryhikkȧjt, wi oü fjy dy Wymysiöejyn zoüwer, wo zy weła jyr kena fur wymysiöeryśa śpröh tifer maha. Dy Kistiöeryja fu Wymysiöejyn oüz moüłfolklor S’terenbadȧn, wo’h ho gyfüt, wiöe ȧ gywynłik etnogrȧfyś badȧn: s’wiöe ȧ obserwȧcyj ȧn wywjada. Ȧs fun cyłn wiöe’s łidła, gytyhta ȧn śprejhwjytyn yr wymysiöeryśa śpröh cyzomacykłoün. Ȧ grus tȧl fu dan teksta wiöe śun oüsgydrökt (Król 2019b; 2021), hefa möł oü fergłyhja myter wiöer yn arhiwa, wo zy wiöe cyzomagykłoüt fjym 1945 jür fun doüća füśjyn Horak-Karl ȧn Karasek-Alfred (Król 2019a). Miöehja fu dan teksta, zu wi zy dy kuzyn hon wetergan, hon y dam bihła płoc gyfunda. Dy gyśihta fu Wymysiöejyn wün bocy yt ny derfüśt fun folklorysta, ok myta klina oüsnama. Der Młynek-Ludwik, ȧ pönyśer folklorkłoüer, höt y zer brośür ȧ piöeca śprejhwjytyn ȧn kistiöeryja fu Wymysiöejyn oüsgydrökt (1907), ȧ ym band „Sagen der Beskidendeutschen” höt fjym krig der Karasek-Alfred, wo wer śun fönum śrywa, 61 kistiöeryja fu Wymysoü ufgyśrejwa (Karasek & Strzygowski 1930). Gük s’badȧn y Wymysoü wiöe yn łecta cwencik jür ni ny ufs cyzomakłoün fum folklor gyryht, hefa teksta, wo’ȧ zy yn folklor kon ȧjrȧhjyn, wiöda füt oü ufgyśrejwa. Ym Grochowskja-Piotr ȧnöh, der ocȧha fur folklorystyćnikja narracyj ej dos, do zy „ufnama ȧ kerper fun gynüg śtȧjda teksta, wo zy zih byrüfa uf gynoüa kenafjym ȧn stereotypa, wo zy fungowȧn yn łanikja, interaktywnikja komunikȧcyjnikja sytuȧcyja” (Grochowski 2017: 239). Zyty sytuȧcyja, wen ȧ tekst wjyd gykuzt ȧn ufgynuma, zȧjn fjyn folklor kȧrȧkterystyćnik ȧn zy „konstytjyn interpretȧcyjnikjy kesułn, wo zy ym oüstoüś fun informȧcyja, oüszihta ȧn ośecnana, miöekja, ata oüs, Mȧ kon zy diöhśoün ufer zȧjt fum projekt „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej”, http://www.inne-jezyki.amu.edu.pl. 15 S’gejt ym dy fjym, wo zy zȧjn andyśt wi dy njym, wo zy wün ym Wjytynbihła fur wymysiöeryśa śpröh byśrejwa (Król 2020). 14 �Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa ȧ nöhta śtjekja ȧn brȧta oüs dy bygrejfmüstyn fur wirklihkȧjt ȧna zyty gyzec fum tün, wo zy cüna pasa” (Grochowski 2017: 239). Mȧ zo gydenkja, do ny nok ȧ trof ufer friöed oba ym krȧćum kon zȧjn ȧ folklorśofnikjy sytuȧcyj. Oü ȧ antropologićnikjer oba socjolingwistyćnikjer wywjad kon dos zȧjn. Yn wjytyn fun Burszta-Jędrzej ȧn Grębecka-Zuzanna ȧnöh „Dy sytuȧcyj fum etnogrȧfyśa wywjad ej oü y ȧm tȧl ȧ mytmaha ym proces fum ȧjkuma fun gydanka, fur noja ȧjkunft fun ołda gydanka fur fłügja cȧjt fur śtot, fu ȧr zȧjt yr ecnikja cȧjt fu Wymysoü, wo zy ej inda der punkt fum fłeća ym gykuz, ȧ fur andyn zȧjt ej zy inda gyśtyklt, nykompletnik ȧna nykompȧtybilnik myt dam, wo ym gydyhtnys ȧdkłjeft” (2015: 10). Hefa kistiöeryja, wo zy zȧjn ufgyśrejwa yr zyta sytuȧcyj, zȧjn fuł fun zyta elementa, wo zy wo ȧ wȧjł cyrykkuma ȧn ym kesuł ufgynuma ȧn zy wada fun folklorysta gybadȧt yn moüłikja teksta, wo zy wada gykuzt yn nȧtjyrłikja sytuȧcyja fjy dy łoüt fum kesuł (Grochowski 2019: 14). Ym Teśner-Śłyzyśa folklorysta Kajfosz-Jan ȧnöh: S’ȧjzidln fum tekst yn gydanka hȧst, do’ȧ ej mejer oba wingjer gynoü wetergyziöet, dos hȧst, do miöehja fjym oba bydȧjtnanstruktün wada wejder gyziöet, wos fjyt cy dam, do’ȧ wjyd konwencjonȧlnik ȧn hefa möł systemȧtyćnik. Grod diöh dos, do ȧ tekst ej troü yn akurata tekstafjym, ej der wihtiksty ocȧha fum folklorystyćnikja wetergan (2009: 44). Yr ȧnȧliz, wo zy ej typiś fjy dy folklorystyk, gejt’s yms „uffanga fun nȧrrȧcyjnikja fercyłkonwencyja, wo zy zȧjn gytraktjyt oüz ȧ śłysuł cym bygrȧjfa fur kultür, wo’ȧ łyt dy sensa (ȧn s’mytmaha) wihtik fjyr ȧ kesuł ufcyłaza” (Grochowski 2019: 15). Fu hefa kistiöeryja, wo zy y dam bihła zȧjn gywejza, hefa zȧjn memorȧta – kistiöeryja fum cȧjgjer. S’zȧjn y dam bihła hefa zyty kistiöeryja, cym bȧjśpil fum oüsbrȧhja fum krig, nömkriggrasjyn, öeta fum hejnłen fun tojera zaha fjyr dan, wo zy gygrasjyt hota oba fu dam, wi ȧdśtind dy grüp fun bowa byr Regjonaltancgrüp „Wymysoü”. Miöehja nȧrrȧton fercyłta dos ȧzu, wi wen zej zoüwer heta dos gydöht. Mȧ djef ju oder gydenkja, do der memorȧt ej kȧ objektywnikjy byśrȧjwnan fur wirklihkȧjt. Ȧ ej oüsgybrokt, ȧn dos, wi’ȧ wjyd fercyłt, höt mytum ȧgja derława ȧn myter ecnikkȧjt cy tün (Lehmann 2007: 32), wi oü myt dam, do mȧ dy memorȧta wył cyr kolektywnikja ideologyj fum kesuł cüpasa (Krawczyk-Wasilewska 1986: 27). Ȧ memorȧt ȧdśtejt cwyśam indywiduȧlnikja ȧn kesułnikja kȧrȧkter fur fercyłnan – ȧ ej y ȧm kontekst wetergan, ȧ höt typiśy motywa ȧn twarfadum ȧn’ȧ höt ȧ subjektywnikja kȧrȧkter (Hajduk-Nijakowska 2016: 10). Yr folklorystyn Marcol-Katarzyna ȧnöh, zȧjn dy hałdamüstyn ȧn watkjerȧrhyja ny byrezum bykuzt, „dos ej oder s’tün fu jyn śtȧtün, wo zy zȧjn gyśtełt y ȧm kontekst, wo wȧjzt, wos ej güt ȧn kesułnik ufcynama, ȧ wos śłȧht ȧn y ȧm kesuł ny derłiöet” (2020: 223). Der gyśtałt fu ȧm memorȧt höt oü dy persün fu dam, wo’ȧ cühüht cy tün, ȧ mejer dos, wi’s’um der kuzer fürśtełt, wo’ȧ fönum 47 �48 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian derhiöert. Diöh dos kom’s mer ȧj, do’s wihtik wje zȧjn, dy gyśiht fum kerper fun ufśpejłnana, wo zy cy dam bihła błyn oüsgykłoüt, fürcyśteła. Wi ȧ śwedyśer folkloryst Carl Wilhelm von Sydow śrȧw: Hefa memorȧta kyna y dy trȧdycyj nȧjkuma, bo dy łecta łoüt hon zy fjyr gynüg intersȧntyś, do zy zy weterziöen. By dam wada zy mejer oba wingjer ferendyt, dos hȧst, war zy weter kuzt. Ȧzu wjyd fum ołda memorȧt ȧ gydenkjafercyłnan, oder dy granc dercwyśa ej śwjer ufcyfanga (Sydow 1934: 253; za: Simonides 1969: 46). Dy kistiöeryja fun łoüt fanga o, wi dos Simonides śrȧw, „cy oła gyhjyn”, wen zy zȧjn „gynüg interesȧntyś”. Wen’s ȧzu ej, do wjyd der memorȧt „ym proces fum wetergan gyobjektywizjyt ȧn’ȧ feljyt by dam indywiduȧlnikjy ocȧha ȧn’ ȧ nymt uf zyty, wo zy zȧjn ym kesuł bygrȧjfłik ȧn zy wȧjza yht ungywynłikjys. Dy objektywizȧcyj hełt zih łiwer byn trȧnscendentnikja sytuȧcyja” (Simonides 1969: 46). Dar proces fum „ejwerata” ȧn cüpasa fum memorȧt cy dam, wo ȧ kesuł djef hon, hȧst fȧbulȧryzȧcyj ȧn folkloryzȧcyj (Hajduk-Nijakowska 2016: 65). Dos, wo błȧ ny ufgynuma fu ȧm kesuł, „gejt wȧg fum gybroüh ȧn śtjyrwt” (Bogatyriew & Jakobson 1975: 170). Hefa kistiöeryja, wo zy zȧjn y dam bihła, wün under dam proces, wi cym bȧjśpil fum śüldirektor, wo’ȧ höt gyret wymysiöejer mȧkja fjym roüsfjyn uf Üral, gyśihta fun „güta Rüsa”, cy fum cykrigata, wo dy knȧht mahta bym śmjergüst, cy ufȧ jyśta mȧja (wi cym bȧjśpil ȧ wiöen, wo’ȧ wiöe cyzomagyśtełt ufum dah). By dam dy mȧsta, wen ny oły kistiöeryja, wün fercyłt oüz dy „wirklih würikja” ȧn „objektywnikja”, wo zy zuła bywȧjza dy würyt fur oüsziht fun łoüt fum kesuł uf dy gyśiht. Dy fȧbulȧta kyna ny zȧjn gyhot oüz giöe śtȧjdy kistiöeryja, bo jyr müs-ocȧha zȧjn oü dy hefa warjanta: „jyr elementa ȧna dos, wi mȧ zy interpretjyt by idum noja weterziöen kund ejwerat ȧn wejdergyinterpretjyt wada. Dy procesa fur folkloryzȧcyj ȧn fȧbulȧryzȧcyj maha dy kistiöeryj, do zy ej wejdergyziöet ȧn endyt (höt warjanta)” (Grochowski 2019: 22–23). Zyty elementa fun fȧbulȧta, wo zy kyna myter cȧjt wos andyśtys bydȧjta, zȧjn toposa cy „śpröhśtȧnikkȧjta”, wo jyr bydȧjtnan höt myta interpretȧcyjmüstyn cy tün, wo zy y ȧm kesuł wada ufgynuma. Diöh dos miöehysmöł bydȧjta dinymłikja fȧbulȧta, wo zy fungowȧn y ferśidnikja gydankakesułn, wos andyśtys, oder inda yn skemȧta, öebroza ȧn ȧjkynfta fur nȧrrȧtoryśa trȧdycyj fu ȧm kesuł (Hajduk-Nijakowska 2016: 65–66). Yh go öbaht, do’h zo y dam bihła ferśidnikjy kistiöeryja wȧjza, ȧzu łis yh inda jok ȧ wersyj fu damnymłikja fȧbulȧt. Yn kistiöeryja fu Wymysiöejyn wjyd fürgyłet, fyrym dy śtȧtün zih zu hon ufgyfüt. Dos fürłen, wi dos Hajduk-Nijakowska śrȧw, „zȧjn hefa möł myta trȧdycyjnikja mekȧnizma fum wełtbygrȧjfa underśtyct” (2016: 50), ȧn zy egzystjyn ym „lokȧlnikja watsystem ȧn kesułnikja fürśtełnana, underśtyct fu dam, wo mȧ śpjyt, ȧn dos ołys boüt brama fur ontologyśa zyhjeran” (2016: 50). Di mekȧnizma, wo zy hyłfa „myta straha cy regjyn ȧn dy wełt ymsrod bygrȧjfa ȧna hyłfa dy fröga, wo zy ȧ menća �Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa knjyn, cyrykcyziöen” (2016: 50), kon mȧ derzan ny nok yn trȧdycyjnikja gatungja fum folklor, wi ȧ łid oba ȧ kistiöeryj, ok oü yn ławakistiöeryja. Diöh dos zu di gydankakistiöeryja fu Wymysiöejyn, wo zy traktjyn fur krigs- ȧn fur nömkrigscȧjt, wi oü dy kistiöeryja fum ołytagława – fun fołn, krankyta, ołder oba łöstikjy kȧjta, kyna fun folklorysta ȧn antropologa gybadȧt wada. Nymiöehja föna kyna oüz śtotlegenda gyzan wada, dos hȧst „nȧrrȧcyjkistiöeryja fun ȧktuȧlnikja kȧjta, wo zy ny łang łanik błȧjn” (Czubala 1999: 191). Oder zugiöe dy ecnikja śtotlegenda kyna hon „ołdy wücułn” (Czubala 1999: 194), dyrym djyft’ȧ zy inda interpretjyn ym kontekst fur folklorystyćnikja trȧdycyj fu ȧm kesuł. Ym foł fur moüłtrȧdycyj fu wymysiöejer kesuł, wihtik ej dos, do’s diöt gyt cwej etosa: fun wjyt ȧn fun handułłoüt. Y dam jyśta ej dy öntłikjy at ym mȧsta ogyzan, y dam andyn ej zy nok ȧ mytuł cym cył, dos hȧst cym gywejn. Di cwej etosa rifa cwü fercyłkonwencyja, wo zy zȧjn ferbunda myta wjyt ȧn handułłoüt. S’mȧst di Wymysiöejyn, wo zy wün gybün fjym krig wysa, do dy Pöła fun djyfyn ymsrod wo zȧjn fu Wymysoü hon yn gydanka ȧ öebroz fun Wymysiöejyn oüz wełyśy handułłoüt. Oüz kontra uf dos (gük dos hefa möł ej wür jok yn fürśtełnana fu Wymysiöejyn) ȧdśtinda hefa fȧbulȧta, wo zy zuła bywȧjza, wi sprytnik dy wymysiöejer handułłoüt zȧjn. Dos zuł cy dam fjyn, do Wymysoü wiöe rȧjh ȧn diöh dos andyśt wi dy djyfyn ymsrod. Di ferśidnikja fercyłkonwencyja zȧjn müstyn fum moüłwetergan, wo zy boüyn dy fercyłkultür fu Wymysiöejyn (Lehmann 2007: 20). Dy cyzomagykłoüta kistiöeryja zȧjn ferśidnik, wen’s gejt ym dy tematyk. Oder dy öebroza fu „ynzyn łoüt-Wymysiöejyn” ȧn „fremda” – Doüća, Pöła, Ełcnyn, „Rüskja” cy Jüda – zyca y oła kistiöeryja: y dan fum krig, nömkriggrasjyn, wi y dan fur fȧldat, owi y dan cym łaha. Der öebroz fu Wymysiöejyn underśȧjt zih yn ferśidnikja fercyłkonwencyja, wo zy zȧjn ferbunda myta etosa fu Wymysiöejer wjyt ȧn handułłoüt. Dy Wymysiöejer, wi ider kesuł, hon jyr folklorystyćnikja repertüar. Dy kistiöeryja, wo zy wetergan, hota łang cy tün myter nȧrrȧtoryśa trȧdycyj. Ym folkloryst Kadłubiec-Daniel ȧnöh, „dy wełt fum folklor ej ȧ oüsziht uf dy wełt ȧn uf dy łoüt zu, wi dos dy fygjeła zan, fum dystans fum cwyśagenerȧcyja ejwerława, wo boüyt dy wirklihkȧjt y jym ȧgja rȧht ȧnöh” (Kadłubiec 1999: 69). Dy kistiöeryja wiöda cügypast cyn interpretȧcyjmüstyn ȧn toposa, wo zy ym komunikȧcyjkesuł hon gyfungowȧt, zy wiöda cügypast cy dam, wo’ȧ grod diöft hühja. Dos hot oü myter polityk cy tün, wi oü myta gykuza myta hefa gyłiöeta ȧn dźjennikoża, wo zy köma uf Wymysoü. Dos, wi ȧ kistiöeryj ej weter gywiöda, kymt oü fu dam, cy wam zy wiöe adresjyt. Dy gydenkkistiöeryja, oü di gyfȧbulȧryzjyty ȧn gyfolkloryzjyty, błȧjn hefa möł fercyłt yr konwencyj fum memorȧt, „oüz würy gyśihta, wen śun ny fum nȧrrȧtor, to fu ȧm menć, wo’s der nȧrrȧtor zoüwer kant ȧn uf wyłys’ȧ zih kon oütorytȧtywnik byrüfa” (Simonides 1981: 35). Y dar folklorystyn ȧnöh, „wen’ȧ wył, do dy fercyłnan wjyd wetergyziöet wi yhta, wo wirklih wür ej gyśan, fjyt dos cy dam, do dy 49 �50 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian twarfadum, wo zy zȧjn bykant fur trȧdycyj, wada wejder fercyłt oüz ȧgja ejwerława fu ȧm menća. Ȧzu kymt hoütcytag fu ȧm fȧbulȧt wo ȧmöł mejer ȧ memorȧt” (Simonides 1981: 36). Yn folklorteksta „kon dy reprezentȧcyj fur wirklihkȧjt zih myter fikcyj mengja, hefa möł wada dy zaha, wo zy jyśter wün gyśan, cyr hoütnikja wirklihkȧjt cügypast; zej zȧjn ungywułd gynyt zu, wi mȧ zy hoüt djef hon” (Kajfosz 2011: 60). Wihtik ej ny nok dy sytuȧcyj zoüwer, ok oü der menć, wo’ȧ y dam cühüht. Ekstra byn ȧlternȧtywnikja gyśihta, dos hȧst yn „kistiöeryja fu dam, wi dy grüp ynwik ej cytȧlt, wo zy wȧjza, do miöehja emocyja, ahtnana ȧn cyłn wün ny inda fu oła cügyśtymt (Macdonald 2021: 107–108). Di wün yn fremda ny wetergan, ok y ynzer łoüt. Fylȧjht diöh dos kund yhy, oüz ȧ hjyzikjer füśjer, zej ufśrȧjwa. Diöh dos kyna dy kistöeryja, wo zy zȧjn y dam bihła, ny oüz wür oba ny wür fürgyśtełt błȧjn. Hefa föna śtyma ny cyzoma, oba hon ynwik śłȧhty data oba fȧkta. Yhy priöebjyt zy ny byrjyn, ok yn jytyn, wu’s mih doüht, do dos ȧ müs ej, ho’h yhta cügyśrejwa. Yr ȧntropologyn Tokarska-Bakir-Joanna ȧnöh, „dy gywynłikjy śpröh łoügjyt ny zu, wi dy dyskursa fu ferśidnikja gyśihtpolitykja, ok zy ziöet wür gütwyłnik. Dy śpröh wȧjzt, wi dy łoüt dy wełt zan” (2009: 303). Ȧn grod di oüsziht uf dy wełt fun kuzyn, ȧ ny dy wür fu dar wełt ej dos, wo dy folklorystyk zo badȧn. Wi dy rüsyśa folklorysta der Bogatyriew-Piotr ȧn der Jakobson-Romȧn hon gyśrejwa, „ȧ folklortekst fyngt zih o ołdyśt y dar cȧjt, wen’ȧ wjyd ufgynuma fu ȧm kesuł; ȧn wos mej, s’hałda zih bym ława jok di elementa, wo dar kesuł ufnymt” (1975: 169). Dy oüton śrywa oder folȧjfik, do ȧ tekst, wo’ȧ ny ej ufgynuma fu ȧr grüp ȧn wo’ȧ ej ufs fergasa gyłön, kon gyret wada fu ȧm „cüfełikja gykrysuł fu ȧm kłoüer, wo’ȧ’ȧ ejwertrüg fum moüłikja tyhta cyr śrȧjwliterȧtür” (1975: 169). Zu ej dos byśtymt oü ym foł fu hefa kistiöeryja, wo mȧ mer fercyłt, wo zy diöh ferśidnikjys ny kunda błȧjn ufgynuma fur grüp, oder zy zȧjn y dam bihła. Ym doüća folkloryst Lehmann-Albrecht ȧnöh, höt idy gyśihtcȧjt jyr fercyłnankultür, wo zy myta generȧcyja andyśt wjyd (Lehmann 2007: 13). Dy cyzomagykłoüta teksta y dam bihła śtama fun nȧrrȧton, wo zy wün gybün fjym andyn wełtkrig. Wi dos der Grochowski-Piotr śrȧw: s’ufnama fum internetwetergan hȧst „ny nok s’ośoün oba s’łaza, ok oü s’ośeca, kumentjyn, dercyłnan fum ȧgja ejwerława, fren ȧn dyśkürjyn myta oüton oba andyn śoüyn/łazyn” (Grochowski 2017: 239). Dy publikȧcyj kon oü ȧ repertüar fu jyngjyn Wymysiöejyn ȧjfłisa. Dy kontenta krigta ȧ noja trȧnsmisyjrima, wo’ȧ kon zy hefa łengjer bym ława hałda. Fylȧjht wen ny dos dokumentȧcyjnikjy tün, heta zy bocy hoütnik tags ny derławt, oba zy heta giöe ny ȧdśtanda, bo di, wo cühühta, dos wün grod dy hjyzikja ȧktywista ȧn gyłiöeta. Dos het ny s’jyśty möł gywast, wen dos wjyn zȧjn ny nok dy łoüt fu ȧm komunikȧcyjnikja kesuł, ok oü dy gyłiöeta, wo zy hon mytgyat bym ȧdśtejn fum folklor. Yhy höf, do di publikȧcyj – oüz bihła wi oü oüz internetzȧjt, kon hyłfa ny nok dy śpröh ȧn dy wymysiöejer moüłtrȧdycyj cy dokumentjyn, ok do zy oü wyt güt ȧjfłisa uf jyr łanikkȧjt ym wymysiöeryśa kesuł. Der Internet ej hoüt hałt ȧ wihtik medium fum wetergan fun zełda gybroühta śpröha. �WILAMOWSKOJĘZYCZNE OPOWIEŚCI WILAMOWIAN GYŚIHTA FU WYMYSIÖEJYN YR WYMYSIÖERYŚA ŚPRÖH Opozycja „swoi”–„obcy”: auto- i heterostereotypy Dy opozycyj „ynzer łoüt” – „fremdy łoüt”, dos hȧst dy oüo- ȧn heterostereotypa [1] Dy Wymysiöejyn kuma fum mjer Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Yh wa der wos ziöen, inda kuzt dy Polinskja-müm, wer zȧjn kuma diöt fu... kymt’s cy ziöen, fum mjer. Bo wjyr zȧjn... bo ynzer łoüt hon zih gyfüt woser. Zy... nimyd ny wył ny zȧjn bym mjer, by ȧm fłus, wi hȧst’s?... – Fłus. Fłus. Ju. Zy hon zih gyfüt fum woser. No oder zȧjn zy gykłoü... No wifuł jür müsa zy zȧjn kuma uf Wymysoü, ny? No do Wymysiöejer – zȧjn zy łang śun gywast dö, hon zy zih gy... myter wjytśoft, no. Oder inda fercyłt zy fu dam, do... wi zy hon fojer gymaht. Myt ȧm śtȧn, hon zy ȧ śtȧn ufȧ andyn śtȧn gykłopt, do wiöe... wytryskła, kymt’s cy ziöen.... – S’kom woser? Fojer. No do müst hon güty, güt śtruw, troügjys, do dos gy... höt gybrant, ny? No wifuł möł müsta zy dos ś... kymt’s cy ziöen... śtrö... – Śröpa? Wȧ ny, wi dos hȧst wymysiöeryś. – Śłön ȧner ym andyn oba śłȧjfa. No, do fojer roüskymt. No do... oder... kymt’s cy ziöen, śwjer wiöe’s gywast dö. Bo fȧld wün hefa, fad wün wing, ołys müsta zy maha myta hiöela. Myta hiöela, ȧna do hon zy gyhakt ȧn hower gyzyt ȧn kün ȧna, s’mȧjsta [s’mȧsts] kün, nöhta śpyter hota zy wȧs, oder oü gaśt, oü hon zy gyhot. No do fu dam hon zy gyławt. Wilamowianie pochodzą znad morza Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Coś ci powiem, ciotka Polińska zawsze mówiła, że my pochodzimy tam, przyjdzie powiedzieć, znad morza. Bo jesteśmy... nasi ludzie bali się wody. Nikt nie chce być przy morzu, ani przy rzece. – Rzece? �52 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian – Rzece. Rzece, tak. Bali się wody. No ale oni przy... no ile lat musieli iść do Wilamowic, nie? No to Wilamowianie już tu długo są, to się... zajmowali gospodarstwem, no. Ale zawsze opowiadała o tym, jak robili ogień. Jednym kamieniem, jednym kamieniem uderzali w drugi kamieni, no to była... wytryskła, przyjdzie powiedzieć... – Przyszła woda? Ogień. No to musiałeś mieć dobrą słomę, suchą, że to się zapaliło, nie? Ile razy to musieli, śtrö... – Śröpa? Nie wiem, jak to po wilamowsku. – Uderzać jednym kamieniem o drugi, albo ocierać. No żeby ogień wyszedł. No to, ale, przyjdzie powiedzieć, ciężko tu było. Bo pola było dużo, koni było mało, wszystko musieli robić kopaczkami. Kopaczkami, to kopali i owies siali i żyto, najwięcej żyta. Potem dopiero mieli pszenicę, albo też jęczmień, też mieli. No to z tego żyli. [2] Ȧ Wymysiöejer tryft zȧj müter y Amsterdam Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Oder h’wa der wos ziöen, yh kuz ok zöfuł, wi mjyr śrȧw der Biöeźnjok-Jȧśü. Fu, fon [fu] Holandja, z Amsterdamu, do ging’ȧ y dy kjyh, s’wiöe ȧn zuntag, ȧn’ȧ gejt ȧn’ȧ zit, ȧ wymysiöejer bow gejt, kymt’ȧ ziöen, „mȧj mama ej kuma gyfiöen uf Holand”. Bo ȧ höt gyśrejwa ȧn briw, ȧna ȧ liöeft [łjeft] dyhemd [byhend], ȧ gejt oü y dy kjyh, ȧn’ȧ łiöeft [łjeft] dyhemd [byhend], ȧn’ȧ gejt, wi’ȧ ej ȧ piöer met [metyn], ȧ zit, ȧ höt śü fu hułc. Łódki. „O, dos ej mȧj mama ny”. Oder ȧ gejt ȧdiöh, zy ej ogycün wymysiöeryś. No. „Zy ej ogycün wymysiöeryś, yh gydöht, mȧj mama ej kuma”, niby dy Biöeźnjoćka, bo har hot śun kȧ mama ny, oder ȧ his zy „mama”. No. Ȧna dos ej..., dos śrȧw’ȧ mer ym briw. No. Dos hȧst, müsa fjyr... ynzer ełdyn fu diöt jynt rȧjnkuma, wen’ȧ diöt höt gyzan ȧ wymysiöejer bow. Wilamowianin spotyka swoją matkę w Amsterdamie Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Ale coś ci opowiem, mówię tylko to, co mi napisał Boźniok-Jasiu. Z Holandii, z Amsterdamu, to szedł do kościoła, była niedziela, no i idzie i widzi, że idzie Wilamowianka. Podchodzi do niej i mówi: „Moja mama przyjechała do Holandii”. Bo pisał list, i leci, on też idzie do kościoła, i leci szybko, i jak jest parę metrów od niej, widzi, ona ma buty z drewna. Łódki. „O, to nie jest moja mama”. Ale on przechodzi, a ona �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian jest ubrana po wilamowsku. No, „Ona jest ubrana po wilamowsku, ja myślałem, że to moja mama przyjechała”, niby Boźnioczka, bo on już nie miał swojej mamy, ale on do niej mówił „mama”. No. I to jest... to mi napisał w liście. No. To znaczy, że nasi rodzice musieli skądś stamtąd przyjść, skoro tam zobaczył Wilamowiankę (w stroju). [3] Dy Wymysiöejer wün ander łoüt Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wjyr wün ander łoüt, kymt’s cy ziöen, myt ołum andyśt. Mytum ocug, mytum asa, myter at ȧna łöstik zȧjn. Wjyr zunga hefa y Wymysoü ȧn hefa błimła. Błimła wün y idum gatła. Dy Wymysdiöfyn, wi zy köma ufȧ opyłys, do wunda [wundyta] zy zih, do zy zöfuł błimła hon y Wymysoü. „My se też musimy posadzić”. Yhy gydenk, wi dy Polinskja-müm hakt di, di fiöenbłimła, wo wer hȧsa klapsy. Hakt zy „No ady se weź z tego i z tego”. Go zy yn Pöła, do zy zuła zeca dy błimła. No, y Wymysoü wün hefa błimła. Wilamowianie byli innymi ludźmi Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. My byliśmy innymi ludźmi, przyjedzie powiedzieć. We wszystkim inni. W ubiorze, w jedzeniu, w pracy i w wesołości. Dużo śpiewaliśmy w Wilamowicach i dużo kwiatków. Kwiatki były w każdym ogrodzie. Starowsianie, jak przychodzili do nas na odpust, to dziwili się, że tyle kwiatków mają w Wilamowicach. „My se też musimy posadzić”. Pamiętam, jak ciotka Polinska kopała, te, te, floksy, co nazywamy klopsy. Kopała, „No ady se weź z tego i z tego”. Dała Polakom, żeby sobie posadzili kwiatki. No w Wilamowicach było dużo kwiatków. [4] Uf Wymysoü diöft zih nimyd ny ferwȧjwa Biöeźnjok-Helka (1924–2014), 2009. Y Wymysoü diöft zih nimand ferwȧjwa. Fon [fun], nökwer, fun, no, diöfa [djyfyn]. – Ju, oder dy höst gyziöet, do fu dar zȧjt fu Wymysoü, fum End? Ju ju, oder di diöfta zih ny ferwȧjwa y Wymysoü, fu Śrȧjwadiöf, Ołddiöf, Denkendiöf [Denkjadiöf], Hecznarowice, djyft’ȧ zih... nok Wymysiöejer mytum Wymysiöejer. Ȧ dy hełwt y Wymysoü, yh wył dos 53 �54 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian ny zjyr ziöen, oder dö zȧjn zu wi inder, ander łoüt, ȧn fum Rynk diöt... wejder ganc ander. Ju. Fu dar zȧjt, dar hełwta, diöft’ȧ zih ny ferwȧjwa diöt. Ȧn diöt – dö ny. No ȧzu wiöe’s. Zy hon zih ferwejwa zu unter miteinand, verwandt und so weiter, so. Do Wilamowic nikt nie mógł się przyżenić Helena Gasidło z d. Zejma (1924–2014), 2009. W Wilamowicach nikt nie mógł się żenić z... sąsiadów, no z wiosek. – Ale mówiłaś, że z tej strony Wilamowic... Tak, tak, ale oni nie mogli się żenić w Wilamowicach, z Pisarzowic, Starej Wsi, Dankowic, Hecznarowic, nie powinni... Tylko Wilamowianie z Wilamowianami. A ta połowa Wilamowic (zachodnia), nie chcę tego za bardzo powiedzieć, ale tu są tak jakby inni ludzie, a z rynku tam znowu całkiem inni. Tak. Z tej strony, z tej połowy, nie powinno się żenić tam. A z tamtej tu nie. Tak było. Oni się żenili tylko tak między sobą, z krewnymi i tak dalej. [5] Dy Wymysiöejyn köma mejer wi zejwa hundyt jür y dam H: Taksła-Hȧla (1923–2020), 2009. N: Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. H: Zejwa hundyt jür wi zy dö hon... N: Zejwa, dos ej śun mejer wi zejwa jür, (zejwa hundyt jür). H: No yta ys’s mejer. Fylȧjht aht. N: Yh ho niöencik jür ȧn byśtenik hjy’h zejwa ȧn zejwa. S’ej śun aht! Wilamowianie przybyli ponad siedemset lat temu H: Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2009. N: Anna Sznajder (Schneider), z d. Danek (1920–2012), 2009. H: Siedemset lat minęło od czasu jak oni… N: Siedem, to już jest więcej niż siedem(set) lat. H: No teraz już jest więcej. Może osiemset. N: Ja już mam dziewięćdziesiąt lat i ciągle słyszę siedemset i siedemset. Jest osiemset! �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [6] Dy Wymysiöejyn wün ander łoüt wi dy Ełcnyn Tołer-Jüza (1929–2013), 2012. Dos wiöe ȧzu: dy Wymysiöejer hota myt dan Ełcnyn nist cy tün, bo dy Ełcnyn hota ȧbysła ander ryd, ȧn dy Ełcnyn hota zih mejer, do zy Doüćy zȧjn. Zy hota zih, do zy Doüćy zȧjn, no do, ȧ dy Wymysiöejyn, bo diöt, y Ałca hot, dos, dos der Latosiński śrȧw, do höt zih ȧ śiłer ferwejwa y Ałca, diöh dos zȧjn diöt Rosnern; Rosner his’ȧ. Dos śrȧjwt, do dü konst ju dos łaza. Do hot’ȧ, diöt zȧjn oü Rosnern gywast, y Ałca. No fu dam Wymysiöejer, wu zy diöt [höt] ferwejwa, bo Wymysiöejer hon zih oü ferwejwa, Foxa wün oü mȧłȧjhtwun y Pöłn, ȧna dö... No ȧna dos hota zy zih ferwejwa. Oder dy Ełcnyn wün ȧzu, zy hota kȧ, kȧ zyty güty cükunft cy ynzyn, cy ynzyn, cy ynzyn, dos. Bo zy hota mejer ȧzu, zy hota ȧ doüćy śül diöt y Ałca, ȧ pönyśy śül wiöe ȧn ȧ doüćy śül. Di kyndyn gingja y dy doüćy śül oba y dy pönyśy, wȧs yh, op nok, oder müsta oü pönyś (łjyn), wen zy dö, y Pöłn, wün. H’wȧ nist, cy gingja zy y di, y di, oba wi, wȧs yh ny, oder s’wün cwü śüln [śiln], dos wȧs yh. No ȧna di..., di łoüt wün ȧzu, ȧbysła ȧzu śtrytyś wün di łoüt. Dy wün ny zyty łoüt, zyty... wi hȧst zih, ȧzu... Dy Wymysiöejen wün ander łoüt. Fu andym [andum] pokolenie... Wilamowianie byli inni niż Hałcnowianie Józef Gara (1929–2013), 2012. To było tak: Wilamowianie nie mieli z Hałcnowianami nic wspólnego, bo Hałcnowianie mieli trochę inną mowę, i ci Hałcnowianie uważali się bardziej, że są Niemcami. Uważali siebie za Niemców. No to... a Wilamowianie, bo tam w Hałcnowie, to pisał Latosiński, tam się ożenił nauczyciel w Hałcnowie, dlatego tam jest teraz nazwisko Rosner. Rosner się nazywał. To pisze..., możesz o tym poczytać. Że tam też były Rosnery w Hałcnowie. No od tego Wilamowiana, co się tam ożenił, bo Wilamowianie też tam się żenili. Foxowie byli w wielu miejscach w Polsce, i tu... to się żenili. Ale Hałcnowianie byli tacy, nie mieli dobrego nastawienia do naszych, naszych, to. Bo oni się uważali raczej za.... oni mieli tam niemiecką szkołę w Hałcnowie, polska szkoła była i niemiecka. Dzieci chodziły do niemieckiej szkoły albo do polskiej, nie wiem czy tylko, ale musieli też po polsku, jak byli w Polsce. Nie wiem, czy chodzili do jednej i drugiej, czy jak, nie wiem. Ale były dwie szkoły, to wiem. No i... ci ludzie byli tacy, tacy trochę kłótliwi. Oni byli takimi ludźmi, jak to się nazywa, tacy... Wilamowianie to byli inni ludzie. Z innego pokolenia (fali osadniczej). 55 �56 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [7] Dy Ełcnyn ferhyndyn yn Wymysiöejyn Tołer-Jüza (1929–2013), 2012. No, no. Oder, ȧ di wün zyty, di..., di, di kłopa, wu fün uf dy Bejł y dy at, ufa rydyn fün zy, ny? Bo s’wün kȧ, kȧ oütabüsa wün ny, ȧni oüta, do fün zy na rowerach. Fün zy ufa rydyn, ȧ dy ełcner bowa gingja wi der [dy] śtrös brȧt ej, gingja zy myta, mytum, myt dam, myt ȧm, myt puter, myt myłih, byłoda gingja zy, zyty taśa hota zy, gingja zy, ȧ di fün, ȧn di kłenglta, ȧn di cöwta zih ny. Di müsta rundergejn fum rod, di cöwta zih ny, do zy... Ȧ jyśter wün zyty śtrösa, dos wiöe hefa, hefa wiöe, dos, ufa... wi hȧst?... Śtoüb, hefa śtoüb wiöe ufer śtrös, bo s’wün zyty śtrösa fu śtȧn, ny? No do wün śtoüb, wen ȧ oüta fü, to wiöe fuł śtoüb, ȧna uf, hyndyn rydyn maht’s zih oü śtoüb, oder ny ȧzu hefa. Ȧna – ȧzu fercyłt mer ȧner – nöhta ziöet’ȧ, s’ander möł, no do hota zy ny diöhgyłön, oder wejder zȧjn zy gyfiöen, bo di, s’mügjys, bo di zȧjn s’mügjys ganga fu Ałca uf dy Byłc cy ferkiöefa dos. Ziöet’ȧ, hota zy uf dy rydyn gymaht zyty est, ȧn zyty kliny est gymaht, myt, myt błytyn, cügy..., cügy..., cügybunda bym rod, ȧna gyfiöen, do, fu dan est, to ging, ging, to s’riöehyt nok. Ȧzu hota zy... ȧ di hota gyfłüht uf zy nöhta. Hałcnowianie przeszkadzają Wilamowianom Józef Gara (1929–2013), 2012. No no, ale oni byli tacy... ci mężczyźni, którzy jeździli do Białej na rowerach, nie? Bo nie było żadnych autobusów, ani samochodów, to jeździli na rowerach. Jeździli na rowerach, a Hałcnowianki chodziły tak jak ulica jest szeroka, szły z, z tym, z masłem, z mlekiem, obładowane szły, takie torby miały, szły, a ci jechali. I ci dzwonili na dzwonkach, a te się nie odsuwały. I oni musieli zejść z rowera, a one się nie przesuwały, żeby oni... a kiedyś były takie ulice, że było dużo, dużo, jak się nazywa, kurzu: dużo kurzu było na ulicy, bo były takie drogi kamieniste, nie? No to był kurz, a jak auto jechało, to było całkiem zakurzone, a za rowerami też się kurzyło, ale nie aż tak bardzo. I tak opowiadał mi jeden. Potem powiedział, na drugi raz, no to też ich nie przepuściły, ale znowu jechali, bo one, rano, one chodziły rano z Hałcnowa do Bielska sprzedawać to. Powiedział, że zrobili na rowery takie gałęzie, takie małe gałęzie z liśćmi, (worki z piaskiem) przywiązali przy kole i jechali, to z tych gałęzi się tylko kurzyło. Tak im zrobili, a te na nich klęły potem. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [8] Nimand hot yns ny gan diöh dy śpröh Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Nȧ, nȧ, nimand. Oły diöfyn [djyfyn] hota yns ny gan. Bo, do wer kuza ganc andyśt wi zej, do wer zȧjn ganc andyśt ogycün ȧna dos wiöe ołys ny güt. (...) No-no, bo, do dos ziöe’h der ju, bo zy ferśtinda nist, wu wjyr kuza. Nöhta ziöet... no s’höt ȧner gyziöet „hołdy-bołdy”, nöhta kuzta śun mejer, wejder mejer, no ȧn dos ej ȧzu uf dar wełt. Nikt nas nie lubił z powodu języka Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Nie, nie, nikt. Wszystkie wioski nas nie lubiły. Bo, że mówimy całkiem inaczej niż oni, że jesteśmy inaczej ubrani, i to wszystko się im nie podobało. (...) No to, mówię ci, bo nic nie rozumieli, co mówiliśmy. Potem mówili, no jeden powiedział „hołdy-bołdy”, potem mówili już więcej, coraz więcej, no i tak to już jest na tym świecie. [9] Dy śpröh wiöe ny derłiöet Taksła-Hȧla (1923–2020), 2014. Wiöe’s, s’wiöe ny derłiöet. Do dos ej doüć, doüć, ȧn yta to, yt wyła zy oły kunst zȧjn, oły weła zy zyty, no. Bo dö, dö, ny dy fu, yhy kuz ny fun... dy łoüt fu, ynz... ym diöf, di diö... oba wȧ... fum dö, do di łoüt. Oder di łoüt dö, wu dö by yns ławta, no. Bo wün dy Pöła ȧn dy Wymysiöejyn. No to... no ȧzu kuzta zy, ny? Ȧzu wiöe’s, ȧzu kuzta... Język wilamowski był zakazany H: Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2014. Nie było, nie było dozwolone. Że to jest niemiecki, a teraz to, to chcą wszystko wiedzieć, wszyscy chcą takie... no. Bo tu, tu, nie ci z, nie mówię tu o ludziach z wiosek, co byli, albo ci, że ci ludzie. Ale ci ludzie, którzy tu koło nas żyli. Bo byli Polakami, a my Wilamowianami. No to, tak mówili, nie? Tak było. 57 �58 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [10] Ȧ Wymysiöejeryn ziöet uf „hołdy-bołdy” o H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Oder wȧst, wo ȧ bow ziöet, oder yh gydenk mer dos ny. „Hołdy-bołdy” hon zy gyrüfa, ȧ di bow ȧzu: „Wen dy ny wjest kyna pönyś kuza, wjesty müsa była wi ȧ hund”. I: No, do dos ziöet yh’ȧ oü śun wifuł möł. Jak jedna Wilamowianka odpowiedziała na „hołdy-bołdy” H: Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2009. I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Ale wiesz, co jedna kobieta powiedziała? Ale ja tego już nie pamiętam. „Hołdy-bołdy” wołali, a ona tak: „Jakbyś nie umiała mówić po polsku, to byś musiała szczekać jak pies”. I: No, ja to też mówiłam wiele razy. [11] Der śwygjerfoter wiöe ȧ Pöła, oder ȧ łjyt zih wymysiöeryś Tołer-Jüza (1929–2013), 2012. Dy bow kund wymysiöeryś, oder dy wułd ny, bo dy kyndyn wün ȧna wi dy kyndyn klin wün, do kundwer ny kuza wymysiöeryś, bo dö hotwer zyty, zyty, dö zyty, wi hȧst’ȧ, zyty komunist hotwer nönd, to kundwer ny kuza wymysiöeryś, müstwer zih uf, uf pönyś nok kuza. Zej kund wymysiöeryś, yh kund wymysiöeryś, ȧn wen... to wer müsta pönyś kuza. Ȧ dö wiöe nö der śwygjerfoter, har wiöe ȧ Pöła. Oder ȧ, fum andum diöf wiöe’ȧ, fu Hylćadiöf, oder har höt zih dö ferwejwa śun, wȧs yh, y wyłum jür, ym.. ahtȧncwencikjer. No do müst’ȧ zih wymysiöeryś łjyn. Ȧ kund wymysiöeryś. No ȧ, dos wiöe ȧzu: wen ȧner, wen zih ȧner dö ferwȧw uf Wymysoü, dos wiöe ȧzu, no ny ȧzu, oba wiöe’ȧ rȧjh, ȧ müst giełd hon, hefa giełd, oba ȧ zyty miöed nom’ȧ, wu nimyd ny wułd, oba mytum kynd, o, ȧ kynd wen zy hot. Ȧ mȧj śwygjermüter hot ȧ kynd. Dy kund zih ny oüsgan gryhta, no to hot’ȧ zih oüs... ferwejwa myter. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Mój teść był Polakiem, ale uczył się wilamowskiego Józef Gara (1929–2013), 2012. Moja żona umiała mówić po wilamowsku, ale nie chciała, bo dzieci były i jak dzieci były małe, to nie mogliśmy mówić po wilamowsku, bo tu mieliśmy takich, takich, jak się nazywa..., komunistów takich blisko, to nie mogliśmy mówić po wilamowsku, musieliśmy się na... mówić po polsku. Ona umiała mówić po wilamowsku, ja umiałem mówić po wilamowsku, a jak przyszło co do czego, to musieliśmy mówić po polsku. A tu był teść, on był Polakiem, ale... Z innej wsi był, z Hecznarowic, ale tu się ożenił, nie wiem już, w którym roku... w 1928. No to musiał się nauczyć po wilamowsku, umiał mówić po wilamowsku. No a to było tak, jak któryś, jak któryś się ożenił w Wilamowicach, to to było tak, no nie tak, albo był bogaty, musiał mieć pieniądze, dużo pieniędzy, albo taką dziewczynę wziął, co jej nikt nie chciał, albo z dzieckiem, o, dziecko jak miała. A moja teściowa miała dziecko. Nie mogła wyjść za mąż tak od razu, no to on się z nią ożenił. [12] Fyrym zih dy łoüt interesjyn myter wymysiöeryśa śpröh Taksła-Hȧla (1923–2020), 2014. Oder andyśt nö, wos ej dos do di, di ryd wymysiöeryśy, do dy łoüt yta zih interesjyn. No. Bo dos ej ny ȧzu, do... wu zy yns jata, wu zy yns, wu dö wiöe ym fynfȧnfjycikjer jür wi di, komunizm wiöe, ny? No, do wiöe’s ju ny derłiöet. Mȧryja, dö ȧn kłopa derśłögyn [derśłüga] zy ȧn wu zy dö ro... wu zy dö ata myt yns. Ȧn dos wöst nimyd ny, fu wu ynzer łoüt, bo dos ej ynzer, wu yhy bej roüs fu dan łoüt, ny? Wu zy dö zȧjn kuma. S’wiöe zejwa... zejwa hundyt jür, s’wyt śun zȧjn aht hundyt jür. Dlaczego jest teraz takie zainteresowanie językiem wilamowskim Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2014. Ale jeszcze co innego, co to jest, że ta, ta mowa wilamowska, że ludzie teraz się tym interesują. No. Bo to nie jest tak, jak nas bili, co nam, co tu było w 1945 roku, jak komunizm był, nie? No to nie było wolno. Maryjo, tu jednego mężczyznę zabili i co tu... co tu robili z nami. A tego nikt nie wiedział, skąd nasi ludzie (pochodzą), bo to jest nasze, co ja pochodzę z tych ludzi, co tu przybyli. Było siedem, siedemset lat, to będzie już osiemset. 59 �60 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [13] Der kłop fu Błan ferśtind wymysiöeryś Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2009. Ȧ fylȧjht, bo yta kuzt mej nimyd ny wymysiöeryś, oły kuzwer pönyś. Ȧ mȧj kłop wiöe fu Błan, dar kuzt ok pönyś. Oder ȧ ferśtind ołys. Wjyr kunda nist ny kuza, bo: „Yhy wȧs ołys, wo jyr kuzt”. Mąż z Bielan rozumiał po wilamowsku Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. A może, bo teraz nikt już nie mówi po wilamowsku, wszyscy mówimy po polsku. A mój mąż był z Bielan, on mówił tylko po polsku. Ale rozumiał wszystko. My nie mogliśmy nic mówić, bo „Ja wszystko wiem, co wy mówicie”. [14] Der Poüermin ziöet, wos ej nojys Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Ju, no do wen yhta wiöe nojys, no do ging’ȧ śun, ziöet’ȧ yn łoüta śun, byr kjyh, war wył yhta hjyn, do’ȧ zo kuma ufȧ Rynk, diöt wyt’ȧ kuza. – Wymysiöeryś cy pönyś? Wymysiöeryś. No s’wün łoüter Wymysiöejyn, do kunda zy. Ȧna dy andyn, wo wün, di wün wejder... Di wen zy heta gykund, heta zy yns gyśtoha. Bo wjyr kuzta wymysiöeryś, ȧ zej ferśtinda nist. No, dos wiöe ȧ zyta diöf, no ȧzu wi y Ałca, y Ałca kuza zy oü ȧbysła. Enłik, oder ny ganc ȧzu wi wjyr. Pauermin mówił o nowinach Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. Tak, no to jak było coś nowego, to szedł już, mówił ludziom już, przy kościele, że kto chce posłuchać, to powinien przyjść na rynek. Tam będzie mówił. – Po wilamowsku czy po polsku? Po wilamowsku. No byli sami Wilamowianie, to umieli. A ci inny, co byli, to znowu... Ci jakby mogli, to by nas zadźgali. Bo my mówiliśmy po wilamowsku, a oni nic nie rozumieli. No to to była taka wioska, tak jak Hałcnów. W Hałcnowie też mówią trochę. Podobnie, ale nie tak samo jak my. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [15] Wen wer kuzta wymysiöeryś, müstwer śtröf coła Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Ȧ wymysiöeryś oü, no do dy ałda, di junga kyna ju nist, mȧj kyndyn kyna wymysiöeryś ny. Yhy, wen yh yhta kuz myt imanda, nöhta fren zy: „Wos ej dos? Wi hȧst dos? Wos ej dos?”. Zej wysa nist. Bo jyśter łisa zy, wjyr kund... wjyr, wȧł yh, wi yhy wiöe jung, do ziöeta zy nö nist ny. Nöhta wen wer wułda wymysiöeryś kuza, müstwer śtyłnik, ȧ wen zy imand dertrüg, do wer wymysiöeryś kuza, müstwer śtröf coła. Ȧzu wiöe’s jyśter. Ȧ yta wjyn zy weła, do oły zuła kuza, ȧna di ałda kyna, ȧ wifuł zȧjn dar ałdy. Wen śun dos ej ołys gyśtiörwa. Ȧna di junga kyna ju wymysiöeryś ny. Ȧni ferśtejn zy ny. Za mówienie po wilamowsku trzeba było płacić kary Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. A po wilamowsku też, to ci starzy, młodzi już nic nie umieją, moje dzieci nie umieją po wilamowsku. Ja jak z kimś coś rozmawiam, to potem pytają: „A co to jest? Co to znaczy? Co to jest?”. Oni nic nie wiedzą. Bo kiedyś nie pozwolili, my... dopóki ja, jak byłam młoda, to nic jeszcze nie mówili. Potem, jak chcieliśmy mówić po wilamowsku, to musieliśmy po cichu, a jak ktoś doniósł, że mówimy po wilamowsku, to musieliśmy płacić kary. Tak było kiedyś. A teraz by chcieli, żeby wszyscy mówili po wilamowsku i ci starzy to umieją, a ile jest tych starych. Jak już wszyscy umarli. A ci młodzi to nie umieją po wilamowsku. Ani nie rozumieją. [16] Di, wo ferśtinda, łahta Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. No oder dö kuztwer – denk yhy – miöehysmöł hota zy zyty... wi zyty ferȧjna, ny? No do diöt gingwer cyzoma, wünwer miöehysmöł drȧj, fjyr łoüt, miöehysmöł wiöe jynt ȧ kłop myt... ben yns. No do kuztwer. Ȧn di andyn, wo ny kunda, hühta. Miöehja, wu ferśtinda, no do di wösta, wo wer kuza. Ȧ di, wo „wer ny kuza”, ȧna di an... zej łahta: „Fu wos łaha zej?”. No bo zej ferśtinda nist, ȧna di ferśtinda, do łahta zy. Wymysiöeryś. 61 �62 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Ci, co rozumieli, śmiali się Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. No ale tu mówiliśmy, czasem mieli takie, takie towarzystwa, nie? No to tam szliśmy razem, byliśmy czasem trzech, czterech ludzi, czasami był z nami jeszcze jakiś mężczyzna. No to mówiliśmy (po wilamowsku). A ci inny, co nie umieli, słuchali. Niektórzy, co rozumieli, no to ci wiedzieli, co my mówimy. A ci, „o czym oni tam nie mówią”, a ci, ci się śmiali: „z czego oni się śmieją?”. No bo oni nic nie rozumieli, a ci rozumieli, to się śmiali. Po wilamowsku. [17] Wi dy Pöła ogycün gingja Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Oder yh wȧ jok zöfuł, wen zy köma dö fu Wymysdiöf, fum rand, hota zy, oba fu Denkjadiöf, wi wiöe opyłys y Wymysoü, hota zy dy śü ufum... ny ogycün, zej köma biöewys ufer śtrös, ȧna nöhta fjyr kjyh cuga zy o dy śü ȧna köma zy ufȧ opyłys. No ȧn zy hota ȧn zyta rök, ȧzu wi świöeca rök, ȧn oü zy, ȧ zyty jak, ȧ zyty łangy, ȧn dö wün zyty pufa, zy wün ganc andyśt gynyt wi wymysiöejer zaha. Ȧna ȧ śjyctüh, no dos wiöe ołys. Stroje Polaków z okolicznych wsi Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Ale ja wiem tyle, jak przychodziły tu ze Starej Wsi tu z kraja, miały... albo z Dankowic, jak był odpust w Wilamowicach. Miały buty na... nie ubrane, one chodziły na bosaka po ulicy, a potem przed kościołem ubierały buty i przychodziły na odpust. No i miały taką spódnicę, taką jakby czarną spódnicę i też taką jaklę, taką długą i tu były takie pufy. One były całkiem inaczej uszyte niż wilamowskie rzeczy. I fartuch, no to było wszystko. [18] Dy Wymysiöejyn zȧjn kuma yn kłȧdyn Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No do frȧłik, dos zȧjn ju ganc andyśtyNo di łoüt zȧjn gywys kuma y dan kłȧdyn. Ȧ nöhta hon zy dos fylȧjht ȧbysła ferbesert [ferbesyt]. Bo fylȧjht, fylȧjht ny ołys, oder di fün ju do Turcji ȧn fu diöt hon zy oü yhta mytgybröht. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Wilamowianie przybyli w strojach Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No to pewnie, to są całkiem inne (stroje). No ci ludzie pewnie przyszli w tych strojach. A potem je może trochę ulepszyli. Bo może, może nie wszystko, ale oni jeździli do Turcji i stamtąd też coś przywieźli. [19] Nimyd hot zyty fłȧk, wi wjyr Zejma-Staha (1931–2015), 2014. Nimyd hot zyty ny, ymertihła zyty, zyty śjyctüh, wiöe ołys. Zjyr śejn. Mama, mȧj müter, zy hot zy. Korola [koroln] hota zy, ołys, ȧna s’jypła ȧna dy hoüa, ołys. Zy hota zy. Nikt nie miał takich strojów jak my Stanisław Zejma (1931–2015), 2014. Nikt nie miał takich, takich odziewaczek, takich fartuchów, wszystko było. Bardzo ładne. Mama, moja mama miała. Korale miały, jypły i czepce, wszystko miały. [20] Wi zy nöm krig hon ȧ ymertihła gyśtöła Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Mhm, s’śynsty ymertihła. Oder wjyr łeta hejn cym nökwer, ym, yn köła, bo heta zy ołys gynuma. Jak nam ukradli po wojnie najładniejszą odziewaczkę Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Mhm, najładniejszą odziewaczkę. Ale schowaliśmy (inne rzeczy) u sąsiada, w węglu, bo w przeciwnym razie to wszystko by zabrali. 63 �64 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [21] Der śmjyrgüst fjym krig Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wi dy po śmjergüśćje jyśter gingja, to śun ym zȧhs s’mügjys. Do wjyr oły śtindwer uf, hiöertwer śun, wen dy śmjergüśnikja koma cym mȧkja, mȧj śwaster [śwastyn] wün ełder. No do köma zy, no do ȧbyselüćü bygusa zy yns myt, myt woser. Ider hot ym głaz ȧ hołwa liter woser ȧn ȧzu śprangta zy yns mytum woser. Dos wiöe der po śmjergüśćje. No do wjyr müsta gan ȧbyselüćü cy asa ȧn wjyr hota hefa wȧjn, bo der tȧta maht wȧjn, no do byśanktwer źy myt wȧjn, ȧn zy gingja wejder byhend weter, bo... do zy oły mȧkja kyna byzihja. No do dos toüyt ȧzu bocy, kymt’s cy ziöen, bocym can s’mügjys. Ȧ nöhta gingja zy y dy kjyh, ym can wiöe dy mas. S’mügjys ym zejwa, nöhta ym can wiöe dy ander mas. Ȧna nöhta ufum Rynk. No ufum Rynk wiöe wos cy zan, kymt’s cy ziöen. Do dy mȧkja wiöda ȧbyselüćü bygösa, do ȧner fü mytum wiöen ȧn’ȧ łot uf dy mȧkja ufȧ wiöen, dos wiöe ȧzu myta dȧjsyzȧl [dȧjsułzȧln], do cwej śmjergüśnikja cuga dan wiöen, ȧna cwej śtusa dan wiöen. Ȧn uf der heja zosa mȧkja myt śmjergüśnikja. S’wiöe łöstik ȧzu. No ȧna gyzunga, ȧna gytanct ȧna, wi hałt dy śmjergüśnikja. Ȧbyselüćü bygusa zy dih, to fotegrȧfjyta [fotogrȧfjyta] zy, no śejn wiöe’s cy zan ym Uster... möntag. Ym Ustermöntag gingja zy. Jyśter hȧltag ny, oder inda möntag wiöe dos. Śmiergust przed wojną Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Jak chodzili po śmierguście, to już o szóstej rano. To wszyscy już wstaliśmy, czekaliśmy już, kiedy śmierguśnicy przyjdą do dziewczyn. Moje siostry były starsze. No to przyszli, trochę nas polali wodą. Każdy miał we flaszce pół litra wody i tak nas opryskiwali wodą. To było po śmierguście. To musieliśmy dać trochę jedzenia i miałyśmy dużo wina, bo tata robił wino, to częstowaliśmy ich winem, a oni szli znowu szybko dalej, żeby mogli odwiedzić wszystkie dziewczyny. No to trwało tak do, przyjdzie powiedzieć, do dziesiątej rano. A potem szli do kościoła, o dziesiątej była msza. Rano o siódmej, a potem o dziesiątej była msza. A potem na rynku. No na rynku było na co patrzeć, przyjdzie powiedzieć. Dziewczyny trochę polewali, to jeden jechał wozem i załadował dziewczynę na wóz, to było tak z tymi naszelnikami, że dwóch śmierguśników ciągło ten wóz, a dwóch pchało z tyłu ten wóz. A na górze siedziały dziewczyny ze śmierguśnikami. Było tak wesoło. No i śpiewali i tańczyli, no jak śmierguśnicy. Trochę polali cię, to robili zdjęcia, no ładnie to wyglądało, w Poniedziałek Wielkanocny. Chodzili w Poniedziałek Wielkanocny. W pierwsze święto nie, tylko zawsze w poniedziałek to było. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [22] Wi zy uf dy friöed gingja fjym krig Küpsok/Poükner-Hȧla (1923–2010), 2009. No do gingwer uf dy friöed, wjyr cuga zih śejn o, wymysiöeryś. Nöhta ging’ȧ cym junkwer oba cyr junkweryn. Fu wyhjer zȧjt zȧjwer gybata, ny? No nöhta gingwer y dy kjyh, nöhta yn krȧćum, nöhta hower... gy... gyasa diöt, gytanct. Ȧ nöht s’öwyts, gingja zy oły yn ham (fur junkweryn), ȧ diöt gingja zy wejder ym can, ym ȧlf yn krȧćum, ȧn zu wejder gytanct bocȧ mügja. No, ȧzu wiöe dy friöed. Dos wiöe śun ojej... fjym krig, no. Ȧzu wiöe’s. Jak szli na wesele przed wojną Elżbieta Babiuch z d. Danek (1923–2010), 2009. No to szliśmy na wesele, ubieraliśmy się ładnie, po wilamowsku. Potem szło się do pana młodego albo do panny młodej. Zależy z której strony byliśmy zaproszeni, nie? No to potem szliśmy do kościoła, potem do karczmy, potem tam jedliśmy, tańczyliśmy. A potem wieczorem wszyscy szli do domu (panny młodej), a potem znowu szli o dziesiątej, jedenastej do karczmy i tam znowu tańczyli aż do rana. No takie było wesele. To było już... ojej, przed wojną no. Tak było. [23] Dy ślynćkja ufer friöed Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ȧ, no to di wün ym krȧćum. No to diöt köma mȧkja, büwa, śtinda oły y dam zȧl [zol]. Ȧn di, di gest, dy łoüt, wu zy wün ufer friöed, di zösa. Ȧn di ślynćkja śtinda. Ȧna nöhta, wen dy hotst imanda ȧzu... kant yh cym bȧjśpil dejh güt, hułt yh dih ȧmöł cym tanca. Ȧn dy gingst wejder śtejn under dy wand. Ślęczki na weselu Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. A, no to ci byli w karczmie. No to tam przychodziły dziewczyny, chłopcy, stali wszyscy w tej sali. A ci goście, ci ludzie, co byli na weselu, ci siedzieli. A ślęczki stały. A potem, jak miałeś kogoś takiego... na przykład znałam ciebie dobrze, to poszłam po ciebie raz do tańca. A ty szedłeś znowu stać pod ścianę. 65 �66 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [24] Dy dinstłoüt ȧn atyn ufer wjytśoft fum foter Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No no, zej ösa ȧna zy krigta ȧbysła bycołt, no, hefa byśtymt ny. Bo zy ösa ju. No ȧna. – Ȧ wu śłüfa zy? No y, yr śtuw. Do hota zy bet, ołys cücydekja ȧzu wi wjyr, no ȧn zy ösa, ȧn (...). Fylȧjht wösta zy oü ny, fu wu zy zȧjn. Bo cym foter koma oü bowa fun gybjygja. Oder dos wiöe fjym krig. Hułfa zy inda wen, wen wiöe, wen zy zecta arpułn, ȧ nöhta wejder wen wiöe... kün, wȧz ym fȧld, köma zy oü. Ȧn zy fün wejder yn ham. Ferdinta zy piöer giełd, ȧbysła giełd ȧn zy fün wejder. Ȧna nöhta köma zy wejder ym hjewyst. Bo jyśter mahtwer ju ołys myta henda, ny? No to hułfa zy ȧ woh ȧn zy fün wejder. Służący i robotnicy na gospodarstwie ojca Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No oni jedli i dostawali trochę zapłaty, no, na pewno nie dużo. Bo jedli też. No i... – A gdzie spali? No, w pokoju. Mieli łóżka, całą pościel tak, jak my i jedli i (...) możliwe, że nie wiedzieli sami, skąd pochodzą. Bo do ojca przychodziły też kobiety z gór. Ale to było przed wojną. Pomagały zawsze, jak było, jak sadzili ziemniaki. A potem znowu jak było żyto, pszenica w polu, to przychodzili też. I jechali znowu do domu. Zarobili parę groszy, trochę pieniędzy i jechali z powrotem. A potem przychodzili znowu na jesień. Bo kiedyś robiliśmy wszystko rękami, no nie? No to pomagali przez jeden tydzień, a potem jechali znowu z powrotem. [25] Ȧ łöstikjy kistiöeryj fu wymysiöejer handułłoüt Abda-Inga (1928–2016), 2009. Underum Bühhejwuł, wȧst, wu der Bühhejwuł ej? Diöt wiöe ȧ krȧćum unda [dunda], yta ej’ȧ śun ny. Diöt błyn zy inda śtejn ȧn diöt gingja zy ufȧ „kölȧś”, zy ziöeta ny „gülȧś”, ok ufȧ „kölȧś”. Ȧn dercün trunka zy śnops. Ȧn nöhta, wen zy śun byzöfa wün, fȧta zy zy nöhta ufȧ wiöen, ȧn s’fad wöst, wi cy fiöen yn ham, to – „wjo!”. Ȧn s’fad fjyt zy yn ham, byzöfa. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Humorystyczna historia o wilamowskich handlarzach Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. Na Bühhejwuł (Kępa Hałcnowska), wiesz gdzie jest Bühhejwuł? Tam była na dole karczma, teraz już jej nie ma. Tam zawsze się zatrzymywali i szli na „kulaś”, nie mówili gulasz, tylko „kulaś”. I do tego pili wódkę. A potem, jak byli już pijani, to wrzucili ich na wóz, a koń wiedział już, jak jechać do domu. To „wio” i koń ich pijanych sam wiózł do domu. [26] Śüsterpop wiöe ym zuntag Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ȧ śüsterpop to wiöe oü ym zuntag hefa. Do śüsterpop, do yhy łjyt dos oü fur müter nöhta. No oder jyśter mahta zy ju ny zu güt wi yta. Yta gan zy wingjer mał ȧna ȧbysła myłih. Ȧna mejer ȧjyn. Ȧ jyśter wün hefa mał, hefa myłih ȧn cwe, drȧj ȧjyn, ȧn dos wiöe śüsterpop. Wȧsty, wi dos, śüsterpop dos ej, ȧ zyter... pop, wo dy śüstyn hon. Ȧzu his dos. (...) No, wȧsty’s. No oder dos, bo yhy maht dos inda, ny?... Yhy wȧnt ju nist ny, nom yh ys typła myłih ȧn ȧn łefuł mał ȧna cwej [cwe], drȧj ȧjyn, no bo h’hot hinyn, oder do wiöe’h śun oüsgan, maht yh dos y yns, y dyham. Hot yh ȧ kłopa ben mer, ȧ zjyr güta kłopa ȧn ȧ zun wiöe ełder, ȧ der ander wiöe nöhta y zȧhs, zȧhs jür, wiöe’ȧ jyngjer. No to mahtwer... ȧn dos ȧbysła, cym bȧjśpil, ȧ łefuł mał, ȧn ȧbysła myłih, fylȧjht wingjer wi ȧn hołwa liter, ȧna cwe ȧjyn, ȧna rejstwer dos inda ufum fet fum śwȧjn, ny uf kȧr puter, ny uf... margarin hotwer ny. Dos os yh ny, ȧ h’go dos oü y mem kłopa oü ny, koüft yh ny. Zyty margarin koüft yh ny. No wen yh maht puter, no to öswer ȧmöł, cwe möł. Śusterpop (jajecznica po wilamowsku) była w niedzielę Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Śusterpop to był też często w niedzielę. To śusterpop, to ja się tego też nauczyłam potem od mamy. No ale kiedyś nie robili jej takiej dobrej jak teraz. Teraz dają mniej mąki i trochę mleka. I więcej jajek. A kiedyś było dużo mąki, dużo mleka i dwa, trzy jajka i to był śusterpop. A wiesz jak to, śusterpop to jest taka papka, co szewcy mają. Tak to się nazywało. (...) No wiesz. No ale to, bo ja to robiłam zawsze, nie? Ja nic nie ważyłam, brałam do garnczka mleko i łyżkę mąki i dwa, trzy jajka, no bo miałam kury, ale to już byłam zamężna, robiłam to dla nas, tu w domu. Miałam męża, bardzo dobrego męża i jeden syn był starszy, a drugi był potem za sześć [lat], sześć lat był młodszy. No to robiliśmy, i to troszeczkę, na przykład, 67 �68 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian jedna łyżka mąki i trochę mleka, może mniej niż pół litra i dwa jajka i smażyliśmy to zawsze na tłuszczu ze świni, nie na maśle, nie na margarynie, tego nie mieliśmy. Tego nie jadłam (margaryny) i też tego nie dawałam mężowi, nie kupowałam. Takiej margaryny nie kupowałam. No jak robiłam masło, to jedliśmy raz, dwa. [27] S’asa ufum opyłys y Wymysdiöf Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. No ȧna uf Wymysdiöf ging yh wejder myter Polinskja-müm ufȧ opyłys. Bo zej hot diöt frynd yhta ym krȧćum. Diöt, wo yta dy kjyh śtejt, ȧn dunda, wo yta ej nist ny, ok no park jest, to diöt wiöe ȧ zyty łangy hyt, oü fu hułc, Krȧćmeryn. Krȧćmeryn his zih dos. Do diöt wiöe ȧ Wymysiöejeryn, dint zy diöt, ȧ nöhta go zy zih oüs myt dam wjyt. Bo dy, dy wün gyśtiörwa, ȧn di dinyn, di dineryn, ȧ Wymysiöejeryn wiöe’s, go zih oüs myt dam, z tym gospodarzem. Ȧn dy Polinskja-müm wiöe frynd myt dam menćła. Bo dos mü zȧjn oü ȧ öemer menć gywast, wo’ȧ ej ganga ufs dinst cym krȧćum diöt. Ȧ nöht wiöe zy, nöht gingwjyr ufȧ opyłys diöt myter Polinskja-müm, to inda oswer diöt s’mytagasa. Hoüt gydenk yh, wo wer diöt osa. Dos wiöe ȧ gülȧś. Dos ej... züp hotwer myt... myt ryź, ind myt ryź, bo’s wiöe kȧ cȧjt ny cy maha nüduł [nüdułn], oder myt ryź. Züp wiöe myt ryź, kroüt wiöe myt apuł [apułn] ȧn myt fłȧś, dos było drugie danie, ȧ nöhta śpyter ymȧ cwü oba ymȧ drȧj, do wiöe gülȧś, niby gülȧś. Dos wiöe gülȧś, ny yta zyta, wi yt ej gülȧś, ej. Dos wiöe, fo [fu] mytagsfłȧś, bo wiöe ryndera fłȧś ȧn hün oü, dos wiöe... yhy zoh dos cü, wi zy dos maht, śnȧd zy dos uf kliny śtykla ȧna nöht wiöe cwypuł ȧn puter, brant zy dos ȧbyselüćü myt... gał wiöd cwypuł. Ȧ nöht gus zy woser, ȧna nöht go zy s’fłȧś, dos, dos gy... dos fłȧś, wo śun wiöe gykoht. Go zy uf dos. Ȧ nöht güs [gus] zy roüm, dos bakt zih ȧzu, koht zih y dam roüm ȧbysła, no s’kymt cy ziöen, can, cwencik minüta, no, nie na gazie, ufum błȧh, no ny? Ȧ nöhta nom zy gydiöerty fłoüma. Gydjerty fłoüma. Ȧn gydjerty fłoüma, no, no ȧzu nom zy fum... ȧn zyta zȧkla hot zy fu... fu wiöer ȧ zyta zȧkla, nom zy ȧzu myter hand, ȧn y dos śöt zy nȧj. Ȧzu ȧ cwe möł go zy nȧj. Ȧn dos koht zih cyzoma. Ȧn wi zy wöst, wifuł łoüt höt zy, gus zy woser, nöht nom zy ȧn liter roüm, ȧna ȧbysła mał, maht zy zakłote, ȧn zy gus ȧn dos koht zy. To był gulaś śmietankowy, ze śliwkami. H’wa der ziöen, yhy hoüt wa’h nö gydenkja, wi dos güt wiöe. Ziöe’h, dos wiöe ȧzu zoüwylik, wi wen dy nö krigtst ȧ zyty fłoüm, wo ym roüm wiöd gykoht, dos wiöe beser wi dos fłȧś, wo diöt wiöe. Dos oswer myt brut. Cwe śysuł [śysułn] wün, s’wün mejer łoüt, wo hot frynd fu... �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jedzenie na odpuście w Starej Wsi Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. No a do Starej Wsi chodziłam znowu z ciotką Polinską na odpust. Bo ona tam miała jakichś krewnych w karczmie. Tam, gdzie teraz stoi kościół i na dole, co teraz nic nie ma, tylko no park jest, to tam był taki długi dom, też z drewna. Krȧćmeryn (Karczmarka), Krȧćmeryn się to nazywało. To tam była Wilamowianka, służyła tam, a potem wyszła za mąż za tego gospodarza. Bo oni tam wymarli, a ta służąca, ta służąca Wilamowiana pobrała się z tym, z tym gospodarzem. I ciotka Polinska była krewna z tym człowiekiem. Bo to musiał być biedny człowiek, co poszedł na służbę tam do tej karczmy. A potem była, potem szłyśmy na odpust tam z ciotką Polinską, to zawsze jadłyśmy tam obiad. Dzisiaj jeszcze pamiętam, co tam jadłyśmy. To był gulasz. To jest... zupę miałyśmy z ryżem, zawsze z ryżem, bo nie było czasu zrobić makaronu, ale z ryżem. Zupa była z ryżem, kapusta była z ziemniakami i z mięsem, to było drugie danie, a potem później koło drugiej albo o trzeciej, to był gulasz, niby gulasz. To był taki gulasz, nie taki, jak teraz jest gulasz. To było, co mięso z obiadu, bo było mięso wołowe i drobiowe też, to było... ja się temu przyglądałam, jak ona to robiła. Kroiła to na takie małe kawałki, a potem była cebula i masło, okraszała to troszkę z... cebula robiła się żółta. A potem zalewała wodą, a potem dawała mięso, to to... to mięso, co było już ugotowane. Dawała na to. A potem zalewała śmietaną, to się tak piekło, gotowało się w tej śmietanie trochę, no przyjdzie powiedzieć, dziesięć, dwadzieścia minut, no nie na gazie, na blasze, no nie? A potem brała suszone śliwki. Suszone śliwki. I suszone śliwki, no tak, taki woreczek miała z... z materiału taki woreczek, tak brała ręką i do tego wsypywała. Tak ze dwa razy wsypywała. I to się tak gotowało razem. A jak wiedziała ilu ludzi ma, wlewała wodę, potem brała litr śmietany i trochę mąki, robiła zakłótę, i wlewała to i tak gotowała. To był gulaś śmietankowy ze śliwkami. Powiem ci, do dzisiaj jeszcze pamiętam, jak dobre to było. Powiem, to było takie kwaskowe, jak jeszcze dostałeś taką śliwkę, co była gotowana w śmietanie, to było lepsze niż to mięso, co tam było. To jedliśmy z chlebem. Dwie miski chleba, było więcej ludzi, bo miała też krewnych. [28] Wi dy wymysiöejer Jüda fȧjyta sukkot Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Ȧzu wi dy Jüda, dy Jüda, di hota oü inda, ȧ dy Jüda, wen zy bata, do hota zy ȧ zyta, wi kon yh dos ziöen, ȧ zyta, zyty kliny komer, oder s’dah müsta zy cöwa. Zej hota inda zyta, zyta jes mahta zy, do zy dos dah kyna uf dy hej hywa ȧna do zy zȧjn underum hymuł. Zej kunda ny bata, wen, wen wiöe ȧ dah. Nok s’müst zȧjn głȧjh der hymuł. Ȧzu wiöe dos jyśter, oder ny ider wułd dos. 69 �70 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jak wilamowscy Żydzi świętowali Sukkot Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. Tak, jak Żydzi, Żydzi też mieli (swoje święto), a Żydzi, jak się modlili, to mieli taką małą budowlę, ale z otwieranym dachem. Zawsze takie coś robili, żeby móc dach otwierać do góry, żeby byli pod dachem. Nie mogli się modlić, jak tam był dach. Musiało być od razu niebo. Tak było kiedyś, ale nie każdy tak chciał robić. [29] Wi mih der pot fjyr hołwa liter brantwȧjn oüsgykoüft höt Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. S’wün ju zöfuł oüta... wün ny, jok ynzer straż, hiöer nok, fȧjerwer, fü mytum wiöen ȧn mytum, diöt, yr mejł brit, brit s’gytrȧd. No to müsta zy fiöen, no łiöeśa. Ȧn yhy ging, yhy ging, bo yhy füt mih, do’ȧ wyt łön ȧn mȧj putek, mȧj pot, kom ȧn’ȧ ziöet mer: „No, Helena” – bo yh hȧs Hela – „No wun höst dö dih gynuma? Fyrym ȧdkłüfsty ny, fyrym łest dih ny hejn?”. Ȧ y ȧr wȧjł, nöma zy, ȧ dos wiöe ȧ zyter śtank, ȧna świöec.... fon [fun], s’gytrȧd, ny? Wo’s brit. Fo [fu] dyhynda, yh mü jüh dos ziöen, fo [fu] dyhynda, ufum öeś. „Jezüs” – ziöet yh – „yt, yt wȧs yh śun, wu’h dö bej kuma”. Ȧna fjyr ȧn hołwa liter śnops, kiöefta... koüfta zy mih roüs fu dar mejł. Rüfa zy, bo yh his Figwer, ny? Za... wi’h jung wiöe, rüfa zy, do’h zo. Ȧ yhy gydöht, do dar höt mih diöt, ferśtejt dy froü? Do’ȧ diöt mih rift. Ȧ diöt wiöe, wo zy fün yn mejł. Te, Tymuś..., no, co pociąg jedzie, śyna, ejwer dy, no nöht wöst yh śun. Ym drȧj s’mügjys bröht... fün zy myt mer yn ham, yn drȧj s’mügjys. No ȧn dö wiöe nimyd ny, ziöet mer dy mama: „Zejh jok, dü, dü byst zu hałcśtiöek, do dy ny... dy głiöest ny y mjyr, ok y jyn”. Yhy cug mih oüs, cydyjyśt wüś yh mih, nöht cug yh mih oüs. Ȧmöł kymt dy mama gyfłün, ȧ s’wiöe dy tjyr ny cügymaht, ȧ mȧj tȧta wiöe y England. U Andersa, bo har ȧdkłüf fon [fun] doüća drowa ȧn’ȧ ging diöt, ȧ zy, y Belgja, y Belgja gingja zy cwej. Ȧ wen dy Doüća zy heta gyfanga, to derśłüga zy. Dos wiöe wojna, ny? Ȧn dy mama ziöet: „Ȧdkłoüfźe, gej ufȧ kjyhüf, gej ufȧ kjyhüf!”. Bo dy śoün hotwer ny, bo s’brit, zy ferbrant, dy jyśty. Ym noünȧndresik [noünȧndresikjer] jür (1945). Ging yh ufȧ kjyhüf ȧn cwyśa growa [grywyn], groby, no, łot yh mih nejder ym... yr... dos, ym hembła. Wȧst, ȧzu cötyt yh. Do’ȧ wyt kuma, oder ȧr wöst ni, ȧ hot mih... ȧ ziht byśtenik. Ȧ dy mama ziöet: „Ȧ wos wyłsty, der foter höt’s śun gynuma, ȧ dü kymst oü?”. Bo s’wiöe ȧzu. (...) Zy köma fo [fu] Śrȧjwadiöf, bo zy... na poniemieckie, no. Frasa, trynkja, ȧ nöht, „co moje – to twoje”. Ȧn zu wiöe’s, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian no. No to ging’ȧ, łis’ȧ mih. Hot yh nöhta rü. Oder wi s’Inga oü, do ziöet’s mer ȧzu: „Hela, wȧst? Yh mü der dos ziöen, dy Rüsa wün hundyt möł beser wi dy Pöła”. „Ȧ fyrym?”. „Zy gön yns cy, cy asa, s’mytagasa”. Zu trüga zy, do di hyhjer ny wysa. No güty łoüt, wo ejweron, y idum dos zȧjn. Jak mnie putek (ojciec chrzestny) wykupił za pół litra wódki Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Nie było tyle samochodów, tylko nasza straż, poczekaj tylko, straż, jechali wozem i z nim, tam, bo w młynie był pożar, paliło się zboże. No to musieli jechać, no gasić. A ja szłam, ja się bałam, że mnie zostawią. A mój putek, przyszedł i powiedział mi „No Helena”, bo ja się nazywam Hela, „No skąd się tu wzięłaś? Czemu nie uciekłaś, czemu się nie schowałaś?”. Za chwilę brali, to był taki smród i czarno ze zboża, nie? Co się paliło. I z tyłu, muszę wam to powiedzieć, z tyłu, po tyłku (obmacywali). „Jezus”, powiedziałam, „teraz już wiem, na co tu przyszłam”. I za pół litra wódki mnie wykupili z tego młyna. Wołali, bo ja się nazywałam Figwer, nie? Jak młoda byłam, wołali, żebym... A ja myślałam, że ten mnie tam chce, rozumie pani? Że on mnie tam woła. A tam było, co jechali do młyna. Te, Tymuś, no co pociąg jedzie, szyny, przez te (szyny), no potem wiedziałam już. O trzeciej rano przywieźli... jechali ze mną do domu, o trzeciej w nocy. No a tu nikt nie przyszedł, powiedziała mama: „Popatrz tylko, ty jesteś taka uparta, nie wierzysz mi, tylko im”. Rozebrałam się, najpierw się umyłam, potem się rozebrałam. Naraz mama przylatuje, a drzwi nie były zamknięte, a mój tata był w Anglii. U Andersa, bo on uciekł z niemieckiego wojska i poszedł tam, a oni, w Belgii, w Belgii poszło dwóch. A jakby Niemcy ich chwycili, to by ich zabili. To była wojna, nie? A mama powiedziała: „Uciekaj, idź na cmentarz, idź na cmentarz!”. Bo stodoły nie mieliśmy, bo się spaliła, spaliła się pierwsza. W 1939 (1945) roku. Poszłam na cmentarz i pomiędzy groby, groby, no położyłam się w tym, w koszuli. Wiesz, tak się trzęsłam. Że on przyjdzie, ale on nie wiedział, on mnie szukał ciągle. A mama powiedziała: „A co chcesz, twój ojciec ją już wcześniej zabrał, a ty jeszcze też przychodzisz?”. Bo tak było, (...) przyszli (wysiedlający) z Pisarzowic, bo, na poniemieckie, no. Żreć, pić, a potem co moje, to twoje. I tak było, no. No to poszedł, zostawił mnie. Miałam potem spokój. Ale jak Inga też, to powiedziała mi tak: „Hela, wiesz? Muszę ci to powiedzieć, Ruscy byli sto razy lepszi niż Polacy”. „A czemu?”. „Bo oni dawali nam jeść, obiad”. Tak nosili, żeby ci wyżsi nie wiedzieli. No dobrzy ludzie, co wszędzie, w każdym tym (narodzie) są. 71 �72 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [30] S’kynd bypiśt ȧ sowjetyśa drowa Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. Ȧn dos wiöe ȧzu śejn, wi’s klin wiöe. Ȧn dö cy... wun der Kowalczyk ej, no do wün... bo dy, di köma, di di... ȧn dy oficjyn wün oü. Oficjyn wün cym jes... Köma zy, köma zy cy yns oü ȧn s’Hela hot ȧ jür. Ha ha, do bȧwjȧt’ȧ’s, ojej, bȧwjȧt’ȧ’s. Ȧ dos wiöe nöhta ȧzu... Yh wa ziöen, wi’s ej. Ejs... byzȧht’ȧ. Ȧ yhy ziöet’um, yhy ziöet: „Wos höt gymaht”. Ȧ, har ziöet: „Yhy ho oü zyty, y dyham”. Di oficjyn wün ȧbysła gyśȧjter. Dziecko obsikało radzieckiego żołnierza Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. I ona była taka ładna, jak była mała. I tu, gdzie jest Kowalczyk, no to byli... bo ci, ci przyszli, ci, a oficerowie też byli. Oficerowie byli u tego... Przyszli, przyszli do nas też, a Hela miała rok. Ha ha, to bawił ją, ojej, bawił ją. A ona była potem taka... powiem, jak jest. Ona go obsikała. A ja mu powiedziałam: „Co narobiła”. A on powiedział: „Ja też mam taką w domu”. Ci oficerowie byli trochę mądrzejsi. [31] Ȧ güter Rüsek hyłft Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. Ȧ nöht hotwer ȧn... ynzer müter kant dan, mȧj müter. Bo wer hota kȧ rü ny. Ȧzu köma zy s’nahts ȧn ȧzu di, di... ȧn śisa, ȧn mȧłȧjhtwos maha. Ȧzu kunda zy cykrigata. No to hotwer ȧn oficer, ȧ dy müter, di kund’um śmȧjhln. Di maht’um inda arpuł [arpułn] ȧna ȧ e, śług’s, cwe e. E, wiesz co to jest e? – Ju. No maht’s’um inda s’öwyts. Ȧ dar wiöe ȧzu fruł, ȧzu śmekt’um dos. Hotwer rü. Nimanda łis’ȧ ny cü. Do imyd wje kuma ȧn yhta, yhta oüszeca. Nȧ, ȧ łis nimanda cü. Ȧzu fruł wiöe’ȧ. Ȧzu wiöe’ȧ ȧ ganca mönda, ȧ mönda wiöe’ȧ gywys. No do nöhta gingj’ȧ. Nöhta, oder nöhta wiöe dos ȧbysła beser, ym śłȧhsta wiöe der, dy... der ofang, wi zy köma. Wi zy köma wiöe’s ym śłȧhsta. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian „Dobry Rusek” pomaga Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. A potem mieliśmy jednego... nasza matka znała tego, moja matka. Bo nie mieliśmy spokoju. Tak przychodzili w nocy i strzelali i różne rzeczy wyrabiali. Tak umieli dokuczać. No to mieliśmy jednego oficera, a matka, ona mu umiała się podlizywać. Zawsze mu robiła ziemniaki i jajko, wbiła dwa jajka. Wiesz co to jest? – Tak. No, zawsze mu robiła wieczorem. On był taki zadowolony, tak mu to smakowało. Mieliśmy spokój. Nikogo nie dopuścił. Żeby ktoś przyszedł i coś narobił. Nikogo nie dopuścił. Taki był zadowolony. Tak był, cały miesiąc chyba był. No to potem poszedł. Potem, ale potem było już trochę lepiej. Najgorszy był początek, jak przyszli. Jak przyszli, to było najgorzej. [32] Dy Rüsa nama s’fad Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. Mȧj foter, bo har śtiörw jung. Mȧj foter hot fynfȧnzȧhcik jür. Hotwer ȧn zyta jung fad, cwejürikja, ȧ zyta świöecys. Ȧ zej nöma ołys. Hotwer dos ym ołda, bo ȧ zyty ołdy, di, di hyt wiöe nö ny. Yr ołda, do diöt, der foter go jum diöt cy frasa, ołys, diöt wiöe’s cügymaht, no oder di, di Rüsa hota dos oüsgyjest, do diöt ȧ fad ej. Wi zy weter fün, hisa zy ufmaha ȧn s’fad nöma zy, ȧn s’wiöe fjetik. Ȧ zyta śejn świöec fad. Wo’s’ȧ gyfełt, dos noma zy. „Ruscy” biorą konia Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. Mój ojciec, bo on umarł młodo. Mój ojciec miał sześćdziesiąt pięć lat. Mieliśmy takiego młodego konia, dwuletniego, takiego czarnego. A oni brali wszystko. Mieliśmy to w starym (domu), bo taki stary, tego domu jeszcze nie było. W starym domu, to tam ojciec dawał mu jeść, wszystko, tam było zamknięte, no ale ci, ci Ruscy to się wytegowali (dowiedzieli), że tam jest koń. Jak odjeżdżali, kazali otworzyć i konia wzięli i było po wszystkim. Taki piękny, czarny koń. Co się im podobało, to brali. 73 �74 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [33] Wi zy yns noma, dy Neuman-Mejł cy feleśa Abda-Inga (1928–2016), 2009. Y dy mejł wi zy yns noma, ȧn diöt dar ubowjec, dar wułd diöhoüs, do yhy mytum gej yn zek diöt jynta. Ȧ yhy łaht’ȧ oüs, oder diöt wün oü büwa, di müsta gywast fum AK zȧjn. Di zosa dy gancy naht ben yns, ȧn zy fercyłta ȧn zy łahta ȧn wjyr oü myta. Ȧn fu dam cün, do yh ny ging mytum, do go’ȧ mih diöt, bo y zyta rün kom s’gytrȧd, wȧł dy mejł wiöe undercunda gywast. Ȧn wi zy gyłeśt hota, to kom dos hȧsy gytrȧd nöhta. Müstwer dos y dy zek nȧjłön ȧn dy zek hywa cym fanster roüs. Zyty gancy cetnan. Ȧn do go’ȧ mih cy dam łecta rür, wu zytys ganc hȧsys gytrȧd kom. Bocy mügja kund yh śun kȧ wüt ny ziöen. Fu dam śtoüb. Jak nas wzięli do gaszenia młyna Neumanna Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. Do młyna, jak nas wzięli i tam ten ubowiec. On chciał koniecznie, żebym z nim poszła do tych worków tam gdzieś. A ja go wyśmiałam, ale tam byli też chłopcy, oni musieli być z AK. Ci siedzieli całą noc przy nas i opowiadali i się śmiali, a my też z nimi. A z tej złości, że z nim nie poszłam, to dał mnie tam do takich rur, bo w takich rurach szło zboże, bo ten młyn był podpalony. I jak gasili, to przychodziło potem to gorące zboże. Musiałyśmy to wpuszczać do worków i te worki podnosić i przez okno. Takie całe cetnary. No to dał mnie do tej ostatniej rury, gdzie takie całkiem gorące zboże szło. Do rana nie mogłam już powiedzieć ani słowa. Z tego kurzu. [34] Der jyśty mȧj wymysiöeryś Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Gryhta nöm krig, wa’h der ziöen. Ym Rynk wiöe, bo dos wiöe der jyśty mȧj, höt, höta [hota] di fu komunizm, höt‘ȧ ym Rynk ȧ zyta erzemlung [trof], fu ciglȧj gingja oü dy łoüt uf dan Rynk. Ȧ wjyr, jungy Wymysiöejer, bo dos wün jok Wymysiöejer, ziöeta ȧzu: „Wȧsty wos” – no wjyr wün jung, ziöeta zy: „Wjyr, wjyr gejn yns yn Bibiöewjec, diöt hower ȧ ȧkordeon, diöt wawer ȧbysła zyca ȧn zyngja”. Ȧ s’höt dos imynd [imyd] gryhta gyziöet ufum Rynk. No, ny łang wiöe dos dö. Köma gyfłün zyty... no, zyty nygüty łoüt. Dos wün kȧ Wymysiöejer. Ȧna zy hon yns gyfanga, wȧsty. War wiöe ȧdkłoüfa, wiöe’ȧ güt, ȧ war, wan zy hon gyfunga [gyfanga], ging’ȧ dy gancy naht uf dy policȧj, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian diöt zösa zy yr, ym kałer pocy mügja. Ȧn s’mügjys füta zy di junga łoüt, bo y... ufer Byłc brant der... dy mejł. Füta zy diöt di łoüt y dy at. [...] S’höt dos imynd [imyd] gyziöet ufum Rynk ȧna, di nygüta łoüt zȧjn gryhta kuma ȧn zy hon yns gyfanga. Ȧ yhy wiöe... yhy ȧdkłüf, ȧna bym Mjeta, diöt wiöe ȧ zyty łȧter undum hoüz. Fjym hoüz. Yhy cug di łȧter uf mejh, ȧna h’zos under dar łȧter. Wen zy heta kuma, heta zy mih derwjygt [derwügt]. Świętowanie Pierwszego Maja po wilamowsku Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Zaraz po wojnie, to ci opowiem. W rynku, bo to był pierwszy maja, mieli ci komuniści, mieli w rynku takie zebranie, od cegielni szli też ludzie na ten rynek. A my, młodzi Wilamowianie, bo to byli tylko Wilamowianie, powiedzieliśmy tak: „Wiesz co”, no my byliśmy młodzi, powiedzieli: „Idźmy sobie do Bibowca, tam mamy akordeon, tam trochę posiedzimy i pośpiewamy”. A ktoś to zaraz powiedział na rynku. No niedługo to trwało. Przylecieli tacy... no tacy niedobrzy ludzie. To nie byli Wilamowianie. I oni nas łapali, wiesz. Kto uciekł, to dobrze, a kto, kogo złapali, poszedł na całą noc na policję. Tam siedzieli w piwnicy aż do rano. A rano wywozili tych, tych młodych ludzi, bo... w Bielsku palił się młyn. Wywozili tam tych ludzi do pracy. (...) Ktoś to powiedział na rynku i ci niedobrzy ludzie zaraz przylecieli i nas łapali. A ja byłam... ja uciekłam i u Mjety tam była taka długa drabina pod domem, przed domem. Pociągłam tą drabinę na siebie i siedziałam pod tą drabiną. Jakby nadeszli, to by mnie udusili. [35] Ȧ gyśȧjty Wymysiöejeryn bywjet koroln Lüft-Nüśka (1923–2010), 2007. Wen zy köma y dy hyt, ȧn zy zöha, zuhta zy jok dy łod, wu dy łoda zȧjn. Ȧn wen’ȧ dos ny past, to freta zy: „Ȧ wun zȧjn dy korol?”. To dy nökweryn dö hot ȧ zyta grusa dibzak, ym rök, ȧn zy köma oü. No „dy korol” ȧn „dy korol”. Ȧn zej nom dan boütuł myt dan, myt dan korol cwyśa dy fis, ȧn zy hüłd dos. Ȧn zej bytofta zy ejweron. Gancy bytofta zy zy, ȧn dy korol funda zy ny, bo zy hot ȧ zyta twiöegzak. Ȧn zyta twiöegzak hot zy... ȧjgynyt, y dam rök, ȧ wen yhta kom, wen wer zaha, zyty fyngjela oba üryngla, zyty zaha hejnłeta, to nom zy jok dan dibzak cwyśa dy fis, ȧn mytum śjyctüh dakt zy zy cü ȧn zy zös... wösta śun nist. Ȧn zy bytofta zy ganc. 75 �76 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Sprytna Wilamowianka ratuje korale Anna Zejma z d. Fox (1923–2010), 2007. Jak przyszli do domu, to widzieli, szukali tylko skrzyni, gdzie są skrzynie. A jak im to nie pasowało, to pytali: „A gdzie są korale?”. To ta sąsiadka tu, to miała taką dużą kieszenń w spódnicy, a oni przyszli też. No „korale i korale”. A ona wzięła ten worek z tymi koralami pomiędzy nogi i trzymała to. A oni ją obmacywali wszędzie. Całą obmacali, a korali nie znaleźli, bo miała taki worek jak na ser. Taki worek jak na ser miała zaszyty w tej spódnicy. A jak coś przyszło, takie rzeczy jak pierścionki albo kolczyki, takie rzeczy jak żeśmy chowali, to ona brała tylko tą kieszeń pomiędzy nogi i fartuchem przykryła i oni już nic nie wiedzieli. A całą ją obmacali. [36] Oüz ȧ jung mȧkja ym pikus Holećkla-Helka (1928–2017), 2009. Zy köma. To gingja zy ym dy hyta rym ȧn zy... zy zühta, dy mȧkja, dy mȧkja. Wi zy yns derfün, dy mȧkja, to łeta zy zih śun hejn, miöehja. Ȧ yhy wöst nist ny. Köma zy mih ȧna myt mjyr... „Zosty kuma” – ziöeta zy mer. No do ging yh hałt myta myt. „Bo wen ny, to wyt śłȧht myt’üh zȧjn” – ziöeta zy gryhta, ferhisa zy mer. Yhy füng o cy grenn, no oder zy noma mih uf dy Bejł, ȧn diöt müstwer łejgja ufum füsbödum. Ȧn, ȧn śłüfwer ufum füsbödum, bo wjyr wün dresik mȧkja. Mȧśjytwer fu Wymysoü bocy uf dy Byłc cyfüs. Füt yns nimyd ny. Ȧn wer grynn. Dy mama kund oü nist ny ziöen. „Bej śun śtył, yh wa kuma cy djyr, yh wa dih diöt byzihja” – kom zy. Kom zy zan, wo yhy diöt mah. Ȧna oba, wo wer ny maha nist. Miöehysmöł mahtwer nist, ȧ miöehysmöł gingwer, nöma zy yns, dy Rüsa derzȧnk wün ju dö. Do nöma zy yns, do wer yhta diöt ufroüma zuła, ejweron wu’s’ȧ ym śmüciksta wje... wiöe. To müstwjyr gejn ȧn wer müsta roüma. Zyty cȧjta hotwer, jungy cȧjta. Wos wiöe, ȧ jung mȧkja wiöe’h derzȧnk, oder h’müst śun... No do zöswer, cwü woha wiöe dos gywys, ȧn nöhta müsta zy yns cy asa gan, zöfuł mȧkja wi wün. Diöt nöma zy yns cyr at ufer Bejł, ȧ njen wośa ȧn öernung maha. Wȧs yh, nö wam dos wiöe? Bo dos wiöe łydik śun. Ȧna... ȧna wjyr müsta dos ołys ufroüma. Ȧ wi wer ufgyroümt hota, no do gön zy yns diöt yhta cy asa. Zyty plipzüp [pipzüp], mȧłȧjhtwosfer ȧny, wiöe dos ny güt. Oder hunger wiöe, do... wjyr hyngjyta, to öswer ołys uf. Wo wer grynn. Ȧ wi zy yns roüsłisa, cwü woha wiöe dos, zöswer diöt, mjyr śȧjnt’s, oder drȧj woha, śun gydenk śun ȧni ny gynoü. No do kömwer yn ham, ȧn wer köma diöt, myt jen fȧldyn oła fur Byłc. Myta fȧldyn, wi zy yns roüsłisa, bo wer głiöeta nö ny, do wer frȧj zȧjn. Do wer yn ham kyna gejn, do zy yns wejder ny wan huła. Fütwer yns okriöepnje. Oder zy �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian köma ny. Oder dy mȧkja müsta ekstra zyca, ȧ dy ełdyn oü ekstra zyca. Tȧta nöma zy oü, oü zos’ȧ diöt ym lager, ufer, ufer Był... ufer Bejł wiöe dos. Ȧ zyta ława hotwer, dos junga ława ȧzu troürik, ȧzu śłymp, ȧzu... Wen yh hoüt fu dam ołum denk, wje’h ju nö hoüt grenn. Dos wiöe ju śreklik. Wjyr wün ju nimanda nist ny śyłik, zyty kyndyn, jungy mȧkja wüwer, y dy śül gingwer nö. Ȧna zu yns byhandułn? War höt dos... Do zy güt myt śejna wjytyn wjyn cy yns kuzta [kuza], oba heta zy gükja y dy at gynuma, cyr at, oder ȧzu łoütyś. Oder dos wiöe jok ołys ȧzu... mȧłȧjhtwi. Jako młoda dziewczyna w areszcie Helena Nowak z d. Nikiel (1928–2017), 2009. Przyszli. To chodzili po domach i szukali dziewcząt, dziewcząt. Jak się dowiedziały, dziewczyny, to już się chowały niektóre. A ja nic nie wiedziałam. Przyszli po mnie i ze mną: „Masz przyjść” powiedzieli mi. No to przecież z nimi poszłam. „Bo jak nie, to będzie z wami źle”, od razu mi powiedzieli, obiecali mi. Zaczęłam płakać, no ale wzięli mnie do Białej i tam musiałyśmy leżeć na podłodze. I i spałyśmy na podłodze, bo byłyśmy tam trzydzieści dziewcząt. Maszerowałyśmy z Wilamowic aż do Bielska na nogach. Nikt nas nie zawiózł. I płakałyśmy. Mama też nic nie mogła powiedzieć: „Bądź już cicho, przyjdę do ciebie, odwiedzę cię tam”. Przyszła. Przyszła patrzyć, co tam robię. I, albo że nic nie robimy. Czasem nic nie robiłyśmy, a czasem szłyśmy, brali nas, wtedy Ruscy tu byli. To brali nas, żebyśmy tam coś posprzątały, wszędzie, gdzie było brudno. To musiałyśmy iść i sprzątać. Takie czasy miałyśmy, taką młodość. Co było, byłam młodą dziewczyną wtedy, ale musiałam już... No to siedziałyśmy dwa tygodnie to było chyba. No i musieli nam coś jeść dać, tyle dziewczyn, co nas było. Stamtąd nas wzięli do pracy do Białej, podłogę myć i robić porządek. Czy ja wiem, po kim to było? Bo to było już puste. No i my musiałyśmy wszystko sprzątać. A jak już miałyśmy posprzątane, no to dali nam tam coś do zjedzenia. Taką pipę byle jaką, to było niedobre. Ale głód był, głodowałyśmy, to zjadłyśmy wszystko. Co my się upłakałyśmy. A jak nas wypuścili, dwa tygodnie to było, siedziałyśmy tam, tak mi się wydaje, albo trzy tygodnie. Już nawet nie pamiętam dokładnie. No to przyszłyśmy do domu i przyszłyśmy tam, tymi polami całymi z Bielska. Polami, jak nas wypuścili, bo jeszcze nie wierzyłyśmy, że jesteśmy wolne. Że możemy iść do domu, że po nas znowu nie przyjdą. Strasznie się bałyśmy. Ale nie przyszli. Ale dziewczyny musiały siedzieć osobno, a rodzice osobno. Tatę też wzięli, też siedział tam w lagrze. W Biel... w Białej to było. Takie miałyśmy życie, tą młodość taką smutną, taką złą. Jak dzisiaj o tym wszystkim myślę, to jeszcze bym dzisiaj płakała. To było straszne. Nikomu nic nie byliśmy winni, takie dzieci, młodymi dziewczynami byłyśmy, do szkoły jeszcze chodziłyśmy. I tak nas traktować? Kto to... Jakby mówili do nas ładnymi słowami, albo by nas wzięli chociaż do pracy, ale tak po ludzku. Ale to wszystko było tylko tak byle jak. 77 �78 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [37] Ȧ bejzer, doüćer śiłer Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Stiehr, Stiehr wiöe oü ȧ, ȧ łjyt oü. No to wȧsty wos, har, mȧj kuzin, der Jüza wiöe ȧzu ołd wi yh. Ȧna wjyr gingja bȧdy y ȧ śül. Ȧ nöhta, har kund, no, ȧ łjyt zih śłȧhter wi yh. Bo wȧsty dy mȧkja wün inda beser. Nöhta ziöet’ȧ, ziöet’ȧ jum ȧzu: cyderjyśt jat’ȧ’an ȧzu mytum, myt ȧm, taką mioł loske, ȧ nöhta ziöet’ȧ: „Gej y dy aptyk ȧn kiöef mer hau blau!”. Ȧn dos wiöe ju nist jok „hau blau”, jat’ȧ’an ȧzu, do’ȧ wiöe ganc błöw. Zły niemiecki nauczyciel Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Stiehr, Stiehr był też, uczył też. No to wiesz co, on, mój kuzyn, Józek, on był w tym wieku, co ja. I my chodziliśmy razem do jednej szkoły. A potem, on umiał, no uczył się gorzej niż ja. Bo wiesz, dziewczynki były zawsze lepsze. Potem powiedział, powiedział mu tak, najpierw go bił tak z, taką, taką miał laskę a potem powiedział: „Idź do apteki i kup mi hau blau”. A to nie było nic, tylko „hau blau” (bij aż będzie niebieskie), tak go bił, że był cały niebieski. [38] Ȧ briw wymysiöeryś gyśrejwa Lüft-Nüśka (1923–2010), 2007. Wi dy Doüća dö wün, wi zy köma dö nȧj, ȧn yh hot ȧ feter, ȧ feter y Frankrȧjh. Ȧn wjyr kunda ny śrȧjwa cünum. No to śrȧw yh ȧn briw wymysiöeryś, oder ȧn grusa briw, bo wer wułda jum gan cy wysa, wo dö zih... bo har śrȧw, wiöe... wiöe noügjyrik, wos zih dö maht. Bo dy Doüća diöt ferśidnikjy... zaha mahta zy. Wo dy Doüća dö maha, op wer ława, dos wszystki, dos ołys fret’ȧ. Ȧn yhy kund nist jum ny śrȧjwa, bo s’wiöe... dy cenzür wiöe. No to śrȧw yh wymysiöeryś. Yta wi’ȧ dyham wiöe, śprȧh yh ȧzu: „No, Frana-feter, wos wöster fu dam briw, wo yhy śrȧw [oüh?] wymysiöeryś?”. „Nist wöst yh, h’hot nö mejer strah ym oüh, wi’s y dam briw ołys wiöe gyśrejwa, bo’h wöst nist ny derfön”. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian List napisany po wilamowsku Anna Zejma z d. Fox (1923–2010), 2007. Jak tu Niemcy byli, jak wkroczyli, a ja miałam wujka, wujka we Francji. A my nie mogliśmy do niego pisać. No to napisałam list po wilamowsku, ale duży list, bo chcieliśmy mu dać znać, co tu się dzieje. Bo on pisał, był ciekawy, co się tu dzieje. Bo Niemcy robili różne rzeczy. Co Niemcy tu robią, czy żyjemy, to wszystko, o wszystko pytał. A ja mu nie mogłam nic napisać, bo była cenzura. No to napisałam po wilamowsku. Teraz, jak był w domu (w Wilamowicach), powiedziałam tak: „No wujku Franku, coście wiedzieli z tego listu, co do was napisałam po wilamowsku”. „No nic nie wiedziałem, jeszcze bardziej się o was bałem, co w tym liście wszystko było napisane, bo nic z niego nie wiedziałem”. [39] Opyłys y Ałca Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Do yhy mytum Biöetuł-feter, füwer ju ufȧ, ufȧ, niby wen wiöe opyłys, do der Biöetuł-feter wiöe y bekjerȧj, har kund płacła baka zyty... Zyty płacła, wi dos śyseła ej, wün gybaka ufum... śjywa, no do wiöe’ȧ, drȧj oba fjyr zyty śjywa büh, no to wün s’kymt cy ziöen, zȧhs, cwełf zyty... uf ȧm śjywa, myt twiöeg ȧn myt cöker ȧn myt, myter posypka. Do ferkoüft’ȧ ufum opyłys, ferśtejsty? Ȧn wjyr, kyndyn, füwer ufȧ opyłys myt. Oder nöhta go’ȧ yns, wi’ȧ ołys ny hot ferkoüft, no do krigtwer oü, wer hota ju kȧ giełd ny. No gük dos wiöe dö der feter, dy Biöetuł-müm ȧn mȧj baba – dos wün śwastyn, no ny? Dos wiöe kuzynka, dy Tera-müm, wo ȧ fiöen hot ȧ zun. No do wüwer inda ufum, do denk yh, wi dy Ełcnyn gingja ogycün. Odpust w Hałcnowie Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Bo ja z Botuł-fetrem (wujkiem), jechaliśmy na, no jak był odpust, bo Botuł-feter był w piekarni, umiał piec takie ciastka. Takie ciastka, jak ta miseczka. Były pieczone w formie, to były trzy, albo cztery takie formy piekł. No to były, przyjdzie powiedzieć sześć, dwanaście takich, na jednej formie. Z serem, cukrem i posypką. To sprzedawał to na odpuście, rozumiesz? A my, dzieci, jechaliśmy na odpust z nim. Ale potem nam dawał, jak wszystkiego nie sprzedał, to dostawaliśmy też, no my nie mieliśmy pieniędzy. No chociaż to był wujek, bo ciotka Botłowa i moja babcia to były siostry, nie? To była kuzynka, ciotka Tera, co miała syna księdza. No to byłyśmy zawsze na..., pamiętam, jak Hałcnowianie chodzili ubrani. 79 �80 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [40] Dy jyśta Wymysiöejyn wün y Wymysdiöf Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No wȧsty wos, ȧzu gynoü wösta zy ju oü ny. Jok oły ziöeta, wjyr zȧjn „hołdy-bołdy”. Bo nimyd ferśtand [ferśtind] di śpröh ny. No to müsta zy zȧjn fu jynt kuma, ny? Ȧn cyderjyśt wün zy y Wymysdiöf, oder diöt höt’s’ȧ ny gyfoła, dos hon fercyłt di ełder łoüt. Diöt höt’s’ȧ ny gyfołt, bo s’wün ȧbysła gybjygja. Ny grusy, oder zyty. Ȧn zy köma wejder dö, ȧn dö fełta zy, bo dö wiöe ejweron puś. Fełta zy di biöem, ȧna zy wönta wejder dö. No s’mü dos hon gytoüyt łang, do zöfuł nöhta... no, s’wün ju ny hefa. Pierwsi Wilamowianie osiedlili się w Starej Wsi Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No wiesz co, tak dokładnie też nie wiedzieli (skąd pochodzą Wilamowianie). Wszyscy tylko mówili, że jesteśmy „hołdy-boldy”. Bo nikt nie rozumiał tego języka. No to musieli skądś przybyć, nie? I najpierw byli w Starej Wsi, ale tam im się nie podobało, to opowiadali ci starsi ludzie. Tam im się nie podobało, bo było trochę górek. Nie duże, ale takie. I przyszli znowu tu, a tu walili, bo tu był wszedzie las. Walili drzewa i mieszkali znowu tu. No musiało to trwać długo, że tyle później... no nie było ich dużo. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Konceptualizacja przestrzeni i „naszego” miejsca w świecie Dy konceptuȧlizȧcyj fum fȧld ȧn fu „ynzum” płoc ufer wełt [41] Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot Linküś-Ruzła (1926–2009), 2008. Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Wjyr hon ȧ śejny kjyh, yr kjyh zȧjn drȧj ełtyn, dy ełtyn zȧjn oüsgykrycułt ym łyndahułc ȧn der kroücwȧg ej oüsgykrycułt ym ȧhahułc. Wjyr hon... byr kjyh zȧjn oü nuna. Zy hyłfa yr kjyh, ȧny śpejłt ufer bejn, ufer ügl ȧna ȧny ej wejder yr dryskomer, zy ergjyt zih diöt myt dan büwa. Wjyr hon oü ȧ śejna Rynk. Ym Rynk zȧjn hefa gywełn, wjyr kyna yns ołys ȧjkiöefa, ławamytuł, ocycin. Ufer ek ej oü ȧ krȧćum, diöt kynwer yns oüstrynkja ȧn śnops ȧna ȧ mytagasa ufasa, ȧna zu ej der Rynk, ȧ grusy gymȧn ej, ȧ grusy śül, cy dar gymȧn gyhjyn dy djyfyn fu ynzy... ymsrod wu wün y Wymysoü. Błan gyhjyt ok fjym üwer, bo diöt ej ȧ fłus ȧna hynderum üwer gyhjyt zy śun y dy Śtot. No to gyhjyt cy dar [dam] ynzer Wymysoü Błan, Hylćadiöf, Śrȧjwadiöf, Wymysdiöf, Denkjadiöf. Zawyś gyhjyt śun uf Brejskja. Wjyr hon oü uf idum, idum mejtwoh ej y Wymysoü ȧ jümyt, ȧ kjymys. Do kon’ȧ yns, kynwer yns oü ołys kiöefa. Dy łoüt kuma gyfiöen fu wȧjt ȧna zy brengja dy wiöer, ȧn dy ander łoüt kuma wejder gyfiöen kiöefa. Ȧzu ejwer dos... oły mejtwoh ej, ej ȧ ben yns ȧ zyter jümyt. Wjyr hon oü śejny pȧhśtrösa. Grusy, brȧty śtrösa. Ȧn by dan śtrösa zȧjn śejny hyta gyboüyt. Śtekikjy hyta. Hułchyta zit mon [mȧ] oü, oder zjyr wing. Imyd [ind jynt] tryft zih nö fu hułc ȧ hyt, oder zjyr wing. S’ej ejweron ufgyroümt, zy, zy... s’zȧjn yn, yn gatła błimła ȧn puśbiöemła gyzoct. S’ej ejweron öernung, ufgyroümt. Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Wilamowice to piękne, małe miasto Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2008. Wilamowice to piękne, małe miasto. Mamy piękny kościół, w kościele są trzy ołtarze. Ołtarze są wyrzeźbione w drewnie lipowym, a droga krzyżowa jest wyrzeźbiona w drewnie dębowym. Mamy... w kościele są też zakonnice. Pomagają 81 �82 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian w kościele, jedna gra na chórze na organach, a jedna jest z kolei w zakrystii, zajmuje się tam ministrantami. Mamy też piękny rynek. Na rynku jest wiele sklepów, możemy sobie tam wszystko kupić: jedzenie i ubrania. Na rogu jest też karczma, tam możemy sobie wypić wódkę i zjeść obiad. Tak wygląda rynek. Jest też duża gmina, duża szkoła. Do tej gminy należą wioski dookoła Wilamowic. Bielany należą tylko przed brzegiem (Soły – Zasole Bielańskie), bo tam jest rzeka, a za rzeką należą już do Kęt. No to należą do tych naszych Wilamowic Bielany (Zasole Bielańskie), Hecznarowice, Pisarzowice, Wilamowice, Dankowice. Jawiszowice należą już do Brzeszcz. Mamy też w każdą środę targ. To możemy tam sobie też wszystko kupić. Ludzie przyjeżdżają z daleka i przywożą towar, a inni ludzie przyjeżdżają z kolei coś kupić. I tak każdej środy jest u nas taki targ. Mamy też piękne asfaltowe ulice, duże, szerokie ulice. A przy tych ulicach stoją piękne domy, piętrowe domy. Drewniane domy widać, jeszcze, ale bardzo rzadko. Czasem jeszcze się zdarza drewniany dom, ale już bardzo mało. Wszędzie jest posprzątane, w ogródkach są kwiaty i iglaki. Wszędzie jest porządek, posprzątane. Wilamowice to piękne, ładne miasto. [42] Dy jyśta Wymysiöejyn wułda ny błȧjn y Wymysdiöf Taksła-Hȧla (1923–2020), 2014. Fylȧjht, fylȧjht, water... water kuma uf dos, do, fu wu dy łoüt zȧjn, bo... Wen zy wün oü ȧzu, do zy... ny wułda diöt zȧjn, bo diöt zȧjn... wün zyty groble i takie se to, w Starej Wsi, no to köma zy uf Wymysoü dö, hota zy zih ȧjgyzidlt. Pierwsi Wilamowianie nie chcieli zostać w Starej Wsi Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2014. Być może, być może dojdziecie do tego, skąd ci ludzie pochodzą. Jak byli też tacy, że... nie chcieli tam być, bo tam były takie groble i takie se to, w Starej Wsi (nierówny teren). No to przyszli do Wilamowic, tu się osiedlili. [43] Fyrym hȧsa zy Underum Puś Puś-Pejter-Hȧla (1930–2017), 2009. Wi dö wiöe Underum Puś? No güt, no dö wiöe ȧmöł gywast ȧ puś, wȧst? No. Oder di ołda łoüt hon dos ołys, dan puś likwidjyt, und zy hon hoüzyn ufgyśtełt. No. – Ȧn diöh dos ej dö gyhȧsa Underum Puś? �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Underum Puś, bo dö wiöe... yh denk dos ny, yh denk dos ny, oder mȧj, fylȧjht, dy baba, wje zy dos denkja, do dö wiöe ȧ puś. Dlaczego jedna z dzielnic Wilamowic nazywa się Pod Lasem Elżbieta Gandor z d. Fox (1930–2017), 2009. Jak tu było Pod Lasem? No dobrze, no tu był kiedyś las, wiesz? No. Ale ci starzy ludzie cały ten las zlikwidowali i postawili domy, no. – I przez to nazywało się tutaj Pod Lasem? Pod Lasem, bo tu był.... ja tego już nie pamiętam, ale moja, może moja babcia by to jeszcze pamiętała, że tu był las. [44] Der Jüdaśtȧjg ȧn der Pöłaśtȧjg Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. – Der Jüdaśtȧjg ȧn Pöłaśtȧjg dos wiöe dosnymłikjy? Dosnymłikjy. Bo Jüdaśtȧjg... nöht wün śun kȧ Jüda ny, ȧ nöhta gingja dy Denkjadiöfyn, dy Wymysdiöfyn ȧna dos wün Pöła, ȧ wjyr wün Wymysiöejyn. Ȧn s’his dos Pöłaśtȧjg. No. Jüdaśtȧjg i Pöłaśtȧjg (ścieżka Żydów i Polaków) Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. – Jüdaśtȧjg i Pöłaśtȧjg to to samo? To samo. Bo Jüdaśtȧjg, potem już nie było Żydów, a potem szli tam dankowianie, starowsianie, a to byli Polacy, a my byliśmy Wilamowianami. No i nazywało się to Ścieżka Polaków. [45] Der Bibiöewjec jyśter Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Nȧ-nȧ, der Bibiöewjec wiöe ny gryser. Ȧ wiöe fylȧjht nö ȧbysła kliner, oder ȧ wiöe ȧ śejner, kliny puś. Diöt hota zy ym zumer, wün oü zyty... śpejłta dy, dy... müzik. Ȧ miöehysmöł kom ȧ junger myter ȧkordeon. Ȧna di junga łoüt, di mȧkja ȧn dy büwa, diöt wiöe ȧ zyter płoc, ȧbysła weter fu dȧjner hyt. Diöt wiöe ȧ zyter płoc, diöt wün kȧ biöem, jok ymsrod wün biöem. Diöt tanctwer, diöt... zöswer ȧn wer zunga ȧna... Oder ny inda, ny inda. 83 �84 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian O dawnym Bibowcu Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Nie nie, Bibowiec nie był kiedyś większy. Był jeszcze może trochę mniejszy, ale był pięknym, małym lasem. Tam mieli, w lecie były takie... bawili się, no zabawa. A czasami przyszedł jakiś młody z akordeonem. A ci młodzi ludzie, dziewczyny i chłopcy, tam był taki plac, trochę dalej od twojego domu. Tam był taki plac, tam nie było drzew, tylko naokoło były drzewa. Tam tańczyliśmy, siedzieliśmy i śpiewaliśmy i... Nie zawsze, nie zawsze. [46] Wi wiöe s’Biba-Jew cytȧlt Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. – S’Biba-Jew oba wi? S’Biba-Jew. – S’Biba-Jew. Ȧ nöhta wiöe... No nöhta fu dam Biba-Jew, zy müsta hon dy, dy baba, no, di gru... – Di Prȧdźjada. No, müsta zy hon hefa fȧld, bo nöhta gön zy dos ym Biba-Jȧśkja, ym Biba-Jüza ȧn ym Zejma-Kȧśka, bo dos, di wiöe śun oüsgan. No to di drȧj wün uf dam jew. (...) Dos mü zȧjn jyśter gyhot ȧner ȧna, bo di fȧldyn zȧjn ȧzu, wi ȧs fȧld wiöe fum, fum... fum, no Hȧla-Frana, dos wiöe fum Mjeta, dos wiöe fum Biba-Jȧśkja, dos wiöe fum Biba-Jüza. Ȧn s’Zejma-Kȧśka, ejs hot fur ander zȧjt śtrös. Di śtrös, dar rȧja ging poca uf dy, pocam Barda. Dos wiöe ȧ hyt, no, śun ym end Wymysoü. Jak była podzielona Bibowa Rola Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No Bibowa Rola. A potem było... No potem z tej Bibowej Roli, musieli mieć ci, te babcie, ci pradziadkowie. No musieli mieć dużo pola, bo potem to dali Biba-Jaśkowi, Biba-Józkowi i Zejma-Kaśce, bo ona, ona była już wydana. No tych troje było na tej roli. (...) To musiało być kiedyś w posiadaniu jednego i, bo te pola są (leżą) tak, jak jest pole od Hala-Franków, to było od Mjety, to było od Biba-Jaśka, to było od Biba-Józka. A Zejma-Kaśka, ona miała po drugiej stronie ulicy. Ta ulica, ta miedza szła aż do Bardy. To był dom już na końcu Wilamowic. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [47] Wi yh mih łjyt śwyma bym mjer Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Yhy wiöe ju njynt, h’wiöe jok y Wymysoü. No to diöt wiöe’h, ny? Ȧna zej gingja boda. Yhy hot oü ȧn śejna ocug cym boda, oder ziöeta zy: „Ku myt yns ys woser!”. Wi’h ging myta ys woser, zy hułda mih ȧbysła, bo wȧsty, yh kund ny śwyma, h’kon hoüt, bocy hoüt ny śwyma. No oder y dam woser, y dam mjer, ging yh ȧbysła rym. Oder nöhta wiöe zyty grusy zun, y piöer minüta wiöe’h ganc ferbrant. Ȧn di łoüt hon dos gyzan, nom’ȧ, fü’ȧ y dy śtot ȧn’ȧ koüft mer zoüwermyłih. Ȧn’ȧ kom wejder ȧn’ȧ go’m [ȧn’ȧ go mer] dos: „Dü müst dos byśtenik śmjen, bo wen ny, wysty ny oüshałda”. Jak uczyłam się pływać nad morzem Anna Foks (Fox) (ur. 1927), 2022. Ja wcześniej nigdzie nie byłam, tylko w Wilamowicach. No to tam byłam, nie? I oni poszli się kąpać. Ja też miałam taki ładny strój do kąpania, ale oni powiedzieli: „Chodź z nami do wody”. Jak poszłam z nimi do wody, oni mnie trzymali trochę, bo wiesz, ja nie umiałam pływać, dzisiaj nie..., do dzisiaj nie umiem pływać. No ale w tej wodzie, w tym morzu tak trochę chodziłam. Ale potem było takie duże słońce, za parę minut byłam cała spalona. A ci ludzie to widzieli, wziął, pojechał do miasta i kupił mi kwaśne mleko. I przyjechał znowu i dał to: „Musisz to ciągle smarować, bo jak nie, to nie wytrzymasz”. [48] Wi wer zih bym nökwer oüz kyndyn bawjȧta Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Zej hota dö ȧ zyta, ȧ zyta klin hytła, wjyr tancta diöt inda, bo s’wün hefa, hefa kyndyn ȧn mȧj foter, no dos wün, zy hota zih gan cyzoma. No ȧna di, di bow, dy, di ołdy, zy hot inda ȧ kysła ufum hiöet, bo zy hot... s’hiöet tut’er [tot’er] wej, hot zy inda dos kysła. Jak bawiliśmy się u sąsiada jako dzieci Anna Foks (Fox) (ur. 1927), 2022. Oni tu mieli taki, taki mały domek, tam zawsze tańczyliśmy, było dużo, dużo dzieci i mój ojciec, no to byli, oni się lubili. No ta, ta kobieta, ta stara, ona miała zawsze na głowie poduszkę, bo miała... głowa ją bolała, zawsze miała tą poduszkę. 85 �86 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [49] Wo yh hoüt ho gymaht Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. Yhy ny, yhy... arpuł [arpułn] fȧt yh, mjen fȧt yh, ołys cym mytagasa. Nöht ging yh ufȧ rużanjec, grod ent’ȧ zih śun yta. No ȧn ho’h, ȧ nöht gej’h, gej’h łejgja, gej’h oły tag uf ȧ śtund. Co dziś robiłam Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. Ja nie, ja obierałam ziemniaki, marchewkę obierałam, wszystko do obiadu. Potem poszłam na różaniec, prawie się już teraz kończy. No i... a potem idę, idę się położyć, idę codziennie na godzinę. [50] Der büw mytum ruta hitła I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. I: Do inda fercyłt zy fu dam łoühtnikja, ȧn fu dam büwa mytum ruta hitła. Ȧ ynzer wjytyn fercyłt dos oü. H: Ȧ mȧj mama ny. I: Bo byn tȧjhja, wu fejł tȧjhja wün, do, do miöehysmöł s’fad füng zih o ufcybiöema, ȧn s’wułd ny weter gejn. Ȧn dar jat’s, ȧn zu weter. Ȧn ołdyśt wi’ȧ nöhta zih gyzȧnt, fług ȧ büw mytum ruta hitła fu, fjym fad wȧg. Oba oü, wi zy hisa, topielec. Dos wiöe dar büw myt dam ruta hitła. Chłopczyk z czerwonym kapelusikiem I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2009. I: To zawsze opowiadała o tych błędnych ogniach i o tym chłopczyku z czerwonym kapelusikiem. A nasza gospodyni też to opowiadała. H: A moja mama nie. I: Bo przy stawach, tam gdzie było dużo stawów, to czasami koń stawał dęba i nie chciał iść dalej. A ten go bił i tak dalej. I dopiero jak się potem przeżegnał, spod konia wyleciał chłopczyk z czerwonym kapelusikiem. Albo też, jak nazywali, topielec. To był ten chłopiec z czerwonym kapelusikiem. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [51] Der toüwuł höt ȧ feter gyfüt yn Świöeca Tȧjh Linküś-Ruzła (1926–2009), 2009. Mȧj dźjada ȧna zȧj brüder, s’wönt cwej zyty kynstlihjy. Mȧj dźjada kund ołys maha. Ȧ maht ȧ kjywła, ȧ maht ȧ, ȧ, ȧ… ȧ śof, ȧ maht, ołys kund’ȧ maha. Ȧ maht oü ȧn hüt ufȧ, ufȧ zumer uf dy an, fu śtruw. Ȧn’ȧ fłoht dos śtruw uf aht, myt ahtyn, myt aht yjen. Ȧna nöhta prest’ȧ dos ȧn’ȧ nyt dos wejder cyzoma, ȧzu kunda zy ołys. Köma zy ym wynter cyzoma ȧn zy fercyłta. Ȧ dar ander brüder, dar wiöe wejder ȧ zyter, ȧ hołwy dökter. Ȧ ging cyn kija, wen zy hota s’kołp, wen zy zih zo okełwyn… oba ȧzu, wi yhta krank wiöe, ȧ kund, ȧ hüłf, no. No, no cy yns kom’ȧ… hiöer ok, mü’h ȧbysła denkja. Ȧna ȧmöł rüfa zy’ȧ uf Denkjadiöf dö, głȧjh ny, ny wȧjt. Ging’ȧ cyfüs, bo ȧzu do köma zy mytum fad gyfiöen. Ȧna diöt ej ȧ tȧjh, der tȧjh hȧst Świöecy Tȧjh. Ȧ hȧst nö yta Świöecer Tȧjh. Ȧn diöt wiöe, ȧ har wiöe zjyr tif, dar tȧjh. Diöt hot zih hałt imyd, wiöe diöt imyd derzöfa. Y jem Świöeca Tȧjh. No ȧ kymt fu dam Świöeca... fu dam okełwyn kymt’ȧ ȧbysła byzöfa, gejt ȧn’ȧ zyngt’um, ȧn’ȧ gejt ufer śtrös. Ȧmöł błȧjt’ȧ śtejn, zit’ȧ, ȧ śtrös gejt diöh ȧ tȧh, diöh ȧ tȧjh. „No wos ej dos yta? Wu ej dos yta? Wu ej yta dy śtrös?”. Ȧn’ȧ wył gejn, o, do ej woser. Ging weter. Wi’ȧ füt zih, dy śü hot’ȧ śun fuł woser, yn śüja. No, ȧ zos, ȧ zos, ȧ zos ȧn wi’ȧ füng cy fłüha, ufȧ toüwuł ȧzu fłüht’ȧ, dret’ȧ jum. Ȧna zu kekt’ȧ – „Dü, toüwuł ferwynćter, ferwynćter toüwuł, ga mer rü!” – bo har wöst do’s der toüwuł ej. Y dam łihtyt’ȧ oüs, y dam wynća, ȧn’ȧ kom cy zejh, ȧn’ȧ zit’ȧ ju, dos ej ju der mönd. Dos ej ju der mönd, dy śtrös ej diöt, ȧ kruh roüs ȧn’ȧ kom yn ham, no dy śü hot’ȧ ganc nos, oder ȧ dertrunk ny. No zyfuł wȧs yh. O tym, jak diabeł zwodził wujka do Czarnego Stawu Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2009. Mój dziadek i jego brat to było dwóch takich artystów. Mój dziadek umiał wszystko zrobić. Robił koszyki, robił szafliki, robił, wszystko umiał zrobić. Robił też kapelusze, na lato, na żniwa, ze słomy. I on plótł tą słomę z ośmiu, w ósemki, ośmioma. A potem to prasował i znowu zszywał, tak potrafili wszystko. Spotykali się w zimie razem i opowiadali. A ten drugi brat, ten był znowu takim pół lekarzem. Szedł do krów, jak miały mieć cielę, jak się miały ocielić, albo jak była coś chora, on umiał, pomagał no. No, no do nas przyszedł... poczekaj, muszę trochę pomyśleć. Raz zawołali go do Dankowic tu, od razu, niedaleko. Poszedł na nogach, bo tak, to przyjeżdżali konno. I tam jest staw, ten staw nazywa się Czarny Staw. Jeszcze do dzisiaj nazywa się Czarny Staw. I tam było..., on był bardzo głęboki ten staw. Podobno ktoś się tam, ktoś się tam utopił. W tamtym Czarnym Stawie. No on przychodzi z tego czarnego... z tego cielenia przychodzi trochę pijany, idzie sobie i śpiewa sobie, i idzie po ulicy. W pewnym momencie staje, patrzy, a ulica idzie przez staw. „No co to teraz jest? Co tu się dzieje? 87 �88 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Gdzie teraz jest ulica”. No i chce ruszyć, o, a tu woda. Poszedł dalej. I jak się bał, buty miał już pełne wody, w butach. No siedział, siedział i jak zaczął kląć, na diabła tak klął, groził mu. I tak krzyczał: „Ty diable pieroński, pieroński diable, daj mi spokój”. Bo on wiedział, że to jest diabeł. W tym wytrzeźwiał, przy tym klęciu, przyszedł do siebie, patrzy, a tak, to jest księżyc. To jest księżyc, ulica jest tam. Wyszedł stamtąd i przyszedł do domu, no buty miał całkiem mokre, ale nie utonął. No tyle wiem. [52] Fum Ruzła, wo ziöet, do’s zih fu nist ny fjet Lüft-Nüśka (1923–2010), 2007. Fun śiöehnikja wa’h der fercyła. C’yns wiöe fu... der nökwer, cy yns, dos wiöe öwyt śun. No, fylȧjht ymȧ zejwa, aht s’öwyts. Ȧn zy zosa, der Kwaka-Frana, der kuzyn, s’gyśwyster, der Kocożyk, der Jüza, ȧna nöhta kom dy nökweryn, di, Śmejd-Ruzła. No, Śmejd-Ruzła ȧn zy, fercyłta ȧzu fu dam śiöehja. Ȧn s’Śmejd-Ruzła śpryht ȧzu: „Ȧ, jyr duła, yhy kum s’nahts yn ham, gej’h bym kjyhüf ferhejn, ȧ h’fjet mih ny!”. Ȧn der nökwer, dar ȧzu: „Wen ejs ȧzu ej, ȧzu śtełt zih fest, do’s zih ny fjet, yh wa jum yta maha”. Kymt’ȧ cün mer y dy kyh, ȧn’ȧ śpryht mer ȧzu: „Wiysz, wȧsty wos, Nüśa? Ga mer źe dö ȧ bazum” – no jak sie... – „Ga ȧ bazum, no mietłe, ga ȧ bazum i... bettüh ȧ wȧjsys, yh wa jum yta wȧjza, op zih ejs ny fjet. Oder yhy gej, oder ny łö’s gryhta roüs hynder mjyr kuma, ok hałd’s uf!”. Do’h ȧbysła zo fercyła mytum. Ȧn dar dö, cym nökwer wün zyty fłoüma, biöem. Ȧn dar śtełt undyn dan boüm [under dan boüm] ȧn, dan bazum ȧn uf dam bazum hot’ȧ dos wȧjsy bettüh. Ȧn dos kymt, s’gejt ȧzu kürȧź gejt’s ȧn dar myt dam boüm śytułt’ȧ, ȧn dan boüm myt dam tüh kłoüt’ȧ, ȧzu łet’ȧ poma... ȧmałik ufys. Wi dos kwićt, wi dos kekt. Füng’s zih s’fanster, füng’s kopyt, s’fanster füng ȧn uf mejh rüf’s: „Nüśa kuźe, Nüśa kuźe, Nüśa kuźe! Bo yh kon kȧn śrejt weter ny gejn!”. No kom’s nȧj, dy kłopa łahta zu fönum: „No Ruzła, ȧzu wiöesty, do dy dih ny fjetst ȧni bym kjyhüf ferhejngejn ym cwełf s’nahts”. No, nöht yn ham ging śun’s ny dö, ok’s ging myt dam, bo wjyr hota cwej droga... cwej wȧg: ȧn dö ȧn andyn diöt. Ging śun’s ny, ok dö. „Oder byłȧt mih źe, byłȧt mih źe”. (...) Byłȧt yh’s, ȧ’h byłȧt’s under dy lamp, wun dy lamp łiöeht. Ȧn yh śprȧh ȧzu: „Ȧ, yta wysty śun gejn ȧłȧn. Dy lamp łiöeht füt”. Ȧna, wi ejs ging diöt runder, yhy śprung ufer śtrös ȧzu, pöht yh myta fisa, do’h kłoüf, do’h fłig. Ȧn dos fług nö hater yn ham. O Ruźle, co mówiła, że się niczego nie boi Anna Zejma z d. Fox (1923–2010), 2007. O straszydłach, to ci opowiem. U nas był z... sąsiad, u nas, to był już wieczór. No może koło siódmej, ósmej wieczorem. I siedzieli. Kwaka-Franek, mój kuzyn, Kacorzyk Józek i potem przyszła sąsiadka, ta, Śmejd-Ruzła. No, Śmejd-Ruzła i oni, no opowiadali �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian o tych strachach. A Śmejd-Ruzła mówi tak: „O wy głupcy, ja przychodzę w nocy do domu, idę koło cmentarza i się nie boję”. A ten sąsiad tak: „Jak ona taka jest, tak się chwali, to ja jej teraz pokażę”. Przychodzi do mnie do kuchni i mówi mi tak: „Wiesz co, Nusia? Dajże mi tu miotłę”. No jak się... „Daj miotłę i białe prześcieradło, ja jej teraz pokażę, czy ona się nie boi. Ale ja idę, ale ty jej nie pozwól iść od razu za mną, tylko ją zatrzymaj”. Żebym z nią trochę poopowiadała. A ten tu, u sąsiada były takie śliwki, drzewa. A ten postawił pod to drzewo tą miotłę i na tej miotle to białe prześcieradło. A ta nadchodzi, idzie tak odważnie, a ten tym drzewem trzęsie i to drzewo z tym prześcieradłem zbiera i tak powoli kładzie na nią. Jak ta kwiczała, jak ta wrzeszczała. Chwyciła się okna, chwyciła, kopyt, chwyciła się okna i na mnie woła: „Nusia chodźże, Nusia chodźże, Nusia chodźże! Bo już nie mogę zrobić kroku!”. No przyszła do środka, te chłopy z niej się śmiały: „No Ruzła, taka byłaś, że się nie boisz, ani przechodzić koło cmentarza o północy”. No, potem do domu nie szła już tędy, tylko szła tym, bo my mieliśmy dwie drogi: jedną tu, a drugą tam. To nie szła już, tylko tu: „Ale odprowadź mnie, odprowadź mnie”. (...) Odprowadziłam ją, a odprowadziłam ją do lampy, gdzie lampa się paliła. I powiedziałam tak: „A teraz już pójdziesz sama. Przecież lampa się świeci”. A jak ona tam szła na dół, ja tak wyskoczyłam na drodze, tak tupałam nogami, że uciekam, że biegnę. A ona jeszcze szybciej leciała do domu. [53] Dy wawyn fün uf Win Abda-Inga (1928–2016), 2009. Ejwerhoüpt dö wün fejł zyty, di wjykta. Ȧn nöhta ufa wȧn fün zy dermyt uf Win. Tkacze jeździli do Wiednia Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. W ogóle tu było dużo takich, co tkali. I potem na wozach jeździli z tym do Wiednia. [54] Dy śmyd łjyta zih y Win Zejma-Staha (1931–2015), 2014. Ȧn der, der Tomaszczyk, dar kom, wi dö dar Puzoń, bo di śmyt wiöe dö. No to oü kom’ȧ, fu... har łjyt zih dy, dy śmyd łjyta zy y Win. Diöt łjyt’ȧ zih. Ȧ wiöe ȧ... wi dar hȧst, der śmyd? [śmejd]. Śmejd. No har wiöe ȧ śmejd. Bo dy, dy, dy, dy fad hota zy dö gymaht, ju. Nöhta oü koma zy, ȧ har koüft, fȧld koüft’ȧ y Denkjadiöf. Bo hot’ȧ dö, der Puzoń, hot dö kȧ 89 �90 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian fȧld. Ȧ śtykla höt’ȧ dö, wo’ȧ dy hyt höt’ȧ śtejn, ȧ nöhta hot’ȧ dö nist. Diöt hot’ȧ y Denkjadiöf. Oü hot’ȧ cwe [cwü] ki, ȧna dö wiöe ȧ śmyt ȧ ołdy, dö ata zy. No to śun łang. Kowale uczyli się w Wiedniu Stanisław Zejma (1931–2015), 2014. A ten Tomaszczyk, ten przyszedł, jak tu ten Puzoń, co była kuźnia. No to też przyszedł z... on się uczył, ci kowale uczyli się w Wiedniu. Tam się uczył. On był... jak się nazywa, der śmyt? Śmejd. No on był kowalem. Bo konie tu podkuwali, no. Potem też przychodzili, a on kupił pole w Dankowicach. Bo tu Puzoń nie miał pola. Kawałek miał tu, co ten dom stoi, a tak, to nie mieli nic. Tam miał, w Dankowicach. Miał dwie krowy i tu była stara kuźnia, tu pracowali. No to już dawno temu. [55] Der teper cy nökwyś Zejma-Staha (1931–2015), 2014. Ȧn ȧ teper wiöe diöt, dos kliny hytła, di ej śun ny. Der dźjada śtełt uf, fu dam ałda, dö wiöe ȧ drzewiano chałpa, wiöe dö, do diöt śtełt’ȧ uf, ȧ hytła ȧna diöt der teper maht typa. Zu, yh gydenk nö nö, fjym krig. Zu myta fisa ȧn dö śejn, zyty myłihtypa mahta zy, no fur ad. No ȧna diöt, wu s’Nüśa höt dy śoün, diöt wiöe ȧ uwa. Ȧ w tym uwa, dym [dam] uwa diöt wypalali. Dy dy, dy, dy typa. No. Der dźjada hot dö. Garncarz po sąsiedzku Stanisław Zejma (1931–2015), 2014. I garncarz tu był, tego małego domku już nie ma. Mój dziadek wystawił, z tego starego, tu była drzewiano chałpa, tu była, to tam postawił domek i tam garncarz robił garnki. Tak, ja pamiętam jeszcze, przed wojną. Tak nogami i tu ładnie, takie garnki na mleko robili, no z gliny. No a tam, gdzie Nusia ma stodołę, tam był piec. A w tym piecu, w tym piecu tam wypalali. Garnki. No, dziadek miał tu. [56] Dy mama ging ufȧ jümyt myt yns Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Der tȧta ging ni ny, oder dy mama ging ufȧ jümyt, oder müst inda y ȧm mȧkja yhta kiöefa, no ȧ wi wjyr wün yr śül, ferśtejsty... der jümyt wiöe diöt, wun dy śül höt, y dam rynk wiöe. Ȧn derheja wün dy fad wejder. Bo dy �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian fad hota oü yhta, mȧłȧjhtwos, cy ferkiöefa. Myta wȧn. Ȧn dö wiöe ȧ bün oü, ȧna dö wiöe der jümyt myta, gyś... ufum njen. – Dö fjyr pöst ȧzu, fjyr śül? No, dos wiöe der jümyt myta büda. Ȧn diöt wün dy fad derheja. – Diöt wu... bym krȧćum diöt? Ju, bym krȧćum. Dy wȧn śtinda, bo wün, śafła hot’ȧ cy ferkiöefa. Mama chodziła z nami na targ Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Tata nigdy nie chodził, ale mama chodziła na targ, ale musiała zawsze którejś córce coś kupić, a jak byłyśmy w szkole, rozumiesz... targ był tam, gdzie szkoła ma, na tym rynku była. Na górze z kolei były konie. Bo ci, co konie (co przyjeżdżali ma wozach) też mieli różne rzeczy do sprzedania. Wozami. A tu była też studnia, a tu był targ znowu z... na ziemi. – Tu przed pocztą tak, przed szkołą? No to był targ z budami. A tam były konie na górze. – Tam gdzie... przy gospodzie? Tak, przy gospodzie. Wozy stały, bo były, szafliki mieli na sprzedaż. [57] Dy tepyn fün myta typa ufȧ jümyt Lüft-Staha (1926–2021), 2019. Zej fün myt dan typa y dy Śtot, yr Bejł, śtinda zy, dy ołys... ufs gyweł güt ferkiöefa zy, bo dö, y Wymysoü, wiöe cy wenig cy ferkiöefa. Garncarze jeździli z garnkami na targ Stanisław Foks (Fox) (1926–2021), 2019. Oni jeździli z tymi garnkami do Kęt, w Białej stali z tym wszystkim, mogli sprzedać, bo tu w Wilamowicach było za mało, żeby sprzedawać. [58] Ymcyg diöh dy at fum kłopa Tobyś-Nüśka (1930–2022), 2014. Yhy wiöe, y Nowa Wieś wöntwer cyderjyśt. Ȧ at ufȧ nakaz y Katowic. Oder dy wönung krigtwer y Nowa Wieś. Dos ej nönd by... Ruda. Ȧna nöhta, wi’ȧ di jün 91 �92 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian fergingja, ging’ȧ uf dy köłagrüw y zȧj at, no. Ȧn nöht diöt wiöd’ȧ śtȧjgjer. No ȧ nöht füwer nö uf zahüd, bo diöt wiöe ȧ kolega, ȧn’ȧ bot’ȧ zjyr o. Ging’ȧ wejder hyhjer. No. Ȧ nöht kömwer dö, bo der foter wiöe śwah śun, dy müter oü. „Kumtźe” ȧn „kumtźe”, ȧn „kumtźe”, ȧn mȧj ełdyn oü „Kumtźe, kumtźe” – no to kömwer dö. Przeprowadzki ze względu na pracę męża Anna Kowalczyk z d. Fox (1930–2022), 2014. Ja byłam, w Nowej Wsi (koło Katowic) mieszkaliśmy najpierw. Pracował przez nakaz pracy w Katowicach. Ale mieszkanie dostaliśmy w Nowej Wsi. To jest niedaleko Rudy. I potem, jak te lata przeszły, poszedł na kopalnię, do swojej pracy, no. I potem tam został sztygarem. No a potem pojechaliśmy jeszcze na zachód, bo tam był kolega i on go bardzo prosił. A potem znowu awansował. No, a potem przyszliśmy tu, bo ojciec był już słaby, matka też, „Chodźcie” i „chodźcie” i „chodźcie”, a moi rodzice też „Chodźcie, chodźcie”, no to przyszliśmy tu. [59] Dy rȧz uf Win Tobyś-Nüśka (1930–2022), 2014. Yhy wiöe myter śwaster ȧn cwü gyśwystyn. Ȧny ławt śun ny. Mȧj śwaster ławt ny ȧn ȧ gyśwyster. Dy ełdsty ȧn dy jyngsty ławt ny ȧn s’Böba-Hȧla ȧn yhy ławwer nö. Oh, wjyr wün cwü woha y Win. Ȧ nöht wiöe’h ekstra oü nö. Oder wjyr wün dy kyndyn śun ny, wüwer śun ny cyzoma, ejs fü myt zȧj [zer] müter, yh fü myt mȧj [mer] müter, no to fü’h. Bo wȧsty, s’wiöe wo ȧmöł śtrengjer. Ȧn wen dy yht wyłst brengja, wjyn zy oły gryht hon byzoma. Ferśtejsty’s? Ȧzu hota zy’s ny byzoma. Zej fü ekstra ȧn wjyr fün ekstra. Podróż do Wiednia Anna Kowalczyk z d. Fox (1930–2022), 2014. Ja byłam z siostrą i dwoma kuzynkami. Jedna już nie żyje, moja siostra nie żyje i jedna kuzynka. Najstarsza i najmłosza nie żyją, a ja i Boba-Hala żyjemy jeszcze. O, my byłyśmy dwa tygodnie w Wiedniu. A potem byłam osobno też jeszcze. Ale my, dzieci nie byłyśmy już razem, ona jechała ze swoją matką, ja jechałam ze swoją matką, no to jechałam. Bo wiesz, było coraz bardziej rygorystycznie. A jak chcesz coś przewieźć, to by mieli wszystkie od razu razem. Rozumiesz? A tak, to nie mieli nas razem. Ona jechała osobna, a my osobno. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [60] Fyfikjy śtykla ufer frȧjyt S: Lüft-Staha (1926–2021), 2019. N: Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2019. S: Yh wa ziöen, cünum ging ȧ büw, ny? N: Yhy hot ju hefa frȧjłoüt. S: Ȧna har hot ȧn hołwa liter, wjyr zoha jum cü, wi’ȧ kom, hołwa liter śtekt’ȧ ym giöeta diöt hyndum boüm. Ging ny nȧj. Nöhta wjyr noma dos, trunka dos oüs, do woser guswer’um ȧj. Ȧn har kom nöhta roüs, nom dos roüs ȧn’ȧ ging nȧj. Żarty podczas zalotów S: Stanisław Foks (Fox) (1926–2021), 2019. N: Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2019. S: Ja opowiem, do niej chodził taki chłopak, nie? N: No do mnie się wielu zalecało. S: No i on miał pół litra, my się mu przyglądaliśmy. Jak przyszedł, pół litra schował w ogrodzie tam pod drzwem. Nie wszedł. Potem my to wzięliśmy, wypiliśmy, to wodę mu nalaliśmy. A on potem przyszedł, wyciągnął to i wszedł do środka. [61] Mȧj wymysiöejer friöed Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Wos wa’h fercyła, bo dos, s’mügjys wiöe dy troü, nöhta wün zy dyham asa, nöhta gingja zy yn krȧćum, diöt ej ȧ gruser jes (zol) uf der heja, ufum Rynk. Diöt śpejłta zy, diöt tanctwer, no... ȧzu frȧjyta zih dy łoüt. Ȧ nöht köma zy yn ham wejder asa ȧn wejder gingja zy cyryk. Jyśter wiöe dos ȧzu. Moje wilamowskie wesele Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. Co będę opowiadać, bo to, rano był ślub, potem jedli w domu, potem szli do karczmy, tam jest duży ten (sala) na górze, na rynku. Tam grali, tam tańczyliśmy i tak się cieszyli ci ludzie. A potem przyszli znowu do domu jeść a potem znowu szli z powrotem. Tak to było kiedyś. 93 �94 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [62] Wi dy dinstmiöed nöm krig cüfełik ziöet, do wer hon ȧ śwȧjn gyśłaht Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Hotwer ȧ klina śwȧjn, ȧ kliny śwȧjn. Ȧn dy mama ziöet: „Wjyr wan śłahta, wawer (hon) yht cy asa” – bo s’wiöe ym gyśeft śun nist cy kiöefa, ny? „Wawer ȧbysła, cy bysła nama”. Ȧ güt. Ȧn c’yns wiöe ȧs, ȧ fo [fu] Rzeki [Rzyki], ȧ dinstmȧkja, wo’s ny hot diöt nist cy asa, do dy ki, do’s kom cyr mama hyłfa. Ȧn... ȧ zyter wiöe, no oü ȧ śwȧjn, hund, ȧ ruter hund, ging’ȧ uf... y Ałca ging’ȧ uf dy... fermygja. Ȧn ejs hot gy... „Zisty’s, cün... by yns hösty yht cy asa, ȧ by jyr y dam Wymysoü y..”, Bobowo, wyster, przezwisko. „Do wjesty nist ny hon”. Ȧ ejs ziöet: „No wjyr hota ju śwȧjn gyśłaht. Wjyr hota ju yht cy asa”. Dar lüder, dar, kom’ȧ gyfiöen dö yn gymȧn, ziöet’ȧ: „Der wat hon gryht ołys cy asa. Diöt ej ȧ śwȧjn gyśłaht”. Ȧn ȧner wiöe for [fur] fryndśoft, oder weter śun, for [fur] Pałośka. Jer wöst ny, ȧ hot gyhüt dos. Ȧ jer wöst ny, wi cy gejn. Ziöet’ȧ ȧzu: „Wyster, yhy ho mer fergasa s’mügjaasa cy nama. Yt mü’h fłigja”. „No to gejźe, gejźe”. Ȧ har ziöet yr mam, yr müter. Pałoś śryw’ȧ [śrȧw’ȧ] zih: „Gej gryht cym Nüśa” – bo mȧj mama Anna – „Do zy wan diöt gejn, bo zy zȧjn ogycejgja, do dy śwȧjn, s’śwȧjn höt”. Ȧn mȧj putek, mȧj pot, zyt c’ync s’gytrȧd, ȧna... – Bo dȧj foter wiöe ny dyham, no ny? Nȧ, der tȧta wiöe y England. Ȧn dy mama ziöet: „Wȧsty’s, fiöeźe” – funfcik kilo wȧs – „Ȧn wen zy wan dih fanga, ziöe, do dy höst hower” – bo der hower, do’ȧ zyt. No ging yh, bo het yh gywöst ołys, bo dy... yhy het zy gykant mejer. Har ziöet mer ȧzu, der pot: „Ȧ zycźe ȧbysła, ȧ nöht wysty gejn”. Yhy kum yn ham, aht kłopa köma dö, wo wer nist ny hota. Ȧbysła brut ȧn nist mej. Köma zy, ȧn yn köła zühta zy, ym gyhakys, bo der dźjada höt yns gyhakys gymaht, bo ȧ kü hotwer nö, diöt hakta zy. Ȧ nöht dy mama ging ufȧ Rynk, ziöeta zy jum ȧzu: „Wȧsty’s, wjyr hon ȧ śand, takie biedoczki, takie dwie biedoczki”, – no ȧn ȧ klin... der Staha wiöe jung, no, klin: „Jyr hot nist cy asa”. Ȧ fyrym ej der, fyrym kom’ȧ? Y dam, wo dos... „No musiałem iść, bo mnie zmuszali”, no. Jak służąca po wojnie przez przypadek się wygadała, że było u nas świniobicie Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Mieliśmy małą świnię, małą świnię. I mama powiedziała: „Będziemy bić, będziemy mieli coś do jedzenia”, bo w sklepie już nic nie było do kupienia, nie? „Będziemy trochę, po trochu brać”. I dobrze. A u nas była jedna, z Rzyków, służąca. Co tam nie miała nic do jedzenia, że krowy, żeby przyszła mamie pomóc. I był taki, no, też taka świnia, pies, czerwony pies, co poszedł do Hałcnowa na majątek. I on �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian powiedział: „Widzisz, u nas masz co jeść, a u niej w tych Wilamowicach”, u Bobowej, wiecie, przezwisko, „To byś nic nie miała”. A ona powiedziała: „No my zabiliśmy świnię. Mieliśmy przecież coś do jedzenia”. Ten pieron, ten, przyjechał do gminy, powiedział: „Zaraz będziecie mieć wyżerkę. Tam zabili świnię”. I jeden był z krewnych, ale dalej już, od Pałoszki. On nie wiedział, on to usłyszał. A on nie wiedział, jak wyjść. Powiedział tak: „Wiecie co, zapomniałem wziąć śniadania. Muszę lecieć”. „No to idź, idź”. A on powiedział mam..., matce. Pałosz się pisał: „Idź zaraz do Nusi”, bo moja mama Anna, „Że tam pójdą, bo oni są oskarżeni, że świnię, że świnię mają”. A mój putek, mój chrzestny, siał u nas zboże. – Bo twojego ojcia nie było w domu, no nie? Nie, mój tata był w Anglii. I mama powiedziała: „Wiesz co, jedź”. Pięćdziesiąt kilo pszenicy, „a jak cię złapią, powiedz, że masz owies”, bo owies, żeby zasiał. No to poszłam, bo bym była wiedziała wszystko, bo... ja bym ich bardziej poznała. On mi powiedział tak, ten putek: „A siedź trochę, potem pójdziesz”. Ja przychodzę do domu, ośmiu mężczyzn przyszło, co nic nie mieliśmy. Trochę chleba i nic więcej. Przyszli i w węglu szukali, w sieczce, bo dziadek nam zrobił sieczkę, bo mieliśmy jeszcze jedną krowę. Tam kopali. A potem mama poszła na rynek, powiedzieli jej tak: „Wiesz co, wstyd nam jest, takie bedoczki, takie dwie biedoczki” no i mały (brat), bo Staszek był jeszcze młody, no mały. „Wy nie macie co jeść”. A dlaczego, a dlaczego przyszedł? Tego spytała, co... „No musiałem iść, bo mnie zmuszali”, no. [63] Wi dy Rüsa ynzer hyt byśosa Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Ȧdkłüfwer cym Kućmierczyk. Dy mama ufum, ufum ryk mejh (trüg), ȧn... wo ȧ śtykla wün śun, wo zy śusa. Zy kunda yns derśłön. Ȧ diöt zoswer ym kałer, cwej tag. Oder zy hota woser, brut ȧn gywys arpuł [arpułn], no to öswer. Ȧn y cwej tag gingwer dö, no grynn, dy mama grȧn, no bo dy kü wiöe, ȧ s’wiöe kȧ he ny, kȧ śtruw ny, nist. Jak „Ruscy” ostrzeliwali nasz dom Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Uciekliśmy do Kućmierczyka. Mama na, na plecach mnie i... co kawałek byli już, co strzelali. Mogli nas zabić. A tam siedzieliśmy w piwnicy, dwa dni. Ale mieli wodę, chleb i chyba ziemniaki, no to jedliśmy. A po dwóch dniach poszliśmy tu, no płakaliśmy, mama płakała, bo krowa była, nie było siana, nie było słomy, nic (po spaleniu stodoły). 95 �96 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [64] Wi zy ȧ śwöger nöma ys lager by Doüćłand Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. Dö wiöe oü ȧ ołdy hyt. Oder dö wiöe der zun ȧner gyśtüdjyt pönyś. Ȧ nawet wiöe’ȧ y Doüćłand ym lagjer. Ȧn der foter dö, der Böba, fü der bocȧm Führer, diöt, ȧn hot ȧzu gylamyt, ȧn wȧsty’s, dö wün zy doüć gyśrejwa, ferśtejsty? Doüć, no. To łisa zy’ȧ nöhta, nö ȧm mönda łisa zy’ȧ roüs, dan Staha, dan gyłjyta. Jak szwagra zabrali do obozu za Niemca Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. Tu był stary dom. Ale tu jeden syn był wykształcony po polsku (studiował na polskiej uczelni). A nawet był w Niemczech w obozie. I ten ojciec tu, Boba, pojechał aż do Führere, tam, i tak lamentował, i wiesz, tu byli zapisani jako Niemcy, no nie? Jako Niemcy, no (Volkslista). No to wypuścili go potem, po miesiącu go wypuścili, tego Staszka, tego wykształconego. [65] Wi ȧ bykanter fum foter yn oüsgyzidlta Wymysiöejyn hüłf (ym 1956 jür) Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. No, mȧj foter fü nöhta nö uf Warśaw, ȧna nom’ȧ myt s’Linküś-Nüśka, diöt, wȧsty, war dos ej, no no no. Bo ejs wiöe oü ȧ zyter gadać. No to gingja zy cy dan ganca oüsgyzidlta kłoün giełd, bo dos köst ołys di, di... Ȧn’ȧ hot diöt ȧn fu Kozy, hot’ȧ ȧn, fu Kiöez wiöe, fu dam diöf, ȧn bykanta. Y dam ganca... Ȧn diöt maht’ȧ dos oüs, do zy köma, y cwü woha wün zy cyryk. Y dam sejm diöt, y Warśaw. To dar maht dos ȧzu oüs, dar fu Kiöez. Jak znajomy ojca pomógł wysiedlonym Wilamowianom (w 1956 r.) Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. No, mój ojciec pojechał potem do Warszawy i wziął Linkusiową Nuśkę, tam, wiesz, kto to jest, no no. Bo ona była też taka wygadana. No to poszli do tych wszystkich wysiedlonych zbierać pieniądze, bo to wszystko kosztowało te, te. I on tam miał potem z Kóz jednego, z Kóz był, z tej wsi, znajomego. W tym całym... I tam to �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian załatwił, że przyszli (odzyskali domy), za dwa tygodnie byli już z powrotem. W tym sejmie tam, w Warszawie. To ten to tak zrobił, ten z Kóz. [66] Der Edward Kennedy ej gyśtiörwa N: Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. H: Taksła-Hȧla (1923–2020), 2009. H: Der Kennedy der Edward ej gyśtiörwa. Wȧsty fu dam? N: War? H: Der Edward Kennedy ej gyśtiörwa. N: Der Edward ej gyśtiörwa? Har ej śun ołd. H: Zejwȧnzymfcik jür... Ny, zejwȧnzymfcik jür? Dü kenst, ny? N: Di Kennedy, der... H: Kennedy der John, Robert, wu zy derśusa zy, ny? N: John, Robert i Edward. H: Ȧn der Edward, der łecty. N: Ȧ, har wiöe śun ganc, ȧ gru... yhy zoh’ȧ ȧmöł oü. H: Har wułd ju ny zȧjn kȧ prezydent. N: Har wułd ny zȧjn. Bo oły bejdy derśisa zy. Śmierć Edwarda Kennedy’ego N: Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. H: Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2009. H: Edward Kennedy umarł. Wiesz o tym? N: Kto? H: Edward Kennedy umarł. N: Edward umarł? On był już stary. H: Siedemdziesiąt siedem lat. Nie? Siedemdziesiąt siedem, no nie? N: Ci Kennedy, ten... H: Kennedy John, Robert, co go zastrzelili, nie? N: John, Robert i Edward. H: No Edward, ten ostatni. N: A on był już całkiem... raz go też widziałam. H: On nie chciał być prezydentem. N: On nie chciał być, bo obydwóch zastrzelili. 97 �98 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Konceptualizacja czasu, opozycja dawniej–dziś Dy konceptuȧlizȧcyj fur cȧjt, dy opozycyj „jyśter” ȧn „hoüt [67] Dy śül fjym krig wiöe śtreng Linküś-Ruzła (1926–2009), 2008. Yr śül, wi yhy ging y dy śül, to wiöe’s zjyr ȧzu śtreng. Wjyr müsta zjyr gyhühja. Oder zy jata oü, dy śiłyn. Der śiłer kund s’kynd hoün, ȧn dy ełdyn ziöeta nist ny. Bo ejs müst zih ołys łjyn, zy müsta ołys kyna. Dy kyndyn müsta zjyr gyhühja. Ny ȧzu wi yta, maha zy, wo zy weła, yr śül. Jyśter wiöe dos ny. Jyśter wiöe der śiłer gyert. Dos wiöe der śiłer. Oły zumtag gingwer y dy kjyh. Cy fjyr wüwer y dar... ȧjgyśtełt ȧna wer gingja myta śiłyn y dy kjyh. Oły zumtag cyr jyśta mas. No ȧn ȧzu łjyta zy oü zyngja, ȧbysła fur wełt. No ołys łjyta zy. Zy łjyta oü wi... nyn, ȧn yh kon nö yta śtrykja ȧn... dy faś ym, yr zok. Dos łjyt yh mih yr śül. Dy śiłeryn łjyt yns. Oder s’wiöe güt yr śül. Yhy hot gan dy śül. Güty śiłyn wün oü. Mejer wȧs yh ny. Yr zejwda klas wüwer zȧhs mȧkja ȧn cwencik büwa. Ołys ging śun, dy büwa gingja śun weter y dy śül. No ȧn di mȧkja błyn hałt, bo zy wułda oü enda dy zejwdy klas ȧna, ȧna hyłfa y dyham. Müst’s śun dy ki hita, ołys y dyham maha. Wi byr wjytśoft. Przedwojenna szkoła była rygorystyczna Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2008. Do szkoły, jak ja chodziłam do szkoły, to było bardzo rygorystycznie. Musieliśmy być bardzo posłuszni. Ale bili też, nauczyciele. Nauczyciel mógł zbić dziecko, a rodzice na to nic nie mówili. Bo ono musiało się wszystkiego uczyć, musieli wszystko umieć. Dzieci musiały być bardzo posłuszne. Nie tak jak teraz, że robią w szkole, co chcą. Kiedyś tego nie było. Kiedyś nauczyciel był szanowany. To był nauczyciel. Każdą niedzielę szliśmy do kościoła. Czwórkami byliśmy ustawieni i szliśmy z nauczycielami do kościoła. Każdą niedzielę na pierwszą mszę. No i uczyli nas i śpiewać, trochę o świecie. No wszystkiego uczyli. Uczyli też... szyć, a ja jeszcze teraz umiem robić na drutach piętę w pończosze. Tego się nauczyłam �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian w szkole. Nauczycielka nas uczyła. Ale było dobrze w szkole. Ja lubiłam szkołę. Dobrzy nauczyciele też byli. Więcej nie wiem. W siódmej klasie było nas sześć dziewczyn i dwudziestu chłopców. Wszystko już poszło..., chłopcy poszli już dalej do szkoły. No a te dziewczyny zostały, bo chciały też skończyć siódmą klasę i, i pomagać w domu. Musiała już paść krowy i wszystko robić w domu. Jak przy gospodarstwie. [68] Fyrym wiöd y Wymysoü dy pönyśy śpröh ȧjgyfüt I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. H: Der Bernstein to mi wytłumacz. I: Pönyś, wymysiöejer... bursztyn ej pönyś. Ȧ pönyś kon mȧ dos ny ziöen. H: No pönyś ny. I: S’zȧjn ju fejł wjytyn, wo nöhta koma, do hon zy zy ejwerata uf wymysoüś... uf wymysiöeryś, bo y Estrȧjh gingja zy ju y dy doüćy śül, ȧ ny y dy pönyśy. Pönyśy śül mahta zy ołdyśt uf, wi der Bilczewski dö dy śül ufboüt. Ȧn zu, to hota zy... koma dy kyndyn y dy śül, kuzt der śiłer myta wymysiöeryś, bo zy kunda ȧni ny doüć. Nöhta ołdyśt łjyta zy s’wymysiöeryśy... yyy, s’doüćy, bo s’wiöe jok doüć. Ȧn nöhta ołdyśt wi der arcybisküp Bilczewski di śül ufboüt, do ziöet’ȧ, zy zeła diöt ȧjfjyn dy pönyśy ryd, wȧjł zy... ȧ zit wi zjyr ferhast zȧjn dy Pöła uf dy, uf di, wo ȧjgyzidlt zih hota fjyr aht hundyt jür. Bo har wiöe ju y Lemberg. Dlaczego w Wilamowicach wprowadzono język polski I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. H: Der Bernstein – to mi wytłumacz. I: Po polsku, po wilamowsku... Bursztyn jest po polsku. A po polsku tego nie można powiedzieć (w języku wilamowskim). H: No po polsku nie. I: Jest dużo słów, które później przyszły i je przerobili na wilamowski. Bo za Austrii chodzili do niemieckiej szkoły, nie do polskiej. Polską szkołę otworzyli, dopiero jak Bilczewski (arcybiskup) tu wybudował szkołę. A tak, to przychodziły dzieci do szkoły i rozmawiały z nauczycielem po wilamowsku, bo nie umiały nawet po niemiecku. Potem dopiero uczyły się niemieckiego, bo był tylko niemiecki. A potem, dopiero jak arcybiskup Bilczewski tą (obecną) szkołę wybudował, to powiedział, że powinni tam wprowadzić język polski, ponieważ Polacy tak nienawidzą tych ludzi, którzy się tu osiedlili przed 800 laty. Bo on był we Lwowie. 99 �100 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [69] Dy baba hoüt zih ym bet Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No frȧłik, zej zoct zih ym bet, zy śtind ny uf, oder gryhta hoüt zy zih ym bet. No. – No ȧ fyrym wiöe dos ȧzu, ziöeta zy? No wȧs yh? Zyfuł zoh yh dyham, no. Zy hoüt zih śun ym bet. Babcia czepiła się w łóżku Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No pewnie, ona siadała w łóżku, nie wstawała, ale od razu czepiła się w łóżku. – A czemu to tak było? A czy ja wiem? Tyle widziałam w domu. Ona się czepiła już w łóżku. [70] Dy bowa, wo gingja bocȧm end wymysiöeryś Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Y dy kjyh – frȧłik! Oder nöhta, wi’s ȧzu śun wiöe ny erłiöet, no to gingja zy śun ony hoüa. Oder wymysiöeryś. Wün piöer zyty bowa, wiöe s’Wȧśkl-Kȧrolka, mȧj müter, ȧna nöhta wiöe fum, fum... no, Kasi Botuł-Mjyrkowej, dy müm ging oü pocy end wymysiöeryś. Bo dy jungsta, dy jyngsta bowa gingja śun ȧzu, wȧst, s’wiöe ny erłiöet, no to nyta zy śun ȧ rykla, ȧna gingja zy ȧzu śun. – Bo ojer śwygjermüter ging oü wymysiöeryś? Ȧ, di ging pocum tut wymysiöeryś. Zy hot oü cwe, cwe... cwej rek, zej wiöe ȧ öemy bow, ny? Bo der kłop śtiörw, zy ławt ju ȧni kȧ jür mytum kłopa, ȧn’ȧ śtiörw. Kobiety, które do końca życia chodziły po wilamowsku Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Do kościoła, pewnie. A potem, jak już nie było dozwolone, to chodziły już bez czepców. Ale po wilamowsku. Było parę takich kobiet, była Wȧśkl-Karolka, moja matka, a potem była od od... no Kasi Botuł-Mjyrkowej ciotka chodziła do końca po wilamowsku. Bo te młodsze kobiety chodziły już tak (nie po wilamowsku), bo nie było wolno, no to szyły już sukienki i tak chodziły. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [71] Ȧ bow trüg koroln fu böśtan Abda-Inga (1928–2016), 2009. No ȧn dö wün, s’wün gynüg, dy ołda bowa s’mȧst trüga zy. Oder wȧsty, ȧ bow kant yh nö y Wymysoü, wo trüg koroln ny fu koroln, oder fu Bernstein. – Ju? Gynoü ȧzu gyśnyct wi dy ruta koroln, oder nö by... underwoh ging zy myt dan Bernstein. – Ju? Ju. – Ȧ wyłys wiöe dos? Dos wiöe fun Zejmyśa. Wu der Frana wiöe, der Böba-Frana ferwejwa. Dy śwygjermüter. Jedna kobieta nosiła korale z bursztynu Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. No a tu były, było dość trochę, najczęściej starsze kobiety je nosiły. Ale wiesz, jedną kobietę jeszcze znałam w Wilamowicach, która miała korale nie z korala, ale z bursztynu. – Tak? Dokładnie tak uformowane, jak te czerwone korale, ale jeszcze... w tygodniu chodziła w tych bursztynach. – Tak? Tak. – A która to była? To była od Zejmów. Gdzie Franek był, Boba-Franek gdzie się ożenił. Jego teściowa. [72] Wi zih ȧ Wymysiöejeryn fjym krig zułd ocin Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Cyjyśt höt zy s’hemb. Nöhta hot zy ȧ zyta, kymt’s cy ziöen, dos wiöe ȧ zyta r... niby podłüćka. Ȧ podłüćka, dos wiöe... wi’s wiöe wiöem[y], wiöe dos fu filc. Ȧ wi s’wiöe mȧja, śejn, no to wiöe’s ȧ wȧjsy. Ȧn ȧzu wiöe dos śtrimik, niby ȧ wiöemy podłüćka. Ȧ nöht wiöe ȧ rök, ȧn ȧ śjyctüh. Der rök wiöe inda, kymt’s cy ziöen, dyhynda wün fałda, ȧn dy wün dy... z przodu, fu föna wün zy fu wiöe... wiöer wiöe zöfuł ny, bo diöt wün 101 �102 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian wejder hefa fałda ȧna dö wiöe der... s’śjyctüh dakt zy dos ołys cü. No ȧn ȧ jüpka. Ȧ śejny jüpka. Ȧn underwoh to wiöe zy ȧzu śejn ny, bo s’wiöe gywynłik jok. Ȧn ȧzu wiöe myt borta. Y dy kjyh ȧn ȧzu, zyty śejny borta. Ȧ... do dy jüpka śejn ej. Oder yn krȧćum oba underwoh y dy kjyh, to wiöe śun dos amer ȧbyselüćü. Myt ander zyty... kymt’s cy ziöen, wȧ nist, wi dos... ȧ hoft. – Oüsgynyt. Ju, jyśter. No do wün jüpka śejny, ȧn dos wiöe, ȧna ufs hiöet ȧ tihła wymysiöejer, dy müst gejn ym tihła. Wjyr, mȧkja, müstwer oü ȧ tihła hon. Oder nöhta, wi’s wiöe wamer, do gingwer śun ony tihła, mȧkja. Oder dy mama, to łang gingja zy yn ymyntihła [ymertihła] y dy kjyh. Oder nöhta wiöda zy gyśȧjter, by Doüćłand, nöhta dy Doüća ziöeta zu: „S’ej ȧbysła śod y di, niby dy ymyntihła [ymertihła] oüsbłȧha”. No do gingja zy y dy jüpka [yn jüpkja]. Ołdyśt by Doüćłand gingja zy ony ymyntihła [ymertihła]. – Ȧ ejer to inda wiöe? Inda müsta zy hon. Cy wiöem, cy kołd, wiöe’s... s’ymyntihła [s’ymertihła] müst zȧjn. Wen dy wiöest oüsgan śun. Oder ȧzu ȧ mȧkja wi wiöe, to ging zy yr jüpka y dy kjyh. No ȧ yn krȧćum, no do wiöe wejder ander ocug, amer. Płesnerrök, no to płesnerrök dos wiöe... z Pszczyny, płesner. No dos wiöe... dü wȧst, wosfer dos rek zȧjn. Zyty śtrimła, oder ny ȧzu... śejn, oder płesnerrök dos wiöe yn krȧćum ȧna underwoh y dy kjyh. Jak przedwojenne Wilamowianki się ubierały Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Najpierw miała koszulę. Potem miała taką, przyjdzie powiedzieć, to była taka niby halka (podłüćka). Halka, to było jak była ciepła, to była z filcu (flaneli). A jak był maj, ładnie, to biała. A tak, to była w paski, niby ciepła halka. A potem była spódnica i fartuch. Spódnica była zawsze, przyjdzie powiedzieć, z tyłu były fałdy, a z przodu były z innego materiału, bo tam było znowu pełno fałd, to fartuch to wszystko zakrył. No i jupka. Ładna jupka. A w tygodniu to nie była taka ładna, bo była zwyczajna tylko. A tak, to była z bortami. Do kościoła i tak, takie ładne borty, żeby jupka była ładna. Ale w karczmie albo w tygodniu do kościoła, to to już było trochę biedniejsze. Z innymi takimi, przyjdzie powiedzieć... haftami. – Wyszyte. Tak, kiedyś. No to były ładne jupki, a to było... i na głowę chustka wilamowska, musiałaś iść w chustce. My, dziewczyny musiałyśmy mieć chustki. Ale potem, jak było cieplej, to chodziłyśmy już bez chustek, dziewczyny. Ale mama, to długo jeszcze chodziły w odziewaczkach do kościoła. Ale potem już zmądrzały, za Niemiec, potem Niemcy powiedzieli tak: „Trochę szkoda tych..., odziewaczki płowieją”. No to chodziły w jupkach. Dopiero za Niemiec chodziły bez odziewaczek. – A kiedyś to zawsze była? Zawsze musiały mieć. Czy ciepło, czy zimno, odziewaczka musiała być. Jak byłaś już wydana. Ale tak, panienka jak była, to szła w jupce do kościoła. No do karczmy �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian to był znowu inny strój, biedniejszy. Płesnerrök, płesnerrök to było z Pszczyny, pszczyńska. To było... ty wiesz, które to są spódnice. Takie paseczki, ale nie takie ładne. Ale płesnerrök to było do karczmy i w tygodniu do kościoła. [73] Wosfer hemb jyśter wün Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Nȧ, jyśter, dy mü[ter]... dy mama, do müsta, dy jemuł [jemułn] müsta zȧjn bocy dö. Oder nöhta wün zy śun gyśȧjter, s’ej śod ym dy wiöer ȧna kymt’s cy ziöen, zej müsta dos... wi kymt’s cy ziöen... obrócili to, ymłen, no do mahta zy dy jemuł [jemułn] kjycer. No do nytwer dö yns błimła oüs, owi wjyr, mȧkja. Nöhta hotwer s’hemb myt błimła, do wiöe’s fjyr ȧ blüzka gryhta ȧna... Oły wüwer öem ogycün. Oder wymysiöeryś, no. Wymysiöeryś, ym rykla, ym śjyctüh, oder nöhta wün śun rykla fjyr yns, mȧkja, gancy rykla, ny rek, bo dos wiöe cy wiöem, ys fȧld cy gejn ata. O tym, jakie dawniej były koszule Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Nie, kiedyś mama, to rękawy musiały być aż dotąd. Ale potem były już mądrzejsze, szkoda materiału i przyjdzie powiedzieć, musiały to... obróciły to, to zrobiły te rękawy krótsze. No to wyszywałyśmy sobie kwiatki, my panienki. Potem miałyśmy koszule z kwiatkami, to było od razu jako bluzka. Wszystkie byłyśmy biednie ubrane. Ale po wilamowsku, no. Po wilamowsku, w sukience, w fartuchu, ale potem były już sukienki dla nas, dziewczyn, całe sukienki, nie spódnice, bo to było za ciepło do pracy w polu. [74] Jyśter gusa zy ym śmjyrgüst ny ȧzu wi yta Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Hota zy won, do fu hułc wiöe dy won. Cy boda, no do ȧbyselüćü woser, no oder ny cy fejł, do zu mȧkja wiöe, kymt’s cy ziöen, myta śü wiöd’s giöe ny nos, bo dos wiöe ju ołys cy śwjer, oder zy śunta jyr. Ȧ yta s’łen zy dih nejder y dy... ys woser, yta ys’s ganc andyśt, wi’s jyśter wiöe. Jyśter gusa zy zih ȧzu ny wi yta. 103 �104 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Kiedyś nie lali po śmierguście tak mocno jak teraz Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Mieli wannę, z drewna była wanna. Do kąpania, no to trochę wody, no ale nie za dużo, żeby dziewczyna była tak przyjdzie powiedzieć, nawet butów nie miała zmoczonych, bo to było wszystko za ciężkie, ale szanowali je. A teraz kładą je do wody, teraz jest całkiem inaczej, niż było kiedyś. Kiedyś tak nie lali, jak teraz. [75] Zy śtełta ufum dah ȧ wiöen cyzoma Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Oder mȧj tȧta fjyrcyłt [fercyłt], wi’ȧ ging cyr mama cym Hȧla-Mockja diöt, cym Tobyś, do śtełt’ȧ ȧn wiöen ufum... ufum dah, ufer śoün. Śtełta zy. Dy büwa kuzta myter [myta]... ełdyn, ȧn dy andyn śtełta ufum dah ufer śoün ȧ wiöen cyzoma, no. Konsty ziöen, wi zy jyśter cykrigata, dos wiöe ny cym ziöen. Jak złożyli wóz na dachu Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Ale mój tata opowiadał, że jak chodził do mamy, tam do Hala-Mocka, do Tobysia, to postawili wóz na dachu, na stodole. Postawili. Chłopcy rozmawiali z rodzicami (dziewczyny), a ci drudzy składali na dachu stodoły wóz (drabiniasty). No powiedz, jak kiedyś robili na złość, to było nie do powiedzenia. [76] Ym śmjyrgüst kund’ȧ ny gejn, wi’ȧ hot ahca jür Lüft-Staha (1926–2021), 2019. Wi’ȧ hot zymfca jür, kon’ȧ nö njynta ny gejn. Wen’ȧ höt ahca jür, müst’ȧ kiöefa brantwȧjn, di oły rüfa ȧn bjyr ȧjkiöefa, nöhta kon’ȧ rymgejn. Po śmierguście nie można było iść, jak się nie miało osiemnastu lat Stanisław Foks (Fox) (1926–2021), 2019. Jak miał siedemnaście lat, to nie mógł nigdzie iść. Jak miał osiemnaście lat, to musiał kupić wódkę, wszystkich zaprosić i kupić, to dopiero potem mógł chodzić. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [77] Jyśter wiöe łöstikjer, wer śłysa dy fadyn Biöeźnjok-Helka (1924–2014), 2009. Es wiöe [s’wiöe] zjyr łöstik y Wymysoü jyśter. Wȧł, cym bȧjśpil, wjyr śłysa dy fadyn, cy yns, yn der kyh [yr kyh]. Koma oły nökweryn, oła mȧkja. Ȧna dy bowa oü. No ȧzu... wos kon yh ziöen mejer? Wjyr hon fejł mytgymaht dö, wȧsty? Wi di Rüsyn [Rüsa], wi koma dö, uf Wymysoü. Ȧ s’wiöe zjyr śejn, fadyn, für dym krig [fjym krig], dy nökwer hota zih zjyr gan. Zy gingja c’öwyts inda cyzoma. Uf der bank zasa [zösa] zy, bo jyśter wiöe kȧ radio, wiöe kȧ, kȧ te... fernzejer wiöe, wiöe nist. Ȧ ołys wiöe güt, s’wiöe łöstik. Ȧ yta, yta dy łoüt hon fernzejer, hon telefon, zy zȧjn fjyr zejh mejer. – Ju. Bo jyśter ida zuntag, koma dy bowa. Frȧłik, oły zuntag, oder undweroh oü. Underwoh s’öwyts. Koma zy oü, gingja zy cy nökwer. Zy hota zih jyśter zjyr gan. Yta oü, oder ider ej fjyr zejh mejer, wȧst? Wȧł ider höt, wi yh ziöet, fernzejer, und telefon, und so weiter. Kiedyś było weselej, szkubałyśmy pierze Helena Gasidło z d. Zejma (1924–2014), 2009. Kiedyś było w Wilamowicach bardzo wesoło. Bo na przykład, my szkubałyśmy pierze, u nas w kuchni. Przyszły wszystkie sąsiadki, wszystkie dziewczyny. I mężatki też. No i tak, co mogę jeszcze powiedzieć. Dużo tu wycierpieliśmy, wiesz? Jak Ruscy, jak przyszli do Wilamowic. A było pięknie, pierze, przed wojną, sąsiedzi się bardzo lubili. Wieczorem się spotykali. Wysiadywali na ławce, bo kiedyś nie było radia, nie było telewizji, nic nie było. A wszystko było dobrze, było wesoło. A teraz, teraz ludzie mają telewizory, telefony, są tacy więcej dla siebie. – Tak, bo kiedyś w każdą niedzielę schodziły się kobiety. Pewnie, w każdą niedzielę, ale w tygodniu też. W tygodniu też, wieczorem. Przychodziły też, szli do sąsiadów. Kiedyś się wszyscy bardzo lubili. Teraz też, ale każdy jest, każdy jest więcej dla siebie, wiesz? Bo każdy ma, jak powiedziałam, telewizor, telefon i tak dalej. [78] Fjym krig go’s ny hefa kroüt y Wymysoü Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Yh wa der wos ziöen, wi wjyr by Pöłscȧjt, no to hotwer inda kroüt, kymt’s cy ziöen, cwencik cȧjł [cȧjłn], do zectwer kroüt y cwencik cȧjł. Ȧna s’gan- 105 �106 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian cy gywend höt funfcik cȧjł oba zȧhcik cȧjł, no ny? No do can cȧjł zȧjn kroüt gyzoct, ȧn s’łecty wiöe myt kwaka gyzoct. No do wen dy höst zöfuł kroüt, dü djefst ju zöfuł ny hon, fjyr dejh, y ȧ bytła, no do s’łecty konsty ferkiöefa. No. Oder jyśter, kymt’s cy ziöen, war handułt myt kroüt? Wen ider hot kroüt, ider zoct’um dyham, no, ym gyweł wiöe, yh wȧ nist ny... kymt’s cy ziöen, ufum jümyt. Na targu, jümyt, ny? – Ju, jümyt. Ju. No do ufum jümyt konsty kroüt ferkiöefa, s’bytła hotsty, no do ferkoüfsty uf dy typła. Fu liter oba ȧ hołp liter wiöd kroüt ferkoüft y Wymysoü, wi wiöe jümyt. Ȧna uf dy Bejł wi füt’ȧ, no do hota zy ym bytła s’kroüt. Zoüwerkroüt. Przed wojną w Wilamowicach nie było dużo kapusty Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Powiem ci, jak my za polskich czasów (w okresie międzywojennym), no to mieliśmy zawsze kapusty, przyjdzie powiedzieć, dwadzieścia rządków. To sadziliśmy kapustę w dwadzieścia rządków. A całe stajanie (pole) miało pięćdziesiąt rządków, albo sześćdziesiąt rządków, no nie? No to dziesięć rządków było obsadzonych kapustą, a reszta była obsadzona kwakami (brukiew). No to jak masz tyle kapusty, nie potrzebujesz tyle dla ciebie, do jednej beczki, no to resztę możesz sprzedać. No. Ale kiedyś, przyjdzie powiedzieć, kto handlował kapustą? Jak każdy miał kapustę, każdy sobie sadził w domu, no. W sklepie była. Nie wiem, przyjdzie powiedzieć, na targu, nie? – Na targu. No. No to na targu możesz sprzedać kapustę, beczkę miałeś, no to sprzedawałeś na garczki. Na litr albo pół litra sprzedawano kapustę w Wilamowicach na targu. A do Białej jak jeździli, to mieli w beczce kapustę. Kiszoną kapustę. [79] Dy śwoümła hon yta ny wos cy frasa Abda-Inga (1928–2016), 2009. Yta hon zy ju dö ny, wos cy frasa. Ȧni dy śwoümła hon mej... jyśter ym śtoł wün fuł fłigja. Do wün cwe, drȧj nast [nest] zugiöe ym śtoł. To fługa zy nȧj ȧn roüs. Ȧn dy łoüt wün fruł, do zy’ȧ dy fłigja roüsfunga [roüsfünga]. (...) C’yns, dö by Nikls ufum Rynk, do ym fürhoüz hota zy gymaht ȧ zytys koüłikjys wos, ȧn dos wiöe diöt underum sufit, ȧn... do wün cwe nastła inda. Ȧ wjyr hota, als [oüz] kyndyn hotwer inda śejny bynzeła, do hot yh miöehysmöł ufum bynzeła oü ȧjgymyst. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jaskółki nie mają teraz co jeść Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. Teraz nie mają tu czego jeść. Ani jaskółki, bo kiedyś w chlewie było pełno much. To były dwa, nawet trzy gniazda w chlewie. To wlatywały i wylatywały. A ludzie byli zadowoleni, że im wyłapywały muchy. (...) U nas tu, u Niklów na rynku, to w sieni zrobili takie coś okrągłego i to tam było pod sufitem. To były zawsze dwa gniazdka. A my miałyśmy, jako dzieci, miałyśmy zawsze ładne wstążeczki, to miałam czasem narobione na wstążeczce. [80] Jyśter wiöe dy wjytśoft ganc andyśt Linküś-Ruzła (1926–2009), 2009. Jyśter wiöe dy wjytśoft ganc andyśt wi yta. Jyśter wiöe’s zjyr śwjer. Ołys maht zih myta henda, ołys. S’droś zih myta henda, ȧ s’zyt zih myta henda, s’nom zih wȧg myta henda, dos wȧgnama, dos nama... Bundwer zyty giöewa ȧn wer śtełta zyty bowa, bo dos gytrȧd müst güt oüstroügja. Nöhta fütwer dos nȧj, nö myta fłygln dröśwer, no. Ołys maht zih myta henda, ołys. Yta maha ołys dy maśinn. Kiedyś praca na gospodarstwie była całkiem inna Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2009. Kiedyś praca na gospodarstwie była całkiem inaczej niż teraz. Kiedyś było bardzo ciężko. Wszystko robiło się ręcznie. Młóciło się ręcznie, a siało się ręcznie, odbierało się (snopki) ręcznie, to odbieranie. Wiązaliśmy takie snopki i stawialiśmy takie babki, bo to zboże musiało dobrze się wysuszyć. Potem to wwoziliśmy (do stodoły), jeszcze cepami młóciliśmy, no. Wszystko robiło się ręcznie, wszystko. Teraz wszystko robią maszyny. [81] Yta ej ȧ beser cȧjt wi jyśter Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2009. Güty cȧjt, zjyr güty cȧjt. Jyśter wiöe’s ȧzu güt ny, wi’s yta ej. Wi yhy jung wiöe, Mȧryja, wen wer gingja ufs fȧld, hoün oba wȧs, oba kün, no, no s’gytrȧd. Do ȧby… ȧ… ȧ bow, cwü hiwa zy, der, der kłop, ȧn yhy bund dos cü ȧna wer müsta nö byhend zih fjydyn, bo 107 �108 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian s’füng śun cy rȧnn. Ȧ yta ej zyty śejny cȧjt. Ȧ s’höt kȧ, nimand dö, ys [yms] rod kȧ kü. S’zȧjn kȧ ki, s’zȧjn kȧ, kȧ fad, nist ej mej ny. Yt zȧjn dy mȧśinn. Teraz jest lepsza pogoda niż dawniej Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. No dobra pogoda, bardzo dobra pogoda. Kiedyś nie było takiej dobrej pogody, jak teraz jest. Jak byłam młoda, Maryjo, a szliśmy na pole, siec albo pszenicę, albo żyto, no zboże. To jedną babkę, dwie skosili, mąż, a ja to związałam i musieliśmy się bardzo spieszyć, bo już zaczynało lać. A teraz jest taka piękna pogoda. A nikt tu wkoło nie ma krowy. Nie ma krów, nie ma koni, nic nie ma. Teraz są maszyny. [82] Dy cökela fjym krig Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Do cökela wün – o matko! – dos wün zyty ander cökela. No, kymt’s cy ziöen, ny zyty, wi yta zȧjn. Ȧbyselüćü apuł, kymt’s cy ziöen, ȧna hung oba cöker gym... gybrant, dos wün, takie miodowe więcej, hisa zy, fu hung cökela, hungcökela. Ȧ nöhta wün śtolperki śun, śpyter, dos wün... zejwȧndresikjer jür oba nö ejer, kyndyn wüwer, wün, gingwer. Do dy mama kund kiöefa fjyr fynf groś, no do krigt zy fynf zyty cökela, no to idys hot ȧ cökela. Cukierki przed wojną Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Cukierki były, o matko, to były takie inne cukierki. No, przyjdzie powiedzieć, nie takie, jak teraz są. Trochę ziemniaków, przyjdzie powiedzieć i miód albo cukier pieczony, to były takie miodowe więcej, nazywali je, cukierki z miodu, miodowe cukierki. A potem były już śtolperki, później, to było... w 1937 roku albo jeszcze wcześniej, dziećmi byłyśmy, to chodziłyśmy. Mama mogła kupić za pięć groszy, to dostała pięć takich cukierków, to każda miała jeden cukierek. [83] Jyśter mahta zy cigln myta henda Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Cyderjyśt mahta zy cigln myta henda. Mȧj hyt ej oü gyboüt fu cigln myta henda. Mȧj nökwer maht di cigln ȧna �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian dos troügta zy ufum płoc, ȧ nöhta ufer heja, dö, wu zȧjn di mȧlina, diöt mahta zy ȧn zyta, łe... Dos müsty kyna, ny? Di cigln ȧzu, ȧna zy underbranta undyn, ȧna di, dos fojer brant ȧzu łang, wȧjł di cigln ny zȧjn oüsgybrant. No s’wün nymiöeha wün cy zjyr gybrant, no to müsta zy dos wȧgwȧfa [wȧgwafa]. Ȧna di śejna boüta zy, boüt mȧj foter mȧj hoüz. Kiedyś robiono cegły ręcznie Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Najpierw robili cegły rękami. Mój dom też jest wybudowany z ręcznie robionych cegieł. Mój sąsiad robił te cegły i to suszyli na placu, a potem na górze, tam, gdzie są te maliny, tam robili taki... To musisz umieć, nie? Cegły tak i podpalali pod tym, i ten, ten ogień się palił tak długo, aż te cegły się nie wypaliły. No były niektóre, co były za bardzo wypalone, no to musieli je wyrzucić. A te ładne to z nich budowali, mój ojciec wybudował mój dom. [84] Wi zy s’wejtünikjy kürjyta Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No, cym dökter gingja zy, ȧ zy kürjyta zih oü ȧłȧn dyham. No mahta zy... wen dy hotst... ȧ, cym bȧjśpil, ȧ füs wejtünik ȧzu wi yh, nöma zy fur łynd... kore, ȧna fu... fu ynwik śyłta zy dos mytum maser ȧn zy rejsta dos ufum roüm, ȧ nöhta łeta zy dos cü. Ȧn dos hułf [hüłf] ołys. Jak leczyli bolące miejsca Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No, do lekarza chodzili, ale leczyli się też sami w domu. No robili, jak miałeś..., na przykład nogę bolącą, jak ja, to brali z lipy korę, i ze środka to tak obierali nożem i smażyli to na śmietanie, a potem to przykładali. I to wszystko pomagało. [85] Dy śłykjermyłih kürjyt ȧ brüder Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Mȧj brüder wiöe zȧhs jür jyngjer fön mer, ȧna wi’ȧ ej gybün, no do wjyr wün cyderjyśt cwej [cwe] mȧkja. No wułd der foter hon ȧn zun. Nöhta hota zy, zȧhs jür wiöe’ȧ jyngjer fön mer, ȧ ej śun oü gyśtiörwa. Ȧn’ȧ 109 �110 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian krigt lungenencundung [płoücencindung]. Nöma zy śłykjermyłih ȧn zy łeta cü di śłykjermyłih. Dos denk yh, wiöe’ȧ ȧ klin kynd. Hot’ȧ fylȧjht ȧ hołp jür oba ȧ jür, bo ȧ klin kynd. Ȧn zy łeta di śłykjermyłih cü, do wen’ȧ höt hyc, do dos gejt dy hyc wȧg. Ȧn’ȧ wiöd gyzund. Jak kwaśne mleko wyleczyło brata Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Mój brat był sześć lat młodszy ode mnie i jak się urodził, no to my byłyśmy najpierw dwie dziewczynki. No ojciec chciał mieć syna. Potem mieli, sześć lat był młodszy ode mnie, też już umarł. No i on dostał zapalenie płuc. Wzięli kwaśne mleko i przykładali to kwaśne mleko. To pamiętam, byłam małym dzieckiem. Miał może pół roku albo rok, bo małe dziecko. I przykładali to kwaśne mleko, jak miał gorączkę, żeby ta gorączka odeszła. I wyzdrowiał. [86] Kürjyn myt kwaka Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Kwaka, mȧj baba, zej hot zyty bykantśoft.... y dan łoüta, y zyta... weter nökwyn. Zej wönta diöt... bym woser (Zöł), ny wȧjt. Ȧ zȧj... mȧj müter wiöd krank, oder yhy wȧ ny, wi dos hȧst wymysiöeryś. Hemorojde. Ȧna... do wȧsty, dos ej... zyty krankhajt [krankyt], zyty krankyt ym, ym diöem, ny? Ȧna, oder... dos zȧjn grusy, dos tüt zjyr wej. Ȧ mȧj müter wiöd ȧzu krank ȧna dy, dy baba ziöet ȧzu: „Hiöer ok Helćü, yhy wa diöt gejn” – dos wiöe wȧjt, dos wiöe śun ym end Wymysoü – „h’wa fren wi har dos maht”. Ȧna kom zy yn ham, nom zy di kwaka, maht zy ganc rȧn, bo dos ej fu ad, ȧna śnȧd zyty śtykla y ȧn amper, ȧn nöhta gus zy kohnik woser uf dos, zy dekt dos ȧbysła cü, ȧ wen dos ej ȧzu... śun ny ganc wiöem, oder wiöem, to müsty dih... uf dos zeca. Müsty dih oüscin ȧna wȧsty wos. Dos wiöe jyr güt, ȧn zy wiöd gyzund. Leczenie kwakami (brukwią) Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Kwaki, moja babcia, ona miała takie znajomości, z takimi ludźmi, takimi dalszymi sąsiadami. Oni mieszkali tam... przy wodzie (Soła), niedaleko. A jego... moja matka zachorowała, ale nie wiem, jak to się nazywa po wilamowsku. Hemoroidy. I, to wiesz, to jest taka choroba, taka choroba jelita, nie? I to jest, to są duże, to bardzo boli. A moja matka tak zachorowała i babcia powiedziała tak: „Czekaj tylko Helciu, ja tam pójdę”, to było daleko, to był już koniec Wilamowic, „Ja zapytam, jak on to �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian robi”. I przyszła do domu, wzięła kwaki, całkiem je wyczyściła, bo to jest z ziemi, i kroiła takie kawałki do wiadra, a potem wlała na to gorącą wodę, przykryła to trochę i jak to jest takie... już nie całkiem ciepłe, ale ciepłe, to musisz na to siąść. Musisz się rozebrać i wiesz co. To było dla niej dobre i ona wyzdrowiała. [87] Gest fu Belgjen Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2009. Di fu Belgjen, wo köma, wȧsty’s? Wo yhy diöt śłüf. Di hota mih ȧzu gan wi... di köma dö gyfiöen śtȧjd. Oły jün köma zy ym zumer gyfiöen, dö, byn [ben] mer, wȧsty’s? Yhy koht, yhy... zy śłüfa byn [ben] mer, ołys. Oder derzȧnk ławt nö mȧj kłop, ȧn mȧj mama wiöe oü łang nö, do hułf [hüłf] zy mer, wȧsty’s? Goście z Belgii Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Ci z Belgii, co przyjeżdżali, wiesz? Co ja u nich tam spałam. Oni mnie tak lubili, jak... oni przyjeżdżali tu ciągle. Każdego roku przyjeżdżali tu w lecie, tu, u mnie, wiesz? Ja gotowałam, oni u mnie spali, wszystko. Ale wtedy żył jeszcze mój mąż i moja mama była jeszcze długo, to pomagała mi, wiesz? [88] Wo wer byr müter zocta Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wȧsty wos, wjyr hon gyzoct byr müter jok kroüt, ȧn büroka fjy dy ki ȧn fylȧjht ruty büroka yhta. Ȧna zu hotwer ju nist mejer. S’wiöe kȧ sałot, s’wiöe kȧ... zyty griny zaha, cwypułn, no to cwypułn hower byśtymt gykoüft. Bo ym giöeta wiöe oü ny. Dos wiöe ołys nöhta śpyter. Co sadziliśmy u mamy Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Wiesz co, my sadziliśmy u mamy tylko kapustę i buraki dla krów i może coś czerwonych buraków. A tak, to nie mieliśmy nic więcej. Nie było sałaty, nie było żadnych takich… takiej zieleniny, cebuli, no cebulę na pewno kupowaliśmy. Bo w ogrodzie też nie było. To wszystko było potem, później. 111 �112 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [89] Wos zih os bocȧ mytag Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wjyr jyśter, wi wer kyndyn wün nö, no do dy mama śtind inda ym fynf uf, der tȧta oü, bo ym fad ȧjśyta, ȧna ym hołp zȧhs fün zy śun ufs fȧld, ny? Ȧn dy mama, wi wjyr wün nö jyngjer, no do müst zy gejn yn śtoł, ki mȧlkja ȧn śwen ferryhta, ȧn ȧzu wiöe dos, ȧn nöhta wiöd dy Polinskja-müm, inda wiöe zy bym błȧh, no do brant zy myt śtȧkla, bo hułc hotwer hefa, bo hota ȧn puś, no do śtȧkla wiöd gybrant. Ȧna s’wiöd inda gymaht polyk, myt apuł [arpułn], s’mügjys, oba myt ćjyrkja, myt myłih ziser oba myt zoüwermyłih. Myt zoüwermyłih to wün gymaht dy ćjyrkja fu, fu künmał. Ȧna zisy ćjyrkja do wün myt wȧs. Mąki pszennej. – Wȧsamał. Ju, no do wün inda, oder kȧfy wiöe ufȧ, uf mügjaasa [ufs mügjaasa]. Nöhta ym noün konsty kȧfy asa myt brut. Ȧn ȧzu wiöe inda polyk ȧn apuł [arpułn] ogymaht myt śpyrkja, oba ufum andum tag [ufȧ andyn tag] gywjemty apuł ufum roüm, dos wiöe zjyr fȧjn. Ufum roüm, zoüwerroüm. Ȧna apuł [arpułn] fu gestyn, płacła gyśnyta. Ȧn dos wiöe... ȧzu ruh dos, wi myt puter, kymt’s cy ziöen. Dos wiöe s’besty asa, ufȧ mügjaasa, myt ćjyrkja. Myt wȧsa, myt ziser myłih. No ȧ nöhta wiöe ym noün, wi wer ny gingja y dy śül, no do ym noün wiöe nöhta kȧfy myt brut. Oder wjyr wułda beser apuł [arpułn] hon, myt ziser myłih, myt ćjyrkja, owi dos brut. No s’brut wiöe troüg, miöehysmöł wiöe’s byśmjet myt twiöeg, oder myt puter ganc wing, bo dy puter müsta zy ferkiöefa, do zy giełd mahta uf... śtȧjer, yns ocin, ȧ fu wos hota [zułda] zy s’giełd maha? Dos wiöe, kymt’s cy ziöen, yhy bej ganc byrysa, kymt’s cy ziöen, bo yhy müst ganc, fu oła mȧkja s’rykla hon. No dos wiöe śun gyfłykt, kymt’s cy ziöen, byrysa, wi’h śtej myter śoüfuł. Ołys ej byrysa, kymt’s cy ziöen. Co się jadło przed południem Helena Biba z d. Danek (ur. 1922). Kiedyś, jak byliśmy dziećmi, to mama wstawała zawsze o piątej, tata też, bo koniowi nasypać i o wpół do szóstej już jechali na pole, nie? I mama, jak byłyśmy jeszcze młodsze, no to musiała iść do chlewa, krowy doić i świnie odbywać. I tak to było. No a potem była ciotka Polinska, zawsze była przy blasze, no to paliła patykami, bo mieliśmy dużo drewna, bo mieliśmy las, no to paliła patykami. I zawsze była robiona polewka z ziemniakami rano, albo z zacierką, ze słodkim albo kwaśnym mlekiem. Z kwaśnym mlekiem to była zacierka z mąki żytniej. I słodka zacierka to była z pszenicą, z mąki pszennej. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian – Z mąki pszennej. Tak, no to była zawsze, albo kawa była na śniadanie. Potem o dziewiątej możesz jeść kawę z chlebem. A tak, to zawsze była polewka i omaszczone ziemniaki ze szpyrką, albo na drugie to odgrzane ziemniaki na śmietanie, to było bardzo fajne. Na śmietanie, kwaśnej śmietanie. I ziemniaki z wczoraj, pocięte na plasterki. I to było... tak to pachniało, jak z masłem przyjdzie powiedzieć. To było najlepsze jedzenie, na śniadanie, z zacierką. Z pszenną, ze słodkim mlekiem. No a potem było o dziewiątej, jak nie szłyśmy do szkoły, no to o dziewiątej była potem kawa z chlebem. Ale my wolałyśmy ziemniaki ze słodkim mlekiem, z zacierką, niż ten chleb. Bo chleb był suchy, czasem był posmarowany serem, albo masłem to tak bardzo rzadko, bo masło musieli sprzedać, żeby zarobić pieniądze na... podatki, żeby nas ubrać. A z czego mieli zrobić te pieniądze? To było, przyjdzie powiedzieć, ja jestem całkiem obdarta, przyjdzie powiedzieć, musiałam całkiem, od wszystkich sióstr mieć sukienki. No to było już połatane, przyjdzie powiedzieć, obdarte, jak stoję z łopatą. To wszystko jest obdarte, przyjdzie powiedzieć. [90] Fanküh gybröht ufs fȧld Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wen imyd hot cȧjt, owi dy mama, oba dy Polinskja-müm wiöe, no do maht zy inda fanküh, ferśtejsty? Do bröhta zy, no fynf ȧjyn, myłih ȧna cwej łefuł [łefułn] mał ȧn zy mahta, no śpyrkja wün. Fetys wiöe oü, bo s’śwȧjn wiöe gyśłaht, no do, dos wiöe ȧjgy... ym kosta ȧjgyzałca, dy śpyrkja, no do wün di śpyrkja, do mahta zy fanküh, do bröht dy mama ym noün s’mügjys, s’kymt cy ziöen fanküh ȧna ym bȧńka kȧfy, myt myłih, no do öswer ym fȧld śun, dos śmekt zjyr güt ym fȧld. Konst nö ȧmöł mejer ufasa. Jajecznica przynoszona na pole Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Jak ktoś miał czas, na przykład mama, albo ciotka Polinska była, to zawsze robiła jajecznicę, rozumiesz? To przynosili, no pięć jajek, mleko i dwie łyżki mąki i robili, no szpyrka była. Tłuszcz był też, bo świnia była zabita, no to, to było tak zasolone w skrzyni te szpyrki, no to były szpyrki, to robili jajecznicę. To przynosiła mama o dziewiątej rano, przyjdzie powiedzieć jajecznicę i w bańce kawę z mlekiem. No to jedliśmy już w polu, to smakowało dobrze w polu. Możesz jeszcze raz więcej zjeść. 113 �114 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [91] Pylyk ȧn woserpip Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Brȧj oü, pylyk kohtwer, pylyk fu śłykjermyłih kohtwer. Do... müstwer zy ufkoha, nöhta gytwiłer maha, ȧbysła mał, ȧbysła woser, ȧna zu öswer. Dos wiöe jyśter. – Ȧ woserpip oü? Oü kohtwer woserpip. Dy epuł [epułn] śnyta zy, cyśnydwer, oder zy śyłta zih ny. Myt dar fał, kohtwer zy, nok dy... di kanła, krötwer oüs, do zy ny śwyma, ȧna ȧzu kohtwer ȧna dos nöhta... rejsta zy śpyrkja, mahta zy dos o ȧn ȧzu ösa zy. Ȧzu wiöe’s jyśter. Polewka i woserpip (pipa na wodzie) Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. Bryję też, polewkę gotowaliśmy, polewkę z kwaśnego mleka gotowaliśmy. To… musieliśmy ją zagotować, potem zrobić zacierkę, trochę mąki, trochę wody i tak to jedliśmy. Tak było dawniej. – A woserpip (nazwa zupy) też? Też gotowaliśmy woserpip. Jabłka kroili, kroiliśmy, ale ich się nie obierało. Z tą skórą gotowaliśmy je, tylko pestki wykrawaliśmy, żeby nie pływały i tak to gotowaliśmy, i to potem... smażyli szpyrkę, robili to i tak jedli. Tak było kiedyś. [92] S’Asa byr fȧldat Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wi wer nynder wün, komwer yn ham asa, oder wi wer wün śun hynder śtrös, do bröhta zy yns s’asa. Do müsta zy ym cygjer ȧn zy bröhta yns, do wjyr ny kuma yn ham, do wer yns ȧbysła rün, do bröhta zy yns s’asa ufs fȧld. No do wiöe ȧ śysuł, ȧn zȧhs oba wifuł, fynf wi wer wün, fynf łoüt oba zȧhs łoüt, oły oswer fu dar śysuł. S’wiöe ny, do dü höst ufum tełer ekstra. Do wiöd dos, ufum rȧja zocwer [zöswer] ȧna wer ösa ym fȧld. Dos wiöe zjyr fȧjn ȧzu cy asa. – Ȧ dos öwytasa oü, oba... Nȧ, öwytasa komwer śun yn ham. Oder s’öwytasa, wi wer wün śun ym fȧld, kymt’s cy ziöen, dy zun ej śun runderganga, ganc. No do derzȧnk wiöda myta hiöela... – Gykłopt. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian „End dy at”, kymt’s cy ziöen, s’hiöela müsty owośa myta fisa, dy ad, bo dos ej ołys zu śejn, kymt’s cy ziöen, s’hiöela hot... hełt zih ju kȧ ad ny, bo ejs ej oüsgyat, no do gingwer yn ham ȧn s’wiöe śun cy... Ȧn ym tȧjh wüśwer dy fis, ȧn dy hend. (...) Dyham wiöd ok dy ad ȧbyselüću, bo dy mahst dy fis śenklik, ny? No oder wiöest śun ogywośa. Ȧ wifuł möł wiöe at, wi wer wȧgnöma, to wiöe śun ganc fynster, wen dy dy bowa śtełst, no do wüśwer zih ym tȧjh, botwer zih ym tȧjh, wiöem woser wiöe. No do ȧs ej dö, s’ander weter, bo dü mahst mer dö śenklik s’woser. Do wȧsty, wi wer wün fynf łoüt, to wüwer ym tȧjh. Oder do dy ny ymfełst. Wüśwer zih o ȧna wer wün śun ogybot. – Ȧna der zȧjt kuma yn ham, ju? Wjyr zȧjn kuma yn ham, hotwer s’öwytasa. (...) S’öwytasa hotwer, no inda wiöe, wi wer wułda brut myt kȧfy. Oder wjyr wułda inda hon apuł [arpułn] ym roüm gybakt. No do dy Polinskja-müm wöst śun fu dam, no do inda wiöd mejer apuł [arpułn] gykoht c’öw... mytag. Do wer c’öwyts hota ym roüm gyba... dy gywjemty apuł [arpułn]. No do, wȧsty, wen dy höst ym roüm gywjemty apuł [arpułn], dos roüht ȧzu wi puter. Bo dos wiöe güter roüm, no ny? No do myt ziser myłih, dos wiöe s’besty asa. Ȧ wen dy nöht nö wułdst hon brut, no to kundsty der nama brut, oder wiöest ogasa myt apuł [arpułn], kymt’s cy ziöen. No do... s’wiöe s’besty asa, ym roüm gywjemty apuł. Oder roüm zyter, ny wo yta ej, wen dy ȧ zyta roüm gyst, do dy puter kymt giöe runder, wȧsty? S’roüht ȧzu śejn, no to dy Polinskja-müm, inda fȧt zy mejer apuł [arpułn] ufȧ mytag, do zy nöhta wjemt yns apuł [arpułn] ufum roüm. Do inda ziöet zy: „Kȧśü, breng mer ȧn hołwa liter roüm” – no do wiöd cwe... wi wer wün mejer, no do wułdwer hon beser, no to y cwej rondl. Rondl? Y cwej rondl [rondln], wȧsty, bo wen wer zȧjn fynf łoüt, do wer hon beser apuł [arpułn] gywjemty. Dos wiöe s’besty asa. Ȧna miöehysmöł wiöe ȧ e ogykoht. Oder ym fȧld ym besta, wi wer s’mügjaasa osa, no do hotwer idys ȧ e. Jedzenie przy pracy w polu Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Jak byliśmy bliżej, to przychodziliśmy jeść do domu, ale jak już byliśmy za ulicą (Starowiejską), to przynosili nam jedzenie. To musieli w koszyku przynosić, żebyśmy nie szli do domu, żebyśmy sobie trochę odpoczęli, to przynosili nam jedzenie w pole. No to była miska i sześć albo ile, pięć jak nas było, pięciu ludzi albo sześciu ludzi, wszyscy jedliśmy z tej miski. Nie było, żebyś ty miał na talerzu osobno. To było to, na miedzy siedzieliśmy i jedliśmy w polu. To było bardzo fajnie tak jeść. – A kolację też, czy... Nie, na kolację przychodziliśmy już do domu. Albo kolację, jak już byłyśmy w polu, jak przyjdzie powiedzieć, jak słońce zaszło, całkiem, no to wtedy się kopaczkami... – Pukało. 115 �116 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian „Skończcie pracę”, przyjdzie powiedzieć. Kopaczkę musisz umyć nogami, ziemię, żeby to wszystko było ładnie, przyjdzie powiedzieć, kopaczka miała... nie trzyma się jej ziemia, bo jak jest wyrobiona, no to szliśmy do domu i było już... I w stawie myliśmy nogi i ręce. (...) W domu się tylko tą ziemię trochę, bo sobie zabrudziłeś nogi, nie? No ale byłeś już umyty. A ile razy była praca, jak odbieraliśmy (przy żniwach), to było już całkiem ciemno, jak stawiałeś babki. No to myliśmy się w stawie, kąpaliśmy się w stawie, ciepła woda była. No to jedna jest tu, druga dalej, bo ty mi tu zamulisz wodę. No to wiesz, jak byliśmy pięciu ludzi, to byliśmy w stawie. Ale żebyś się nie przewrócił. Myliśmy się i byliśmy już okąpani. Przyszliśmy do domu, to mieliśmy kolację. (...) Kolację mieliśmy, no zawsze był, jak chcieliśmy, chleb z kawą. Ale my chcieliśmy zawsze mieć ziemniaki pieczone w śmietanie. No to ciotka Polinska wiedziała już o tym, no to zawsze było nagotowanych więcej ziemniaków na obiad. Żebyśmy wieczorem mieli w śmietanie zagrzane ziemniaki. No to wiesz, jak masz ziemniaki zagrzane w śmietanie, to pachniało tak jak masło. Bo to była dobra śmietana, nie? No to ze słodkim mlekiem, to było najlepsze jedzenie. A jak potem jeszcze chciałeś chleb, to mogłeś sobie wziąć chleb, ale byłeś już pojedzony tymi ziemniakami, przyjdzie powiedzieć. No to to było najlepsze jedzenie, ziemniaki zagrzane w śmietanie. Ale śmietana taka, nie taka jak teraz, że jak taką śmietanę dajesz, to masło nawet nie schodzi, wiesz? Pachniało tak ładnie, no to ciotka Polinska zawsze obierała więcej ziemniaków na obiad, żeby potem nam zagrzała te ziemniaki w śmietanie. No to zawsze mówiła: „Kasiu, przynieś mi pół litra śmietany”. No to były dwa... jak nas było więcej, no to chcieliśmy mieć lepiej, no to w dwóch rondlach. Rondlach? W dwóch rondlach, wiesz, bo jak nas jest pięciu ludzi, że bardziej lubimy zagrzane ziemniaki. To było najlepsze jedzenie. A czasem było ugotowane jajko. Ale w polu najlepiej jak jedliśmy śniadanie, no to każda miała jajko. [93] Wjyr kohta oü ćjyrkja Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Oder wjyr, wjyr kohta oü, di, di züp myt, myt gryc fu dan... wi wer hota kełwyn, no. Dos wiöe myt gryc. Ȧ wen ny, to ufȧ mügja wiöe oü zyta... ȧzu wi dy mahst ȧ tȧg uf dy nüdułn, ȧ dos wiöe nöhta ȧbysła ufum rejs gymaht ȧzu klin ȧna ufer myłih gykoht. – To dos wün dy ćjyrkja? No, ćjyrkja. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Gotowaliśmy też zacierkę Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Ale my, my gotowaliśmy też, tą zupę z kaszą z tego, jak mieliśmy cielęta, no. To było z kaszą. A jak nie, to na śniadanie był też taki... tak jak robisz ciasto na makaron, a to było potem trochę usmażone takie małe i na mleku ugotowane. – To to nazywali „ćjyrkja”? No, ćjyrkja. [94] Ym besta wün gywjemty arpułn Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Yhy wułd dos zan yta. Wȧsty wos, wen dy dos wyst zan owi mȧj wjytśoft, niöencik jür y dam, ȧn yta, ej ołys ganc andyśt. Śyner, asa beser. Ȧn jyśter wos hotsty? S’mügjys wiöe kȧfy, na drugie danie. S’mügjys wiöe ćjyrkja ȧn apuł [arpułn]. Gywjemty apuł [arpułn] ufum roüm. Dos wiöe zjyr güt. Dos ruh ȧzu, bo der roüm wiöe, ȧbysła bekt zih, do puter gejt roüs, ny? Ȧn yta wjesty hon puter, twiöeg, śynka, nö, nö syry takie. Najlepsze były zagrzane ziemniaki Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Chciałam to teraz zobaczyć. Wiesz co, jakbyś zobaczył moje gospodarstwo dziewięćdziesiąt lat temu i teraz, wszystko się zmieniło. Ładniej, jedzenie lepsze. A kiedyś co miałeś? Rano była kawa, na drugie danie. Rano była zacierka i ziemniaki. Grzane ziemniaki na śmietanie. To było bardzo dobre. To tak pachniało, bo śmietana była, trochę się piekło, żeby masło wyszło, nie? A teraz byś miał masło, ser, jeszcze, jeszcze sery takie. [95] Ida tag ȧ śysuł kroüt Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. O Mȧryja. Ida tag ym mytagasa wiöe ȧ... ȧ śysuł kroüt. Ȧ ufȧ öwyt wejder ȧ töp kroüt ȧn brut, troüg brut ȧn kroüt. Ȧ wjyr, by mer müter, ösa ida tag, s’wiöe ȧ zyty grusy śysuł, bo wjyr wün can łoüt dyham, ȧ, ȧ śysuł 117 �118 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian myt arpułn, ȧn y andum tök [töp]... töp wiöe zoüwermyłih. Ȧna di myłih myt dan arpułn, oder ider ider łangt mytum łefuł y dan tełer. Wen dy dih ny fjedyst, wen dy dih... ȧmałik ast, wiöesty.... hungerik. No. Do dos wȧs yh. Codziennie miska kapusty Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. O Maryjo. Codziennie na obiad była miska kapusty. A na wieczór znowu garnek kapusty i chleb, suchy chleb i kapusta. A my u mojej mamy jedliśmy codziennie, była taka duża miska, bo my byliśmy dziesięciu ludzi w domu. A jedna miska była z ziemniakami, a w drugim garnku było kwaśne mleko. I to mleko z tymi ziemniakami, ale każdy, każdy sięgał łyżką do tego talerza. Jak się nie pospieszyłeś, jak pomału jadłeś, to byłeś głodny. No. To to wiem. [96] S’hemb Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wȧsty, zej hota zyty hemb gynyty myt jemułn ȧna dö wiöe’s jok cügy... cy, cy, myt kniöefułn, ȧn cü, mahsty der ȧzu cü, ȧn s’hemb wiöe łang. Koszula Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Wiesz, miały takie koszule uszyte z rękawami i to było zapinane na guziki, tak sobie zapinałaś i koszula była długa. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Wartości obowiązujące w naszym świecie Dy wata, wo zy y ynzer wełt zȧjn [97] Wi zy dy ciglȧj boüta Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Mȧj foter höt dos ołys... był kierownik. No, ȧna zy nöma giełd fum Krzyżanowski, no zy bügta, zy łejn dos giełd, ȧ yhy wiöe ȧ zyta, ȧ gyśȧjt mȧkja, to inda, wen zy dos diöfta wȧg... cyrykgan, mȧj foter śökt mih inda. Diöt boüta zy di... cyderjyśt wiöe ȧ kliny ciglȧj, nöhta boüta zy dan, dan kumin uf dy hej. No oder yhy wiöe diöt ny, yhy wiöe inda byr müter dyham. Bo dy müter... wün kliny kyndyn, hułf yh yr müter. Jak budowano cegielnię Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Mój ojciec to wszystko... był kierownikiem. No i pożyczyli pieniądze od Krzyżanowskiego, no pożyczyli, pożyczyli te pieniądze, a ja byłam taką mądrą dziewczyną, to zawsze jak mieli oddać kolejną ratę, to mój ojciec mnie zawsze posyłał. Tam budowali... najpierw była mała cegielnia, potem wybudowali do góry ten komin. No ale ja tam nie byłam, ja byłam zawsze u mamy w domu. Bo mama, były małe dzieci, pomagałam mamie. [98] Fyrym hȧsa zy cym Taksła Taksła-Hȧla (1923–2020), 2014. Ȧzu, wȧsty wos, dö wün, hon zy oły, bo s’zȧjn hefa Foxa, hefa Schneider, do... ȧ c’yns hȧsa zy cym Taksła. Ȧ wȧsty, wo dos wiöe? – Kynter fercyła. 119 �120 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian No, mȧj dźjada wiöe byr fȧjerwer komendant. Ȧna wen zy hota gymȧśjyt, no bo wiöe... andyśt wiöe’s, wi yhy wiöe ȧ kynd, oder yhy denk, wi zy mȧśjyta, wi zy wün ogycün śejn, ny? Ȧn hot, hot’ȧ gyziöet „hałt ȧ takt”. Do zy zuła, wen zy mȧśjyn, do zy zuła hałda ȧn takt. Ȧ fu dam ej cym Taksła. Skąd wziął się przydomek Taksła Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2014. No i tak, wiesz, bo tu było dużo Foxów, dużo Schneidrów, to... a do nas nazywali do Taksły. A wiesz, o co chodziło? – Może Pani opowiedzieć. Mój dziadek był przy straży, komendantem. I jak maszerowali, bo to było... inaczej było, jak byłam dzieckiem, ale pamiętam, jak maszerowali, jak byli ładnie ubrani, nie? I on powiedział: „trzymajcie takt”. Że oni mają, jak maszerowali, trzymać takt. (...) I z tego się wzięło „do Taksły”. [99] Dy śwygjermüter kuzt jok wymysiöeryś Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Kom, zej kuzt jok myt mer wymysiöeryś. Nöhta ziöet mer di śnjyh: „Wȧsty wos, müter, yhy gej cyryk cy mem, men ełdyn, bo dü kuzt, jyr kuzt fön mer ołys śłȧhty”. Yhy kuz ju: „Kyndła, wjyr kuza ju nist śłȧhtys, oder zej kuzt ny pönyś. Zy weł ny, zy wył ny kuza” – bo zej ziöet: „Yhy bej ȧ wymysiöejer bow, yhy kuz jok wymysiöeryś!”. No. Teściowa mówiła tylko po wilamowsku Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Przychodziła, to mówiła tylko po wilamowsku. Potem synowa mi powiedziała: „Wiesz co, mamo, pójdę z powrotem do moich rodziców, bo wy mnie obgadujecie”. Ja jej powiedziałam: „Dziecko, my nic złego nie mówimy, ale ona nie mówi, nie chce mówić po polsku”. Bo ona powiedziała: „Ja jestem Wilamowianką, ja mówię tylko po wilamowsku!”. No. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [100] Wo dy mama wje ziöen, wen zy fum grop wje ufśtejn Holećkla-Helka (1928–2017), 2009. Dy mama mȧjny, wen zy fum grop wje ufśtejn, to wje zy ziöen: „Mȧkja! Mȧkja!” – wje zy dy hend cyzomałen – „No do łjysty dy kyndyn ny wymysiöeryś kuza? Dos ej ju ynzer śpröh! War wyt zy łjyn? Wan zy śun nymer ny łjyn, wan zy śun nymer nist ny kyna!” – ȧzu wje zy mer ziöen. Ojej, zy kuzt ok wymysiöeryś ejweron. Ȧn der tȧta oü, der tȧta oü, oły. Oder wer füta yns, bo zy ziöeta, do zy yns ys lager uf Oüswynca wan roüsfjyn. Wen wer wan wymysiöeryś kuza. Oder dy müstst nist śyłik ny zȧjn, ok kuza wymysiöeryś, to raus bedzie. Zyta ława hotwer, dy junga jün zyty hotwer. Dos głiöet ȧni nimyd ny. Do kom... wer grynn dyham, dy mama ȧn ołys. Ȧn ny... „Ny grȧjnt, kyndyn, ny grȧjnt, fylȧjht water nö beser cȧjta derława” – ziöet zy. No zisty’s, et gejter zihja dos ołys. Ȧn wen wer yhta kuza, do zȧjter oü fruł, bo, bo dy junga kyna ju mej nist ny. Ny, dos ny wegja yns, wjyr füta yns, zy wułda yns ys lager nama uf Oüswynca. Oh... wen yh dos ołys denk. Śod cy kuza fu dam ołum, beser ny, bo menć wjyd ganc troürik. Co powiedziałaby mama, jakby wstała z grobu Helena Nowak z d. Nikiel (1928–2017), 2009. Moja mama, jakby wstała z grobu, to by powiedziała: „Dziewczyno!”, ręce by złożyła, „No to nie uczysz dzieci mówić po wilamowsku? To jest nasz język! Kto je nauczy, już się nigdy nie nauczą, już nigdy nie będą nic umieć”. Tak by mi powiedziała. Ojej, ona mówiła tylko po wilamowsku wszędzie. A tata też, tata też, wszyscy. Ale baliśmy się, bo powiedzieli, że nas wywiozą do obozu do Oświęcimia (po 1945), jak będziemy mówić po wilamowsku. Ale nie musiałeś być nic winny, tylko mówić po wilamowsku, to raus bedzie. Takie życie mieliśmy, taką młodość mieliśmy. W to nikt nawet nie uwierzy. To przyszliśmy i płakaliśmy w domu, mama i wszyscy: „Nie płaczcie dzieci, nie płaczcie, może jeszcze dożyjecie lepszych czasów”, mówiła. No widzisz, teraz chodzicie tego wszystkiego szukać. A jak coś mówimy, to jesteście zadowoleni, bo młodzi już nic nie umieją. Nie z powodu nas, my się baliśmy, chcieli nas wziąć do obozu w Oświęcimiu. Oh, jak to wspominam... Szkoda mówić o tym wszystkim, lepiej nie, bo człowiek się staje całkiem smutny. 121 �122 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [101] Wi kon mȧ dy müterśpröh fergasa? Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. No ȧzu ej dos, ȧzu, wen wer wjyn kuma ȧzu... oły zyca dyham. Dos zyct dyham, yh dyham, no, s’SiöebaHȧla. Wen wer ȧzu wjyn gejn cyzoma, no do wje dos... do yh kuz yhta, ejs kuzt, ȧ zo’s źe dos cyzoma ȧjjesa. Ȧ ȧs... Ȧn der menć... Yhy, wi’h ging y dy śül, wiöe dö der Latosiński. Dy wyst oü wysa, bo dü wȧst hefa. Dar wiöe, der Latosiński wiöe kierownik, jer wiöe, wi hȧst ȧ kierownik? – No kierownik oü. Kierownik oü? No to... oder wjyr gingja y dy śül fu zȧhs jür. Do kundwer ju nist ny pönyś, ok wymysiöeryś. Yhy... dy ełdyn, myt yns wun, wan zy zih diöt jesa? Wjyr gingja y dy śül, oder nimyd ziöet nist ny. Diöt dopiyr... – Ołdyśt. O, no, kuztwer, łjytwer zih pönyś. Ȧzu kuztwer wymysiöeryś. I wi kon mȧ dos fergasa? Jak można zapomnieć matczyny język? Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. No tak to jest, jakbyśmy się tak zeszły razem... wszyscy siedzą w domu. Ta siedzi w domu, ja w domu, Soba-Hala. Jakbyśmy tak się razem zeszły, to by to było, że ja coś mówię, ona mówi, razem byśmy coś utegowały. A człowiek... Ja, jak szłam do szkoły, był tu Latosiński. Będziesz wiedzieć, kto to, bo ty wiesz dużo. Ten Latosiński był kierownikiem, on był... jak się nazywa kierownik? – No kierownik też. Kierownik też? No to... ale my chodziliśmy do szkoły od szóstego roku życia. To nie umieliśmy po polsku, tylko po wilamowsku. Ja... rodzice, z nami, oni się tam będą tegować? Szliśmy do szkoły, ale nikt niczego nie powiedział. Tam dopiero... – Dopiero. No, mówiliśmy, uczyliśmy się polskiego. A tak, to mówiliśmy po wilamowsku. I jak to można zapomnieć? [102] Dy Siöeboka kuzta wymysiöeryś Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. No, Siöeboka wün hefa, wün. No do, di kanta zih, di... hüłda zih cyzoma inda, wen zy jynta gingja, do, do ȧner �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian ny, do cwej, drȧj ȧna bowa oü, no do... Ȧ nöhta di andyn wejder fu dan djyfyn: „Wosfer łoüt zȧjn dos, fu wu zȧjn di?”. Wen wer kuzta wymysiöeryś, zy ferśtinda nist. Soboki mówiły po wilamowsku Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. No Soboków było dużo. Oni się znali, trzymali się razem, zawsze jak gdzieś szli, to jeden nie, dwóch, trzech i z żonami, no to... A potem ci inni z tych wiosek: „Co to za ludzie, skąd oni są?”. Bo jak mówiliśmy po wilamowsku, to oni nic nie rozumieli. [103] Wymysiöeryś ej ȧ śejny śpröh Zejma-Staha (1931–2015), 2014. Medytjyn? No wymysiöeryś, oder wen dy wyst [wȧst], wi dos hȧst ołys, dos. Dos konsty. Oder dos, śun eta’s... fergasa hower dos. Dos wiöe ȧ śejny śpröh, wiöe’s. Wen dy konst zjyr güt, har kon güt. Har łjyt zih, bo dö wiöe ȧner, der Jüza Gara, dar kuzt, dar kon kuza. No ȧn’ȧ śtiörw oü. Ȧ h’wȧs ny, wos ej jum gyśan. Har wiöe ny ołd. Wilamowski to piękny język Stanisław Zejma (1931–2015), 2014. Myśleć? No myślę po wilamowsku, ale jak wiesz, jak to wszystko się nazywa, to możesz. Ale to, teraz już dużo tego zapomnieliśmy. To był piękny język, piękny język to był. Jak umiesz dobrze, on umie dobrze. On się uczył, bo tu był jeden, Józef Gara, ten mówił, ten umiał mówić. No i umarł już też. A nie wiem, co mu się stało. On nie był stary. [104] Dy atyn łjyn zih wymysiöeryś Tobyś-Nüśka (1930–2022), 2014. Wjyr hota fu Wymysdiöf, ȧ śtiörw śun, hot fjyrȧnniöencik cy wifuł jür. Ȧn ȧner fu Denkjadiöf, śtiörw’ȧ oü śun, no. Zöfuł hotwer. – Oder wi zy śun dö łengjer wün, to ferśtinda zy wymysiöeryś? 123 �124 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Ojej, dar fu Denkjadiöf, dar kund wymysiöeryś ȧn doüć, ȧn ołys. Bo wymysiöeryś łjyt’ȧ, bo wjyr kuzta wymysiöeryś ȧn pönyś cünum, ny? Bo har ferśtind ju nist ny. Cünum pönyś. Ȧn cy dam y Wymysdiöf oü pönyś. Dos wiöe ȧ ołder kłop, oder zy wułda’n roüsfjyn. No to, der foter nom’ȧ uf. No. No ȧn dan wułda zy oü roüsfjyn, oü nom’ȧ der foter uf. Bo zyst heta zy roüsgyfüt, Göt wȧs, wun. No. Oder s’wün güty kłopa. Ȧn dar y Denkjadiöf wiöe yht ełder wi yhy. Gywys cwe jür wiöe’ȧ ełder wi yhy. Oder dar... zjyr güt hiöet hot’ȧ. Ȧ zjyr ȧ güt hiöet. Har łjyt wymysiöeryś ȧn doüć. Bo yhy ging y dy doüćy śül, yhy müst śrȧjwa, yhy müst łaza. Ȧn wen yh jum ny ziöet – „Fyrym wyłsty mer ny ziöen?”. „No bo yh mü ju dos diöhłaza!” – ȧ yhy kund oü nö ny güt. Oder h’kund śun beser. Oder har, ołys kund’ȧ. Zjyr ȧ güt hiöet hot’ȧ. Ȧ śtiörw y Denkjadiöf ufȧ zawał. (...) Cym Hȧla-Mockja wiöe ju oü dy Magda. No, zy hot ȧ mȧkja. No to zej, dy ołdy kuzt ny (wymysiöeryś), oder zy ferśtind. Oder kuza kund zy ny. Oder s’mȧkja kund śun ołys. Ejs kund pönyś ȧn doüć ȧn wymysiöeryś. Ȧzu wi wjyr. Ju, no bo ȧ klin kynd ȧn wen dy höst ȧ gydyhtnys hołp ȧ... hołp ȧcwe, no to łjysty. Bo ȧ kynd łjyt zjyr byhend. No. Robotnicy uczyli się wilamowskiego Anna Kowalczyk z d. Fox (1930–2022), 2014. My mieliśmy ze Starej Wsi, on już umarł, miał dziewięćdziesiąt cztery czy ile lat. A jeden umarł już też w Dankowicach. Tylu mieliśmy. – Ale jak tu już byli dłużej, to rozumieli wilamowski? Ojej, ten z Dankowic, ten umiał i po wilamowsku, i po niemiecku, i wszystko. Bo wilamowskiego się uczył, bo my mówiliśmy po wilamowsku, a do niego po polsku, nie? Bo on nie rozumiał nic. Do niego po polsku. A do tego ze Starej Wsi też po polsku. To był starszy mężczyzna, ale oni go chcieli wywieźć. No to tata go przyjął. No. No a tego też chcieli wywieźć, jego też tata przyjął. Bo w przeciwnym razie by ich wywieźli. Bóg wie gdzie. No. Ale to byli dobrzy mężczyźni. A ten w Dankowicach był trochę starszy ode mnie. Chyba dwa lata był ode mnie starszy. Ale on... miał bardzo dobrą głowę. On się uczył po wilamowsku i po niemiecku. Bo ja chodziłam do niemieckiej szkoły, musiałam pisać, musiałam czytać. A jak jemu nie mówiłam, to „Czemu mi nie chcesz powiedzieć?”. „No bo sama to muszę jeszcze przeczytać”. A ja jeszcze też nie umiałam dobrze. Ale umiałam już lepiej. Ale on wszystko umiał. Miał bardzo dobrą głowę. Umarł w Dankowicach na zawał. (...) U Hala-Mocka była też (służąca) Magda. No ona miała córkę. No to ona, stara, nie mówiła po wilamowsku, ale rozumiała. Ale mówić nie umiała. Ale ta córka umiała już wszystko. Umiała po polsku, po niemiecku i po wilamowsku. Tak jak my. Tak, bo małe dziecko, a jak masz jeszcze pamięć pół na pół, to się nauczysz. Bo dziecko uczy się bardzo szybko, no. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [105] Fyrym yh ho ogyfanga cy śrȧjwa wymysiöeryś Tołer-Jüza (1929–2013), 2012. Yhy wiöe krank, yh wiöe ym śpytuł, ym śpytuł wiöe’h, h’wiöe zjyr krank, ufs hac. Yh wiöe ym śpytuł y Ochojec, wiöe’h. Diöt hon zy mih operjyt. Ym śpytuł hon zy mih operjyt ȧn y... diöt wiöe’h ȧ mönda, ym śpytuł, bo yh wiöe zjyr krank, yh wöst ny, op yhy wa der... ejwerława dos, no. Ȧn kom yh yn ham, nöhta, y dyham, ȧzu ȧ hołp jür maht yh nist, ok ȧzu zos yh, ȧna ȧ telewizor śoüt yh o, ȧn nöhta kom’s mer ȧj, ȧ djyft yhta wymysiöeryś śrȧjwa. No ȧna nöhta füng yh o cy śrȧjwa, zyty ferśidnikjy... wi hȧst dos, łidła, ȧna zyty, ȧ łidła nöhta śpyter. Ȧn ȧzu... no śrȧw yh ȧzu, wu mer uf, ufs hiöet kom, no. Zu śrȧw yh. No ȧ nöhta, nöhta, wȧs yh, nöhta go’h ȧ zyta bihła roüs, dos bihła hoter, ny? No. Ȧ zyta bihła go’h roüs, diöt ej oü ȧ dos... ȧ wjyrterbüh [wjytynbihła] ej oü diöt. Dlaczego zacząłem pisać po wilamowsku Józef Gara (1929–2013), 2012. Zachorowałem, byłem w szpitalu, byłem w szpitalu, byłem bardzo chory na serce. Byłem w szpitalu w Ochojcu. Tam mnie operowali. W szpitalu mnie operowali i tam byłem miesiąc w szpitalu, bo byłem bardzo chory. Nie wiedziałem, czy jeszcze to przeżyję. I potem przyszedłem do domu, w domu tak przez pół roku nic nie robiłem, tylko tak siedziałem i oglądałem telewizor. No i potem przyszło mi do głowy, że powinno się coś napisać po wilamowsku. No i potem zacząłem pisać takie różne, jak to się nazywa, piosenki i takie..., piosenki potem później. I tak, no pisałem, co mi przyszło do głowy. No a potem, potem, czy ja wiem, wydałem taką książkę, macie ją, no nie? No taką książkę wydałem, tam też jest słownik. [106] Der foter kund ny pönyś kuza H: Bek-Bȧlcer-Hȧla (1923–2022), 2009. J: Tołer-Jüza (1929–2013), 2009. H: No wiöd jyśter, no do war kuzt… mȧj, mȧj foter… y… wiöe y Win, no, nöht kom’ȧ fu Win… J: Nöhta ferwȧw’ȧ zih. H: Ferwȧw’ȧ zih dö, no do kund’ȧ ju ny pönyś kuza. Jo, jok wymysiöeryś. J: Oba doüć. H: Oba doüć, no. 125 �126 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Ojciec nie umiał mówić po polsku H: Elżbieta Kacorzyk z d. Fox (1923–2022), 2009. J: Józef Gara (1929–2013), 2009. H: No kiedyś, to kto mówił... mój, mój ojciec był w Wiedniu, no to przyjechał z Wiednia. J: Potem się ożenił. H: Ożenił się tu, no to nie umiał mówić po polsku. Tylko po wilamowsku. J: Albo po niemiecku. H: Albo po niemiecku, no. [107] Ym kynd wiöe’s ny derłiöet cy kuza wymysiöeryś H: Bek-Bȧlcer-Hȧla (1923–2022), 2009. J: Tołer-Jüza (1929–2013), 2009. H: Ȧ fum, fu mȧjner śwaster… der… zun, ȧ do’ȧ kund ju nist… pönyś ny kuza. Dy Rüsa koma nȧj, ȧ dar, jok wymysiöeryś kuzt’ȧ. Ȧn mȧj foter maht’um ȧzu, do’ȧ nist ny zo kuza, bo zy… „Germany, Germany, Germany”. J: Wjyn zy’ȧ ȧjśpjera. H: No, no do kuzt’ȧ ni, nöhta, ging’ȧ diöt cyr baba, diöt, dö, ȧn’ȧ ziöet ȧzu: „yh śȧjs cü zyta ława” – wymysiöeryś kuzt’ȧ – „yhy wa ȧmöł yn bün śpryngja”. J: Der bün wiöe dö ym płoc. H: Nöht kom’ȧ, nöht kom di baba cy mem foter ziöen dos, no do ziöet’ȧ: „Kuzźe, wi dy wyłst, s’zo zȧjn, wo wył. Kuz ȧn s’ej”. – Kon’ȧ wymysiöeryś? H: Ȧ yta, ȧ nist, ȧ ferśtejt ju giöe nist! Ȧ wiöe klin wi, wi, wifuł jür kund’ȧ hon, Jüza? J: No wifuł, zȧhs jür. H: No. Jak zabroniono dziecku mówić po wilamowsku H: Elżbieta Kacorzyk z d. Fox (1923–2022), 2009. J: Józef Gara (1929–2013), 2009. H: A od mojej siostry syn, to nic nie umiał mówić po polsku. Ruscy tu wkroczyli, a ten mówił tylko po wilamowsku. A mój ojciec zrobił mu tak (pogroził palcem), żeby nic nie mówił, bo oni: „Germany, Germany, Germany”. No to potem już nic nie mówił, potem, poszedł tam do babki i powiedział tak: „Mam dość takiego życia”, po wilamowsku mówił „wskoczę do studni”. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian J: Studnia była tu, na placu. H: Potem przyszedł, przyszła ta babka do mojego ojca, powiedzieć mu to. No to powiedział: „Mów, jak chcesz, niech się dzieje, co chce. Mów i gotowe”. – A on umie po wilamowsku? H: A teraz, nic, on nic nawet nie rozumie. On był mały jak, jak... ile mógł mieć lat, Józek? J: No ile, sześć lat. H: No. [108] Wysty gryhta wymysiöeryś kuza? I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. I: Dü, Wymysiöejeryn, wysty gryhta wymysiöeryś kuza? H: Yhy wȧ nist, wi’h zo ziöen uf zy... I: Do ȧbysła nöhdenkja ȧn kuza wymysiöeryś. H: S’wył zih mer ny. I: No, „wył zih mer ny”. Byst cy bykwym. Dü, wo dy fum klina kynd jok wymysiöeryś gykuzt höst. H: To ziöe, dü gyśȧjty, wi granatowy, wi hȧsa zy? I: Di dunkułbłöwa. H: Dunkułbüwa. I: Błöwa! H: Ejs wȧs, wo’h kuz, ȧ dy... Tymüś, dü wȧst? Zaczniesz mówić po wilamowsku? I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2009. I: Ty Wilamowianko, zaczniesz w końcu mówić po wilamowsku? H: Ja nie wiem, jak to powiedzieć. I: To trochę pomyśl i mów po wilamowsku. H: Nie chce mi się. I: No, „nie chce mi się”. Jesteś za wygodna. Ty, co od dziecka u was mówiło się tylko po wilamowsku. H: To powiedz, jak jesteś taka mądra, jak jest granatowy, jak mówią? I: Dunkułbłöwa (granatowe). H: Dunkułbüwa (chłopcy o ciemnej karnacji). I: Błöwa! H: Ona wie, co mówię. A ty, Tymuś, wiesz? 127 �128 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [109] Wi mȧ dy wymysiöejer fłȧk zo wośa Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Dos ho’h ȧłȧn gyłjyt. Bo zy kuzta mer: „Wi wysty dos wośa di, di... farby, fiöerwa wan ju gejn ganc wȧg!”. Ziöet yh: „Wi wa’h dos wośa?”. Nom yh cyderjyśt ȧn rök, ȧn s’wün śun di mȧśinn cy wośa. Zyty kliny mȧśin. Ziöet yh ȧzu: „Yta wa’h probjyn cyderjyśt dan ȧn rök”. Ziöet yh: „Wos kon yh dö gan y dos wo...” – yhy łjyt dos, yhy maht dos ȧłȧn. Nom yh ȧbysła załc, ȧn esig ȧn ny ganc wiöemys woser, bo diöt gistwer [guswer] y di mȧśin, wün zyty mȧśinn, wu dy müst nȧjgisa woser, ny? No to ȧ zyta woser... wiöem, oder ny hȧs. Wüś yh oüs, dyn [ȧ] rök, har wiöe ȧzu śejn. Ziöet yh: „Yta wa’h śun cwej nama!” – nöhta drȧj, ȧ nöhta can. Ȧna wüś yh ołys. Dy höst ju gyzan wifuł h’ho gywośa. Jak prać wilamowskie stroje Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Tego się sama nauczyłam. Bo mówili mi: „Jak to wypierzesz? Te kolory całkiem znikną”. Powiedziałam: „Jak to wypiorę?”. Wzięłam, najpierw jedną spódnicę, były już takie maszyny do prania. Taka mała pralka. Powiedziałam tak: „Teraz spróbuję najpierw tą jedną spódnicę”, powiedziałam, „co mogę tu do tego dać?”, uczyłam się, robiłam to sama. Wzięłam trochę soli, ocet i taką letnią wodę, bo tam wlewaliśmy do pralki, były takie pralki, co musiałeś nalać wody, nie? No to taką wodę, ciepłą, ale nie gorącą. Wyprałam tą spódnicę, a ona była taka ładna. Powiedziałam: „Teraz wezmę już dwie”, potem trzy, a potem dziesięć. I wyprałam wszystko. Widziałeś przecież, ile prałam. [110] Dy kyndyn wün bejz, do wer kuzta wymysiöeryś Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Bo di junga ny, dy junga kunda ny. Zej, wen zy kuzta wymysiöeryś, di, dy kyndyn, do wün zy bejz, bo zy ferśtinda nist. Bo zy wün... bo s’wiöe ȧ cȧjt ȧ zyty, wo zy ny łisa wymysiöeryś kuza. No do di kyndyn kunda nist. Ȧ wen wer kuzta yhta wymysiöeryś, do ziöeta zy, „Zy kuza fön yns yhta. Bo wjyr ferśtejn ny, do kuza zy fön yns!”. Zej wün uf (yns?) bejz, dy kyndyn. Dzieci były złe, jak mówiliśmy po wilamowsku Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. Bo ci młodzi, ci młodzi nie umieli. Oni, jak się mówiło po wilamowsku, te dzieci, to były złe, bo nic nie rozumiały. Bo oni byli... bo był taki czas, co nie pozwolili �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian mówić po wilamowsku. No to te dzieci nie umiały nic. A jak coś mówiliśmy po wilamowsku, to powiedzieli: „Oni mówią coś o nas. Bo my nie rozumiemy, to oni mówią o nas”. One były złe, te dzieci. [111] Dy müter fur nökweryn kund ny pönyś Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Ejs wiöe fo [fu] mȧj [mem] jür, oder ejs kuzt mejer doüć. Ȧ dy mama, zȧj mama kund wog... pönyś ny. S’wułd ny kuza pönyś. Ȧn s’go zih ny oüs, bo ejs ziöet mer: „Hela, wo ȧner kom, ȧn’ȧ hüt, do’s kuzt doüć” – no derzȧnk wiöe’s ȧzu – „kom’ȧ śun s’ander möł ny”. Matka sąsiadki nie umiała mówić po polsku Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Ona była z mojego roku, ale mówiła więcej po niemiecku. A matka, jej matka nie umiała w ogóle po polsku. Nie chciała mówić po polsku. A ona nie wyszła za mąż, bo powiedziała: „Hela, co który przyszedł, a słyszał, że mówi się u nas po niemiecku”, no wtedy tak było, „to na drugi raz już nie przyszedł”. [112] Yhy nyt śwjerery zaha Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No, ȧ yhy nyt oü, oder inda zyty śwejerery zaha, wi dy rek, dos nyt yhy. Bo, wȧsty, dos, dos, wu dy, di fałda wu zȧjn, dos ej ju... śwjer cy, cy nyn. Müstwer dos oü łjyn, oder nöhta ging dos ołys. Yhy maht oü zoha, zoka. No to wȧsty, di wu’h ho dö, ho’h mer ȧłȧn gymaht, kon yh der dos wȧjza. Szyłam cięższe rzeczy Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No a ja też szyłam, ale zawsze takie cięższe rzeczy, jak spódnice, to szyłam ja. Bo wiesz, te fałdy, co są, to jest ciężkie do szycia. Musiałyśmy się też tego uczyć, ale potem to już szło. Robiłam też pończochy. No to wiesz, te, co mam, zrobiłam sobie sama, mogę ci pokazać. 129 �130 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [113] Yhy nyt śejny lȧlka (tȧkla) Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Yhy müst inda śejn nyn, di blüza wu zy hota, oba di rek, yh ho ju hefa rek gynyt. – Ȧna oü śjyctihjyn ȧn zyty zaha. Ȧ do śjyctih... dos wiöe, zyty at – kliny at. Ym śłȧhsta wiöe’s cy nyn di rek. Bo di gyśtałt, wiöe’s, yh wa der, yh wa dos nama, diöt ho’h zöfuł, wo’h nyt di lȧlka. Ȧ yhy nyt dos ȧzu gan, ȧ di bowa, wu yta nyn, ziöen, hon zy mer dö ym jes gyziöet, ziöeta zy: „Wjyr weła beser nyn grusy zaha”. Ȧ yhy ziöet ȧzu, „Bowy, ȧ yhy wiöe ȧzu gan, wi’h nyt, yhy nyt miöehysmöł can lȧlkja”. Dy ocyg. Bo dy lȧlka koüftwer. Szyłam piękne lalki Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Musiałam zawsze pięknie szyć, te bluzki, co miały, albo spódnice, szyłam przecież dużo spódnic. – I też fartuchy i takie rzeczy. A fartuchy to była taka praca, mała praca. Najgorsze było szycie tych spódnic. Bo te oplecki były... ja je wezmę, tam mam tyle, co szyłam dla lalek. A ja to tak lubiłam szyć, a te kobiety, co teraz szyją, mówią, kiedyś mi tu powiedziały: „My wolimy szyć duże rzeczy (dla dorosłych)”. A ja powiedziałam tak: „Kobiety, a ja tak lubiłam szyć, czasem szyłam dziesięć lalek”. Stroje, bo lalki kupowałyśmy. [114] Wer hota myter śwaster zyty nymłikjy rek Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. To, wȧsty wos, yhy ȧn s’Helka, hotwer zyty łangy rek, ale plisowane. Wün błöwy rek, ȧn ȧ blüzka. Dos wiöe fynf jür. Ȧ nist mejer. Inda yr... y dy kjyh ȧn fur kjyh, byhemd oüscin. Ȧ dyham gingwer ferśidnik ogycün. Inda yhy myter śwaster, zej wiöe drȧj jür jyngjer, oder zy wiöe ȧbysła gryser wi yhy. Yhy wiöe inda ȧzu kliner ȧn mager. Ȧn ejs wiöe ȧbysła gryser, ȧn wer hota inda ȧnikjy rek ȧna dos, ȧn... Ȧzu gingwer fynf jür, bo dos wiöe ȧzu łang, fun fisa wiöe jok dö ȧbysła zöfuł, ȧ nöhta wen dy wiöest immer, inda [wo ȧmöł] ełder, no to wiöe dos kjycer, kjycer, kjycer. Piöer jür. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Miałyśmy z siostrą takie same spódniczki Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. To wiesz co, ja i Helka miałyśmy takie długie spódnice, ale plisowane. To były niebieskie spódnice i bluzka. To było na pięć lat. I nic więcej. Zawsze do kościoła i z kościoła, a potem szybko rozebrać. W domu chodziłyśmy różnie ubrane. Zawsze ja z siostrą, ona była trzy lata młodsza, ale była trochę większa ode mnie. Ja byłam zawsze taka mniejsza i chudsza. A ona była trochę większa i miałyśmy zawsze takie same spódnice. I tak chodziłyśmy pięć lat, bo to było takie długie, od stóp było tylko trochę, a potem jak byłaś coraz starsza, to to było coraz krótsze i krótsze. Parę lat. [115] Dy gywynłikja rek fur müter Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Dos, ȧn zyta rök, hot zy cwej rek, mejer ny. Oba ym mȧsta drȧj. Ȧn dos wüś zy inda ȧna... yr woh ging zy ȧzu ogycün. No ȧn... ym zuntag, wi zy kom fur kjyh, cüg’s... cug zy dos oü o. Bo di śejna fłȧk gingja y dy o[mer], yn... – Y dy łod. Y dy łod. Spódnice codzienne od matki Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. To taką spódnicę (codzienną), miała może dwie, więcej nie. Albo najwięcej trzy. I to zawsze prała i tak chodziła ubrana w tygodniu. No a w niedzielę, jak przychodziła z kościoła, to też to ubierała. Bo te ładne stroje szły do... – Do skrzyni. Do skrzyni. [116] Wi’h wymysiöejer blüza wüś Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ȧmöł ho’h, go’h yn töp di, di blüz [jypła], ny? Ȧ h’wułd zy oüskoha. Ho’h mer fergasa woser cy gisa. Wiöe zy ferbrant ym typa. Oder yh kund nyn, byhemd wiöer ȧn yh nyt śun wejder. 131 �132 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian – Ȧna wi, bo jyr hot oü gykoht, no ny? Di hoüaśtykla cym bȧjśpil. No no. No to dos, yn töp, yn töp. Ȧn zaf, ȧn pü... püwer. Proszek, püwer ȧna cyderjyśt kołd woser ȧna ufs błȧh, bo dos hotwer ju [s’]błȧh jok. Ȧna müst yh gan hefa woser, do dos ny ferbrit. Nöhta kohtwer dos, nöhta müsty dos hefa möł, cwe möł wejder śpjy... – Śwafa ju? No, do dy zaf, ołys wȧggejt, ȧ nöhta wejder yyy... gykoht śtiöek [śtjek]. Ȧn ołys gyśtiöekt, no dy zühst [zohst] ju, yta ho’h ju oü śejny zaha, konsty nö yta ośoün. Jak prałam wilamowskie bluzki Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Raz dałam do garnka tą bluzkę (jypłę?), nie? I chciałam ją wygotować. Zapomniałam sobie wlać wodę. Spaliła się w garnku. Ale umiałam szyć, szybko materiał i już znowu szyłam. – I jak, bo Pani też gotowała, nie? Te hoüaśtykla na przykład. No, no. No to do garnka, do garnka. I mydło, i proszek. I najpierw zimna woda, a potem na blachę, bo mieliśmy tylko blachę. I musiałam dać dużo wody, żeby się nie spaliło. Potem to gotowaliśmy, potem musisz to wiele razy, dwa razy... – Płukać? – No, żeby to mydło wszystko zniknęło. A potem znowu gotować krochmal. I wszystko wykrochmalone, widziałeś, ja do dzisiaj mam piękne rzeczy, możesz oglądać. [117] Dy śłȧhsta rek wün płesnerrök ȧn kȧljytarök Abda-Inga (1928–2016), 2009. Oder cym bȧjśpil fu Płes koüfta zy oü dy płesnerrek. Dos wün dy śenkliksty, s’mȧst uf oły tag cuga zy zy o, zyty gryśtrimty. – Ju, płesnerrek. Ȧn der kȧljytarök dos wiöe y Wymysoü myt dan brȧta gałaśtrima. Najgorsze (najmniej odświętne) były spódnice płesnerrök i kȧljytarök Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. Ale na przykład w Pszczynie kupowali też płesnerrök (rodzaj spódnicy). To były te najgorsze, przeważnie na co dzień nosiły je, takie pasiaste. – Tak, płesnerrök. I spódnica kaljytarök to była w Wilamowicach z tymi żółtymi, szerokimi paskami. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [118] S’kroücła fur müter Lüft-Nüśka (1923–2010), 2007. Dy mama hot ufum kroücła ȧ noma, oüsgygrycułt [oüsgykrycułt], gygrycułt [gykrycułt] – Emilia Mika. Idy hot zȧj... zen noma, ufum kroücła. – Ȧ war höt dos gymaht ufum kroücła? No dos koüfta zy śun zyty. No dos... di rek, di tihła, dos koüfta zy y... fu Win wiöe dos. Fu diöt bröhta zy dos. Krzyżyk od matki Anna Zejma z d. Fox (1923–2010), 2007. Mama miała na krzyżyku imię wygrawerowane, Emilia Mika. Każda miała swoje imię na krzyżyku. – A kto to robił na tych krzyżykach? No to kupowali już takie. No to, te spódnice, chustki, to kupowali... z Wiednia to było. Stamtąd to przywozili. [119] Ym jyśta zuntag gingja zy śyner ogycün Lüft-Nüśka (1923–2010), 2007. Ȧ, dos wün, s’wün ferśidnikjy zuntag. Wen wiöe der jyśty zuntag, s’wiöe der jyśty zuntag, der jyśty zuntag wiöe ind, der jyśty zuntag wiöe ofang. Ofang ym mönda, der jyśty, jyśty zuntag. No to gingja zy śyner ogycün. Ȧ nöhta gingja zy śun wejder śłȧhter ogycün. No do zöfuł ociwerik, wi dö hot idy wymysiöejer bow, dos wiöe füt, dos ej ny mejglih. Do zyty öemy łoüt zöfuł ociwerik hota. W pierwszą niedzielę miesiąca ubierały się ładniej Anna Zejma z d. Fox (1923–2010), 2007. A, to były, były różne niedziele. Jak była pierwsza niedziela, pierwsza niedziela to był początek miesiąca. Pierwsza niedziela. No to chodziły ładniej ubrane. A potem chodziły już gorzej ubrane. No to tyle ubrań, co miała każda Wilamowianka, to to było przecież, to jest niemożliwe. Że tacy biedni ludzie mieli tyle strojów. 133 �134 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [120] Dy śynsty traht uf Hȧlikjałȧjtnysdunyśtag Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No, dy śynsty traht. Boże Ciało, Łȧjt... wi hȧst dos, Łȧjtnysdunyśtag? No to gingja zy śejn ogycün. No nöhta śun underwoh ȧbysła andyśt, oder oü ny ym płesnerrök. Ym płesnerrök gingja zy jok wi wiöe... bygrytnys. No. Oba yr fost. Najpiękniejszy strój był na Boże Ciało Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No, najpiękniejszy strój. Boże Ciało, jak to się nazywa, Łȧjtnysdunyśtag. No to szły pięknie ubrane. Potem w tygodniu już trochę inaczej, ale też nie w płesnerrök. W płesnerrök to szły, jak był pogrzeb. No. Albo w poście. [121] Mȧj koleżanka fur tancgrüp (Linküś-Ruzła) Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ȧ mȧj foter maht’um ym fȧld dy at, bo har hot fad, ȧna... No to ejs kom wejder c’yns, cym foter oü yhta maha, do’s ny mü zöfuł coła. Nöhta kentwer [kantwer] yns. Gingwer inda bȧdy cyr tancgrüp ȧn cyryk kömwer wejder cyfüs, bo wjyr hota ju nist ny, jok ȧ rod cym fiöen. Oder wjyr gingja inda cyfüs. Ȧ nöhta, miöehysmöł wiöe’s ȧlf yr naht, ȧn dy ynzer, dy kjerownićka ziöet... ziöet zy inda: „Błȧjt nö, błȧjt nö” – fercyłt zy, jok yn bowa, ny? Ferśidnikjy zaha cym łaha ȧn wer zunga, miöehysmöł wiöe’s ȧlf yr naht, kom yh yn ham. Ziöet yh: „Rüźü, śtej yta dö” – bo yhy müst fłigja fum Gawlik, ejs ging diöt uf dy hej, ȧ yhy dö. Ziöet yh: „Yhy fjet mih, rüf uf mih!”. Ȧ yhy fług ȧzu wi ȧ wynd yn ham. Moja koleżanka Linkusiowa Ruzła Anna Foks (Fox) (ur. 1927), 2022. A mój ojciec robił jej w polu pracę, bo on miał konia, no to ona znowu przychodziła do nas, ojcu też odrabiać, żeby nie musiała tyle płacić. Potem się znałyśmy. Zawsze chodziłyśmy we dwójkę do zespołu i z powrotem przychodziłyśmy znowu na nogach, bo nie miałyśmy nic, tylko rower do jazdy. Ale chodziłyśmy zawsze na nogach. A potem, czasami była dwunasta w nocy, i ta nasza, ta kierowniczka mówiła, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian mówiła zawsze: „Zostańcie jeszcze, zostańcie jeszcze”, mówiła, tylko kobietom, nie? Różne rzeczy do śmiechu i śpiewałyśmy, czasami była jedenasta w nocy, przychodziłam do domu. Powiedziałam: „Róziu, stój teraz tu”, bo ja musiałam lecieć od Gawlika, a ona szła tu na górę, a ja tu. Powiedziałam: „Ja się boję, wołaj na mnie”. A ja biegłam szybko jak wiatr do domu. [122] Ȧ müzykȧlyśy gyśwyster Hȧla-Mockja-Hȧla Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. Ejs wiöe okriöepnyś, ejs łjyt, s’jyśty łjyt ejs tanca. Ejs, s’Hȧla. Bo yhy wiöe nö ȧ zyta mȧkja, junkuśik, no to nom’s mih śun diöt uf dy hej, uf dy sala, ȧn diöt śun myt dan piöer mȧkja, dos Hȧla. Ȧzu wiöe’s hynder dam wymysiöeryśa. Dü wȧst, wi ejs kund zyngja wymysiöeryś ȧn... ȧn tanca ȧn... Nöhta hot’s oü ȧ zyty śejny bygrytnys, bo ejs s’jyśty maht dos ȧzu cyzoma. Muzykalna kuzynka Hala-Mockja-Hala (Elżbieta Matysiak) Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. Ona była bardzo..., ona uczyła, ona pierwsza uczyła tańczyć. Ona, Hala. Bo byłam jeszcze taką dziewczyną, młodziutką, to wzięła mnie już tam do góry, na salę i tam już z tymi kilkoma dziewczynami, ta Hala. Taka była za tym wilamowskim. Ty wiesz, jak ona umiała śpiewać po wilamowsku i, i tańczyć i... Potem miała też ładny pogrzeb, bo ona pierwsza tak działała. [123] Wer müsta zih külȧn nöm apułzeca Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Yh wa der wos ziöen, wjyr jyśter, wi wer apuł zocta, ȧzu myta, mytum hiöela oba myter ko... myt dar... H’wȧ nist ny, wi’s zih his. – Föł. Föł. Do wi wer zocta, nöhta zoctwer śun ym mejst, ferśtejsty, do ging’s nö dyhemderer [byhenderer]. Do nöhta, wi zy dos hota śun ufgyśöt, ny... wiöe kȧ mejst, ny, ok s’wün śun dy cȧjł, no do müstwer zih külȧn, do dy apuł ȧzu grus wahsa wi wjyr zȧjn. Ny? No. Musimy się pokulać. No to ȧmöł nom dy śwaster, s’Hȧla, ȧ Łycki. Mȧreja śwjynty, wi zih dar wiöe... byłȧjdikt, wi dar wiöe bejz, do wer’ȧ hon... 135 �136 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Po zasadzeniu ziemniaków musieliśmy się kulać Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Powiem ci coś, my kiedyś, jak sadziliśmy ziemniaki, kopaczką, albo... nie wiem, jak to się nazywało... – Kół. – Kołem. To jak sadziliśmy, potem sadziliśmy już w gnoju, rozumiesz? To to szło szybciej. To potem, jak to już mieli nasypane, jeszcze nie było gnoju, tylko były już rządki, to musieliśmy się kulać, żeby ziemniaki urosły takie duże, jak my. Nie? Musimy się pokulać. No to raz siostra Hala wzięła Łyckiego. Maryja święto, jaki ten był obrażony, jaki ten był zły, żeśmy go (chwyciły). [124] Oły śtunda wün gycyłt cyr at Płacnik-Helka (gyb. 1922), 2022. No ju, wi wjyr, wi wer gingja ufs fȧld ym zȧhs s’mügjys, no do nom, hotwer śnytła byśmjet myt śmolc ȧn dy ost dyham ny. Ufs fȧld wi dy gingst. Dy gejst ȧn dy yst dos śnytła uf bocy dy kymst ufs gywend. Ȧ nöht wiöe ołdyśt s’mügjaasa, do wer ny ganc hungerik gejn ufs fȧld, dy konst śun asa ym wȧg, wen dy gejst. Do, dos kymt cy ziöen, oły śtunda wün gycyłt cyr at. Oły śtunda. Ym zȧhs s’mügjys śtejsty uf, oba ejer, dy mama müst yn śtoł, ȧ wjyr, mȧkja, müstwer śun gejn ufs fȧld, no. Dy wȧst ju, wun s’gywend ej ȧn s’ełder mȧkja wȧs, wo cy maha. Ȧn wifuł mȧkja wün, zöfuł hiöela wün. No. Ȧn zöfuł rȧhja wün ȧn zöfuł, zöfuł gowuł [gowułn] wün. Wszystkie godziny pracy na gospodarstwie były policzone Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. No tak, jak my, jak szliśmy w pole o szóstej rano, to braliśmy, mieliśmy kromki posmarowane smalcem. I nie jadłeś w domu, jak szedłeś w pole. Idziesz i jesz tą kromkę, aż przyjdziesz na stajanie. A potem dopiero było śniadanie. Żebyśmy całkiem głodni nie szli w pole, możesz już jeść w drodze, jak idziesz. To, przyjdzie powiedzieć, wszystkie godziny były policzone, do pracy. Wszystkie godziny. O szóstej rano wstajesz, albo wcześniej, mama musiała do chlewa, a my dziewczyny musiałyśmy już iść w pole. No, ty wiesz, gdzie jest stajanie a starsza dziewczyna (siostra) wie, co trzeba robić. I ile było córek, tyle mieliśmy kopaczek. No. I tyle grabi było, tyle i tyle było wideł. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [125] Wi zy dy kjywła y Błan mahta Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Dy kjywła mahta zy y Błan. Ȧ mȧj tȧta kund oü maha. Oder wer hota ni di, wi hȧst, wiklin. Bo dy müst kiöefa fu Błan. No do zułsty kiöefa? No do ȧ nöhta hösty ny kȧ cȧjt, bo dy höst s’fad, müst ata, no do koüftwer inda di kjywła y Błan. Fum Ligęza, hynder kjyh wiöe ȧ zyty ałdy hyt, yh gydenk dos, wi wjyr gingja myter mama, no do derzȧnk wiöe kȧ rod, nö nist ny. No do dy mama trüg ȧ grus kjywła, bo cym he oba cym... gyhakys. Ȧ wjyr trüga cwe kjywła cy apuł [apułn] cy haka. Do inda y Błan koüftwer. Jak robili kosze w Bielanach Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Kosze robili w Bielanach. A mój tata też umiał robić. Ale nigdy nie mieliśmy tej..., jak to się nazywa... wikliny. Bo musisz kupić w Bielanach. No to masz kupować? No to potem nigdy nie masz czasu, bo masz konia, musisz robić, no to kupowaliśmy te koszyki zawsze w Bielanach. Od Ligęzy, za kościołem był taki stary dom, pamiętam to, jak chodziłyśmy tam z mamą, no to wtedy nie było jeszcze roweru ani niczego. No mama niosła duży koszyk, bo do siana albo do... sieczki. A my niosłyśmy dwa koszyki na ziemniaki do kopania. To zawsze w Bielanach to kupowaliśmy. [126] Dy ołda łoüt zöha jok fȧld Taksła-Hȧla (1923–2020), 2014. Yhy wa jüh ziöen, ołdy łoüt wün andyśt, di zöha ju nist, ok tego (fȧld). Ȧn dos ej ołys ny... dos gyhjyt ołys ny yns. Bo wjyr zȧjn jok dö, ȧzu, wi der hot dö... namt y dy hyt ȧn lokator. Wjyr zȧjn dos nymłikjy. Bo wjyr müsa gejn ȧn ołys łön. Ȧn dos djyft’ȧ zih, dos djyft’ȧ zih zȧstȧnȧwjȧn, wi ufum tut, ufer ander wełt nöhta fjyr dos dy łoüt, op diöt yht ej, do fjyr dos müsty bys... – Yht gütys wyt zȧjn. Zȧjn güty łoüt ȧn śłȧhty łoüt. Dos ej zȧstȧnȧwjȧn. Dos ej ny mȧłȧjhtwos. Starzy ludzie widzieli tylko pole Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2014. Ja wam powiem, starzy ludzie byli inni, oni nie widzieli nic, tylko tego (pole). A to wszystko nie jest... to wszystko nie należy do nas. Bo my jesteśmy tutaj tylko tak, 137 �138 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian jakbyście wzięli do domu lokatora. My jesteśmy tak samo. Bo my musimy odejść i wszystko tu zostawić. A to się powinno, to się powinno zastanowić, jak na łożu śmierci, na tamtym świecie później ci ludzie będą za to... czy tam coś jest, za to musisz... czy coś dobrego tam będzie. Są dobrzy i źli ludzie. Nad tym się trzeba zastanowić. To nie jest takie byle co. [127] Śwjery at ufer wjytśoft Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Do der kłop, cyderjyśt at’ȧ ufer Bejł, nöhta at’ȧ y ynzer fabryk. Ȧn diöt wün śłȧhty bycołung. Ȧ fum fȧld hot yh oü ny hefa. Ȧ nöhta, wi’s ging śun ȧbysła beser, mahtwer nȧmjot. Ȧna diöt zosw... zoctwer sałot, wjyr hota zyta güta sałot, no to hot yh śun mejer giełd, no to müst yh s’nahts nyn wejder. Bo ȧ diöft dö maha, h’hot cwü ki, ferkoüft yh myłih ȧn puter, ȧn roüm, no ȧzu, ȧzu ho’h hefa gyat. Ȧna zu łang ław yh. – Ȧ wen hoter gyśłöfa? No miöehysmöł, wȧsty wos, ȧ śand cy ziöen. Kom mȧj kłop, s’wiöe ȧny s’nahts, nom’ȧ mih uf dy hend. Ȧn’ȧ ziöet: „Kuźe, bowy, śłöfa”. Ziöet yh: „H’kon ju ny kuma, bo’h mü dos hon” – „Nȧ!”. Do nom’ȧ mih uf dy hend ȧn ys bet. Śłüf yh cwü, drȧj śtunda ȧn wejder um, ym fjyr ufgyśtanda ȧn wejder, wjeder yn śtoł, wejder myta kija wejder. Miöehysmöł ging yh ym drȧj s’nahts ufs fȧld. Ȧna ziöet yh: „Mareja, wen dö imynd [imyd] kymt, ȧna fyngt mih dö ȧ kłop”. Ȧmöł wiöe’h ym fȧld, oder dos wiöe śun śpyter, fylȧjht fynf s’mügjys. Oder kȧ menć ym fȧld, yhy ȧłȧn. Uf ȧmöł ȧ, ȧ hoza – „Mȧreja, Mȧreja!”. Gydöht yh der... ȧ kłop kymt uf mejh. Za’h, s’ej der hoza – „No Göt zȧj dank, do jok der höza [hoza], der hoza!”. No, ho’h hefa gyat. Ciężka praca na gospodarstwie Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. To mój mąż, najpierw pracował w Białej, potem pracował w naszej fabryce. A tam były kiepskie pensje. A z pola też nie miałam dużo. A potem jak już szło trochę lepiej, zrobiliśmy tunel foliowy. I tam sadziliśmy sałatę, mieliśmy taką dobrą sałatę, no to miałam już więcej pieniędzy, no i musiałam w nocy znowu szyć. Bo trzeba było tu robić, miałam dwie krowy, sprzedawałam mleko i masło, i śmietanę, no tak, tak dużo pracowałam. I tak długo żyję. – A kiedy pani spała? No czasami, wiesz, aż wstyd mówić. Przychodził mój mąż, była pierwsza w nocy, brał mnie na ręce i mówił: „Kobieto, chodź spać”. Odpowiedziałam: „Nie mogę �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian przyjść, bo muszę to mieć zrobione”. Nie. Wziął mnie na ręce i do łóżka. Spałam dwie, trzy godziny i znowu o czwartej wstawałam i znowu, znowu do chlewa, znowu z krowami. Czasami szłam o trzeciej w nocy na pole. I mówiłam: „Maryjo, jak tu ktoś przyjdzie i mi coś zrobi, jakiś mężczyzna”. Raz byłam w polu, ale to było już później, może o piątej rano. Ale nie było w polu żadnego człowieka, ja sama. Naraz zając (wyskoczył). „Maryjo, Maryjo”, myślałam, że jakiś mężczyzna mnie atakuje. Patrzę, to zając. No, „dzięki Bogu”, że to tylko zając. No, dużo się napracowałam. [128] Wi’h myta myłihzaha uf dy Byłc fü Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2009. Ȧ wjyr mytum kłopa, dö wiöe der śtoł. Dö wün dy ki. Dö wiöe ȧ zyty ałdy komer, wȧsty’s? Wi jyśter... s’kroüt s’gyzoüwyty śtind, dy zek. Dos wiöe dy komer. Ȧn der... ȧn nö fjyr, yhy myt mem kłopa, ejwerboüywer [ejwerboüytwer] dos, dö mahtwer śtuwa ȧn dy śtołn moüytwer diöt dunda, wȧsty’s? Dernawa ej gryhta. Cwü ki, cwü śwen, cwe śwen, ȧn hinyn. Yhy fü inda uf dy Byłc mytum twiöeg, kyz, wȧsty, myt rom [roüm], myt ȧjyn. Ys bankn [yn bank], y dy aptyk, diöt hota zy mih ejweron [gan]. Ym bankn [ym bank], wen yh... Jyśter y Pöłn, wen dy füst hynder dy granc, toüśta zy der ȧbyselüćü giełd oüs, wȧsty’s? Mark oba diöt... no, zyty s’wün ju... To yhy diöft ni ny śtejn, mjyr erłydikta zy ołys, oder yhy trüg’ȧ. Ȧna mȧj, mȧj kuzynk hot ȧ grusy wjytśoft, di śłahta śwen, wȧsty’s? Zy mahta brötwjyśt, wjyśt, leberwüśt. Fün zy myt mjyr diöt ȧn zy ferkoüfta dos. Ȧ jena wün fruw, bo s’wiöe ȧbyselüćü to... biligjer [wyłwer]. Ȧna s’wiöe beser. Do hamyśy brötwjyśt ej ju beser wi zyty. Jak jeździłam z nabiałem do Bielska Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. A my z mężem, tu był chlew. Tu były krowy. Tu była taka mała komora, wiesz? Jak to kiedyś... stała kapusta kiszona, worki. To była komora. I kiedyś, ja z mężem przebudowaliśmy to, tu zrobiliśmy pokoje, a chlewy wymurowaliśmy tam na dole, wiesz? Obok jest zaraz. Dwie krowy, dwie świnie i kury. Ja jeździłam zawsze do Bielska z twarogiem, serem, wiesz, ze śmietaną, z jajkami. Do banku, do apteki, tam mnie wszędzie lubili. W banku jak.... kiedyś w Polsce, jak chciałeś jechać za granicę, to ci wymieniali trochę pieniędzy, wiesz? Marki albo, no takie były. To ja nie musiałam nigdy stać w kolejce, mi załatwili wszystko, ale ja im woziłam. A moja kuzynka miała duże gospodarstwo, oni bili świnie, wiesz? Robili kiełbasy, kiszki, pasztetówkę. Jeździli tam ze mną i sprzedawali to. A oni byli zadowoleni, bo było trochę taniej. I było lepsze. Bo domowa kiełbasa jest lepsza niż taka. 139 �140 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [129] Der gymahty traktor S: Lüft-Staha (1926–2021), 2019. N: Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2019. S: Myt dam maht yh ołys. – Derging’ȧ zih nöhta, ju? S: Ojej. N: Dos wiöe ȧ zyter kliny traktor, ȧzu ufs fȧld cy fiöen. S: Ȧ, ufs fȧld cy fiöen. N: Yn kija brengja groz, oba büroka nöhta. Nöhta hot’ȧ... S: Ȧ zyt ym fȧld, ołys maht yh mytum. Tylko w jesieni, dos ej śwjer. Oder zu maht yh ołys, dy cȧjł [cȧjłn] ȧn ołys mytum. Robiony traktor S: Stanisław Foks (Fox) (1926–2021), 2019. N: Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. S: Nim robiłem wszystko. – Przydał się później, tak? S: Ojej. N: No to był taki mały traktor, żeby pojechać na pole. S: A, pojechać na pole. N: Krowom przywieźć trawę, albo buraki potem. S: Siał w polu, wszystko nim robiłem. Tylko w jesieni, to było ciężko. Ale tak, to robiłem nim wszystko, rządki i wszystko. [130] Mjyr gyfuł dy at ym gatła Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. No do dos... do cyjyśt müstwer zyn, do dos ufgejt, ȧ nöhta ryswer, ȧ nöhta gingwer ufs fȧld ȧna wer zocta. Ym, yn arpuł [arpułn], wo ȧ grȧć wejder. No do arpuł [arpułn] wün ȧna dos wiöe oü, kroüt. Dos wiöe kroüt. – Gatła hoter oü, no ny? No. – Ȧn dö, wosfer biöem hoter dö? Woser [wosfer] biöem? No bjyn ho’h, epuł [epułn] ho’h, ȧzu ander ho’h ny. No bjyn zȧjn cwelȧ. Di dryta, dos biöemła derhułd [derhüłd] ny, h’wȧ nist, oba underfros der... dy moüz jynta, wȧs yh. Bo s’ferdiöert. Bo yhy, yhy zoct, yhy koüft... y dyham wi’h wiöe, byn ełdyn, hot yhy ȧ zyta gatła, mahtwer. Ȧn der brüder, dar wiöe jyngjer ȧna �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian har wiöe śtiöek, har koht [maht] oü. Yhy hot ȧ śtykla ȧn har oü, ziöewer ȧ zyta śtykla wi der tejś. Y dam mah... zoctwer biöemła ufum rȧja, bo wen’s zih hüt dy ki, no do nom zih yn dibzak epuł [epułn] ȧn mȧłȧjhtwos oswer. No ȧ nöhta fu dan kjenła wühs zy roüs. Wo dy ki ny byfrösa, no do wen zy wühsa, do ging yh ȧna ym, mytum maser ysrod ymkrȧjat? [ymśnȧd] yh, ȧna h’kom, yhy bröht dos yn ham, ȧn y dyham zoct yh. No do dos wühs nöhta, nöhta wün śejny biöemła, bo yhy trȧ zy y dy hej, yhy... Y mjyr gyfuł dos, yhy at ȧn der brüder, der brüder wiöe jyngjer, der Jüza, wiöe fun cwejnłik, der Jüza ȧna s’Nüśa, wün cwe kyndyn. Je Nüśa wiöe śwah, oder der büw ej śtȧkjer. No do dar ȧn yhy, har wiöe jyngjer wi yhy, oder har, ȧ kłop, har hot ȧ gatła, ȧ jes... ȧn yhy oü. Ȧner ejwyn andyn. Wułdwer... yhy wułd hon beser, ȧ har wułd oü. No müstwer zeca, ufum rȧja kłoütwer zyty, bo wen’s zih os, wjyft zih ȧ, ȧ opuł, no do fun kjenła wühsa roüs. Do gingwer ȧna wer ymśnyda, ȧna wer bröhta dos yn ham, ȧna y dyham zoctwer, yhy hot ȧ zyta płoc, no ȧbysła gryser wi dar tejś. Ȧn der brüder oü, har wiöe jyngjer. Oder s’wiöe ȧ büw, har wiöe śtiöek. Yhy, yhy fu klinum. Gyfüł mer dos, no. Podobała mi się praca w ogródku (rozsadniku) Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. No to, najpierw musieliśmy siać, żeby to wzeszło, a potem wyrywaliśmy i potem szliśmy na pole i sadziliśmy. W ziemniakach, co krok znowu. No to ziemniaki były i to było też, kapusta. – Rozsadnik też pani miała, no nie? No. – A tu, jakie drzewa pani ma tutaj? Jakie drzewa? No gruszki mam, jabłonie mam, a tak innych to nie mam. No gruszek są dwa rodzaje. Te trzecie, to drzewko nie dotrzymało, nie wiem, albo je podżarła jakaś mysz, czy ja wiem? Bo uschło. Bo ja, ja sadziłam, kupowałam. W domu (jako panna) jak byłam, u rodziców, miałam taki ogródek, zrobiliśmy. I brat, on był młodszy i był silny, to też robił. Ja miałam kawałek i on też, powiedzmy, taki kawałek jak ten stół. W tym robiliśmy, sadziliśmy drzewka na miedzy, bo jak się pasło krowy, to brało się do kieszeni jabłka i byle co jedliśmy. No a potem z tych ziarenek wyrastało. Czego krowy nie zeżarły, to jak rosło, to szłam i nożem wykroiłam i przychodziłam, przynosiłam to do domu i w domu sadziłam. No to to potem rosło, potem były ładne drzewka, bo ja je prowadziłam do góry. Mi się to podobało, ja pracowałam i brat, brat był młodszy, Józek, on był z bliźniąt, Józek i Nusia, były bliźnięta. Nusia była słabsza, ale chłopiec był silniejszy. No to on i ja, on był młodszy ode mnie, ale on, chłop, on miał ogródek i ja też. I jeden przez drugiego: chcieliśmy... ja chciałam mieć lepiej, a on też. No to musieliśmy sadzić, na miedzy zbieraliśmy takie, bo jak się jadło, wyrzuciło się jabłko, no to z ziarenek potem wyrastało. No to szliśmy i wykrawaliśmy i przynosiliśmy to do domu, a w domu to sadziliśmy. Ja miałam taki plac, no trochę większy niż ten stół. A brat też, on był młodszy. Ale był chłopcem, był silny. A ja, ja od dziecka. Podobało mi się to, no. 141 �142 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [131] Gatła köst at Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Dos ej, dos köst at. Yhy müst ym... s’wiöe, yhy hot ju kȧ gatła ny, h’hot kȧ, kȧ jes. No ȧ śtykla fu... nom yh, roza, ȧ roza byśipt yh fur heja, ȧ nöhta growt yh, h’ferdryt dos ȧna maht ad, do’h kon zeca yhta. Bo yhy hot ju kȧ gatła ny. Oder mjyr gyfuł [gyfüł] dos, yhy at. Ogródek kosztuje dużo pracy Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. To kosztuje dużo pracy. Ja musiałam, ja nie miałam ogródka, nie miałam żadnych tych. No kawałek wzięłam, darni, darń obcięłam z góry, a potem ryłam. Obracałam to i przygotowywałam ziemię, żebym potem mogła coś sadzić. Bo ja nie miałam ogródka. Ale mi się to podobało, pracowałam. [132] Wi’h wiöe jung, müst yh ata Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012 No wi yhy wiöe jung, nö ganc jung. Śwjer kom mer dos, oder yhy müst, yh go mer kȧ rü ny – „Yhy müs!”. Yhy growt, yhy... ȧna h’zoct, cyhakt, do ad mah yh güty, gus yh diöt kanał, do, do dy ad güt ej, ȧ nöhta zoct yh, cyhakt yh dos, zoct yh biöemła, ȧ nöhta di biöemła cyzoct yh mȧłȧjhtwun. Ym giöeta. Yh müst ny kiöefa, yh hot mȧjna. Jak byłam młoda, musiałam pracować Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. No ja byłam młoda, jeszcze całkiem młoda. Ciężko mi to przychodziło, ale ja musiałam, nie dawałam sobie spokoju – „Ja muszę”. Ja ryłam, ja... i sadziłam, rozkopywałam, ziemię robiłam dobrą, lałam tam gnojówkę, żeby ziemia była dobra, a potem sadziłam, rozkopywałam, sadziłam drzewka, a potem te drzewka rozsadzałam w różne miejsca. W ogrodzie. Nie musiałam kupować, miałam swoje. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [133] Yhy maht ołys ym fȧld Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. No yhy, yhy, yhy cyat mih gynüg. Y dyham hota zy fȧld, bo diöt wün noün miöergja fȧld, ȧ yhy wiöe s’ełdsty. No to myt mjyr jeta zy ȧzu wi mytum fad. Oder yhy, yhy wiöe śtiöek, yhy maht ołys. Yhy hiw, yhy kund ołys. Robiłam wszystko w polu Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. No ja, ja, ja się dość napracowałam. W domu (rodzice) mieli pole, bo tam było dziewięć morgów pola, a ja byłam najstarsza. No to mną orali tak, jak koniem. Ale ja, ja byłam silna, robiłam wszystko. Siekłam, umiałam wszystko. [134] Wi der foter züht ȧ gyśpon Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Ju, no do di, di ełdyn, do ju, di śponta zih. Har hot ȧ fad ȧn der foter hot ȧ fad. Der foter züht, mȧj foter züht inda ȧn zyta, wo höt ȧ güt fad. Bo höt’ȧ ȧ śłȧht fad, ȧ zyta dyrys, do jes cug ny fejł, do müst dos dos ander cin. Do züht har inda ȧ zyta, wo oü güt oüsśoüt. Ȧ ny ider, s’wün miöehja wjyt, hefa, grusy wjyt. Jak ojciec szukał gyśpon (kogoś do sprzęgania się) Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. Tak tak, no to ci, rodzice, to tak, ci się sprzągali. On miał konia a mój ojciec też miał konia. Ojciec szukał, mój ojciec szukał zawsze takiego, co ma dobrego konia. Bo jak ma złego konia, takiego chudego, to tamten nie ciągnął dużo, to musiał ten drugi ciągnąć. To zawsze szukał takiego, co dobrze wygląda. A nie każdy, a byli niektórzy gospodarze, dużo, duzi gospodarze. [135] Dy at ufer köłagrüw Tołer-Jüza (1929–2013), 2012. Ju, yh kon fercyła, yh ging y dy köłagrüw ym noünȧnfjycikjer jür. Uf Brejskja, uf Brejskja ging yh, 143 �144 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian ȧna diöt, ȧ yh wiöe, yh łjyt śun, yh wiöe, elektromonter wiöe’h śun dö, y Kęty łjyt yh. No uczyłem się zawodu, no i potem poszedłem, nöhta ging yh uf dy köłagrüw, ufer köłagrüw at yh, no at yh, wiöe’h ȧ zyter, wi hȧst’ȧ, ȧ dyżurny, dunda. No ȧna diöt wiöe’h dyżurny, wiöe’h, no ȧ fynf jür ging yh diöt jynt uf di wend ȧna nöhta, nöhta hot yh śun beser at, warśtat, ȧna nöhta ander at oü, ȧzu do ho’h, gyłyklik ho’h diöhgyat dos ołys, bo oü wiöe’s ferśidnik. Oü kund yh diöt błȧjn wi ufer köłagrüw oü. Oü wiöe dos ȧzu. Yhy ziöet, diöt cwe möł wiöe’h śun ȧzu, do, do, yh zułd ny śtarwa, ȧn ȧzu ys’s. Yh zuł ława, no. No Jezu, ys’s dos. No ȧ nöhta, fur köła... wi’h at ufer köłagrüw nöhta, wȧs yh, drȧj jür, to ferwȧw, h’ho mih ferwejwa nöhta, no to cwe kyndyn hot yh ȧna... Praca na kopalni Józef Gara (1929–2013), 2012. Tak, mogę opowiedzieć. Poszedłem na kopalnię w 1949 roku. Do Brzeszcz poszedłem i tam, a ja byłem, uczyłem się już, byłem elektromonterem już tutaj, w Kętach się uczyłem. No uczyłem się zawodu, no potem poszedłem, potem poszedłem na kopalnię, na kopalni pracowałem, no pracowałem, byłem takim, jak to się nazywa, dyżurnym na dole. No i tam byłem dyżurnym, no pięć lat jakoś chodziłem tam na te ściany, a potem, potem miałem już lepszą pracę, warsztat i potem inną pracę też, tak że przepracowałem to wszystko szczęśliwie, bo też różnie było. Też mogłem tam zostać (zginąć), jak to też na kopalni. Też tak bywało. Powiedziałem, że tam już dwa razy było tak, że nie miałem zginąć, i tak było. Mam żyć, no. No Jezu, tak to już jest, no. A potem z kopal... jak pracowałem potem na kopalni, czy ja wiem, trzy lata, to się ożeniłem, ożeniłem się potem, no to miałem dwójkę dzieci i... [136] Der dźjada gyt cy asa yr öema nökweryn Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Ȧn der dźjada nymt’s cyryk: „Kȧśü” – bo his’s oü Kȧśü – „Kȧśü, ȧ hösty śun gasa? Ny? Zec dih nejder gryhta”. Ȧn der dźjada ziöet yr bow: „Ziöeśü, hösty śun gykoht dy ćjyrkja?”. Ȧ wen zy ny höt gykoht, to der dźjada koht. „Ȧn dü zec dih nejder” – ȧna śun gist’ȧ [goüst’ȧ] dy ćjyrkja ȧn dy myłih: „Ejs dih cyjyśt o”. Ȧn’ȧ śnet brut ȧna gyt, ȧn dy baba maht dos ny. Dos fercyłt ind dy Polinskja-müm, wi dy baba gȧjcik wiöe: „Der dźjada, wi’ȧ kom, go’ȧ oły, oły y yns” – wi zej ziöet zoüwer fjyr zejh – „go’ȧ yns cy asa. Ȧn dy baba het yns ny gan. Ȧ der dźjada go yns”. Do inda s’Kȧśka kom ȧzu, wen der dźjada kymt fur kjyh, to wȧ’s fu dam, do’s wyt asa. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jak dziadek dawał jeść biednej sąsiadce Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. A dziadek jej kazał zawrócić: „Kasiu”, bo też się nazywała Kasia, „Kasiu, a jadłaś już? Nie? To zaraz sobie usiądź”. I dziadek powiedział żonie: „Zosiu, ugotowałaś już zacierkę?”. A jak nie miała ugotowane, to dziadek gotował. „A ty sobie usiądź” i już wlewa jej zacierkę i mleko: „Najpierw się najedz”. I kroi jej chleb i daje, a babcia tego nie robiła. To opowiadała zawsze ciotka Polinska, jaka babcia była skąpa: „Dziadek, jak przyszedł, dawał wszystkim (robotnikom), nam wszystkim”, jak ona mówiła sama za siebie, „dawał nam jedzenie. A babcia by nam nie dała. A dziadek nam dawał”. To zawsze Kaśka przychodziła tak, jak dziadek przychodził z kościoła, to wiedziała, że będzie jadła. [137] Yhy interesjyt mih jok myt at Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Yhy wiöe jung, mȧj foter wiöe y Rüsland. Ȧ nöhta, wi’h mih oüsgo: kyndyn ȧn at, ȧn ym fȧld, ȧn wjyr hota jok dy hyt ȧzu w surowym stanie. Yhy at tag ȧn naht. S’nahts nyt yh dö cym, cym... nökwer, har wiöe śnȧjder, yhy nyt wejder fjyr di bowa rek, rek jok. No to wȧsty, mejh, no s’interesjyt mih dos nist, jok di at, di at ȧn di at. Yhy wułd hon ȧ śejny hyt. Ja interesowałam się tylko pracą Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Byłam młoda, mój ojciec był w Rosji (został wywieziony na Ural). A potem, jak wyszłam za mąż: dzieci i praca i w polu i mieliśmy dom tylko w surowym stanie. Pracowałam dzień i noc. W nocy szyłam tu u sąsiada, on był krawcem, ja szyłam znowu dla tych kobiet spódnice, spódnice tylko. No to wiesz, mnie nic nie interesowało, tylko ta praca, ta praca i ta praca. Chciałam mieć ładny dom. [138] Mjyr gyfüł inda s’handułn, ȧ ny s’fȧld Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. Yhy wiöe ȧzu duł, ȧzu hüw yh inda, wi’h wiöe jung, bo’h füt drȧj gywełn. Dy cukjernia, dy bakśtuw ȧna nö loda hot yh dö. Ȧn yhy wiöe ȧłȧn. Ȧn ym kłopa gyfüł 145 �146 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian dos ny, der kłop hot zȧhs hektan fȧld, ȧn jok ym fȧld. Dos gyfuł [gyfüł] jum. Ȧ mjyr gyfüł s’fȧld ny, ok dos. Ȧn yhy hüw ym bek inda zyty, zyty śwjery zek. Di zek hota zymfcik kilo, ahcik kilo wiöe diöt mał, bo dy łoüt nöma mjyr... mał bröhta zy ȧna brut nöma zy. Ȧn zy bycołta mer ok fjyr s’baka. Ȧn yta ej śun’s... di ny, bo yta dy łoüta, yta zyt śun nimyd kȧ kün. Yta zyn zy jok zytys... ander zaha, ȧzu kün ny. (...) No oder wȧsty’s, bo fȧlȧjht [fylȧjht] di grusa wjytśoft, di grusa fȧlȧjht [fylȧjht]. Bo dö, ym diöf, ȧni hjy’h ny fu kȧm kün, hyhstyns wu andyśt. Bo dö zȧjn łoüter hȧndlyża y Wymysoü. Dö handułn zy oły, ȧ s’fȧld dos... Wjyr gön zoüwer zȧhs hektan fȧld ym... dö, ym nökwer. Mnie podobał się zawsze handel, a nie pole Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. Ja byłam taka głupia, podnosiłam zawsze (ciężkie rzeczy), jak byłam młoda, bo prowadziłam trzy sklepy. Cukiernię, piekarnię i jeszcze lody tu miałam. I byłam sama. A mojemu mężowi się to nie podobało, mój mąż miał sześć hektarów pola i tylko w polu. To mu się podobało, a mi się nie podobało pole, tylko to. I zawsze podnosiłam piekarzowi takie, takie ciężkie worki. Te worki miały po siedemdziesiąt kilo, osiemdziesiąt kilo mąki tam było, bo ludzie brali... mąkę przynosili, a chleb brali. I płacili mi tylko za pieczenie. A teraz już tego nie ma, bo teraz ludzie, teraz nikt już nie sieje żyta. Teraz sieją tylko inne rzeczy, a żyta nie (...). Ale wiesz, może te duże gospodarstwa, te duże może. Bo tu na wsi ani nie słyszę o życie, może gdzie indziej. Bo tu są sami handlarze w Wilamowicach. Tu wszyscy handlują, a pole to... Sami daliśmy (wynajęliśmy) sześć hektarów pola sąsiadowi. [139] Der foter handułt oüz knȧht Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. No do der foter handułt, no to hot’ȧ giełd. Har wiöe... dö wiöe y Zawyś, dö wiöe dos ȧ zyta gruser, ȧzu wi dö Zöł. No to diöt... cöker füt’ȧ diöt, ȧn he – cyryk, y dan, y dan, wo zy ferkoüfta, wȧsty’s? Wo zy niby śmügljyn dos hȧsa. Okriöepnje güt ferdint’ȧ, wiöe nö knȧht. Mój ojciec handlował jako kawaler Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. No ojciec handlował, no to miał pieniądze. On był... tu był w Jawiszowicach taki duży, jak tutaj Soła (rzeka). No to tam cukier woził, a siano z powrotem, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian tym, tym, co sprzedawali, wiesz? Co to niby nazywają „szmuglowanie”. Bardzo dobrze zarabiał, był jeszcze kawalerem. [140] Łöstikjy gyśiht fu ȧr dinstmiöed Linküś-Ruzła (1926–2009), 2009. No cy yns wiöe ȧ mȧkja, ȧ dinstmiöed ȧn zy hot ȧ kynd, ȧ kynd. Ȧn dos kynd his Kȧśü. Oder by dam, by dam wjyta, do müst’s gejn y dy śül, bo s’kund łaza ȧn śrȧjwa ȧn śejn zyngja. S’zung zjyr śejn. Dos wiöe diöt cym Bilczewskja. Wi’s diöt wiöe uf der heja ufum rȧja, wi’s dy ki hüt, do hütwyś zyngja dö uf ynzum rȧja, dos mȧkja. Ȧzu śejn zung’s. Ȧna wjyr y by, dy, dy, by Pöłnscȧjta gingwer oły, oły zuntag uf dy gorzkie żale y dy kjyh. Dy kjyh wiöe fuł, bo dos wiöe ka, s’wiöe ny wiöem, oder dy łoüt gingja ȧn zy bata. No ȧna dos mȧkja oü. Ȧn der... s’wiöe ju kȧ elektryśys ny ȧni s’wün kȧ, kȧ planśa ny, ȧzu wi yta, ok ołys fum bihła. No do łüzwer fun bihła ȧna zy, dy łoüt zunga. Ȧn dos wiöe, dos mȧkja wiöe nö ȧzu ny, ny ganc, no jung wiöe’s, s’wöst nö ołys ny, no ȧn diöt wiöe’s ufgyśrejwa: „Gorzkie żale przybywajcie – dwa razy”. Ȧzu, wiöe dos gyśrejwa, do cwe möł diöef’ȧ zyngja. Ȧna ejs ȧzu: „Gorzkie żale dwa razy!”. Uf dy gancy kjyh. Dy łoüt łahta oły, oder der orgȧnista, ȧ zos jyśter yr ołda kjyh mytum ryk kȧm ełter, bo ȧzu wiöe’s gyboüyt. Dar wiöe ȧbysła głüh, no do nom’ȧ ȧn’ȧ śpejłt weter, ȧn dy łoüt zunga wejder weter, oder, wi zy gingja fur kjyh, łahta zy nö. Fu dam „...dwa razy”. Zabawna historia o służącej Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2009. No u nas tu była dziewczyna i miała dziecko, dziecko. A to dziecko nazywało się Kasia. Ale przy tym, przy tym gospodarzu, to musiała chodzić do szkoły, bo umiała czytać i pisać i pięknie śpiewać. Bardzo pięknie śpiewała. To było tam u Bilczewskiego. Jak tam była na górce na miedzy, jak pasła krowy, to słyszeliśmy ją, jak śpiewała tu na naszej miedzy. Ta dziewczyna, tak pięknie śpiewała. A my, za polskich czasów chodziliśmy każdą, każdą niedzielę na Gorzkie żale do kościoła. Kościół był pełny, bo to nie było... nie było ciepło, ale ludzie chodzili i się modlili. No i ta dziewczyna też. I nie było jeszcze prądu ani nie było żadnych plansz, jak teraz, tylko wszystko z książeczki. No to czytaliśmy z książeczek i ludzie śpiewali. A ta dziewczyna, nie była jeszcze tak całkiem, no młoda była, nie wiedziała jeszcze wszystkiego, no a tam było napisane „Gorzkie żale przybywajcie dwa razy”, Tak to było napisane, że trzeba dwa razy śpiewać. A ona zaśpiewała tak: „Gorzkie żale dwa razy!”. Na cały kościół. Wszyscy ludzie się zaśmiali, ale organista, on siedział 147 �148 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian kiedyś w starym kościele tyłem do ołtarza, bo tak było zbudowane. On był trochę głuchy, to wziął i grał dalej, a ludzie śpiewali znowu dalej, ale jak wychodzili z kościoła, to jeszcze się śmiali z tego „dwa razy”. [141] Łöstikjy gyśiht fum kolandgejn Linküś-Ruzła (1926–2009), 2009. Jyśter, wi der fiöer ging ym koland, no do füng’ȧ o cym Mözłer ym wynter ȧn’ȧ ent dö, by yns, dö, by ȧm grusa wjyt, dö wiöe cwencik miöergja fȧld, diöt os’ȧ inda. Ȧna jyśter gingja ju dy, dy büwa ȧzu ny y dy śül wi yta, ok zy, zy nöma ȧ, ȧ tüh ȧn ȧ kłengjeła ȧn zy gingja dy łoüt śiöeha. Do’ȧ śun kymt, der fiöer. Bo wen der fiöer kom, dos wiöe der fiöer, no dos wiöe, wo ny wiöe. No, cy yns kom oü ȧner, ȧ zyter kolega fu yn... fu mem brüder. No to kom’ȧ ȧn’ȧ błȧ… ȧ, ȧ maht yns dułyt ȧna... oder ȧ błȧ. Ȧn dy mama, di bröht runder, der dźjada maht ȧ zyty grusy dźjyź, wu zih brut bekt. Ȧn dy mama bröht di dźjyź runder, dos his dźjyź. Ȧna zy śöt diöt s’moł, do’s zih derwjemt, do wer kyna brut baka. Ȧn dos śtind gryhta byr tjyr ȧna dy tjyr wiöe fu, hot ȧ fanster, ȧ, ȧ… głyzera tjyr wiöe dos. Ȧn der büw wiöe nȧjgjerik ȧn’ȧ kükt, ȧ kükt nȧj, wi dar fiöer kom, ȧn der kjyhabytner zoh’ȧ. Ȧna nöhta der fiöer śtind uf, har gydöht der fiöer kymt y dy kyh, wułd’ȧ zih cöwa, fuł’ȧ [füł’ȧ] nȧj y dos moł! S’maht ok – „fu”! Der kjyhabytner zoh dos, dar łaht ȧzu ȧn der fiöer byśtenik fret’ȧ, fu wo’ȧ łaht. Wjyr wösta oü ny, fu wo’ȧ łaht. No oder ȧ nom zih nöhta, der kjyhabytner, ȧ ging ȧn der fiöer oü, wyt’ȧ jum dos underwȧgs hon fercyłt ȧn wjyr köma y dy kyh, no do łahtwer oü. (...) Cyjyśt łahtwer. Wi wer köma y dy kyh, oder nöhta hetwer bałd gygrynn, bo wer müsta ołys ufs noüy wejder ufroüma. Dy bet ejwercin, ołys, bo ejweron wiöe ȧ moł. Ȧ moł. Wesoła historia o kolędzie Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2009. Kiedyś, jak ksiądz chodził po kolędzie, to zaczynał u Moslera, w zimie, i kończył tu koło nas, tu u dużego gospodarza, bo tu było dwadzieścia morgów pola, tam jadł zawsze. A kiedyś chłopcy nie chodzili tak do szkoły, jak teraz, tylko brali prześcieradło, dzwonek i chodzili straszyć ludzi. Że już ksiądz przychodzi. Bo jak ksiądz przychodził, to był ksiądz, no to było, co to nie było. No do nas też przyszedł jeden, taki kolega mojego brata. No to przyszedł i został, zrobił nam psoty, ale został. A mama, ona przyniosła na dół, dziadek robił taką dużą dzieżę, co się piecze chleb. I ona nasypała tam mąki, żeby się zagrzało, żebyśmy mogli upiec chleb. I to stało zaraz przy drzwiach i drzwi były z…, miały okno, to były szklane drzwi. I ten chłopiec był ciekawy i tak zerkał i zerkał do środka, jak ten ksiądz przyszedł, a kościelny go widział. I potem ksiądz �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian wstał, a on myślał, że ksiądz idzie do kuchni, chciał się cofnąć i wpadł do tej mąki. Zrobiło się tylko fu. Kościelny to widział i tak się śmiał, a ksiądz ciągle go pytał, z czego się śmieje. My też nie wiedzieliśmy, z czego się śmieje. No ale potem kościelny zabrał się i poszedł, i ksiądz też, na pewno mu to po drodze opowiedział. A my przyszliśmy do kuchni, to też się śmialiśmy. (...) Najpierw się śmialiśmy. Jak przyszliśmy do kuchni, ale potem to byśmy nawet płakali, bo musieliśmy wszystko na nowo znowu sprzątać. Przebierać łóżka, wszystko, bo wszędzie była sama mąka. Sama mąka. [142] Yhy fiöe śun ny ym rod Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. No, wi’h wiöe jyngjer, ging yh nö diöt, mytum rod fü’h. Oder yta fjet yh mih śun mytum rod. S’rod śtejt, oder yhy fjet mih ufzeca yta, bo’h kon ufum rod, wen yh ymfoł, to kon yh mih derśłön oü. Do gej’h cyfüs, oder dos ej cy wȧjt. Yhy gej śun njynt, y dy ander hyt, weter gej’h ju ny. Ufȧ Rynk ys’s mer śun śwjer gejn. No’h ho ju śun dy jün, ȧ yhy bej ȧjgykȧmȧt wi ȧ zyta ałd fad. Yhy, y mjyr wiöe dos ny, dos mah, jes mah. Ȧ, ȧ’tȧ ander: „Yhy kon dos ny”. Yh ferśtej dos ny, wi, wi kon’ȧ dos ny kyna? Wen yh wył, kon yh ołys. Ȧ wen yh ny wył, kon yh nist. Już nie jeżdżę na rowerze Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. No jak byłam młodsza, to jeszcze tam chodziłam, jeździłam na rowerze. Ale teraz boję się już na rowerze. Rower stoi, ale ja się boję wsiąść, bo mogę, na rowerze jak się przewrócę, to mogę się zabić też. To chodzę na nogach, ale to jest za daleko, ja już nigdzie nie chodzę, do następnego domu, dalej nie chodzę. Na rynek już mi ciężko iść. No mam już lata, a jestem spracowana jak taki stary koń. Ja, mi to nic nie robiło, zrób to czy tamto. A ktoś inny, to „ja tego nie umiem”. Ja tego nie rozumiem, jak można tego nie umieć? Jak chcę, umiem wszystko. A jak nie chcę, to nie umiem nic. [143] Wi wer dy hyt mojyta Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. Wjyr hota oü ȧ ołdy hyt. Oder der foter mojyt śun nöhta. No. Jyśter wün zyty hyta, zyty kliny fȧnstela wün dö, dö oü. Ojej, ołys ging śun, ołys ging śun, füng śun cy foła. 149 �150 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian S’ej güt, do dy baba, no mȧj, dy... śwygjermüter. Zos dy by [bym] uwa, wjemt zih ȧ ryk, ȧn dö (füł), ȧ zyter plaster fług der ro. Dos wiöe ȧ gyłyk, do zy diöt ny zos. Wȧsty’s, ołys ging śun ȧzu. Nöhta, wi’h dö kom, der foter mȧjner gryhta go zih cym, cym mojyn. Mojytwer oły, cydyjyśt ȧ hołwy śtuw, ȧ hołwy hyt, do wer hota, wu cy łejgja dö, ȧ nöhta gingwer wejder ufs nojy, ȧn wer köma wejder cyryk dö, y dy ander hełwt. Jak budowaliśmy dom Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. My też mieliśmy stary dom. Ale ojciec już potem murował. No. Kiedyś były takie domy, takie małe okienka były tu, tu też. Ojej, wszystko już szło, wszystko już szło, już zaczynało się walić. Dobrze, że babka, no moja teściowa. Siedziała przy piecu, grzała sobie plecy i tu spadł, taki plaster ci spadł (z sufitu). To było szczęście, że ona tam nie siedziała. Wiesz, wszystko już tak szło. Potem, jak przyszłam, mój ojciec był zawsze od razu, że trzeba murować. Murowaliśmy wszys..., najpierw pół izby, pół domu, żebyśmy mieli gdzie leżeć, tu, a potem szliśmy do nowego, i wróciliśmy znowu tu, do drugiej połowy. [144] S’water śług y dy zoüł ȧn s’fad derśrok Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Yhy wa der wos ziöen: dos wiöe grod, wer hota wȧs cy fjyn. S’kymt cy ziöen, wi kon mȧ dos ziöen, s’łecty gytrȧd nöm wȧs. No myt cwü... ȧ fad hotwer jok, ȧn cwej wȧn. Ȧ wȧn [wiöen] wiöe rundercyłoda, no do wiöe dy mama, s’Rüźü ȧn der tȧta yr śoün, ȧn yhy wiöe kućeryn. No do śpung yh ȧj yn andyn wiöen, ȧn der tȧta ziöet ȧzu: „S’gywylk ej śun ny wȧjt, oder dy wyst nö fiöen hyndyn tȧjhja” – dos ej, wi’s zih s’gywend hȧst – „Hyndyn Tȧjhja”. „S’Hȧlüś ej diöt, to nejm ȧn rȧha myt, s’zȧjn diöt can bowa nö ȧna do der wat gryhta nama s’gynys. Nejm ȧ rȧha myt”. No do yhy zoct mih nejder, dö hösty s’łȧtsuł, ȧ gȧsuł, ȧn ȧ rȧha. No to zos yh ym wiöen. Ȧn s’gywylk kymt śun, hynder śoün wiöe śun s’gywylk. S’dunyt śun, oder s’wiöe śun nö wȧjt, kymt’s cy ziöen. Ȧn yhy bej grod, ym Ospik runder fiöe’h, dö ufum rȧja, gejt dy elektryk. Dy śiła. S’water śług cym Śmejd. Diöt wiöe s’water ȧn dos, dos fojer ym dröt fług diöh mȧj fad, yhy wiöe grod undyn dan dröta. S’fad derśrok ȧn s’füng cy śpryngja. Yhy łüs ȧ... rȧha, ȧ h’müst dy łȧtsułn hałda fest, bo s’fad śprung, no gapolym. Yh za mih ym, ym wiöen zyc yh, op der wiöen ny brit. Bo ȧ fojer wiöe. H’za mih ym, ȧn der rȧha śtełt zih uf ym... ym brat ȧna łater [łȧter], ej ȧ zyty, ej... kymt’s cy ziöen, wolne miejsce, yh wȧ nist ny. – Ȧ łöh, frȧj. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Ȧn der rȧha śtełt zih uf, wi yhy mih ymzoh, krigt yh mytum rȧha dö. No krigt yh dö, hot yh dö dö nöhta, no yhy wöst nist ny, wos, oder dy cyn tota mer wej ȧn błüt hot yh fuł. Ȧn yh hałd s’fad, bocum Pöłaśtȧjg uf dy hej śprung dos fad ȧzu. No diöt wiöe śun’s ȧbyselüćü beser, śun s’fad wiöe śtyłer, no do müst yh nama, h’hot ju nist ny, s’rykla, ȧna h’wułd mer dos, bo’h hot fuł błüt ym moüł. Ȧn yh fiöe bocum gywend. Ȧna h’gej, s’fad, wo śtejt ufum gywend, s’Hȧla łot śun, ȧn yhy gej yn tȧjh ȧna’h, wo mytum woser wułd yh dos oüsśwafa. Bo fuł błüt hot yh ym moüł. Ȧn der tȧta wöst fu dam, do s’water höt dö gyśłön, kom’ȧ śun ufs fȧld. Ȧn’ȧ ej śun ufum hejwuł derheja, ȧn yhy bej ym tȧjh dunda śun. Ȧn’ȧ rift mih ȧn’ȧ dret mer myter hand, do’h dos ny zuł maha, myt woser dö fum tȧjh śwafa, bo... der tȧta wiöe ȧbyselüćü... ym Ruta Kroüc byn drowa. (...) No to ziöet’ȧ mer ȧzu: „Wos hösty yta gymaht? Dos wiöe ju ny śejn woser fum tȧjh”. Oder wjyr koma yn ham, ufgyłod hotwer ołys, no s’wiöe fejł... s’wiöe kȧ fejł rȧn ny. Jak piorun uderzył w słup i przestraszył konia Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Coś ci opowiem, to było prawie, prawie mieliśmy pszenicę do wożenia. Przyjdzie powiedzieć, jak można to powiedzieć, ostatnie zboże po pszenicy. No dwoma... jednego konia mieliśmy tylko i dwa wozy. Jeden wóz był do rozładowania, no to była mama, Rózia i tata w stodole, a ja byłam woźnicą. No to zaprzągłam drugi wóz i tata powiedział tak: „Chmura jest już niedaleko, ale jeszcze zajedziesz za stawy”, to jest, tak się nazywało „stajanie za stawami”, „Halusia tam jest, to weź ze sobą grabie, tam jest jeszcze dziesięć babek, no i zaraz weźmiecie mierzwę. Weź grabie ze sobą”. No to ja siadłam, tu masz lejce, tu masz bat, a tu grabie. No to siedziałam w wozie. A chmura już przychodzi, za stodołą była już chmura. Grzmiało już, ale była jeszcze daleko, przyjdzie powiedzieć. A ja jestem prawie (akurat) w Ospiku, jadę na dół tu na miedzy, idzie elektryka. Siła. Piorun uderzył u Kowola. Tam był piorun i ten ogień na drutach leciał przez mojego konia, prawie byłam pod tymi drutami. Koń się wystraszył i zaczął skakać, no galopem. Ja się oglądam, na wozie siedzę, czy wóz się nie pali. Bo był jeden wielki ogień. Oglądam się, a grabie się postawiły... w deskach i drabinach jest takie, przyjdzie powiedzieć, wolne miejsce. Nie wiem... – Dziura, wolne. I te grabie się postawiły, jak ja się obejrzałam, to dostałam grabiami tu. No dostałam tu, potem tu miałam, no nie wiedziałam, co, ale zęby mnie bolały i miałam pełno krwi. A ja trzymam konia, aż do Pöłaśtȧjg (Ścieżka Polaków) na górę skakał tak. No tam było już trochę lepiej, koń już był spokojniejszy, to musiałam wziąć, nie miałam nic, sukienkę i chciałam to sobie, bo miałam pełno krwi w buzi. A ja jadę aż do stajania. I idę, koń, co stoi na stajaniu, Hala już ładuje, a ja idę do stawu i wodą chciałam to wypłukać. Bo miałam pełno krwi w buzi. A tata wiedział o tym, że piorun tu uderzył, przyszedł już na pole. I on już jest na górce na górze, a ja jestem już w stawie na dole. A on mnie woła i grozi mi ręką, żebym tego nie robiła, nie płukała tu wodą ze 151 �152 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian stawu, bo tata był trochę... przy Czerwonym Krzyżu był przy wojsku (...) No to powiedział mi tak: „Co teraz narobiłaś? To była niedobra woda ze stawu”. Ale przyszliśmy do domu, naładowane mieliśmy wszystko. No nie było, nie było dużo deszczu. [145] Yhy kund śejn zyngja Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wȧsty wos, ufa friöeda, do mȧj łiwer foter, mȧj foter, yhy wiöe śun oüsgan, ziöet’ȧ mjyr inda: „Dü müst ben yns zyca, bo dü konst śejn zyngja”. Oder wjyr zunga pönyś. Bo, wȧsty, dy łoüt, gükja dy Wymysiöejyn, ȧ di łidła, dos zungwer, do zunga zy jok yr tancgrüp. Ȧna zu „Śłöf mȧj kyndła fest”, no to dos fylȧjht, wi wün kliny kyndyn: „Śłöf mȧj kyndła fest, s’kuma fremdy gest, s’kuma müma ȧna fetyn”. No dü kenst ju dos łidła. Ȧ mȧjner, har wiöe, no wi, wȧst, wi ȧ junger büw. No to... (ym koland). Zȧjt gybata, ny hot frejwuł Do wer dö śtejn undrum hejwuł Cy oüh müstwer oü ȧjtrata Ym dos hytła śnej cy knata S’mȧkja mytnama. Dos łjyt yhy ju ołys yr tancgrüp. No, bo wȧsty, wi dy Stanecka mih rüf y dy tancgrüp, no to nöhta zungwer diöt di łidła. Ho’h oü ȧbysła diöt gyłjyt. Zawsze umiałam ładnie śpiewać Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Wiesz co, na weselach, to mój kochany ojciec, ja byłam już mężatką, to mówił mi zawsze: „Musisz siedzieć koło nas, bo ty umiesz ładnie śpiewać”. Ale śpiewaliśmy po polsku. Bo wiesz, ci ludzie, chociaż Wilamowianie, a te piosenki co śpiewamy, to śpiewali już tylko w zespole. A tak „Śłöf mȧj kyndła fest”, no to to może jak były małe dzieci: „Śpij dziecko mocno, przychodzą obcy goście, przychodzą ciotki i wujkowie”. No ty znasz tą piosenkę. A mój mąż, on był, no wiesz, jako młody chłopak, no to (po kolędzie). Prosimy was, nie miejcie pretensji Że tu stoimy pod górką Do was musimy też wstąpić Wokół tego domku śnieg podeptać I dziewczynę wziąć ze sobą. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Tego wszystkiego uczyłam w zespole. No bo wiesz, jak Stanecka mnie zawołała do zespołu, to potem śpiewaliśmy tam piosenki. To sama też się tam nauczyłam. [146] At ym Bibiöewjec ȧn ufer wejz Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No zy fełta oü hułc, ȧna nöhta müsta zy wejder zeca biöem, ȧn dö wiöe ȧ wejz, gingja oły, fu oła dan hyta, wu zy hota dan tȧl, gingja zy wejder dos he djera, ȧna nöhta mahta zy zyty hefła, ȧn zy tȧlta dos. No yta ej diöt łoüter... biöem zȧjn. Praca w Bibowcu i na łące Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No walili też drzewa, a potem musieli znowu sadzić drzewa. A tu była łąka, to szli wszyscy z tych, z tych domów, co mieli część. Szli znowu suszyć to siano i potem robili takie kupki i to dzielili. No a teraz tam jest, same drzewa są. [147] Wi der kłop mulk dy ki Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Nȧ. Ȧ wiöe ȧ zyter güter kłop, do’ȧ... No h’müst’ȧ, yh fret’ȧ inda: „Kon yh gejn?”. Cym tanca ȧzu dos wiöe ny śłȧht, oder ym śłȧhsta wiöe’s, wi wer roüsfün uf ȧ woh. No to müst yh’ȧ fren: „Kon yh fiöen?” – „No fiöe, fiöe” – ȧ mȧj müter kom mȧlkja dy ki, bo’h hot cwü ki. Ȧna nöhta ziöet’ȧ mer, dy müter wiöd krank, zy kund mej ny kuma, bo zy hot dy henda ȧzu, do zy ny kon wośa myt, myt woser. Nöhta kom, dy kuzinka, dos Kliny Helka, ȧ mȧj kłop ging y dy at, ny? Ȧna ejs zułd kuma inda, bo har fü ym zejwa y dy at. Ejs zułd kuma mȧlkja ȧzu, wen der kłop ej dyham. Ȧ nöhta kom’s ȧbysła śpyter, ȧ mȧjner ziöet ȧzu: „Wȧsty wos, ny hȧs’s kuma, yhy wa gejn mȧlkja!”. Ȧn’ȧ ging yn śtoł mȧlkja, oder do, yhy wiöe śun oü jynt roüsgyfiöen, mytum... myter tancgrüp. Hot’ȧ dy myłih ny ym amper, jok ołys wiöe ufa höza. Ziöet’ȧ mer ȧzu, wi’h nöhta kom cyryk, ziöet’ȧ mer ȧzu: „Wȧsty wos? Dy myłih wiöe dy gancy ufa höza. Oder s’ander möł wiöe śun ȧbysła ym typa. Ȧ s’dryty möł wiöe śun güt”. Nöhta ziöet’ȧ: „Yhy wył dö nimanda. Yhy wa mer ufśtejn, ȧ h’wa gejn mȧlkja”. Oder ȧ wiöe ȧ zyter güty, do’ȧ mih ejweron łis. No ȧn wȧsty’s, ławtwer cyzoma drȧjȧnzymfcik jün ony cwej mönda. 153 �154 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jak mój mąż doił krowy Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Nie. On był takim dobrym mężem, że... No musiałam go, pytałam go zawsze, „mogę iść?”. Na próby zespołu to nie było tak źle, ale najgorzej było, jak wyjeżdżaliśmy na tydzień. No to musiałam go pytać: „Mogę jechać?”. „No jedź, jedź”, a moja mama przychodziła doić krowy, bo miałam dwie krowy. A potem powiedział mi, mama zachorowała, nie mogła już przychodzić, bo miała takie ręce, że nie mogła ich myć wodą. Potem przyszła kuzynka, a mój mąż chodził do pracy, nie? A ona miała przychodzić zawsze, bo on jechał o siódmej do pracy. Ona miała przychodzić doić tak, żeby on był jeszcze w domu. A potem przyszła trochę później, a mój mąż powiedział: „Wiesz co, nie każ jej przychodzić, ja pójdę doić”. I poszedł doić do chlewa, ale to, ja już gdzieś pojechałam z zespołem. Miał mleko nie we wiadrze, tylko wszystko było na spodniach. Powiedział mi tak, jak potem wróciłam, powiedział mi tak: „Wiesz co? Całe mleko było na spodniach. Ale na drugi raz już było trochę we wiadrze. A za trzecim razem było już dobrze”. Potem powiedział: „Nie chcę tu nikogo, wstanę sobie, a pójdę doić”. Ale był taki dobry, że mnie wszędzie puścił. No i wiesz, przeżyliśmy razem siedemdziesiąt trzy lata bez dwóch miesięcy. [148] Yhy müst błȧjn byr müter ufer wjytśoft Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wi’h wiöe... yhy wiöe śun oüsgan, oder ejer mulk yh oü, bo dy mȧkja... dy ki hüt yh ny, do hüt mȧj śwaster, s’Helka. Bo ejs wiöe, wȧsty’s, ȧ zyta, ȧbysła gryser, ȧbysła śtȧkjer mȧkja. Ejs mu... ejs hüt dy ki. Ȧ yhy ging wejder yn śtoł mȧlkja, ȧn dy müter ziöet ȧzu: „Wȧsty wos, gej dih ȧbysła łjyn nyn”. Ȧna ging yh cy ȧr zyta nö... ejs wönt hynterum [hynderum] Rynk, ging yh diöt, ȧbysła łjyt yh nyn. Ȧna yhy kund zjyr śejn nyn, ejs wiöe zjyr fruw, do yhy, no ȧ nöhta, wi, wi śun wiöe krig, ziöet dy müter: „Yta müsty błȧjn dyham, bo... yh ga mer kȧn röt”. Bo der foter, wȧsty, ȧ ging ny cyn drowa, jok ȧ łet zih hejn, no do wiöe’h śun dyham. Musiałam zostać przy matce na gospodarstwie Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Jak byłam, jak już wyszłam za mąż, ale wcześniej też doiłam, bo dziewczyny... krów nie pasłam, to pasła moja siostra, Helka. Bo ona była, wiesz, taka, trochę większą, trochę silniejszą dziewczyną. Ona doiła krowy. A ja szłam znowu do chlewa doić, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian a mama powiedziała tak: „Wiesz co, idź się trochę nauczyć szyć”. No i poszłam do takiej jeszcze, ona mieszkała za rynkiem, poszłam się tam trochę uczyć szyć. I umiałam bardzo pięknie szyć, ona była bardzo zadowolona, że ja, no a potem, jak już była wojna, to mama powiedziała: „Teraz musisz zostać w domu, bo... nie daję sobie rady”. Bo ojciec, wiesz, nie poszedł do wojska, tylko się ukrył, to byłam już w domu. [149] Wi wer s’fłȧś nöm śwȧjnśłahta cytȧlta Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Cyderjyśt gö’h [go’h] dos yr müter, oba yr śwaster, ȧ wen zej wejder śłaht, to gön zy mer wejder cyryk. Hower dos ȧzu fertȧlt ȧbysła, ȧn s’łecty, no ny hefa, gingja y dy, yn bün runder. Y ȧr śysuł ȧna müsty dos maha, oba y ȧm tiöerba. Ȧna dos wiöe gy... gyłön ym bün. No diöt wiöe’s kołd. Jak dzieliliśmy mięso po świniobiciu Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Najpierw dawałam to (część) mamie, albo siostrze, a jak ona znowu biła, to znowu mi oddali. Tak to trochę podzieliliśmy, a resztę, no nie dużo, to szło do studni na dół. W misce i musisz to tak zrobić, albo w torbie. I to było spuszczone do studni. No tam było zimno. [150] Awys güt uf dy kroft Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. No do ufȧ mytag, apuł [arpułn] ȧna züp, oba awys myt kroüt, inda. Awys ȧn kroüt wiöe oły tag, ȧn awys maht hefa siłe. – Kroft No, kroft, konsty... awys wiöda inda gykoht. Oba myt kroüt, oba myt... ȧzu wün awys myt züp, myt pjyćkja, di zjyr fȧjn zȧjn. Awys müsty okoha, wen zy śun wȧh zȧjn, gysty pjyćkja. Bjyn, epuł [epułn], oba fłoüma oü. Ȧ nöhta kohsty dos myt dam myt, ȧ nöhta mahsty ȧjbri, myt śmolc ȧna mał gysty ȧbyselüćü, s’rejst ȧzu. Ny uf świöec, ok zu ȧbyselüćü, wi ȧ fyngjela gał ej. Nöht gisty woser y dos ȧn dy cytwiłyst dos, ȧn dy gist dos y dy züp nȧj, dos ej zyty güty züp, h’wa der ziöen, diöt zȧjn fłoüma, dö zȧjn epuł [epułn] ȧn awys, dos wiöe dy besty züp, wen zy bröhta ufs fȧld. Ȧzu, kymt’s cy ziöen, zis, zoüwer, ferśtejsty, ȧn by dam wün awys. 155 �156 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Groch dobry na siłę Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. No to na obiad ziemniaki i zupa, albo groch z kapustą. Zawsze. Groch i kapusta były codziennie, a groch robi dużo siły. No siły, możesz... groch zawsze był gotowany. Albo z kapustą, albo był taki groch z zupą, z pieczkami, to jest bardzo fajne. Groch musisz ugotować, jak już jest miękki, dajesz pieczki (suszone owoce). Gruszki, jabłka albo śliwki też. A potem gotujesz to z tym, a potem robisz ȧjbri (wkładkę), ze smalcem i dajesz troszeczkę mąki, tak się smaży. Nie na czarno, tylko tak troszeczkę, żeby był złoty jak pierścionek. A potem lejesz do tego wodę i to rozdrabniasz rogolką (mątewką) i wlewasz to do zupy, to jest taka dobra zupa. Powiem ci, tam są śliwki, tu są jabłka i groch, to była najlepsza zupa, jak to przynieśli na pole. Taka, przyjdzie powiedzieć, słodko-kwaśna, rozumiesz, i przy tym był groch. [151] Jyśter zösa oły ufa śymułn I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. I: Y Wymysoü jyśter, wen zy osa bym tejś, bo zy hota ȧn grusa śymuł, ȧzu huh, ȧn zosa oły uf zyta śymułn uf, myt fjyn fisa. Ȧn do osa zy oły fu ȧr śysuł kroüt, fur andyn śysuł arpułn. H: Züp. I: Oba, oba züp. Ȧn wen imyd nȧjkom… do, wi ziöeta zy? – Śnȧjt der ȧbysła brut, ny? I: Nȧ, nȧ, nȧ. Oder… – Kumt, ast myt. I: Nȧ. Nöhta di, cy dam’ȧ kom, do ziöet: „Kumt, ast myt”. Ȧn dar, wo nȧjkom ziöet: „Ast ym Göts noma!”. Bo yhy ken dos, wi wer uf dy Granc gingja cyn Hȧdȧśikja. Diöt oswer inda fu ȧr śysuł, fu cwü śysułn, ny? No, wen dy müma wün fu Krök to mahta zy kanapkja. Kanapkja dos ej pönyś. – Śnytła. I: No śnytła oü ny, sendwić. Kiedyś wszyscy siedzieli na stołkach I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Helena Rozner (Rosner) (1928–2015), 2009. I: W Wilamowicach kiedyś, jak jedli przy stole, bo mieli duży stołek i taki wysoki, i zawsze siedzieli wszyscy na takich stołkach, przy nogach. I jedli wszyscy z jednej miski kapustę, z drugiej ziemniaki. H: Zupę. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian I: Albo, albo zupę. A jak ktoś wchodził... to jak mówili? – Ukrójcie sobie trochę chleba, nie? I: Nie, nie, nie, ale... – Chodźcie jeść z nami. I: Nie. Potem ci, do których się przyszło, to mówili „chodźcie jeść z nami”. A ten, co wszedł, mówił: „jedzcie w imię Boga”. Bo ja to znam, jak chodziliśmy na Granicę do Hadasików. Tam zawsze jedliśmy z jednej miski, z dwóch misek, nie? No jak ciotki były z Krakowa, to robiły kanapki. Kanapkja to jest po polsku. – Śnytła. I: No śnytła też nie, sendwić. [152] Wi zy dy tehtyn fur nökweryn wułda nama ufȧ Üral Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Ȧn mȧj... dö mȧj nökweryn, hot cwü oü, fo mej [fu mem], zu ołd wi yhy ȧna ȧny wiöe ełder. Wi zy łȧta, wi dy... wi dy złodzieje, bandyci. Wi diw. Ufer śtrös, ging zy cyr kjyh ȧn zy knit wejder fjy dam, wo’ȧ ging myt yns. Yyy... myt jyn, bo yhy wiöe diöt ny. Do bot’s’ȧ: „No łöźe gükja ȧny. Do nam śun ȧ tohter, oder dy ander łö mer!”. To hakt’ȧ’s. To gryht fług’s, ȧn dy noz cyjat’s’um. Zyty śürpeta, zyty nygüty łoüt wün dö. Jak córki sąsiadki miały zostać zabrane na Ural Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. A moja, tu moja sąsiadka, miała dwie (córki) też, z mojego, w tym wieku, co ja, a jedna była starsza. Jak je prowadzili, jak złodziei, bandytów. Jak złodziei. Na ulicy, to szła pod kościół i klękła przed tym, co z nami szedł. Yy... z nimi, bo ja tam nie byłam. To prosiła go: „No zostaw chociaż jedną. Weź już jedną córkę, ale drugą mi zostaw”. To ją kopnął. To zaraz się przewróciła i sobie nos rozbiła. Takie szurpety, tacy niedobrzy ludzie tu byli. [153] Der direktor fur śül höt Wymysiöejer mȧkja fjym Üral bywjet Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Wjyr hota ȧ śiłer, kierownik. Kierownik... No zu wi ȧ śiłer, oder kierownik, wo’ȧ... – Direktor. 157 �158 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Dyrektor, no. Ȧn har kom ȧn’ȧ derfü zih, do zy łoüter kyndyn hon... Fjyca jür, funfca jür, zȧhca jür. Gingj’ȧ y dy gymȧn. Wi jer hot, zu höt’ȧ’ȧ ȧjgykuzt: „Jyr diw, jyr bandyta, dy kyndyn hoter gynuma? Wen jüh imyd höt gymaht yht cwyśa Doüća, do nam di, to ziöet yh nist, oder ny zyty kyndyn!”. No to nöht krigta zy ȧ, do cy cwe, drȧj mȧkja łisa zy, müsa zy, müsta zy yn ham kuma. Bo zy wün zu wi fo [fu] Ałca. Fo [fu] Ałca fün zy uf Rüs... na Ural. Oder yhy wȧ nist, op diöt ej imyd, to (gyśtiörwa). Jak dyrektor szkoły obronił wilamowskie dziewczęta przed wywózką na Ural Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Mieliśmy nauczyciela, kierownika. Kierownik... no tak, jak nauczyciel, ale kierownik, co... – Dyrektor. Dyrektor, no. I on przyszedł i dowiedział się, że same dzieci wzięli. Czternaście lat, piętnaście lat, szesnaście lat. Poszedł do gminy. Jak on, jak on im tam nagadał: „Wy złodzieje, wy bandyci, dzieci żeście zabrali? Jak wam ktoś coś zrobił za Niemca, to weźcie tych, to nic nie mówię, ale takie dzieci”. No to potem wydostali ich, to po dwie, trzy dziewczyny wypuszczali, musiały, musiały przyjść do domu. Bo one były tak jak z Hałcnowa. Z Hałcnowa pojechały na Ural. Ale nie wiem, czy ktoś tam, to (zginął). [154] Wi zy mih ȧreśtjyta, koht dy mama kłejzła myt fłoüma Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Ȧn mȧj mama koht fu... kłejzła myt fłoüma. Ȧn zy bot: „Łöt’s, ejs ej... ejs höt nö ny gasa s’mytagasa. Wen’s wyt kuma... wen’s wyt asa, wyt’s kuma ȧłȧn”. Ȧ dy mama mȧj wiöe gyśȧjter wi yhy, ȧ yhy wiöe ȧ duł nast nö. Ȧ zyta jung mȧkja, ny? Yhy füt mih, do zy wan dy mama nama mytum brüder ufȧ Ural. Yh ziöet: „Nȧ, yhy wa gejn, oder yhy ho ju nist nimanda ny gymaht, to wan zy...”. No ging yh. Wi’h ging, gryht yn kałer, yn rest śpjerta zy mih ȧj. Ȧn diöt wün śun drȧj łoüt: „Dü byst oü dö?” – „No, h’bej oü dö” – kuz yh. No, nöht wöst yh ołdyśt, ziöet yh mer, dy mama hot rȧht, ȧ yhy łis mih zu duł maha. Jak mnie aresztowali, to mama gotowała kluski ze śliwkami Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. A moja mama gotowała z... kluski ze śliwkami. I prosiła: „Zostawcie ją, ona jeszcze nie, ona jeszcze nie jadła obiadu. Jak przyjdzie... jak zje, to przyjdzie sama”. A mama była mądrzejsza niż ja, ja jeszcze byłam głupiutka. Taka młoda dziewczy- �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian na, nie? Ja się bałam, że oni wezmą mamę z bratem na Ural. Powiedziałam: „Nie, ja pójdę, ale ja nikomu nic złego nie zrobiłam, to nie zrobią...”. No poszłam. Jak poszłam, to zaraz do piwnicy, do aresztu, zamknęli mnie. I tam było już trzech ludzi: „Ty też tu jesteś?”. „No też tu jestem”, mówię. No, potem dopiero wiedziałam, powiedziałam sobie, mama miała rację, a ja się tak dałam ogłupić. [155] Wi dy Stanecka bowa y dy tancgrüp ȧjłot Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wȧsty wos, dos wiöe ȧzu, zy höt ȧjgyłoda hefa bowa, fylȧjht wün funfcik, no dos ej ju ny ȧzu gynoü cy ziöen, oder hefa. Ȧna wer zȧjn kuma, cwełf bowa. Wȧsty’s, cwełf, ȧ di łecta wün ny kuma. Ȧna di cwełf bowa, no uf dos, uf dos jyśty... – Pröb. No. Ny pröb, jok... no, uf dy, ziöewer, uf dy pröb. Köma mejer bowa. Oder nöhta ufs jyśty tanca wüwer jok cwełf bowa. No ȧna mjyr hot dos gyfoła, no oder s’müst mih nö der kłop łön. Ȧ yhy hot ȧn güta kłopa, ȧn’ȧ ziöet: „Gej!”, ȧna tanct, tanct’ȧ, yh ho oü gan gytanct ȧn gyzunga. Yta kon yh śun ny, bo der hołc ej krank ȧna kon yh śun ny zyngja. Ȧna nöhta cwełf bowa, dos wȧs yh bocy hoüt, wyhja bowa wün: wiöe oü s’Rüźü fum Tiöma-Jȧśkja ȧna mejer, oder dos gejt dih ny o fylȧjht ȧzu. Ȧna wjyr wün uf ȧner, uf der ander pröb, uf der dryta, ȧn wjyr zȧjn gybłejn. Oły cwełf bowa wün, wjyr cuga zih śejn o, wi wiöe cym tanca. Ȧna... ȧ nöhta wȧsty’s, oder łang gingwer, cwełf bowa. Oder nöhta... ȧs, ȧny wiöd krank, ȧny wiöe yr śwang, y Oüswynca ys’s’er ny güt gymaht, ufer, śun, wi wer hon gytanct. Ȧn wjyr wösta ny, fyrym, ȧ ejs wiöe gröp. Ziöe’h der dos, wȧsty, wo dos ej. No yr śwange. No ȧ nöhta gingja aht bowa. Di gingja zjyr, zjyr łang, s’Matyśoćka, di kund zjyr śejn zyngja, s’Linküś-Rüźa, yhy kund oü, yhy tanct inda s’jyśty. Ȧna oły jün pocy dam jür, wu’h ho gyent cy tanca, tanct yh ino, inda za... inda s’jyśty. No, dy Stanecka ziöet: „Dü konst güt fjyn di bowa” – no to tanctwer. Jak Stanecka zaprosiła kobiety do zespołu Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Wiesz co, to było tak. Ona zaprosiła dużo kobiet, może było pięćdziesiąt, no tego się nie da dokładnie powiedzieć, ale dużo. I my przyszłyśmy, dwanaście kobiet. Wiesz, dwanaście, a ta reszta nie przyszła. I te dwanaście kobiet, no na to, na tą piewszą... – Próbę. Nie, nie próbę, tylko... no na... powiedzmy, że na próbę. Przyszło więcej kobiet. Ale potem na pierwszym tańczeniu byłyśmy tylko dwanaście kobiet. No i mi to 159 �160 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian się podobało, ale musiał mi jeszcze pozwolić mąż. A ja miałam dobrego męża, powiedział mi: „idź”, i tańczyłam, lubiłam też tańczyć i śpiewać. Teraz już nie mogę, bo mam chore gardło i nie mogę już śpiewać. I potem dwanaście kobiet, to wiem do dzisiaj, które kobiety były: była też Rózia od Tuma-Jaśka i więcej, ale to może cię tak nie interesuje. I my byłyśmy na jednej, na drugiej próbie, na trzeciej i tak zostałyśmy. Wszystkie dwanaście kobiet było, ładnie się ubierałyśmy, jak były występy. I... a potem, wiesz, ale długo chodziłyśmy dwanaście kobiet. Ale potem... jedna, jedna zachorowała, jedna była w ciąży, w Oświęcimiu na występie się jej zrobiło niedobrze, na..., jak już tańczyłyśmy. A my nie wiedziałyśmy czemu, a ona była w ciąży. Powiem ci, wiesz, wiesz co to jest, w ciąży. No a potem chodziło osiem kobiet. Te chodziły bardzo, bardzo długo. Matysioczka, ta umiała bardzo ładnie śpiewać, Rózka Linkusiowa, ja też umiałam, ja zawsze tańczyłam pierwsza. I wszystkie lata aż do tego roku, kiedy zakończyłam tańczenie, tańczyłam zawsze pierwsza. No Stanecka powiedziała: „Ty umiesz dobrze prowadzić te kobiety”, no to tańczyłyśmy. [156] Wi der krig oüsbroh, hüt yh dy ki Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wifuł hot yh? Yhy hot ju cwełf jür, wi der krig ej oüsgyfoła. Do hüt yh dy ki, dö hynderum puś. Ȧn mȧj müter kom ȧn zy ziöet: „Ku myta kija, kum yn ham, bo s’ej krig!”. Ȧ cy wjyr wösta, wu dos ej krig? Ȧna y dyham wiöe, wu zy młócili, wu zy dröśa s’gytrȧd. Ȧ zyta... kjerot, to yh wȧ ny, wi dos hȧst. Ȧna uf ȧmöł hühtwer, s’fjet yhta. Ziöetwer: „Ȧ wos ej dos, ȧ wos ej dos?”. Dos hower ju s’jyśty möł gyhüt. „No, europlan” – ziöeta zy – „s’ej krig”. No to wi krig. Ȧna y cwe jür nöma zy śun, wułda, nöma zy śun ȧ foter cyn drowa. Bo zy ziöeta, do wjyr zȧjn fu Doüćłand, ny flymiśy łoüt. No to, ȧ der foter wułd ny gejn y dan krig, łet’ȧ zih hejn. No to wȧsty, wifuł yhy, wifuł yhy müst erława oły zaha. Wifuł möł myter müter fü... bo s’kom der nökwer ȧn’ȧ ziöet: „Wȧsty wos, hoüt wan zy, wan zy, hoüt wan kuma hefa policȧj, ȧn zy wan zihja di łoüt”. (...) No to yhy myter müter, yhy wiöe dy ełdsty, ziöet zy mer ȧzu: „Dü gej s’jyśty” – ȧn ȧ foter cugwer o wi ȧ bow, har ging der ander ȧn dy müter dy łecty. „Ȧ wen imand wyt kuma, to kek ȧzu: „Mȧryja, yhy ho mih ȧ, yhy ho mih, war ej dos, ȧ war ej dos?”. Ȧzu do der foter hjyt ȧn’ȧ gejt ȧbysła uf dy zȧjt. Uf Wymysdiöf. Dos wiöe oü der, der feter dö. Ȧna, s’wiöe zyta fryś he. Ȧna har zos gryhta y dar śoün. Y dam fryśa he. Wiöd’ȧ krank, ony ferśtand. Wejder dy müm, dy Zejma-müm, zej hot wejder bykantśoft mytum dökter fu, fur, fu Brejskja. Kom wejder der dökter, ȧn’ȧ ferśrȧw’um wejder... no, ferśidnikjy zaha. No ȧn, to wȧsty, wi dos wiöe. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jak wybuchła wojna, pasłam krowy Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Ile miałam? Miałam dwanaście lat, jak wybuchła wojna. To pasłam krowy, tu za lasem. A moja mama przyszła i powiedziała: „Chodź z krowami, chodź do domu, bo jest wojna”. A czy my wiedzieliśmy, co to jest wojna? I w domu była, co młócili, co młócili zboże. Taki kierat, to nie wiem, jak to się nazywa. I naraz usłyszeliśmy, że coś jedzie. Powiedzieliśmy: „A co to jest, co to jest?”. Pierwszy raz to słyszeliśmy. „No, samolot”, mówili, „jest wojna”. No to jak wojna. I za dwa lata brali już, chcieli, wzięli już ojca na wojnę. Bo mówili, że jesteśmy z Niemiec, a nie Flamandami. No to, a ojciec nie chciał iść na tę wojnę, to się schował. No to wiesz, ile ja, ile ja musiałam przeżyć różnych rzeczy. Ile razy z mamą... bo przyszedł sąsiad i powiedział: „Wiesz co, bo dzisiaj będą, dzisiaj będą, dzisiaj przyjedzie dużo policji i będą szukać tych ludzi”. (...) No to ja z matką, ja byłam najstarsza, to powiedziała mi tak: „Ty idź pierwsza” i ojca ubrałyśmy jak kobietę, on szedł drugi, a matka ostatnia. „A jak ktoś będzie szedł, to krzycz tak, Maryjo, jak się zlękłam, jak się zlękłam, kto to jest, kto to jest?”. Tak, żeby ojciec usłyszał i żeby zszedł trochę na bok. Do Starej Wsi. To był też wujek tam. I, było takie świeże siano. I on siedział od razu w tej stodole. Na tym świeżym sianie. Zachorował, stracił rozum. Znowu ciotka, ciotka Zejmina, ona miała znowu taką znajomość z takim lekarzem z Brzeszcz. Przyjechał znowu ten lekarz, i przepisał mu znowu. No różne rzeczy. No to wiesz, jak to było. [157] Der gyfoła gyśwyster kymt ufȧ troüm Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Dy müter ziöet: „Mȧj Jȧśü, wu zo’h dih śtekja? Yhy ho śun ȧ kłopa, mü’h’ȧ hejnśtekja. Nö dejh”. Ȧn’ȧ fü, har hot kȧ fyngjyn. Ȧn’ȧ fü yn krig, y Stalingrad, oder [oba] y Leningrad, y dan cwü... Fuł’ȧ [füł’ȧ]. Har wiöe byr kyh, wȧsty, ȧ fü [füt] inda s’asa yn drowa. Nöhta kom’ȧ ym troüm cyr müter, ziöet’ȧ, ȧ mȧj müter ziöet’um ȧzu: „Jȧśü, Jȧśü, bysty kuma?”. Ȧ har ziöet: „Jȧśü, Jȧśü, Jȧśü, Jȧśü, oder dy höst mih ny hejngyśtekt. Yhy łejg ym rȧna fȧld underum rȧla”. Zöfuł kon yh der ziöen. No, ȧn’ȧ kom mej ny. Kuzyn, który zginął na wojnie, przyszedł na sen Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Matka powiedziała: „Mój Jasiu, gdzie cię mam schować? Mam już męża, muszę go schować. Jeszcze ciebie”. I pojechał, on nie miał palców. I pojechał na wojnę. 161 �162 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian W Stalingradzie albo w Leningradzie, w tych dwóch. Zginął. On był przy kuchni, wiesz, woził zawsze jedzenie tym żołnierzom. Potem przyszedł do mojej matki na sen, powiedział, a moja mama mu powiedziała tak: „Jasiu, Jasiu, przyszedłeś?”. A on odpowiedział: „Jasiu Jasiu, Jasiu Jasiu, ale mnie nie schowałaś. Leżę w szczerym polu pod miedzycką”. Tyle mogę ci powiedzieć. No i nigdy już nie wrócił. [158] Wi zy ȧ batłer ȧn ȧ mȧja śtełta Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Oü, frȧłih. Wen yh... yh wa der ziöen. Har wyt cy... dü wyst cy mjyr kuma, no ny? Yhy wył dih ny. „Yh wa der śun dos wȧjza, yh wa der śteła ȧn batłer. Yh wa der dos cykrigata” – no ny? Dos wiöe ȧzu na złość, ȧna mȧja, ȧ mȧja śtełt zih oü. Wen dü dih wyst ferwȧjwa, cy höst ȧ frȧj... [frȧjerka], ȧ mȧkja, dy wyst dih ferwȧjwa, no do śtełststy ȧ mȧja. Mȧj tȧta śtełt ȧ mȧja cym Biba-Jüza. Ȧ wułd zih diöt ferwȧjwa, oder diöt wiöe śun ȧ mȧkja fu w... dö, fum Płaćnik diöt. No do dy ełdyn wułda zjyr ny, no do nöhta ging’ȧ cym Tobyś, der tȧta, no do wiöe’ȧ diöt ny, oder ȧ mȧja śtełt’ȧ, ȧ wyt zih diöt ferwȧjwa, ȧ nöhta... der dźjada wułd ny, do diöt yhta wȧ... ȧ konflikt, diöt wiöe yhta. Jak stawiali dziada i maja Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Też, pewnie. Opowiem ci... On przyjdzie... ty będziesz do mnie chodził, nie? Ja ciebie nie chcę. „Ja ci już pokażę, postawię ci dziada. Zrobię ci na złość”, no nie? To było tak na złość. A maja, maja się też stawia. Jak ty się będziesz żenił, czy masz dziewczynę, będziesz się żenił, to stawiasz maja. Mój tata stawiał maja u Biba-Józka. Chciał się tam ożenić, ale tam była już dziewczyna... stąd, od Płaćnika. No to rodzice za bardzo nie chcieli, no to potem tata poszedł do Tobysia, to już tam nie był. Ale maja postawił, że się tam ożeni. A potem... dziadek nie chciał, że tam był jakiś konflikt, coś było. [159] Faderśłȧjsa Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wi wjyr hota dö, c’yns, hefa śłyswer ganz. Do dy müsta, dy mȧkja kuma, ȧn dos füng ȧzu ym zȧhs nömytag, bocum noün c’öwyts śłyswer fadyn. No do wi wer śłysa fadyn, no do müst inda dy mama gan �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian nöhta cy asa. No do wiöe twiöeg ȧna puter, oba płoc gybaka. Ȧ wen ent ȧna wen wer śłysa ym zynwyt, no ny? Bo wer śłysa ju oły tag, kymt’s cy ziöen. Do ym zynwyt köma dy büwa, dy knȧht, knȧht, köma nöhta myter hȧrmeni [hȧrmoni], nöhta hefa dyhemd [byhend], derzȧnk inda ym zynwyt, wen dy mama wöst, do zy wan kuma, dy büwa myter hȧrmeni [hȧrmoni], go zy wingjer fadyn, do wer hefa dos dyhemd [byhend] śłȧjsa. Bo nöhta wawer tanca, ny? No do nöhta müsa dy tyś kuma wȧg ȧn dy brat, bo dy höst ju zöfuł ny śtil [śtiln]. Dos wiöe ȧ, kymt’s cy ziöen, uf ȧn śtül, ȧ nöht wiöe ȧ brat under gyzoct, do höst ju zöfuł ny, no bank wiöe, ȧ bank, ławka, bank. Miöehysmöł gydenk yh. – No ȧ bank, ȧ bȧnkla. Wiöd dos ołys nöhta ys hoüz gytriöen ȧn do dy śtuw łydik ej cym tanca. Pierzowiec Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. No my mieliśmy tu u nas, dużo gęsi szkubaliśmy. To musiały przyjść dziewczyny i to się tak zaczynało o szóstej wieczór, do dziewiątej wieczór szkubałyśmy pierze. No to jak szkubałyśmy pierze, to mama zawsze musiała dać coś do jedzenia. No to był ser i masło i placek upieczony. A jak się kończyło i jak szkubaliśmy w sobotę, nie? Bo szkubałyśmy codziennie, przyjdzie powiedzieć. To w sobotę przychodzili chłopcy, kawalerowie przychodzili potem z harmonią, potem szybko, wtedy zawsze w sobotę, jak mama wiedziała, że przyjdą chłopcy z harmonią, to dała mniej pierzy, żebyśmy szybko to uszkubały. Bo potem będziemy tańczyć, nie? No to potem stoły musiały zostać usunięte i deski, bo nie masz tyle krzeseł. To było, przyjdzie powiedzieć, na jednym krześle, a potem była podłożona deska, bo nie masz tylu, no ławka była, ławka. Czasem pamiętam. – No ławka. Wszystko to było potem wyniesione do sieni, żeby izba była pusta do tańczenia. [160] Der köh ufer friöed Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ȧna wi yhy hot friöed, do der Siöejka-Jaküb, ȧ kłop, koht. Oder zy kohta ołys dyham, ȧ yn krȧćum gingja zy jok ȧzu uf cwü, drȧj śtunda ȧbysła tanca ȧna diöt, wen imand hot fu, wu maht friöed, to bröhta zy yn krȧćum, oder ȧbysła kanapki, wȧsty, nist wiöemys, nöhta gingja zy śun yn ham, ösa zy śun dyham. 163 �164 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Kucharz na weselu Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. A jak ja miałam wesele, do Sojka Jakub, mężczyzna gotował. Ale oni gotowali wszystko w domu, a do karczmy chodzili tylko tak na dwie godziny, trzy, trochę potańczyć. I tam, jak ktoś miał, z tych co robili wesele, to przynosili do karczmy coś albo trochę kanapek, wiesz, nic ciepłego. Potem szli już do domu, jedli w domu. [161] Der friöedaśmjyrgüst Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ym möntag, dos wiöe der dryty tag. No to, oder wȧsty, wos... dos wün ołys di łoüt fur friöed. No to cuga zy zih o ȧzu, wi imand wułd. Ȧna fün zy mytum... dos wün piöer, piöer par [piöen] ȧn zy fün cy idum, cy idum gast ȧna diöt krigta zy ȧ fłoś myt brantwȧjn oba fylȧjht wȧjn, wu imynd [imyd] hot. Ȧna di nöma dos ołys nöhta uf dy friöed ȧna diöt hota zy ołys, wu ej gybłejn, ösa zy ȧna dan brantwȧjn trunka zy, dos, wu zy hon mytgybröht. Śmiergust weselny Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. W poniedziałek, to był trzeci dzień. No to, wiesz co, to byli wszystko ludzie z wesela. No to ubierali się, jak kto chciał. I jechali... było kilka par, kilka par i oni jeździli do każdego gościa weselnego i tam dostali flaszkę wódki albo może i wina, co kto miał. I ci wzięli to potem na wesele i tam mieli wszystko, co zostało. Jedli i tą wódkę pili, którą ze sobą przywieźli. [162] Zy wułda yn hund ny kłengln Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. No do zej hot fȧld. Dos fȧld Kalinowska, dö, wo höt, der Grabowski śtejt, dos fȧld wiöe bocym... Pöła... bocyr, pocȧr granc. No do... krepjyta dy hund ȧna zy wiöe kȧ kȧtöłyśy ny. No do wułd zy, do zy zuła kłengln, y dy hund. No oder dy łoüt wułda dos fȧld, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian do zy gyt uf dy kjyh, no ny? Ȧna – „wi wer dos zuła maha?” – no to di wjytśoft, di wjyt, wo mejer by dam wün, by dar kjyh mejer, do: „Wawer dy głoka ȧjpaka, wen zy hoün, s’wyt ny gejn”. Nie będzie głośno. – Der kłang wyt ny gejn. No, s’wyt dos śtył łoüfa. No, „Widzicie, no dzwonimy, no dzwonią, no nie? No ale nie bije”. No. Oder s’fȧld go zy, ferśtejsty? No. Uf dy kjyh. Jak nie chcieli dzwonić dzwonami psom Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. No to ona miała pole. To pole Kalinowskiej, tu, co ma, co Grabowski ma dom, to pole było aż do polskiej... aż do granicy. No to umarły jej psy i ona nie była katoliczką. No to chciała, żeby dzwonili psom (dzwonami). No ale ludzie chcieli to pole, żeby dała na kościół, no nie? No i „jak to mamy zrobić”, myśleli ci gospodarze, co więcej przy tym byli, przy tym kościele więcej, to „zapakujemy dzwony, że jak będą biły, to nie pójdzie”. Nie będzie głośno. – Dźwięk nie pójdzie. No, będzie cicho szło. No, „widzicie, no dzwonimy, no dzwonią, no nie? No ale nie bije”. No. Ale pole dała, rozumiesz? No. Na kościół. 165 �166 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Pieśni Dy łidyn [163] Fu ynzyn rȧjhja fȧldyn Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2009. (Fu ynzyn) rȧjhja fȧldyn Wo der Göt höt gygan Brengwjyr oüh hoüt dy giöewa Nör śun ferenta an Ȧn grusa kranc fu yjyn Wȧs, hower ȧna kün Ȧn błimła fuły śtyjyn Fu ynzyn wejza wün Wȧjł ynzer kłopa ata Ej ju ym łand kȧ nut Wo ej fu Göt gybata Fałt ju ym łand kȧ brut. Z naszych bogatych pól Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. (Z naszych) bogatych pól Które nam Bóg dał Przynosimy wam dzisiaj snopki Po zakończonych żniwach I duży wieniec z kłosów Pszenicy, owsa i żyta I pełne kwiaty stoją Gdzie były nasze miedze �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Tak długo, jak nasi mężczyźni pracują Nie ma w kraju biedy Co od Boga wyproszone To że nie brakuje w kraju chleba. [164] Wymysiöejer śejny mȧkja Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2009. Wymysiöejer śejny mȧkja Di kyna zih ju śejn brȧta Y dy kjyh gejn zy śejn ogycün Ym krȧćum śtejn zy ind byfür Dy pobütkla müsa glanca Do zy beser kyna tanca S’miöela mü ju zȧjn gyśłosa Do zy beser kyna pösa Ufum gyśtałtła śejny ruza Do zy beser kyna kuza Ufum hacła zyłwer kroücła Do zy s’giełd hon śtejn ym macła Mytum drüźba kumt ȧhynder Bo wer tanca wi der śynder Kumt mer ȧ drüźba byśenkja Do wer yns kyna bydenkja. Oder: Kuźe mȧkja, kuźe mȧkja Dü cy mjyr, dü cy mjyr Yh wył kuza, yh wył kuza Yh myt djyr, yh myt djyr Ynzer müter, ynzer müter Zoh yns cü, zoh yns cü Wi wer hüta, wi wer hüta Ynzer śejny ruty kü. 167 �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 168 Wilamowianki to piękne dziewczyny Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Wilamowianki to piękne dziewczyny One umieją się ładnie wystroić Do kościoła chodzą pięknie ubrane A w karczmie stoją zawsze na przedzie Półbuty muszą się błyszczeć Żeby lepiej umiały tańczyć Buzia musi być zamknięta Żeby lepiej umiały całować Na gorsecie piękne róże Żeby lepiej mogły mówić Na serduszku srebrny krzyżyk Świadczący o tym, że mają pieniądze w miarce Chodźcie za drużbą Bo tańczymy jak diabli Chodźcie mojego drużbę poczęstować Żebyśmy mogli wytrzeźwieć. Ale: Przyjdź, dziewczyno, przyjdź Ty do mnie, ty do mnie Chcę mówić, chcę mówić Ja z tobą, ja z tobą Nasza matka, masza matka Nas widziała, nas widziała Gdyśmy paśli, gdyśmy paśli Naszą ładną rudą krowę. [165] O dü mȧj łiwy puterbow I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. I: O dü mȧj łiwy puterbow, jupȧjdi, jupȧjda Wos mahsty diöt bym śof jupȧjdijȧda �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Yh woś dy puter ju śejn rȧn, jupȧjdijajupȧjda Ȧn tengl mer fu ȧm ufs ander bȧn, jupȧjdijȧda H: Dos kon nimyd ny. I: Dos kon nimyd, bo dos ho yhy ejwerłet fu dam byłcer łid. H: Ȧha, ufs wymysiöeryś. I: Ufs wymysiöeryś. O ty kochana maślarko I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2009. I: O ty moja kochana maślarko, jupȧjdi, jupȧjda Co robisz tam przy szafliku? jupȧjdijȧda Myję masło, żeby było czyste, jupȧjdijajupȧjda I dreptam z jednej nogi na drugą, jupȧjdijȧda H: Tego nikt nie umie. I: Tego nikt nie umie, bo ja to przełożyłam z tej bielskiej piosenki. H: Aha, na wilamowski. I: Na wilamowski. [166] Zȧjt gybata, ny hot frejwuł Abda-Inga (1928–2016), 2009. Zȧjt gybata, ny hot frejwułn Do wer’üh śtejn undrum gejwuł Wjyr zȧjn ju śun jungy knȧhtła Ołys jungys mü rymłoüfa Ym dy Wȧjnahta Dü byst ȧ jungys knȧhtła. Prosimy was, nie miejcie pretensji (za kolędę dziękujemy) Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. Prosimy was, nie miejcie pretensji Że wam stoimy pod szczytem domu Jesteśmy już młodymi kawalerami 169 �170 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Starzy, młodzi muszą biegać W okresie bożonarodzeniowym Ty jesteś młodym kawalerem. [167] Mȧj mȧkja, ku cy mjyr Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. Mȧj mȧkja, ku cy mjyr Yh wył kuza myt djyr Nöht wawer yns pösa Dy müter wyt nist ny wysa. Moja dziewczyno, chodź do mnie Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Moja dziewczyno, chodź do mnie Chcę z tobą mówić (chodzić do ciebie) Potem się pocałujemy Mama nie będzie nic wiedzieć. [168] Der ołdy Kesuł Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. Der ołdy Kesuł hot zih byzöfa Cym Hȧla-Mockja undys bejnła gykroha Dos wiöe ju ȧ zyter kalüś, dar wułd śłöfa mytum Hȧlüś Underum bejnła. Stary Kesuł Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2007. Stary Kesuł się upił Wlazł do u Hala-Mocka pod ławkę przy piecu To był taki gagatek, że chciał spać z Halusią Pod tą ławką. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [169] Ȧn śrejt weter Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. Ȧn śrejt weter, ȧn śrejt weter, yt błȧjwer śtejn Ȧn śrejt weter, ȧn śrejt weter, yt kynwer gejn Yt mah ȧ rod, zu past yns grod. Jeden krok w przód Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2007. Jeden krok w przód, teraz stoimy Jeden krok w przód, teraz idziemy Teraz zrób koło, tak nam pasuje. [170] Ny śyk mih ys pyśła Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. Ny śyk mih ys pyśła, nȧ! lȧlȧlȧlȧlȧ Biöemła feła wył yh ny, lȧlȧlȧlȧlȧ S’biöemła wje mih ju derśłön Wos wje nöht mȧj mȧkja ziöen, lȧlȧlȧ-lȧlȧlȧlȧlȧ. Nie posyłaj mnie do lasu Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Nie posyłaj mnie do lasu, nie! lalalalala Drzewka walił nie będę, lalalalala Drzewko by mnie zabiło Co by potem powiedziała moja dziewczyna, lalala-lalalalala. [171] S’möndła śȧjnt Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. S’möndła śȧjnt, s’wjyft ȧn śȧjn S’rumpułt undyn brykja 171 �172 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Yh gydöht, yh gydöht Der Jȧśü kymt gyryta. Księżyc świeci Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Księżyc świeci, rzuca blask Coś dudni pod mostami Ja myślałam, ja myślałam Że to Jasiu przyjeżdża na koniu. [172] Śpacerpolka Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. Śpacerpolka śejner tanc War’ȧ ny kon mytśpryngja Dar zuł zyca ufum bȧnkla Ȧn ym wynkl mytzyngja. Śpacerpolka Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Śpacerpolka ładny taniec Kto go nie umie tańczyć Niech sobie siądzie na ławce I w kącie śpiewa razem z nami. [173] Śłöf mȧj kyndła fest Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Y dyham zungwer dos łidła, byn kyndyn wen wer wułda, do zy zuła śłöfa. Śłöf mȧj kyndła fest S’kuma fremdy gest S’kuma müma ȧna fetyn Brengja’m kyndła, nysła, epułn Śłöf mȧj kyndła fest �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian S’kuma fremdy gest Śłöf mȧj kyndła, śłöf S’wȧt ym gatła ȧ śöf Ojyś myt fjyr wȧjsa fisła Brengja’m kyndła, epuł, nysła Śłöf mȧj kyndła, śłöf S’wȧt ym gatła ȧ śöf. Śpij moje dziecko mocno Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. W domu śpiewaliśmy tą piosenkę, przy dzieciach, jak chcieliśmy, żeby spały. Śpij moje dziecko mocno Przychodzą obcy goście Przychodzą ciotki i wujkowie Przynoszą dziecku orzechy i jabłka Śpij moje dziecko mocno Przychodzą obcy goście Śpij moje dziecko śpij W ogródku pasie się owieczka Wasza z czterema białymi nóżkami Przynoszą dziecku jabłka i orzechy Śpij moje dziecko śpij W ogródku pasie się owieczka. [174] Diöt fum hejwuł Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Diöt fum hejwuł kymt mȧj Jȧśü śun gyryta, ryta Ejwer ynzer śweła, kliny hoüzła tryt’ȧ, tryt’ȧ Yh fur frȧjd, śpryng yh roüs, śpryng yh roüs, śpryng yh roüs H’łö dih śun fu mjyr ny roüs, łö dih śun ny roüs. 173 �174 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Tam z górki Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Tam z górki jedzie mój Jasiu konno Przez próg naszego małego domu wkracza Ja z radości wyskakuję Już cię nigdy ode mnie nie wypuszczę. [175] Zȧgja, nȧgja Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Hü cyn uwa Hü cyn uwa! Zȧgja, nȧgja Küśü baka Mała, zaka S’ej kȧ mał S’ej njynt nist No, wȧsty, dos maht yh, wi mȧj kłop wiöe ȧzu krank. No to ida tag mahtwer dos, bo dos wiöe ȧzu ȧbysła, do’ȧ myta henda rjyt ȧn do’ȧ zih ȧbysła rjyt, bo ȧzu wułd’ȧ śun zyca. Wyliczanka „Zȧgja, nȧgja” Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Ciąć, zginać Słodycze piec Mąki, worki Nie ma mąki Nie ma nic Hü do pieca Hü do pieca! No wiesz, to robiłam, jak mój mąż był taki chory. To każdego dnia robiliśmy to, bo to było tak trochę, żeby ruszał rękami, żeby się trochę ruszał, bo tak, to już tylko chciał siedzieć. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [176] S’wün ȧmöł cwü mykja Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. S’wün ȧmöł cwü mykja Ufum kjyhüf fłykja S’hot mih wunder, ejwerwunder Wi di mykja fłykja S’wün ȧmöł cwej hoza Ufum kjyhüf groza S’hot mih wunder, ejwerwunder Wi di hoza groza S’wün ȧmöł cwü fłigja Ufum kjyhüf wigja S’hot mih wunder, ejwerwunder Wi di fłigja wigja. Były raz dwa komary Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Były raz dwa komary Które na cmentarzu łatały Dziwiłem się, bardzo dziwiłem Jak komary łatają Były raz dwa zające Które na cmentarzu jadły trawę Dziwiłem się, bardzo dziwiłem Jak zające jedzą trawę Były raz dwie muchy Które na cmentarzu się kołysały Dziwiłem się, bardzo dziwiłem Jak muchy się kołysają. 175 �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 176 ZAKOŃCZENIE Publikacja powstała jako efekt projektu „Reawakening the Wymysorys language in Wilamowice, Poland”, finansowanego w ramach programu Language Revitalization Accelerator 2022–2023 przez amerykańską organizację Wikitongues, wspierającą rewitalizację i dokumentację zagrożonych języków. To w ramach tego projektu zrealizowano wszystkie nagrania datowane na rok 2022. Aby w publikacji – zarówno w jej wersji internetowej, jak i papierowej – znalazły się głosy jak największej liczby osób, korzystałem również z nagrań powstałych w ramach innych projektów, w tworzeniu których uczestniczyłem. W tym miejscu chciałbym podziękować: Dr. Alexowi Andrasonowi za udostępnienie nagrań, które powstały w ramach naszych badań nad wilamowską gramatyką. Są to wszystkie nagrania z 2009 r. Prof. Tomaszowi Wicherkiewiczowi za udostępnienie nagrań z jego projektu „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej. Baza dokumentacji zagrożonych języków” (NPRH, 2011–2014). Były to nagrania z moją Babcią Heleną Rozner (Böba-Loüzkja), Elżbietą Mynarską (Siöeba-Siöeba) i Józefem Garą (Tołer), wszystkie z 2012 r. W ich powstaniu uczestniczyli: prof. Beata Mikołajczyk, prof. Alfred Majewicz, prof. Tomasz Wicherkiewicz i dr Marek Dolatowski. Dziekuję prof. Justynie Olko za udostępnienie nagrań z jej projektu „Endangered languages. Comprehensive models of language revitalization” (NPRH, 2013–2016). Są to wszystkie nagrania z 2014 r. W ich tworzeniu uczestniczył również dr Bartłomiej Chromik. Wszystkie inne nagrania powstały w ramach mojej pracy dokumentacyjnej prowadzonej od 2004 r.16 W tym miejscu chciałbym podziękować wszystkim Wilamowianom i Wilamowiankom, którzy poświęcili czas i energię, by wspomóc dokumentację językową, ale również mnie osobiście, długimi rozmowami i dobrym słowem. Większość z nich już nie żyje. Byli to: Franciszka Bilczewska fum Frycki (1913–2012), Kazimierz Grygierczyk fum Bjerünjok (1913–2010), Anna Danek fum Pejtela (1916–2015), Zofia Danek fum Stȧnćü (1917–2012), Anna Bilczewska fum Karol (1918–2012), Franciszek Mosler fum Mözłer (1918–2011), Helena Danek fum Kwaka (1919–2012), Anna Sznajder (Schneider) fum Taksła (1920–2012), Jan Biba fum Tiöma-Jȧśkja (1920–2011), Elżbieta Nowak fum Blaśany (1920–2012), Elżbieta Mynarska fum Siöeba-Siöeba (1921–2014), Elżbieta Korczowska fum Kesuł (1922–2015), Matylda Danek Część nagrań jest efektem pracy naukowej finansowanej przez Ministerstwo Nauki i Edukacji ze środków budżetowych na naukę w latach 2016–2022 jako projekt badawczy w ramach programu „Diamentowy Grant” pod nazwą „Góry, pagórki, przykryjcie nas – Wilamowianie wobec powojennych prześladowań”, afiliowany przy Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego. 16 �Zakończenie (1922–2022), Anna Foks (Fox) fum Priöeriöek (1923–2011), Elżbieta Kacorzyk fum Bek-Bȧlcer (1923–2022), Elżbieta Bies fum Ćertok (1923–2014), Anna Zejma fum Lüft (1923–2010), Elżbieta Babiuch fum Poükner/Küpsok (1923–2010), Elżbieta Sznajder (Schneider) fum Taksła (1923–2020), Stanisław Szubert (Schubert) fum Śübert (1923–2016), Elżbieta Matysiak fum Hȧla-Mockja (1924–2014), Helena Gasidło fum Biöeźnjok (1924–2014), Anna Danek fum Küpsela (1924–2021), Józef Sznajder (Schneider) fum Pejter (1924–2013), Rozalia Kowalik fum Poüermin (1925–2016), Waleria Brzezina fum Cepok (1925–2013), Anna Schilder fum Psyk (1925–2017), Katarzyna Balcarczyk fum Karol (1925–2013), Jan Formas fum Kürek (1925–2015), Elżbieta Formas fum Mözłer (1926–2019), Katarzyna Nowak fum Tobyś (1926–2010), Emilia Mika fum Witła (1926–2022), Maria Nycz fum Wȧligüra (1926–2022), Stanisław Rak fum Raćek (1926–2014), Anna Mika fum Biöetuł (1927–2021), Anna Korczyk fum Kołodźej (1927–2015), Anna Janosz fum Hȧla-Frana-Jȧśkja (1927–2015), Helena Danek fum Małata (1927–2020), Elżbieta Figwer fum Böba (1927–2018), Elżbieta Gąsiorek fum Anta (1927–2021), Janina Tempińska fum Böba (1927–2021), Józef Janosz fum Łycki (1927–2014), Franciszek Biesik fum Pinder (1927–2016), Bronisława Pyka (1928–2017), Helena Nowak fum Holećkla (1928–2017), Ingeborg Matzner-Danek fum Abda (1928–2016), Helena Rozner (Rosner) fum Böba-Loüzkja (1928–2015), Stanisław Danek fum Poükner/Küpsok (1928–2015), Jan Balcarczyk fum Amerykon (1928–2013), Elżbieta Merta fum Hȧla-Frana-Jȧśkja (1929–2014), Emilia Biesik fum Raćek (1929–2013), Katarzyna Nowak fum Pejtela (1929–2019), Elżbieta Nycz fum Śleźok (1929–2007), Józef Gara fum Tołer (1929–2013), Eugenia Foks (Fox) fum Bröda (1930–2022), Elżbieta Koch fum Mjeta-Jȧś (1930–2013), Elżbieta Gandor fum Puś-Pejter (1930–2017), Hilda Kasperczyk fum Ćiöe (1930–2005), Emilia Zejma fum Mözłer (ur. 1930), Anna Biba fum Küćłik (1930–2009), Helena Foks (Fox) fum Fröst (1930–2020), Anna Kowalczyk fum Tobyś (1930–2022), Zofia Kozieł fum Śübert (1930–2016), Stanisław Kuczmierczyk fum Śymek (1930– 2019), Rozalia Danek fum Mjyra-Winca (1931–2021), Rozalia Węgrodzka fum Gȧda (ur. 1931), Elżbieta Nikiel fum Linküś (ur. 1931), Helena Gacek fum Pȧloż (1931–2020), Stanisław Zejma fum Zejma (1931–2015), Franciszek Danek fum Pȧća (1931–2020), Elżbieta Styskała fum Kaspela (1932–2017), Stefania Kuczmierczyk fum Ćiöe (ur. 1932), Anna Nowak fum Hȧla-Mockja (1932–2011), Emilia Danek fum Biöeźnjok (1933–2020), Kazimierz Foks (Fox) fum Baranła (1933–2020), Eugeniusz Zejma fum Mözłer (1934–2023), Anna Kuczmierczyk fum Zelbst (1934–2018), Anna Sznajder (Schneider) fum Gȧda (1934–2014), Józef Sznajder (Schneider) fum Hermon (1936–2022), Bernardyna Zbierowska fum Holećkla (1949–2021), Stanisław Merta fum Hȧla-Frana-Jȧśkja-Hȧla (1954–2011). Szczególne podziękowania kieruję do dwóch Wilamowianek – Heleny Bibowej (Płaćnik-Helka) i Anny Foksowej (Lüft-Nüśka), za to że poświęciły mi w 2022 r. wiele godzin i cierpliwie odpowiadały na nawet najdziwniejsze moje pytania. Gdyby nie ich zapał i poświęcenie, nie byłbym w stanie zrealizować tego i wielu innych projektów. 177 �178 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian DY ENDRYD Dy publikȧcyj ej ȧdśtanda fum „Reawakening the Wymysorys language in Wilamowice, Poland” projekt, gyfinansjyt fum Language Revitalization Accelerator 2022– 2023 program diöh dy amerykȧnyśy orgȧnizȧcyj Wikitongues, wo zy underśtyct dy rewitȧlizȧcyj ȧn dokumentȧcyj fun śpröha, wo zy zȧjn bydret fum oüsśtarwa. Y dam projekt ȧdśtinda oły ufśpejłnana ym 2022 jür. Do’s y di publikȧcyj (ym internet wi oü ym bihła) śtyma fu wi ym mȧsta łoüt kuma, at yh oü myta ufśpejłnana, wo zy zȧjn ȧdśtanda fun andyn projekta, wu’h zoüwer bej gywast. Y dam üt wje’h weła danka: Ym dr Andrason-Alex, do’ȧ go dy ufśpejłnana, wo wer zy cyzoma mahta, wi wer badȧta dy wymysiöeryśy gramatyk. Dos zȧjn oły ufśpejłnana fum 2009 jür. Ym profesiöer Wicherkiewicz-Tomasz, do’ȧ go dy ufśpejłnana fu zem projekt „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej. Baza dokumentacji zagrożonych języków”, (NPRH, 2011–2014). Dos zȧjn dy ufśpejłnana myt mer Baba – Böba-Loüzkja-Helka, wi oü mytum Siöeba-Hȧla ȧn Tołer-Jüza, oły fum 2012 jür. Bym ufśpejła wün prof. Mikołajczyk-Beata, prof. Majewicz-Alfred, prof. Wicherkiewicz-Tomasz ȧn dr Dolatowski-Marek. Yhy dank yr profesiöeryn Olko-Justyna, do zy go dy ufśpejłnana fu jym projekt „Endangered languages. Comprehensive models of language revitalization” (NPRH, 2013–2016). Dos zȧjn oły ufśpejłnana fum 2014 jür. Myta hot oü cy tün der dökter Chromik-Biöetuł. Oły ander ufśpejłnana ho yhy gymaht oüz dokumentȧcyj, wo’h zy mah fum 2004 jür. Y dam üt wje’h weła y oła Wymysiöejeryna ȧn Wymysiöejyn danka, wo zy hon mer gyśankt jyr cȧjt ȧn kroft, do zy hüłfa byr dokumentȧcyj fur wymysiöeryśa śpröh ȧn oü y mjyr, myta łanga gykuza ȧn myt gütum wüt. Dy mȧsta föna ława śun mej ny. Dos wün: Frycki-Francka (1913–2012), Bjerünjok-Mjyra (1913–2010), Pejtela-Nüśka (1916–2015), Stȧnćü-Ziöeśka (1917–2012), Karol-Nüśa (1918–2012), MözłerFrana (1918–2011), Kwaka-Helka (1919–2012), Taksła-Nüśa (1920–2012), Tiöma-Jȧśkja-Jȧśki (1920–2011), Blaśany-Hȧla (1920–2012), Siöeba-Siöeba-Hȧla (1921–2014), Kesuł-Hȧla (1922–2015), Danek-Mȧtylda (1922–2022), PriöeriöekNüśa (1923–2011), Ćertok-Hȧla (1923–2014), Lüft-Nüśka (1923–2010), Poükner/ Küpsok-Hȧla (1923–2010), Taksła-Hȧla (1923–2020), Bek-Bȧlcer-Hȧla (1923– 2022) Śübert-Staha (1923–2016), Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), BiöeźnjokHelka (1924–2014), Küpsela-Nüśa (1924–2021), Pejter-Jüza (1924–2013), �Dy endryd Poüermin-Ruzła (1925–2016), Cepok-Wȧlerka (1925–2013), Psyk-Nüśa (1925– 2017), Karol-Kȧśka (1925–2013), Kürek-Jȧśki (1925–2015), Mözłer-Hȧla (1926– 2019), Tobyś-Kȧśka (1926–2010), Witła-Milka (1926–2022), Wȧligüra-Mȧryśka (1926–2022), Raćek-Staha (1926–2014), Biöetuł-Nüśka (1927–2021), KołodźejNüśka (1927–2015), Hȧla-Frana-Jȧśkja (1927–2015), Małata-Helka (1927–2020), Böba-Hȧla (1927–2018), Anta-Hȧla (1927–2021), Böba-Janka (1927–2021), Łycki-Jüza (1927–2014), Pinder-Frana (1927–2016), Pyka-Bronka (1928–2017), Holećkla-Helka (1928–2017), Abda-Inga (1928–2016), Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), Poükner/Küpsok-Staha (1928–2015), Amerykon-Jȧśki (1928–2013), Hȧla-Frana-Jȧśkja-Hȧla (1929–2014), Raćek-Milka (1929–2013), Pejtela-Kȧśka (1929–2019), Śleźok-Hȧla (1929–2007), Tołer-Jüza (1929–2013), Bröda-Genjü (1930–2022), Mjeta-Jȧś-Hȧla (1930–2013), Puś-Pejter-Hȧla (1930–2017), ĆiöeHilda (1930–2005), Mözłer-Milka (gyb. 1930), Küćłik-Nüśa (1930–2009), FröstHelka (1930–2020), Tobyś-Nüśa (1930–2022), Śübert-Ziöeśka (1930–2016), Śymek-Staha (1930–2019), Mjyra-Winca-Ruzła (1931–2021), Gȧda-Ruzła (gyb. 1931), Linküś-Hȧla (gyb. 1931), Pȧloż-Helka (1931–2020), Zejma-Staha (1931– 2015), Pȧća-Frana (1931–2020), Maksek/Kaspela-Hȧla (1932–2017), Ćiöe-Stefka (gyb. 1932), Hȧla-Mockja-Nüśka (1932–2011), Biöeźnjok-Milka (1933–2020), Baranła-Mjyra (1933–2020), Mözłer-Genek (1934–2023), Zelbst-Nüśka (1934– 2018), Gȧda-Nüśka (1934–2014), Hermon-Jüza (1936–2022), Holećkla-Beni (1949–2021), Hȧla-Frana-Jȧśkja-Hȧla-Staha (1954–2011). Ym hacta wje’h weła y cwü Wymysiöejeryna danka – ym Płaćnik-Helka ȧn ym Lüft-Nüśka, fjyr dos, do zy mer hon ym 2022 jür hefa śtunda gan ȧn do zy mer gydyłdik uf mȧj nawet wyndeliksta fröga hon cyrykgyziöet. Wen ny jyr łöst ȧn wyła fum śenkja, wje yh dan projekt, wi oü oły ander projekta ny kyna hon gymaht. 179 �180 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian ROZMÓWCZYNIE I ROZMÓWCY, KTÓRYCH WYPOWIEDZI ZNAJDUJĄ SIĘ W TEJ KSIĄŻCE DY KUZERYNA ȦN DY KUZYN, WO ZY Y DAM BIHŁA KUZA Anna Sznajder (Schneider) Taksła-Nüśa (1920–2012) Elżbieta Mynarska Siöeba-Hȧla (1921–2014) Fot. z cyfrowego archiwum Stowarzyszenia „Wilamowianie” Fot. Alfred Majewicz Helena Biba Płaćnik-Helka (ur. 1922) Elżbieta Kacorzyk Bek-Bȧlcer-Hȧla (1923–2022) Fot. Justyna Majerska-Sznajder Fot. Alex Andrason �Rozmówczynie i rozmówcy, których wypowiedzi znajdują się w tej książce Elżbieta Sznajder (Schneider) Taksła-Hȧla (1923–2020) Anna Zejma Lüft-Nüśka (1923–2010) Fot. Tymoteusz Król Fot. Tymoteusz Król Elżbieta Babiuch Küpsok/Poükner-Hȧla (1923–2010) Helena Gasidło Biöeźnjok-Helka (1924–2014) Fot. Alex Andrason Fot. Tymoteusz Król 181 �182 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Elżbieta Matysiak Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014) Stanisław Foks (Fox) Lüft-Staha (1926–2021) Fot. Alex Andrason Fot. Alfred Majewicz Rozalia Hanusz Linküś-Ruzła (1926–2009) Anna Foks (Fox) Lüft-Nüśka (ur. 1927) Fot. Alex Andrason Fot. Justyna Majerska �Rozmówczynie i rozmówcy, których wypowiedzi znajdują się w tej książce Elżbieta Figwer Böba-Hȧla (1927–2018) Ingeborg Matzner-Danek Abda-Inga (1928–2016) Fot. Tymoteusz Król Fot. Tymoteusz Król Helena Rozner (Rosner) Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015) Helena Nowak Holećkla-Helka (1928–2017) Fot. Alfred Majewicz Fot. EDYTOR Rafał Klimkiewicz 183 �184 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Józef Gara Tołer-Jüza (1929–2013) Elżbieta Gandor Puś-Pejter-Hȧla (1930–2017) Fot. EDYTOR Rafał Klimkiewicz Fot. Tymoteusz Król Anna Kowalczyk Tobyś-Nuśka (1930–2022) Stanisław Zejma Zejma-Staha (1931–2015) Fot. Tymoteusz Król Fot. Tymoteusz Król �BIBLIOGRAFIA BIBLIOGRȦFYJ Ahearn, L. M. (2013). Antropologia lingwistyczna. Wprowadzenie. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Andrason, A., Król, T. (2016). A grammar of Wymysorys. Duke: Duke University. Barciak, A. (red.) (2001). Wilamowice: Przyroda, historia, język, kultura oraz społeczeństwo miasta i gminy. Wilamowice: Urząd Gminy Wilamowice. Bartmiński, J. (2007). Językowe podstawy obrazu świata. Lublin: Wydawnictwo UMCS. Bogatyriew, P., Jakobson, R. (1975). Folklor jako swoista forma twórczości. W: P. Bogatyriew, Semiotyka kultury ludowej. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 168–182. Borges, R. (2019). Rapid Automatized Picture Naming as a Proficiency Assessment for Endangered Language Contexts: Results from Wilamowice. Journal of Communication and Cultural Trends, 1, 1–25. Borges, R., Król, T. (2019). The Relationship between Literature and Language Revitalization: „RewiTEATRalizacja” in Wilamowice. Multiethnica, 39, 25–38. Burszta, J., Grębecka, Z. (2015). Mówiono „druga Moskwa”. Wspomnienia legniczan o stacjonowaniu wojsk radzieckich w latach 1945–1993. Kraków: Libron. Chromik, B. (2019). Mikro- i makroideologie językowe. Przykład języka wilamowskiego. Praca doktorska. Warszawa: Wydział „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego. Clifford, J. (2000). O autorytecie etnograficznym. W: J. Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka. Warszawa: Wydawnictwo KR, 29–63. Connerton, P. (2012). Jak społeczeństwa pamiętają. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Crystal, D. (2000). Language Death. Cambridge: Cambridge University Press. Czubala, D. (1999). „Legendy miejskie” czy „legendy końca XX wieku”?. W: K. D. Kadłubiec (red.), Folklorystyka na przełomie wieków. Cieszyn: Stowarzyszenie „Pro Filia”, 190–196. Dołowy-Rybińska, N. (2011). Języki i kultury mniejszościowe w Europie: Bretończycy, Łużyczanie, Kaszubi. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Dołowy-Rybińska, N. (2017). „Nikt za nas tego nie zrobi”. Praktyki językowe i kulturowe młodych aktywistów mniejszości językowych Europy. Toruń: Fundacja na rzecz Nauki Polskiej, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Dybczyński, W. (2002). Śpiewnik gminy Wilamowice. Wilamowice: Urząd Gminy. �186 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Gara, J. (2004). Zbiór wierszy o wilamowskich zwyczajach i obrzędach oraz słownik języka wilamowskiego. Wilamowice–Bielsko-Biała: Stowarzyszenie za rzecz Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Miasta Wilamowice „Wilamowianie”. Gara, J. (2007). „Wymysöjer śtytła”: Miasteczko Wilamowice oraz jego osobliwości w zbiorze piosenek Józefa Gary. Wilamowice: Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury w Wilamowicach. Grenoble, L. A. (2021). What do we revitalise. W: J. Olko, J. Sallabank (eds.), Revitalizing Endangered Languages. A practical guide. Cambridge: Cambridge University Press, 9–22. Grochowski, P. (2017). Od strzygoni do wampirów energetycznych. Folklor jako system praktyk interpretacyjnych. Przegląd Kulturoznawczy, 2(32), 223–242. Grochowski, P. (2019). Ustne narracje o Holokauście. Między folklorem a historią mówioną. W: P. Grochowski, D. Czubala (red.), O tym nie wolno mówić… Zagłada Żydów w opowieściach wspomnieniowych ze zbiorów Dionizjusza Czubali. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 7–36. Hajduk-Nijakowska, J. (2016). Doświadczanie pamięci. Folklorystyczny kontekst opowieści wspomnieniowych. Opole: Uniwersytet Opolski. Jones, S. H. (2014). Autoetnografia. Polityka tego, co osobiste. W: N. K. Denzin, Y. S. Lincoln (red.), Metody badań jakościowych, t. 1. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 175–218. Kadłubiec, K. D. (1999). Między memoratem a fabulatem. W: T. Smolińska (red.), Folklorystyczne i antropologiczne opisanie świata. Księga ofiarowana Profesor Dorocie Simonides. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 63–70. Kajfosz, J. (2009). Magia w potocznej narracji. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Kajfosz, J. (2011). Folklor jako tekst w obiegu i jego potencjał konstruowania rzeczywistości. W: J. Hajduk-Nijakowska, T. Smolińska (red.), Nowe konteksty badań folklorystycznych. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 53–78. Karasek-Langer, A., Strzygowski, E. (1930). Sagen der Beskidendeutschen. Plauen: Verlag von Günther Wolff zu Plauen im Vogtland. Kleczkowski, A. (1920). Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji: Fonetyka i fleksja. Kraków: Polska Akademia Umiejętności. Kleczkowski, A. (1921). Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji: składnia (szyk wyrazów). Poznań: Gebethner i Wolff. Krawczyk-Wasilewska, V. (1986). Współczesna wiedza o folklorze. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Król, T. (2015). Soziolinguistische Analyse des heutigen Wilmesaurischen. Praca licencjacka obroniona w Instytucie Filologii Germańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego. �Bibliografia Król, T. (2019a). Zbiór pieśni wilamowskojęzycznych z Sammlung Horak w Volksmusikarchiv des Bezirks Oberbayern w świetle najnowszych badań nad muzyką w Wilamowicach. Literatura Ludowa, 3, 47–66. Król, T. (2019b). Aneks – zbiór pieśni w języku wilamowskim. W: M. Małanicz-Przybylska, Bez muzyki, bez śpiewu nie ma świata. Muzyka w Wilamowicach. Warszawa: Wydział „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego, 169–228. Król, T. (2020). Słownik języka wilamowskiego. Maszynopis w archiwum projektu „Dokumentacja językowego i kulturowego dziedzictwa Wilamowic”. Król, T. (2021). Ynzer łidła – nasze pieśni. Wilamowskojęzyczne pieśni, kołysanki i wyliczanki. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Król, T., Olko, J., Wicherkiewicz, T. (2017). Awakening the Language and Speakers Community of Wymysiöeryś. European Review, 26(1), 179–191. Król, T., Mętrak, M., Żak, A. (2020). Bibliografia adnotowana publikacji dotyczących kultury Wilamowic i języka wilamowskiego z lat 2001–2020. Adeptus, 16. Król, T., Mętrak, M., Żak, A. (2022). Bibliografia adnotowana publikacji dotyczących kultury Wilamowic i języka wilamowskiego z lat 1945–2000 i 2020–2022. Adeptus, 19. Latosiński, J. (1909). Monografia miasteczka Wilamowic: na podstawie źródeł autentycznych. Kraków: Drukarnia Literacka pod zarządem L. K. Górskiego. Lehmann, A. (2007). Reden über Erfahrung. Kulturwissenschaftliche Bewusstseinsanalyse des Erzählens. Berlin: Dietrich Reimar Verlag. Macdonald, S. (2021). Krainy pamięci. O dziedzictwie i tożsamości we współczesnej Europie. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury. Małanicz-Przybylska, M. (2019). Bez muzyki, bez śpiewu nie ma świata. Muzyka w Wilamowicach. Warszawa: Wydział „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego. Marcol, K. (2020). Toutowie. Język i pamięć w ustanawianiu wspólnoty Wiślan w Banacie. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Młynek, L. (1907). Narzecze wilamowickie. Tarnów: J. Pisz. Mojmir, H. (1930). Wörterbuch der deutschen Mundart von Wilamowice, t. 1, A–R. Kraków: Polska Akademia Umiejętności. Mojmir, H. (1936). Wörterbuch der deutschen Mundart von Wilamowice, t. 2, S–Z. Kraków: Polska Akademia Umiejętności. Neels, R. (2012). De nakende taaldood van het Wymysojer, een Germaans taaleiland in Zuid-Polen. Een socuilinguïstische analyse. Praca doktorska. Leuven: Katolieke Universiteit Leuven. Simonides, D. (1969). Współczesna śląska proza ludowa. Opole: Powiatowy Instytut Śląski. Simonides, D. (1981). Memorat i fabulat we współczesnej folklorystyce. W: W. Nawrocki, M. Waliński (red.), Literatura popularna – folklor – język, t. 2. Katowice: Uniwersytet Śląski. 187 �188 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Sydow (von Sydow), C. (1934). Kategorien der Prosa-Volksdichtung. In: Volkskundliche Gaben. John Meier zum 70 Geburtstage dargebracht. Berlin: de Gruyter, 253–268. Szlachta-Ignatowicz, J., Wicherkiewicz, T. (2019). O teatrze wilamowskim. Postscriptum Polonistyczne, 23(1), 89–103. Tokarska-Bakir, J. (2009). Skaz antysemityzmu. Teksty drugie, 1–2, 302–317. Wicherkiewicz, T. (2001). Piśmiennictwo w etnolekcie wilamowskim. W: A. Barciak (red.), Wilamowice. Przyroda, historia, język, kultura oraz społeczeństwo miasta i gminy. Wilamowice: Urząd Gminy, 520–538. Wicherkiewicz, T., Zieniukowa, J. (2001). Język i piśmiennictwo. W: A. Barciak. (red.), Wilamowice: Przyroda, historia, język, kultura oraz społeczeństwo miasta i gminy. Wilamowice: Urząd Gminy, 487–578. Zhelyazkova, A. (2003). Urgent Anthropology: Methods of Crisis Research. International Centre for Minority Studies and Intercultural Relations (IMIR). https://core.ac.uk/ download/pdf/11872397.pdf [dostęp: 1.10.2022]. Zielińska, A. (2013). Mowa pogranicza. Studium o językach i tożsamościach w regionie lubuskim. Warszawa: Instytut Slawistyki PAN. Żak, A. (2017). Wpływ języka większości w procesie standaryzacji języka: przykład obecności polonizmów w materiałach edukacyjnych do nauki wilamowskiego. W: S. Cygan (red.), Język jako świadectwo kultury. Język. Kultura. Społeczeństwo. Kielce: Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, 269–277. Instrukcja otwierania filmów Należy zeskanować kod QR, a następnie po otwarciu strony Wikitongues kliknąć „Dropbox.mp4”. Wtedy nastąpi odtworzenie filmu. W razie problemów prosimy o kontakt na adres e-mailowy stow.wilamowianie@gmail.com. Instrukcyj fum łön fun filma Cyderjyśt diöef’ȧ ȧ QR-kod skȧnowȧn, ȧ nöhta wen dy „Wikitongues”-zȧjt ej śun ufgymaht, diöef’ȧ „Dropbox.mp4”, to wyt der film gejn. Wen’s ny wje głyngja, to śrȧjwt ufa e-mail stow.wilamowianie@gmail.com. �Spis treści TEMATYCZNY SPIS TREŚCI TEMATYŚER RȦJSTER Wymysoü ȧn Wymysiöejer Wilamowice i Wilamowianie Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot��������������� 81 Wilamowice to piękne, małe miasto������� 81 Dy Wymysiöejyn kuma fum mjer����������� 51 Wilamowianie pochodzą znad morza����� 51 Ȧ Wymysiöejer tryft zȧj müter y Amsterdam����������������������������������� 52 Wilamowianin spotyka swoją matkę w Amsterdamie������������������������������� 52 Dy Wymysiöejer wün ander łoüt ����������� 53 Wilamowianie byli innymi ludźmi��������� 53 Uf Wymysoü diöft zih nimyd ny ferwȧjwa ����������������������������������� 53 Do Wilamowic nikt nie mógł się przyżenić ���������������������������������������� 54 Fyrym hȧsa zy Underum Puś ����������������� 82 Dlaczego jedna z dzielnic Wilamowic nazywa się Pod Lasem������������������� 83 Der Jüdaśtȧjg ȧn der Pöłaśtȧjg ��������������� 83 Jüdaśtȧjg i Pöłaśtȧjg (ścieżka Żydów i Polaków)��������������������������������������� 83 Wi zy dy ciglȧj boüta ���������������������������� 119 Jak budowano cegielnię ������������������������ 119 Der Bibiöewjec jyśter����������������������������� 83 O dawnym Bibowcu������������������������������� 84 Dy jyśta Wymysiöejyn wułda ny błȧjn y Wymysdiöf����������������������������������� 82 Pierwsi Wilamowianie nie chcieli zostać w Starej Wsi ����������������������� 82 Fyrym hȧsa zy cym Taksła�������������������� 119 Skąd wziął się przydomek Taksła���������� 120 Dy śül fjym krig wiöe śtreng ������������������ 98 Przedwojenna szkoła była rygorystyczna���������������������������������� 98 Dy Wymysiöejyn köma mejer wi zejwa hundyt jür y dam������������������������������ 54 Wilamowianie przybyli ponad siedemset lat temu��������������������������� 54 Dy Wymysiöejyn wün ander łoüt wi dy Ełcnyn������������������������������������ 55 Wilamowianie byli inni niż Hałcnowianie ���������������������������������� 55 Dy Ełcnyn ferhyndyn yn Wymysiöejyn��� � 56 Hałcnowianie przeszkadzają Wilamowianom�������������������������������� 56 Dy wymysiöeryśy śpröh Język wilamowski Dy śwygjermüter kuzt jok wymysiöeryś���������������������������������� 120 Teściowa mówiła tylko po wilamowsku������������������������������ 120 Dy jyśta Wymysiöejyn wün y Wymysdiöf������������������������������������ 82 Pierwsi Wilamowianie osiedlili się w Starej Wsi������������������������������������ 82 Nimand hot yns ny gan diöh dy śpröh ���� 57 Nikt nas nie lubił z powodu języka���������� 57 Dy śpröh wiöe ny derłiöet������������������������ 57 Język wilamowski był zakazany�������������� 57 Wo dy mama wje ziöen, wen zy fum grop wje ufśtejn ���������������������������� 121 Co powiedziałaby mama, jakby wstała z grobu ������������������������������������������ 121 Wi kon mȧ dy müterśpröh fergasa? ������ 122 Jak można zapomnieć matczyny język?�������������������������������������������� 122 Dy Siöeboka kuzta wymysiöeryś���������� 122 Soboki mówiły po wilamowsku������������ 123 Ȧ Wymysiöejeryn ziöet uf „hołdy-bołdy” o ������������������������������ 58 Jak jedna Wilamowianka odpowiedziała na „hołdy-bołdy” ���������������������������� 58 Wymysiöeryś ej ȧ śejny śpröh���������������� 123 Wilamowski to piękny język������������������ 123 Dy atyn łjyn zih wymysiöeryś �������������� 123 Robotnicy uczyli się wilamowskiego���� 124 189 �190 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Fyrym yh ho ogyfanga cy śrȧjwa wymysiöeryś���������������������������������� 125 Dlaczego zacząłem pisać po wilamowsku������������������������������ 125 Der śwygjerfoter wiöe ȧ Pöła, oder ȧ łjyt zih wymysiöeryś�������������������� 58 Mój teść był Polakiem, ale uczył się wilamowskiego�������������������������������� 59 Fyrym zih dy łoüt interesjyn myter wymysiöeryśa śpröh������������������������ 59 Dlaczego jest teraz takie zainteresowanie językiem wilamowskim������������������ 59 Der foter kund ny pönyś kuza���������������� 125 Ojciec nie umiał mówić po polsku�������� 126 Ym kynd wiöe’s ny derłiöet cy kuza wymysiöeryś���������������������������������� 126 Jak zabroniono dziecku mówić po wilamowsku������������������������������ 126 Wysty gryhta wymysiöeryś kuza? �������� 127 Zaczniesz mówić po wilamowsku? ������ 127 Ȧ briw wymysiöeryś gyśrejwa���������������� 60 List napisany po wilamowsku������������������ 60 Der kłop fu Błan ferśtind wymysiöeryś������ 78 Mąż z Bielan rozumiał po wilamowsku������ 79 Der Poüermin ziöet, wos ej nojys������������ 60 Pauermin mówił o nowinach ������������������ 60 Wen wer kuzta wymysiöeryś, müstwer śtröf coła������������������������������������������ 61 Za mówienie po wilamowsku trzeba było płacić kary������������������������������� 61 Di, wo ferśtinda, łahta������������������������������ 61 Ci, co rozumieli, śmiali się���������������������� 62 Dy kyndyn wün bejz, do wer kuzta wymysiöeryś���������������������������������� 128 Dzieci były złe, jak mówiliśmy po wilamowsku������������������������������ 128 Dy müter fur nökweryn kund ny pönyś��������������������������������������� 129 Matka sasiadki nie umiała mówić po polsku���������������������������������������� 129 Fyrym wiöd y Wymysoü dy pönyśy śpröh ȧjgyfüt������������������������������������ 99 Dlaczego w Wilamowicach wprowadzono język polski�������������� 99 Wymysiöejer kłȧdyn Wilamowskie stroje Yhy nyt śwjerery zaha �������������������������� 129 Szyłam cięższe rzeczy���������������������������� 129 Yhy nyt śejny lȧlka (tȧkla)�������������������� 130 Szyłam piękne lalki�������������������������������� 130 Wi dy Pöła ogycün gingja������������������������ 62 Stroje Polaków z okolicznych wsi ���������� 62 Wer hota myter śwaster zyty nymłikjy rek���������������������������������� 130 Miałyśmy z siostrą takie same spódniczki�������������������������������������� 131 Dy gywynłikja rek fur müter����������������� 131 Spódnice codzienne od matki��������������� 131 Dy baba hoüt zih ym bet����������������������� 100 Babcia czepiła się w łóżku������������������� 100 Dy bowa, wo gingja bocȧm end wymysiöeryś��������������������������������� 100 Kobiety, które do końca życia chodziły po wilamowsku ������������� 100 S’hemb ��������������������������������������������������118 Koszula��������������������������������������������������118 Dy śynsty traht uf Hȧlikjałȧjtnysdunyśtag����������������� 134 Najpiękniejszy strój był na Boże Ciało������������������������������� 134 Wi mȧ dy wymysiöejer fłȧk zo wośa����������������������������������������� 128 Jak prać wilamowskie stroje����������������� 128 Ȧ bow trüg koroln fu böśtan����������������� 101 Jedna kobieta nosiła korale z bursztynu����������������������������������� 101 Dy Wymysiöejyn zȧjn kuma yn kłȧdyn ��������������������������������������� 62 Wilamowianie przybyli w strojach��������� 63 Wi’h wymysiöejer blüza wüś��������������� 131 Jak prałam wilamowskie bluzki����������� 132 Dy śłȧhsta rek wün płesnerrök ȧn kȧljytarök��������������������������������� 132 Najgorsze (najmniej odświętne) były spódnice płesnerrök i kȧljytarök ������������������������������������ 132 S’kroücła fur müter�������������������������������� 133 Krzyżyk od matki���������������������������������� 133 �Tematyczny spis treści Ym jyśta zuntag gingja zy śyner ogycün ������������������������������������������ 133 W pierwszą niedzielę miesiąca ubierały się ładniej������������������������ 133 Wi zih ȧ Wymysiöejeryn fjym krig zułd ocin���������������������������������������� 101 Jak przedwojenne Wilamowianki się ubierały������������������������������������������ 102 Wosfer hemb jyśter wün������������������������ 103 O tym, jakie dawniej były koszule�������� 103 Nimyd hot zyty fłȧk, wi wjyr������������������ 63 Nikt nie miał takich strojów jak my�������� 63 Wi zy nöm krig hon ȧ ymertihła gyśtöła������ 63 Jak nam ukradli po wojnie najładniejszą odziewaczkę�������������� 63 Trȧdycyja Tradycje Der śmjyrgüst fjym krig�������������������������� 64 Śmiergust przed wojną���������������������������� 64 Jyśter gusa zy ym śmjyrgüst ny ȧzu wi yta �������������������������������������������� 103 Kiedyś nie lali po śmierguście tak mocno jak teraz������������������������ 104 Zy śtełta ufum dah ȧ wiöen cyzoma������ 104 Jak złożyli wóz na dachu ���������������������� 104 Wi zy ȧ batłer ȧn ȧ mȧja śtełta �������������� 162 Jak stawiali dziada i maja���������������������� 162 Ym śmjyrgüst kund’ȧ ny gejn, wi’ ȧ hot ahca jür���������������������������������� 104 Po śmierguście nie można było iść, jak się nie miało osiemnastu lat���� 104 Faderśłȧjsa���������������������������������������������� 162 Pierzowiec �������������������������������������������� 163 Wi zy uf dy friöed gingja fjym krig �������� 65 Jak szli na wesele przed wojną���������������� 65 Jyśter wiöe łöstikjer, wer śłysa dy fadyn ���������������������������������������� 105 Kiedyś było weselej, szkubałyśmy pierze��������������������������������������������� 105 Dy ślynćkja ufer friöed���������������������������� 65 Ślęczki na weselu������������������������������������ 65 Opyłys y Ałca������������������������������������������ 79 Odpust w Hałcnowie�������������������������������� 79 Der friöedaśmjyrgüst����������������������������� 164 Śmiergust weselny �������������������������������� 164 Der köh ufer friöed�������������������������������� 163 Kucharz na weselu �������������������������������� 164 Mȧj wymysiöejer friöed�������������������������� 93 Moje wilamowskie wesele���������������������� 93 Wi dy wymysiöejer Jüda fȧjyta sukkot������ 69 Jak wilamowscy Żydzi świętowali Sukkot���������������������������������������������� 70 Łidła Pieśni Yhy kund śejn zyngja���������������������������� 152 Zawsze umiałam ładnie śpiewać������������ 152 Fu ynzyn rȧjhja fȧldyn �������������������������� 166 Z naszych bogatych pól ������������������������ 166 Wymysiöejer śejny mȧkja���������������������� 167 Wilamowianki to piękne dziewczyny��� � 168 O dü mȧj łiwy puterbow������������������������ 168 O ty kochana maślarko�������������������������� 169 Zȧjt gybata, ny hot frejwuł�������������������� 169 Prosimy was, nie miejcie pretensji (za kolędę dziękujemy)������������������ 169 Ȧ müzykȧlyśy gyśwyster Hȧla-Mockja-Hȧla ������������������������ 135 Muzykalna kuzynka Hala-Mockja-Hala (Elżbieta Matysiak)������������������������ 135 Mȧj mȧkja, ku cy mjyr �������������������������� 170 Moja dziewczyno, chodź do mnie �������� 170 Der ołdy Kesuł �������������������������������������� 170 Stary Kesuł�������������������������������������������� 170 Ȧn śrejt weter���������������������������������������� 171 Jeden krok w przód�������������������������������� 171 Ny śyk mih ys pyśła������������������������������ 171 Nie posyłaj mnie do lasu������������������������ 171 S’möndła śȧjnt �������������������������������������� 171 Księżyc świeci �������������������������������������� 172 Śpacerpolka�������������������������������������������� 172 Śpacerpolka�������������������������������������������� 172 Śłöf mȧj kyndła fest ������������������������������ 172 Śpij moje dziecko mocno���������������������� 173 Diöt fum hejwuł ������������������������������������ 173 Tam z górki�������������������������������������������� 174 Zȧgja, nȧgja�������������������������������������������� 174 191 �192 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Wyliczanka „Zȧgja, nȧgja”������������������� 174 S’wün ȧmöł cwü mykja ����������������������� 175 Były raz dwa komary ��������������������������� 175 Ufer wjytśoft Na gospodarstwie Fjym krig go’s ny hefa kroüt y Wymysoü����������������������������������� 105 Przed wojną w Wilamowicach nie było dużo kapusty ����������������� 106 Wer müsta zih külȧn nöm apułzeca������� 135 Po zasadzeniu ziemniaków musieliśmy się kulać��������������������� 136 Oły śtunda wün gycyłt cyr at ��������������� 136 Wszystkie godziny pracy na gospodarstwie były policzone��������������������������������������� 136 Dy dinstłoüt ȧn atyn ufer wjytśoft fum foter����������������������������������������� 66 Służący i robotnicy na gospodarstwie ojca������������������������������������������������� 66 At ym Bibiöewjec ȧn ufer wejz ����������� 153 Praca w Bibowcu i na łące ������������������� 153 Wi wiöe s’Biba-Jew cytȧlt ��������������������� 84 Jak była podzielona Bibowa Rola����������� 84 Wi der kłop mulk dy ki������������������������� 153 Jak mój mąż doił krowy����������������������� 154 Yhy müst błȧjn byr müter ufer wjytśoft����������������������������������������� 154 Musiałam zostać przy matce na gospodarstwie ������������������������� 154 Dy śwoümła hon yta ny wos cy frasa����� 106 Jaskółki nie mają teraz co jeść ������������� 107 Wo wer byr müter zocta ������������������������111 Co sadziliśmy u mamy��������������������������111 Wi wer s’fłȧś nöm śwȧjnśłahta cytȧlta������������������������������������������� 155 Jak dzieliliśmy mięso po świniobiciu������������������������������� 155 Jyśter wiöe dy wjytśoft ganc andyśt����� 107 Kiedyś praca na gospodarstwie była całkiem inna��������������������������������� 107 Śwjery at ufer wjytśoft������������������������� 138 Ciężka praca na gospodarstwie������������� 138 Yta ej ȧ beser cȧjt wi jyśter������������������� 107 Teraz jest lepsza pogoda niż dawniej����������������������������������� 108 Wi’h myta myłihzaha uf dy Byłc fü ����������������������������������������� 139 Jak jeździłam z nabiałem do Bielska ��� 139 Dy ołda łoüt zöha jok fȧld��������������������� 137 Starzy ludzie widzieli tylko pole����������� 137 Der gymahty traktor����������������������������� 140 Robiony traktor������������������������������������� 140 Mjyr gyfuł dy at ym gatła��������������������� 140 Podobała mi się praca w ogródku (rozsadniku) ��������������������������������� 141 Gatła köst at ����������������������������������������� 142 Ogródek kosztuje dużo pracy��������������� 142 Wi’h wiöe jung, müst yh ata����������������� 142 Jak byłam młoda, musiałam pracować��������������������������������������� 142 Yhy maht ołys ym fȧld������������������������� 143 Robiłam wszystko w polu��������������������� 143 Wi der foter züht ȧ gyśpon������������������� 143 Jak ojciec szukał gyśpon (kogoś do sprzęgania się)������������� 143 Śiöehnikjys Straszydła Der büw mytum ruta hitła����������������������� 86 Chłopczyk z czerwonym kapelusikiem����������������������������������� 86 Der toüwuł höt ȧ feter gyfüt yn Świöeca Tȧjh����������������������������� 87 O tym, jak diabeł zwodził wujka do Czarnego Stawu������������������������� 87 Fum Ruzła, wo ziöet, do’s zih fu nist ny fjet��������������������������������������� 88 O Ruźle, co mówiła, że się niczego nie boi��������������������������������������������� 88 Handwerk ȧn handuł Rękodzieło i handel Wi zy dy kjywła y Błan mahta������������� 137 Jak robili kosze w Bielanach����������������� 137 Jyśter mahta zy cigln myta henda��������� 108 Kiedyś robiono cegły ręcznie��������������� 109 �Tematyczny spis treści Dy wawyn fün uf Win����������������������������� 89 Tkacze jeździli do Wiednia��������������������� 89 Dy śmyd łjyta zih y Win������������������������� 89 Kowale uczyli się w Wiedniu����������������� 90 Der teper cy nökwyś������������������������������� 90 Garncarz po sąsiedzku ��������������������������� 90 Dy tepyn fün myta typa ufȧ jümyt ��������� 91 Garncarze jeździli z garnkami na targ��������������������������������������������� 91 Mjyr gyfüł inda s’handułn, ȧ ny s’fȧld������������������������������������� 145 Mnie podobał się zawsze handel, a nie pole��������������������������������������� 146 Der foter handułt oüz knȧht ����������������� 146 Mój ojciec handlował jako kawaler ����� 146 Dy mama ging ufȧ jümyt myt yns����������� 90 Mama chodziła z nami na targ ��������������� 91 Dy cökela fjym krig ����������������������������� 108 Cukierki przed wojną��������������������������� 108 Ȧ łöstikjy kistiöeryj fu wymysiöejer handułłoüt��������������������������������������� 66 Humorystyczna historia o wilamowskich handlarzach������������������������������������� 67 S’Asa Jedzenie Wos zih os bocȧ mytag��������������������������112 Co się jadło przed południem����������������112 Pylyk ȧn woserpip����������������������������������114 Polewka i woserpip (pipa na wodzie)��� �114 Fanküh gybröht ufs fȧld ������������������������113 Jajecznica przynoszona na pole ������������113 Awys güt uf dy kroft����������������������������� 155 Groch dobry na siłę������������������������������� 156 S’Asa byr fȧldat ������������������������������������114 Jedzenie przy pracy w polu��������������������115 Śüsterpop wiöe ym zuntag ��������������������� 67 Śusterpop (jajecznica po wilamowsku) była w niedzielę ����������������������������� 67 Wjyr kohta oü ćjyrkja����������������������������116 Gotowaliśmy też zacierkę����������������������117 S’asa ufum opyłys y Wymysdiöf ����������� 68 Jedzenie na odpuście w Starej Wsi��������� 69 Ym besta wün gywjemty arpułn������������117 Najlepsze były zagrzane ziemniaki��������117 Ida tag ȧ śysuł kroüt ������������������������������117 Codziennie miska kapusty ��������������������118 Jyśter zösa oły ufa śymułn ������������������� 156 Kiedyś wszyscy siedzieli na stołkach ����������������������������������� 156 Gyśihtkistiöeryja Opowieści historyczne Zy wułda yn hund ny kłengln��������������� 164 Jak nie chcieli dzwonić dzwonami psom��������������������������������������������� 165 Wi dy Stanecka bowa y dy tancgrüp ȧjłot����������������������������������������������� 159 Jak Stanecka zaprosiła kobiety do zespołu ����������������������������������� 159 Wi der krig oüsbroh, hüt yh dy ki��������� 160 Jak wybuchła wojna, pasłam krowy����� 161 Ȧ bejzer, doüćer śiłer ��������������������� 79 Zły niemiecki nauczyciel ����������������������� 79 Der gyfoła gyśwyster kymt ufȧ troüm��������������������������������������������� 161 Kuzyn, który zginął na wojnie, przyszedł na sen��������������������������� 161 Der jyśty mȧj wymysiöeryś ������������������� 74 Świętowanie Pierwszego Maja po wilamowsku������������������������������� 75 Ȧ gyśȧjty Wymysiöejeryn bywjet koroln��������������������������������������������� 75 Sprytna Wilamowianka ratuje korale����� 76 Oüz ȧ jung mȧkja ym pikus ������������������� 76 Jako młoda dziewczyna w areszcie��������� 77 S’kynd bypiśt ȧ sowjetyśa drowa����������� 72 Dziecko obsikało radzieckiego żołnierza����������������������������������������� 72 Ȧ güter Rüsek hyłft ������������������������������� 72 „Dobry Rusek” pomaga ������������������������� 73 Dy Rüsa nama s’fad ������������������������������� 73 „Ruscy” biorą konia������������������������������� 73 Wi zy yns noma, dy Neuman-Mejł cy feleśa����������������������������������������������� 74 Jak nas wzięli do gaszenia młyna Neumanna��������������������������������������� 74 Der Edward Kennedy ej gyśtiörwa��������� 97 193 �194 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Śmierć Edwarda Kennedy’ego��������������� 97 Wi zy mih ȧreśtjyta, koht dy mama kłejzła myt fłoüma ����������������������� 158 Jak mnie aresztowali, to mama gotowała kluski ze śliwkami��������� 158 Wi mih der pot fjyr hołwa liter brantwȧjn oüsgykoüft höt��������������� 70 Jak mnie putek (ojciec chrzestny) wykupił za pół litra wódki ������������� 71 Wi zy dy tehtyn fur nökweryn wułda nama ufȧ Üral��������������������� 157 Jak córki sąsiadki miały zostać zabrane na Ural����������������������������� 157 Der direktor fur śül höt Wymysiöejer mȧkja fjym Üral bywjet ��������������� 157 Jak dyrektor szkoły obronił wilamowskie dziewczęta przed wywózką na Ural ��������������� 158 Wi dy dinstmiöed nöm krig cüfełik ziöet, do wer hon ȧ śwȧjn gyśłaht������������������������������� 94 Jak służąca po wojnie przez przypadek się wygadała, że było u nas świniobicie������������������������������������� 94 Wi dy Rüsa ynzer hyt byśosa����������������� 95 Jak „Ruscy” ostrzeliwali nasz dom��������� 95 Wi zy ȧ śwöger nöma ys lager by Doüćłand����������������������������������������� 96 Jak szwagra zabrali do obozu za Niemca��������������������������������������� 96 Wi ȧ bykanter fum foter yn oüsgyzidlta Wymysiöejyn hüłf (ym 1956 jür) ��������������������������������� 96 Jak znajomy ojca pomógł wysiedlonym Wilamowianom (w 1956 r.)��������������������������������������� 96 Ławakistiöeryja Opowieści z życia Yhy fiöe śun ny ym rod������������������������� 149 Już nie jeżdżę na rowerze��������������������� 149 Wi wer dy hyt mojyta��������������������������� 149 Jak budowaliśmy dom��������������������������� 150 Wi yh mih łjyt śwyma bym mjer ����������� 85 Jak uczyłam się pływać nad morzem ����������������������������������� 85 Wi wer zih bym nökwer oüz kyndyn bawjȧta������������������������������������������� 85 Jak bawiliśmy się u sąsiada jako dzieci��������������������������������������� 85 Wo yh hoüt ho gymaht ��������������������������� 86 Co dziś robiłam��������������������������������������� 86 Mȧj koleżanka fur tancgrüp (Linküś-Ruzła)����������������������������� 134 Moja koleżanka Linkusiowa Ruzła������� 134 S’water śług y dy zoüł ȧn s’fad derśrok ����������������������������������������� 150 Jak piorun uderzył w słup i przestraszył konia����������������������� 151 Gest fu Belgjen��������������������������������������111 Goście z Belgii��������������������������������������111 Dy rȧz uf Win����������������������������������������� 92 Podróż do Wiednia��������������������������������� 92 Fyfikjy śtykla ufer frȧjyt������������������������� 93 Żarty podczas zalotów ��������������������������� 93 Dy at ufer köłagrüw ����������������������������� 143 Praca na kopalni����������������������������������� 144 Der dźjada gyt cy asa yr öema nökweryn ������������������������������������� 144 Jak dziadek dawał jeść biednej sąsiadce ��������������������������������������� 145 Yhy interesjyt mih jok myt at��������������� 145 Ja interesowałam się tylko pracą����������� 145 Wi zy s’wejtünikjy kürjyta������������������� 109 Jak leczyli bolące miejsca��������������������� 109 Dy śłykjermyłih kürjyt ȧ brüder����������� 109 Jak kwaśne mleko wyleczyło brata��������110 Kürjyn myt kwaka����������������������������������110 Leczenie kwakami (brukwią)����������������110 Łöstikjy gyśiht fu ȧr dinstmiöed����������� 147 Zabawna historia o służącej ����������������� 147 Ymcyg diöh dy at fum kłopa ����������������� 91 Przeprowadzki ze względu na pracę męża��������������������������������� 92 Łöstikjy gyśiht fum kolandgejn ����������� 148 Wesoła historia o kolędzie ������������������� 148 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 67 Z recenzji dr hab. Henryk Jaroszewicz Uniwersytet Wrocławski, Instytut Filologii Słowiańskiej Książka Tymoteusza Króla nie jest zwyczajnym zbiorem tekstów zapisanych podczas badań terenowych, w rzeczywistości bowiem stanowi swego rodzaju świadectwo pamięci zbiorowej Wilamowian, zawartej w ich języku. Tom ukazuje barwny, niejednorodny obraz świata utrwalony w materii językowej, ujawnia interpretacje rzeczywistości, sądy o świecie oraz społeczne przekonania użytkowników wymysiöeryś, których kres nadchodzi stopniowo wraz z przemijaniem pokoleń. Nie jest to jednak epitafium. Podjęta dokumentacja jest istotnym działaniem stanowiącym podstawę rewitalizacji wymierającego języka i zanikającej kultury. Warunkiem istnienia pamięci, a wraz z nią zachowania tożsamości małej grupy etnicznej, jest komunikacja, która pozwala na transmisję wzorów kultury i decyduje o określaniu granic tej grupy względem innych wspólnot. dr hab. Katarzyna Marcol Uniwersytet Śląski, Wydział Nauk o Kulturze Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Gyśihta fu Wymysiöejyn yr wymysiöeryśa śpröh Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian To bez wątpienia niezwykle wartościowa pozycja, która prócz walorów czysto naukowych pełni także bardzo ważną funkcję społeczną, dokumentując kształt skrajnie zagrożonego w swoim bycie języka. Nie ulega wątpliwości, że wnikliwe rejestrowanie języka wilamowskiego, pośrednio zaś dokumentowanie dorobku kulturowego Wilamowian, może podnieść skuteczność prowadzonych w jego obrębie działań rewitalizacyjnych. Nie trzeba zaś przekonywać, że wszystkie aktywności, których celem jest ochrona i zachowanie dla przyszłych pokoleń językowego bogactwa dzisiejszej Polski, są wyjątkowo cenne. Archiwum Etnograficzne Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Gyśihta fu Wymysiöejyn yr wymysiöeryśa śpröh Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Tymoteusz Król Tymoteusz Król � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Gyśihta fu Wymysiöejyn yr wymysiöeryśa śpröh = Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Description An account of the resource 194 strony : fotografie, ilustracje, portrety ; 24 cm Archiwum Etnograficzne, t. 67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Król, Tymoteusz Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2023 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource wilamowski, polski Type The nature or genre of the resource kisążka Subject The topic of the resource pamięć zbiorowa, grupy etniczne, folklor, mniejszość językowa, język wilamowski , Wilamowianie, Wilamowice (woj.śląskie) folklor grupy etniczne język język wilamowski mniejszość językowa pamięć zbiorowa Wilamowianie Wilamowice (woj.śląskie) https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83a1fb22539bafb705338924e38b43db.pdf 9bccaeeb94042111bd7d584c5fcfd1e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2941 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2745 Title A name given to the resource Wyobrażenia twarzy Chrystusa w ikonie karpackiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.16-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Klekot WYOBRAŻENIE T W A R Z Y CHRYSTUSA W IKONIE KARPACKIEJ* W malarstwie sakralnym Kościoła W s c h o d n i e g o i k o n y z tere­ budzić zastrzeżenia c o d o zasięgu o d p o w i a d a j ą c e g o nazwie nów Podkarpacia, Karpat i Podola t w o r z ą g r u p ę , której o d r ę b n y obszaru, jeśli jednak p r z y m i o t n i k „ k a r p a c k i " rozumieć nie t y l k o charakter dostrzeżono j u ż w p o c z ą t k a c h b a d a ń n a d sztuką t e g o j a k o o d n o s z ą c y się d o t e r e n ó w g ó r s k i c h lecz d o w s z y s t k i c h ziem regionu. Pierwszy zainteresował się nimi w r o k u 1 8 8 5 M a r i a n w c h o d z ą c y c h geograficznie w skład ł a ń c u c h a , okaże się, iż j e g o Sokołowski; w e d ł u g n i e g o i k o n y z ó w c z e s n e j Galicji p o w s t a ł y na użycie jest u p r a w n i o n e w o b e c większości t e r e n ó w , na których styku sztuki bizantyjskiej z z a c h o d n i o e u r o p e j s k ą i w t y m w i d z i a ł w y s t ę p u j e t e n rodzaj z a b y t k ó w . O d r ę b n ą krainą geograficzną jest przyczynę ich o d m i e n n o ś c i . Podole, skąd p o c h o d z i reszta o m a w i a n y c h i k o n . Decydując się na Stanowisko S o k o ł o w s k i e g o s k r y t y k o w a ł n e g u j ą c y m i e j s c o w y t e r m i n o l o g i ę p o c h o d z ą c ą o d n a z w krain g e o g r a f i c z n y c h , których charakter t e g o malarstwa W ł a d y s ł a w Ł o z i ń s k i , który w z d o b i ą ­ zasięg pozostał n i e z m i e n i o n y w trakcie istnienia malarstwa iko­ cych podkarpackie c e r k w i e i k o n a c h u p a t r y w a ł i m p o r t z Grecji l u b n o w e g o , należałoby s t o s o w a ć określenie „ i k o n a k a r p a c k o - p o - Małorusi a w najlepszym w y p a d k u dzieła p r z y b y ł y c h s t a m t ą d d o l s k a " j a k o w pełni o d p o w i a d a j ą c e o p i s y w a n e j sytuacji. Ponie­ artystów [ Ł o z i ń s k i , 1 8 8 7 ] . Istnienie m i e j s c o w e g o stylu t w ó r c z o ­ w a ż j e d n a k t e r m i n „ i k o n a k a r p a c k a " ma p e w n ą tradycję w litera­ ści artystycznej u d o w a d n i a ł J o s i p Pełeński określając j e g o t w ó r ­ turze p r z e d m i o t u [ K ł o s i ń s k a , 1 9 6 8 , 1 9 7 3 ; B i a ł o p i o t r o w i c z , 1 9 8 9 ] ców mianem „ s z k o ł y h a l i c k i e j " [ P e ł e ń s k i , 1 9 1 4 ] . Termin użyty zbyteczne w y d a w a ł o się d o k ł a d a n i e j e g o u s z c z e g ó ł o w i o n e j w e r ­ przez tego autora t y l k o w o d n i e s i e n i u d o architektury znalazł sji d o i tak j u ż sporej listy nazw. P o w t ó r z y ć t y l k o trzeba, iż za zastosowanie r ó w n i e ż w literaturze dotyczącej malarstwa i k o n o ­ t e r m i n e m t y m kryją się ś w i ę t e obrazy z terenu Karpat rozumianych wego [ W a l i c k i , 1 9 3 0 ; M a r s ó w n a , 1 9 3 1 ] . J e d n a k ż e na p o d s t a w i e j a k o j e d n o s t k a geograficzna, czyli o b e j m u j ą c y c h oprócz pasm obecnego stanu w i e d z y o organizacji tej t w ó r c z o ś c i nie m o ż n a g ó r s k i c h także Zakarpacie, Pogórze ( P o d k a r p a c i e ) i S i e d m i o g r ó d wnosić o istnieniu w Haliczu bądź na terenie księstwa skupiającej artystów struktury, która z a s ł u g i w a ł a b y na n a z w ę szkoły. Podole. „ I k o n a k a r p a c k a " w y d a j e się d o d a t k o w o t y m szczęśliwszym określeniem, że podkreśla rolę Karpat w historii Zasłużony badacz zagadnienia llarion Svjencickyj p i s a ł o ikonie halickiej, zaś J a n i n a Kłosińska z a p r o p o n o w a ł a n a z w ę oraz 1 „ikona karpacka". U ż y w a n o też określeń „ i k o n a ł e m k o w s k a " , „ i k o n a o s a d n i c t w a t y c h ziem, w ich g o s p o d a r c e i kulturze. Specyfika tej sztuki b o w i e m w dużej mierze w ł a ś n i e w istnieniu Karpat ma s w o j e źródło. ukraińska", czy „ m a ł o p o l s k i e m a l a r s t w o i k o n o w e " . Żaden z p o ­ wyższych t e r m i n ó w nie jest w pełni z a d o w a l a j ą c y g d y c h o d z i o nazwanie zjawiska istniejącego na terenach o d Sądecczyzny p o Bukowinę i z Pogórza p o S i e d m i o g r ó d , a t r w a j ą c e g o bez mała pięć w i e k ó w — o d p o c z ą t k u XV d o s c h y ł k u X I X w i e k u . Termin „ i k o n a k a r p a c k a " przyjęty w niniejszej pracy może * S k r ó c o n a wersja pracy magisterskiej, która p o w s t a ł a w Kated­ rze Etnologii i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U.W. p o d kierunkiem d o c . dr hab. A n n y Kunczyńskiej-Irackiej. W trosce o czytelność pracy z r e z y g n o w a ł a m z części odniesień b i b l i o g r a f i c z n y c h . 17 �Teologia ikony Wyobrażenie twarzy Chrystusa w sztuce chrześcijańskiej W języku rosyjskim d w a różne s ł o w a określają gałąź sztuk plastycznych, która p o polsku nosi m i a n o malarstwa. Te d w a terminy t o ikonopis' i żivopis'; ostatni przekłada się z w y k l e j a k o „ m a l a r s t w o " , zaś sens pierwszego o d d a j e się o p i s o w o przez „ m a l a r s t w o i k o n " . Tłumaczenie takie może s u g e r o w a ć , że ikonopis"\es\ częścią żivopisi, p e w n ą jej o d m i a n ą . Tymczasem n a z w y te oznaczają d w a o d m i e n n e ś w i a t y , gdzie różne s p o s o b y t w o r z e n i a dają dzieła inne p o d w z g l ę d e m f o r m a l n y m , przeznaczone d o o d m i e n n e g o o d b i o r u i i n n e g o f u n k c j o n o w a n i a w kulturze, przez którą i dla której p o w s t a ł y . T w ó r c y , z a r ó w n o ikonopisi jak i żivopisi, k o n w e n c j ę , w której kształtują s w e przedstawienia n a z y w a j ą realizmem, lecz każdy z nich usiłuje być w i e r n y innej rzeczywistości. Realizm żivopisi opiera s w o j ą p r a w d ę na postrzeganiu z m y s ł o w y m i p r a w a c h w i d z e n i a „ o c z a m i c i a ł a " , natomiast k o n w e n c j ą ikonopisi jest „realizm d u c h o w y " , który ma za zadanie u k a z y w a ć ś w i a t w kate­ goriach świętości. Tematycznie obraz i ikona m o g ą w y d a w a ć się p o d o b n e , g d y przedstawiają tę samą o s o b ę czy zdarzenie, lecz przy p o m o c y „realizmu c i a ł a " przekazuje się t y l k o s u b i e k t y w n e odczucie ś w i ę t o ś c i , podczas g d y „realizm d u c h a " c h c e ukazać o b i e k t y w n ą p r a w d ę b o s k i e g o O b j a w i e n i a . Ikona ma udział w świętości, którą w y o b r a ż a i p r o w a d z i na s p o t k a n i e z boską rzeczywistością z a r ó w n o s w e g o t w ó r c ę , jak i o d b i o r c ę . Obraz jest obserwacją, ikona uczestniczeniem. W e d ł u g o r t o d o k s y j n e j t e o l o ­ gii Chrystus o b e c n y jest nie t y l k o substancjalnie w przeis­ t o c z o n y m chlebie i w i n i e , lecz także na s p o s ó b o b r a z o w y w ikonie dzięki p o d o b i e ń s t w u . 2 P o d o b n e d o p r o t o t y p u , a w i e c ś w i ę t e stać się może t y l k o dzieło wykonane zgodnie z kanonem, podpisane i poświęcone. Kanoniczność t e c h n i k i w y k o n a n i a i i k o n o g r a f i i oraz ścisłe określenie o s o b y t w o r z ą c e j ikonę i w a r u n k ó w , w jakich może o n a p o w s t a ć ma z a p e w n i ć m o ż l i w i e największą w i e r n o ś ć „ r e a l i z m o w i d u c h o ­ w e m u " , dającemu w y r a z ś w i ę t o ś c i poprzez formę. Ś w i ę t ą treścią ikony jest natomiast jej Imię w postaci napisu lub inicjału, które identyfikuje Osobę z jej w i z e r u n k i e m . Po n a m a l o w a n i u i p o d ­ pisaniu ikony następuje jej p o ś w i ę c e n i e i d o p i e r o w ó w c z a s staje się o n a miejscem o b e c n o ś c i Łaski, jest w pełni p o d o b n a d o P r o t o t y p u . O d tej c h w i l i zaczyna f u n k c j o n o w a ć w kulcie i o d ­ bierać cześć. 3 Pierwszą z czynności p r z e w i d z i a n y c h k a n o n e m p o s t ę p o w a n i a przy t w o r z e n i u ikony b y ł o staranne p r z y g o t o w a n i e p o d ł o ż a p o d w i z e r u n e k , gdyż s t o s o w a n e materiały nie m o g ą być p r z y p a d ­ k o w e w odniesieniu d o k u l t u . D l a t e g o też k a n o n y zabraniały robienia i k o n p a p i e r o w y c h , a także nie należało m a l o w a ć ich na płótnie. O d p o w i e d n i e j w i e l k o ś c i deskę, p r z e w a ż n i e s p o j o n ą z kilku mniejszych przy p o m o c y p o p r z e c z n y c h listewek w s u w a ­ n y c h w r o w k i na o d w r o c i e , ż ł o b i o n o niemal na całej p o w i e r z c h n i p o z o s t a w i a j ą c krawędzie wyższe i uzyskując w t e n s p o s ó b rodzaj o b r a m o w a n i a . W z a g ł ę b i e n i u , z w a n y m kowczegiem umieszcza­ n o w i z e r u n e k , zaś wyższe otaczające g o partie deski nosiły nazwę pola. Czasem całą deskę lub t y l k o pole o k l e j a n o p ł ó t n e m dla w z m o c n i e n i a ikony. Następnie starannie ją g r u n t o w a n o p o ­ w l e k a j ą c w i e l o k r o t n i e n a j p i e r w klejem, p o t e m l e w k a s e m , czyli z a p r a w ą zawierającą gips, kredę i inne składniki uzdatniające p o d k ł a d na przyjęcie farby. Na koniec s t o s o w a n o p o b i a ł k ę , którą starannie p o l e r o w a n o . Na tak p r z y g o t o w a n e p o d ł o ż e n a n o s z o n o przy p o m o c y farby lub rylca k o n t u r w i z e r u n k u . K o m p o n o w a n i e całości r o z p o c z y n a n o o d w y k r e ś l e n i a n i m b u g ł ó w n e j postaci przedstawienia. Po w y k o n a n i u k o n t u r ó w p r z y s t ę p o w a n o d o w y p e ł n i e n i a ich b a r w n i k a m i ; d o m a l o w a n i a na desce u ż y w a n o t e m p e r y j a j o w e j . J a k o pierwsze k o l o r o t r z y m y w a ł o t ł o , elementy architektury i pejzażu, następnie szaty, na k o ń c u zaś tak z w a n e „ o s o b o w e części i k o n y " , czyli nagie ciało. Była t o twarz, ręce, czasem s t o p y , rzadko cały akt d o p u s z c z a n y przez w s c h o d n i ą ikonografię tylko w przedstawieniu ukrzyżowania i opłakiwania, jeśli c h o d z i o Jezusa oraz w w y o b r a ż e n i a c h ś w i ę t y c h pustel­ n i k ó w i na umieszczonej w k l e j m a c h m a r t y r o l o g i i ś w i ę t y c h m ę c z e n n i k ó w . T e c h n i k a m a l o w a n i a t w a r z y była także s k a n o n i z o w a n a . Rozpocząć należało o d położenia ciemnej p o d m a l ó w k i z w a n e j sankirem, który następnie „ o ż y w i a n o " przez kilkakrotnie o c h r o w a n i e , na koniec d o d a j ą c ś w i a t ł a przy p o m o c y cienkich białych kreseczek. O s t a t n i m zabiegiem malarskim b y ł o p o n o w n e o b r y s o w a n i e k o n t u r ó w , po c z y m p o w i e r z c h n i ę i k o n y p o w l e k a n o p r z e g o t o w a n y m olejem l n i a n y m czyli olifą, bądź lakierem sporzą­ d z o n y m z ż y w i c y lub białka. M i a ł o t o c h r o n i ć farbę przed o d p r y s k i w a n i e m , a także n a d a w a ł o w i z e r u n k o w i połysk. 4 5 Z g o d n o ś ć przedstawienia z k a n o n i c z n ą i k o n o g r a f i ą zapew­ niała z n a j o m o ś ć Pisma Św., T r a d y c j i oraz o p r a c o w a n y c h na ich 6 1. Owczary, 2 poł. XV w . M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 7 8 8 , p u b l . Biskupski 1 9 7 1 , 1 9 8 5 ; Kłosińska 1 9 7 3 18 �podstawie p o d l i n n i k ó w {hermenei) czyli p o d r ę c z n i k ó w dla m a l a ­ rzy ikon . Zawierały o n e ścisłe w s k a z ó w k i d o t y c z ą c e k o m p o z y c j i , kolorystyki i symboliki p o s z c z e g ó l n y c h t y p ó w w y o b r a ż e ń . W i k o ­ nie nie mogło być miejsca na p r z y p a d k o w o ś ć ani na manifestację indywidualności artysty, gdyż ś w i ę t o ś ć jest n i e p r z y p a d k o w a i ponadindywidualna. Była natomiast m o ż l i w o ś ć w y k a z a n i a się doskonałością kunsztu malarskiego, k t ó r e m u t o w a r z y s z y ć m u s i a ­ ła dogłębna znajomość t e o l o g i i . 7 Podczas pracy ikonopisca, z o b o w i ą z a n y był d o wstrzemięź­ liwości oraz posłuszeństwa w o b e c s w e g o ojca d u c h o w n e g o . Najczęściej ikony m a l o w a ł m n i c h , k t ó r e g o ograniczenia p o ­ wyższe dotyczyły stale, a który okres pracy nad ś w i ę t y m obrazem poprzedzał d o d a t k o w y m i aktami p o b o ż n o ś c i jak post, d ł u g o ­ trwałe m o d l i t w y czy c z u w a n i e . „ N i e c h m o d l i się ze łzami, a b y B ó g przeniknął jego dusze. Niech idzie d o kapłana, a b y ten p o m o d l i ł się nad n i m " — zalecał rękopis z g ó r y A t h o s . Dzięki t y m praktykom malarz miał d o z n a ć o ś w i e c e n i a , „ C h r y s t u s miał roz­ niecić swoje ś w i a t ł o w j e g o s e r c u " [ E v d o k i m o v , 1 9 6 4 , s. 2 4 3 ] , gdyż tylko w ó w c z a s dzieło, które p o w s t a n i e będzie p r a w d z i w ą ikoną b o w i e m artysta nie t w o r z y o b r a z u , lecz s t o p n i o w o u j a w n i a go. Ikonopisca n i g d y nie m a l o w a ł w i z e r u n k ó w ś w i ę t y c h , a i k o n nie w o l n o mu b y ł o t w o r z y ć w celach z a r o b k o w y c h ani sprzeda­ wać za pieniądze. Przeważnie zresztą ś w i ę t e m a l o w i d ł o b y ł o dziełem d w ó c h lub w i ę c e j osób. J e d e n z a r t y s t ó w , z w a n y trawścikiem z a j m o w a ł się szatami postaci oraz otaczającym je światem , inny nakładał na szaty Chrystusa i n i m b y z ł o t o w płat­ kach, zwane ikonopą. N a j o d p o w i e d z i a l n i e j s z e zadanie miał licnik komponujący całość. T o o n w ł a ś n i e m a l o w a ł najważniejsze, osobowe części ikony, czyli ludzkie ciało. Nie bez przyczyny Jerzy Nowosielski nazwał ikonę „ t e o l o g i ą ciała l u d z k i e g o " p o z w a l a j ą ­ cą na ukazanie ciała w w y m i a r z e d u c h a dzięki r e a l i z m o w i eschatologicznemu. Z g o d n i e z n a u k ą Kościoła c z ł o w i e k s t w o r z o ­ ny został b o w i e m j a k o ż y w a ikona na Boży obraz i p o d o b i e ń s t w o . Zaćmił on jednak s w ą ikoniczność przez grzech, a jej przywrócenie dokonało się w m o m e n c i e Wcielenia. W ó w c z a s spełniony został warunek zaistnienia i k o n y - p r z e d m i o t u : w y o b r a ż a l n o ś ć Boga w l u ­ dzkim ciele. Stąd podczas w s c h o d n i e j liturgii kapłan okadza wiernych tak, jak okadza ikony pozdrawiając w ten sposób obraz Boży w człowieku. Z g o d n i e z t y m i założeniami teologii ciało 8 ukazywane w ikonie jest ciałem z m a r t w y c h w s t a ł y m , z b a w i o n y m , odbijającym Boga w sposób najpełniejszy — dlatego s t a n o w i tak w a ż n ą część w i z e r u n k u . Znaczenie ciała w w y o b r a ż e n i u Chrystusa zostaje z w i e l o k r o t n i o n e przez w z g l ą d na jego Osobę. Zupełnie w y j ą t k o w ą wartość ma w związku z t y m wizerunek Oblicza Zbawiciela, a jeśli w grę w c h o d z ą d o d a t k o w o c u d o w n e okoliczno­ ści p o w s t a n i a , zrozumiała staje się pozycja, jaką w e wschodniej ikonografii zajmuje M a n d y l i o n . „Każda ikona jest funkcją ikony Zbawiciela z w a n ą acheiropoietoi, czyli nie ręką ludzką s t w o r z o n y — Ś w i ę t e g o Oblicza, które a n i o ł o w i e trzymają na chuście i o b ­ jawiają ludziom. Nie jest o n a w rzeczywistości portretem Jezusa, ale ikoną J e g o o b e c n o ś c i " [ E v d o k i m o v , 1 9 6 4 , s. 2 5 3 ] . Tradycja chrześcijańska zna kilka w i z e r u n k ó w t w a r z y Chrys­ tusa p o w s t a ł y c h w s p o s ó b c u d o w n y . J e d n e zawdzięczają s w e istnienie b e z p o ś r e d n i e m u k o n t a k t o w i z o b l i c z e m Jezusa lub j e g o w y o b r a ż e n i e m — są o n e niejako f i z y c z n y m przedłużeniem życia p r a w z o r u , inne dziełem a n i o ł ó w , ś w i ę t y c h lub i n n y c h a u t o r ó w n a t c h n i o n y c h . Wszystkie o n e noszą n a z w ę nierukotworennych. I k o n y p o w s t a ł e przez bezpośredni k o n t a k t z ciałem Zbawiciela dzięki swej genezie mają r ó w n i e ż charakter relikwii. Dały one początek kilku t y p o m i k o n o g r a f i c z n y m o p a r t y m generalnie na d w ó c h s p o s o b a c h przedstawiania Ś w i ę t e g o Oblicza. Pierwszy z n i c h t o p o p u l a r n a na Z a c h o d z i e Chusta św. W e r o n i k i . W y o b ­ rażona na niej t w a r z Jezusa u t r w a l o n a została podczas męki Z b a w i c i e l a , g d y w drodze na G o l g o t ę w s p ó ł c z u j ą c a niewiasta otarła m u p o t i k r e w . Jest t o w i ę c oblicze cierpiącego Syna C z ł o w i e c z e g o , o k o l o n e d ł u g i m i w ł o s a m i spadającymi s p o d cier­ n i o w e j k o r o n y . O t o c z o n e zarostem u c h y l o n e usta, przymknięte lekko p o w i e k i nadają rysom p i ę t n o w i e l k i e g o zmęczenia, b ó l u i s m u t k u . W i z e r u n k i t e g o rodzaju łączą się z c y k l e m pasyjnym i w y s t ę p u j ą często j a k o j e d n o z A r m a Christi, nierzadko mając postać c h u s t y zawieszonej na Drzewie Krzyża. S t a n o w i ą one też atrybut świętej W e r o n i k i , której imię ł ą c z o n o z p o d o b n ą w brzmieniu ł a c i ń s k o - g r e c k ą n a z w ą w y o b r a ż e n i a : veraikon czyli p r a w d z i w y obraz (łac. — verus, gr. eikón). Za oryginał Chusty u c h o d z i ł obraz z w a n y V o l t o Santo, p r z e c h o w y w a n y w rzymskiej bazylice ś w i ę t e g o Piotra, który zaginął podczas Sacco di Roma w r o k u 1 5 2 7 . Popierany przez papieża kult t e g o w i z e r u n k u sprawił, iż często był o n e m b l e m a t e m p i e l g r z y m ó w p o w r a c a j ą 9 19 �c y c h z R z y m u , c o z kolei przyczyniło się d o j e g o w i e l k i e j popularności na obszarze całego z a c h o d n i e g o c h r z e ś c i j a ń s t w a . Drugim wątkiem ikonograficznym powstałym w oparciu o w i ­ zerunek „ n i e u c z y n i o n y ręką l u d z k ą " jest M a n d y l i o n ( o d gr. mandylion — c h u s t a ) . S ł o w o archeiropoietos pierwotnie używa­ ne b y ł o na określenie ciała Jezusa l u b ciała p o z m a r t w y c h w s ­ t a n i u , d o p i e r o z czasem o g r a n i c z o n o j e g o znaczenie d o c u d o w n i e p o w s t a ł y c h o b r a z ó w . Z n a n y c h jest kilka miejsc p r z e c h o w y w a n i a pierwszej ikony t e g o t y p u , największe j e d n a k znaczenie, które znalazło o d b i c i e w liturgii i tradycji Kościoła W s c h o d n i e g o ma M a n d y l i o n z Edessy. P o w s t a n i e w i z e r u n k u łączy się z legendą 10 0 w ł a d c y t e g o miasta Abgarze V i apostole J u d z i e Tadeuszu. Z g o d n i e z p o d a n i e m c h o r y na trąd A b g a r zaprosił d o siebie Jezusa na w i e ś ć o j e g o c u d a c h , licząc, że prorok z Galilei u z d r o w i go. Chrystus nie m ó g ł niestety o p u ś c i ć Ziemi Ś w i ę t e j , A b g a r posłał w i ę c malarza, a b y w y k o n a ł portret Mesjasza. Artysta jednak nie potrafił sprostać zadaniu, gdyż o d t w a r z y Chrystusa bił oślepiający blask. W i d z ą c , że malarz nie może się m u przyjrzeć, Pan sam wziął lnianą szatę o w e g o malarza i odcisnął na niej s w e oblicze. W e d ł u g opisu „ m i a ł o n piękne oczy i piękne b r w i , t w a r z pociągłą i był ł a g o d n i e p o c h y l o n y , c o jest oznaką d o j r z a ł o ś c i " [ V o r a g i n e , 1 9 5 5 , s. 6 1 0 ] . Chustę zaniósł d o Edessy ś w . J u d a Tadeusz, zaś A b g a r p o ujrzeniu w i z e r u n k u o z d r o w i a ł n a t y c h ­ miast. Ślad tradycji misji edesseńskiej ś w . Tadeusza w i d a ć w ikonografii zachodniej t e g o p o p u l a r n e g o ś w i ę t e g o , k t ó r e g o a t r y b u t e m stał się M a n d y l i o n . Ikona u c h o d z ą c a za o r y g i n a l n ą Chustę A b g a r a o d k r y t a c u d o w n i e w z a m u r o w a n e j niszy nad bramą miejską przyczyniła się d o ocalenia miasta przed Persami 1 otaczana była k u l t e m oraz u w a ż a n a za palladion ("świętość g w a r a n t u j ą c a b e z p i e c z e ń s t w o miasta). Sobór r o k u 7 8 7 uznał t o przedstawienie za p r a w d z i w y obraz Chrystusa, a w r o k u 9 4 4 uroczyście przeniesiono je d o stołecznego K o n s t a n t y n o p o l a . Z r a b o w a n e przez k r z y ż o w c ó w w roku 1 2 0 4 zostało przewiezione d o R z y m u , gdzie znajduje się d o dziś w kościele San Silvestro in Capite. M a n d y l i o n t o chusta z w y o b r a ż e n i e m t w a r z y B o g a w c i e l o n e g o w c z ł o w i e k a — p o w a ż n e j , n a w e t s u r o w e j , lecz bez śladu cier­ p i e n i a . G ł o w ę o d ł u g i c h w ł o s a c h i brodzie otacza n i m b krzyżo­ w y z w p i s a n y m h a g i o g r a m e m fi O H , oznaczającym „ T e g o , który Jest". lan W i l s o n w swojej książce Całun Turyński w y s u n ą ł hipotezę, że p r a w d z i w y m M a n d y l i o n e m jest p r z e c h o w y w a n a w T u r y n i e relikwia, c o o tyle nie znajduje uzasadnienia w i k o n o g r a f i i , iż twarz z c a ł u n u ma oczy zamknięte, przez c o staje się p o d o b n a d o w z o r o w a n y c h na V o l t o S a n t o „Weronikach", a nie d o oblicza z M a n d y l i o n u , które patrzy przed siebie i jest o t o c z o n e n i m b e m . U k a z y w a n o je bez szyi u p o d a b n i a j ą c w t e n s p o s ó b d o maski. A n d r é Grabar łączy w i ę c genezę t e g o rodzaju w y o b r a ż e ń z przed­ stawieniami g ł o w y G o r g o n y oraz sugeruje, że m o g ł y o n e wraz z f o r m ą przejąć z a n t y k u także a p o t r o p a i c z n e f u n k c j e w i z e r u n k u , z którego je w y w o d z i . Najistotniejsze zatem b y ł o b y spojrzenie 11 — w z r o k zamieniający w k a m i e ń b y ł cechą M e d u z y i o n t o sprawił, że jej t w a r z skutecznie c h r o n i ł a o d zła. Chusta na której o d c i ś n i ę t e zostało Oblicze, w starszych i k o n a c h najczęściej jest w y d ł u ż o n a , płasko rozciągnięta i o z d o ­ b i o n a frędzlami. W drugiej p o ł o w i e X I I I w i e k u p o j a w i a j ą się d w a n o w e s p o s o b y u k a z y w a n i a t k a n i n y — a l b o zawieszanej za p o m o c ą kółek p r z y m o c o w a n y c h d o g ó r n e g o brzegu, albo o kra­ w ę d z i a c h b o c z n y c h z w i ą z a n y c h w d w a w ę z ł y , czasem przy­ t r z y m y w a n e przez postacie A r c h a n i o ł ó w . W sztuce zachodniej istnieje jeszcze j e d e n w a r i a n t i k o n o ­ graficzny w y w o d z ą c y się o d w i z e r u n k u z San Silvestro in Capite. Jest t o w y o b r a ż e n i e Oblicza bez c h u s t y , t y l k o na tle n i m b u , z w a n e Sancta Effigies, p o j a w i a j ą c e się czasem r ó w n i e ż na Wschodzie. Dość p o p u l a r n e w malarstwie t a b l i c o w y m b y ł o r ó w n i e ż w y k o ­ r z y s t y w a n e przy rzeźbiarskiej dekoracji k o ś c i o ł ó w przyjmując w ó w c z a s postać m e d a l i o n u z g ł o w ą J e z u s a , u m i e s z c z o n e g o w e w s c h o d n i e j części b u d y n k u — w szczycie w s c h o d n i e g o okna bądź na w s c h o d n i m z w o r n i k u prezbiterium — a w i ę c p o d o b n i e , jak M a n d y l i o n w ś w i ą t y n i a c h o b r z ą d k u o r t o d o k s y j n e g o . W cer­ k w i b o w i e m najczęściej A c h e i r o p o i e t o s z n a j d o w a ł się n a d cars­ kimi w r o t a m i l u b o b o k n i c h ; jest t o z w i ą z a n e z treścią przed­ s t a w i e n i a , które ilustrując d o g m a t o W c i e l e n i u miało przybliżyć t a j e m n i c ę Ciała Pańskiego, k t ó r e g o m i s t e r i u m zasłaniały przed o c z y m a w i e r n y c h carskie w r o t a zamknięte w czasie Przeistocze­ nia. Podczas K o m u n i i ś w . w i e r n y c h r ó w n i e ż w y s t a w i a się na ołtarzu ikonę Oblicza Pańskiego, gdyż „ n o s t a c i eucharystyczne są p o t o , b y je s p o ż y w a ć , ikona w s k a z u j e w ł a ś c i w y kierunek adoracji — Osobę Z b a w i c i e l a [ E v d o k i m o v , 1 9 6 4 , s . 2 7 3 ] . 1 2 M a n d y l i o n umieszczano także nad d r z w i a m i p r o w a d z ą c y m i d o pomieszczenia, w k t ó r y m p r z y g o t o w y w a n o c h l e b k i k o m u n i j n e . M o ż l i w e , że fakt s y t u o w a n i a t e g o p r z e d s t a w i e n i a n a d drzwiami łączy się z w ł a ś c i w o ś c i a m i o c h r o n n y m i , jakie m u p r z y p i s y w a n o . W y n i k a ł y one, o c z y w i ś c i e z w i a r y w m o c Z b a w i c i e l a , lecz m o g ł y być także e c h e m a p o t r o p a i c z n y c h f u n k c j i G ł o w y G o r g o n y , o s p o ­ jrzeniu zamieniającym w k a m i e ń , której maskę umieszczano nad bramami a n t y c z n y c h miast. Stąd też o d k r y c i e p i e r w s z e g o M a n ­ d y l i o n u n a d bramą Edessy. W ikonostasie A c h e i r o p o i e t o s najczęściej ze w z g l ę d u na swoje u s y t u o w a n i e w p o b l i ż u carskich w r ó t znajduje się p o środku rzędu p r o r o c k i e g o l u b a p o s t o l s k i e g o , może b y ć umieszczony także w rzędzie i k o n n a m i e s t n y c h j a k o ikona c h r a m o w a jeśli c e r k i e w nosi w e z w a n i e Nie Ręką S t w o r z o n e g o O b r a z u . Kościół w s c h o d n i 1 6 sierpnia o b c h o d z i ś w i ę t o Przeniesienia M a n d y l i o ­ n u , na p r o s k y n i t a r i o n i e (specjalny p u l p i t w p o b l i ż u carskich w r ó t ) w y s t a w i a n a jest w ó w c z a s ikona z w y o b r a ż e n i e m Świętej C h u s t y odbierająca t e g o dnia szczególną cześć. Czasem treści z w i ą z a n e z o s o b ą Z b a w i c i e l a p r z e k a z y w a n o przy p o m o c y przed­ s t a w i e n i a samej j e g o t w a r z y umieszczając ją w kontekście w ł a ś c i w y m i n n e m u t y p o w i w y o b r a ż e ń . * Jeszcze raz podkreśla to rangę Oblicza Chrystusa j a k o w i z e r u n k u j e g o O b e c n o ś c i , jako ikony ikon. 13 1 Święte oblicze w ikonie karpackiej Granice przestrzenne zakreślone dla i k o n y karpackiej nie p o ­ k r y w a j ą się z istniejącymi w s p ó ł c z e ś n i e podziałami t e r y t o r i a l n y m i — ziemie te w c h o d z ą o b e c n i e w skład czterech j e d n o s t e k a d m i n i s t r a c y j n o - p o l i t y c z n y c h : Polski, C z e c h o s ł o w a c j i , Ukrainy i R u m u n i i . Różna jest w i ę c d o s t ę p n o ś ć z a b y t k ó w i ich stan z a c h o w a n i a , c o u t r u d n i a c a ł o ś c i o w e ogarnięcie zjawiska. P o d ­ s t a w ą poniższych rozważań są zatem i k o n y ze z b i o r ó w p o l s k i c h oraz p u b l i k o w a n e w w y d a w n i c t w a c h a l b u m o w y c h . Ta ostatnia f o r m a źródła o c z y w i ś c i e ogranicza m o ż l i w o ś ć analizy, zwłaszcza jeśli c h o d z i o kolorystykę i t e c h n i k ę dzieła. W większości w y p a d k ó w p o d ł o ż e i k o n y s t a n o w i g r u n t o w a n a kredą deska, a d o jej m a l o w a n i a s t o s o w a n a była tempera j a j o w a . Pierwsze dość sporadyczne w y p a d k i użycia farby olejnej i same­ g o p ł ó t n a j a k o p o d k ł a d u p o j a w i a j ą się w XVII w i e k u . W następ­ n y m stuleciu obie t e c h n i k i w s p ó ł i s t n i e j ą ze sobą, c h o ć p o ­ wszechniejsza jest jeszcze tempera, która na przestrzeni X I X w . ustępuje zupełnie m a l o w a n i u b a r w n i k a m i o s p o i w i e o l e j n y m . 20 Z a o b s e r w o w a ć tę praktykę m o ż n a na e l e m e n t a c h XVI II-wiecz­ n y c h i k o n o s t a s ó w , gdzie p o d w a r s t w ą p r z e m a l ó w k i znajduje się starsze w y o b r a ż e n i e w y k o n a n e t e m p e r ą . Różnice stylistyczne skłaniają d o w y o d r ę b n i e n i a w ikonie karpackiej trzech r o d z a j ó w dzieł, które m o ż n a przypisać d w ó m p r ą d o m t w ó r c z o ś c i : ikonie l u d o w e j i oficjalnej. Dzieła l u d o w e , j a k pisał Svjencickyj, c e c h u j e w y s t ę p o w a n i e w y r a ź n e g o , często bardzo g r u b e g o k o n t u r u oraz p e w n a niepora­ d n o ś ć k o m p o z y c j i i w y k o n a n i a . Podkreśla t o graficzność przed­ s t a w i e n i a i k o r e s p o n d u j e z u s z t y w n i o n y m i gestami płaskich postaci. R u c h o d d a n y jest schematycznie, p r o p o r c j e anatomiczne r o z c h w i a n e , przy jednoczesnej d b a ł o ś c i o realizm szczegółu i b o g a t y ornament. W n i e k t ó r y c h dziełach (il. 4 , M a n d y l i o n z B o g u s z y ) obrys arbitralnie określający f o r m y staje się s a m niemal ornamentem. R ó w n o c z e ś n i e uproszczenie b i e g u linii o d z w i e r c i e d l a dążenie do mniejszej k o m p l i k a c j i f o r m y . T e n s p o s ó b o p e r o w a n i a niezwykle �wyrazistym k o n t u r e m p r z y p o m i n a stylistycznie przedstawienia z haftowanych m o ł d a w s k i c h kap i t k a n i n . Kolorystyka o g r a n i c z o ­ na jest do n i e w i e l u s k o n t r a s t o w a n y c h b a r w , które dzięki s w e m u nasyceniu r ó w n o w a ż ą ciśnienie linii. M o d e l u n e k t w a r z y o g r a n i ­ cza się najczęściej d o c y n o b r o w y c h r u m i e ń c ó w k ł a d z i o n y c h na policzkach i białych świateł; te ostatnie stosuje się r ó w n i e ż d o oddawania f a ł d ó w szat. Na pograniczu n u r t u l u d o w e g o i o f i c j a l n e g o należy c h y b a umieścić pierwszą g r u p ę i k o n m u s z y ń s k i c h z w i ą z a n y c h z kręgiem Pawia ( A w l e n t e g o ) R a d y m s k i e g o . Charakteryzuje je b o w i e m zdecydowany k o n t u r i p ł a s z c z y z n o w e ujęcie postaci przy j e d n o ­ czesnym m o d e l o w a n i u p l a s t y c z n y m t w a r z y jak na ikonie z P o wroźnika. Ikona oficjalna dąży b o w i e m d o o d d a n i a b r y ł o w a t o ś c i oblicza bądź przez s t o p n i o w e r ó ż n i c o w a n i e w a l o r u k ł a d z i o n e g o na ciemnej p o d m a l ó w c e oraz unikanie t w a r d e g o k o n t u r u o d ­ dzielającego plamy b a r w n e (styl p i e r w s z y ) , bądź przez s t o s o w a ­ nie światłocienia (styl d r u g i ) . Podział stylistyczny w obrębie oficjalnego nurtu i k o n y w y c h o d z ą c o d analizy f o r m a l n e j dzieła posiada także aspekt c h r o n o l o g i c z n y . Z a b y t k i z XV i XVI w i e k u cechuje r ó w n o w a g a p o m i ę d z y prostą graficzną k o m p o z y c j ą i ograniczoną g a m ą b a r w n ą , które t w o r z ą język artystycznej w y p o w i e d z i zwięzły, a n a w e t lakoniczny, d o s k o n a l e nadający się do przedstawienia t w a r z y s u r o w e j , czasem n a w e t groźnej, lecz pełnej w e w n ę t r z n e g o s p o k o j u i „ b e z n a m i ę t n e j w i e l k o ś c i " (il. 6 ) . Wydaje się, iż te dzieła t w o r z y l i artyści dość ściśle p o w i ą z a n i ze środowiskiem klasztornym i zaznajomieni z t e o l o g i ą ikony. N o w e t e c h n i k i i n o w e środki w y r a z u p o j a w i a j ą się w X V I I - w i e c z n y c h z a b y t k a c h , k t ó r y c h t w ó r c y zaczynają korzys­ tać ze zdobyczy sztuki z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e j , w p r o w a d z a j ą c d o swych dzieł ś w i a t ł o c i e ń oraz o r n a m e n t y k ę z a p o ż y c z o n ą z nider­ landzkich w z o r n i k ó w . P r a w d o p o d o b n i e t o przechodzenie na stronę baroku zaczęło się w ś r o d o w i s k u miejskich malarzy c e c h o w y c h , u p r a w i a j ą c y c h o b o k ikonopisi m a l a r s t w o świeckie. Zmiana estetyki p o d w p ł y w e m w z o r c ó w z a c h o d n i c h objęła jednak także ś r o d o w i s k a klasztorne, tak, że cała sztuka oficjalna XVII w . t w o r z o n a jest w „ d r u g i m s t y l u " [ S v j e n c i c k y j , 1 9 2 8 ] . Choć „ p i ę t n o l u d o w o ś c i " w y n i k a j ą c e ze s k ł o n n o ś c i d o uprosz­ czeń f o r m a l n y c h oraz „ s u c h o ś ć i t w a r d o ś ć t r a k t o w a n i a p o ­ szczególnych m o t y w ó w " [ K ł o s i ń s k a , 1 9 6 8 , s. 2 1 3 ] u w a ż a n o za cechę t y p o w ą dla w s z y s t k i c h i k o n k a r p a c k i c h , w y d a j e się, iż nurt l u d o w y t e g o m a l a r s t w a p o j a w i ł się p o d koniec XVI w . O b e c n i e w nurcie o f i c j a l n y m c e c h y l u d o w e w y n i k a ł y p r a w d o p o d o b n i e z organizacji sztuki innej niż w s c e n t r a l i z o w a n y m B i z a n c j u m , czy nawet w szkołach ruskich. W w y n i k u różnic s p o ł e c z n y c h i ś w i a ­ d o m o ś c i o w y c h także w obrębie sztuki w s c h o d n i e j nastąpił podział na nurt plebejski i w y s o k i . Proces t e n przebiegał na Rusi Czerwonej mniej w i ę c e j w t y m s a m y m czasie, c o w i n n y c h dzielnicach K o r o n y r l e c z ze w z g l ę d u na s p e c y f i k ę religijną r e g i o ­ nu sztuka p o w s t a w a ł a t u w ó w c z a s nie w o p a r c i u o cechy, ale w ś r o d o w i s k a c h klasztornych. Nurt l u d o w y korzystał ze w z o r ó w sztuki uczonej, na p o d ł o ż u której się p o j a w i ł , s w o i ś c i e je interpretując. W ciągu w i e k u X V I I wyraźne zaczęły być z m i a n y k u l t u r o w e i zmienił się charakter malarstwa „ w y s o k i e g o " . U p o d o b n i ł o się o n o d o sztuki kościoła rzymskiego i zaczęło czerpać ze stylistyki b a r o k u . O d t e g o momentu m a l a r s t w o c e r k i e w n e zaczęło r o z w i j a ć się podlegając tym samym p r a w o m , c o k r e s o w a sztuka polska. W ikonie l u d o w e j natomiast przełom estetyczny s p o w o d o w a n y zmianą g u s t ó w w sztuce w y s o k i e j nie był w y r a ź n y ; w i ę c e j , część dzieł „ p l e b e j s kich" w ł a ś n i e w XVII w . d o p r o w a d z i ł o d o perfekcji s w ó j graficzn o - o r n a m e n t a l n y styl i o p e r o w a ł o k o n t u r e m oraz k o l o r e m w s p o ­ sób tak a u t o n o m i c z n y , że nie m o g ł o być m o w y o j a k i m k o l w i e k nawiązaniu d o i l u z j o n i s t y c z n y c h t e n d e n c j i malarstwa z a c h o d ­ niego. W ciągu X V I I I w . oficjalne m a l a r s t w o i k o n p o d u p a d ł o . Przy­ czyną t e g o kryzysu była przede w s z y s t k i m pauperyzacja o d b i o r ­ ców. W efekcie t w ó r c z o ś ć ta przestała o d b i e g a ć p o z i o m e m i charakterem o d p r o w i n c j o n a l n y c h o b r a z ó w k a t o l i c k i c h , w z r u ­ szających czasem s w o j ą n i e p o r a d n o ś c i ą , w z b o g a c o n ą o p e w n e cechy l u d o w e , jak g r u b y k o n t u r , f o r m a l n e uproszczenia przed­ s t a w i o n y c h postaci. Przełom w l u d o w y m z a p a t r y w a n i u na ś w i ę t y w i z e r u n e k s p o ­ w o d o w a ł y d e w o c y j n e litografie, w p r o w a d z a j ą c e w miejsce or­ namentalnej ż y w i o ł o w o ś c i estetykę uspokajającej słodyczy. Grunt pod to przewartościowanie przygotowała twórczość X I X - w i e c z n y c h malarzy c e r k i e w n y c h , p r o d u k u j ą c y c h mniej lub bardziej p o p r a w n e obrazy o treści religijnej. Z m i a n y zachodzące w ikonie karpackiej m o ż n a z a o b s e r w o w a ć także w o d n i e s i e n i u d o t e g o szczególnego w ą t k u ikonograficz­ nego, j a k i m jest w y o b r a ż e n i e T w a r z y Chrystusa. Łączy się t o z miejscem, jakie ikona o tej treści z a j m o w a ł a w ikonostasie. M a n d y l i o n w karpackich c e r k w i a c h tradycyjnie umieszczano nad carskimi w r o t a m i , d o czego n a d a w a ł się d o s k o n a l e także przez s w ó j p o d ł u ż n y kształt. Na przełomie X V I I i XVIII w . został o n stamtąd w y p a r t y przez przedstawienie Ostatniej Wieczerzy, c o m o ż n a t ł u m a c z y ć z a c h o d n i m d u c h e m przekazywania w ą t k ó w e u c h a r y s t y c z n y c h . S p o r a d y c z n i e zamiast w i z e r u n k u Świętej C h u s t y w y s t ę p o w a ł Chrystus w Grobie. Znane są też w y p a d k i umieszczania nad M a n d y l i o n e m Ostatniej Wieczerzy w obrębie j e d n e g o i k o n o s t a t u . Z w i ą z e k Oblicza z carskimi w r o t a m i b y ł o tak silne, że kiedy nad nimi zaczęto umieszczać Wieczernik, twarz została w k o m p o n o w a n a w same d r z w i , stając się elementem w dekoracji ich zwieńczenia. Z t e g o p o w o d u o d początku XVIII w . M a n d y l i o n przestał w y s t ę p o w a ć j a k o samodzielna ikona, lecz przybrał f o r m ę m e d a l i o n u bądź kartusza ujętego w rzeźbiony i z ł o c o n y ornament. Ostatecznie z r e d u k o w a n i e w ą t k u nastąpiło, g d y w kartuszu w miejsce t w a r z y p o j a w i ł się inicjał A f t ; czasem kartusz p o d t r z y m y w a n y był przez s t a n o w i ą c e element dekoracji snycerskiej anioły. W i d o c z n e jest tutaj dążenie d o z a c h o w a n i a k a n o n i c z n e g o M a n d y l i o n u w w a r i a n c i e t y p o w y m dla obszaru karpackiego — c h u s t y trzymanej przez A r c h a n i o ł ó w . 18 R o m u a l d Biskupski odnalazł w ś r ó d karpackich przedstawień Oblicza pięć o d m i a n i k o n o g r a f i c z n y c h , c o łączył z faktem p o ­ s ł u g i w a n i a się przez a r t y s t ó w k i l k o m a w z o r a m i . O ile jednak jest m o ż l i w e , iż j e d n y m w z o r e m w y o b r a ż e n i a p o s ł u g i w a ł o się kilku t w ó r c ó w , t o budzi z a s t a n o w i e n i e fakt, by j e d e n malarz s t o s o w a ł d w i e różne redakcje t e g o s a m e g o t e m a t u . Dlatego też, p o m i m o s z c z e g ó ł o w e j analizy stylistycznej p r z e p r o w a d z o n e j przez R o m u ­ aldę Grządzielę n i e ł a t w o zgodzić się z nią, c o d o przypisywania A c h e i r o p o i e t o s u z Krępnej (il. 5 ) i i k o n y ze z b i o r ó w Oddziału Szołayskich (il. 2 ) t e m u s a m e m u artyście. Raczej może należało­ by w p o d o b n e j manierze stylistycznej o b u dzieł d o s z u k i w a ć się zależności w y n i k a j ą c e j z relacji m i s t r z — u c z e ń . W ś r ó d w y s t ę p u j ą c y c h w z a b y t k a c h karpackich w a r i a n t ó w i k o n o g r a f i c z n y c h najrzadsza jest wersja w z b o g a c o n a o klejmy z historią M a n d y l i o n u , umieszczone z g o d n i e ze z w y c z a j e m po b o k a c h g ł ó w n e g o przedstawienia (il. 3 ) . N a j w a ż n i e j s z y m , o c z y w i ś c i e , e l e m e n t e m k o m p o z y c j i b y ł o sa­ m o Ś w i ę t e Oblicze i na s p o s ó b j e g o m a l o w a n i a należy z w r ó c i ć u w a g ę . Z g o d n i e z bizantyjskim k a n o n e m przedstawienie twarzy Z b a w i c i e l a p o w i n n o zawierać szereg e l e m e n t ó w , jak łuki nad b r w i a m i , guz u nasady nosa, p o d p u c h n i ę t e d o l n e p o w i e k i oraz określony t y p zarostu składającego się z krótkich w ą s ó w i roz­ d w o j o n e j brody. Kształt t w a r z y miał być regularny, pociągły, o lekko w y s t a j ą c y c h kościach p o l i c z k o w y c h i c i e n k i m nosie. D ł u g i e pukle w ł o s ó w należało rozmieścić regularnie p o o b u stronach g ł o w y w taki s p o s ó b , by zasłaniały g ó r n ą część uszu. 1 9 20 Powyższe zasady przedstawiania O d k u p i c i e l a przestrzegane b y ł y przez t w ó r c ó w „ s t y l u p i e r w s z e g o " w o f i c j a l n y m nurcie ikony. Poszczególne w i z e r u n k i różnią się między sobą mniej lub bardziej g r o ź n y m w y r a z e m t w a r z y czy spojrzeniem, często niemal s m u t n y m . Różny jest też kształt Oblicza — o d z d e c y d o w a n i e p o c i ą g ł e g o na ikonie z O w c z a r (il. 1) poprzez o w a l n ą fizjonomię 0 s k o ś n y c h oczach (il. 2 ) d o niemal t r ó j k ą t n e g o na w i z e r u n k u z Krępnej (il. 5 ) . Z m i e n i a się nieco kształt brody, c h o ć w w i ę k s z o ­ ści w y p a d k ó w pozostaje o n a r o z d w o j o n a , a także ilość i kształt pukli. Różnice te mieszczą się j e d n a k w ramach d o w o l n o ś c i dopuszczalnej w interpretacji k a n o n u , gdyż j e g o istotne elementy zostały z a c h o w a n e . Sytuacja zmieniła się w w i e k u X V I I , kiedy w dziełach n u r t u o f i c j a l n e g o przestano m a l o w a ć elementy V i g n o n a , gdyż sens ich umieszczania p r a w d o p o d o b n i e zatarł się w ś w i a d o m o ś c i malarzy. Kłóciły się one także z n o w ą estetyką, z g o d n i e z którą należało u k a z y w a ć Jezusa o obliczu p i ę k n y m 1 ł a g o d n y m . P o j a w i ł y się w i ę c t w a r z e pełniejsze, o szerokim 27 �II. 3. Ł u k ó w - W e n e c j a , XVI w . S ł o w a c k a Galeria N a r o d o w a w Bratysławie, p u b l . Tkać, 1 9 8 4 i w y p u k ł y m czole, a miękkie c z e r w o n e w a r g i n a d a w a ł y im w y r a z daleki o d X V - czy X V I - w i e c z n e g o ascetyzmu ( i k o n a z K r y w e g o ; ii. 7 ) . Puszyste loki odgarnięte zostały za uszy, a broda, c h o ć nadal r o z d w o j o n a była wyraźnie krótsza. Nurt l u d o w y natomiast k o p i o w a ł w i e r n i e k a n o n i c z n e Oblicze, a stosując przy t y m w ł a ś c i w e sobie środki stylistyczne dążył d o o d d a n i a w s z y s t k i c h i s t o t n y c h s z c z e g ó ł ó w ; sztuka l u d o w a była bardzo w y c z u l o n a na k a n o n i c z n e c e c h y u m o ż l i w i a j ą c e i d e n ­ tyfikację w i z e r u n k u . Przykładem może być ikona z B o g u s z y (il. 4 ) powtarzająca t y p Oblicza za o b i e k t e m z Krępnej (il. 5 ) . L u d o w e dążenie d o w i e r n o ś c i przekładu, przy j e d n o c z e s n y m n i e p e ł n y m zrozumieniu p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w w z o r u d a w a ł o czasem c i e k a w e efekty, jak t e n , g d y przedstawienie guza mądrości stało się cechą w s z y s t k i c h ś w i ę t y c h postaci na ikonie, a n a w e t z m i e n i ł o się w manierę stylistyczną m a l o w a n i a t w a r z y (il. 4 ) . I n n y m przykładem t a k i e g o n a i w n e g o tłumaczenia f o r m y może być zabytek z M a j d a n u S i e n i a w s k i e g o (il. 9 ) , gdzie p r a w d o p o d o b n i e opacznie zobaczony został układ c h u s t y p i e r w o w z o r u w s k u t e k czego d o d a n o C h r y s t u s o w i m a s y w n ą szyję. orujący M a n d y l i o n , ukazani w p o k ł o n i e lub na klęczkach, często z d ł o ń m i na znak czci u k r y t y m i p o d szatą. Trzecia o d m i a n a s t a n o w i ł a uzupełnienie d r u g i e g o t y p u — byli t o a n i o ł o w i e klęczący p o b o k a c h t k a n i n y i trzymający b a n d e r o l e z napisami; c z w a r t ą zaś s t a n o w i ł w a r i a n t z A r c h a n i o ł a m i w półpostaci, oburącz rozpościerającymi t k a n i n ę . Postaci a n i o ł ó w ukazane w całości miały najczęściej skrzydła z ł o ż o n e i o p u s z c z o n e w z d ł u ż p l e c ó w , natomiast jeśli w y c h y l a ł y się zza p o d t r z y m y w a n e j chusty ich skrzydła przeważnie były rozłożone d o lotu (il. 5, 6, 1 2 ) . Wraz z przeniesieniem obrazu T w a r z y Z b a w i c i e l a d o m e d a l i o n u na carskich w r o t a c h , s p o s ó b jej przedstawienia stał się bardziej schematyczny. Oddaje się t y l k o oczy, usta i nos, najczęściej przy p o m o c y linii, oraz w ł o s y i zarost, p o w t a r z a j ą c t y p o szerokim czole i p u k l a c h o d g a r n i ę t y c h za uszy (il. 1 0 ) . Oblicze Chrystusa i g ł o w y a n i o ł ó w otaczał n i m b . A u r e o l e r o b i o n o złote, gładkie lub z m o t y ­ w e m ukośnej kratki bądź w i c i r o ś l i n n y c h . T w a r z Z b a w i c i e l a otaczał przeważnie n i m b k r z y ż o w y (il. 1 , 5 ) ; niekiedy sam krzyż stawał się częścią z d o b i ą c e g o aureolę o r n a m e n t u . T k a n i n a , z g o d n i e z f o r m a t e m całego w y o b r a ż e n i a przybierała postać h o r y z o n t a l n i e u ł o ż o n e g o , s f a ł d o w a n e g o pasa, a jej propo­ rcje zależały także o d s p o s o b u u s y t u o w a n i a a n i o ł ó w . Bardziej p r z y p o m i n a ł a c h u s t ę , g d y f l a n k o w a ł y ją postaci A r c h a n i o ł ó w ; jeśli zaś byli o n i ukazani p o w y ż e j — w y g l ą d jej zbliżał się d o szala. Rozmaicie także b y w a ł a s f a ł d o w a n a — o d kilku p i o n o w y c h , g ł ę b o k i c h fałd w y c h o d z ą c y c h z miejsc, w k t ó r y c h ją przytrzymy­ w a n o poprzez bardziej s k o m p l i k o w a n e u k ł a d y fałd p i o n o w y c h i d i a g o n a l n y c h i m i ę k k o układającą się c h u s t ę b a r o k o w ą aż do t k a n i n y d r o b n o p l i s o w a n e j . Często g ó r n e rogi c h u s t y związane były w o z d o b n e w ę z ł y . Sam materiał miał b a r w ę k r e m o w o b i a ł ą lecz niemal zawsze był o z d o b i o n y g r a n a t o w y m i c z e r w o n y m szlakiem u d o ł u (il. 5 ) bądź k i l k o m a pasami r o z ł o ż o n y m i na całej p o w i e r z c h n i t k a n i n y (il. 2 ) . I n n y m w a r i a n t e m dekoracji było p o k r y c i e całej c h u s t y s t e m p e l k o w y m o r n a m e n t e m k w i a t k ó w i kropek jak na M a n d y l i o n i e z P o w r o ź n i k a . T w a r z Chrustusa u m i e s z c z o n o centralnie na tle n i m b u , który czasem w y s t a j e poza krawędź t k a n i n y (il. 1 ) , niekiedy zaś p o w o d u j e jej wybrzuszenie ku górze. Płótno z o d b i c i e m T w a r z y p o d t r z y m y w a n e b y ł o przez A r ­ c h a n i o ł ó w M i c h a ł a i Gabriela sporadycznie Uriela i Rafała (il. 2 ) . Ich atrybutami były z w i e ń c z o n e krzyżem laski h e r o l d ó w , czasem koła z inicjałami Chrystusa. P o n i e w a ż w ikonie s t o s o w a n o p e r s p e k t y w ę o d w r ó c o n ą postaci w y o b r a ż o n e p o b o k a c h c h u s t y należało o d c z y t y w a ć j a k o stojące na w p r o s t niej i rozpościerające tkaninę także przed s w o i m i o c z y m a . W o p a r c i u o s p o s ó b przedstawiania postaci anielskich R. Grządziela w y r ó ż n i ł a cztery w a r i a n t y M a n d y l i o n ó w karpackich. Pierwszy w y o b r a ż a ł całe postaci A r c h a n i o ł ó w s t o j ą c y c h p o b o k a c h trzymanej przez siebie c h u s t y , d r u g i t o a n i o ł o w i e a d ­ 22 Szaty A r c h a n i o ł ó w składające się z d ł u g i e j t u n i k i z rękawami oraz spiętej na ramieniu c h l a m i d y najczęściej m a l o w a n e na r ó ż o w o i zielono, przy c z y m k o l o r t u n i k i jednej postaci o d ­ p o w i a d a ł b a r w i e płaszcza d r u g i e j i na o d w r ó t . W późniejszych i k o n a c h k o l o r y s t y k a ta była bardziej d o w o l n a , w p r o w a d z o n a została biel i błękit. Na i k o n a c h l u d o w y c h p o j a w i a l i się Arc h a n i o ł o w i e ubrani w k o s t i u m y z e p o k i , czyli stroje d u c h o w i e ń s t ­ w a składające się z d ł u g i e j alby i krótkiej d a l m a t y k i (il. 9 ) . Ich w ł o s y p o c z ą t k o w o s p ł y w a j ą c e w p u k l a c h na r a m i o n a zmieniły się w ostrzyżone r ó w n o d o o k o ł a g ł o w y . Złote t ł o w ikonie o d d a w a ł o n a d p r z y r o d z o n ą rzeczywistość �II. 4. Bogusza, 1 poł. XVII w . M u z e u m O k r ę g o w e w N o w y m Sączu, nr 8 5 1 / 5 , p u b l . Biskupski 1 9 8 5 ; P i e ń k o w s k a 1 9 7 1 ; Przeździecka 1 9 6 5 oraz Kłosińska 1 9 8 9 podając inną p r o w e n i e n c j ę z a b y t k u II. 5. Krempna, 2 poł. XV w . M u z e u m B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u , nr 6 7 3 , p u b l . Biskupski 1 9 8 5 ; Grządziela 1 9 7 4 boskiej Ś w i a t ł o ś c i umieszczając w i z e r u n e k poza ziemskim cza­ sem i przestrzenią. Czasem artysta, by dać oparcie s t o p o m a n i o ł ó w zaznaczał u m o w n ą linię h o r y z o n t u i część tła poniżej p o k r y w a ł zieloną farbą. Stąd nie b y ł o daleko d o d o s ł o w n e g o p o t r a k t o w a n i a tej zieleni i zaznaczania na niej źdźbeł t r a w y , p o c z ą t k o w o s c h e m a t y c z n i e (ii. 8 ) , p o t e m zwłaszcza w ikonie l u d o w e j z coraz większą d b a ł o ś c i ą o realizm, aż d o p o j a w i e n i a się p a g ó r k o w a t e g o krajobrazu w d o l n e j części przedstawienia (il. 7 ) . Z drugiej strony p o j a w i ł a się tendencja d o o r n a m e n t a l n e g o t r a k t o w a n i a tła, d e k o r o w a n e g o r y t y m lub w y t ł a c z a n y m w pozłótce w z o r e m r o ś l i n n y m . Genezę t e g o zabiegu z jednej strony u p a t r y w a ć m o ż n a w malarstwie t a b l i c o w y m kościoła katolic­ kiego, z drugiej w e w p ł y w a c h bałkańskich. Z repertuaru sztuki zachodniej p o c h o d z i p o j a w i a j ą c y się w XVI I w . zwyczaj nabijania 23 �II. 6 . M i e j s c o w o ś ć nieznana, k o n . XVI w . M u z e u m N a r o d o w e w K r a k o w i e , Oddział Szołayskich, nr X V I I I - 6 8 , p u b l . Kłosińska 1 9 7 3 na deskę z i k o n ą o z d o b n e j ramy, — autorzy starszych dzieł ograniczali się d o pokrycia pola c z e r w o n ą , kontrastującą z t ł e m farbą. Z p o j a w i e n i e m się n a k ł a d a n e g o o b r a m i e n i a zaniknął k o w czeg. P o c z ą t k o w o z d o b i ł o się ramy rzeźbionymi k a b o s z o n a m i i p e r e ł k o w a n i e m , z czasem, w miarę r o z w o j u snycerskiej dekoracji ikonostasu i r o z b u d o w y w a n i a g o w stronę f o r m y architektonicz­ nej p o j a w i ł y się obramienia w postaci arkad w s p a r t y c h na pilastrach czy p ó ł k o l u m i e n k a c h , często z d o b i o n y c h o r n a m e n t e m roślinnym. W e d ł u g t e o l o g i i i k o n y r ó w n i e w a ż n e jak w i z e r u n e k b y ł y napisy. K a n o n i c z n y M a n d y l i o n p o w i n i e n posiadać p o d p i s p o grecku lub c e r k i e w n o - s ł o w i a ń s k u , który umieszczano poniżej c h u s t y , inic­ jały IC XC na samej tkaninie, p o d w ó c h stronach Oblicza oraz w p i s a n y w n i m b k r z y ż o w y h a g i o g r a m Chrystusa i i O H oznacza­ jący „ T e g o Który J e s t " . Jeśli w y o b r a ż o n o A r c h a n i o ł ó w , r ó w n i e ż i o n e musiały być p o d p i s a n e i m i o n a m i . W a r u n k i te spełniały t y l k o najstarsze ikony n u r t u o f i c j a l n e g o (XVI w . ) ; młodsze dzieła a l b o w o g ó l e r e z y g n o w a ł y z p o d p i s u , albo p o z o s t a w i a ł y t y l k o inicjał i hagiogram. Napisy czasem umieszczano na w ą s k i c h , c i e m n y c h tabliczkach — był t o z w y c z a j z a p o ż y c z o n y z ikon bałkańskich. Litery d r o b n e , w y s m u k ł e na starszych p r z e d s t a w i e n i a c h , p o t e m straciły s w o j ą f o r e m n o ś ć , by na i k o n a c h l u d o w y c h przybrać w y g l ą d elementu d e k o r a c y j n e g o . Kanon ikony za j e d y n e u p r a w n i o n e w y o b r a ż e n i e T w a r z y Chry­ stusa uważa M a n d y l i o n , j e d n a k w karpackim o d ł a m i e tej sztuki p o j a w i a j ą się inne rodzaje przedstawień Oblicza, a z inspiracji A c h e i r o p o i e t o s e m przy braku zrozumienia j e g o treści t e o l o g i c z ­ n y c h rodzą się w y o b r a ż e n i a łączące elementy różnych t y p ó w i k o n o g r a f i c z n y c h o b u p o r z ą d k ó w chrześcijaństwa. Przykładem może być X V I I - w i e c z n y zabytek z Bartnego p r z e c h o w y w a n y w ł a ń c u c k i m m u z e u m , na k t ó r y m c h u s t a z w i z e r u n k i e m Oblicza p r e z e n t o w a n a jest przez j e d n e g o , u s y t u o w a n e g o centralnie a n i o ­ ła, k t ó r e g o g ł o w a , ramiona i skrzydła w i d o c z n e są p o n a d t k a n i n ą . Ten s p o s ó b prezentacji c h u s t y przed s o b ą przez j e d n ą o s o b ę nawiązuje d o z a c h o d n i c h w y o b r a ż e ń ś w . W e r o n i k i ; istnieją 24 n a w e t c e r k i e w n e obrazy przedstawiające ją w p o d o b n e j pozie. W y o b r a ż e n i a takie p o j a w i ł y się w ś w i ą t y n i a c h obrządku w s c h o d n i e g o s t o s u n k o w o p ó ź n o , w y d a j e się w i ę c , iż w oparciu o analizę i k o n o g r a f i c z n ą w s p o m n i a n y zabytek z B a r t n e g o należy d a t o w a ć , być może, na w i e k X V I I I , a nie X V I I . W w i z e r u n k a c h świętej W e r o n i k i t k a n i n a jest mniejsza niż na obrazie z aniołem, a o d b i t a na materiale t w a r z p r z e d s t a w i a Jezusa w koronie c i e r n i o w e j . Ten s p o s ó b m a l o w a n i a Oblicza Z b a w i c i e l a , popular­ ny w Kościele R z y m s k i m o d d z i a ł y w a ł na c e r k i e w n ą sztukę coraz silniej w miarę jej okcydentalizacji. D o c h o d z i ł o czasem do połączenia „ W e r o n i k i " z M a n d y l i o n e m , jak t o się stało w d a t o w a ­ nej na rok 1 6 6 4 ikonie z Krempnej, znajdującej się w zbiorach Sanockiego Muzeum B u d o w n i c t w a Ludowego. Zachowany w niej został s c h e m a t k o m p o z y c y j n y Spasa N i e r u k o t w o r n e g o w wersji karpackiej, z a n i o ł a m i t r z y m a j ą c y m i p ł ó t n o , zaś sama t w a r z na chuście należy d o i d ą c e g o na G o l g o t ę Jezusa z historii o W e r o n i c e . Zdarzało się także umieszczanie w i z e r u n k u ukorow a n e g o cierniem Chrystusa w m e d a l i o n i e na carskich w r o t a c h (II. 1 4 ) . 21 W i k o n o g r a f i i katolickiej istnieje także w y o b r a ż e n i e d e w o c y j n e oparte na rzymskim V o l t o S a n t o ; jest t o zmęczone, cierpiące oblicze mężczyzny patrzącego w d ó ł s p o d p r z y m k n i ę t y c h powiek, o k o l o n e d ł u g ą , rozdzielającą się na trzy pasma brodą. D o takiej t w a r z y n a w i ą z y w a ł p r a w d o p o d o b n i e t w ó r c a X I X - w i e c z n e j poli­ c h r o m i i r o k o k o w e g o m e d a l i o n u z D u b i e c k a (il. 1 3 ) . Jest to m a l o w i d ł o przedstawiające o d b i t ą na c h u ś c i e t w a r z Chrystusa p o z b a w i o n ą j a k i c h k o l w i e k ś l a d ó w m ę k i , lecz s k i e r o w a n e w dół spojrzenie nadaje jej w y r a z znurzenia; oblicze z M a n d y l i o n u patrzy zawsze w p r o s t na w i d z a , c o jeśli przyjąć hipotezę o p o w i ą ­ zaniu przedstawienia z w i z e r u n k i e m M e d u z y , nabiera dodat­ kowej wagi. Tak w i ę c , o ile c e r k i e w n e „ w e r o n i k i " patrzące przed siebie były u k o r o n o w a n y m i cierniem M a n d y l i o n a m i , o tyle półprzymknięte p o w i e k i w i z e r u n k u z D u b i e c k a p r a w d o p o d o b n i e w y w o d z ą się z kopii rzymskiego obrazu. Kopie t e g o c u d o w n e g o wyobrażenia �były r o z p o w s z e c h n i a n e w Galicji p o d postacią o d b i j a n y c h na płótnie m i e d z i o r y t ó w . W a r t o jeszcze d o d a ć , iż niezależnie o d medalionu istniała w d u b i e c k i e j c e r k w i płaskorzeźba C h u s t y ś w . Weroniki przedstawiająca spoglądające prosto oblicze w c i e r n i o ­ wej koronie; niestety, nie w i a d o m o , w który miejscu była umiesz­ czona. W i d a ć zatem, iż i k o n o g r a f i c z n y t y p , j a k i m jest Chusta ś w . Weroniki okazał się atrakcyjny dla k a r p a c k i e g o malarstwa cer­ kiewnego i został przejęty ze sztuki z a c h o d n i e g o chrześcijaństwa. Nie stało się t a k natomiast z i n n y m s p o s o b e m przedstawiania Twarzy Chrystusa istniejącym w Kościele R z y m s k o k a t o l i c k i m , czyli z Sancta Effigies. Jest t o t y m bardziej d z i w n e , że łaskami słynący obraz o tej t e m a t y c e z n a j d o w a ł się (i d o tej pory znajduje) w bezpośrednim sąsiedztwie t e r e n ó w , na k t ó r y c h m a l o w a n o ikony. C h o d z i t u o Oblicze Chrystusa znajdujące się w kościele farnym p.w. ś w . M a ł g o r z a t y w N o w y m Sączu, które w ś r ó d miejscowej l u d n o ś c i znane jest p o d n a z w ą „ P r z e m i e n i e n i e Pańs­ kie". Ta błędna i k o n o g r a f i c z n i e n a z w a d o t e g o s t o p n i a zrosła się z w i z e r u n k i e m , że p o w t ó r z o n a została w p u b l i k a c j i aspirującej d o rangi i k o n o g r a f i c z n e g o p o d r ę c z n i k a . Najprawdopodobniej nadana została dziełu p o n i e w a ż p i e r w o t n i e obraz umieszczony był w kaplicy p o d w e z w a n i e m Przemienienia Pańskiego w koś­ ciele f r a n c i s z k a n ó w . P o m i m o żywego k u l t u przejawiającego się między innymi o b e c n o ś c i ą k o p i i t e g o wyobrażenia w większości kapliczek na terenie Sądecczyzny oraz p r o c e s y j n y m ich o b n o s z e ­ niem podczas zarazy nie u d a ł o się odnaleźć z a b y t k ó w sztuki cerkiewnej n a w i ą z u j ą c y c h d o t y p u i k o n o g r a f i c z n e g o Chrystusa z sądeckiej fary. Sądzić w i ę c należy, że w y b i ó r c z e zapożyczanie w ą t k ó w z a c h o d n i c h przez malarzy c e r k i e w n y c h w y n i k a z ich miejsca w c y k l u c h r y s t o l o g i c z n y m , a zatem złączonych z nimi treści, przede w s z y s t k i m e m o c j o n a l n y c h . M a n d y l i o n i Sancta Effigies podkreślające t a j e m n i c ę n a t u r y Chrystusa są zbliżone w wyrazie, budząc respekt dla c u d o w n e j J e g o o s o b y . Nie o d c z u w a n o w i ę c potrzeby z a s t ę p o w a n i a Nie Ręką S t w o r z o n e g o Zbawiciela i n n y m j e g o w i z e r u n k i e m o p o d o b n y m znaczeniu. 22 Natomiast s t a n o w i ą c a część c y k l u pasyjnego Chusta ś w . W e r o ­ niki, której w y o b r a ż e n i e b u d z i ł o przede w s z y s t k i m w s p ó ł c z u c i e z u m ę c z o n y m J e z u s e m nie miała w e w s c h o d n i e j ikonografii s w e g o z a d o w a l a j ą c e g o o d p o w i e d n i k a , stąd jej p o w o d z e n i e w coraz bardziej z l a t y n i z o w a n e j religijności X V I I I - i X I X - w i e c z n e j Cerkwi. Przemiany w ikonie karpackiej miały s w ó j o d p o w i e d n i k w o b ­ rębie grafiki często w y k o r z y s t y w a n e j przez malarzy j a k o wzór. Ilustrujące w A n f o l o g i o n a c h dzień 1 6 sierpnia ryciny przed­ s t a w i a j ą d w a t y p y f i z j o n o m i i Jezusa. Starsza ( L w ó w 1 6 3 8 ) ukazuje t w a r z p o c i ą g ł ą , raczej szczupłą, o s z t y w n e j , r o z d w o j o n e j brodzie. M ł o d s z y w a r i a n t t e g o s a m e g o w y o b r a ż e n i a t o oblicze pełniejsze, o szerzej r o z s t a w i o n y c h oczach, o t o c z o n e puszystymi, z w i j a j ą c y m i się na r a m i o n a c h w pukle w ł o s a m i ( L w ó w 1 6 5 1 ) . T r u d n o p o w i e d z i e ć , czy ryciny te posłużyły k i e d y k o l w i e k jako w z ó r d o ikony, g d y ż w w y p a d k u tak z n a n e g o i u t w i e r d z o n e g o tradycją w ą t k u , j a k i m był M a n d y l i o n , rola grafiki, j a k o p o m o c y w k o m p o n o w a n i u przedstawienia była p r a w d o p o d o b n i e m n i e j ­ sza, za c z y m może przemawiać fakt, iż o b a d r z e w o r y t y korzystają z o d m i a n y ukazującej anioły w p ó ł p o s t a c i a c h , którą posłużono się w większości i k o n starszych o d zawierających ryciny ksiąg. W czasie w y d a n i a t y c h o s t a t n i c h d o m i n o w a ł o ujęcie ze stojącymi lub klęczącymi p o b o k a c h t k a n i n y a n i o ł a m i . M o ż e w i ę c same i k o n y bądź n i e z a c h o w a n e p o d l i n n i k i d o ich m a l o w a n i a były inspiracją dla sztycharzy. Jest t o t y m bardziej p r a w d o p o d o b n e , że ze w z g l ę d u na s w e przeznaczenie (ilustracje święta Przemiesienia M a n d y l i o n u ) poniżej t k a n i n y grafiki ukazują procesję podążającą ze Ś w i ę t ą Chustą w kierunku K o n s t a n t y n o p o l a . Żadne natomiast z m a l o w i d e ł nie p o w t ó r z y ł o tej k o m p o z y c j i , w i ę c e j , klejmy z historią M a n d y l i o n u , zawierające dzieje A b g a r a , umieszczane b y ł y symetrycznie p o b o k a c h g ł ó w n e g o przedstawienia, a nie poniżej, m i m o że w przypadku i k o n o i n n y m temacie ta ostatnia praktyka była dość p o w s z e c h n a . W y d a j e się w i ę c , że c e r k i e w n y d r z e w o r y t nie w p r o w a d z a nic d o ikony A c h e i r o p o i e t o s a , lecz sam czerpie z niej w z o r y . II. 7. K r y w e , XVII w . M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 7 6 5 25 �II. 8. M i e j s c o w o ś ć nieznana, X V I I / X V I I I w . M u z e u m N a r o d o w e w Krakowie, Oddział Szołayskich, nr X V I I I - 6 9 , p u b l . Kłosińska 1 9 7 3 ; Pietrusiński 1 9 6 0 ; il. 9. M a j d a n S i e n i a w s k i , XVII w . M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 1 2 0 8 Ikona karpacka. Geneza — twórcy — odbiorcy W ciągu blisko pięćsetletniej historii i k o n y karpackiej m o ż n a m ó w i ć o istnieniu kilku n u r t ó w t w ó r c z o ś c i , w p e w n y c h okresach p ł y n ą c y c h r ó w n o l e g l e , kiedy indziej splatających się ze sobą i przenikających n a w z a j e m . N i e w i e l e w i a d o m o natomiast o g e ­ nezie samego zjawiska. Większość w y p o w i a d a j ą c y c h się na ten temat a u t o r ó w w i d z i związki między m a l a r s t w e m f r e s k o w y m XII — X V w . a i k o n a m i , z których najstarsze datuje się w ł a ś n i e na w i e k XV. Svjencickyj w i d z i a ł w n i c h k o n t y n u a c j ę f r e s k ó w lubelskich bądź k r a k o w s k i c h p r z y s t o s o w a n y c h d o o d m i e n n y c h w a r u n k ó w e k s p o n o w a n i a w e w n ę t r z a c h d r e w n i a n y c h c e r k w i karpackich. Badająca m a l o w i d ł a ścienne A n n a Różycka-Bryzek u w a ż a tę zależność za bardziej złożoną. P o d o b n i e jak Pełeński przyjmuje w i e k XII — XIII za najlepsze lata sztuki halickiej, która nie podniosła się już p o załamaniu w y w o ł a n y m u p a d k i e m politycz­ n y m księstwa w k o ń c u XIII w . , a odrodziła się w s w y m w a r i a n c i e l u d o w y m w XVI — X V I I - w i e c z n y c h i k o n a c h . W e d ł u g tej autorki bizantyńsko-ruskie freski z k o ś c i o ł ó w p o l s k i c h były w przeważa­ jącej mierze dziełem a r t y s t ó w o b c y c h : ś r o d k o w o r u s k i c h , p s k o w ­ skich czy n o w o g r o d z k i c h m a l u j ą c y c h j e d n a k przy w s p ó ł u d z i a l e malarzy m i e j s c o w y c h , jak lubelski t w ó r c a „ m a n i e r y p r o w i n c j o n a l n o - a r c h a i z u j ą c e j " . Być może w ł a ś n i e j e g o postać, utoż­ samiana hipotetycznie z Hajlem z Przemyśla n a g r o d z o n y m przez W ł a d y s ł a w a J a g i e ł ł ę , jest łącznikiem „ m i ę d z y d a w n e m i i n o w y ­ mi laty" między szkołą halicką a ikoną karpacką. 15 26 A u t o r z y najstarszych i k o n , z g o d n i e z tradycją w s c h o d n i ą związani ze ś r o d o w i s k i e m bazyliańskich k l a s z t o r ó w g r u p o w a l i się, być może, w w ę d r o w n e artele jak t w ó r c y m a l o w i d e ł ś c i e n ­ nych. Pochodzili o n i przeważnie s p o ś r ó d l u d n o ś c i m i e j s c o w e j , c h o ć byli w ś r ó d n i c h także serbscy i bułgarscy u c h o d ź c y s p o d turec­ kiego p a n o w a n i a . Wszyscy oni działali w rozproszeniu i o d ­ daleniu o d d u ż y c h o ś r o d k ó w artystycznych, z a r ó w n o t y c h , gdzie p o w s t a w a ł y ikony, jak i t y c h , w k t ó r y c h m a l o w a n o obrazy. W n i e k t ó r y c h dziełach t e g o okresu odnaleźć m o ż n a w p ł y w y ze szkół r u s k i c h . Malarze działali w i ę c przy klasztorach w Spasie, Terle, Sninie czy Bukovskiej Horce, a przede w s z y s t k i m w Ł a w r o w i e , gdzie istniała szkoła malarska p r o w a d z o n a przez m n i c h ó w , którzy nauczali jeszcze w czterech p o d o b n y c h p l a c ó w k a c h : W o w c z e m , W a l a w i e , U l u c z u i S m o l n i c y . R ó w n i e ż na akademii t e o l o g i c z n e j w Krasnym Brodzie istniał w y d z i a ł malarski. W pier­ wszej p o ł o w i e XVI w . przy klasztorze ś w . O n u f r e g o w e L w o w i e p r a c o w a ł malarz ruski Fedor, a o k o ł o p o ł o w y t e g o w i e k u znany był Oleksy z Leska, ośrodka s k u p i a j ą c e g o p e w n ą ilość malarzy. R ó w n i e ż w Samborze działała g r u p a a r t y s t ó w , a w ś r ó d nich niejaki Feduszko. Z n a n y jest r ó w n i e ż z t e g o okresu Gregor B o s y k o w i c z z S u c z a w y na Wołoszczyźnie. 16 Z a r ó w n o t w ó r c y d u c h o w n i , jak i ś w i e c c y p o c h o d z i l i przeważ­ nie z niższych w a r s t w s p o ł e c z e ń s t w a , c o w y n i k a ł o przede wszys- �tkim ze struktury w y z n a n i o w e j l u d n o ś c i . M o ż n i , n a w e t jeśli w y c h o w a n i zostali w obrządku w s c h o d n i m , często przechodzili na katolicyzm. G d y natomiast pozostali w i e r n i o r t o d o k s j i , ich stosunek d o t w o r z e n i a i k o n p o d w p ł y w e m z a c h o d u przestawał cechować szacunek, jaki kościół w s c h o d n i ż y w i dla t e g o zajęcia. Niski s t o s u n k o w o prestiż malarza, w y w o d z ą c y się z tradycji zachodniego ś r e d n i o w i e c z a przeniesiony został na karpackich t w ó r c ó w i k o n , k t ó r y c h zajęcie w a r s t w y wyższe uważały za „poniżającą pracę m a n u a l n ą " . W drugiej p o ł o w i e XVI w . na obrzeżach miast p o j a w i l i się „pictortes rutheni s u b u r b a n i " ; nieco luźniej związani z klasz­ torami, mniej w y k s z t a ł c e n i , często, jak się zdaje, wręcz nie douczeni, malujący dla zarobku oprócz i k o n także d r z e w c e kopii i siodła. Oni w ł a ś n i e byli p r a w d o p o d o b n i e t w ó r c a m i nurtu l u d o w e g o w ikonie karpackiej. Pod koniec XVI w . polscy malarze l w o w s c y zagrożeni przez podmiejskich pictores oraz malarzy i n n o w i e r c ó w ( g ł ó w n i e Or­ mian) u t w o r z y l i b r a c t w o , które uzyskało z a g w a r a n t o w a n y pra­ w e m m o n o p o l na umieszczanie dzieł zrzeszonych w nim t w ó r c ó w w ś w i ą t y n i a c h w o j e w ó d z t w : ruskiego, p o d o l s k i e g o i w o ł y ń s ­ kiego. Po p o d p i s a n i u Unii Brzeskiej d o b r a c t w a d o p u s z c z o n o malarzy w y z n a n i a g r e k o k a t o l i c k i e g o , lecz d y z u n i c i znaleźli się poza organizacją c e c h o w ą . Dla o b r o n y w ł a s n y c h i n t e r e s ó w p o w o ł a l i p o d o b n e s t o w a r z y ­ szenie w o p a r c i u o istniejące już l w o w s k i e B r a c t w o S t a u r o p i g i a l ne. P o d o b n i e jak L w ó w , inne stolice biskupie — Przemyśl, M u k a c z e w o — były w t y m czasie d u ż y m i o ś r o d k a m i malarstwa, powstającego z a r ó w n o w o p a r c i u o klasztory, jak i ś w i e c k i e organizacje c e c h o w e oraz g r u p u j ą c y m i na przedmieściach p r a c o ­ wnie „ p a r t a c z y " . Także w mniejszych miastach f u n k c j o n o w a ł y pracownie malarskie, w k t ó r y c h działali mieszczanie i niższy kler świecki: często artyści z j e d n e g o w a r s z t a t u byli ze sobą s p o k r e w ­ nieni i należeli d o s z a c o w n y c h mieszczańskich r o d ó w np. w M o ś ­ ciskach m a l o w a n i e m z a j m o w a ł a się rodzina burmistrza. P r o w i n c j o n a l n e ośrodki i k o n o w e g o malarstwa istniały w N o ­ w y m Sączu, D r o h o b y c z u , C h y r o w i e , S ą d o w e j W i s z n i , Jaśliskach. A r t y s t ó w skupiały także d o b r a S o b i e s k i c h w Ż ó ł k w i , gdzie działał malarz T y m o f i e j S t y s ł o w i c z . Znane były warsztaty w J a w o r o w i e czy R y b o t y c z a c h , przy c z y m te ostatnie miały d o d a t k o w e oparcie w istniejącym o b o k , w Posadzie R y b o t y c k i e j klasztorze. Centrami były także liczne monastyry, często niewielkie, p o c h o d z ą c e z d r o b n o s z l a c h e c k i c h i c h ł o p s k i c h f u n d a c j i . Na początek XVII stulecia przypada założenie w a ż n e g o ogniska religijnego o r t o ­ doksji, j a k i m był klasztor w Skicie M a n i a w s k i m . Oddzielną grupę, a raczej c o najmniej d w a zespoły s t a n o w i l i malarze pracujący na terenie d ó b r Klucza M u s z y ń s k i e g o , w ś r ó d których był miesz­ czanin muszyński A w l e n t y Radymski. Z c e c h e m l w o w s k i m z w i ą z a n y był Fiodor S i e n k o w i c z (czynny z a w o d o w o w pierwszej p o ł o w i e XVII w . ) , który m a l o w a ł dzieła o treści religijnej na z a m ó w i e n i e ruskiego d u c h o w i e ń s t w a oraz ś w i e c k i e obrazy dla p o l s k i c h m a g n a t ó w . J e g o w y c h o w a n k i e m był piastujący g o d n o ś ć seniora b r a c t w a malarzy katolickich M i k o ł a j M o r a c h o w s k i , z w a n y P e t r a c h n o w i c z e m unita, który „ p i e r w s z e s w e kroki stawiał w ramach sztuki zachodniej i o d niej d o p i e r o w r ó c i ł d o malarstwa c e r k i e w n e g o " [ G ę b a r o w i c z , 1 9 6 6 , s. 2 9 9 ] . Był o n między i n n y m i t w ó r c ą n o w e g o ikonostasu w Cerkwi Wołoskiej w e L w o w i e . Z a r t y s t ó w zrzeszonych w Stauropigii w y m i e n i ć należy Ł a w rysza Puchalskiego w a l c z ą c e g o o p r a w o umieszczania w ś w i ą t y ­ niach ikon n a m a l o w a n y c h przez s c h i z m a t y k ó w d y z u n i t ó w . P o d o b n ą d r o g ę t w ó r c z ą o d malarstwa z a c h o d n i e g o d o i k o n o ­ w e g o przeszedł inny w y b i t n y malarz J o w Kondzelewicz z Białe­ g o s t o k u , autor przedstawień z przegrody ołtarzowej w cerkwi b o h o r o d c z a ń s k i e j . W t y m s a m y m mniej w i ę c e j czasie w Saliste w S i e d m i o g r o d z i e p r a c o w a ł Nicolaus Pictor Poloni (freski t a m ­ tejsze d a t o w a n e są na rok 1 6 7 4 ) . W drugiej p o ł o w i e XVII w . zaczyna się upadek cechu l w o w s ­ kiego w y n i k a j ą c y ze zmniejszania się liczby i ubożenia o d b i o r ­ c ó w , spada też p o z i o m t w ó r c z o ś c i w a r s z t a t ó w p r o w i n c j o n a l ­ n y c h , które jednak pracują przez cały w i e k XVIII zaopatrując n a w e t odległe c e r k w i e . Malarze realizujący większe zlecenia c e r k i e w n e należeli już d o g r u p y a r t y s t ó w kształconych na za­ chodzie, jak na przykład Łukasz D o l i ń s k i , który naukę pobierał w W i e d n i u na koszt b i s k u p a - m e t r o p o l i t y l w o w s k i e g o . Zdarzało się także, iż malarze p r a w o s ł a w n i w y k o n y w a l i obrazy i malatury w kościołach k a t o l i c k i c h , jak m n i c h Hezychius G ł o w a c k i z klasz­ toru p o d h o r e c k i e g o , który o k o ł o roku 1 7 6 5 w s p ó l n i e z z a k o n ­ nikami k a t o l i c k i c h zgromadzeń, w y k o n a ł w y s t r ó j kościoła w tychże P o d h o r c a c h . Przez cały w i e k XIX na terenie Przemyśla działał cech malarzy, z których niektórzy p r a c o w a l i na zlecenia grekokatolickiej hierarchii, chociaż większość w y k o n y w a ł a za­ m ó w i e n i a d o p o s z c z e g ó l n y c h c e r k w i w mieście i okolicach. Przeważnie j e d n a k t w ó r c a m i i k o n X I X - w i e c z n y c h byli małomias­ t e c z k o w i rzemieślnicy lub s a m o u c y , w ś r ó d których liczną s t o s u n 17 II. 10. R ó w n i a , XVIII w . M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 541 J ' 1 27 �k o w o g r u p ę s t a n o w i l i malujący amatorsko księża. Znaczące miejsce w s c h y ł k o w y m okresie istnienia i k o n y karpackiej zajął działający w e w s c h o d n i e j M a ł o p o l s c e ród B o g d a ń s k i c h , k t ó r e g o nestor Józef B o g d a ń s k i ( 1 8 0 0 — 8 4 ) kształcił się w Krakowie, p o d o b n i e jak j e g o w n u k o w i e , a b s o l w e n c i krakowskiej A k a d e m i i Sztuk Pięknych. Pod koniec XIX w . w z m i a n k o w a n e są s p r o w a d z a n e d o i k o n o ­ s t a s ó w obrazy z M o n a c h i u m . Był t o czas, g d y w c h a t a c h c h ł o p s k i c h m a s o w o w miejsce d a w n y c h i k o n m a l o w a n y c h ręcznie p o j a w i ł y się d r u k o w a n e w Berlinie, W i e d n i u i Pradze litografie. Najdłużej t r w a j ą c ą k o n t y n u a c j ą karpackiej ikony l u d o ­ w e j były p o k u c k i e i s i e d m i o g r o d z k i e obrazki na szkle, k t ó r y c h malarze działali d o I w o j n y ś w i a t o w e j . O d b i o r c a m i i k o n w regionie karpackim byli g ł ó w n i e przed­ stawiciele niższych w a r s t w s p o ł e c z e ń s t w a , gdyż s p o ś r ó d n i c h rekrutowali się najczęściej w y z n a w c y o b r z ą d k u w s c h o d n i e g o na ziemiach Rzeczypospolitej i Węgier; t y l k o w M o ł d a w i i o r t o d o k s j a była religią panującą, jeśli nie liczyć nieudanej p r ó b y w p r o w a d z e ­ nia chrześcijaństwa r e f o r m o w a n e g o przez d e s p o t ę J a k u b a Heraklidesa. Zdarzało się, że c e r k w i e w y p o s a ż a l i k a t o l i c c y właściciele dóbr, lecz naturalnie korzystali z n i c h mieszkańcy w s i — c h ł o p i i d r o b n a szlachta. Częściej zresztą ś w i ą t y n i e ozdabiane były na koszt g m i n y , a w z w i ą z k u z w y s o k ą ceną na dzieła malarskie i k o n y chłopskie rzadko miały p o j e d y n c z y c h f u n d a t o r ó w . Ten ostatni zwyczaj przyjął się natomiast w ś r ó d z a g r o d o w e j szlachty, której p r z y w i l e j e m b y ł o umieszczanie w c e r k w i i k o n y z w y m a l o w a n y m na o d w r o c i e e p i t a f i u m f u n d a t o r a . S k o m p l i k o w a n ą s p r a w ą jest określenie etnicznej przynależno­ ści z a r ó w n o t w ó r c ó w , jak i o d b i o r c ó w i k o n k a r p a c k i c h , b o w i e m rekonstrukcja m a p y etnograficznej ziem o d Popradu p o B u k o w i ­ nę między w i e k i e m XV a XIX jest u t r u d n i o n a nie t y l k o ze w z g l ę d u na ilość zamieszkujących te tereny nacji, ale też przez ich r u c h l i w o ś ć . Poza t y m jest t o okres k s z t a ł t o w a n i a się w i e l u z nich. Nie kusząc się w i ę c o d o k ł a d n e ustalenia z a s i ę g ó w w czasie i przestrzeni w y m i e n i ć należy p o l s k i c h górali i p o g ó r z a n o b o k Ł e m k ó w , n a z y w a j ą c y c h siebie R u s n a k a m i , i ruskich B o j k ó w . Następnie U k r a i ń c ó w , g ó r s k i c h H u c u ł ó w i zasiedlających p o ł u ­ d n i o w e stoki Karpat S ł o w a k ó w , a także s i e d m i o g r o d z k i c h W ę g ­ r ó w , W o ł o c h ó w i M o ł d a w i a n . Bez z b y t n i e j przesady można p o w i e d z i e ć , że w n a r o d o w y m t y g l u przyszło istnieć tej sztuce, której korzenie sięgają B i z a n c j u m P a l e o l o g ó w , a gałęzie? Nie w i a d o m o n a w e t „ c z y m o ż n a u w a ż a ć je za k o n t y n u a c j ę t r a d y c y j ­ n e g o i k o n o p i s u czy też w i d z i e ć w n i c h należy t y l k o f o r m a l n i e z n i m z w i ą z a n y o d p r y s k sztuki z a c h o d n i e j " [ G ę b a r o w i c z , 1 9 6 6 , s. 3 0 0 ] . Zastanawiając się nad t y m p r o b l e m e m należy pamiętać, że n a w e t w o r t o d o k s y j n e j M o s k w i e , poczynając o d X V I I w . k a n o n i c z n a sztuka i k o n y przeżywa kryzys i coraz wyraźniej ulega w p ł y w o m z a c h o d u . O ile zatem silniejsze musiały być łacińskie o d d z i a ł y w a n i a na terenie, gdzie tradycje chrześcijańskie w s p ó ł ­ istniały nierzadko w obrębie j e d n e j w s i . Świat obrazu — świat ikony Przemiany, j a k i m ulegało w y o b r a ż e n i e T w a r z y Chrystusa ilustrują procesy zachodzące w c a ł y m malarstwie r e g i o n u karpack o - p o d o l s k i e g o . Są o n e w y n i k i e m okcydentalizacji t y c h ziem p r o w a d z o n e j ś w i a d o m i e o d w i e k u XIV, przy j e d n o c z e s n y m zawężeniu się kręgu o d b i o r c ó w oraz ich u b o ż e n i u . Z m i a n y formalne, ikonograficzne i t e c h n i c z n e s t a w i a j ą p o d znakiem zapytania tożsamość t y c h dzieł j a k o ikon d o t e g o s t o p n i a , iż W o j c i e c h B i a ł o p i o t r o w i c z z a p r o p o n o w a ł dla n i c h nazwę „ c e r k i e w n e g o malarstwa t a b l i c o w e g o " . W y d a j e się jednak, że kryterium ikoniczności w i z e r u n k u , jakie obrał autor t e g o określenia nie z a d o w a l a w pełni, gdyż z g o d n i e z n i m na m i a n o ikony nie z a s ł u g i w a ł o b y całe niemal m a l a r s t w o m o s k i e w s k i e i rosyjskie o d XVII w . d o r e w o l u c j i . N a w e t w Rosji b o w i e m myśl religijna zatraciła w ó w c z a s rozumienie t e o l o g i i ikony, c o d o p r o w a d z i ł o d o kryzysu p r a w o s ł a w n e j sztuki p o ł ą c z o n e g o z jej okcydentalizacją. Stosuje się jednak nazwę „ i k o n a " w o b e c dzieł X V I I — X I X - w i e c z n y c h , tak jak określa się m i a n e m k a t o l i c y z m u religię X I X - w i e c z n y c h c h ł o p ó w , która wszak nie w pełni o d p o w i a d a ł a w y m o g o m u n i w e r s y t e c k i e j t e o l o g i i . Nie c h o d z i t u o p o z i o m e d u k a c j i , lecz o różnicę j a k o ś c i o w ą . J e d n o c z e ś n i e zgodzić się trzeba z Białop i o t r o w i c z e m , iż sam fakt spełniania przez ś w i ę t y obraz f u n k c j i k u l t o w y c h nie określa g o jeszcze j a k o ikony. U w a g a ta d o t y c z y także sytuacji o d w r o t n e j , g d y w i z e r u n e k w y ł ą c z o n y z liturgii w s c h o d n i e j r o z p o z n a w a l n y jest nadal j a k o i k o n a . Wyjaśnienia t e g o p r o b l e m u należy szukać w s a m y m dziele. T e o l o g i a p r a w o sławna wychodzi od obiektywnej obecności sacrum w wizerunk u , która s p r a w i a , iż p r a w d z i w a ikona pozostaje ikoną niezależnie o d w a r u n k ó w z e w n ę t r z n y c h . Pamiętać j e d n a k należy, że w y o b rażenie nie jest „ z w y k ł ą " hierofanią, lecz w c i e l e n i e m ś w i ę t o ś c i w formę. J a k podkreśla c y t o w a n y kilkakrotnie w tej pracy Paul E v d o k i m o v : „ O b r a z nosi imię o r y g i n a ł u , a nie j e g o n a t u r ę " . Styl ikony w y n i k a zatem z zasad realizmu d u c h o w e g o , D o ś w i a d c z e n i e zbierane na tej drodze d o p r o w a d z i ł o , zdaniem w s c h o d n i c h malarzy i t e o l o g ó w , d o p o w s t a n i a zespołu ś r o d k ó w stylistycznych najlepiej o d d a j ą c y c h tę rzeczywistość. Należy d o n i c h k o n s e k w e n t n e s t o s o w a n i e k o n t u r u oddzielającego o d siebie 23 MMMMMM II. 1 1 . H u n k o w c e , 1 6 7 1 r. M u z e u m Szaryszskie w Bardziejowie, p u b l . Tkać 28 �Ni MMI fil mmmm c II. 1 2 . M i e j s c o w o ś ć nieznana, 1 poł. XVI w . M u z e u m N a r o d o w e w K r a k o w i e , Oddział Szołayskich, nr X V I I I - 4 5 2 poszczególne e l e m e n t y k o m p o z y c j i oraz p o s ł u g i w a n i e się k o l o ­ rem l o k a l n y m p o ł ą c z o n e z r e s p e k t o w a n i e m j e g o znaczeń s y m ­ bolicznych. Użycie p e r s p e k t y w y o d w r ó c o n e j jest n a t u r a l n y m środkiem u ł a t w i a j ą c y m u c z e s t n i c t w o w ś w i ę t o ś c i , gdyż umiesz­ cza patrzącego w e w n ą t r z p r z e d s t a w i a n e g o ś w i a t a . W i e l k o ś ć postaci i u s y t u o w a n i e w obrębie przedstawienia p o d l e g a pra­ w o m rzeczywistości świętej i w y r a ż a ich hierarchię. Ś w i a t ł o jest w e d ł u g t e o l o g ó w n a j w a ż n i e j s z y m ś r o d k i e m w y r a z u ikony, gdyż pochodzi o n o o d ś w i a t ł o ś c i n a d p r z y r o d z o n e j , s t a n o w i w ł a ś ­ ciwość C h w a ł y . D o p l a s t y c z n e g o jej w y r a ż a n i a u ż y w a n o złota pokrywającego t ł o , n i m b y oraz h i m a t i o n Z b a w i c i e l a i B o g u ­ rodzicy. Z g o d n i e z t a k i m r o z u m i e n i e m blasku ikona przedstawia przedmioty nie j a k o o ś w i e t l o n e , lecz s t w o r z o n e przez ś w i a t ł o . N i e m o ż l i w e jest zatem korzystanie z p u n k t o w e g o o ś w i e t l e n i a , które dzięki ś w i a t ł o c i e n i o w i p o m a g a o d d a ć b r y ł o w a t o ś ć ukazy­ w a n e j f o r m y . Z a ł o ż e n i o m t y m o d p o w i a d a p e w n a płaskość przed­ s t a w i e ń , gdzie bryłę wyraża się s f a ł d o w a n i e m t k a n i n y lub poprzez s t o p n i o w e nakładanie coraz jaśniejszych barw. Te ostatnie są również p o c h o d n y m i ś w i a t ł a określanymi przez j e g o natężenie. Wierność k a n o n o w i traktuje się także j a k o środek w y r a z u , a sam kanon staje się kategorią estetyczną. Nic sprzecznego z k a n o n e m nie może być piękne, a przede w s z y s t k i m nie jest w stanie o d d a ć rzeczywistości n a d p r z y r o d z o n e j . Usztywnienie m a l a r s t w a i k o n przez k a n o n nie stało na prze­ szkodzie z m i a n o m s t y l i s t y c z n y m , które m o ż n a z a o b s e r w o w a ć najłatwiej na przykładzie r ó ż n o c z a s o w y c h i k o n o tej samej tematyce. A n n a R ó ż y c k a - B r y z e k ilustrowała t o z j a w i s k o przy pomocy w i z e r u n k u Chrystusa C h a l k i t e s a pisząc: „ p i e r w o t n a ikona z VI w . p r o m i e n i o w a ł a hellenistycznym p i ę k n e m ł a g o d n e g o oblicza, o d d a n e g o p ó ł t o n a m i b a r w kości s ł o n i o w e j i r ó ż o w y c h , druga z w . VII przybrała (...) w y r a z s u r o w s z y w z w i ą z k u z zani­ kiem stylu i l u z j o n i s t y c z n e g o na korzyść linearnego, a trzecia z w. IX zakrzepła już z a p e w n e w a b s t r a k c y j n y m języku klasycznej sztuki ś r e d n i o b i z a n t y ń s k i e j . " Później p r a w d o p o d o b n i e nabrałaby słodyczy i p r a w d y szczegółu i k o n z okresu renesansu Paleologów, które zastąpiłby z czasem mistycyzm hezychastów [ R ó ż y c ka-Bryzek, 1 9 7 1 , s. 1 0 7 ] . 24 Należałoby zatem poszukać o d p o w i e d z i na pytanie, czy dzieła określane m i a n e m i k o n karpackich mieszczą się w całości, lub choćby c z ę ś c i o w o w z m i e n n o ś c i stylistycznej ikony. W malarst­ wie karpackich c e r k w i już u p o c z ą t k ó w nastąpiło zetknięcie się pierwiastka l u d o w e g o z i k o n ą , c o miało w p ł y w na s w o i s t y charakter tej sztuki. R ó w n o c z e ś n i e silne były w p ł y w y sztuki zachodniej, g ł ó w n i e c e c h o w e g o malarstwa t a b l i c o w e g o . W m i a ­ rę u p ł y w u czasu coraz wyraźniejsze stało się rozbicie ikony karpackiej na d w a nurty: sztukę s k u p i o n ą w miastach bądź w i ę k s z y c h o ś r o d k a c h klasztornych ( Ł a w r a Poczajowska, Skit M a n i a w s k i ) , która realizowała duże z a m ó w i e n i a oraz p r o w i n ­ c j o n a l n ą ikonę l u d o w ą . Należy przy t y m z a u w a ż y ć , iż właśnie k a n o n i c z n a p o c z ą t k o w o t w ó r c z o ś ć oficjalna szybko traci f o r m a l ­ ne c e c h y ikony, podczas g d y l u d o w a z a c h o w u j e je w z b o g a c a j ą c 0 w ł a ś c i w ą sobie o r n a m e n t a l n o ś ć i zainteresowanie p r a w d ą detalu. Dla „ s t y l u l u d o w e g o " charakterystyczny jest także linearyzm przedstawienia oraz arbitralne t r a k t o w a n i e płaszczyzny o t o c z o n e j k o n t u r e m , które u m o ż l i w i a „zamienianie świata materii w d e k o r a c y j n ą ekspresję z n a k u " [ P i w o c k i , 1 9 7 2 , s. 6 7 ] , U l u b i o n ą zasadą k o m p o z y c j i jest u t w ó r c ó w l u d o w y c h rytmizacja m o t y w u oraz j e g o symetria. Sztuka l u d o w a jest także t w ó r c z o ś c i ą s k a n o n i z o w a n ą , c h o ć jej zasady nie mają u ś w i a d o m i o n e j i rozwiniętej p o d b u d o w y t e o l o ­ gicznej, jak t o jest w w y p a d k u ikony, a w y n i k a j ą raczej z za­ c h o w a w c z o ś c i m o d e l u kultury, w obrębie której istnieje. Istotne w przypadku dzieł karpackich jest t o , iż ikonopis' zetknęła się tutaj także z l u d o w o ś c i o w ą w y r o s ł ą na gruncie k a t o l i c y z m u polskiego, który p o z o s t a w a ł w ż y w y m kontakcie z o r t o d o k s j ą o d p o c z ą t k ó w s w e g o istnienia. J a k k o l w i e k teologia katolicka n i e w i e l e m ó w i o sztuce sakralnej, negując z d e c y d o w a ­ nie j a k ą k o l w i e k o b e c n o ś ć o s o b y przedstawionej w obrazie, j e d n a k praktyka k u l t u w i z e r u n k ó w c u d o w n y c h istnieje w Koś­ ciele o d w i e k ó w . Na ziemiach p o l s k i c h kult o b r a z ó w zyskał p o p u l a r n o ś ć , o czym ś w i a d c z y ilość ś w i ą t y ń , w których otaczano czcią łaskami słynące w i z e r u n k i oraz p o w s z e c h n y zwyczaj pielg­ r z y m o w a n i a d o n i c h . Z jednej w i ę c strony na skłonną d o fetyszyzacji w y o b r a ż e ń ś w i ę t y c h sztukę l u d o w ą nałożyła się katolicka u c z u c i o w o ś ć , wyrastająca z d u c h a p ó ź n e g o średnio­ w i e c z a , a p o t e m kontrreformacji, z drugiej zaś eschatologiczny realizm ikony poparty s p ó j n ą t e o l o g i ą w i z e r u n k u . Środki w y r a z u sztuki l u d o w e j nie pozostają w sprzeczności z założeniami ikony, podczas g d y na przykład p r o p o n o w a n y przez sztukę c e c h o w ą ś w i a t ł o c i e ń czy p e r s p e k t y w a zbieżna p o d w a ż a j ą jej g ł ó w n e założenia. T o ostatnie zjawisko związane jest o c z y w i ś ­ cie z czerpaniem przez X V I I - w i e c z n y c h i późniejszych malarzy c e c h o w y c h ze z d o b y c z y r e n e s a n s o w e g o s p o s o b u w i d z e n i a , dla którego przyjęto t u n a z w ę realizm żivopisi. „ W kręgach k u l t u r o ­ w y c h , które nie przeszły n i g d y w tej skali okresu racjonalizacji 1 ' u n a u k o w i e n i a ' sztuki ( c o krąg kultury zachodnioeuropejskiej — przyp. a u t o r k i ) — np. w kręgu sztuki chińskiej, japońskiej czy n a w e t bizantyjskiej — przejścia między sztuką l u d o w ą a n i e l u d o w ą są też mało czytelne, niekiedy w ł a ś c i w i e zupełnie nijakie" [ P i w o c k i , 1 9 7 0 , s. 1 4 8 ] . Powyższe zdanie t ł u m a c z y zgodne 29 �w s p ó ł b r z m i e n i e stylistyki l u d o w e j z ikoną s p o s o b e m o d m i e n ­ nego podejścia d o sztuki w ł a ś c i w e g o różnym k u l t u r o m . Trzeba też pamiętać, iż w większości kultur sztuka przedstawiająca ma ścisły związek z religią, stąd jej dzieła o d p o w i a d a j ą zawsze określonemu w z o r o w i religijności. L u d o w e w i z e r u n k i ś w i ę t y c h postaci „są s y m b o l a m i w znaczeniu najbardziej d o s ł o w n y m , tj. przedmiotami mającymi udział w naturze w y o b r a ż o n e j postaci i postać tę streszczającymi" [ C z a r n o w s k i , 1 9 5 6 , s. 8 8 ] , Zatem stosunek religijności l u d o w e j d o obrazu p r z y p o m i n a o r t o d o k s y j ­ ne odniesienia d o ikony, a w i z e r u n e k o treści religijnej w sztuce l u d o w e j przekazuje rzeczywistość nadprzyrodzoną. T w ó r c z o ś ć ta zdaje sobie sprawę z o d r ę b n o ś c i p r a w rządzących ś w i a t e m przedstawienia o d świata otaczającego. L u d o w e w y o b r a ż e n i a ś w i ę t y c h mają s w o j e źródła w t y m nurcie artystycznej t w ó r c z o ś c i c z ł o w i e k a , który M a l r a u x opisał w p i e r w s z y m t o m i e Przemian Bogów noszącym w i e l e m ó w i ą c y t y t u ł Nadprzyrodzone. Stawia je t o w j e d n y m rzędzie ze sztuką romańskiego ś r e d n i o w i e c z a czy malarstwem ikon, ale o c z y w i ś c i e nie utożsamia. Wszystkie te dzieła starają się być w i e r n e „ r e a l i z m o w i n a d p r z y r o d z o n e m u " , a stąd z kolei w y n i k a j ą s k ł o n n o ś c i d o s t o s o w a n i a o k r e ś l o n y c h ś r o d k ó w stylistycznych. Należy pamiętać, że p o w s t a w a ł y one w w a r u n k a c h konkret­ nego czasu i przestrzeni, stąd różnice w w i e d z y , poziomie wykształcenia t w ó r c ó w i o d b i o r c ó w , t e c h n i c e . T w ó r c z o ś ć l u d o ­ w a s t a n o w i ą c część k u l t u r y niższej w a r s t w y s p o ł e c z e ń s t w a w obrębie sztuki religijnej zawsze korzysta ze w z o r c ó w artystycz­ n y c h g r u p „ o ś w i e c o n y c h " . Czerpie j e d n a k ze s t y l ó w u c z o n y c h t o t y l k o , c o po p r z e t w o r z e n i u z g o d n y m z jej u p o d o b a n i a m i estetycz­ nymi znajdzie s w o j e miejsce w nadprzyrodzonej rzeczywistości obrazu. W t y m kontekście zrozumiałe staje się z g o d n e w s p ó ł i s t n i e n i e ikony ze sztuką l u d o w ą , czego przykładem może być z a r ó w n o sztuka serbska czy bułgarska, jak i ikona karpacka, gdzie z jednej strony w k a n o n i c z n y c h i k o n a c h o f i c j a l n y c h dostrzega się „ p i ę t n o l u d o w o ś c i " , z drugiej nurt malarstwa pozostaje w i e r n y ikonie w ó w c z a s , g d y sztuka oficjalna o d stylistyki tej ostatniej o d c h o d z i . PRZYPISY W bibliografii i przypisach w przypadku nazwisk i t y t u ł ó w t r a n s k r y b o w a n y c h z cyrylicy z a s t o s o w a n o transliterację w e d ł u g w s p ó ł c z e s n y c h n o r m b i b l i o g r a f i c z n y c h , jednak w tekście pracy p o z o s t a w i o n o tradycyjną spolszczoną p i s o w n i ę : d o t y c z y t o także nazwisk t ł u m a c z o n y c h , w k t ó r y c h o c z y w i ś c i e , z a c h o w a n o wersję tłumacza. „ e p o k ę n o w e g o w i z u a l i z m u " (Porębski, 1 9 8 6 s. 1) Ikonie nie przysługuje u w i e l b i e n i e (latreia) zastrzeżone dla O s ó b B o s k i c h , ani n a w e t niższy rodzaj u w i e l b i e n i a , j a k i m otacza się d o s k o n a ł e s t w o r z e n i a , czyli M a t k ę B o g a i ś w i ę t y c h (hiperduleia i duleia). W i z e r u n e k może być j e d y n i e o b i e k t e m czci (proskynesis). Por. E v d o k i m o v , 1 9 6 4 , s. 2 4 5 Ś w i ę t o ś ć nie jest o b e c n a w ikonie substancjonalnie, t y l k o o b r a z o w o . J u ż t o j e d n a k wystarcza, by materię w i z e r u n k u w p e w i e n s p o s ó b zsakralizować. Ikony, która uległa zniszczeniu nie w o l n o w y r z u c i ć ; należy ją zakopać lub u t o p i ć . W i e r n y p o w i n i e n d o t y k a ć i k o n y t y l k o podczas s k ł a d a n e g o na niej w y r a ­ żającego cześć p o c a ł u n k u . (Por.: Uspienski, 1 9 7 6 ) W e d ł u g Florenskiego staranne z a g r u n t o w a n i e deski p o d ikonę ma na celu u p o d o b n i e n i e jej d o ściennej niszy, w której p i e r w o t n i e umieszczono ś w i ę t e w i z e r u n k i (Florenski, 1 9 8 4 , s. 1 7 7 ) T e o l o g i a w s c h o d n i a odróżnia Tradycję Ś w i ę t ą , której ź r ó d ­ łem jest w o l a Boża i która jest niezależna o d n a t u r a l n y c h u w a r u n k o w a ń c z ł o w i e k a , o d tradycji w y w o d z ą c e j się z w o l i Kościoła. Ź r ó d ł e m Tradycji są pisma o b j a w i o n e oraz tradycja niepisana, czyli nie umieszczona w Piśmie Św. Z a w a r t a jest o n a 3 4 W e d ł u g Lazareva ( 1 9 8 3 , s. 1 2 7 ) dla p o w s t a n i a „ s z k o ł y malarstwa i k o n " zaistnieć musi szereg n i e z b ę d n y c h w a r u n k ó w , jak „Dziedziczenie i stałość tradycji, dostatecznie w y s o k i p o z i o m kultury, nieprzerwany ciąg z a m ó w i e ń , o b e c n o ś ć cech w s p ó l n o t y k u l t u r o w e j , istnienie w ł a s n y c h s i l n y c h z a s o b ó w malarzy". Na p o d s t a w i e źródeł historycznych w y d a j e się, że Halicz s w ą rangą c e n t r u m artystycznego nie spełniał w y m a g a ń s t a w i a n y c h „ s z k o l e " , a p o d o b n y był raczej d o o p i s y w a n y c h przez Lazareva: Włodzimierza, R o s t o w a , T w e r u czy J a r o s ł a w i a , gdzie działały pojedyncze warsztaty malarskie, podczas g d y siedzibą szkół były takie miasta jak Psków, M o s k w a czy N o w o g r ó d . U ż y w a j ą c s f o r m u ł o w a n i a realizm żivopisi m a m na myśli k o n w e n c j ę malarstwa z a c h o d n i e g o d o p o c z ą t k ó w w i e k u XX, d o k u b i s t y c z n e g o przełomu, który M. Porębski nazwał o t w i e r a j ą c y m 1 2 5 6 • > 13. D u b i e c k o , XVIII w . m e d a l i o n przemal. XIX M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 9 0 3 30 w. �w Symbolach W i a r y ( o d p o w i e d n i k ł a c i ń s k i e g o C r e d o ) , k a n o ­ nach apostolskich, p o s t a n o w i e n i a c h s o b o r ó w p o w s z e c h n y c h , starych liturgiach oraz historii i praktyce Kościoła. Najsłynniejszą hermeneją była Synaksis Helpiosa Rzymiani­ na z IX/X w., zaś najstarszą z a c h o w a n ą jest podręcznik D i o n i z e g o z Furny (XVIII w . ) o d n a l e z i o n y na A t h o s i e przez Duranda i Didrona i o p u b l i k o w a n y przez t e g o o s t a t n i e g o w roku 1 8 4 5 Terminologię d o t y c z ą c ą t e c h n i k i i k o n o p i s i przyjęłam za: Peśćanskyj, Svjencickyj, 1 9 3 2 Wydarzenie t o nie jest opisane w żadnej z k a n o n i c z n y c h Ewangelii. W a p o k r y f a c h o b o k przytoczonej najpopularniejszej wersji historii, która została w ł ą c z o n a d o liturgii kościoła rzyms­ kiego jako VI stacja Drogi Krzyżowej, istnieje też przytaczany przez J a k u b a de V o r á g i n e (Złota Legenda, Warszawa 1983, s. 1 9 1 — 1 9 6 ) w a r i a n t łączący tradycję M a n d y l i o n u z o s o b ą św. W e r o n i k i . W e d ł u g n i e g o u t r w a l e n i e o d b i c i a na chuście należącej d o świętej nastąpiło podczas działalności apostolskiej Jezusa, przed j e g o męką. N i e w i a s t a nie m o g ą c stale w i d z i e ć swojego w ę d r u j ą c e g o ciągle mistrza, chciała „ d a ć sobie w y m a l o ­ wać J e g o p o d o b i z n ę , by (...) m o g ł a pocieszać się spoglądając na Jego obraz". S p o t k a w s z y ją w drodze d o malarza Jezus odcisnął swoje oblicze na przeznaczonej d o w y k o n a n i a w i z e r u n k u c h u ś ­ cie. Echem tradycji także p o k r e w n e j d z i e j o m M a n d y l i o n u był ciąg dalszy tej historii, w k t ó r y m Ś w i ę t a Chusta p r z y w r ó c i ł a z d r o w i e cesarzowi T y b e r i u s z o w i . Bonifacy VIII u s t a n o w i ł n a w e t specjalny o d p u s t z w i ą z a n y z o d w i e d z e n i e m lub w y k o n a n i e m kopii ś w . Oblicza z rzymskiej bazyliki ( G a d o m s k i , 1 9 6 5 ) . Por. Encyklopedia Katolicka, 1 9 7 3 , s. 5 5 , gdzie M a n d y l i o n Abgara błędnie o p i s a n o j a k o w y o b r a ż e n i e Jezusa cierpiącego. Na określenie ś r o d k o w y c h d r z w i ikonostasu w literaturze polskiej u ż y w a się o p r ó c z t e r m i n u „carskie w r o t a " p o p r a w n i e j szego przekładu n a z w y ruskiej, a m i a n o w i c i e „ k r ó l e w s k a b r a m a " . Pierwszy j e d n a k w a r i a n t w y d a j e się częściej u ż y w a n y i bardziej z a d o m o w i o n y w polszczyźnie z a r ó w n o literackiej, jak i p o t o c z n e j , stąd m i m o mniejszej p o p r a w n o ś c i z d e c y d o w a ł a m się na j e g o użycie. Z karpackich t e r e n ó w o b e c n i e leżących w granicach Polski znana jest j e d n a c e r k i e w nosząca t o w e z w a n i e , a znajdująca się w T u l i g ł o w a c h , diec. przemyska. (Za informację dziękuję pani J. Roguskiej-Szczęk z M u z e u m - Z a m k u w Ł a ń c u c i e ) . M a n d y l i o n ilustruje d o g m a t o W c i e l e n i u i j e d n o ś c i natur Chrystusa, zaś Pantokrator uosabia s ę d z i o w s k ą w ł a d z ę Syna Bożego. Z n a n y jest haft ze szkoły m o s k i e w s k i e j , na k t ó r y m 7 8 9 1 0 1 1 12 13 1 4 Oblicze umieszczone zostało p o m i ę d z y postaciami o r a n t ó w : M a t k i Boskiej, ś w . J a n a Chrzciciela, A r c h a n i o ł ó w i a p o s t o ł ó w , czyli w kontekście w ł a ś c i w y m dla postaci Pantokratora w Deesis; Oblicze zostało tu p r z e d s t a w i o n e w miejsce innego w ą t k u c h r y s t o l o g i c z n e g o j a k o w i z e r u n e k streszczający w sobie wszyst­ kie treści związane z postacią Jezusa. Por. Różycka-Bryzek, 1 9 8 3 , s.147. P r a w d o p o d o b n i e w na­ s t ę p n y m p ó ł w i e c z u działali na terenie Polski artyści ruskiego p o c h o d z e n i a , lecz być może, J a g i e l l o n o w i e mając mniejszy niż założyciel dynastii s e n t y m e n t d o m a l o w i d e ł t w o r z o n y c h „ m o r e g r a e c o " , nie byli tak szczodrzy w o b e c malarzy i stąd d o k u m e n t y milczą na ich temat. Z drugiej strony przeciw tezie o działalności w Koronie t w ó r c ó w i k o n ś w i a d c z y ć może fakt, iż d o w y k o n a n i a m a l o w i d e ł w kaplicy w a w e l s k i e j Kazimierz J a g i e l l o ń c z y k spro­ wadził artystów z Pskowa. W ą t k i e m p ó ł n o c n o r u s k i m jest t z w . Chrystus z M o k r ą Brodą (Kłosińska, 1 9 7 3 ) . P o d o b n i e s p o s ó b przedstawiania św. M i k o ł a ­ ja w półpostaci i z zamkniętą księgą w d ł o n i p o c h o d z i ze szkół ruskich ( B i s k u p s k i , 1 9 7 1 ) , a także w y s u w a n i e ś r o d k o w e j części rysunku poza k o w c z e g (Svjencickyj, 1 9 2 8 ) . G ę b a r o w i c z , 1 9 6 6 ; Łoziński ( 1 8 8 7 ) przypisuje ikonostas b o h o r o d c z a ń s k i a r t y s t o m bułgarskim w i d z ą c w nim przegrodę o ł t a r z o w ą z c e r k w i w Skicie M a n i a w s k i m . Np. w c e r k w i w Ż ó ł k w i p u b l . przez G ę b a r o w i c z a (Gębaro­ wicz, 1966). T y m bardziej, że Kłosińska datuje później niż pozostałe dzieła Mistrza z Ż o h a t y n a , czyli na pocz. XVI w . (Kłosińska, 1 9 8 9 , tabl. 8 ) . Są t o t z w . elementy V i g n o n a , n a z w a n e tak o d nazwiska badacza relikwii (por. tegoż: Le linceul Christ. Étude scientifique, Paris 1 9 0 2 ; także I. W i l s o n , Całun Turyński, Warszawa 1 9 8 4 ) . W przypadku t e g o zabytku nie można w y k l u c z y ć inspiracji czysto z a c h o d n i e j , gdyż p o d o b n e ikonograficznie przedstawienie (Chusta ś w . W e r o n i k i p o d t r z y m y w a n a przez a n i o ł y ) znajduje się na predelli p o c h o d z ą c e g o z M o s z c z e n i c y X V - w i e c z n e g o T r y p ­ t y k u ze ś w . Marią M a g d a l e n ą ( G a d o m s k i , 1 9 8 8 , il. 2 7 8 ) , lecz ze w z g l ę d u na o d m i e n n ą k o m p o z y c j ę o b u o b r a z ó w w y d a j e się t o mało p r a w d o p o d o b n e . W . S m o l e ń , Ilustracje świąt kościelnych w polskiej sztuce, Lublin 1 9 8 7 , s. 231 — 3 5 P o d o b n i e i w s p ó ł c z e ś n i e nie o d p o w i a d a jej w i e l e przeja­ w ó w naszej p o b o ż n o ś c i . O religijności l u d o w e j por.: Czarnowski, 1956; Tomicki, 1981 W i z e r u n e k Chrystusa w t y p i e Pantokratora umieszczony nad k o n s t a n t y n o p o l i t a ń s k ą Bramą Chalké. 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 II. 14. Zabłotce, ikonostas XVIII w . przemal. X I X / X X w . M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 6 4 5 31 �W Y K A Z C Y T O W A N E J L I T E R A T U R Y Białopiotrowicz W. Łoziński W. 1887 Malarstwo 1989 1931 Freski ruskie w Katedrze Sandomierskiej, 1986 Zagadnienie sztuki ludowej w malarstwie cerkiewnym w oparciu o wy­ brane zagadnienia z terenu karpat. „Polska Sztuka Ludowa" z. 3 — 4 Z problemów ikony karpackiej, (w:) Chrześcijański Wschód a kultura polska, Lublin, s. 3 4 7 — 3 6 4 Biskupski R. 1971 1982 1985 Warsztat malarstwa ikonowego około drugiej ćwierciXV Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", t. 14 Wybrane warsztaty malarstwa ikonowego wieku, „Folia Historiae Artium", t. XVIII Malarstwo ikonowe od XV do XVIII Sztuka Ludowa", z . 3 — 4 Czarnowski S. 1956 Kultura religijna wiejskiego 88—107 Evdokimov P. Prawosławie, Ikonostas i inne szkice. Warszawa 1965 Malowidła ścienne w Czechowie, Gadomski J. 1988 1914 Halicz w dziejach sztuki średniowiecznej, 1932 Ikonopysna „Polska 1970 (w:) Dzieła 1.1, Warszawa, s. Warszawa Gotyckie malarstwo Gębarowicz M. z historii tablicowe sztuki XVII „Folia Historiae Artuni", t. II Małopolski 1966 Szkice wieku, 1974 Twórczość malarza ikon z Żohatyna, 1460—1500, Warszawa „Prace Wydziału Filologicz- no-Filozoficznego Towarzystwa Naukowego w Toruniu", t. 16, z. 3, Toruń Grządziela R. 1968 Kłosińska J. Wystawa w Recklinghausen. podkarpackich, „Folia Historiae Artium" t. X Z zagadnień stylu oraz ikonografii ikon „Rocznik Muzeów Województwa Rzeszowskiego", 1.1 1973 Ikony, Kraków 1989 leons from Poland, Warszawa Lazarev V. N. 1983 demii Umiejętności", T.XXXVI Pełeński J . Peśćanskyj V., Svjencickyj I. Piwocki K. Niektóre technika zagadnienie Russkaia ikonopis', Moskwa ta jiji dierela, Kraków Lviv teorii sztuki ludowej, Wrocław, s. 1 4 1 — 1 5 5 (w:) tegoż. Sztuka Styl w sztuce także ludowej, 1986 Kubizm, Warszawa 1971 Pojęcie 1983 Bizantyńsko-Ruskie 1928 1929 Ikonopys' galyckoji Ukrainy XV-XVI vikiv, Lviv Ikony galyckoji Ukrainy XV-XVI vikiv, Lviv 1981 Religijność 1976 Prolegomena 1955 Złota Legenda, 1930 Malowidła 1984 Całun Turyński, Warszawa oryginału nal-replika-kopia, Svjencickyj I. Tomicki R. ludowa, i kopii 270 Vorágine de J. Walicki M. w malarstwie Warszawa malowidła bizantyjskim, (w:) w kaplicy zamku lubelskiego, (w:) Etnografia t.2, Wrocław, s. 2 9 — 7 0 Uspienski B. żywa, „Polska Sztuka Ludowa", z. 2 Porębski M. do tematu „Semiotyka Polski. Przemiany kultury ikony". Orygi- Warszawa ludowej, Rozmowa z .... „Znak", nr Warszawa ścienne kościoła św. Trójcy na zamku w Lublinie, „Studia do dziejów sztuki w Polsce", t. III Wilson I. 15. M a t y s o w a , XVII w . ; ¡I. 1 6 . Ł u k ó w - W e n e c j a , XVII w . 32 „Sprawozdania Polskiej Aka­ 1972 Różycka-Bryzek A. 1984 na Rusi, Lwów XV i XVI w., „Materiały halickiej w. na Łemkowszczyźnie, ludu polskiego, 1964 Florenski P. szkoły cerkiewne Mars A. 1418 rok, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ddb1e7d5ca14c14938cb3bb90ea7411.pdf 6776d21c0dd20e34076e42b20593425c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3562 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3339 Title A name given to the resource Wyobrażenie o Żydach w folklorze Beskidu Żywieckiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.124-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fiderkiewicz, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria Fiderkiewicz WYOBRAŻENIA O ŻYDACH W FOLKLORZE BESKIDU ŻYWIECKIEGO W polskim folklorze postać Żyda należała i należy do najczęściej występujących. W dużym uproszczeniu stwierdzić można, że tak jak motywy żydowskie żywe są w folklorze słownym (np. kawały, anegdoty), również rola Żyda niezbędna jest w teatrze ludowym. Przykładów dostarcza foklor obrzędowy z terenu całego kraju, np. kolędnicy noworoczni („Dziady" i „Szlachcice" z Beskidu Żywiec­ kiego, „Mikołaje" z Beskidu Śląskiego, „Herody" krakowskie i lubelskie) czy przebierańcy zapustni z Kujaw i Mazowsza. W artykule tym zajmuję się postacią Żyda i ludowymi wyobraże­ niami na jego temat funkcjonującymi w obrzędowych zespołach „Dziadów" i „Szlachciców" z Beskidu Żywieckiego. Wyniki prowadzonych przeze mnie od 1985 roku badań nad tymi formami kolędowania pozwoliły odpowiedzieć na najistotniej­ sze pytania, dotyczące interesującego nas problemu, a mianowicie: jakie czynniki kształtowały ludowe wyobrażenia o Żydach (przeło­ żone na język kreowanej postaci)? Jakim przeobrażeniom uległa w tych obrzędach postać Żyda w okresie ostatnich siedemdziesięciu lat? (w badaniach nad rekonstrukcją obrzędu udało mi się sięgnąć do lat dwudziestych tego wieku). Odpowiedź na tak postawione pytania przyniosła interesujące wnioski dotyczące roli starszego pokolenia w przekazie tradycji na wsi, a także funkcjonowania przekazu ustnego w tradycji ludowej. Kolejną kwestią jest analiza roli Żyda w obrzędach, z jednej strony jako kreacji aktorskiej, budowanej w oparciu o element improwizac­ j i (szczególnie „Dziady") — z drugiej jako niezmienny, strzeżony tradycją, typ postaci o stałym zespole cech. Jest on równocześnie zbiorem wyobrażeń o Żydzie jako obcym, znajdującym się w opozy­ cji do uważanych za swoich, członków społeczności wiejskiej. W latach dwudziestych tego wieku wiedzę mieszkańców wsi żywieckiej o Żydach kształtowały bezpośrednie, codzienne z nimi kontakty. Największe w Beskidzie Żywieckim skupisko Żydów znajdowało się wówczas w Żywcu — Zabłociu, również niemałe w Milówce i Rajczy. W każdej, nawet małej wsi mieszkało od dwóch do pięciu rodzin żydowskich. Obok zamożnych, eleganckich i edu­ kowanych właścicieli tartaków, gorzelni, magazynów kolonial­ nych i tekstylnych, górale żywieccy stykali się z warstwą niż­ szą — ludem żydowskim, ubogimi rzemieślnikami, wędro­ wnymi handlarzami i sklepikarzami. Zamknięty w sobie świat żydowski z jednej strony budził niechęć i pogardę rodzi­ mych mieszkańców wsi, z drugiej zaś pociągał egzotyką i odmienno­ ścią (szczególnie kultury). Informacje o obyczajach i życiu Żydów przenikały w szersze kręgi społeczności wiejskich za pośrednictwem parobków, dziewek i furmanów zatrudnianych w bogatszych domach i karczmach. „Żydowscy chlebodawcy, ludzie przysłowiowo oszczędni, nie prze­ płacali pracowników, stąd służba u nich nie była popularna." — pisze Julian Krzyżanowski. Wiąże się z nią znany na Żywiecczyź­ nie zwrot „Wojtek Pyrtek" oznaczający złośliwego sługę, który płata Żydom najrozmaitsze figle. Żydzi w dawnej Polsce, czy to z racji wykonywania rzadkich (np. tkacz) czy trudnych i uciążliwych zawodów (np. kowala), jak też dysponujący pokaźnymi kapitałami, wspierającymi często kiesę chłopa, zajmowali we wsi wysoką pozycję społeczną. Wsie żywiec­ kie, poza Zwardoniem, gdzie było czynne przejście graniczne i który 1 2 124 zaczął się przed I I wojną światową rozwijać jako miejscowość letniskowa, żyły w daleko posuniętym stanie izolacji. W tamtych czasach wiedzę o Żydach kształtował więc typowy dla kultur typu zamkniętego przekaz „twarzą w twarz" oparty na ustnym przeka­ zie. Funkcjonowanie obrzędów kolędniczych opierało się dodatko­ wo na przekazie wiedzy w obrębie najbliższych pokrewieństwem męskich członków rodziny. W taki sposób przekazywana była przez trzy pokolenia rola Żyda w „Szlachcicach" ze Zwardonia. Przekaz ustny tej roli podany przez nieżyjącego już Jana Pydycha (ur. 1911), kontynuował jego syn Marian a obecnie rolę Żyda gra jego kuzyn — Edward Bury. „Szlachcice" i „Dziady" ze Zwardonia występujące pod wspólną nazwą „Bałamuty" prowadzi trzech braci Burych, z których najstar­ szy Tadeusz (ur. 1954), kierownik 36 osobowej grupy kolędników tak mówi na temat funkcjonowania tradycji w przekazie ról obrzędowych (...) „Nasz Żyd jest wzorowany na roli wuja, który znał Żydów i różne szczegóły ich życia. Przed wojną było ich dwóch w Zwardoniu, jeden prowadził karczmę przy granicy, a drugi sklep z mięsem. Mieli pejsy, kręcone brody, mówili po żydowsku przekrę­ cając wyrazy. Mowa Żyda w „Szlachcicach" były dłuższa od teraźniejszej. Nie zostało to spisane i dlatego dużo przepadło". Tadeusz Bury odtworzył mi z pamięci cały obecnie mówiony przez Żyda tekst. Wchodząc do domu, w którym grupa kolęduje, Żyd zatrzymuje się na progu i mierzy drzwi, czy zmieści się w nie. Mówi „Ani go tak, ani go tak, no to go tak." Przewraca się za progiem i mówi „Wysokie progi pod moje nogi". A następnie, już w izbie, składa gospodarzom życzenia: U nas taki zwyczaj wszyńdzie że się chodzi po kolendzie My tes do wos wstempujemy scyńścia, zdrowie winsujemy Zgnitych grusek nie bieremy pieniądze jak dacie, to weznemy Dacie grosa, dacie dwa to jes nasa kolenda Dacie stówkę, dacie dwie to mi ruksak nie urwie Weznemy kapusty i wody bo tu gazda bardzo młody My tu do was przyjechać z dalekich go kraj z różnymi go towar Coś go kupić, coś go sprzedać coś go pohandlować ... My tu przywieź jabusko urwanego w raj Którego panna pokostować to się do trzech dni wydać My go tu przywieź podkówke spod bożego osiołka Jak go na goroncym usole ugotować, a gołkiego strzebnąć to go ozór oblezie, a kołka wylezie, ooo! 3 4 �go tu mieć dzwonecek go na nim zadzwonić go wsytkie panny, po koniak odgonić. Żyd śpiewa, zwracając się do kapeli): miedzom, dołu miedzom diabli wiedzom, ka go siedzom. (Następuje wspólna zabawa z gospodarzami), pomimo ścisłej wierności zasadom tradycji i , wydawać by się mogło, żywnego powielania starych wzorów, rola Żyda stara się nadążać zmieniającymi się warunkami życia. Przed wojną Żyd występował jiko karczmarz, krawiec wędrowny, handlarz czy sklepikarz. W la£ h sześćdziesiątych odnotowano rolę Żyda zmuszanego przez fciedsi do spowiedzi , natomiast w latach siedemdziesiątych Żvd był często agentem Izraela zbierającym pieniądze na wojnę z Arabatń.' Zmiany tej postaci wynikały ponadto z istoty teatru ludowego, „którym podobnie jak w comedii dell' arte, improwizacja stwarzała dużo możliwości aktorskiego wyżycia się. Indywidualne, wymyślane -zez kolejnych kolędników lazzi — to były nowe elementy odpo­ wiadające ich wyobrażeniom na temat Żyda. Jak wygląda postać Żyda i Żydówki w obecnie kolędujących na Żywiecczyźnie grupach? W generalnych założeniach zarówno ich wygląd zewnętrzny jak i sposób kreowania postaci odpowiada ^adycyjnemu przekazowi. Dawny wizerunek Żyda przetrwał przez ¿lá dzięki silnemu oddziaływaniu tradycji pełniącej w tym przypad­ ku rolę środka konserwującego. Ale role są coraz mniej przekony­ wujące, jakby się starzały bez obecności niezbędnego, inspirującego iródla... Są to zapewne reperkusje kulturowe pozbawienia wsi kilka wieków trwającego obcowania z Żydami. Jak pisze Przemysław Burchard „Kultura ludu żydowskiego przepadła wraz z Żydami W piekle hitlerowskiej zagłady (...) Po wojnie brakło wzorca, nagle brakło wiedzy o Żydach niezbędnej do aktualizowania istniejących wyobrażeń. Wyrwano wsi pierwiastek z nią zrośnięty.'" Nie ulega najmniejszej wątpliwości, pisał Jan St. Byscroń, (...) „że to kilkuwiekowe współżycie, czy też raczej wspólmieszkanie musiało wytworzyć pewne kontakty, wyrażające się we wpływie polskim na kulturę Żydowską i na odwrót, we wpływach żydowskich na kulturę polską, lakże w zakresie kultury ludowej J a J a k t 0 { H o r c c 5 Analiza zebranego w toku badań materiału przekonuje, że w obrzę­ dach „Dziadów" i „Szlachciców" postać Żyda wyposażona jest w określony zespół stałych cech, stanowiący o wiedzy górali żywieckich na temat Żydów, ich współmieszkańców. Rejestr tych cech pozwala konstytuować pozycję Żyda jako obcego w stosunku do rodzimych mieszkańców, uważanych za swoich. Lista cech o których mowa dotyczy: wyglądu zewnętrznego, języka, wykony­ wanych zajęć, walorów intelektualnych i duchowych (w tym moral­ ności i obyczajowości), religii oraz pochodzenia." Wygląd Żyda w widowisku jest odpychający. Maski, w jakich grana była zawsze ta rola wyobrażają twarz z dużym, nieforemnym, najczęściej „garbatym" nosem, ustami wygiętymi w płaczliwym grymasie. Twarz ta /godnie •/. ludowymi wyobrażeniami o obcych Posiada cechy zoomorficzne: pokryła jest brodawkami („par­ sem"), okalają ją rude, skręcone w strąki pejsy i postrzępiona *>roda(np. m k i Żydów wykonane przez Ludwika Pytla z Lalik, czy Anny i Józefa Hulków z Łękawicy). Żyd jest niskiego wzrostu, *»"biony. ma wypchany słomą pukiel, porusza się niezdarnie. •Częściej kuleje (np. rola Żyda „kuternogi" z „Dziadów" w Cicci,.JBC), co wskazuje na jego związki z mieszkańcami piekieł. „Kulawość ^ t bowiem znakiem rozpoznawczym istot posiadających związki ze *rąchtoniczną (...)"'° zauważają Tomiccy. Ubrany jest w znisz'"tiy płaszcz, tzw. chałat, na głowie ma cylinder z gęsim piórem, *kjtmy współcześnie powycinanymi z ilustrowanych gazet zdjęcia¬ —^roznegliżowanych dziewcząt. Wyposażony jest w następujące "**izyty: przewieszony przez plecy worek, w którym znajdują się * y , np zniszczone fragmenty garderoby damskiej i męskiej, buty, „flintę" (zabawka odpustowa), lornetkę (atrapa z drew- - H d r t w n i a n ą palkę spełniającą funkcję metra, laskę ze skórą jeża, ^ r ą potrąca ludzi i podpiera się, okulary bez szkieł. Na nogach ma a s war gumowce wypchane słomą. Towarzysząca mu Żydówka jest miasto­ wą paniusią- Jej twarz jest mocno ucharakteryzowana i zasłonięta woalką (firanka). Ubrana jest w spódnicę uszytą z pozszywanych wystrzępionych kawałków różnobarwnych materiałów. Na głowie ma kapelusz, spod którego zwisa długi do pasa warkocz. Wygląd Żyda i Żydówki jest niechlujny w przeciwieństwie na przykład do schludnego ubioru Komendanta, Panny Młodej w „Dziadach", czy Górala i Szlachcica w „Szlachcicach", będących w tym przypadku „swoich". Karykaturowanie słownictwa i wymowy języków mniejszości narodowej popularne było we wsi polskiej dziewiętnastego wieku. Jak pisze Ludwik Stomma wiele było w codziennym użyciu porzeka­ deł, przysłów i wierzeń na temat języka żydowskiego np. „cicho Żydy niech sam rabin szczeka", istniała wiara w magiczne właściwo­ ści mowy żydowskiej, zgodnie z którą dla zabezpieczenia się przed chorobą należy nosić talizman w postaci kawałka papieru zapisane­ go po żvdowsku Zgodnie z tradvcvinvm myśleniem ludowym dziwaczne brzemieme iezyka i.disz czy hebrajskiego Podobnie iak iezyków obcych w o g ó t ó wynikało z anatomicznej inności innych" r l ż e dlateoo dawn, i w s n ó ł r ™ maski n r . e d L J X « *JhA» wynhra.ah „o i l l , h ł ^ J L ™ 7, JZZ" i wykrzywionym, wargami, uodajmy ,z stosunek chłopa do języ­ ków obcych w tym również uo języka Zydow był ambiwalentny, pogardzano mm ale i iaseynowano się nim, kpiono z niego i podziwiano go jednocześnie. 1 1 a i f f t r 7 Język Żyda w obecnie kolędujących grupach żywieckich znacz­ nie odbiega od, znanych z literatury dziewiętnastowiecznej, żartów czy karykatur tego języka. Z upływem czasu wiele umiejętności i sposobów składających się na odgrywanie postaci Żyda bądź zanikło, bądź zubożyło się, jak np. „żydłaczenie". Zjawisko to należy widzieć w szerszym kontekście. Z obserwacji moich wynika bowiem, że warstwa językowa obrzędów kolędniczych na Żywiec­ czyźnie sukcesywnie zanika.' Obecna wersja mowy Żyda (składa­ nie żvczeń cosoodarzoni) to niezbyt czvsla gwara eórali żywieckich soreńirowana odnowiednio na mowę 'żydowska n r L zniek«,alce nie form .lefclinacwHwrh ( , l ń « « i , ™ ™ « ™ t AwU 1 ™ ™ « + zastosowanie wtrętów językowych np £o"' coś go " 2 - 1 W wyobrażeniach ludowych Żyd pozostawał także obcy ze względu na charakter wykonywanych zajęć i predyspozycje, po­ twierdzone przez tradycje pokoleniowe do wykonywania tych, a nie innych zawodów. Stąd powstało powiedzenie: „Ani t e r e n i nika nie będzie z Żyda rolnika"'. Powszechne jest jeszcze obecnie przekonanie wśród mieszkańców badanych przeze mnie wsi, żc Żyd ma „ciągoty do interesu" i że zawsze woli „deko handlu od kila roboty". Przyjrzyjmy się teraz czynnościom Żyda i Żydówki w analizowa­ nych obrzędach. Główną czynnością przypisaną Żydowi jest handel. Jego przedmiotem może być konfekcja, rzadkie i oryginalne towary przywiezione z egzotycznych krain. np. skóry i futra. Przy okazji transakcji objaśnia na rozwiniętej „mapie", gdzie leżą kraje w któ­ rych przebywał. Handluje także nieruchomościami, wymierzając domy czy parcele. Żyd może także, jak to ma miejsce w „Szlachci­ cach" handlować przedmiotami o specjalnych właściwościach magi­ cznych, np. jabłkiem z raju, podkówką spod bożego osiołka, cudownym dzwoneczkiem. Ta rola wędrownego czarownika — u¬ zdrowiciela przypomina znany z folkoru żydowskiego typ sznorera, naciągacza miejscowego bądź wędrownego , którego cechują spryt i przebiegłość. Naciąga on chłopów posługując się ze znawstwem przekonywującym zestawem argumentów z zakresu magii ludowej. W tym ludowym wizerunku Żyda jest także miejsce na związki z demonami. Pisze Ludwik Stomma: „Dziwaczne i tajemnicze skutki pociągało za sobą, według wierzeń ludowych samo już wykonywanie zawodu nicrolniczego. Przede wszystkim przypisywany był nie-oraczom związek z siłami demonicznymi." "Między innymi karcz­ marze, którymi we wsiach byli najczęściej Żydzi, mieli się zaprzedać diabłu. W omawianych obrzędach Żyd także poluje, strzela z „filinty", korzystając przy tej czynności z lornetki, zaś Żydówka leczy gospodarzy, żądając za swoje umiejętności godziwej zapłaty. Poma­ ga też Żydowi w korzystnym sfinalizowaniu transakcji handlowych, zachęca gospodarzy do zrobienia dobrego interesu. 13 1 ¡25 �Relacje zachodzące między gospodarzami a Żydami wykonują­ cymi opisane pokrótce czynności pozwalają na ustalenie listy cech moralno-obyczajowych Żyda. Są nimi obok nieuczciwości i nieszczerości, (stąd ludowe powiedzenie „iść na Żyda" czyli kraść na oczach wszystkich), także mądrość. Jeden z informatorów stwier­ dza: „Żydzi byli uczeni, każdy nawet największy chałaciarz umiał czytać i p i s a ć . " W oczach chłopów Żydzi odznaczali się mądrością życiową, bywało, że udawano się do nich po rady. Niektóre znane, polskie przysłowia wywodzą się z mądrości żydowskiej np. „Bać się trzeba trzcinie, gdy wiatr dąb wywinie" czy „ D ą b się powali, a trzcina zostanie" wywodzą się one z bajki Ezopowej, której Biernat 7 Lublina da! tytuł Siła bez rozumu sama się kazi. Znakiem mówiącym o odmiennościach Żyda, wynikających z wyznawania innej wiary, jest Talmud trzymany przez kolędnika grającego tę rolę a także hałaśliwe, głośne zachowywanie się pary żydowskiej, zgodnie z powiedzeńiam „krzyczy jak Żyd w szabes" . O egzotycznym, obcym pochodzeniu Żyda świadczą napisy na chałacie, spodniach czy cylindrze „Izrael, Palestyna, Sudan". Wyżej zaprezentowana analiza ról Żyda i Żydówki, jako „in­ nych" — przedstawia te role wyjęte z kontekstu, bez określenia ich relacji z pozostałymi postaciami w obrzędzie. Przyjrzyjmy się więc / kolei układowi ról, spróbujmy odpowiedzieć na pytanie, jaką pozycję wśród nich zajmuje rola Żyda. Zakładam, że analiza taka może udzielić istotnych informacji o ludowych wyobrażeniach tej postaci. Występujące w „Dziadach" postaci można podzielić na cztery kategorie: 1. Postaci ludzkie reprezentujące określone środowiska i naro­ dowości. Są to najczęściej ludzie gościńca np. Garkarz. Druciarz. Kamieniarz, bądź obcy kulturowo osiadli we wsi np. Żyd, Żydówka. Cygan, Cyganka. 2. Postaci zwierzęce, kreowane przez aktorów (Koń. Niedźwiedź). 15 16 17 126 3. Pozaziemskie istoty fantastyczne (Śmierć, Diabeł, Anioł). 4. Postaci charakterystyczne dla obrzędów przejścia, z n a j d u j ą c e j w sytuacji wyjątkowej, mediacyjnej, np. Panna Młoda. > Nad całością panuje dosłownie i w przenośni, w z n a c z ę ^ symbolicznym kierownik (Komendant) - - szef oraz inscenizat* w jednej osobie, którego należy utożsamiać z chłopem — mieszka cem tej ziemi. Satyryczno-parodystyczny charakter obrzędu zasada się na tym, że kpi się, naśmiewa, szydzi z ludzi obcych, z n a j d u j ą c a się poza zamkniętym światem społeczności wiejskiej, która w t j * pojęciu występuje jako sacrum w opozycji do świata obcy$ — profan urn. « Pozycja Żyda jest więc w zespole wymienionych ról z b u d o w a ć na zasadzie inności, wyodrębniającej go poprzez nadanie specyfik nych cech w stosunku do każdej uznanej za obcą postaci, jednak ' stawiającej go w opozycji do wszystkich postaci obrzędu, K a bowiem z tych ról jest we właściwy jej sposób inna. Nie jest to « Ł , inność wyobcowana, samotna. W „Szlachcicach" występują l y t f role ludzkie (Szlachcic, Masarz, Góral, Żyd, Żydówka), k t W zajmują względem siebie pozycje równorzędne. To zbiorowa t w j l czość aktorów, którzy wspólnie wypracowują całość (dramarnr*; obrzędu), uzupełniając się nawzajem i zderzając r ó w n o c z e ś n i e ; * Rola Żyda przywołująca skojarzenia z rolą Dottore łączy w u zarówno cechy negatywne (spryt, chciwość), jak i p o z y t y i g (wyrozumiałość i mądrość życiową). Jego „inność" spełnia zaflE określone funkcje dramaturgiczne na równi z pozostałymi p o s j aami. W ą s k ramy tego opracowania nie pozwalają na wyczerpi omówienie problemu i posłużenie się przykładami wskazującymi* ambiwalentne widzenie postaci Żyda w kulturze ludowej. ZdaraHJ|na przykład, że przypisywana mu jest hojność i litościwość. W g g . miejscu przytoczę opowiedzianą mi w Zwardoniu historię, o tym,* ie �r \ & może być lepszy od księdza. Ksiądz nie chciał ochrzcić dziecka ^ „ e m u chłopu, gdyż ten nie miał mu czym zapłacić. Wracając martwiony do domu spotkał Żyda, który dał mu pieniądze na ^ e s t , na dodatek był to dar, a nie pożyczka." Ale niezależnie od konkretnych sytuacji Zyd byt zawsze obcym i „(...) miał pozostać obcym. Taki był po prostu porządek ludowego świata." Szczególny był to jednak wymiar lej obcości, skoro „Chłop nie mógł istnieć bez Żyda, Żyd bez chłopa. Całością był lud polski, dwie zaś polowy stanowili: chałatowo-jarmułkowy lub żydowski i sukmanowo-pasiakowy lub chłopski." 20 21 PRZYPISY i J. Krzyżanowski, Mądrej głowie dość dwie słowie, t. 3, Warsza­ Stomma, op. cit., s. 29 wa 1975 r., s. 252 J. i R. Tomiccy, Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowie­ ka, Warszawa 1975, s. 36, 37 * > P. Burchard, Za ostatnim przystankiem. Warszawa 1985, Stomma, op. cit., s. 32, 33 (.144 W „Dziadach" poza utrzymującym się nadal tekstem „okolę3 . Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej 19 w.. Warszawa dowania" gospodarzy, role „gadane" (a wśród nich rola Żyda) 1986, s. 146 przekształcają się w pantomirniczne. Obrzęd „Szlachciców" wystę­ 4 Jedyne stwierdzone przeze mnie odstępstwo od tej zasady pujący wyłącznie w górnym biegu Soły zanika Obecnie funkcjonuj «ia«o miejsce wrodzinieiPytli z Lahk gdzie prowadzący zespół jaszcze tylko trzy gmpy „Dziadów" Jozef Pytel (1904-1968), wybitny twórca masek obrzęBurchard, op. cit., s. 150. Jak podaje Burchard kultura 3owych, z powodu braku syna wiedzę o obrzędzie przekazał córce. ludowa zapożyczyła także z folkloru żydowskiego inne charakterys­ Aniela Matuszna kontynuowała obrzęd po śmierci ojca, sama grając tyczne postaci, np. luftmensza- człowieka który rob. kiepskie lub * nim rolę Cyganki, Była ponadto doradcą Jana Dormana podejrzane in eresy, lub szlemyla, pechowca, któremu nic się nie „„Herodach", wystawianych przez niego w Teatrze Dzieci Zagłębia udaje i który ciągle zmaga się z przeciwnościami losu. (łata 60-te). Stomma, op. cit., s. 48 B, Baziehchowna, St. Dcptuszęwski Szlachcice-i..Dziady" Józef Kuchejda, ur. 1916, z Cięciny twyczajowe widowiska, „Polska Sztuka Ludowa", R, 13,1959 nr 1, s. Krzyżanowski, t. 1, op. cit., s. 186 20-40 Stomma, op. cit., s. 37 « J. Kurek, Próby ustalenia genezy obrzędów dorocznych „Miko­ C. Mic, Komedia dellarte, Wrocław-Warszawa 1961, s. 22; łajów", ..Szlachciców i „Dziadów" występujących współcześnie we Zach Beskidu Śląskiego i Żywieckiego, „Polska Sztuka Ludowa", Kurek, op. cit., s. 140—158 Zofia Bury ze Zwardonia R. 27, 1973 nr 3, s. 149-158 Stomma, op.cit., s. 49 Burchard, op. cit., s. 136-149 Burchard, op. cit., s. 139 • J. St. Bystroń, Kultura ludowa, Warszawa 1947. s. 322, 323 9 1 0 1 1 1 2 L 1 3 1 4 5 1 5 1 6 1 7 1 8 2 0 7 2 1 Fot. Stefan Deptuszewski, 1973 r. Maciej Krupa SKRZYPEK NA DACHU, CZYLI ŻYD UNIWERSALNY Świat dziecka to kraina wyobraźni. Widać to szczególnie dobrze "twórczości plastycznej dzieci, gdzie początkowe i niepełne doświa*aenie świata i ograniczenia percepcji uzupełniane są wytworami fantazji, tworząc bajkowy świat z pogranicza jawy i snu. A jeżeli poprosić dzieci o przedstawienie tematu prawie zupełnie im obcego - ś w i a t a kultury żydowskiej'.' Prezentowanym niżej pracom towarzyszyła ankieta przeprowatoona w analogicznej grupie wiekowej , która pozwoli chociażby .Jgfciowo ukazać źródła inspiracji reprodukowanych tu dziecięcych f t e powstałych w 1988 r. W sytuacji gdy temat podany był bez ' %Mdzenia, możemy przypuścić, iż trzy źródła wpłynęły na Ireść •Wunku — tzw. przekaz kulturowy, czyli opowieści rodziców, JS«8ców, naczycieli, kolegów; własne doświadczenia zwykle zapo- | ™ i c z o n e przez jakieś medium oraz nieskrępowana wyobraźnia. -*Onad połowa dzieci zapytanych, czy ktoś opowiadał im o Ży- J l d i , odpowiedziała negatywnie. Około 20% odpowiedziało, że ^S^ Żydach od dziadków, rzadziej od rodziców; podobnej sJMa dzieci wiadomości przekazał nauczyciel — zwykle historyk, sJjPOMała nikła część dowiedziała się czegoś o Żydach na lekcjach IJBptubod kolegów. Szereg dzieci podało elementarne lecz rzetelne ^ S o m o ś c i , jednak — jak to zwykle bywa niektóre wypowiedzi charakter kuriozalny „Mi opowiadał brat, który jest w wojsku *ffewaawic. mówi! że tam jest kilku Żydów i od tych żołnierzy ś S W f c świnie, które już padły lub padną", „babcia mówiła, że 'townych czasach Żydzi porywali dzieci", „pan od historii mówił 1 2 1 0 0 starożytnych Żydach, a koledzy — jak Żydzi jedli żywych ludzi". Wiele odpowiedzi poza próbami „obiektywnej" informacji niesie z sobą również sądy wartościujące — zwykle negatywne. Krąg własnych doświadczeń zamyka się niemalże w jednej z wypowiedzi: „Żyda widziałam w telewizji, w filmie Skrzypek na dachu". Ponad połowa respondentów widziała Żyda jedynie w tele­ wizji, ponad 25% stwierdziło, iż nie widziało go w ogóle. Pozostali uczestnicy ankiety podają, że widzieli Żydów w mieście, na ulicy, na wakacjach, zazwyczaj w sklepie. Tylko pięć osób przyznaje, że widziało Żydów w książce, na ilustracji. Jedna z wypowiedzi umiejscawia Żyda w kulturowym konkrecie: „Widziałam Żyda na kirkucie, na cmentarzu żydowskim", jednak powszechne doświad­ czenie zdaje się potwierdzać inna wypowiedź: „Nie widziałam. A może widziałam, ale nie wiedziałam, że lo on". Odwołajmy się do sfery wyobraźni. Przeważają tu wypowiedzi dwojakiego rodzaju. Z jednej strony jest to mocno wyrażony sąd stereotypowy: „Moim zdaniem każdy Żyd ma czarne włosy, twarz taką jakąś sobie, cera jego jest biała...", „Żyd jest nienormalny, z brodą, obtargany, biedny, stary i siwy. Ma kapelusz. A ubranie składa się z płaszacza. Buty zdarte", „Żyd jest to mężczyzna, który ma brodę". Szereg prób opisu ma charakter naturatistyczny: „Jest to człowiek średniego wzrostu o ciemnych, kruczoczarnych włosach 1 bystrym, chytrym spojrzeniu. Na głowie ma małą aksamitną czapeczkę, a spod niej zwisają małe, czarne loczki. Ubrany jest najczęściej w skórzane buty, szerokie spodnie i kolorowy kaftan 127 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/895f0874095f5ce6a9354a7331606a76.pdf 4ea3102ba241a2d209289f95607b0a3c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3249 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3045 Title A name given to the resource Wyobrażenie piekła w średniowiecznej Polsce (XIV-XV w.) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.97-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bylina, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Bylina W Y O B R A Ż E N I E PIEKŁA W Ś R E D N I O W I E C Z N E J P O L S C E ( X I V - X V w . ) Polski chrześcijanin, żyjący u schyłku średniowiecza, od­ czuwał śmierć łudzką jako zjawisko zwykłe i n a t u r a l n e , choć za naganne i zabobonne. Jeden z n a j w y b i t n i e j s z y c h teologów polskich X V w i e k u , J a k u b z Paradyża (Jacobus de Paradiso) znal równocześnie napawała go ona lękiem, gdyż otwierała nieznany chrześcijan, którzy chcąc się dowiedzieć, czy i c h zmarłe m a t k i i niepokojący obszar b y t o w a n i a . Uczestnicząc od w i e l u pokoleń przebywają wśród mąk, czy też t a m , gdzie jest radość ( i n poenis w kulcie chrześcijańskim, p o d d a w a n y nauczaniu Kościoła, miesz­ sine i n gaudio), z a p y t y w a l i o t o stare k o b i e t y — yctulae. Zwraca­ kaniec ziem p o l s k i c h , podobnie j a k jego współwyznawcy z całej no się do umierających z prośbą, by po śmierci p o w i a d o m i l i żyją­ zachodniej c h r i s t i a n i t a s , znać mógł jedynie jedną alternatywę cych o losie swoim i o losie i n n y c h ludzi wcześniej zmarłych (za­ życia pośmiertnego: wieczną nagrodę, będącą udziałem l u d z i w y ­ pewne członków r o d z i n y ) . pełniających nakazy religijne i kościelne, l u b karę — wieczną, bądź t y l k o przemijającą, grożącą różnym k a t e g o r i o m grzeszni­ ków, którzy nie o d p o k u t o w a l i za życia swych przewinień. Wiedział również, iż zarówno nagroda, j a k i k a r a , związane są z określo­ n y m i miejscami p o b y t u dusz l u d z k i c h . T y m , którzy należeli do grona l i t t e i a t i , wykładnię d o k t r y n y eschatologicznej przynosiły dzieła Ojców Kościoła i późniejsze uczone t r a k t a t y teologów. I l l i t t e r a t i poznawali w ogólnym zarysie p r a w d y w i a r y o chrześci­ jańskich zaświatach z kazań, pouczeń spowiedników, z malowideł kościelnych oraz z utworów l i t e r a t u r y religijnej pisanych i n v u l g a r i , t a k i c h j a k powstała w X V w i e k u polska wersja Ma-gislri Połycarpi cum Dialogus Morte . 1 Człow iek nie znal natomiast swego własnego losu pośmiert­ T 2 Odżegnując się o d przepowiadania pośmiertnego losu jednost­ k i , d y d a k t y k a kościelna nie skąpiła człowiekowi opisu zaświa­ tów, zwłaszcza miejsca k a r y wiecznej. W Polsce w b r a k u poważ­ niejszego d o r o b k u wcześniejszych teologów, n a u c z a n i u treści eschatologicznych p r z y b y l i z pomocą uczeni wykształceni w P r a ­ dze, później w większości związani z o d n o w i o n y m w początku X V w i e k u u n i w e r s y t e t e m k r a k o w s k i m . O d schyłku X I V w i e k u zaznaczyło się intensywniejsze oddziaływanie n a kler oraz n a w i e r n y c h w dziedzinie przekazu wiedzy o miejscach pośmiertnego b y t o w a n i a . W następnym stuleciu nauczanie kościelne charakte­ ryzuje odwoływanie się do wyobraźni l u d z k i e j . Przemawiają d o niej plastyczne obrazy n a g r o d y i k a r y . Wyobraźnia akceptuje i c h strukturę i poszczególne zbiorowa składniki, lecz także nego oraz losu swych bliskich już zmarłych. Kościół nie udzie­ przeciwstawia — narzuca d y d a k t y c e Kościoła własne wyobraże­ lał w t y m względzie odpowiedzi, zapewniając jedynie o udziale n i a zaczerpnięte z głębokich pokładów wierzeń l u d o w y c h , t r a d y ­ świętych w wiecznej nagrodzie. Nie rezygnując ze swego p y t a n i a , c y j n y c h , oraz z popularnej wiedzy i obsorw aeji świata. Z b i o r o w a człowiek zwracał się przeto k u warstwie k u l t u r y p o p u l a r n e j , k u wyobraźnia wierzeniom i postawom t r a d y c y j n y m , u z n a w a n y m przez teologów k o n f r o n t a c j i wiedzy uczonej, popularnej i k u l t u r y t r a d y c y j n e j . T eschatologiczna kształtowała się n a płaszczyźnie 97 �D o k t r y n a chrześcijańska nie spotykała wśród ludności ziem Kościół uznawał więc potrzebę oddziaływania na ludzi polskich i i n n y c h Słowian Zachodnich istotnego o p o r u w postaci poprzez wzbudzanie grozy i s t r a c h u przed potępieniem w i e c z n y m pozostałości pogańskich wyobrażeń o zaświatach. W y d a j e się, iż lecz traktował t o j a k o środek ostateczny, stosowany wobec jed­ słowiański system eschatologiczny nostek był słabo rozwinięty i nie o p o r n y c h i zatwardziałych w grzechu. Być może, iż wiązał się z wizją nagród l u b k a r zależnych o d zasług bądź w y ­ w t a k i e j s t r a t e g i i Kościoła ujawniały się ślady dawnej t r a d y c j i , stępków l u d z k i c h . Wierzenia t r a d y c y j n e , o których świadectwa sięgającej początkowej fazy c h r y s t i a n i z a c j i Słowian i niektórych pozostawiły X V - w i e c z n e kazania, łączyły się n a t o m i a s t z w y o b r a ­ ludów ościennych. P i e r w s i misjonarze u n i k a l i w s w y c h n a u k a c h żeniami materialnego pośmiertnego b y t o w a n i a człowieka l u b jego w i z j i mąk p i e k i e l n y c h , eksponując w większym s t o p n i u m o t y w ducha, zachowującego swe doczesne p o t r z e b y , pojawiającego się radości z b a w i o n y c h . Równocześnie j e d n a k nacisk, j a k i w k r a j u chętnie wśród l u d z i , zwłaszcza wśród swego poprzedniego otocze­ należącym do regionu opóźnionej wobec Z a c h o d u c h r y s t i a n i z a c j i , n i a . W t e j dziedzinie spuścizna eschatologii słowiańskiej prze­ kładą t e k s t y n o r m a t y w n e n a omawiane m e t o d y postępowania, trwała długo jeszcze po c h r y s t i a n i z a c j i k r a j u i po wygaśnięciu zdaje się wskazywać, iż rzeczywistość p a r a f i a l n a mogła bywać 3 1 0 kultów pogańskich. W X V w i e k u n a d a l rozpalano ognie, p r z y odmienną. Mogło się czasami dziać t a k , j a k w p o b l i s k i c h Czechach, których mogłyby się ogrzać dusze b l i s k i c h zmarłych, przebywają­ gdzie księża, wedle świadectwa J a n a H u s a , straszyli swych w i e j ­ ce widocznie w miejscach z i m n y c h . Pozostawiano d l a n i c h r e s z t k i skich słuchaczy mówiąc: „Chłopi, m y was możemy posłać do pożywienia l u b nie z m y w a n o m i s po posiłkach . Równocześnie piekła" , obawiano się p o w r o t u zmarłego do jego dawnego d o m u i w różny W świetle z n a n y c h dotychczas źródeł kaznodziejskich nie wydaje 4 11 przedstawiając przy t y m drastycznie jego grozę. sposób próbowano t e m u przeciwdziałać. K o n t a k t ze zjawą mógł się j e d n a k , b y w n a u c z a n i u kościelnym w Polsce element s t r a c h u być b o w i e m niebezpieczny d l a l u d z i , g d y stawała się ona demonem przed piekłem pełnił funkcję narzędzia dydaktycznego szczególnie —• u p i o r e m . B a d a n i a etnologiczne wykazały, iż wśród zjaw w r o ­ istotnego i powszechnie gich społeczności żyjącej przeważały d u c h y l u d z i zmarłych n i e ­ naturalną, gwałtowną śmiercią . Teologowie i kaznodzieje 5 XV w i e k u łączyli świat zmarłych pojawiających się na ziemi z miejsca­ m i i c h k a r y : czyśćcem l u b piekłem, surowo zakazując wszelkich p r a k t y k , czy t o mających pomóc p r z y b y s z o m z zaświatów czy też zmierzających do zabezpieczenia się przed n i m i . Słowiański świat zmarłych poddawał się c h r y s t i a n i z a c j i , stając się zbiorowoś­ cią cierpiących za nieodpokutowane grzechy, lecz niełatwo pozwalał się zamykać w czyśćcu l u b w piekle. W stosowanego. w a r s t w i e wiedzy uczonej, w t r a k t a t a c h teologicznych omawiających p r o b l e m k a r y wiecznej, akcentowano jej istotę w postaci carrentio visionis beatificae, c z y l i pozbawienia możli­ wości oglądania Trójcy Świętej. Tę prawdę w i a r y p o z n a w a l i również odbiorcy kazań, którym starano się ją uprzystępnić mówiąc o utracie o d m a l o w y w a n e j wcześniej rajskiej radości l u b 0 męce w z r o k u potępionych skazanych n a rozpoznawanie wśród piekelnych ciemności wyłącznie strasznych postaci diabłów oraz realiów udręki . D y d a k t y k a k a r y pozbawienia w i d o k u Boga 12 K o n f r o n t a c j a dwóch systemów wierzeń i wyobrażeń nastę­ 1 świętych, nie mająca wsparcia w postaci przedstawień plastycz­ powała także n a i n n e j płaszczyźnie. Nauczający w i e r n y c h prze­ n y c h , o b r a z o w y c h , z t r u d e m wykraczała poza enigmatyozność k a z y w a l i i m wizję t r w a l e j k a r y pośmiertnej j a k o z n a k u spra­ i deklaratywność opisu. Cechy t e znikały w zetknięciu z wizją wiedliwości Bożej, skazującej na wieczne potępienie t y c h , którzy cielesnych mąk w otchłani piekielnej. z własnej w o l i w y b r a l i zło. W y k a z y w a l i p r z y t y m , iż nie zaprzecza W p r a w d z i e polskie późne średniowiecze pozostawiło świa­ ona Bożemu miłosierdziu. A l e t a p r a w d a w i a r y , u t r w a l a n a w świa­ dectwa powszechnego przekonania o f i z y c z n y c h mękach w p i e k l e , domości lecz i c h wyobrażenia były raczej ogólnikowe, nacechowane nie­ ludzkiej, współistniała z wyobrażeniem potężnego gniewnego bóstwa mszczącego się za swą obrazę l u b b r a k posłu­ wielką inwencją, zaś repertuar t o r t u r dość ograniczony. Polskie szeństwa. Piętnastowieczna piekło rzadko wybuchało w i e l k i m pożarem, płonąc polszczyzna oddawała przemiesza­ nie pojęć k a r y i zemsty w płaszczyźnie eschatologicznej, j a k najczęściej ogniem w p r a w d z i e d o t k l i w y m , lecz u m i a r k o w a n y m , t a k i m j a k g d y b y pamiętając o dawnej słowiańskiej zemście funkcjonującej t e n , który przedstawiają w systemie p r a w n y m . P o l s k i glosator łacińskich kazań uzupełniał J a n a w Gnieźnie . W t r a k c i e X V w i e k u w i z j a cierpień nieprze­ malowidła ścienne kościoła świętego 13 zawartą w n i c h prośbę o odsunięcie wiecznej k a r y : „nos n o n mijających uległa znacznemu r o z b u d o w a n i u , lecz brakło w n i e j punis już nie mścij się n a d n a m i i u x t a n o s t r a m e r i t a " . wyrafinowanego 6 W Polsce późnego średniowiecza, zwłaszcza w X V w i e k u , ujawniała się t r o s k a władz kościelnych o nadanie pożądanego kielne w okrucieństwa niektórych charakteryzującego wyobrażeniach n a terenie męki pie­ E u r o p y Za­ chodniej . k i e r u n k u w p r z e k a z y w a n i u masom chrześcijańskim t y c h treści Zgodnie ze stanowiskiem Ojców Kościoła starano się prze­ nauczania religijnego, które wiązały się z zagadnieniem k a r y kazać w i e r n y m przekonanie, że k a r y piekielne są znacznie surowsze pośmiertnej i miejscem wiecznego potępienia. Usiłowania t a k i e i dotkliwsze od wszelkich k a r ziemskich, ale i c h wyobrażenia odzwierciedlały się w s t a t u t a c h w y d a w a n y c h przez biskupów nie oddalały się z b y t n i o o d rzeczywistości doczesnej. W i w postanowieniach synodów diecezjalnych. W zakresie spraw p l u m , którym się posłużył w początku X I V w i e k u śląski d o m i n i ­ ostatecznych człowieka, według wskazań b i s k u p a krakowskiego k a n i n , a u t o r p o p u l a r n y c h zbiorów kazań, Peregrinus z Opola, A l b e r t a Jastrzębca (1423 г.), księża głoszący kazania w i n n i za­ wspomniane przekonanie starała się wpoić bezskutecznie pobożna exem- chowywać szczególny u m i a r i ostrożność. T y m i zasadami należy żona mężowi grzesznikowi bojącemu się p o k u t y nałożonej przez się kierować zarówno przedstawiając w i e r n y m grozę piekła i su­ spowiednika. P o r w a n y przez demony do piekła, wrócił o n później rowość sądu Bożego, j a k i ukazując i m nadzieję z b a w i e n i a . O d ­ na wpół zwęglony n a ziemię, b y zaświadczyć o męce, która go powiednie wskazówki o t r z y m y w a l i także spowiednicy. Już w po­ spotyka . W czątkach X I V w i e k u w s t a t u t a c h b i s k u p a N a n k e r a zwrócono piekła ogień n i g d y nie wygasający, p o d o b n y w jakości do ziem­ uwagę na t o , b y spowiadający nie złorzeczył p e n i t e n t o w i i n i e skiego, s t a n o w i najdotkliwsze źródło f i z y c z n y c h cierpień skazań­ doprowadzał go do n a d m i e r n e j desperacji (a więc i do zwątpienia ców. N a ziemiach należących do geograficznej w odpuszczenie grzechów) . W późniejszych s t a t u t a c h diecezjal­ o s u r o w y c h , mroźnych z i m a c h , obecny był także m o t y w męki n y c h postulowano łagodną formę w z y w a n i a p e n i t e n t a do s k r u c h y piekielnej w postaci zanurzania w lodowatej wodzie, l u b cierpienia 7 8 1 4 następnym stuleciu w kaznodziejskich w i z j a c h strefy klimatu i szczerego w y z n a w a n i a grzechów oraz zalecano przedstawianie z p o w o d u chłodu , lecz nie należał o n do najbardziej ekspono­ m u dobrodziejstw Bożych, d o b r o c i i miłosierdzia Chrystusa d l a wanych. grzeszników. Inną treść pouczeń rezerwowano 15 d l a penitentów Ogień, groźny, niszczycielski żywioł, z d o l n y zniweczyć cały o p o r n y c h l u b trwających w swych grzechach. Wówczas spowied­ l u d z k i d o b y t e k (zwłaszcza w k r a j u o dużej przewadze z a b u d o w y n i k w i n i e n przedstawić i m grozę przyszłego sądu, niekończącą drewnianej), mogący być przyczyną dotkliwego bólu, skutecznie się karę piekła, straszny w i d o k demonów. Pouczać i c h także w i ­ oddziaływał n a wyobraźnię człowieka. Toteż J a k u b z Paradyża n i e n i , iż Bóg, najsprawiedliwszy sędzia, nie odpuści żadnego zła zestawiał ból oparzonego palca z cierpieniem całego ciała p o d ­ zatajonego w czasie s p o w i e d z i . dawanego 9 98 n i e u s t a n n e m u działaniu płomieni . Pojawiające się 16 �w exemplach zniszczone ogniem postaci potępieńców przywoły­ kojarzyć diabła z k a t e m , zaś piekło z izbą t o r t u r wyposażoną wały sugestywny w i d o k l u d z k i c h ciał zwęglonych w czasie poża­ w odpowiednie narzędzia mąk. Tymczasem rów. Piekło — strefa ludzkiego bólu — nie odwoływała się na­ z udrękami stosowanymi przez aparat sprawiedliwości doczesnej j e d n a k skojarzenia t o m i a s t do wyobrażoń k a r y ogniowej n a stosie. W Polsce wspom­ były sporadyczne. W rejestrze k a r , przeznaczonych d l a grzesz­ nianą karę egzekwowano niezmiernie rzadko, znane są zaledwie ników w zależności o d i c h przewinień, j a k i zestawił o k . 1390 r . jej sporadyczne p r z y p a d k i (np. wobec fałszerzy m o n e t ) . Zauważyć w j e d n y m ze swych kazań Stanisław ze S k a r b i m i e r z a (Stanislaus w a r t o , iż do X V w i e k u h e r e t y k był postacią n i e m a l nieznaną de w Królestwie P o l s k i m , później zaś surowe ustawodawstwo władz ciężarami, krępowanie żelaznymi więzami, chłostanie b i c z a m i . państwowych I n n e męki nawiązywały do archaicznej t r a d y c j i zadawania śmierci wobec zwolenników husytyzmu (utrakwistów) było realizowane zaledwie w nikłym s t o p n i u . Scarbimiria), odnaleźć można przygniatanie ołowianymi skazańcom: wrzucanie w ogień, topienie w głębokiej Potępieni odczuwali b r a k zaspokojenia p o d s t a w o w y c h p o ­ trzeb znanych i m z życia n a ziemi. W nieustającym skwarze m a ­ r z y l i o k r o p l i w o d y , która była d l a nich niedostępną i odczuwali głód, który n i g d y n i o był zaspokajany. I c h udziałem było uczucie goryczy, której smak miały piekielne p o k a r m y i którą s y m b o l i ­ zowała wieczną mękę i rozpacz, podobnie j a k , słodycz — wieczną radość niebieską. W p r a w d z i e znane w Polsce diably-dręczyciele wodzie, strącanie z wysokości w przepaść . T a m , gdzie pod wpływem 23 p r a w a niemieckiego t o r t u r y były bardziej zakorzenione w p r a k ­ tyce, a zatem żywiej przemawiały do wyobraźni, inwencja w p r z e d s t a w i a n i u cierpień była bogatsza. W m a l o w i d l e ściennym z kościoła świętego J o n a w T o r u n i u piekło jest wyposażone w sto­ sunkowo urozmaicono narzędzia służące z a d a w a n i u mąk l u b śmierci. nie wyszukiwały d l a swych ofiar wzbudzających wstręt pokar­ Piekło j a k o władztwo księcia ciemności (princeps tenebra- m ó w : r o p u c h , węży i robaków (jak czyniły t o szatany z różnych r u m ) zaledwie mgliście ujawniało swą organizację. Przedstawiano o b c y c h w i z j i piekła), lecz nieodmiennie częstowały potępieńców je j a k o państwo potężne (panująca w n i m nędza stanowiła j e d y n i e smolą, j e d y n y m c h y b a p o k a r m e m k u c h n i piekielnej. Z karą p i c i a aspekt męki potępionych), podbite raz t y l k o , przez z m a r t w y c h ­ smoły s p o t y k a m y się zwłaszcza w t y c h tekstach piętnastowiecz- wstałego Chrystusa, który pokonał piekielne moce. n y c h , w których obecne są elementy k u l t u r y p o p u l a r n e j , t a k i c h bywało królestwem, podobnie zresztą j a k niebo. Jego odrażają­ j a k wierszowany lub cego władcę, L u c y f e r a , przedstawiano j a k o siedzącego n a t r o n i e , fabuła o graczach w kośei-bluźniercaeh, wpleciona do pieśni o męce w królewskiej k o r o n i e n a głowie (malowidło ścienne w kościele Dialog mistrza Polikarpa ze Śmiercią... C h r y s t u s o w e j . Być może, iż były t o echa wcześniejszego związku parafialnym polskiego słowa „ p i e k ł o " (1'enfer) ze smołą. Otóż słowo „ p i e k ł o " polszczyźnie otrzymywał o n n i e k i e d y m i a n o „starosty" piekiel­ 17 w Koprzywnicy w Małopolsce) . W Nazywane 24 ziem ówczesnej (lub w b r z m i e n i u s t a r o p o l s k i m „ p k i e ł " ) wywodziło się z języka nego; w świadomości mieszkańców prasłowiańskiego i początkowo nie miało nic wspólnego z miejscem m i m o , iż zależny o d króla i ograniczony zasięgiem l o k a l n y m , polskich ów urząd, k a r y pośmiertnej. Prasłowiański „ p e k o ł " oznaczał b o w i e m smolę łączył się z silną władzą wykonawczą. W państwie p i e k i e l n y m i w t y m znaczeniu słowo t o zachowało się jeszcze przez czas pewien panowała surowa d y s c y p l i n a , n a k a z y wydawane przez L u c y f e r a po c h r y s t i a n i z a c j i . Słowo „pkelnici", występujące n p . w d o k u ­ musiały być bezwarunkowo spełniane przez diabły. Te ostatnie m e n t a c h czeskich z X I I i X I I I w . , oznaczało S m o l a r z y , a więc wyposażone l u d z i , których praca polegała na przeróbce żywicy drzew iglastych dręczeniu potępionych, z chwilą, g d y wyruszały do w a l k i o dusze poprzez dole . ludzkie, otrzymywały uzbrojenie, n a które składała się włócznia, G d y zaszła potrzeba znalezienia słownego o d p o w i e d n i k a łaciń­ miecz i buława. W i z j a władztwa piekielnego zbliżała się często 18 19 i c h prażenie w odpowiednio przygotowanym 20 na co dzień w prymitywne narzędzia służące skiego „inferum" sięgnięto do pojęcia z zakresu życia doczesnego, do jego wyobrażenia j a k o potężnej, dobrze umocnionej i dobrze materialnego, wiążącego się z miejscem c i e m n y m , pełnym ognia, strzeżonej t w i e r d z y z diabelską załogą, w której lochach znajdują f e t o r u i d y m u , znajdującego się we wgłębieniu ziemi. W p o l s k i m się więźniowie l u b jeńcy •— potępieni. późnym średniowieczu „ p k i e l " l u b „ p i e k ł o " (w Czechach zaś „ p ę k ł o " ) oznaczało już t y l k o i n f e r u m , lecz w s p o m n i a n e uprzednio ślady pierwotnego znaczenia mogły się zachować w popularnej wyobraźni estchatologicznej. Później w folklorze p o l s k i m utrwalić się miało powiązanie smoły ze światem zła. W w a r s t w i e przekazu treści eschatologicznej piekło u k a z y ­ wało się j a k o wieczne zamknięcie, z którego nie m a wyjścia i j a ­ kiegokolwiek sposobu wyzwolenia. Polskie pieśni religijne podej­ mujące m o t y w zstąpienia Chrystusa do otchłani i wyswobodzenia dusz „świętych O j c ó w " (proroków Starego Testamentu) akcento­ T e c h n i k a t o r t u r w p o l s k i c h wyobrażeniach piekła jest p r y ­ m i t y w n a i ograniczona a i c h r e p e r t u a r u b o g i w s t o s u n k u do wały zniszczenie klatek" . 2 5 Zwrot przezeń „wrota „piekielnych piekielne" i „piekielnych ujmowany wrót" symbolicznie wcześniejszych i współczesnych wyobrażeń Z a c h o d u i niektórych w t e k s t a c h m o d l i t e w n y c h miał swój odpowiednik w s z t u k a c h regionów wobec P o l s k i ościennych. N i o s p o t y k a m y t u a n i fantas­ p l a s t y c z n y c h j a k o wąska b r a m a w k a m i e n n y m m u r z e (w rzeźbach tycznego ognistego koła z n a w l e c z o n y m i n a jego zęby potępień­ krakowskiego Ołtarza Mariackiego W i t a Stwosza), l u b j a k o cięż­ c a m i , a n i współczesnych narzędzi t o r t u r , j a k i e zauważyć można kie, o k u t e d r z w i drewniane. W malowidłach ścieimnych L u c y f e r n a przykład w malowudlach ściennych w Zgorzelcu n a zachodnim ustawiał n i e k i e d y swój t r o n p r z y wejściu do piekła, będąc równo­ krańcu Śląska l u b w T o r u n i u , należącym w o m a w i a n y m okresie cześnie jego władcą i strażnikiem. Już w drodze do miejsca k a r y do potępieni pędzeni przez diabły bywają skrępowani łańcuchami, państwa krzyżackiego . Fragmentaryczność 21 zachowanych malowideł ściennych n a terenie Królestwa Polskiego nakazuje zaś całą jamę piekielną otacza g r u b y sznur, d l a podkreślenia w p r a w d z i e ostrożność w wyciąganiu wniosków dotyczących i c h zniewolenia dusz potępionych (na przykład w m a l o w i d l e ścien­ treści, lecz także polskie źródła pisane n i e przynoszą opisów w y ­ n y m kościoła w Strzelcach koło Sobótki n a Śląsku). T a k i e w y ­ rafinowanych obrażenia miejsca wiecznej k a r y niewątpliwie nasuwały skoja­ mąk i przykładów diabłów wobec potępionych. W y d a j e wymyślnego okrucieństwa się, iż nie jest t o j e d y n i e rzenia z więzieniem i t a k i e było zapewne powszechne odczucie. p r o b l e m ubóstwa wyobraźni a r t y s t y c z n e j . N a t a k i s t a n rzeczy Zresztą odwoływania się do wyobraźni ludzkiej w t y m zakresie wpływ mogło mieć b o w i o m niewielkie upowszechnienie w Polsce nie u n i k a l i kaznodzieje testów stanowiących istotne źródła i n s p i r a c j i o d t w a r z a n i a świata popularnego z b i o r u kazań piekielnego, t a k i c h j a k wizja świętego Pawła l u b w i z j a T n u g d a l a . w i e k u Mikołaj z Błonia (Nicolaus de Błony) zauważył, że dusze P o n a d t o sygnalizowane zjawisko wiązać można z rzeczywistością potępionych są „jakby związane i t r z y m a n e w nieustającym wię­ prawną Polski późnośredniowiecznej. W p r a w d z i e tortury sto­ i a u t o r z y tekstów r e l i g i j n y c h . A u t o r de tempore z pierwszej połowy X V z i e n i u " ( i n carcere p e r p e t u o ) . T y m bardziej a u t o r z y później­ 26 sowano już o d d a w n a w różnych okolicznościach, znało je także szych tekstów a p o k r y f i c z n y c h nie m i e l i już żadnych p r a w o magdeburskie, jednakże, j a k o środek w y m u s z a n i a zeznań w utożsamianiu przebywających w piekle z jeńcami w pętach, oporów sądowych zaczęto jo stosować dopiero w X V w i e k u a i c h udział których n i k t nie może wyzwolić. Poprzez frazeologię p o l s k i c h w w y m i a r z e sprawdedliwości zdaje się być początkowo raczej nie­ pieśni r e l i g i j n y c h mówiących o w y k u p i e więźniów z piekła u j a w ­ wielki . niało się przekonanie o zbieżności rzeczywistości piekielnej z ziem- 2 2 Dopiero następne stulecie zacznie w szerszym zakresie 99 �ska, gdzie w y k u p z więzienia l u b z n i e w o l i bywał możliwy. Л\ dia­ d o w i s k o w y i e l i t a r n y . W wersji przeznaczonej l o g u k a r y wiecznej z wyobraźnią zbiorową, pierwsza z n i c h chętnie ich miejsce zajęli księża oddani życiu światowemu i łatwo zauwa­ podejmowała pojęcia zaczerpnięte z życia, ziemskiego, posługując żalnym się n i m i d l a różnych celów, a wśród n i c h d l a w y k a z a n i a odosob­ Wydaje n i e n i a pieklą. J a k u b z Paradyża, przedstawiał los potępionych za swe występki zajął t r w a l e miejsce w wyobraźni mówiąc, iż przebywają o n i t a m ,,skąd nie można uciec, skąd nie W drugiej polowie X V w i e k u opowiadano w Małopolsce o roz­ można apelować i gdzie wszelka laska i miłosierdzie są odebra­ wiązłym, hulaszczym i niemiłosiernym dla ubogich opacie cys­ ne" t e r s k i m , p o r w a n y m za życia przez diabły do piekła „ w godzinę 2 7 . W nauczaniu przeznaczonym dla mas chrześcijańskich jjieklo występkom, budzącym niekiedy dla pospólstwa zgorszenie laików. się, iż zwłaszcza grzeszny m n i c h , pokutujący w piekle obiadową zbiorowej. (hora p r a n d i i ) w d n i u świętego J a k u b a r o k u 1456 zamknięte i szczelne różniło się od miejsca k a r y przemijającej, w diecezji czyśćca, z którego m o d l i t w y , msze i dobre u c z y n k i żywych mogły zbiegli z klasztorów m n i s i b y l i wyzwalać dusze pokutujące. W trosce o t o , b y w wyobrażeniach grzesznych biskupów, kanoników i proboszczów (polska wersja w i e r n y c h różnice między t y m i d w o m a miejscami kary pośmiertnej Dialogu nie zacierały się, kaznodzieje wzywając w i e r n y c h do m o d l i t w y nych za zmarłych zaznaczali, iż idzie t u o dusze czyśćcowe. Wydaje się, k r a k o w s k i e j , co w i c i u l u d z i mistrza widziało" . 32 Również k a n d y d a t a m i do pieklą, obok D o świadomości i wyobraźni wier­ Polikarpa...). trafiał obraz potępienia niegodnego kleru, akceptowany zapewne przez nich t y m chętniej, iż trafiał n a g r u n t żywycłi wów­ iż akcentowanie l i e r m e t y z m u piekła miało także na celu przeciw­ czas antagonizmów między klerem a ludźmi świeckimi, zwłaszcza stawianie się t r a d y c y j n y m wierzeniom w k o n t a k t y żywych z po­ szlachtą. tępionymi, wracającymi z miejsca s w y c h cierpień na ziemię l u b A l e piekło kleryków nie usuwało w cień w i z j i potępienia błąkającymi się w miejscu swych przewinień bądź śmierci. Mogły grzesznych l u d z i świeckich, stanowiących jedną z f o r m d y d a k ­ być wśród nieh stare słowiańskie demony a także poddy.no już tycznego nalotowi zresztą zapełnione j e d y n i e o k r u t n y m i i w y r a f i n o w a n y m i zbrod­ w chrystianizacji dusze przebywaniu na ziemi . W 2 8 grzeszników folklorze doznające krajów ulgi słowiańskich d u c h y topielców, samobójców, wisielców miały zapewnioną wielo­ oddziaływania na w i e r n y c h . Piekło laików nie było n i a r z a m i , choć Śmierć mówiła P o l i k a r p o w i o karze czekającej „morderców i okrutników". Otchłań piekielna rezerwowała nie­ wiekową egzystencję. W p o l s k i m późnym średniowieczu m o t y w odmiennie miejsce dla grzeszników o d stuleci zwalczanych w Koś- kontaktów potępionych z żywymi przenikał również do fabularnej c i t l 1 i stereotyjiowyoh miłośników świata, których zły śmiech w a r s t w y d y d a k t y k i kościelnej. Wo wcześniejszych exeniplach, miał się zamienić wo I z y . S t a t u t y a r c y b i s k u p a Mikołaja Trąby w y k o r z y s t y w a n y c h w X I V i X V w i e k u ujawniała się obecność (1420 r.) nakazywały s p o w i e d n i k o m , b y szczególnie dokładnie w y ­ potępionych w świecie z i e m s k i m . D o żywych przybywały zja,wy p y t y w a l i penitentów o grzechy najbardziej z pieklą w cielesnej powłoce, b y powiadamiać i c h o konsekwenc­ W j a c h grzechów 3 3 rozpowszechnione. wyobrażeniach piekła z n a j d o w a l i miejsce 34 ludzie rozwiąźli, popełnionych n a ziemi. D y d a k t y k a kościelna, p i j a c y i gracze w kości. W scenie Sądu Ostatecznego w Strzelcach akcentująca h e r m e t y z m piekła, godziła się n a k o m p r o m i s z wie­ p o d Sobótką n a Śląsku wśród postaci przebywających w piekle rzeniami t r a d y c y j n y m i . rozpoznać można kobietę nalewającą w i n o z beczki, graczy w kości K o n t a k t y potępionych z i c h d a w n y m , ziemskim otoczeniem były t y m łatwiejsze, iż wyobraźnia masowa chętnie lokalizowała piekło w sposób k o n k r e t n y i w t e d y odległość o d niego okazywała się niewielką. W fabułach wplecionych do kazań, oddających po­ p u l a r n e wyobrażenia, człowieka, któremu dane było poznać męki potępionych, prowadzono do miejsca n i e z b y t odległego. Miesz­ czanin z kazania Pcregrinusa z Opola ujrzał wejście do pieklą na p o l u swego podmiejskiego f o l w a r k u , w j a m i e po wyschłym źródle; grzesznik o którym opowiada J a k u b z Paradyża, zaprowadzony został do pobliskiej d o l i n y , b y usłyszeć jęki, plącz, i nar7.el4a.nia potępionych . Podróże do zaświatów, w t y m również d y d a k ­ 29 oraz skąpca (a może lichwiarza) z w o r k i e m pieniędzy . D o piekła 35 t r a f i a l i więksi i m n i e j s i oszuści s p o t y k a n i w życiu społecznym m i a s t i w s i : zarówno nieuczciwi karczmarze, j a k i licliwia.rze szczególnie gorliwie zwalczani przez Kościół. Piekło otwierało się k u s t a n o m , zarówno w t y m znaczeniu w j a k i m je rozumiało zazwyczaj nauczanie kościelne (sermones a d status), j a k i k u s t a n o m społecznym. Otwierało się k u członkom r o d z i n y , których k a r a stanowić miała budujący, odstraszający przykład dla n a j ­ bliższych, k u małżonkom k a r a n y m w piekle (lub w czyśćcu) za b r a k wstrzemięźliwości. Otwierało się k u n i e d o b r y m przełożonym i k u nieposłusznym l u b niemilująeym i c h podwładnym. tyczne „zwiedzanie" pieklą nie były w y p r a w a m i długimi i dale­ K o b i e t y , zgodnie z tradycją łatwo podatne n a podszepty k i m i . Podziemne położenie pieklą nie musiało także oznaczać jego szatana, również trafiały do piekła, lecz wydaje się, żo polskie wielkiej późne średniowiecze nie było d l a nieh p o d t y m względem z b y t głębi, wbrew zapewnieniom z Błonia zaznaczał, że piekło znajduje podobnie jak wiadomo, że serce nauczających (Mikołaj się w c e n t r u m ziemi, usytuowane jest zawsze surowe. W p r a w d z i e moraliści zalecali mężczyznom b y wystrzegali się k o b i e t , lecz w X V w i e k u nie brakło już w Połsee budujących w środku i s t o t y ż y j ą c e j ) . W wyobrażeniach ludności wiejskiej przykładów wejściem do pieklą mogła być j a m a , przepaść l u b pieczara, za- O b o k żywo rozwijającego się k u l t u maryjnego miało t o wpływ pew ne dobrze znana mieszkańcom o k o l i c y . Istniały przeto lokalne na kruszenie się dawnego s t e r e o t y p u kobiety-narzędzia grzechu. 30 i i i f c r n a , miejsca otoczone z jakichś p r z y c z y n atmosferą i ziej sławy. T o p o n o m a s t y k a polska zna n a z w y grozy „Piekło" lub „ P i e k i e ł k o " , z których część pochodzi ze średniow i e e z a . 3J Społeczność potępionych dość konsekwentnie zachowywała świętych niewiast otaczanych powszechną czcią. Kaznodzieje w y p o m i n a l i k o b i e t o m skłonność do o b m o w y i p l o t e k , nieodpowiednie zachowanie się w kościele, strój odwracający uwagę mężczyzn o d m o d l i t w y . M o t y w y potępienia sprowadzały 3 6 się n i e k i e d y do grzechów cielesnych. W męskim tłumie grzeszni­ swą podwójną strukturę: klerykahią i świecką. Oczywiście sama ków", których obecność p e w n y c h postaci wśród przebywających w jiiekle mówi Polikarpa...), Śmierć zabiera na zatratę (w Dialogu niewiele. Grzeszni b i s k u p i i m n i s i , przedstawiani w malowidłach wadzące rozwiązłe życie. A l o pędzone do piekła P a n n y Głupie z c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla n i c h a t r y b u t a m i , niezmiennie poja­ w w i a l i się w stereotypowych obrazach piekła. Dopiero począwszy t y l k o m o d n e : ubrane w kolorowe, pasiaste, obcisło s u k n i e . I c h mistrza pleć odmienną reprezentują jedynie k o b i e t y p r o ­ k a p l i c y kościoła cysterskiego w Lądzie (Wielkopolska) są 3 7 od drugiej połowy X I V w i e k u , g d y tendencjo r e f o r m y Kościoła zly los, przeciwstawiany ujawniły się również w Polsce, wiążąc się z k r y t y c z n y m i posta­ wyrażał bardziej potępienie określonych w a d niż bliskość piekła w a m i wobec niegodnej części k l e r u , piekło coraz bardziej zapełnia szeroko otwartego d l a k o b i e t . się złymi książmi: w i n n y m i s y m o n i i , zwróconymi k u sprawom radosnej nagrodzie Panien Mądrych W wyobrażeniach wiecznej k a r y pośmiertnej nie stwierdza­ świeckim, zaniedbującymi swe obowiązki duszpasterskie. Zwłasz­ my cza potępieni w ówczesnych s t a t u t a c h diecezjalnych bez c h r z t u (limbus p u e r o r u m ) nio przyjął się w d y d a k t y c e koś­ symoniacy obecności dzieci. Stan eschatologiczny d l a dzieci zmarłych t r a f i l i do k a t e g o r i i największych grzeszników, pokutujących po cielnej, nie próbowano także odtwarzać miejsca w którym nie śmierci za swe występne p r a k t y k i świętokupstwa. A l e piekło ma symoniaków z kazań s y n o d a l n y c h miało charakter raczej śro- dziców, b y chore dzieci nie zmarły pozbawione pierwszego sa- 100 a n i mąk a n i radości. Poświadczona w źródłach t r o s k a r o ­ �k r a m o n t u , świadczy o t y m , iż brano p o d uwagę groźbę u t r a t y oszustwami i skłanianiem l u d z i do grzechu pijaństwa. Stanisław przez n i e zbawienia. ze Skarbimierza głosił w kazaniach, że piekło czeka nieuczciwych Wskrzeszenia przez l o k a l n y c l i świętych k r a k o w s k i c h dzieci zmarły-ch bez c h r z t u , zapisywane w pięt- rzemieślników, którzy z myślą o zysku źle wykonują swe w y ­ nastowiecznych rejestrach m i r a c u l a , również są śa\ iadeetwem r o b y . Grzeszny obaw został wtrącony do piekła za t o , iż nie chciał słuchać mszy nie­ 3 8 o i c h los ostateczny. T r u d n o byłoby odpowiedzieć n a mieszczanin, który w początku X I V w i e k u 4 2 p y t a n i e , czy w k a z a n i a c h p a r a f i a l n y c h mówiono o mękach gro­ dzielnej, w następnym stuleciu ustąp>il miejsca t y m , ktorz.v po­ żących małym nieochrzczonym. N a ziemiach pełniają występki przeciw etyce życia zbiorowości miejskiej. Prusów t a m t e j s i księża,, w myśl wskazówek podręcznika duszpastorskiego Jana M e r k e l i n a (przed 1400 г.), przedstawić m i e l i taką groźbo w postaci ognia piekielnego, jedynie m n i e j d o t k l i w e g o , niż t e n . który pali „ O d y ubodzy mają niebo a cisi ziemię, cóż ma, zostać pysz­ n y m i g n i e w l i w y i n ? Zaiste, t y l k o piekło" — zauważył polski potępionych dorosłych . A l e t e n bardzo archaiczny wątek w i z j i kaznodzieja z p o l o w y X V w i e k a * , odsuwając groźbę k a r y wiecz­ eschatologicznej nej o d ewangelicznych ubogich, przeciwstawionych możnym i bo­ 39 rozwijał się n a ziemiach wciąż obciążonych g a t y m grzesznikom. niedorozwojem opóźnionego ehrześrijaństwe. Wyobrażenia k a r y wiecznego potępienia odnosiły się do grze­ szników należących do różnycli w a r s t w i grul) spoleczn\ ch. Po­ staciami, które można uznać za wzorcowe, żywo funkcjonują­ c y m i w d}-daktyce, okazują się jednak przedstawiciele górnych wa,rstw społeczeństwa. Oczywiste bliżej nieokreślony stereotypowy miejsce zajmuje wśród nich bogacz, gotów dla. pieniędzy zaprzedać się szatanowi, l u b b o g a t y skąpiec niepomny n a po­ trzeby bliźnich. Pojawiają się także panowie gnębiący podda­ n y c h --- n e g a t y w n y wzorzec szeroko rozpowszechniony w śred­ niowieczu. N i e k i e d y s p o t y k a m y się jednak z bliższymi określe­ n i a m i przynależności społecznej potępionych oraz z p o « iązanicm icli występków ze współczesnymi realiami życia zbiorowego. Stereotypowi ,,opressores p a , u p e n i m " stawali się przedstawicie­ l a m i możnych i szlachty, przyłączającymi do swych dóbr ziemie chłopskie. W k a z a n i u Mikołaja z Błonia diabeł wzywa, n a swą ucztę złych panów, którzy straciwszy swe dobra wskutek roz­ rzutności, marnotrawią mienie ubogich. Wzywa, następnie przemocą przy właszczone także w i e l u ze szla,cłity, którzy idąc na wojnę grabią dobra kościelne. Kaznodzieja, mając n a myśli w o j n y husyckie, powołuje się n a przykład z sąsiednich Czech, gdzie „laici nobilcs", niczym 3 rozbójnicy, napadają kościoły i przywłaszczają sobie i c h m i e n i e . M o t y w potępienia wiecznego 40 stawał się wdęc także i n s t r u m e n t e m p o l e m i c z n y m w sporach między klerem a szlachtą o korzystanie z dóbr doczesnych a nie­ k i e d y również narzędziom propagandy a n t y h u s y c k i e j . W warstwie t a k i c h przeciwstawień bliżej nieokreśleni ubodzy i prości z y s k i w a l i n i e k i e d y status społeczny chłopów, oraczy. Oracze pół stawali się bliższymi zbawienia niż dostojnicy kościelni. Pasterze owiec i świniopasi b y l i dalsi o d potępienia wiecznego niż dostojnicy i możni świeccy . Piekło 44 wyobrażane w Polsce schyłkowego średniowiecza nie wciągało do swych otchłani chłopów. D y d a k t y k a kościelna rezerwowała sobie jednak wobec n i c h pewien zasób ostrzeżeń. Chłopów, rol­ ników i l u d z i prostych najeży pouczać, b,y dobrze c z y n i l i i przez swą bozrozu inność nie zostali potępieni — załocal duszpasterzom krakowski teolog i autor kazań . 40 Enigmatyczne ostrzeżenie pnzed karą wieczr-ą grożącą n i e r o z u m n y m wieśniakom zyskuje wyjaśnienie w potępieniu ludow-ych wierzeń i pa'akty-k uznaw-an y c h przez teologów za zabobonne. K a r a wieczna zbliżała się k u t y m , którzy posługując .się chrześcijańskim znakiem i gestem lub poświęcony ni zapev. nieniii przedmiotem c z y n i l i własne zabiegi urodzaju poloni, bezpieczeństwa wokół d o m o w i i zabu­ d o w a n i o m , wokół zdro>\ ia ludzi i zwierząt . Zbliżała, się przeto, 46 k u strefie zakazu, ujętej w t r a k t a t a c h o zabobonach słowom „illieit.uin". Croźbe. potępienia zwracała się także przeciw dycyjnemu obyczajowi ludowemu, odpornemu na tra­ wpływy chrystianizacji. Zwracała się przeciw- t y m , którzy w y p r o w a d z a l i ze śpiewem n a krańce wsi kukłę nazywaną śmiercią a następnie t o p i l i ją. w błocie . Przeciw t y m , którzy w wiosennym korow odzie 47 r tanecznym wznosili dawne i chyba już niezrozumiale zawołania: isaja, lado, ileli ja j a , j a k o b y wzywając diabła, tego z którym pójdą n a wieczne z a t r a c e n i e . W t y m właśnie obszarze l u d z k i c h 48 W większym s t o p n i u , niż wynikać b y t o mogło z bezpośred­ niej treści źródeł, wizje poczynań mieszkańcy wsi stawali się, „wiuroloincami i odstępca- piekła zwracały się k u mieszkańcom m i " (praoqaiicatores et apostatae), których p r a k t y k i prowadzą miasta, Funkcjonując w nauczaniu kościelnym miały t u większo k u potępieniu . Przed p r o s t y m wieśniakiem i p r a c o w i t y m ora­ możliwości utwory dotarcia do odbiorców piśmiennictwa poprzez niż do społeczności 49 kazania, obraz, czem, mniej narażonymi na grzechy niż bogaci, możni i dostojni wiejskiej, która otwierała się droga do r a j u . Żywotną na wsi polskiej słowiańską nawet w' X V w i e k u jeszcze rzadko spotykała się ze stałym kazno­ kulturę ludową, tał-; często obejmow-aną zakazami dziejstwem p a r a f i a l n y m i która w przeważającej części stanowiła o r t o d o k s j i chrześcijańskiej, wchłaniała otchłań piekła. strażników zbiorowość analfabetów. A l e polscy kaznodziejo nie t r a k t o w a l i miasta spadkobierców- Piekło, nie n a z b y t o k r u t n e , nie n a z b y t agresywne i natrętne, K a i n a , założyciela pierwszego m i a s t a . D o pieklą t r a f i a l i przed­ jako grzesznej zbiorowości ludzkiej, nie domagało się orl mieszkańców ziem p o l s k i c h d a n i n y w postaci stawiciele obsesji 4 1 za,wodów bliskich grzechowi: lichwiarze, monet i towarów, nieuczciwi k u p c y podwójnie fałszerze wynagradzający sobie utracone z y s k i , a także oberżyści, obciążeni zawodowymi potępienia. Przypominało wszakże o sw-ym istnieniu w t e d y , g d y zw-raealo się k u głębszym, t r a d y c y j n y m i pokładom syn kret у c/nogo chrześcijaństwa polskiego. l ' B Z Y F l SY Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (w:) Średniowiecz­ na poezja polska świecka, w y d . S. V r t e l - W i e r c z y i i s k i , W r o c l a w 1952, s. 15—42 J a k u b z Paradyża, Wybór tekstów dotycz({cyc]t reformy Kościoła, wy d. S.A. Porębski, Warszawa 197S, s. 305; Stanislaw ze Skarbimierza, Sermones sapientiale.s, w y d . B . Chmielowska, t. 2, Warszaw-а 1979, s. 8 7 : ..(...) c o m m i t t u o t rnorituris. a,gonizantibus, u t ipsos de succossu suo vel eveniu a h o r u m mform a r e n t (...)". 1 2 T •"' 11. ł.ow-iniański, Religia Słowian i jej upadek (т. VI—XII), Warszawa 1979, s. 360 m i . * Tekst kazania polskiego z X V w . c y t o w a n y przez J . B y ­ stronia, Kultura ludowa. W a r s z a w a 19.47, s. 150; Stanisław ze Skarbimierza, Sermoncn sapientiales, t . 2, s. 9 0 ; zob. także: Л. B r u c k n e r , Literatura, religijna w Polsce średniowiecznej, W a r ­ szawa 1002, t . I , s. 40 л и . ' Zol). L . S t o m m a . Słońce rodzi się 13 grudnia, Warszawa 1981, s. .37 i m . W y n i k i badań etnologiczny ch uwzględnił Л. 4 r 5 r 101 �Gieysztor, Mitologia Słowian, Warszawa 1982, s. 220 n n . E . Balcerzowa, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średnio­ wiecznych, t . I , Wrocław 1981, s. 49 Statuta Alberti Jastrzębiec, episcopi Cracoviensis (w:) Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, t . 4, Kraków 1875, s. 78 Najstarsze statuty synodalne krakowskiego biskupa Nankera x 1320 г., w y d . J . Fijałek, Kraków 1915, s. 9 Statuta Alberti Jastrzębiec, s. 72 H . Łowmiański, Religia Słowian, s. 361 n n . J a n H u s , Betlemski texty, w y d . B . R y b a , P r a h a 1951, s. 16 Stanisław ze Skarbimierza, Sermones sapientiałes, t . 2, s. 380, 391 W . Pajzderski, Kościół św. Jana w Gnieźnie, „Prace K o ­ m i s j i H i s t o r i i S z t u k i " , I I I , 1923, s. 73—104 J . W o l n y , Exempla z kazań niedzielnych Peregryna z Opola (w:) Kultura elitarna a kultura masowa w Polsce późnego średnio­ wiecza, p o d r e d . B . Geremka, Wrocław 1978, s. 263 J a k u b z Paradyża, Opuscula inedita, w y d . S.A. Porębski, W a r s z a w a 1978, s. 3 5 6 ; Sermones venerabilis magistri Nicolai de Błony de tempore et de Sanctis, A r g e n t i v e 1498, f o l . 84v (dalej cytuję: Nicolaus de Błony, Sermones de tempore). J a k u b z Paradyża, Wybór, s. 351 Średniowieczna poezja, s. 2 5 ; Polskie pieśni pasyjne. Średniowiecze i wiek XVI, w y d . M . K o r o l k o , t . 1, Warszawa 1977, s. 123 A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, s. 407 Codex diplomaticus et epistołaris regni Bohemiae, t . 1, P r a h a 1904, s. 381, 384, t . 2, s. 217. Wskazówki źródłowe i cenne u w a g i dotyczące materiału czeskiego, bardzo t u istotnego d l a celów porównawczych, zawdzięczam Prof. Josefowi Maćkowi z Pragi. Historia kultury materialnej Polski w zarysie, t . 1, p o d r e d . M . Dembińskiej i Z. Podwińskioj, Wrocław 1978, s. 106 n n . H . B r a m i e , E . Wiese, Schlesische Malerei und Plastik des . Mittelalters, Leipzig 1926, s. 2 2 1 , i l u s t r . 193; M . G u t o w s k i , Komizm w polskiej sztuce gotyckiej, Warszawa 1973, s. 215 H . Zarembska, Infamia w Polsce średniowiecznej. Rze­ miosło katowskie (w d r u k u ) . Stanisław ze Skarbimierza, Sermones super „Gloria in Excelsis", w y d . R . M . Z a w a d z k i , W a r s z a w a 1978, s. 52 Gotyckie malarstwo ścienne w Polsce, p o d r e d . A . K a r ­ łowskiej-Kazmowej, Poznań 1984, s. 328 Średniowieczna pieśń religijna polska, w y d . M . K o r o l k o , Wrocław 1980, s. 1 1 , 5 1 , 162 Nicolaus de Błony, Sermones de tempore, f o l . 85v J a k u b z Paradyża, Opuscula, s. 460 A . B r u c k n e r , Literatura religijna, t . 1, s. 59 n n . ; tenże, Kazania średniowieczne, Kraków 1895, s. 9 J . W o l n y , Exempla, s. 268; T . Szostek, Exempla w kaza­ niach de tempore Jakuba z Paradyża i Mikołaja z Błonia, Wrocław 1983 (maszynopis). Nicolaus de Błony, Sermones de tempore, f o l . 190r J . Banaszkiowicz, Fabularyzacja przestrzeni. Średniowiecz­ ny przykład granic, „Kwartalnik H i s t o r y c z n y " , t . 80, 1979, N r 4, s. 988 Michael de Clepardia, Sermo de luxuria cum exemplo de abbate a diabolo recepto (w:) Z opowiadań średniowiecznych, w y d . H . K o w a l e w i c z , Warszawa 1974, s. 11 Stanisław ze Skarbimierza, Sermones sapientiałes, t . 1, s. 389 Statuty synodalne wieluńsko-kaliskie Mikołaja Trąby z 1420 г., Kraków 1951, s. 114 A . Karłowska-Kamzowa, Malarstwo śląskie 1250—1450, Wrocław 1979, s. 17 A . B r u c k n e r , Literatura religijna, t . 1, s. 73 M . G u t o w s k i , Komizm, s. 205 n n . A . W i t k o w s k a , Kulty pątnicze piętnastowiecznego Krako­ wa, L u b l i n 1984, s. 194 n n . J a n M e r k e l i n , Liber de instructione simplicium sacerdotum, w y d . M . Borzyszkowski, t . 1, Warszawa 1982, s. 169 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 Nicolaus de Błony, Sermones de tempore, f o l . 253v Z o b . n a t e n t e m a t F . Smahel, AntUdeól mlsta v dile Petra Chleóickeho, ,,Ćeskoslovenski ćasopis h i s t o r i c k y " ' , X X , 1972, № 1, s. 392 t . 1, Stanisław ze Skarbimierza, Sermones s. 392 Kazanie na Dzień Wszech Świętych, czyli tzw. praskie (w:) Wybór tekstów staropolskich, w y d . S. Vrtel-Wierczyński, Warszawa 1977, s. 380 J a k u b z Paradyża, Wybór, s. 351 Skarbimierza, Sermones sapientiałes, t , I , Stanisław s. 392 8 2 — 9 4 ; tenże, Sermones super „Gloria", tamże, t . s. 103—104 Stanisław ze Skarbimierza, Sermones super „Gloria", s. 104. Z o b . także Statuta synodalia Andreae episcopi Poznaniensis (w:) Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, t . 5, cz. 1, s. X V I I : De imagine straminis in jejunio. F r a g m e n t kazania J a n a z M i c h o r z y n a (1423 r.) c y t u j e J . Bystroń, Kultura ludowa, s. 159 Stanisław ze Skarbimierza, Sermones super „Gloria", s. 104 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 1 6 17 1 8 19 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 i 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 Piekło, Paul tres de Limbourg, riches heures 1116 r. Miniatura d u D u e de B e r r y " � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/086827c41c8815b7dc4a2aed6fc92e6a.pdf 59c13b7b33d3a231880fe2a886410f54 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2380 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2208 Title A name given to the resource Wyobraźnia alchemiczna Wernera Herzoga. Egzegeza symboliczna filmu "Szklane serce" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.45-57 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wyobraźnia alchemiczna Wernera Herzoga. Egzegeza symboliczna filmu „Szklane serce" Wojciech Michera „Potem otworzyłem Mogłem sięgnąć po kielich, pełen jak gdyby wody, ale w kolorze I wziąłem usta, i patrzcie! ognia/ go, a gdy Moje serce napełniło Mądrość wzrosła A n t o n i n A r t a u d tak rozpoczyna jeden ze swoich szkiców: „ J e s t w zasadzie teatru i zasadzie alchemii tajemnicza t o ż s a m o ś ć istoty. A l b o w i e m teatr, podobnie j a k alchemia (jeśli r o z p a t r y w a ć go w jego istocie, i to od spodu, o d p o d ł o ż a ) , opiera się na pewnych podstawach w s p ó l n y c h wszystkim sztukom, podstawach, k t ó r e w dziedzinie ducha i w y o b r a ź n i zmierzają d o osiągnięcia s k u t e c z n o ś c i podobnej do tej, k t ó r a — w dziedzinie fizycznej — pozwala r z e c z y ­ w i ś c i e r o b i ć z ł o t o . " N a l e ż y jednak powiedzieć, że nie k a ż d y teatr i nie k a ż d e dzieło sztuki z a s a d ę tę realizuje. Sytuacja sztuki przypomina egzystencjalną sytuację samego c z ł o w i e k a — tak j a k j ą p r z e d s t a w i ł Kierkegaard. Zgodnie z jego p o d z i a ł e m życia c z ł o w i e k a na fazy, m o ż n a m ó w i ć o człowieku estetycznym, etycznym i religijnym, przy czym g ł ó w n a granica m a j ą c a charakter j a k o ś c i o w y , przebiega m i ę d z y dwiema pierwszymi „ s f e r a m i egzystencji" a o s t a t n i ą . W podobny s p o s ó b , b i o r ą c pod u w a g ę status egzystencjalny, podzielić m o ż n a i s z t u k ę . Z jednej strony z n a j d ą się więc dzieła estetyczne i etyczne, czyli — u o g ó l n i a j ą c — d o k o n u j ą ­ ce opisu i psychologicznej oceny rzeczywistości. Po drugiej stronie natomiast u m i e ś c i m y s z t u k ę (czy też aspekt sztuki), k t ó r a w zamierzeniu d ą ż y do zrealizowania zasady sfor­ m u ł o w a n e j przez A r t a u d a . M a t e r i ą , z k t ó r e j sztuka ta buduje swe dzieła nie jest t k a n k a psychologiczna, ani też percepowane z m y s ł o w o otoczenie. Sztuka ta tworzy nowy w y m i a r — w n i m zwykłe ludzkie p o d z i a ł y rzeczywistości przestają b y ć adekwatne a pojęcia t r a c ą o s t r o ś ć swych granic. Ten nowy w y m i a r wraz ze swoimi właściwościami wynika ze zmiany perspektywy — bierna obserwacja, two­ r z ą c a w naszych m y ś l a c h wyłącznie repliki, z a s t ą p i o n a zostaje przez przeżycie, duchowe uczestnictwo; dzięki niemu nazwy m o g ą z y s k a ć p r a w d z i w s z ą , r e a l n ą — a nie t y l k o u m o w n ą — treść. 1 Sztuka ta ma więc charakter metafizyczny, zwraca się b o w i e m do samej istoty bytu. Dlatego też „ J ę z y k , k t ó r y m musimy się t u p o s ł u g i w a ć jest w najwyższym stopniu sym­ boliczny. J e d n a k ż e taki jego charakter nie umniejsza praw­ dy, przeciwnie, jest jej w a r u n k i e m . M ó w i e n i e o bycie j a k o t a k i m w s p o s ó b niesymboliczny jest n i e p r a w d ą . (...) Ż a d n e dowodzenia nie odsłaniają prawdziwej natury b y t u " . Sztu­ ka o k t ó r e j m ó w i m y pragnie b y ć aktem, k t ó r y o d s ł a n i a n a t u r ę b y t u i w n i m uczestniczy, p o s ł u g u j ą c się p e ł n y m i mocy symbolami (symbol, w przeciwieństwie do znaku, nie jest 2 zrozumieniem mi w piersi A mój duch zachował (IV Ezdrasza wypiłem się to w 14, 39—40, pamięci." apokryf) zupełnie przezroczysty i nie wskazuje wyłącznie poza siebie — d ą ż y raczej do zintegrowania desygnatu, do k t ó r e g o się odnosi). O s i ą g a ona p o z i o m egzystencjalny, nie chodzi w niej j u ż o opis; nie m o ż e c h o d z i ć o opis jeśli usiłuje się p r z e ł a m a ć opozycję p o d m i o t — przedmiot, obserwator — obiekt; przekraczamy granicę: przed n i ą jest c i e k a w o ś ć i wiedza, za n i ą — wiara. „ Ż a d n e dowodzenia nie odsłaniają prawdziwej natury b y t u " , jest ona z r o z u m i a ł a jedynie dzięki s y m b o l o m (symbol to przejście z w y m i a r u semiotycznego do w y m i a r u ontycznego). Ż e b y z r o z u m i e ć symbol — zgodnie z twier­ dzeniem Paula Ricoeura — trzeba w e ń uwierzyć, ale żeby u w i e r z y ć , należy z r o z u m i e ć . P o m ó c z r o z u m i e ć — taki jest też cel niniejszego a r t y k u ł u [dodajmy, że twierdzenie Ricoeu­ ra nie jest b ł ę d n y m k o ł e m , raczej — k w a d r a t u r ą k o ł a (hermeneutycznego), a ta jest j u ż p o w a ż n y m , mistycznym zagadnieniem]. 3 Jak n a z w a ć s z t u k ę o k t ó r e j m ó w i m y ? S a k r a l n ą , metafizy­ c z n ą , egzystencjalną? A n t o n i n A r t a u d m ó w i ł o teatrze alchemicznym. Jest to p o m y s ł bardzo ciekawy i dla nas p o ż y t e c z n y , bo w ł a ś n i e z a l c h e m i ą p o r ó w n y w a ć b ę d z i e m y film Wernera Herzoga. Z a n i m powiemy nieco więcej o sensie symbolicznych d z i a ł a ń alchemika, musimy zwrócić u w a g ę , że alchemia sama w sobie jest s z t u k ą , właśnie s z t u k ą m e t a f i z y c z n ą . Ponadto, tak j a k w samej alchemii, w całej sztuce „ a l c h e m i c z n e j " t w ó r c z o ś ć m o ż n a podzielić na d w a rodzaje dzieł. W alchemii jest to z jednej strony operatio, praktyczne d z i a ł a n i e w labo­ r a t o r i u m , z drugiej natomiast — tractatus, dzieło napisane. D o tej ostatniej kategorii zdają się n a w i ą z y w a ć te dzieła sztuki, k t ó r e za p o m o c ą s y m b o l i alchemicznych (czy szerzej — w y w o d z ą c y c h się z tradycji hermetycznej) t w o r z ą zwarte i sensowne konstrukcje. D o realizmu operatio zbliżają się z kolei p r ó b y metafizycznej ingerencji w rzeczywistość d u c h o w ą . P o s z c z e g ó l n e gatunki sztuki w s p o s ó b naturalny w y d a j ą się bliższe jednej lub drugiej kategorii, np. malarstwo praktyce l a b o r a t o r i u m a literatura t r a k t a t o m . W rzeczywis­ tości jednak linia p o d z i a ł u przebiega w e w n ą t r z k a ż d e g o z g a t u n k ó w . Symbolami alchemicznymi p o s ł u g i w a ł się Hie­ r o n i m Bosch, w literaturze natomiast Rabelais, Goethe oraz wielu innych, np. Jerzy Andrzejewski w Bramach raju. P r z y k ł a d e m kategorii nazwanej t u operatio m o g ą b y ć z kolei s t a r o ż y t n e portrety wykonane specjalną f a r b ą k a r n a c y j n ą , 4 5 45 �s p r e p a r o w a n ą — j a k sam człowiek — z czterech s k ł a d n i k ó w , o d p o w i a d a j ą c y c h czterem elementom, h u m o r o m H i p o k r a t e sa. T a k ż e na charakter p r a w o s ł a w n y c h i k o n (o k t ó r y c h b ę d z i e m y jeszcze m ó w i ć ) , świętych ze swej natury, s k ł a d a j ą się w d u ż y m stopniu takie czynniki, j a k : m a t e r i a ł , b a r w n i k i , proces tworzenia, a przede wszystkim natchnienie i p o w o ł a ­ nie t w ó r c ó w oraz m o d l i t w a w i e r n y c h . M o ż n a t u w s p o m n i e ć też o t w ó r c z o ś c i G . Segala, k t ó r e g o w y t w o r y ( „ r z e ź b o - o b r a z y " ) p o k o n u j ą s u b i e k t y w n o ś ć autora p r z e n o s z ą c częś­ ciowo c z y n n o ś ć tworzenia na widza, p o w i e r z a j ą c j ą jego subiektywnej z d o l n o ś c i w i d z e n i a . Pragnienie osiągnięcia sakralnej mocy dzieła, przekroczenia jego u m o w n o ś c i artys­ tycznej i nadania m u w a r t o ś c i egzystencjalnej s k ł a n i a ł o Wagnera do wystawiania swych o p e r - m i s t e r i ó w w j e d n y m t y l k o miejscu, w Bayreuth, niczym w jedynej prawdziwej świątyni. Podobny cel mieli nadrealiści. I c h n a j w i ę k s z y m osiąg­ nięciem, n a j w i ę k s z y m dziełem, jest g ł ę b o k i e p r z e w a r t o ś ­ ciowanie stosunku do rzeczywistości (w t y m do rzeczywisto­ ści sztuki). W koncepcji n a d r e a l n o ś c i Bretona zaciera się r ó ż n i c a m i ę d z y w y o b r a ź n i ą a percepcją — rzecz p o m y ś l a n a istnieje w e d ł u g niego rzeczywiście. A n t o n i n A r t a u d tworzy k o n c e p c j ę teatru m a j ą c e g o b y ć miejscem specjalnym, na­ znaczonym sakralnie, w y r ó ż n i o n y m s p o ś r ó d zwykłej prze­ strzeni, gdzie d o k o n y w a ć się ma nadnaturalna przemiana ś w i a t a . Tristan Tzara przeciwstawia poezję p o j m o w a n ą j a k o ś r o d e k ekspresji poezji b ę d ą c e j c z y n n o ś c i ą d u c h o w ą . Poezją staje się nie tyle napisany wiersz, ile życie samo. Przejawy podobnych u s i ł o w a ń p r z e ł a m a n i a u m o w n o ś c i i iluzoryczności dzieła sztuki spotykamy też w filmie. M a m na myśli, poza samym Herzogiem, n i e k t ó r e filmy np. Felliniego l u b Wajdy. Dzieła tego ostatniego są często o s k a r ż a n e o niedostatki psychologiczne — ale też nie są to filmy psychologiczne! M o c n e zakorzenienie Wajdy w ducho­ wości R o m a n t y z m u sprawia, że ponad p r a w d ę psychologicz­ n ą stawia o n p r a w d ę , k t ó r ą n a z w a ć m o ż n a m e t a f i z y c z n ą . D ą ż e n i e do pewnego rodzaju realności ontycznej widoczne jest szczególnie we Wszystko na sprzedaż, gdzie k a ż d y , k t o pojawia się na ekranie gra (?) siebie samego (na czym cierpi n i e w ą t p l i w i e strona estetyczna filmu). O b e c n o ś ć w m y ś l a c h tych o s ó b nieobecnego j u ż Zbigniewa Cybulskiego jest marcelowskim „ m y ś l e n i e m o", przeciwstawianym przez au­ tora Journal metaphysiąue z w y k ł e m u myśleniu: „... myśl jest c z y n n ą n e g a c j ą unicestwienia ( w a r t o ś ć metafizyczna p a m i ę ­ ci, a nawet w pewnym znaczeniu — historii). N a l e ż a ł o b y tutaj p o g ł ę b i ć tę szczególną myśl, powszechnie o d c z u w a n ą , że nieobecny, że z m a r ł y nie jest „ n i g d z i e " , lecz t y l k o we mnie; w gruncie rzeczy wiara w pewien rodzaj fotografii, k t ó r a p r z e ż y w a o r y g i n a ł , fotografii nie skliszowanej, ruchomej, zanikającej — lecz m i m o wszystko fotografii. ( O n odszedł, lecz m a m jego fotografię). Tutaj jednak stwierdza się ponow­ ne zaprzeczenie spontanicznych s t w i e r d z e ń ś w i a d o m o ś c i : gdy myślę o n i m , myślę istotnie o n i m , to co nazywa się fotografią, jest t y l k o p e w n y m rodzajem czynnika p o ś r e d ­ niego, p u n k t u oparcia (zresztą zmiennego, zależnie o d z d o l n o ś c i p a m i ę c i o w y c h r ó ż n y c h jednostek). M ó g ł b y m to w y r a z i ć m ó w i ą c , że Andenken jest w swej głębi magiczne; że dociera do samego b y t u poza p o ś r e d n i k a m i , k t ó r e się nazywa psychologicznymi (a k t ó r y c h natura ontologiczna pozostaje zresztą dla nas nieprzenikniona). (...) akt metafizy­ czny, k t ó r y mnie łączy z j a k i m ś bytem — z b y t e m — ma zawsze s t r o n ę o d p o w i a d a j ą c ą a k t y w n o ś c i myśli pojmowanej j a k o budowanie czy j a k o r o z p o z n a w a n i e . " 6 7 8 9 10 P o d z i a ł sztuki metafizycznej, k t ó r ą n a z w a l i ś m y t u też „ a l c h e m i c z n ą " , na tractatus i operatio jest oczywiście u m o w ­ ny. N i e jest to właściwie p o d z i a ł , bo w j e d n y m dziele s k u p i a ć 46 się m o g ą obie te kategorie. Są one raczej d w o m a aspektami w j a k i c h sztuka ta m o ż e się p r z e j a w i a ć . C h ę ć pokazania istnienia i c h o b u b y ł a p o w o d e m p o ś w i ę c e n i a tej sprawie a ż takiej uwagi. By p r o b l e m z a m k n ą ć (oczywiście w zakresie naszych potrzeb) w a r t o jeszcze w s p o m n i e ć o p r z y k ł a d z i e często z s o b ą p o r ó w n y w a n y c h Tomasza M a n n a i Jamesa Joyce'a. I c h t w ó r c z o ś ć jest w pewien s p o s ó b skrajnym p r z e c i w i e ń s t w e m ; lecz trzeba p a m i ę t a ć , że p r z e c i w i e ń s t w o , by m o g ł o zaistnieć, musi mieć dla o b u swych b i e g u n ó w w s p ó l n ą płaszczyznę. W t y m p r z y p a d k u jest n i ą wykroczenie poza logizm i estetyzm dzieła literackiego — i c h miejsce zajmuje r e a l n o ś ć , egzystencjalność mityczna. Przeciwieńst­ w o natomiast polega na t y m , że M a n n nie ł a m i e w zasadzie uznanych konwencji literackich, podczas gdy Joyce d o k o n u ­ je przedziwnych transmutacji materii s ł o w a . Jeśli więc o d ­ w o ł a m y się do naszego schematu, Joyce bliższy będzie rzeczywistemu procesowi fizycznemu, M a n n natomiast te­ m u , co określiliśmy j a k o tractatus ( p r z y p o m n ę t y l k o , że Tomasz M a n n sam n a z y w a ł swoje dzieła, np. Czarodziejską górę, hermetycznymi, czy w r ę c z alchemicznymi). Odmien­ n o ś ć ta ma jednak znaczenie d r u g o r z ę d n e . W samej alchemii prawdziwie m ą d r a księga ma w sobie j u ż c o ś z Wielkiego Dzieła (Opus Magnum), myśliciele, k t ó r z y nigdy nie praco­ wali w l a b o r a t o r i u m (np. Jakob Bohme) są nie mniej cenieni niż ci, k t ó r z y całe życie spędzili w ś r ó d retort i a l e m b i k ó w . W a r t o o t y m p a m i ę t a ć , łatwiej będzie dostrzec w s p ó l n y sens pozornie r ó ż n y c h z d a r z e ń . Najwyższy j u ż czas, by w tok naszego rozumowania wpleść w ą t e k podstawowy. Przekształci on, m a m nadzieję, b e z k s z t a ł t n ą m a s ę narracji w s e n s o w n ą k o n s t r u k c j ę . W ą t ­ k i e m t y m jest tajemnica zawarta w filmie Wernera Herzoga Szklane serce (film, n a k r ę c o n y w 1976 r. na podstawie I I rozdz. książki Herberta Achternbuscha Die Stunde des Todes, z m u z y k ą P o p o l V u h , przedstawia p o s t a ć f o l k l o r u bawarskiego pasterza Muhlhiasa. Jego opowiadania — w i z j e z a p o w i a d a j ą koniec świata i z a ł a m a n i e się p o r z ą d k u społecz­ nego i moralnego. Upadek ten dotyczy też znajdującej się w jego wsi h u t y szkła. Jej k a t a s t r o f ę poprzedza śmierć majstra, k t ó r y z a b r a ł d o grobu tajemnicę wytwarzania rubinowego szkła. M ł o d y właściciel huty, p r ó b u j ą c y za w s z e l k ą cenę z d o b y ć z a p o m n i a n ą r e c e p t ę popada w szaleńst­ w o . H u t a ginie w p ł o m i e n i a c h a Hias odchodzi w g ó r y ) . Tajemnicy zawartej w filmie nie będziemy usiłowali roz­ w i ą z a ć (tajemnicy nie da się r o z w i ą z a ć , tajemnica nie jest do r o z w i ą z y w a n i a ) ; przeprowadzimy p r ó b ę alchemicznej egzegezy filmu. Czy ma to sens? W chwili gdy film p o j a w i ł się na świecie niewiele j u ż istniało czynnych pracowni alchemicznych. T r u d n o więc m ó w i ć o b e z p o ś r e d n i m dziedzictwie, zupełnie m o ż l i w y m i rzeczywiście istniejącym w przypadku literatury l u b malarstwa. Lecz i film, m i m o całej swej niezależności, nie rozwijał się w p r ó ż n i i m ó g ł p o w r a c a ć do tradycji poprzez inne rodzaje sztuki. Ponadto, w pierwszym okresie swego rozwoju, gdy m a ł o k t o kojarzył go w o g ó l e ze s z t u k ą , jego zdecydowanie plebejski charakter m ó g ł jedynie p o m ó c w zbliżeniu się do ludowej rzeczywistości m i t u (a i później niedaleko b y ł o od fabryki s n ó w do fabryki rzeczywistości, c h o ć b y m i a ł a to b y ć rzeczywistość zdegradowana). Wydaje się zresztą, że w samym procesie t w ó r c z y m , w każdej dziedzinie sztuki, przejawić się m o g ą opisane wyżej cechy. Oba aspekty „ a l c h e m i c z n o ś c i " sztuki — w y n i k a j ą c e z tra­ dycji m o t y w y hermetyczne, j a k i specjalne właściwości procesu t w ó r c z e g o , m a j ą c e g o w zamierzeniu p r z e k r o c z y ć u m o w n o ś ć i fikcyjność sztuki — istnieją w filmie Wernera Herzoga. O b e c n o ś ć aspektu operatio jest oczywiście trudniejsza do �wykazania. Nie m o ż n a p r z e n i k n ą ć myśli t w ó r c y , a ta właśnie m a zasadniczee znaczenie j a k o moc k r e u j ą c a metafizyczną rzeczywistość dzieła (będzie o t y m jeszcze m o w a ) . Lecz wydaje się, że dla Wernera Herzoga film nie jest wyłącznie środkiem ekspresji. Znana jest jego wiara w r e a l n o ś ć d z i a ł a ń duchowych i mistyczne traktowanie rzeczywistości (świad­ czy o t y m np. piesza pielgrzymka z Niemiec do P a r y ż a w intencji ciężko chorej przyjaciółki). Przede wszystkim trzeba jednak p o w i e d z i e ć o p e w n y m i s t o t n y m szczególepracy nad f i l m e m : w e d ł u g z a p e w n i e ń reżysera, mianowicie, aktorzy z jego zespołu grali w Szklanym sercu w stanie hipnozy. Zabiegu hipnotyzowania d o k o n y w a ł sam Herzog. Jego późniejsze wyjaśnienia na temat celu tych d z i a ł a ń są t r o c h ę niejasne, nie c h o d z i ł o chyba jednak o zwykły c h w y t reklamowy. K r y t y c y najczęściej m ó w i ą o chęci w y w o ł a n i a w r a ż e n i a większej niezwykłości i n i e s a m o w i t o ś c i obrazu. P i ę k n o zdjęć, w y o b r a ź n i a reżysera, tajemnicza atmosfera — c ó ż więcej trzeba? Jest to wyjaśnienie zupełnie wystar­ czające przy psychologiczno-estetycznej ocenie filmu. Trze­ ba z d a w a ć sobie jednak s p r a w ę , że ryzykujemy w ten s p o s ó b popadniecie w proceder sprowadzania nieznanego do pojęć znanych. Niestety, takie k r y t e r i u m zdrowego r o z s ą d k u jest filtrem z a t r z y m u j ą c y m t o , co najważniejsze. Zadajmy więc sobie t r o c h ę więcej t r u d u i poszukajmy lepszego wyjaśnienia. N i e musimy s z u k a ć zresztą daleko — przeczytajmy raz jeszcze cytat z A r t a u d , k t ó r y m w k r o c z y ­ liśmy w nasze koliste dociekania. Praktycznym polem obser­ wacji m o ż e b y ć w y w o d z ą c y się w pewien s p o s ó b z artaudowskiej tradycji teatr „ L a b o r a t o r i u m " Jerzego Grotowskiego. C h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą tego teatru były ( m ó w i ę o czasach, gdy G r o t o w s k i realizował jeszcze wystawiane na scenie spektakle) niezwykle długie i z u p ł y w e m czasu coraz dłuższe okresy p r ó b i p r z y g o t o w a ń aktora. I c h celem b y ł o dokonanie jego przemiany — ale nie w sensie czysto psychologicznym (jak w koncepcji S t a n i s ł a w s k i e g o ) , lecz metafizycznym. Zadaniem aktora była j u ż nie „ g r a " lecz „ b y c i e " , nie c h o d z i ł o o odtwarzanie postaci lecz spowodowanie, by w s p o s ó b j a k najdosłowniejszy zaistniała ( c h o ć m o ż e w i n ­ n y m wymiarze istnienia); ( n a t u r a l n ą k o n s e k w e n c j ą takiego stosunku Grotowskiego do rzeczywistości teatralnej b y ł o odejście od samego teatru). Jest to zmiana statusu ontologicznego aktora i całego dzieła (Herzeg powiedział: „ H i p n o z a jest bardzo n a t u r a l n y m stanem d u c h a " ) . 11 w i e ś n i a k ó w . M ó w i ą o n i : „ O l b r z y m m a oczy j a k kamienie m ł y ń s k i e , palce z k o n a r ó w a zamiast nosa blok skalny (...) Ł a m i e drzewa, zabija b y d ł o , w y r y w a nam w n ę t r z n o ś c i (...) wysysa n a m m ó z g " Hias odpowiada: „ N i e ma ż a d n e g o olbrzyma... O zachodzie S ł o ń c a olbrzym m ó g ł b y ć cieniem k a r ł a " . W i e ś n i a c y cieszą się, lecz Hias dodaje: „ G d y nic się nie zmienia, to myślicie, że to szczęście. A l e widzę ogień i widzę h u t ę szkła. Jeszcze c o ś w a m powiem: spójrzcie w g ó r ę na te dwa mosty. Po j e d n y m przejdzie k ł a m c a , a po d r u g i m z ł o d z i e j " . W tej samej chwili p ó mostkach łączących nad g ł o w a m i w i e ś n i a k ó w obie k r a w ę d z i e szczeliny przechodzi d w ó c h ludzi. Podobnie j a k słowa, k t ó r e Herzog w y p o w i a d a ustami Hiasa, t a k ż e sceneria tego w p r o w a d z a j ą c e g o obrazu jest j a k b y streszczeniem całego filmu. Wieś, jej m i e s z k a ń c y i wydarzenia, k t ó r e się w niej d o k o n u j ą , to miejsce i czas „ p o c z ą t k u k o ń c a " . W i d z i m y w ł a ś n i e zaczynający z a p a d a ć się kraj świata. Groza skał i nieziemski trans p r z e r a ż o n y c h ludzi k o j a r z y ć się m o ż e z P i e k ł e m Dantego. Jest to miejsce nie p o d l e g a j ą c e w ł a d z y c z ł o w i e k a , obce jego z w y k ł y m p r a w o m ; nie należy w n i m p r z e b y w a ć , lecz jedyna to droga p r o w a d z ą ­ ca do rajskiego celu p o d r ó ż y . N i m wynurzy się o n „ j a k zatopiona A t l a n t y d a " , musimy z a p a ś ć się z c a ł y m ś w i a t e m . W scenie, k t ó r ą omawiamy, przedstawione jest przejście p r o w a d z ą c e k u tej niebezpiecznej drodze. Pokazana w niej czeluść w ą w o z u p o ł ą c z o n e g o mostami jest t u j a k b y natural­ n y m znakiem. Idea przejścia i początku p o d k r e ś l o n a jest jeszcze przez ujawnienie k ł a m c y i złodzieja, k t ó r z y o w y m i m o s t k a m i p r z e c h o d z ą . Sięgnijmy po inne p o r ó w n a n i e . W Legendzie o Graalu C h r ć t i e n a de Troyes — do k t ó r e j b ę d z i e m y się jeszcze wielokrotnie o d w o ł y w a ć — Sir G a u v a i n przybywa pewnego razu do niezwykłego z a m k u Czarno­ księżnika (astrologa). Dzieją się t a m rzeczy przedziwne. Oczekiwany jest bowiem rycerz — m ą d r y i niezawistny, p i ę k n y i szlachetny, silny i prawy, nie znający p o d ł o ś c i ani p o ż ą d l i w o ś c i . T y l k o o n m o ż e nie t r a c ą c życia p r z e k r o c z y ć b r a m ę tego zamku. G d y rozewrze ona swe podwoje (jedno s k r z y d ł o jest z żelaza, drugie z hebanu — oba ozdobione z ł o t e m i szlachetnymi kamieniami) oddzielona zostanie biel od czerni, światło od ciemności oraz rycerz prawdziwy od fałszywego. 12 Szklane serce rozpoczyna się obrazem s k ł ę b i o n y c h mas — chyba chmur — p r z e w a l a j ą c y c h się wolno, ale g w a ł t o w n i e przez doliny i g ó r y niczym fale pierwotnego chaosu. Jest to wizja siedzącego na skale m ę ż c z y z n y w b i a ł y m płaszczu: P a t r z ę w dal aż do k o ń c a świata. D z i e ń , zanim się zacznie, j u ż się k o ń c z y . Najpierw zapada się czas, później ziemia. C h m u r y p ę d z ą gdzieś, gotuje się ziemia. T o jest znak. T o p o c z ą t e k k o ń c a . Zaczyna z a p a d a ć się kraj świata. Wszystko zapada się i leci gdzieś w d ó ł . P a t r z ę na to i czuję, że c o ś mnie t a m w c i ą g a . Zaczynam z a p a d a ć się i lecę w d ó ł aż do z a w r o t u głowy. Tak, a teraz p a t r z ę na jeden p u n k t w spadającej wodzie, usiłując z a t r z y m a ć na c z y m ś w z r o k . Staję się l e k k i , coraz lżejszy. Wszystko staje się lekkie, lecę do g ó r y . Z tego opadania i w z l o t u w y ł a n i a się nowy ląd. W y n u r z a się ziemia z w o d y j a k zatopiona A t l a n t y d a . W i d z ę n o w ą ziemię. N a l e ż y z a p a m i ę t a ć te słowa. Jak dobre m o t t o lub obfity b a r o k o w y tytuł zawierają w sobie j u ż wszystko, co stanowi istotę filmu. O w y m m ę ż c z y z n ą w płaszczu jest Hias, miejscowy pasterz i — p o ł ą c z e n i e często spotykane — wizjoner. Po scenie zacytowanej przed chwilą wizji widzimy go w skalistym i d z i k i m w ą w o z i e . O b o k niego stoi grupa p r z e r a ż o n y c h O b r a z II 47 �Ludzie ze wsi znaleźli się na granicy, k t ó r ą rozpoczyna się j u ż nowy świat. Pomieszanie ż y w i o ł ó w jest chaosem czekają­ cym na nowe stworzenie. F i l m , k t ó r y r o z p o c z ę t y został p o w y ż s z ą sceną bogaty jest w mroczne zdarzenia i treści. „ J e s t e ś m y zafascynowani rozbuchanymi wizjami, ale t a k ż e nieco zgniewani na ten nadmiar tajemnic, k t ó r y c h nie m o ż e m y z g ł ę b i ć . " Jeśli nie chcemy p o p r z e s t a ć na ich interpretacji psychologicznej (znaj­ dującej t u grunt m a ł o obiecujący) l u b estetycznej (łatwiejszej, ale niezbyt daleko p r o w a d z ą c e j ) , jeśli nie z a d o w a l a j ą nas t a k ż e bardzo o g ó l n e , ale m i m o to bardzo niepewne wnioski s f o r m u ł o w a n e czysto intuicyjnie, musimy z d e c y d o w a ć się na pewien wysiłek i p o s z u k a ć ś l a d ó w m o g ą c y c h n a p r o w a d z i ć na właściwy t r o p . Oczywiście, s z u k a ć trzeba wszędzie, bo k a ż d a rzecz m o ż e d a ć c z ą s t k ę zrozumienia. Lecz wydaje się nam, że najbardziej p r z y b l i ż y m y się do tajemnicy s z u k a j ą c ich w tra­ dycji hermetycznej, a szczególnie alchemicznej. Alchemia wywołuje tyle b ł ę d n y c h s k o j a r z e ń , że trzeba najpierw, niestety, określić j ą negatywnie. N i e jest więc alchemia sposobem na wytwarzanie z ł o t a metalicznego. Nie chodzi w niej w ogóle, powiedzmy to otwarcie i dobitnie, 0 p i e n i ą d z e . P i e n i ą d z e i wszelkie ziemskie dobra materialne to domena h o c h s z t a p l e r ó w i s p a g i r y k ó w ; nie mieszajmy jednak tych d w u profesji — pierwsi usiłowali zbić m a j ą t e k na oszustwie i ł a t w o w i e r n o ś c i ludzi, drudzy złoto p r o d u k o w a l i rzeczywiście (Fulcanelli podaje, że ś w i e t n y m spagirykiem był np. św. Wincenty a Paulo, k t ó r y nauczywszy się tej sztuki w arabskiej niewoli w Tunisie, wspierał w ten s p o s ó b materialnie s w ą d z i a ł a l n o ś ć c h a r y t a t y w n ą ) . C z y m jest więc alchemia? Jest s z t u k ą , s z t u k ą s a k r a l n ą (sami Adepcji nazywali j ą Sztuką Świętą l u b Królewską) 1 j a k o taka jednoznacznie nie m o ż e b y ć opisana. Jedyny prawdziwy s p o s ó b jej zrozumienia to zrozumienie egzystenc­ jalne; jeśli chcielibyśmy d o k o n a ć Dzieła, prawdy o n i m m u s i e l i b y ś m y s z u k a ć w nas samych. Lecz prawda ta, j a k życie samo, jest dynamiczna, istnieje t y l k o w ruchu — za­ trzymanie to śmierć. A k a ż d y opis, j a k j u ż m ó w i l i ś m y , jest zatrzymaniem. Są więc u s i ł o w a n i e m n i e m o ż l i w e g o opisujące sens D z i e ł a traktaty alchemiczne. S t ą d ich z ł o ż o n o ś ć , tajem­ nicza c i e m n o ś ć i niepoddawanie się analizie zwykłej l o g i k i . R e g u ł a : obscurum per obscurius, ignotum per ignotius nie b y ł a jednak skrywaniem p r ó ż n i i b r a k u sensu, ani też jedynie rodzajem o b o w i ą z u j ą c e j poetyki, ale p r ó b ą pokonania za p o m o c ą symboli zabójczej o p o r n o ś c i materialnego przecież i s k r ę p o w a n e g o czasem i p r z e s t r z e n i ą procesu p i s a n i a . T o co m y m o ż e m y o p i s a ć , to jedynie powierzchowny, o g ó l n y obraz alchemii. Przede wszystkim trzeba powiedzieć, że identyfikowane z nią dzieło metaliczne stanowi tylko jej część, i to nie najważniejszą. Jak pisze A n d r e Savoret „ P r a w d z i w a alchemia, alchemia tradycyjna, jest z n a j o m o ś ­ cią praw życia w c z ł o w i e k u i w naturze, oraz odtworzeniem procesu, poprzez k t ó r y o w o życie, z n i e k s z t a ł c o n e t u na ziemi w upadku adamicznym, u t r a c i ł o i m o ż e o d z y s k a ć swoją czystość, c h w a ł ę , pełnię i podstawowe p r a w a " . Savoret przytacza na potwierdzenie swych słów cytat z Chmury nad sanktuarium Eckhartshausena: „ P r a w d z i w a nauka k r ó l e w s ­ ka i święta jest n a u k ą regeneracji, n a u k ą p o ł ą c z e n i a człowie­ ka u p a d ł e g o z B o g i e m " . C e n t r a l n y m planem alchemii jest plan duchowy, b ę d ą c y modelem i kluczem do zrozumienia pozostałych. Upadek dotyczy nie t y l k o człowieka, ale i całego ś w i a t a natury, cała więc natura wymaga zbawienia. N a l e ż y zatem u d o s k o n a l a ć m a t e r i ę i p r z y b l i ż a ć j ą Bogu. N i e ma w t y m nic z magii (tzn. magii w n a u k o w y m rozumieniu tego s ł o w a , bo 1 3 1 4 15 1 6 48 magia np. Paracelsusa lub A g r i p p y to c o ś zupełnie innego). Alchemik d z i a ł a n i e m swym przyspiesza jedynie t o , co w na­ turze i tak się dokonuje, tyle że bardzo p o w o l i (w Katechizmie alchemii Paracelsus pyta: „ J a k ą d r o g ą winien p o d ą ż a ć filozof?" O d p o w i e d ź brzmi: „ T ą właśnie, k t ó r a b y ł a prze­ mierzana przez Wielkiego A r c h i t e k t a W s z e c h ś w i a t a w czasie tworzenia ś w i a t a " ) . Proces alchemiczny nie czyni więc niczego sprzecznego z n a t u r ą i Bogiem, a wręcz odwrotnie: p r z y w r a c a j ą c z e r w a n ą więź z Bogiem nabiera charakteru sakramentalnego. W najważniejszym i , m o ż n a p o w i e d z i e ć , w z o r c o w y m sakramencie c h r z e ś c i j a ń s k i m — Eucharystii, dokonuje się uobecnienie dzieła zbawienia. Przemienione w kielichu wino staje się k r w i ą p r z e l a n ą za cały świat. T a k ż e w procesie alchemicznym wraz z p r z e m i e n i a j ą c ą się m a t e r i ą , dzięki kamieniowi, k t ó r e g o stworzenie o d p o w i a d a ł o stworzeniu świata (Lapidis generalia fit ad exemplum generationis mundi) ,przekształca się cały świat, zgodnie z z a s a d ą j e d n o ś c i m i k r o - i makrokosmosu. Proces rozpoczyna się od nigredo, czarnego etapu śmierci i r o z k ł a d u (putrefactio). Ś m i e r ć jest w a r u n k i e m k a ż d e g o istnienia: ziarno musi o b u m r z e ć , żeby p o w s t a ł o życie, a cha­ os poprzedza akt stworzenia. Jak m ó w i ł A l Hallaj: „Zabijcie mnie więc, czarodziejscy towarzysze, bo w mojej śmierci czeka mnie Ż y c i e . Czuję, że uwolnienie o d życia jest naj­ szlachetniejszym z d a r ó w , jakie m o g ę o t r z y m a ć , a życie samo, takie j a k i m jest, to najgorsza z k r z y w d . " Śmierć daje w o l n o ś ć od złego życia, r o z k ł a d a u ł o m n ą k o n s t r u k c j ę na elementy. Alchemiczne solutio czy separatio to rozdzielenie trzech zasad, podstawowych substancji t w o r z ą c y c h m a t e r i ę : siarki, rtęci (merkuriusza) i soli. Z d a w a ć trzeba sobie s p r a w ę , że materia skoro umiera to t a k ż e żyje, rodzi się, wzrasta i dojrzewa, nie jest jej obca p ł c i o w o ś ć i p ł o d n o ś ć . Trzy wspomniane zasady materii są więc c z y m ś więcej niż pier­ wiastkowymi s k ł a d n i k a m i chemicznymi. S t r u k t u r ę przez nie t w o r z o n ą o d n a l e ź ć m o ż n a z a r ó w n o w koncepcjach tradycyj­ nych, j a k i filozoficznych. Siarka ma więc charakter ognisty i m ę s k i , o k r e ś l a n a jest też j a k o duch. R t ę ć (merkuriusz) akwatyczna i ż e ń s k a , to dusza. Miejscem ich przebywania jest ciało, czyli s ó l . 1 7 ls 1 9 2 0 2 1 Zgodnie z zaleceniem pierwszej części f o r m u ł y solve et coagula w p o c z ą t k o w e j fazie procesu oddzielony zostaje element duchowy od n i e d o s k o n a ł e g o ciała. Jest to p o w r ó t do pierwotnej bezkształtności; cały świat ginie w chaosie. Lecz owa massa confusa niesie w sobie z a p o w i e d ź c h w a ł y ; jest to prima materia, n i e u p o r z ą d k o w a n a mieszanina wszystkich z a l ą ż k ó w przyszłego świata; z nich uformowane z o s t a n ą cztery podstawowe elementy — ziemia, woda, powietrze i ogień — stany, m o d a l n o ś c i materii. Po czerni przychodzi biel (albedo). W tej fazie ogień dokonuje oczyszczenia. Wybielona dusza, wzniósłszy się ponad c i e m n ą noc chaosu (nox profunda) zaczyna ponownie s z u k a ć ciała. Lecz nie chodzi j u ż o zwykłe, materialne ciało. W ognistym akcie oczyszczenia d o k o n a ł a się jego spirytualizacja. O s i ą g n i ę t e zostaje j e d n o c z e ś n i e tzw. M a ł e Magis­ terium, o d p o w i a d a j ą c e na planie przemiany metali uzys­ k a n i u srebra. O d tego m o m e n t u zaczyna o b o w i ą z y w a ć zalecenie — ... coagula. D o m i n u j ą c ą rolę będzie o d g r y w a ł element m ę s k i — duch; zawarta w siarce moc ł ą c z ą c a zdobywa p r z e w a g ę nad l o t n o ś c i ą duszy — merkuriusza. Wielkie D z i e ł o (Opus Magnum) spełnia się w rubedo, ostatniej, czerwonej fazie procesu. Są to z a ś l u b i n y pary przedstawianej symbolicznie j a k o K r ó l i K r ó l o w a , siarka i merkuriusz, ogień i woda, S ł o ń c e i Księżyc, a t a k ż e j a k o A d a m i Ewa, a szczególnie D r u g i A d a m — Chrystus i D r u g a Ewa — Ecclesia. Z m a ł ż e ń s t w a tego rodzi się Lapis, czyli Filius Philosophorum. �K a m i e ń filozoficzny przybiera r ó ż n e postacie. O k r e ś l a n y bywa często j a k o z ł o t o , lecz nie to zwykłe, metaliczne, służące do mierzenia bogactwa ziemskiego. L i m o j o n de Saint-Didier pisze o t y m w dziele Starożytna wojna rycerzy albo rozmowa kamienia filozofów ze zlotem i merkuriuszem. Z ł o t o (metaliczne) m ó w i t a m tak do Kamienia: „ T o sam B ó g d a ł m i zaszczyty, sławę i świetlisty p o ł y s k , k t ó r e czynią mnie tak g o d n y m szacunku: z tego p o w o d u jestem tak bardzo poszukiwane przez k a ż d e g o . Jestem d o s k o n a ł y m metalem niezmiennym w ogniu i poza n i m ; cały świat mnie kocha i za m n ą p o d ą ż a . A ty jesteś t y l k o dymem, oszustem, k t ó r y zwodzi ludzi, ulatniasz się bowiem, uciekasz z r ą k tych, k t ó r z y z t o b ą p r a c u j ą . " K a m i e ń odpowiada na to: „ P r a w d ą jest moje drogie z ł o t o , że to B ó g d a ł ci zaszczyty, stałość i p i ę k n o , k t ó r e czynią cię d r o g i m . Dlatego też zawsze p o w i n i e n e ś chwalić b o s k ą d o b r o ć a nie, j a k to czynisz, u w ł a c z a ć i n n y m , g d y ż m o g ę ci p o w i e d z i e ć , że to nie ty jesteś Z ł o t e m , o k t ó r y m m ó w i ą pisma F i l o z o f ó w . O w o Z ł o t o jest bowiem u k r y t e we m n i e " . R ó w n i e ż Sendziwoj, w traktacie Novum lumen chemicum zaleca wprawdzie poszukiwanie punktu, czyli pierwszej materii metali, w naturze, ale nie w metalach zwykłych ( r ó w n i e ż nie w z w y k ł y m złocie), bo te metale są martwe, ale w „ n a s z y c h " metalach. Te p o s i a d a j ą d u c h a . Rosarium philosophorum myśl tę w y k ł a d a k r ó t k o : „aurum nostrum non est aurum vulgi." * K a m i e ń to nie tylko z ł o t o . Inne, nieliczne z wielu jego nazwy, to: krew, hermafrodyta, czerwień (barwa w alchemii ma znaczenie nie t y l k o opisowe, ale przede wszystkim j a k o ś c i o w e ) , t y n k t u r a , eliksir życia. U k r y t e są w nich r ó ż n e aspekty jednej, prawdziwej natury K a m i e n i a . Specjalne znaczenie dla jej zrozumienia ma identyfikacja K a m i e n i a z Chrystusem lub jego k r w i ą (Chrystus występuje w procesie j e d n o c z e ś n i e j a k o sponsus w parze antagonistycznych, lecz d ą ż ą c y c h do swego złączenia p i e r w i a s t k ó w , oraz j a k o jego s p e ł n i e n i e ) . Przejawia się w t y m odczuwana przez al­ c h e m i k ó w s a k r a m e n t a l n o ś ć Dzieła. T r a k t a t y m ó w i ą o t y m zresztą expressis verbis, a t a k ż e np. poprzez przedstawianie procesu sub forma missae. K a p ł a n e m w tej mszy jest alchemik, lecz rzecz jasna, to nie o n dokonuje a k t u zbawie­ nia. O n jedynie uwalnia D u c h a Ś w i a t a z n i e d o s k o n a ł e j materii. W ł a ś c i w e dzieło zbawienia należy j u ż do Odkupicie­ la. Jak jednak w y g l ą d a ł K a m i e ń w swym wymiarze fizycz­ n y m , osiągnięty w laboratorium? Jego opisy k o j a r z ą się nieodparcie z poszukiwanym przez b o h a t e r ó w filmu r u b i n o ­ w y m szkłem. P o d k r e ś l a n a bywa najczęściej jego przezroczys­ tość, ognista świetlistość skłaniająca do u t o ż s a m i a n i a go z kamieniami szlachetnymi, o w y m „ z e s t a l o n y m ś w i a t ł e m " . Carbunculus ( z d r o b n i a ł a forma od carbo — węgiel) to ognisty, słoneczny k a m i e ń o cudownych właściwościach ( k a ż d e z tych o k r e ś l e ń m ó w i nie o wyglądzie, lecz o i s t o t n y m z w i ą z k u ) . N a z w ą carbunculus o k r e ś l a n o w ś r e d n i o w i e c z u r u b i n albo granat. Wszystkie te nazwy spotykamy w opisach w y g l ą d u K a m i e n i a F i l o z o f ó w . K h u n r a t h w Amphitleatrum Sapientiae aeternae pisze: „błyszczący k a r b u n k u ł , ... przej­ rzysty j a k kryształ, zwarty, ł a t w o rozpuszczalny w ogniu j a k żywica, p ł y n n y j a k wosk i jeszcze bardziej niż żywe srebro (rtęć — przyp. W M ) , lecz nie wydzielający ż a d n e g o d y m u , przeszywający i p r z e n i k a j ą c y ciała mocne i zwarte...; cie­ kły j a k szkło: w kolorze szafranu, gdy jest sproszkowany, ale czerwony j a k r u b i n gdy pozostaje w masie ( k t ó r a to czerwień jest o z n a k ą d o s k o n a ł e j stałości i stałej d o s k o n a ł o ­ ści)." W X kluczu Dwunastu kluczy Filozofii Basileusa Valentinusa k o l o r K a m i e n i a opisany jest j a k o czerwień w p a d a j ą c a w karmazyn, lub k o l o r r u b i n u w p a d a j ą c y w kolor g r a n a t u . 22 23 2 25 Orthelius z kolei w Epilogus et recapitulatio m ó w i , że Filozofowie nie o d k r y l i lepszego lekarstwa od K a m i e n i a F i l o z o f ó w , ze w z g l ę d u na jego t w a r d o ś ć , p r z e z r o c z y s t o ś ć i rubinowy o d c i e ń . P r z y k ł a d y m o ż n a m n o ż y ć . Alchemicy często określają K a m i e ń w r ę c z j a k o vitrum aureum (złote szkło) czy aurum vitreum (szklane z ł o t o ) , w z g l ę d n i e vitrum malleabile (szkło kowalne). W a r t o też d o d a ć , że w zdumiewającej epoce p o c z ą t k ó w ś r e d n i o w i e c z n y c h w i t r a ż y wytwarzaniem tajem­ niczego, o niezgłębionej recepturze szkła zajmowali się alchemicy. Najwięcej t r u d n o ś c i , j u ż od c z a s ó w s t a r o ż y t n y c h , sprawia­ ło szkło czerwone. Było zbyt ciemne, m a ł o przejrzyste i niskiej j a k o ś c i . W w i t r a ż a c h stosowano więc m e t o d ę s k ł a d a n i a wielu, nawet kilkudziesięciu warstw szkła czer­ wonego i jasnego (placage) . C i ą g l e jednak u s i ł o w a n o u z y s k a ć p r z e ź r o c z y s t e szkło czerwone w całej masie. M a ł e ilości takiego szkła, nazywanego r u b i n o w y m , u d a ł o się w y p r o d u k o w a ć Antonio Neriemu, łączącemu praktykę s z k l a r s k ą z p r ó b a m i alchemicznymi. Jego k s i ą ż k a L'Arte Vetraria z 1612 r. m i a ł a wielką ilość w y d a ń w r ó ż n y c h j ę z y k a c h (planowanej pracy p o ś w i ę c o n e j chemii i alchemii N e r i nie z d ą ż y ł przed śmiercią n a p i s a ć ) . N i e k t ó r e z t ł u m a ­ czeń u z u p e ł n i a n e były komentarzami, t w o r z ą c y m i z nich nowe w zasadzie dzieła. Jednym z takich t w ó r c z y c h trans­ l a t o r ó w był Christopher M e r r e t , k t ó r y w y d a ł w 1662 r. The Art of Glass. W komentarzu do p o ś w i ę c o n e g o przezroczys­ temu czerwonemu szkłu 129 r o z d z i a ł u 7 części książki Neriego cytuje T u r y ń c z y k a , Andreasa Libaviusa, autora książki Alchemia (1597). Libavius z kolei opiera się na N e a p o l i t a ń c z y k u J.B. Porcie (autorze Magia naturalis z 1588) i Gerhardzie D o r n i e , w i e l k i m niemieckim alchemiku z k r ę g u p a r a c e l s j a ń s k i e g o ( b ę d z i e m y go jeszcze kilkakrotnie c y t o w a ć ) , k t ó r y o czerwonym szkle pisze w Clavis totius philosophiae chymistica (1594). Wszyscy trzej n a w i ą z u j ą do t r a k t a t u Tajemnica tajemnic A l Raziego, filozofa i alchemika perskiego z I X — X wieku. 3 0 31 26 D z i e ł o M e r r e t a z o s t a ł o p r z e t ł u m a c z o n e w 1679 przez niemieckiego chemika, f a r m a c e u t ę i alchemika z Poczdamu H o h a n a K u n c k e l a . Ten u z u p e ł n i ł je oczywiście, t w o r z ą c s ł a w n e w szklarskich k r ę g a c h Ars vitraria experimentalis. Z a 2 7 2 8 29 Obraz VI 49 �największe swe osiągnięcie u w a ż a ł K u n c k e l uzyskanie rubi­ nowego szkła. W przeciwieństwie do Neriego potrafił w y ­ p r o d u k o w a ć z niego zupełnie d u ż e naczynia. D o d a w a ł o n do s k ł a d n i k ó w mineralnych c h l o r k u z ł o t a , a wytopione szkło p o w t ó r n i e ogrzewał. D o k ł a d n e g o przepisu w Ars vitraria... nie o p u b l i k o w a ł — był dla niego zbyt cenny. Recepta nie u t r z y m a ł a się jednak w tajemnicy j u ż d ł u g o . Alchemik p r a c u j ą c y w l a b o r a t o r i u m styka się z m a t e r i a l n ą rzeczywistością swego Dzieła. Naczynia, alembiki i athanory, a szczególnie zawarte w nich p r z e m i e n i a j ą c e się metale, owe ziemskie gwiazdy, p e ł n i ą dla niego j a k gdyby funkcję i k o n y . Są obserwowalnym obrazem rzeczywistości ducho­ wej. W e d ł u g o. P a w ł a Florenskiego ikonostas świątyni p r a w o s ł a w n e j nie tyle oddziela wiernych o d o ł t a r z a , na k t ó r y m dokonuje się N a j ś w i ę t s z a Ofiara, co u m o ż l i w i a wręcz, poprzez umieszczone w n i m i k o n y , te „ o k n a do w i e c z n o ś c i " , dostrzeżenie niewidzialnych dla naszych oczu z d a r z e ń . Bowiem, j a k m ó w i John Meyendorff: „ E u c h a r y s ­ tia nie m o ż e o b j a w i ć niczego z m y s ł o w i w z r o k u (...). W z r o k o ­ w i daje się inne objawienie — i k o n y . " Ł a s k a j a k a spływa na p r z y j m u j ą c e g o Najświętszy Sakrament i k o n t e m p l u j ą c e g o i k o n ę podobna jest do stanu, j a k i uzyskuje d o k o n u j ą c y transmutacji alchemik. Lecz nie w o l n o sądzić, że to mistycz­ ne zdarzenie ma charakter bierny, automatyczny. I k o n a w wymiarze czysto fizycznym jest jedynie d e s k ą p o k r y t ą farbami o o k r e ś l o n y m składzie chemicznym. Jej ontologiczna więź z b y t a m i nadprzyrodzonymi i w y n i k a j ą c a z tego moc urzeczywistnia się dopiero dzięki m o d l i t w i e tak ikonografa, j a k i z w y k ł e g o wiernego. R ó w n i e ż proces alchemiczny m o ż e w y z w o l i ć w y k r a c z a j ą c ą poza zwykłe reakcje chemiczne siłę d u c h o w ą t y l k o p o d w p ł y w e m siły duchowej samego al­ chemika. N i e dokona Dzieła, a t a k ż e nie namaluje praw­ dziwej i k o n y człowiek u ł o m n y , nie przygotowany, zły. O stawianych ikonografowi wymaganiach m ó w i ą po­ stanowienia s o b o r ó w . O alchemikach piszą o n i sami, Adepci, np. Gerhard D o r n : Ex aliis nunquam unum fades quod quaeris, nisiprius ex te ipso fiat unum (nie z d o ł a s z nigdy uczynić z i n n y c h rzeczy poszukiwanej przez ciebie Jedni, jeśli przedtem z ciebie samego nie stanie się J e d n i a ) . T a k więc D z i e ł o jest m o c ą d u c h o w ą dla alchemika, lecz o n , by m ó c owego Dzieła d o k o n a ć , musi sam p o s i a d a ć o g r o m n ą siłę. Siłą t ą jest medytacja i r o z m y ś l a n i a — imaginacja. Nie chodzi t u o z w y k ł ą w y o b r a ź n i ę , b ę d ą c ą b l a d y m odbiciem rzeczy widzialnych. M y ś l czysto intelektualna nie ma mocy i nie m o ż e czegokolwiek p o r u s z y ć . M ó w i m y nie o fantazji, lecz o w y o b r a ź n i nadającej — zgodnie ze s ł o w a m i Paracelsusa — naszym m y ś l o m c i a ł o . Imaginatio to a k t duchowy o mocy fizycznej, m o g ą c y w p ł y w a ć na cykl prze­ miany materii. Lexicon alchemiae Rulanda z 1612 r. o k r e ś l a imaginatio j a k o : Astrum in homine, coeleste sive supracoeleste corpus**,przy czym p a r a c e l s j a ń s k i e określenie gwiazda wyra­ ża przekonanie o t o ż s a m o ś c i duchowych sił m i k r o - i m a k r o kosmosu, człowieka i natury. Sam Paracelsus p o r ó w n u j e w y o b r a ź n i ę do deszczu, g d y ż wspomaga s w ą m o c ą siły gwiezdne (czyli — u p r a s z c z a j ą c — pozafizyczne, ale realne siły istniejące w świecie) t a k j a k deszcz wspomaga S ł o ń c e . Idea imaginacji p o d k r e ś l a egzystencjalne z a a n g a ż o w a n i e alchemika w dokonywane D z i e ł o . M y ś l ta w tekstach alchemicznych powraca ciągle, m ó w i się np. oportet operato­ rem interesse operi, lub mens eius cum operę consentiat. N a t y m polega r ó ż n i c a m i ę d z y a l c h e m i ą i n a u k ą . D l a naukowca (lub poszukiwacza s k a r b ó w tego ś w i a t a ) tajemnica stanowi jedynie wyzwanie by j ą r o z w i ą z a ć . D l a alchemika (czy o s ó b p o t r a f i ą c y c h widzieć świat w kategoriach m i t u ) jest pewnym, d a j ą c y m się o p i s a ć za p o m o c ą symboli stanem rzeczywisto3 2 3 3 3 4 3 5 36 3 7 3 9 50 ści. W t a k i m ujęciu recepta na w y p r o d u k o w a n i e K a m i e n i a Filozoficznego nie jest j u ż przepisem „ w e r y f i k o w a l n y m w k a ż d y c h w a r u n k a c h " — j a k wymaga tego metodyka d o ś w i a d c z e n i a naukowego. Przypomina raczej zapis nuto­ wy. Jak pisze Bohdan Pociej w szkicu Problem muzyki dawnej „ . . . k a ż d e dzieło średniowiecza, renesansu, czy nawet b a r o k u zawiera w sobie dla nas p e w n ą — nigdy zresztą d o k ł a d n i e nie o k r e ś l o n ą — ilość postaci czy wersji wykonawczych; (...) D z i e ł o jest zatem w t y m w y p a d k u w a r t o ś c i o w e dla nas wyłącznie j a k o swojego rodzaju pole d o ś w i a d c z a l n e , k t ó r e my, u p r a w i a j ą c y m u z y k ę d a w n ą , w y p e ł n i a m y p r o d u k t a m i własnej i n w e n c j i . . . " R ó w n i e ż w alchemii ta sama recepta, tak samo przeprowadzone w l a b o r a t o r i u m d o ś w i a d c z e n i e , m o ż e p r z y n i e ś ć r ó ż n e rezultaty; co więcej — brak odpowied­ nich cech osobistych alchemika u n i e m o ż l i w i a w o g ó l e w y k o ­ nanie d z i e ł a . W y o b r a ź n i a alchemiczna to jednak c o ś więcej niż inwen­ cja. Obrazy przez n i ą tworzone osiągają, j a k i k o n y , praw­ d z i w ą egzystencję, o n t o l o g i c z n ą r e a l n o ś ć . Z n i k a r ó ż n i c a m i ę d z y n i m i a fizyczną rzeczywistością l a b o r a t o r i u m . W y o b ­ r a ź n i a hipostazowana jest j a k o obdarzona m o c ą dusza l u b też corpus subtile (ciało subtelne) — b y t p o ś r e d n i c z ą c y m i ę d z y u m y s ł e m a m a t e r i ą , u k o n k r e t n i a j ą c y siłę — j a k m ó w i C G . Jung — p s y c h i c z n ą . Sama imaginacja staje się więc zrealizowanym celem — p o n o w n y m zjednoczeniem duszy i ciała (uczeń B ó h m e g o , Johan-Georg Gichtel pisze w Theosophia Practica: „ W r a z z odrodzeniem otrzymujemy nie tylko n o w ą D u s z ę , ale i C i a ł o nowe (...) T o C i a ł o pochodzi ze S ł o w a B o ż e g o i N i e b i a ń s k i e j S o f i i " ) . L a b o r a t o r i u m prze­ staje b y ć konieczne. Przeprowadzona w n i m transmutacja nie traci wprawdzie nic ze swej realności, lecz t a s a m a transmutacja dokonuje się też w duszy alchemika, a t e n s a m p o ż ą d a n y K a m i e ń F i l o z o f ó w o d n a l e ź ć m o ż n a wszę­ dzie. W y r a ź n i e stwierdzają to liczne teksty, np. ten z X V w., napisany przez Georga Ripleya: „ P t a k i i ryby p r z y n o s z ą n a m lapis, posiada go k a ż d y człowiek, znajduje się on w k a ż d y m miejscu, w tobie, we mnie, we wszystkim, w czasie i przestrzeni." Jak m ó w i ą alchemicy, a t a k ż e Herzog, od nas zależy przemiana, rzeczywista duchowa przemiana ota­ czającej nas pierwszej materii, rozproszonej w chaosie i trak­ towanej przez nas „ n a r ó w n i ze ś m i e c i a m i " ( w y r a ż e n i e oryginalne), ale zawierającej wszystkie elementy. I d e ą k t ó r a nie o p u s z c z a ł a A d e p t ó w tajemnej filozofii b y ł a j e d n o ś ć świata: evто nav (jedno-wszystko). Ta s t a r o ż y t n a , heraklitejska f o r m u ł a alchemiczna, jedno z i m i o n Merkuriusza, nadaje sens życiu k a ż d e g o człowieka. A k t u a l n a t a k ż e dzisiaj, wciela się c h o ć b y w h a s ł o Lautremonta „La poesie doit etre faite par tous, non par un" lub egzystencjalistyczne dostrzeganie wieczności w każdej chwili i sensu w k a ż d y m zdarzeniu życia. N i e sprawia też t r u d n o ś c i zapisanie po tej samej stronie tablicy jeszcze jednego zdania Gerharda D o r n a : „Transmutemini de lapidibus mortuis in vivos lapides philosophorum",* lub myśli G r i l l o t a de G i v r y : „ T y jesteś właśnie m a t e r i ą Wielkiego D z i e ł a " . 40 41 4 2 43 4 4 45 6 4 7 Nie odeszliśmy daleko od tajemnicy zabranej do g r o b u przez M u h l b e c k a . K r ą ż y m y cały czas w o k ó ł h u t y , podpat­ rujemy jej właściciela, s ł u c h a m y słów Hiasa i szukamy cierpliwie sensu. F i l m m o ż n a podzielić na dwie części. W pierwszej o s o b ą aktywnie działającą jest właściciel huty. K o ń c z y się ona p o ż a r e m fabryki. D r u g a część, w k t ó r e j swe dzieło przep­ rowadza Hias, rozpoczyna się znowu, tak j a k cały film, w miejscu o d l u d n y m — t y m razem jest to ciemna piwnica więzienia. S p o t y k a j ą się tam obaj — pan h u t y i Hias. P a d a j ą wtedy niezwykle w a ż n e słowa: „ P o d o b a s z m i się — m ó w i �właściciel — bo masz szklane serce (herz aus glas)". S ł o w a te u p e w n i a j ą nas, że o b r a l i ś m y właściwą d r o g ę . „ S z k l a n e serce", serce ze szkła, ze szkła — j a k w i a d o m o — rubinowe­ go; jest to swoisty alchemiczny pleonazm. M i c h a e l M a i e r w dziele De circulo phisico ąuadrato z 1616 r. stwierdza, że S ł o ń c e jest obrazem Boga, a obrazem S ł o ń c a w ziemi — z ł o t o , w c z ł o w i e k u natomiast — serce. F o r m a serca zatem, w ł a ś c i w a r u b i n o w e m u szkłu, staje się n i e z a l e ż n y m o d poprzednich argumentem, u z a s a d n i a j ą c y m identyfikację szkło — K a m i e ń . Inne s ł o w a właściciela huty, wypowiedziane wcześniej, jeszcze w czasie p o s z u k i w a ń recepty rubinowego szkła, są dla nas dalszym ś l a d e m . Jedno zdanie w y p o w i a d a gdy, po śmierci M u h l b e c k a , majstra, jedynego k t ó r y potrafił w y t a ­ p i a ć czerwone s z k ł o , bierze do ręki r u b i n o w y puchar: „ M ó j B o ż e , teraz to cudo zniknie ze ś w i a t a . C o będzie mnie c h r o n i ć przed złem w s z e c h ś w i a t a ? " W innej scenie m o d l i się przed figurą M a t k i Boskiej: „ S z k ł o m a k r u c h ą d u s z ę . Jest czyste, nie ma plam. Pęknięcie to grzech. G d y zbruka je grzech, szkło traci brzmienie." D o m a g a się wreszcie od Hiasa pomocy wołając: „ C h c ę m i e ć rabin. C h c ę mieć czerwone s z k ł o , rozumiesz? P o t r z e b u j ę je, żeby z a m k n ą ć w n i m m o j ą krew, zanim ze mnie w y p ł y n i e . " R u b i n o w a czerwień szkła, kielich, dusza, krew. T o t a k ż e nie s ą s ł o w a przypadkowe. Z w i ą z e k m i ę d z y n i m i o d k r y ć m o ż n a j u ż w najdawniejszych kulturach łowców górnego paleolitu. D l a nas p o r ó w n a n i e m wystarczającym, by rozjaśnić sens filmu, jest legenda o św. Graalu. Widzimy w niej ciężką a t m o s f e r ę j a k gdyby klątwy, chorego władcę, zamierającą ziemię, oczekiwanie na wybawienie, k t ó r e m o ż e przynieść szlachetny rycerz. P o d o b i e ń s t w o między treścią filmu a legen­ d ą wykracza zresztą poza te zbieżności. Przygody rycerzy poszukujących świętego naczynia ukrywają głęboką treść al­ chemiczną, odczytać m o ż n a w nich przebieg Wielkiego D z i e ł a . Punktem, k t ó r y łączy najsilniej obie historie jest sprawa p a m i ę c i , przypomnienia. W Szklanym sercu chodzi o przypo­ mnienie recepty rycerz św. Graala musi zapytać o święte naczynie. K a ż d y z nas dobrze zna p a m i ę ć j a k o zjawisko psycho­ logiczne. Jest ona j a k gdyby n a s z ą p o d r ó ż ą w czasie. Za p o m o c ą p a m i ę c i p r ó b u j e m y w y z w o l i ć się spod jego panowa­ nia. J e s t e ś m y b o w i e m t u , w t y m świecie, niczym p o ż e r a n e przez ojca dzieci Saturna — K r o n o s a (Chronosa). Pisze Simone W e i l : „ P i e k i e l n e m ę k i G r e k ó w — Danaidy i t d . — p r z e d s t a w i a j ą czas j a k o czystą i p r o s t ą f o r m ę k a r y za grzechy. T y l k o świętość pozwala wyjść poza g r a n i c ę czasu. Ż y j e m y t u na ziemi w c z y m ś co jest m i e s z a n i n ą czasu i wieczności. P i e k ł o będzie samo czasem." Lecz p a m i ę ć o charakterze psychologicznym niewiele m a w s p ó l n e g o ze świętością (sacrum) i nie jest ś r o d k i e m skutecznym. Jest jedynie p o d r ó ż ą po „ w y m a r ł y c h miastach p r z e s z ł o ś c i " ; nigdy nie opuszcza nas ś w i a d o m o ś ć , że one j u ż nie istnieją. Dzieje się tak nawet wtedy, gdy towarzyszy jej d e l i k a t n o ś ć — z a k ł o p o t a n i e w y n i k ł e z lęku o byt empiryczny, trwoga przemijania. Istnieje jednak też inny rodzaj p a m i ę c i — p a m i ę ć metafizy­ czna. T a nie zadowala się t a k ą s k r y t ą w ę d r ó w k ą — ona czas likwiduje ( „ A a n i o ł przysiągł..., że czasu j u ż nie b ę d z i e " , A p . 10,6). Ta właśnie p a m i ę ć nadaje moc sakramentowi. D z i ę k i anamnezie, przypomnieniu, sakrament likwiduje czas, po­ woduje paradoksalne (jak to o k r e ś l a Kierkegaard) przenik­ nięcie wieczności do tego świata, wiecznej egzystencji d o w y m i a r u czasu. W e d ł u g słów Aleksandra Schmemanna, teologa p r a w o s ł a w n e g o , „ i s t o t a sakramentu polega przede wszystkim na m o ż l i w o ś c i przezwyciężenia czasu, czyli na objawieniu się i realizacji w n i m minionego wydarzenia 48 49 50 51 5 3 w jego ponadczasowej wiecznej r e a l n o ś c i . " Obraz w y ­ tworzony przez p a m i ę ć m e t a f i z y c z n ą nie jest więc tylko przezroczystym znakiem przeszłości, lecz uobecnieniem, symbolem o pełnej mocy egzystencjalnej. Nie trudno s k o n s t a t o w a ć , że p a m i ę ć , anamneza, jest f o r m ą znanej j u ż n a m imaginacji, f o r m ą , k t ó r a b e z p o ś r e d n i o o d d z i a ł y w a na czas p r z e k s z t a ł c a j ą c g o . D o tego samego d ą ż ą , zdaniem Claude M a u r i a c a — pisa­ rza niezwykle wyczulonego na sprawy czasu — wszyscy artyści. Usiłują o n i , o d zawsze i beznadziejnie, z r e a l i z o w a ć to samo zamierzenie — u n i e r u c h o m i ć czas, z a b i ć go, i przez to u m o ż l i w i ć n i e z a p o ś r e d n i c z o n y k o n t a k t ze ś w i a t e m . Z n a k i e m czasu jest przemijanie i śmierć. Jest o n przed­ stawiany często w obrazie upływającej wody; jej z a m k n i ę c i e to zatrzymanie czasu. Musieli Ż y d z i p o w s t r z y m a ć fale M o r z a Czerwonego by w y d o s t a ć się z E g i p t u , krainy śmierci. Jedna z sekt gnost y k ó w , peratycy, n a z y w a ł a M o r z e Czerwone imieniem K r o ­ nosa, r z e k ą czasu i zepsucia. Przekroczenie tej rzeki (nepdaai — p r z e k r a c z a ć ) przenosi w świat wieczności — drugi brzeg jest d r u g ą s t r o n ą k r e a c j i . Chrześcijanie p o s z u k u j ą c Ż y c i a Wiecznego m u s z ą z kolei p o k o n a ć nowe M o r z e Czerwone — ujętą w kielichu krew Zbawiciela. Dlatego t a k ż e al­ chemicy, dla k t ó r y c h M o r z e Czerwone b y ł o w o d ą chrztu, dopatrywali się w K a m i e n i u cudownych właściwości lecz­ niczych; j e d n ą z jego f o r m b y ł a medicina catholica, lekarstwo na wszystko, eliksir życia. Takie same właściwości m i a ł sam kielich w y t w o r z o n y ze z ł o t a alchemicznego. Picie z niego z a p e w n i a ł o n i e ś m i e r t e l n o ś ć . S t ą d też znaczenie Graala w uzdrowieniu chorego K r ó l a R y b a k a i jego j a ł o w e j ziemii. Graal, j a k o święte naczynie, wiąże się z a l c h e m i c z n ą i d e ą vas hermetis, naczynia, w k t ó r y m dokonuje się transformatio. Nie jest ono jedynie aparatem, technicznym p r z y r z ą d e m . Jest i s t o t n ą częścią procesu; ogarnia i jednoczy w swym w n ę t r z u 5 4 5 5 56 57 — j a k prima materia — wszystkie elementy, t w o r z ą c z nich K a m i e ń Filozoficzny. S w y m k u l i s t y m k s z t a ł t e m n a ś l a d u j e kosmos: Domus vitrea spheratilis sive circularis . Jest ł o n e m , z k t ó r e g o ma się n a r o d z i ć Filius Philosophorum. P o d o b i e ń s t w o Szklanego serca do legendy o G r a a l u dotyczy z jednej strony podstawowej idei — odrodzenia u z a l e ż n i o n e g o od m a j ą c e g o charakter sakramentu a k t u 58 52 Obraz X 57 1 �przypomnienia. Z drugiej strony istnieje wiele p o d o b i e ń s t w szczegółowych. Jednym z nich jest p o s t a ć chorego starca — ojca lub k r ó l a . Z w r ó ć m y u w a g ę , że o b ł ą k a n y ojciec właściciela huty nie wstaje z fotela od 12 lat. Jest to liczba z n a c z ą c a , określająca, m ó w i ą c a najprościej, pewien za­ m k n i ę t y c y k l . P o s t a ć ojca z w i ą z a n a jest ściśle z losem huty. Nie chce w s t a ć , gdy rzekomo jeden z wytapiaczy o d k r y ł tajemnicę r u b i n u . Podnosi się jednak z fotela w chwili, gdy huta zaczyna p ł o n ą ć , m ó w i ą c przy t y m : „Jeśli się pali, to c h c i a ł b y m b y ć przy t y m . Gdzie są moje buty? Przez 12 lat nie paliło się (czyli tyle samo, ile t r w a jego choroba — W M ) , a teraz moje buty gdzieś p r z e p a d ł y . " P o w i ą z a n i e postaci ojca (i j e d n o c z e ś n i e k r ó l a ) z ziemią jest w alchemii dobrze znane. W alchemicznej trójcy z p o s t a c i ą Ojca identyfikowana jest ( s p o ś r ó d trzech zasad) sól, czyli ciało, u t o ż s a m i a n e jedno­ cześnie z ziemią. D o s k o n a ł ą ilustracją tego p r o b l e m u m o ż e b y ć dzieło De lapide philosophico figurae et emblemata „ s t a r o ż y t n e g o Szlachcica i Filozofa Niemieckiego" Lambsprincka ( 1 6 2 5 ) . Zawiera ono m . i n . 15 o b r a z ó w , s p o ś r ó d k t ó r y c h k i l k a p o ś w i ę c o n y c h jest alchemicznej trójcy. Lambsprinck przedstawia C i a ł o , D u c h a i D u s z ę j a k o K r ó l a - O j c a , jego Syna oraz j e d n o c z ą c e g o ich przewodnika. Pierwszy z nich, po r o z ł ą c e z synem, a n a s t ę p n i e p o jego p o ż a r c i u ciężko choruje. N a obrazie 14 widzimy chorego K r ó l a , w koronie, s p o c z y w a j ą c e g o na łożu z baldachimem. Zgodnie z k o m e n t u j ą c y m obraz tekstem, K r ó l prosi Boga o pomoc. W odpowiedzi: „ (...) B ó g wysłał z nieba deszcz N a ziemię poprzez gwiazdy błyszczące. Ó w deszcz, o w o c o n o ś n y i srebrzony, Zwilżył i zmiękczył ciało Ojca, ( . . . ) " Deszcz spływający na ziemię a o d r a d z a j ą c y zarazem ciało, identyfikacja alchemiczna ciała i ziemi chorego K r ó l a - O j c a , m o ż e b y ć kluczem do zrozumienia zależności między losami j a ł o w e j ziemi i jej w ł a d c y ; owa zależność to w sensie alchemicznym t o ż s a m o ś ć odpowiednich e l e m e n t ó w (ciało-ziemia) z r ó ż n y c h w y m i a r ó w . Z b i e ż n o ś c i m i ę d z y o m a w i a n y m filmem a l e g e n d ą o G r a a l u m a j ą jednak w d u ż y m stopniu charakter p o d o b i e ń s t w a odwrotnego. W legendzie nacisk jest p o ł o ż o n y na moment odradzania, w filmie — na moment zamierania. W legendzie bohaterami są n i e z ł o m n y rycerz i dostojny k r ó l , w filmie — szalony właściciel h u t y i o b ł ą k a n y starzec. W legendzie, m i m o nieudanej pierwszej p r ó b y , rycerz udaje się na u w i e ń ­ czone sukcesem dalsze poszukiwania, w filmie u s i ł o w a n i a pana huty k o ń c z ą się k l ę s k ą ( w y r a ź n i e m ó w i o t y m Hias: „ N i e zobaczysz S ł o ń c a a szczury o d g r y z ą ci uszy"). W p r a w ­ dzie dzieło d o p e ł n i o n e z o s t a ł o przez Hiasa (co m o g ł o b y b y ć a n a l o g i ą do późniejszych p r z y g ó d rycerzy Graala, tzw. „ k o n t y n u a c j i " ) , lecz nie dotyczy to jednak samego właś­ ciciela. N a l e ż y więc najpierw z a s t a n o w i ć się nad przy­ czynami jego niepowodzenia. N a czym p o l e g a ł b ł ą d ? Gdzie s z u k a ć jego źródeł? Zrekonstruujmy k r ó t k o myśli i d z i a ł a n i a pana huty. O d p o c z ą t k u z d a w a ł on sobie s p r a w ę ze znaczenia, nie t y l k o materialnego, jakie wiąże się z r u b i n o w y m szkłem. Ś w i a d c z ą o t y m c h o ć b y przytoczone j u ż wcześniej jego s ł o w a . M y ś l i właściciela huty k r ą ż ą jednak w o k ó ł domnie­ manej recepty dotyczącej d o s ł o w n i e rozumianego szkła. P r z e ł o m dokonuje się p o d w p ł y w e m opowiadania-marzenia m ł o d e g o wytapiacza szkła, Agide, specjalnie zaproszonego na obiad do d o m u pana: „ K r a j r u b i n ó w , m ó j kraj. Wszyscy ludzie t a ń c z ą t a m w czerwonym blasku, żyją w jego k r ę g u . I c h krew, ich życie, wszystko to jest w szkle, w czerwieni, w kolorze. T o jedyny t a k i kraj. Jest tam wszystko i wszystko jest r u b i n e m . " N a słowa te, k t ó r y c h i n t e r p r e t a c j ę alchemicz59 52 n ą p r z e p r o w a d z i ć m o ż n a j u ż na podstawie tego, co dotych­ czas powiedzieliśmy, pan odpowiada: „ T w o j a m o d l i t w a s p r a w i ł a cud. O d godziny wiem to, czego nie wiedziałem. M o g ę s p r z e d a ć sekret wszystkim h u t o m . " W n a s t ę p n e j scenie, znajdując się samotnie w hucie, wskazuje na c z ł o n k i swego ciała, na p ł y n ą c ą w nich krew: „ M a m to. Jest tutaj. I t u , t u , w ś r o d k u i t u . M y wszyscy... P o s ł a ł e m dziś po budowniczych p i e c ó w z P l ó s b e r g " . U ś w i a d o m i ł sobie, że dusza rubinowego szkła zawarta jest we k r w i . K o n s e k w e n c j ą tego odkrycia są n a s t ę p n e w y p a d k i . W czasie wieczerzy, przy d ź w i ę k a c h harfy, w asyście t r z y m a j ą c e g o świecę sługi A d a l ­ berta, i na oczach ojca, w p o k o j u , na k t ó r e g o ścianie wisi obraz św. Franciszka o t r z y m u j ą c e g o na g ó r z e A l w e r n i i stygmaty, p a n zabija s w ą p i ę k n ą s ł u ż ą c ą — L u d m i l l ę . O jej k r w i , zebranej na białą c h u s t e c z k ę m ó w i : „ Z a r a z ostygnie i wtedy j u ż nie p ę k n i e . T o czysty surowiec. Nie wyprodukuje takiego ż a d n a f a b r y k a . " Podpalenie h u t y d o p e ł n i a a k t u . W y t ł u m a c z e n i a tej szokującej sceny nie trzeba s z u k a ć wyłącznie w psychologii szaleństwa. Jest to n i e w ą t p l i w i e wizja k a t a k l i z m u k o ń c z ą c e g o pewien cykl rozwoju świata, apokaliptyczny finał. M o ż n a jednak też o d n a l e ź ć pewne wzorce dla d z i a ł a ń pana w sztuce przemiany metali. C h o d z i ć tu m o ż e mianowicie o u s i ł o w a n i e dokonania transformacji uzyskanego w M a ł y m M a g i s t e r i u m srebra (w filmie od­ p o w i a d a ł o b y m u z w y k ł e szkło) w z ł o t o (szkło rubinowe). Czynnikiem, k t ó r y t a k ą p r z e m i a n ę p o w o d o w a ł , b y ł o samo z ł o t o . Lecz, zgodnie ze s z t u k ą spagirii, rzecz nie p o l e g a ł a na p r o s t y m p o ł ą c z e n i u najdoskonalszego nawet z ł o t a z m a j ą ­ cym się p r z e m i e n i ć srebrem. W elektronie (stopie złota i srebra) z ł o t o p o z o s t a w a ł o nieczynne. W y m a g a ł o wcześniej­ szego uaktywnienia poprzez exaltatio lub transfusio k r w i siarki (czyli jednej z trzech zasad materii) miedzi. D o p i e r o tak p r z e p e ł n i o n e b a r w ą m o g ł o p r z e k a z a ć srebru s w ą m o c . D o tego fragmentu procesu n a w i ą z u j e 10 obraz Lambsprincka. W i d z i m y scenę p r z y p o m i n a j ą c ą kadr ze Szklanego serca: w górzystej okolicy m ę ż c z y z n a pracuje przy strzelającym j ę z y k a m i ognia palenisku. N a rycinie jednak trzyma on w ogniu w i d ł a m i s a l a m a n d r ę . Symbol salamandry jest w alchemii niezwykle w a ż n y i , j a k to często w tej dziedzinie bywa, zaprzeczone w stosunku do niego jest logiczne prawo t o ż s a m o ś c i i niesprzeczności: sens o k r e ś l o n y jest na g ł ę b s z y m poziomie niż konkretne odniesienia. N a m musi w y s t a r c z y ć k o m e n t u j ą c y obraz tekst Lambsprincka, w k t ó r y m m o w a jest o znaczeniu k r w i zabitej Salamandry. Scena dotyczy udoskonalenia i p o m n o ż e n i a Kamienia. O t o fragment teks­ tu: 6 0 61 Salamandra „ ... jest schwytana i ciosami przebita T a k , że umiera i życie w y p ł y w a wraz z jej k r w i ą . O t ó ż ze wszech miar wychodzi jej to na dobre Dzięki swej k r w i zdobywa życie wieczne I nie musi j u ż o b a w i a ć się ż a d n e j innej śmierci. Jej krew staje się w ten s p o s ó b najcenniejszym lekarstwem na ziemi I r ó w n e g o m u się nie znajdzie, G d y ż pokonuje wszystkie choroby We wszystkich metalach oraz w c i a ł a c h zwierząt i ludzi. M ę d r c y czerpią z niej s w ą N a u k ę D o c h o d z ą c w ten s p o s ó b do d a r u n i e b i a ń s k i e g o Nazywanego K a m i e n i e m F i l o z o f ó w . K t ó r e m u p o d l e g a j ą siły całego W s z e c h ś w i a t a . " „ S a l a m a n d r a żyje w ogniu, a o g i e ń zmienił j ą w kolor d o s k o n a ł y . " N i c jednak nie pozwala p r z y p u s z c z a ć , że L u d m i l l ę s p o t k a ł p o ś m i e r t n y los Salamandry. M u s i m y więc m i m o wszystko p o w t ó r z y ć pytanie: dlaczego pana huty s p o t k a ł a klęska? M ó w i l i ś m y , że dokonanie Dzieła zależy nie t y l k o od �z n a j o m o ś c i właściwej recepty, lecz t a k ż e o d osoby, k t ó r a je przeprowadza. Graala m ó g ł ożywić t y l k o najcnotliwszy z rycerzy; t a k ż e w l a b o r a t o r i u m alchemika d o s k o n a ł o ś ć duchowa b y ł a najważniejszym n a r z ę d z i e m . W Złotym Trak­ tacie (Tractatus aureus) jedna z postaci, M o r i e n u s , zwraca się do innej, K a l i d y , w ten s p o s ó b : „ T a rzecz, k t ó r e j szukasz od tak dawna, nie m o ż e b y ć o s i ą g n i ę t a lub dokonana siłą ani n a m i ę t n o ś c i ą . M o ż e b y ć zdobyta jedynie przez cierpliwość i p o k o r ę oraz przez n i e s k o ń c z o n ą i n a j d o s k o n a l s z ą m i ­ łość." W i n n y m dziele, z a t y t u ł o w a n y m Naśladowanie, m ó w i się, że: „ o n i (alchemicy — W M ) dają literę, ale to Pan o d k r y w a sens; o n i p r z e d s t a w i a j ą tajemnicę, ale to O n j ą wyjaśnia; o n i p o k a z u j ą d r o g ę , k t ó r ą należy p o d ą ż a ć , ale O n daje siły by j ą p o k o n a ć . " N i e siła fizyczna, przemoc i n i e n a w i ś ć m o g ą p o k o n a ć smoka b r o n i ą c e g o dojścia do celu, i — j a k pisał w Dzienniku metafizycznym Gabriel M a r c e l o nadziei — s k u t e c z n o ś ć wydaje się t y m pewniejsza, z i m bardziej p r a w d z i w ą a nie p o z o r n ą słabością jest z w i ą z a n a . P e ł n e zawierzenie, prawdziwa s ł a b o ś ć przeradza­ j ą c a się w p r a w d z i w ą moc, to istota chrześcijaństwa. C i , dla k t ó r y c h celem jest wyłącznie ten świat, odebrali j u ż z a p ł a t ę swoją; ale rzeczywista nagroda czeka p o s z u k u j ą c y c h praw­ dziwego, niezniszczalnego skarbu (ubi enim est thesaurus tuus, ibi erit et cor tuum. M t 6,21). M ó w i o. B u ł g a k o w : „ G r a a l jest n i e d o s t ę p n y dla adoracji, ze względu na jego świętość jest u k r y t y dla świata w samym świecie; istniejąc tam j a k o pewna niewidzialna siła ukazuje się t y m , k t ó r z y m a j ą czyste serce i k t ó r z y są tego g o d n i . " D o spełnienia tak wielkiego Dzieła trzeba b y ć p o w o ł a n y m przez Boga. W e d ł u g Jacoba, autora t r a k t a t u o nazwie Objawienie alchemiczne: „ A l c h e m i a m o ż e b y ć p r a k t y k o w a n a bezpiecznie przez tych jedynie, k t ó r z y są chronieni M o c ą B o ż ą i k t ó r y c h B ó g u p o w a ż n i ł do p o s ł u g i w a n i a się kamieniem filozoficznym. I n n i stają się s z a l e ń c a m i l u b n ę d z n i k a m i ( m a l h e u r e u x ) . " 6 2 6 3 6 4 65 R u b i n o w y kryzys, k t ó r e g o ofiarą stał się właściciel huty, ogarnia w rzeczywistości obszary znacznie większe niż jedna bawarska fabryka. Istniejąca w filmie wioska ogniskuje w sobie siły zniewalające cały świat. Przejście od metafizyki filmu (nie t y l k o od w y r a ż o n y c h w n i m p r z e k o n a ń ) do metafizyki tzw. realnego życia jest b e z p o ś r e d n i e . N i e w y m a ­ ga nawet czekania na zapowiadane przez Hiasa katastrofy. G r z m i ą one nieustannie, nieustannie też zapada się ziemia. N a l e ż y sobie u ś w i a d o m i ć , że jeśli akt stworzenia daje p o c z ą t e k czasowi, k t ó r e g o kresem jest koniec świata, to oba te wydarzenia są w istocie j u ż poza nawiasami czasu i nie p o d l e g a j ą m u . T r u d n o więc u m i e s z c z a ć je w przeszłości czy p r z y s z ł o ś c i . T r w a j ą ponad czasem n a d a j ą c m u sens wiecz­ ności. W y m i a r czasowy apokalipsy Hiasa jest t a k i m samym u s t ę p s t w e m na rzecz g r a m a t y k i m y ś l e n i a ziemskiego, j a k umieszczenie k o ń c a świata w przyszłości przez Św. Jana E w a n g e l i s t ę . W genezie Objawienia św. Jana d o p a t r y w a ć się m o ż n a prawdopodobnie scenariusza liturgicznego — koniec świata t r w a więc nieustannie, przynosi go w pewien s p o s ó b k a ż d a E u c h a r y s t i a . R ó w n i e ż D z i e ł o alchemiczne wnosi element czasu t y l k o w swym wymiarze materialnym; w rze­ czywistości „ D z i e ł o ... nie jest, ono m o ż e jedynie bezustannie się stawać" * (teksty alchemiczne wielokrotnie p o w t a r z a j ą , że p o c z ą t e k Dzieła jest j a k jego koniec, i odwrotnie). O t a k i m p o d w ó j n y m wymiarze świata m ó w i Herzog szkicując wydarzenia dziejące się we wsi, poza d o m e m pana. G ł ó w n ą rolę o d g r y w a j ą w nich, poza Hiasem, trzy osoby: W u d y , Ascherl i p o m y l o n a Paulin. T w o r z o n y przez nich w ą t e k jest j a k b y ciągle przewijającym się komentarzem. Pierwszy raz p a r ę W u d y — Ascherl, miejscowych wieś­ n i a k ó w , spotykamy w karczmie: piją piwo siedząc z d w ó c h stron stołu, symetrycznie; w głębi, d o k ł a d n i e m i ę d z y n i m i pali się świeczka: „ W u d y : Jutro koniec z t o b ą Ascherl. O d e ś p i ę to p i j a ń s t w o na t w o i m trupie. Ascherl: Gospodarzu, daj jeszcze jedno p i w o W u d e m u . W u d y : Będę spał na t w o i m trupie. Hias to p o w i e d z i a ł . Hias widzi przyszłość. Ascherl: M u s i a ł b y m s p a ć wysoko na sianie i s p a ś ć pierw­ szy na klepisko, a ty na mnie. A l e j a k spadniesz i ty na klepisko, to z t o b ą też koniec." Po j a k i m ś czasie kamera wraca do karczmy. T r w a tam właśnie walka d w ó c h h e r o s ó w , w a l k a k t ó r a jest j e d n o c z e ś n i e aktem braterstwa i zjednoczenia: Ascherl targa za włosy Wudego, ten z p e ł n y m spokojem ( „ N i e o d w a ż y s z s i ę " — m ó w i Ascherl, „jeszcze j a k ! " — odpowiada W u d y ) rozbija pełen kufel na głowie przyjaciela i wreszcie sam zostaje oblany piwem. N a s t ę p n a scena ma miejsce rano — ich ciała leżą w stodole na klepisku. O s o b ą , k t ó r a pierwsza ich spostrzega, jest w ł a ś n i e Paulin. N i m z a w i a d o m i ł a krzykiem g o s p o d y n i ę , przez d ł u ż s z ą chwilę stała nad n i m i , w z n o s z ą c i o p u s z c z a j ą c w p r z e r a ż e n i u ręce. T r u d n o ś c i z r o z r ó ż n i e n i e m , k t ó r y z leżą­ cych p o g r ą ż o n y jest w śnie wiecznym, a k t ó r y t y l k o w pijac­ k i m , rozstrzyga pies. T r u p Ascherla z ł o ż o n y z o s t a ł na katafalku. I w tej scenie widzimy Paulin, k t ó r a stojąc nad z m a r ł y m wznosi z n ó w ręce w t a k i m samym, j a k b y o b r z ę d o w y m czy m o d l i t e w n y m geście. T a scena k o ń c z y się, gdy p o w o l i z a m y k a j ą c e się drzwi z a t r z y m u j ą się zasłaniając d o k ł a d n i e p o ł o w ę leżącego ciała. Owego wieczoru wreszcie, gdy pan zabił służącą i s p ł o n ą ć m i a ł a huta, t ę s k n i ą c y za przyjacielem W u d y przynosi trupa z n ó w do karczmy, pytając: „ K t o nam zagra do t a ń c a ? " K a t a r y n i a r z odpowiada: „ T e j parze to j a zagram" i roz­ poczyna się przy d ź w i ę k a c h korbowej liry przedziwny bal. Tego też wieczoru do karczmy przyszła szalona Paulin. P r z y n i o s ł a ze s o b ą gęś o czerwonym łbie. G d y W u d y i Ascherl skończyli, ona zaczęła swój taniec, nago na stole. Wszystkie te elementy, symbole k r ą ż ą c e w o k ó ł tej samej idei, nie p o z o s t a w i a j ą ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i — j e s t e ś m y w królestwie D i o s k u r ó w . Przypomnijmy, że obaj bracia 66 67 6 Obra/ X I I I 53 �— K a s t o r i Polluks (Polideukes), a t a k ż e ich siostra, p i ę k n a Helena — urodzili się z jednego jaja z ł o ż o n e g o przez ich m a t k ę — L e d ę . Ojcem Kastora był m ą ż Ledy Tyndareos, ojcem Polluksa natomiast sam Zeus, k t ó r e m u Leda o d d a ł a się tej samej nocy. D z i ę k i boskiemu ojcu Polluks u z y s k a ł n i e ś m i e r t e l n o ś ć . Podzielił się n i ą jednak z bratem, i o d t ą d na przemian, k a ż d y z nich po j e d n y m d n i u , to żyją, to u m i e r a j ą . Dlatego r e p r e z e n t u j ą symbolicznie p o d w ó j n ą n a t u r ę czło­ wieka: ś m i e r t e l n ą i n i e ś m i e r t e l n ą . D r z w i , często r ó w n i e ż na w p ó ł otwarte, j u ż od s t a r o ż y t n o ­ ści były powszechnie stosowanym m o t y w e m o b r a z u j ą c y m ideę przejścia i łączności z t a m t y m ś w i a t e m . N i c dziwnego, że w specjalny s p o s ó b wiąże się on ze s z t u k ą s e p u l k r a l n ą : spotykany jest i na rzymskich sarkofagach, i b a r o k o w y c h g r o b o w c a c h . T r u d n o o p r z e ć się w r a ż e n i u , że filmowa scena z z a m y k a j ą c y m i się drzwiami jest wcieleniem tej samej myśli (stojąca nad katafalkiem Paulin k o j a r z y ć się m o ż e z p o s t a c i ą Hermesa Psychopomposa, bardzo często przedstawianego na sarkofagach, gdy stojąc w na w p ó ł o t w a r t y c h drzwiach przeprowadza d u s z ę z m a r ł e g o do nowego życia). D o d a j m y , że s t r a ż n i k i e m Hadesu jest Cerber, straszliwy pies, k t ó r e g o w filmie reprezentuje g r o ź n y na m i a r ę wiejskiego szczekacza kundel — p o m a g a j ą c y rozdzielić ż y w e g o od u m a r ł e g o . Taniec wreszcie Wudego z Ascherlem, ż y w e g o z trupem — d u c h o w y m s o b o w t ó r e m , jest u s i ł o w a n i e m dokonania tego co zrobił Pollux wobec brata — pokonania granicy śmierci. P o w r ó ć m y jeszcze na chwilę do pomylonej Paulin. R o l ę j a k ą odgrywa ona wobec dualizmu tworzonego przez W u d e ­ go i Ascherla pomaga w y t ł u m a c z y ć , poprzez skojarzenie k t ó r e wywołuje, t o w a r z y s z ą c a jej gęś. Ptak ten bowiem, ubogie wcielenie ł a b ę d z i a , jest też p t a k i e m Hermesa Trismegistosa, patrona nauk tajemnych. Ten b ó g , czy też j a k chce wielu a l c h e m i k ó w — k r ó l , to w ł a d c a Jedni (Unum) , celu wszystkich a l c h e m i k ó w , nadającej sens n a p i ę c i u prze­ ciwieństw. Paulin jest więc b y ć m o ż e znakiem takiej mistycz­ nej j e d n o ś c i . Jak zwykle, najzwięźlejsze w y t ł u m a c z e n i e daje obraz. Znajdziemy go na zachodnim p o r t a l u katedry w Chartres — r z e ź b a (z c z a s ó w C h r ć t i e n a de Troyes) przedstawia K a s t o r a i Polluksa, j a k o zodiakalny znak bliźniąt, trzy­ m a j ą c y c h przed s o b ą j e d n ą tarczę. W jej sercu (zgodnie z t e r m i n o l o g i ą h e r a l d y c z n ą ) umieszczony z o s t a ł promień karbunkułu. 69 10 11 W s p o m i n a l i ś m y , że pan huty d o m a g a ł się od Hiasa pomocy. N i e b y ł w stanie jednak z m u s i ć go do wyjawienia tajemnicy. Dlaczego? Co p o w s t r z y m y w a ł o tego j a s n o w i d z ą ­ cego człowieka przed w s p ó ł p r a c ą z panem? M o ż e właśnie t o , że zbyt wiele r o z u m i a ł ? C z y m jest b o w i e m Tajemnica? C z y m jest Prawda, k t ó r e j Tajemnica dotyczy? Nie jest to dla u m y s ł u prosta sprawa; samo pojęcie prawdy, w znaczeniu j a k i e jej n a d a ł Arystoteles, tzn. z a s t r z e g a j ą c y m j ą t y l k o dla jednego z d w ó c h m o ż l i w y c h r o z w i ą z a ń , staje się t u pode­ j r z a n ą p r o w o k a c j ą . Jedna wieczna Prawda m o ż e p r z e j a w i a ć się w t y m świecie w n i e s k o ń c z o n e j m n o g o ś c i lekcji i warian­ t ó w . „ B ó g wypowiada zaledwie s ł o w o i w t y m słowie jest p e ł n i a . Ż a d e n d ź w i ę k wydany przez niego nie m o ż e z n a c z y ć mniej niźli wszechświat, niźli suma c z a s ó w . K a ż d y frag­ ment w s z e c h ś w i a t a zawiera w sobie jego całość, jest „ p i s m e m Boga". T o o owej Prawdzie ( K a m i e n i u Filozoficznym) m ó w i Ripley: p t a k i i ryby p r z y n o s z ą n a m lapis, posiada go k a ż d y człowiek, istnieje w k a ż d y m miejscu, w tobie, we mnie, we wszystkim, w czasie i przestrzeni." Poznanie prawdy daje n i e s k o ń c z o n ą moc: Tzinacan, czarownik Piramidy Qahol o m , bohater Pisma Boga Borgesa: „Istnieje f o r m u ł a czter7 2 54 I nastu p r z y p a d k o w y c h w y r a z ó w ( w y r a z ó w , k t ó r e w y d a j ą się przypadkowe) i w y s t a r c z y ł o b y m i w y p o w i e d z i e ć j ą na głos, a ż e b y stać się w s z e c h p o t ę ż n y m . " Lecz „ N i e c h a j wraz ze m n ą umrze tajemnica zapisana na tygrysich s k ó r a c h . " Wtajem­ niczony potrafi z o b a c z y ć P r a w d ę j u ż nie w rozbiciu na p o s z c z e g ó l n e przejawy tego świata, lecz w jej pełni. „ T e n , k t o przejrzał w s z e c h ś w i a t , k t o przejrzał jego p ł o n ą c e m o ż l i w o ś c i , nie m o ż e j u ż m y ś l e ć o j e d n y m c z ł o w i e k u ... nawet jeżeli sam byłby t y m c z ł o w i e k i e m " ( t a m ż e ) . N i e m o ż n a dłużej k u p c z y ć p r a w d z i w y m skarbem. N i e jest alchemikiem ten, k t o chce u d o s k o n a l a ć m a t e r i ę dla w ł a s n y c h korzyści (czy wie o t y m pan huty, gdy proponuje H i a s o w i za wyjawienie tajemnicy 1000 g u l d e n ó w ? Po drugiej stronie rzeki czasu, a nawet w czasie przeprawy przez n i ą o b o w i ą z u j ą nowe j u ż prawa. M u s i m y to u w z g l ę d ­ nić, jeśli chcemy z r o z u m i e ć zajmujące nas mityczne zdarze­ nia. W i d a ć w y r a ź n i e , że przestrzeganie dawnych zwyczajów i p r z y k a z a ń nie wystarczy by o s i ą g n ą ć rzeczywiście drugi brzeg, k r a i n ę wieczności. Nie wystarczy nawet b y ć bez grzechu, j a k u w a ż a l i n i e k t ó r z y r a b b i n i z I I I czy I V w . Jeden z nich, Rabha, p o w i e d z i a ł : „Jeśli p r a w i zechcieliby t y l k o , mogliby s t w o r z y ć świat, g d y ż ' p o w i e d z i a n e jest (Iz. 59,2): Wasze w i n y oddzielają was o d Boga." G d y b y nie grzechy, w e d ł u g Rabby, nie i s t n i a ł a b y ż a d n a r ó ż n i c a m i ę d z y m o c ą t w ó r c z ą Boga i ludzi. Niestety, bezgrzeszność to bardzo d u ż o , ale nie wszystko, to t y l k o warunek w s t ę p n y — istota stworzona przez R a b h ę b y ł a n i e d o s k o n a ł a . N i e p o t r a f i ł a r o z m a w i a ć z R a b b i m Z e r ą i ten m ó g ł w ten s p o s ó b rozpoz­ n a ć , z k i m m a do c z y n i e n i a . 73 O t y m , że nie wystarcza przestrzeganie przyjętych p r a w p r z e k o n a ł się też Perceval; c ó ż z tego, że nie w y k r o c z y ł o n poza przyjęte zwyczaje rycerskie i z a c h o w a ł wstrzemięźliwe milczenie p o w s t r z y m u j ą c c i e k a w o ś ć . Sytuacja, w k t ó r e j się znalazł, w y m a g a ł a czegoś więcej! Tajemnica z n a j d o w a ł a się na wyciągnięcie ręki, m i m o to rycerz, jeszcze jej niegodny, m u s i a ł o d b y ć najpierw d ł u g ą i n i e b e z p i e c z n ą p o d r ó ż , j a k Odys w r a c a j ą c y o k r ę ż n ą d r o g ą na I t a k ę . Była to droga inicjacji; tajemnica przestaje b y ć z w y k ł ą z a g a d k ą . Zagadka jest ukryciem. Pokazywana jest jedna jej strona, podczas gdy druga chowa się w cieniu pytania. Nie k a ż d a jednak zagadka jest n i e w i n n ą z a b a w ą . Jak u c z ą nas nie­ zliczone b a ś n i e , od właściwej odpowiedzi na trzy pytania Sfinksa lub złej księżniczki-czarownicy zależeć m o ż e życie, czasem nawet wieczne. O d p o w i e d ź na tę z a g a d k ę znajduje się w istocie j u ż „ p o drugiej stronie". Nie m o ż n a jej dostrzec p o s ł u g u j ą c się z w y k ł ą m ą d r o ś c i ą (stąd w b a ś n i a c h t y l u g ł u p t a s ó w , s t ą d też trzeba stać się „ j a k o dzieci"). L o g i k a i obiektywizm przestają mieć znaczenie. Wieczna prawda m o ż e p o k a z a ć r ó ż n e swe oblicza i ziemskie n a r z ę d z i a t r a c ą swą s k u t e c z n o ś ć . Zgodnie z z a p r o p o n o w a n y m przez nas wcześniej po­ d z i a ł e m filmu, druga część zaczyna się w ciemnicy. Nie ma j u ż miejsca, by r o z w o d z i ć się nad znaczeniem c i e m n o ś c i j a k o etapu na drodze rozwoju duchowego. S ą d z ę , że m o ż n a najkrócej określić tę scenę j a k o nigredo, czarny etap p o c z ą t ­ kujący proces alchemiczny. S ł o w a wypowiedziane przez o b u znajdujących się w celi b o h a t e r ó w są w a ż n e : „ H i a s : N i c j u ż nie widzę. Jest tak ciemno. M u s z ę z n o w u widzieć. M u s z ę w r ó c i ć do lasu. C h c ę b y ć w lesie. C h c ę z n o w u widzieć las. Pan: Nie chcesz widzieć ludzi? Podobasz m i się, bo masz szklane serce." Jest to j a k b y przekazanie nie zrealizowanej misji. Hias wyrywa się z więzienia i idzie do lasu, w g ó r y . Pokonuje słabość i lęk; decyduje się na w a l k ę , nie m y ś l ą c o niebez­ pieczeństwie. Bo k t o p o z n a ł P r a w d ę nie m o ż e j u ż myśleć o j e d n y m człowieku, nawet jeśli o n sam n i m jest. 74 �Nie myśleli o . j e d n y m c z ł o w i e k u " t a k ż e rycerze św. Graala. I c h epoka nie b y ł a jeszcze tak s k a ż o n a grzechem śmiesznej pychy ludzkiego indywidualizmu; świat nie był jeszcze p r z e p e ł n i o n y t ł u m a m i ubogich d e m i u r g ó w . Rycerz j a k o o d r ę b n a o s o b o w o ś ć nie m i a ł znaczenia, nie istniał. K r y ł się w bycie p o n a d i n d y w i d u a l n y m — tak j a k jego marne i grzeszne ciało z n i k a ł o p r z y b i e r a j ą c dzięki zbroi realniejszą p o s t a ć : miejsce ś m i e r t e l n i k a z a j m o w a ł jego S o b o w t ó r , o k r e ś ­ lony znakami i k o l o r a m i heraldycznymi. Z b r o j a , zrobiona ze s k ó r y (metalowe pancerze to dopiero koniec ś r e d n i o w i e c z a ) , dziedziczona z pokolenia na pokolenie, s t a w a ł a się d r u g i m , r o d o w y m ciałem, ciałem p o w i ą z a n y m z d u s z ą , ciałem b ę d ą ­ cym jej m a t e r i a l i z a c j ą , o p i s y w a n ą wcześniej fizyczną m o c ą duszy, corpus subtile. 1 % Najbardziej charakterystycznym elementem w y g l ą d u H i a sa jest jego płaszcz — biały i długi, z czerwonymi pasami na r ę k a w a c h . N i e t y l k o o k r y w a szczelnie całą p o s t a ć , n a d a j ą c jej kształt, ale służy r ó w n i e ż d o s ł o w n i e j a k o zbroja — Hias, stając do w a l k i , owija sobie lewe p r z e d r a m i ę jego połą; w prawej trzyma n ó ż . Scena przypomina z n o w u jeden z o b r a z ó w Lambsprincka: drugi z nich przedstawia rycerza z mieczem i t a r c z ą , w a l c z ą c e g o ze smokiem. Tekst towarzy­ szący tej rycinie zaczyna się n a s t ę p u j ą c o : , F i l o z o f m ó w i żyjącemu dzisiaj Ż e w lesie przebywa dzika bestia, Pokryta cała czarnym k o l o r e m . G d y k t o ś utnie jej głowę, Odrzuci zupełnie s w ą czerń I przybierze olśniewającą b i e l . " Czarna bestia to symbol (hieroglif) nigredo. M u s i z o s t a ć pokonana, jej czerń oczyszczona, by duch p o w r ó c i ł do przemienionego ciała. W alchemii bohaterowie tej w a l k i pokazywani są czasem j a k o orzeł i lew. G i n ą obaj by p o ł ą c z y ć się w n o w y m ciele, w uskrzydlonym, m o g ą c y m w z l a t y w a ć G r y f i e . Owa bestia przedstawiana bywa też w postaci niedźwiedzia, j a k np. na rysunku z X V I w. m a n u s k r y p t u De alchimia przypisywanego św. Tomaszowi z A k w i n u . Jest to niebezpieczny aspekt primae materiae. By p o k o n a ć go, trzeba b y ć rycerzem o wielkiej mocy ducha. T a k i m jest Hias — największa siła fizyczna na nic b y m u się nie z d a ł a , jego n i e d ź w i e d ź nie m i a ł przecież materialnego ciała ( „ N i e w y b a w i a k r ó l a liczne wojsko, nie ratuje mocarza wielka s i ł a " Ps. 33,16). 7 6 ; 77 Po walce z w y i m a g i n o w a n y m n i e d ź w i e d z i e m i po uczcie z jego pieczeni n a s t ę p u j ą dwie wizje. Drugiej z nich, ostatniej j u ż (dopełniającej wizję r o z p o c z y n a j ą c ą film) towarzyszy obraz, pokazany j a k b y z l o t u ptaka: Teraz widzę skalistą wyspę. W i d z ę w y r a ź n i e . Skalista wyspa daleko w m o r z u ... o b o k druga, mniejsza. L e ż ą one na k r a ń c a c h zamieszkanego ś w i a t a . N a jednej żyje od k i l k u stuleci garstka ludzi. P o n i e w a ż mieszkają na k o ń c u ś w i a t a , nie w i e d z ą jeszcze, że ziemia jest o k r ą g ł a . W i e r z ą , że jest p ł a s k a , a ocean k o ń c z y się o g r o m n ą p r z e p a ś c i ą . W i d z ę na skale m ę ż c z y z n ę . C a ł y m i l a t a m i stoi t a m samo­ tnie i patrzy na morze ... dzień za dniem, w t y m samym miejscu. T o pierwszy, k t ó r y zwątpił. Po latach d o ł ą c z a do niego trzech innych. Przez wiele lat p a t r z ą tak na morze. Wreszcie, pewnego dnia, d e c y d u j ą się na rzecz o s t a t e c z n ą . C h c ą z o b a c z y ć , czy świat k o ń c z y się p r z e p a ś c i ą . N a p o ż e g n a n i e grają i m muzykanci. Potem j u ż p ł y n ą — pate­ tyczni i bezsensowni... s w ą o wiele za m a ł ą ł o d z i ą (in einem Miel zu kleinen Boot). W d o k u m e n t a l n y m filmie La soufrie (też z 1976 r . ) Herzog pokazuje o p u s t o s z a ł e , z a g r o ż o n e wybuchem w u l k a n u mias­ to na Gwadelupie i okoliczne wsie. N i e uległ panice t y l k o jeden człowiek, stary wieśniak. Jego decyzja pozostania jest r ó w n i e szalona i sprzeczna z r o z s ą d k i e m , co w y p r a w a łodzią na koniec ś w i a t a . F i l m dokumentalny, zgodnie z k o n w e n c j ą gatunku, pokazuje z a k o ń c z e n i e zdarzenia: w u l k a n nie w y ­ buchł. I człowiek pod wulkanem, i ludzie w łodzi, tak j a k artyści, t a k ż e j a k alchemicy, j a k sam Herzog, p o d d a j ą się pewnemu d o ś w i a d c z e n i u . N i g d y nie m a j ą p e w n o ś c i , lecz jedynie na­ dzieję, że ich pragnienia się spełnią. Lecz dzięki tej nadziei m o ż n a o s i ą g n ą ć stan (Julien N a u d nazywa go „ o g a r n i a j ą c ą o b e c n o ś c i ą " , une presence englobante) ,w k t ó r y m zaczyna się r o z u m i e ć . R o z u m i e ć , że wysiłek w ł o ż o n y w osiąg­ nięcie rezultatu jest nieistotny, gdyż nowy świat, w k t ó r y m uczestniczymy, przerasta wszystkie dotychczasowe d o ś w i a d ­ czenia; r o z u m i e ć , że w pewien s p o s ó b o w o zamierzenie zawsze skazane jest na niepowodzenie, zawsze ł ó d ź jest d u ż o za m a ł a ; ale r o z u m i e ć t a k ż e , że to niepowodzenie jest właśnie furtą p r o w a d z ą c ą na d r u g ą s t r o n ę granicznego m u r a (bo, j a k m ó w i Jaspers, w niepowodzeniu zostaje d o ś w i a d c z o n y b y t ) . 18 Czy m o ż n a więc powiedzieć, że nigdy alchemikom nie u d a w a ł o się o s i ą g n ą ć celu? Czy człowieka spokojnie oczeku­ j ą c e g o na w y b u c h w u l k a n u s p o t k a ł o jedynie przypadkowe szczęście? Czy ludzie, k t ó r z y odbili ł o d z i ą od sterczącej na ś r o d k u morza wyspy i k o n t y n u u j ą p r z e r w a n ą p o d r ó ż Noego, nigdy nie d o p ł y n ą do k r a ń c ó w świata? N i e r o z w i ą ż e m y tych zagadek. Po o d p o w i e d ź m u s i e l i b y ś m y u d a ć się bardzo daleko, aż tam, gdzie u k r y t y jest k a m i e ń filozofów, d o w ł a s n e g o serca. F i l m Wernera Herzoga zamyka się napisem: N i e c h b ę d z i e dla nich z n a k i e m n a d z i e i , że p t a k i t o w a r z y s z y ł y i m na p e ł n y m m o r z u . * * * N a t y m m o g ł y b y z a k o ń c z y ć się r ó w n i e ż nasze r o z w a ż a n i a . J e d n a k ż e alchemiczna w y k ł a d n i a jednego z filmów Wernera Herzoga m o ż e n a s u n ą ć przypuszczenie, że i inne filmy tego reżysera d a d z ą się podobnie z i n t e r p r e t o w a ć . Koniecznych jest więc k i l k a uwag wyjaśnienia. O d w o ł a n i e się do symboliki alchemicznej uzasadnione b y ł o w t y m j e d n y m p r z y p a d k u pojawieniem się na ekranie express is verbis (czy też express is imaginibus) m o t y w ó w , m o i m zdaniem, alchemicznych. T r e ś ć innych filmów uzasadnienia takiego nie daje (dlatego też w o l a ł e m nie u m i e s z c z a ć w tekście „ a l c h e m i c z n y m " zbyt wielu z n i m i p o r ó w n a ń ) . N i e znaczy to, że wszystko co z o s t a ł o powiedziane, odnosi się wyłącznie d o tego jednego Obraz X I V 55 �filmu. Alchemia sama w sobie jest j e d n y m z m o ż l i w y c h spojrzeń na świat. Ten sam świat pokazany m o ż e b y ć w bardzo r ó ż n y c h ujęciach, i — j a k to wielokrotnie b y ł o p o d k r e ś l a n e — jedne nie m u s z ą w y k l u c z a ć innych. F i l m y Wernera Herzoga zdają się o p o w i a d a ć ciągle tę s a m ą h i s t o r i ę , tyle że za k a ż d y m razem w i n n y m ujęciu, w innej perspektywie. Jest rzeczą oczywistą, że poznanie c h o ć jednej z nich pomaga w zrozumieniu innych; m ą d r o ś ć wypracowana w tradycji hermetycznej wiele m o ż e wyjaśnić w dziedzinach p o s ł u g u j ą c y c h się i n n y m i nazwami. A l c h e m i c z n o ś ć Szklanego serca (w sensie stosowanych symboli) b y ł a zresztą nie przedmiotem dowodzenia, lecz p u n k t e m wyjścia. W n i o s k i — te m o g ą żyć j u ż życiem samodzielnym. Nie zamierzam t u p o d s u m o w y w a ć całej t w ó r c z o ś c i Herzo­ ga. W a r t o jednak w s k a z a ć k i l k a p r z y k ł a d o w y c h p u n k t ó w , ś w i a d c z ą c y c h o j e d n o ś c i całego jego d o r o b k u . Jednym z nich jest w y r a ż a n e w filmach przekonanie, że sens d z i a ł a ń leży poza rzeczywistością w i d z i a l n ą , że p r a w d z i w ą r e a l n o ś c i ą obdarzone są zdarzenia nieosiągalne w wymiarze czysto materialnym. Dotyczy to oczywiście znanego nam j u ż r u b i ­ nowego kamienia filozoficznego; podobne przekonanie wy­ rażają słowa wypowiadane przez t y t u ł o w e g o bohatera filmu Aguirre, gniew boży (1972) (przytaczam je z p a m i ę c i ) : „ M o i ludzie m i e r z ą bogactwo z ł o t e m , ale chodzi t u o coś w a ż n i e j ­ szego"; r ó w n i e ż Fitzcarraldo, grany t a k ż e przez Klausa K i n s k y (ciekawe b y ł o b y o m ó w i e n i e z w i ą z k ó w m i ę d z y po­ staciami granymi u Herzoga przez tych samych a k t o r ó w ) , m ó w i do pewnego bogatego p r z e d s i ę b i o r c y . „ R z e c z y w i s t o ś ć p a ń s k i e g o świata jest m a r n ą k a r y k a t u r ą tego, co m o ż n a z o b a c z y ć na przedstawieniu o p e r o w y m . " K a m i e ń filozoficz­ ny, kraina złota, opera, czy też marzenia Stroszka albo Kaspara Hausera —jest t o „ r e a l n o ś ć snu kryjąca się za iluzją ż y c i a " (słowa I n d i a n z Fitzcarraldo). Produkowanie l o d u w tropikalnej d ż u n g l i lub o p o w i e ś ć , k t ó r e j znany jest t y l k o w s p a n i a ł y p o c z ą t e k — toż to byty, k t ó r y c h realności ist­ nienia nic nie m o ż e przewyższyć. K a r a w a n a (z owej opowie­ ści Kaspara Hausera) najpewniej dotrze do celu, jeśli kiero­ w a ć się będzie nie t y m co w i d a ć , ale wskazaniami ślepego p r z e w o d n i k a . M y ś l ę , że Herzogjest wierny temu zaleceniu. W filmach Herzoga p o w t a r z a j ą się pewne m o t y w y . Wspo­ m n i j m y t y l k o o j e d n y m z wielu: p o d r ó ż y przez w o d ę — morze lub rzekę. Podsumowuje on Szklane serce, pojawia­ j ą c się w k o ń c o w e j wizji Hiasa, wypełnia treść filmów Aguirre, gniew boży i Fitzcarraldo, pojawia się w Nosferatu — wampir, w pewnym sensie też w Woytzeku i Stroszku. W Kasparze Hauserze (tytuł o r y g i n a ł u : Jederfur nich undGott gegen alle) p r ó c z zamglonych zdjęć rzeki, pojawia się opowiadana przed śmiercią przez Kaspara owa karawana prowadzona po pustyni przez ślepca. M ó w i l i ś m y j u ż o znaczeniu symbolicznym przekraczania morza, nie ma potrzeby powtarzania tego; nie m o g ę jednak nie o d w o ł a ć się, po raz ostatni j u ż w t y m tekście, do o b r a z ó w Lambsprincka. N a większości z nich umieścił o n w o d ę — rzekę lub jezioro czy morze — oraz pływające po niej statki. Co ciekawe — w komentarzach t o w a r z y s z ą c y c h obrazom brak jakiejkolwiek o nich wzmianki! N a w e t przy obrazie 1, gdzie statek jest bardzo wyeksponowany. Nie oznacza to nieistotności tematu — w r ę c z odwrotnie. Jest to być m o ż e tajemnica zbyt w a ż n a by pisać o niej wprost. Werner Herzog, po biblijnej, greckiej, gnostyckiej, al­ chemicznej i wielu innych, d a ł jeszcze j e d n ą jej wersję. 7 9 Warszawa 1985 PRZYPISY 1 Antonin Artaud, Teatr alchemiczny, (w:) Teatr i jego sobowtór, przekład Jan Błoński, Warszawa 1978 Paul Tillich, Męstwo bycia, przekład Henryk Bednarek, Editions du Dialogue, Paryż 1983 Paul Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, орг. Stanisław Cichowicz, Warszawa 1985, a szczególnie Konflikt hermeneutyk: epistemologia interpretacji, s. 124—46 (wyd. oryg. w Cahiers Internationaux de Symbolisme 1, 1963). Jako wprowadzenie do problematyki symbolu polecić m o ż n a przede wszystkim: Gilbert Durand, L'imagination symbolique, Presses Universitaires de France, Paris 1964 oraz Rene Alleau, La science des symboles. Contribution a 1'etude des principes et des methodes de la symbolique generale, Payot, Paris 1977 U ż y w a m y tej nazwy ze świadomością, że m o ż e budzić pewne nieporozumie­ nie — określa się nią bowiem w dziejach sztuki pewne konkretne zjawiska, tj. poezje metafizyczną poetów angielskich X V I I w. oraz jeden z okresów twórczości Giorgio de Chirico. O symbolice alchemicznej u Boscha pisze m i n . Anna Boczkowska w książ­ kach: Hieronim Bosch, astrologiczna symbolika jego dziel, Wrocław 1977; Tryumf Luny i Wenus. Pasja Hieronima Boscha, K r a k ó w 1980, a także Madeleine Bergman, Hieronymus Bosch and Alchemy, trans. Donald Burton, Almquist och Wiksell, Stockholm 1979; D z i e ł o Rabelais'ego analizuje Louis Saunę, L'influence des chercheurs de la „Medecine Universelle" sur oeuvre de Francois Rablais, L e Francois, Paris 1935. C o do Goethego, Carl Gustav Jung powiedział, że jego „Faust to, świadomie lub nieświadomie, opus alchymicum" (Psychology and Alchemy, trans. R . F . C . Hull, 2 wyd., Princeton University Press, Princeton 1968, s. 36); zob. też tamże s. 477n. Zob. też prace Graya, Goethe the Alchemist, Cambridge University Press 1952 oraz Alexander von Bernus, Medecine et alchimie, trad. Anne Forestier, Belfond, Paris 1977, rozdział Rencontre primordiale de Goethe. Alchemicznym w ą t k o m symbolicznym w Bramach raju Jerzego Andrzejewskiego poświęcona będzie przygotowywana obecnie praca. 2 3 4 3 6 Zob. Wilhelmina Lepik-Kopaczyńska, Farba karnacyjna w malarstwie antycznym, (w:) Prace Komisji Historii Sztuki, Wrocław 1963, s. 5—49 Z dostępnej literatury warto polecić o. Pawła Florenskiego, Ikonostas i inne szkice, przekład Zbigniew Podgórzec, Warszawa 1981 Zob. K a r o l Toeplitz, Niektóre wątki egzystencjalne w plastyce, „Studia Filozoficzne" nr 11—12, 1982, s. 91—105, a szczególnie 100 Krystyna Janicka, Światopogląd surrealizmu, Warszawa 1969, s. 233 Gabriel Marcel, Być i mieć, przeł. Piotr Lubicz, Warszawa 1962. s. 42 W filmie Fitzcarraldo przeciągany przez szczyt góry statek nie jest atrapą, a wypadek, w którym ginie na filmie jeden z Indian zdarzył się naprawdę. „ F i l m o w y Serwis Prasowy" nr 4, 1979, s. 21 Thomas Petz, „Siiddeutsche Zeitung" 19 marca 1977, wg „ F i l m o w e g o Serwisu Prasowego". Fulcanelli to d o ś ć tajemnicza postać. Jest to alchemik działający w I poł. naszego stulecia, którego osobistą znajomością m o ż e pochwalić się jedynie I 8 9 1 0 I I 1 2 1 3 1 4 56 I niewiele o s ó b (wśród nich przede wszystkim Eugene Canseliet). Niemniej jednak, dzięki obu swym dziełom {Le mystere des cathedrales, oraz Les demeures phiiosophales) stawiany jest w r ó w n y m rzędzie z największymi z alchemików. Informacja o św. Wincentym pochodzi z Les demeures phiiosophales et le symbolisme hermetiąue dans ses rapports avec l'art sacre et ićsoterisme du grand-oeuvre, vol. 2, Jean-Jacques Pauvert, Paris 1964, (wyd. oryg. 1930). Termin spagiria {omxaxo — dzielę, ayeipto — łączę) jest czasem synonimem alchemii, lecz najczęściej używa się go na określenie praktycznego aspektu usiłowań przemiany metali nieszlachetnych w złoto. W tym kontekście dzieło Jamesa Joyce umieścić należy jednak bardzo blisko tajemnych traktatów alchemicznych. Z a u w a ż m y także, że wyciągając konsek­ wentne wnioski należałoby stwierdzić, że i niektóre rodzaje tekstów naukowych dążą do przekroczenia owej zaklętej granicy krępującego objektywizmu. Oto co pisze Dariusz Czaja: „Esej, jak podpowiada etymologia, jest próbą, przymierze­ niem się do objęcia rzeczywistości w słowie, świadectwem pokory wobec różnorodoności kultury. W „eseju" zawiera się intuicja o niepełności naszego poznania, o tym, że każdy rezultat poznawczy jest ciągłym wątpieniem, niepewnością wobec tego, co zdołaliśmy osiągnąć. (...) Opór, jaki stawia s ł o w o w zetknięciu z opisywaną rzeczywistością, sprawia, że często sens słów umyka. Powstaje wtedy jakieś dojmujące „iskrzenie", świadczące o obecności sensu na granicy, w przestrzeni miedzyslownej. Bywa, że właśnie to, co „pomiędzy", owa nienapisana treść, przenika cały tekst eseju, staje się ważniejsza od treści wyrażonych w s p o s ó b pojęciowy. Esej jest spotkaniem, lub lepiej, jest m o ż l i w o ś ­ cią spotkania drugiego. Dzieje się tak, gdy pojmiemy go jako wezwanie oczekujące na odpowiedź, jako zadanie dane do rozwiązania. Twórca, ofiarowu­ jąc mądrość czytającemu, wzywa go do nadbudowania sensu obecnego w tekście. Tą niezwykłą drogą sens staje się ich w s p ó l n ą własnością. Lektura eseju to o wiele więcej niż powiększanie obszaru faktów, wyżłobienie w pamięci nowej 'ścieżki informacyjnej'. W czytaniu doświadczamy czegoś w rodzaju duchowej przemia­ ny (-•-)" CJnscape". Kultura jako misterium, (w:) Szkice i próby etnologiczne. Materiały z sesji naukowych studentów UJ. i UW. Skawica 1982—1983, K r a k ó w 1985, s. 36—7). Opis ten mógłby się odnosić do wielu dzieł alchemicznych. 1 5 1 6 Andre Savoret, Qu'est-ce que l alchimie?, (w:) Cahiers de THermetisme. Alchimie, Albin Michel, Paris 1978, s. 18—19 (wyd.oryg. 1947) Wg M . M . Pattison Muir, The Story of Alchemy and The Beginnings of Chemistry, Hodder and Stoughton, London 1913, s. 29 Jean d'Espagnet, Arcanum hermeticaephilosophiae, (w:) Bibliotheca chemica curiosa, Geneva 1702, cyt. za C G . Jung, Psychology and Alchemy, wyd. cyt., s. 390 A l Hallaj to mistyk arabski z X w. Cyt. wg Rene Alleau, Le symbolisme alchimiąue de la mort, „Cahiers Internationaux de Symbolisme" 37—38—39, 1979, s. 70 Obszernie na ten temat pisze Mircea Eliade w książce Forgerons et alchimistes, Flammarion, Paris 1956 Koncepcja trzech zasad, spopularyzowana od c z a s ó w Paracelsusa a będąca 1 7 1 B 1 9 2 0 2 1 �rozwinięciem koncepcji d w ó c h zasad, opisywana jest w większości tekstów alchemicznych, a także współczesnych prac p o ś w i ę c o n y c h alchemii. Syntetycznie zagadnienie to przedstawiają Antoine Faivre, Jean de Foucauld, Gerard Mazeau, Robert Salmon, Compendium hermeticum, (w.) Cahiers de THermetisme. Alchimie, wyd. cyt. Jest to część Zwycięstwa hermetycznego, wyd. oryg. Amsterdam 1699, korzystam z wydania francuskiego Georgesa Ranque'a — he triomphe hermetique, (w.) tegoż, La pierre philosophale, Robert Laffont, Paris 1972, s. 249—359, cyt. s. 263 D z i e ł o zamieszczone w Museum hermeticum, Francofurti 1678, istnieje polskie tłumaczenie Romana Bugaja w tomie: Michał Sędziwój, Traktat 0 kamieniu filozoficznym, Warszawa 1971 Wydane po raz pierwszy we Frankfurcie nad Menem w 1550. Omawia je (dając przede wszystkim szczegółowy komentarz do o b r a z ó w ) C G . Jung w The Psychology of the Transference, trans. R . F . C . Hull, Princeton University Press 1974, skąd wzięty jest cytat (s. 55). Symbolizm Chrystusa — oblubieńca jest w chrześcijaństwie oczywisty (wywodzi się wprost z Pisma Św.). Mniej znane, ale również pochodzące z Pisma (np. G a l . 3,28) jest przedstawianie ludzkiej Pełni Chrystusa poprzez „ p o n a d plciowość", androgynię. Z obszernej literatury zob. np. Mircea Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970s. 225 n. (fragmentzMephistophelesetTandrogyne). Robi to Melchior Nicholas z Hermannstadt w dziele Addam etprocesum sub forma missae, (w.) Theatrum chemicum, Ursel 1602, V o l . 3, Tekst ten i o m ó w i e n i e zamieszcza C G . Jung w Psychology and Alchemy, op.cit., s. 396—406 M . Eliade, op.cit. Szukając inspiracji alchemicznego utożsamiania kamie­ nia, złota i szkła nie m o ż n a oczywiście p o m i n ą ć Apokalipsy Św. Jana (21,11.18.21). Warto też w s p o m n i e ć , że wczesna tradycja chrześcijańska łączyła wspomniane w G e n . 2,1—12 Bdelium i kamień onyksowy (wonna żywica 1 kamień czerwony wg Biblii Tysiąclecia), leżące w krainie „ z n a k o m i t e g o złota" Chawila, z karbunkutem. Beda Czcigodny podaje, iż „ A n t i q u a translatio pro his (bdellium et lapis onychinus) habet carbunculum...", podkreślając za Augus­ tynem blask (Fulgor) karbrukułu, którego „ n o c p o k o n a ć nie m o ż e " . W tej sprawie zob. Robert M . Garret, Precious Stones in Old English Literature, Naumburg 1909, s. 12 Heinrich Conrad Khunrath, Amphitheatrum sapientiae aeternae solius verae, Hanau 1609, wg. Fulcanellego, op.cit., s. 258 Przekład francuski Eugene CanseUeta, Les douze clefs de la philosophie, Editions de Minuit, Paris 1956. Opisane przez Valentinusa cechy kamienia cytuje też Fulcanelli, op.cit., s. 257 Orthelius, Epitogus et recapitulatio in ,,Novum lumen" Sendivogii, (w:) Bibliotheca chemica curiosa, Cyt.wg. C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 428 Painton Cowen, Roses m'edievales, Editions du Seuil, Paris 1979, s. 434 Przy opracowywaniu tego fragmentu korzystałem z prac: A d a Polak, Szkło i jego historia, przeł. Zbigniew Maraszkiewicz, Warszawa 1980, szczególnie s. 205—13; Ruth Hurst Vose, Glass, London 1975; Wacław Nowotny, Szklą barwne, Warszawa 1958; O Kunckelu pisze też Titus Burckhardt, L'alchimie, science et sagesse, trad. Andree Ossipovitch, Paris: Encyclopedie Planetę (bez daty), s. 240 (wydanie nie uznane przez autora). Starożytne recepty podane są w: Les alchimistes grecs, 1.1, Les Belles Lettres, Paris 1981, wraz z komentarzem Roberta Halleux we wstępie do tego dzieła. O. Paweł Florenski, Ikonostas, szkic w zbiorze pod tym samym tytułem, op. cit., s. 78 n. John Meyendorff, Teologia bizantyjska, przeł. Jerzy Prokopiuk, Warszawa 1984, s. 260 Paweł Florenski, op.cit., s. 103 Gerhard Dorn, Philosophia meditativa, (w:) Theatrum chemicum, vol. 1, wg. C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 255 Lucien Braun, L'imagination chez Paracelse, „Cahiers Internationaux de Symbolisme" 35—36,1978, s. 69. W zrozumieniu sensu wyobraźni takiej, o jakiej tu m ó w i m y , m o g ą p o m ó c rozważania Gabriela Marcela na temat „myślenia" i „myślenia o", Być i mieć {Dziennik metafizyczny), op. cit., s. 35, 42 Wydany we Frankfurcie, cyt. za Psychology and Alchemy, Jung, s. 277 Lucien Braun, op.cit., s. 70 Bohdan Pociej, Problem muzyki dawnej, (w:) Idea, dźwięk, forma, K r a k ó w 1972, s. 28—29 U w a ż a m za właściwe przytoczenie tu słów Gabriela Marcela, c h o ć nie z myślą o alchemii je zapisywał: „... porządek ontologiczny m o ż e być poznany tylko osobiście przez całość bytu z a a n g a ż o w a n e g o w dramat, który we wszelkim znaczeniu nieskończenie go przewyższając jest jednak jego własnym — bytu, któremu została użyczona szczególna władza potwierdzania się lub zaprzeczania, zależnie od tego, czy potwierdza Byt i się przed nim otwiera, czy też mu przeczy i tym, samym się zamyka...", op.cit. s. 142. Por. p o c z ą t k o w e nasze uwagi o poznaniu symbolicznym. Marcel: „ N i e w y o b r a ż a l n y konkret — c o ś niewyobrażalnego, co jest więcej niż ideą, co przekracza wszelką możliwą ideę, co jest obecnością. Przedmiot jako taki nie jest obecny". Myśl tę opatrzy) później komentarzem: „ M o ż l i w e przejście do teorii obecności eucharystycznej", op.cit., s. 131 Por. C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 278 Leyda 1722, wg M . Eliade, op.cit., s. 164 George Ripley, Opera omnia alhemica, Kassel, 1649, wg C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 323—4 Gerhard Dorn, Speculativae philosophiae gradus septem vel decen continens, (*.) Theatrum chemicum, vol. I , wg. C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 269 Emile-Jules Grillot de Givry, Le Grand-Oeuvre. XII meditations sur la voie esoterique de Tabsolu, Chacornac, Paris 1960 (wyd. oryg. 1906). Cytat podaje A . Savoret, op.cit., s. 28 Oppenheim 1616, wg. C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 343; por. też C G . Jung, Mysterium Coniunctionis. An Inquiry into The Separation and Synthesis of Psychic Opposites in Alchemy, 2 wyd., trans. R . F . C . Hull, Princeton University Press, Princeton 1977, s. 47 oraz L . Braun, op.cit., s. 68 Czerwony kolor odgrywał znaczną rolę w kulturze człowieka już nawet 2 2 2 3 2 4 2 ! 2 6 2 1 2 8 2 5 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 M 1 1 3 8 3 5 4 0 4 ! 4 2 4 3 4 4 4 5 4 8 4 1 4 9 4 9 wcześniej niż w paleolicie g ó r n y m (czyli przed 40 tys. a.Ch.n.). Z g ó r n e g o paleolitu znane są takie artefakty, jak płaskorzeźba przedstawiająca kobietę trzymającą róg do picia lub grób, w którym od ust i nosa nieboszczyka ku powierzchni biegi rowek wypełniony czerwoną ochrą. Z bogatej literatury polecić m o ż n a : H . Delporte, L'image de la femme dans Tart prehistorique, Picard, Paris 1979; Ernst E . Wreschner, Red Ochre and Human Evolution: A Case for Discussion, „Current Anthropology" vol. 21, 1980, s. 631—33; oraz liczne artykuły Alexandra Marshacka zamieszczane w tym samym czasopiśmie. Piszą o tym: Paulette Duval, Recherches sur les structures de la pensie alchimique (Gestalten) et leurs correspondances dans le conte du Graal de Chretien de Troyes..., Universite de Lille 111, 1975; Paul-Georges Sansonetti, Graal et Alchimie, Berg International Golitervs, Paris 1982 Oto jaki uniwersalny sens pytania o Graala widzi Mircea Eliade (a słowa te, sądzę, dobrze oddają myśl Herzoga): „Wystarczyło tych kilka wypowiedzianych przez Parsifala słów, by przywrócić do życia cały świat. T y c h parę słów wyraża podstawowe pytanie, które odnosi się nie tylko do K r ó l a - R y b a k a , ale do całego Kosmosu: gdzie jest najwyższa rzeczywistość, gdzie to, co święte, środek życia źródło nieśmiertelności, gdzie jest święty Graal? Nikt dotąd nie myślał o po­ stawieniu tego podstawowego pytania. A świat umierał od tej metafizycznej i religijnej obojętności z powodu kruchej wyobraźni i braku pragnienia dotarcia do prawdy" Images and Symbols New Y o r k 1961, s. 56, cyt. wg. Dariusza Czaji, op.cit., s. 37—38 Simone Weil, Świadomość nadprzyrodzona ( Wybór myśli), wyboru d o k o n a ł Jan Nowak, przeł. Aleksandra Olędzka-Frybesowa, Warszawa 1965, s. 150 Prot. Aleksander Schmemann, Vvedenije v lilergićeskoje bogoslovije, У М С А , Paryż 1961 Nie chodzi tu jednak o bergsonowskie identyfikowanie wyobraźni z pamię­ cią (przedstawione w dziele Materia i pamięć. O stosunku ciała do ducha, przeł. Wł. Filewicz, Warszawa 1926); zob. Gilbert Durand, Les structures anlhropologiques de Timaginaire. Introduction a Tarchetypologie generale, Grenoble 1960: Allier, s. 12 Le temps immobile, „Cahiers Internationaux de Symbolisme", 9—10, 1965—66, s. 48—50 Zob. C G . Jung, Mysterium Coniunctionis, wyd. cyt., s. 199 T e n motyw podkreślany jest szczególnie w alchemii chińskiej, por. M . Eliade op.cit., a także Jose Lezama L i m a , Ery Wyobraźni: biblioteka jako smok, szkic w zbiorze: Wazy orfickie, przeł. Rajmund Kalicki, K r a k ó w 1977, s. 159—88 Epistoła ad Hermannum, (w:) Theatrum chemicum, vol. V , Strasbourg 1622, wg. C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 236 Wydane w: Museum hermeticum, s. 337—72 Por. Fulcanelli, op.cit., s. 213—214 Polecić tu m o ż n a rozdział La salamandrę de Lisieux dzieła Les demeures philosophales Fulcanellego. N a temat logiki działań i s y m b o l ó w alchemicznych zob. Antoine Faivre, Pour une approche figurative de l'alchimie. (w:) Cahiers de IHermelisme — Alchimie, wyd. cyt., s. 153—69 Morienus Romanus, Sermo de transmutatione metallorum, (w.) Artis aurieferae .... Basileae 1593, vol. 2; fragment tego dzieła zamieszcza C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 272, stamtąd cytat. Limitation, ks. I I I , wg. Fulcanellego, op.cit., s. 182 Wg.: Bernard Chouraqui, Le scandale Juifou la subversion de la mort, Paris 1979: Hallier, s. 86—93 Jacob, Revelation alchimique, wg. A . Savoret, op.cit., s. 28 K s . Jerzy Klinger, Geneza sporu o epiklezę, Warszawa 1969, s. 110 Tamże, s. 49 n. A . Faivre, op.cit., s. 159 Zob. Jan Białostocki, Drzwi śmierci: Antyczny symbol grobowy i jego tradycja, (w:) tegoż, Symbole i obrazy w świecie sztuki, Warszawa 1982, s. 158—86; zob. też Britt Haarlov, The Half-Open Door. A Common Symbolic Motif within Roman Sepulchral Sculpture, Odende University Press, 1977 W Tablicy szmaragdowej (Tabula smaragdina) Hermes m ó w i : Et sicut omnes Res erunt ab Uno, meditatiione Unius: Sic omnes Res nataefuerunt ab hac Una Re Adaptatione. Zob. P . - G . Sansonetti, op.cit., s. 59—-61. Warto tu zwrócić uwagę, że znakomitym traktatem na ten temat jest Czarodziejska góra Tomasza Manna. W tym „alchemicznym" (według okreś­ lenia narratora tej opowieści) dziele, niektórzy z bohaterów n o s z ą nazwiska znaczące (na co zresztą zwraca Mann delikatnie uwagę). Chodzi tu o takie postacie jak Settembrini (od liczebnika siedem) lub Wehsal (co po niemiecku m o ż e oznaczać ból, żałość) — m ł o d y człowiek o skłonnościach masochistycz­ nych. G ł ó w n y bohater nazywa się Hans Castorp (radca Behrens m ó w i do niego i do jego kuzyna: „ O t o nasi Castorp i Polluks"), a cała książka p o ś w i e c o n a jest jego poszukiwaniom duchowego sobowtóra. Jorge Luis Borges, Pismo Boga, (w.) Antologia osobista, przel. Zofia Chądzyńska, K r a k ó w 1974, s. 193 (Borges umieszcza ten tekst wśród esejów !). Gerschom G . Scholem, La Kabbale et sa symbolique, Payot, Paris 1980, s. 186 Por. Jan Garewicz, Z perspektywy Schopenhauera: wina Piłata — wina Parsifala, „ E t y k a " 21, 1984, s. 25—40 P . - G . Sansonetti, op.cit., s. 29 Warto tu przypomnieć czerwony płaszcz odgrywający tak wielką rolę w Bramach raju Jerzego Andrzejewskiego — w kontekście z symboliką al­ chemiczną tego opowiadania. Zob. Fulcanelli, op.cit., s. 321 JulienNaud, Une philosophie de Imagination, Desclee, Tournai 1979,s. 104 O symbolicznym znaczeniu ślepoty w micie Edypa pisze Paul Ricoeur porównując na tym przykładzie m o ż l i w o ś ć dwu hermeneutyk — freudowskiej i heideggerowskiej. W duchu tej ostatniej: Tyrezjasz „... który nie ma oczu, widzi oczami ducha i intelektu — wie. A zatem Edyp, by dotrzeć do prawdy, musi stracić wzrok, stać się ślepym. W tym momencie stanie się ślepym jasnowidzem" (Konflikt hermeneutyk: epistemologia interpretacji, wyd.cyt., s. 143). 3 0 5 1 3 2 3 3 5 4 3 3 5 6 3 1 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 6 1 6 8 6 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 3 1 6 7 1 1 8 1 5 57 i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2129abdb3bfd11d9051ed1b1ce220b16.pdf 43ada029addde7da222eea1f8309d4c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3650 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3427 Title A name given to the resource Wyobraźnia antropologiczna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.34-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mencwel, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wyobraźnia antropologiczna Andrzej Mencwel Pongo żyły w lasach Majomby królestwa Loango. Historycy twierdzą, że Loango było dawnym państwem afrykańskim, lasy Majomby lokują wokół miasta o tej samej nazwie. Pongo „są zupełnie podobne do ludzi, ale tęższe i bardzo wysokie. Twarz mają ludzką, tylko oczy osadzone bardzo głęboko. Ich ręce, policzki, uszy nie są owłosione, jeśli nie liczyć brwi, które są bardzo długie. Chociaż reszta ich ciała jest dość włochata, sierść mają niezbyt gęstą, a barwa jej jest brunatna. Poza tym różnią się od ludzi jedynie budową nóg pozbawionych łydek. C h o d z ą prosto, trzymając się ręką za sierść na szyi; żyją po lasach, sypiają na drzewach i sporządzają tam sobie rodzaj dachu, który jc chroni przed deszczem." Autor tego opisu korzystał z cu­ dzych relacji i nie widział Pongo na własne oczy. T y m trudniej zapewne było mu wyobrazić sobie, że podczas chodzenia na nogach pozbawionych łydek trzeba trzymać się ręką sierści na szyji. Ale nie zaliczył Pongo do zwierząt, przeciwnie, sądził, że są „dzikimi l u d ź m i " . Warto przytoczyć argument, którym sąd swój poparł, zwłasz­ cza, że natkniemy się jeszcze na podobny, choć odwrócony: „ w opisie tych rzekomych potworów znajdujemy uderzające podo­ bieństwa do gatunku ludzkiego, różnice natomiast są mniejsze niż te, które daje się stwierdzić między jednym człowiekiem a drugim". Jeśli argument ten wydaje się nadto relatywny, bezwarunkowe jest przeświadczenie autora: lepiej w domnie­ manym zwierzęciu uznać człowieka, sądzi on, niż jakiegokol­ wiek człowieka potraktować jak zwierzę. Traktowanie przy tym nic jest tu tylko kwestią stosunków bezpośrednich, które, wobec ludów zwanych dzikimi, spełniały się zwykle w podboju i zniewoleniu; może być także kwestią języka opisu, typu klasyfikacji, a nawet kategorii gramatycznych (Pongo żyli czy też żyły?). Cytowany autor był w tej kwestii bezwzględny. Prostotakom - pisał „miałoby się czasem ochotę postawić takie samo pytanie, jakie oni mieli śmiałość rozstrzygać co do innych istot żyjących".' Traktując innych jak zwierzęta sobie bowiem wystawiają świadectwo. Claude Lévi-Strauss w przywoływanym tu tekście widzi nie tylko zapowiedź współczesnej etnologii, lecz także jej realny projekt lokujący j ą „pośród j u ż ustanowionych nauk przyrod­ niczych i humanistycznych" . Nie trzeba koniecznie podzielać teoretycznych pomysłów ani też naśladować metodologicznych procedur autora Antropologii strukturalnej, aby uznawać jego autorytet. Jan Jakub Rousseau może być bez wątpienia uznany za „twórcę nauk humanistycznych", jego Rozprawa o po­ chodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi za traktat etnologii ogólnej, a rozsławiony przez Lćvi-Straussa autorski przypis do niej za pierwszy manifest antropologii kultury. Na to samo miano zasłużył również Giambattista Vico, gdyż pierwszy ewokował całościowe pojęcie kultury a jej dzieje utożsamił z dziejami ludzkości, oraz Immanuel Kant, który czyniąc czas i przestrzeń kategoriami ludzkiego umysłu cały poznawalny świat uczynił światem kultury. Obok Rozprawy o pochodzeniu nierówności należałoby więc postawić Naukę nową, która mówi 2 * Wstęp do nowego, zmienionego i poszerzonego wydania pierw­ szego tomu Wiedzy o kulturze, zatytułowanego Antropologia kultury. Zagadnienia i wybór tekstów, opracowali Grzegorz Godlewski, Leszek Kolankiewicz, Andrzej Mencwel, Mirosław Pęczak, Wydawnictwa Uniwersyletu Warszawskiego, Warszawa 1995 (w druku). 34 0 „świecie narodów, jaki stworzyli sami ludzie" oraz Krytykę czystego rozumu, dowodzącą, że w stałych formach rozumu mieszczą się zmienne, empiryczne, więc kulturowe treści. Pierwszy manifest antropologii kultury pozostaje natomiast wyłączną własnością Jana Jakuba Rousseau. W nim to właśnie zjawiają się Pongo i z ich powodu rozważa się kwestię takiego stosunku do istot żywych, który nie byłby podejrzany o ze­ zwierzęcenie. „Ludzie mogą sobie jeździć tam i z powrotem", pisze Rousseau o modnych wówczas sprawozdaniach z podróży, „filozofia, rzekłbyś, nie podróżuje", a „pod górnolotną nazwą poznawania człowieka każdy uprawia wyłącznie poznawanie własnych rodaków." Etnologia czy też antropologia kultury jest filozofią, która udała się w podróż, a poznawanie człowieka uprawia przez poznawanie i n n o z i e m c ó w . Napisany dwieście lat później Smutek tropików Claude Levi-Straussa jest jednym z niewątpliwych arcydzieł takiej filozofii, jak zresztą wcześniej Argonauci Zachodniego Pacyfiku Bronisława Mali­ nowskiego. Mniej tu zatem ważne są odgraniczenia czy też rozgraniczenia różnie nazywanych dziedzin wiedzy, te bowiem, jak dziś lepiej wiemy, związane są raczej ze społeczną instytu­ cjonalizacją nauki niż z podziałem dziedzin poznania. Etnolo­ gia, antropologia kultury czy też antropologia społeczna zaczną się konstytuować jako dziedziny nauki normalnej (to znaczy akademickiej, czyli uprawianej w uniwersytetach) sto lat po manifeście Jana Jakuba, a po następnych stu latach, już w naszych czasach, osiągną postać dojrzałą. Manifest ten byłby więc, w akademickiej perspektywie, manifestem bez skutków, przynajmniej bez skutków bezpośrednich. Zwłaszcza, że inic­ jatorzy antropologii, Edward Burnett Tylor (autor Kultury pierwotnej, 1871) oraz Lewis Henry Morgan (aktor Społeczeńst­ wa Pierwotnego, 1877), najpewniej nie zwrócili na niego uwagi. A jednak to wraz z tym manifestem filozofia udała się w podróż, kategorie poznawcze zostały więc wyrwane z dog­ matycznej drzemki; aby w cudzoziemcu uznać człowieka, trzeba w sobie zakwestionować tuziemca. W ten sposób dokonało się coś więcej niż wyodrębnienie i akademickie umiejscowienie jednej dziedziny nauki; objawiła się w y o b raźriia antropologiczna. 1 Aby lepiej uobecnić właściwości tej wyobraźni, wskażmy najpierw jej przeciwieństwo. W grudniu 1832 roku, po rocznej żegludze, odbywający wyprawę naokoło świata angielski okręt Beagle wpłynął na wody Cieśniny Magellana. Sekretarz tej wyprawy, młody Karol Darwin (w Autobiografii napisał potem, że podróż ta była najdonioślejszym zdarzeniem jego życia 1 zdecydowała o całej jego dalszej karierze) ujrzał Ziemię Ognistą i jej mieszkańców. Nie można powiedzieć, że ich widok był dla niego zupełnym zaskoczeniem, ponieważ na pokładzie okrętu wracało troje „ c y w i l i z o w a n y c h " uprzednio w Londynie krajowców. Darwin był więc j u ż z nimi obyty, a wrażenia swoje zapisywał takim językiem, jaki uznał za stosowny. Były to więc, pisał „najnędzniejsze i najbardziej upośledzone istoty, jakie kiedykolwiek o g l ą d a ł e m " . Te „ u p o d l o n e " , przypominające operowe diabły „ d z i k u s y " były „wzrostu skarlałego", miały „czarne, splątane k u d ł y " , „skórę brudną i tłustą", „zachowanie ich było odrażające", „gestykulacja g w a ł t o w n a " , „głos niemi­ ł y " , „język nic zasługiwał prawie na miano artykułowanego", a „od szybkiego gadania miały na ustach p i a n ę " . Nic więc �dziwnego, że przypominały Darwinowi orangutany, oglądane niegdyś w londyńskim zoologu. To w tym opisie właśnie natykamy się na argument Rousseau, ale znamiennie odwrócony: „nigdy nie przypuszczałbym, jak wielka jest różnica między człowiekiem dzikim a cywilizowa­ nym. Jest ona większa niż między dzikim a udomowionym zwierzęciem, o tyle większa, o ile człowiek ma większą niż zwierzę możliwość doskonalenia s i ę " . Jakkolwiek relatywne wydałoby się nam określenie tych różnic, można bez przesady powiedzieć, że gatunki zwierzęce opisywał Darwin bardziej ludzkim językiem niż ten gatunek ludzki, którego opis nasunął mu język zwierzęcy. M o ż n a też przypuszczać, że nie znał maksymy, której polemicznego przekształcenia dokonał, i nie widział, że jego portret dzikiego jest przeciwieństwem wizerun­ ku stworzonego przez Rousseau. 4 W języku tym bezwiednie wypowiadała się postawa, której właściwości miały zostać wysublimowane jako n a u k a , z de­ cydującym zresztą samego Darwina udziałem. Nie wchodzę tu w kwestię socjaldarwinizmu czy nacjonaldarwinizmu, w wyros­ łe bez woli twórcy ewolucjonizmu zarodki ideologicznych zwyrodnień. Arcydzieła idei, podobnie jak arcydzieła sztuki, podlegają procesom recepcyjnym tak zawiłym jak sploty międzyludzkich relacji zawiązywanych za tym pośrednictwem, wystrzegam się więc uproszczonych osądów. Rola Darwina w historii nauki jest niepodważalna, a odnośne podręczniki pełne najwyższych jej ocen. Autor dzieła O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o utrzymaniu się doskonalszych ras w walce o byt stworzył coś więcej niż teorię ewolucji biologicznej, stworzył także wzór myślenia, czyli ewolucyjny, jak to się dziś określa, paradygmat nauki. Paradyg­ mat ten w tej samej mierze obowiązywał w biologii, co w kosmologii i geologii, a także w socjologii i antropologii. Fakt, że powszechnym uznaniem cieszyły się wówczas takie na przykład rozprawki, jak O ewolucji religii u różnych ras ludzkich albo o Ewolucji rodzajów w historii literatury, jest pięknym tego świadectwem. Posługuję się pojęciem paradygmatu roboczo i pomijam dyskusje, jakie się wokół niego toczą w filozofii. Przyjmuję, że paradygmat wyodrębnia dziedziny nauki, określa tak zwane jej prawa, wskazuje problemy i sposoby ich rozwiązywania. A l e nie sam paradygmat nauki nas tutaj zajmuje, lecz jego przednaukowe przesłanki, czyli właśnie wyrażająca się w nim wyobraźnia. Czyż w relacji Darwina przesłanki te nie są schwycone w działaniu, na gorącym, by tak rzec, uczynku? Czyż nie przemawia tu postawa pewna, że jest koroną bytu, że pozycja ta jest gwarantowana prawami natury, że prawa te są konieczne i rozumne? Natura jest tu nie tylko siłą, jest też mądrością, ma w sobie wzory doskonałości, a panem czyni tego, kto wzory te odczytuje - on to innym istotom żywym wyznacza miejsce w hierarchii stworzeń. Oto przeświadczenia, które wysublimują się potem i rektyfikują w teorii naukowej. Na Ziemi Ognistej Darwin nie mówił jeszcze o przetrwaniu najsilniejszych (czyli najdoskonalszych), ale j u ż wiedział, że „gatunki, które nie ewoluują, wymierają". Peszerejowie (w swoim języku nazywali się oni Kaweskar, czyli ludzie po prostu), „martwo urodzona g a ł ą ź " , jak ich określił, wymarli naprawdę. W tym, niestety, się nie pomylił. 5 Kiedy załamuje się, wyrażona w bezwiednej aksjologii tej relacji, postawa zasługująca na to, aby nazwać j ą zoologiczną? Całość bytu, nie wyłączając człowieka i jego tworów, czyni ona przyrodniczą, a jednocześnie odmienność od własnych wzorów kulturowych klasyfikuje zoologicznie. Parafrazując Rousseau można powiedzieć, że pod górnolotną nazwą poznawania świata uprawia się apologię samego siebie. Jestem świadom, że residua tej postawy tkwią w każdym z nas i dają o sobie znać w wielu odruchach, także językowych (stąd różne skamieliny frazeologiczne typu „jak pies", „jak świnia", „jak osioł"), a źródłem ich są tak archaiczne złoża mentalne, jak te, który w niezliczonych plemionach i etniach ugruntowały samonazwania będące homonimami nazwy ludzie. Jeśli Kaweskarom dla tej apoteozy wystarczała sama nazwa, dżentelmenom z okrętu Beagle potrzebna była jeszcze nauka, która apoteozę uzasadniała, a jeden z nich zaczynał właśnie j ą formułować. Etnocentryzm jest postawą tak starą, jak mit genezy, każdej etni gwarantujący boski rodowód. Pewna tajemnicza osobliwość tej sytuacji polegała na tym, że postawa ta została odrzucona, zanim zdołała dojrzeć, odrzucił j ą wcześniej Jan Jakub Rousseau, ale odrzucenie to nie zostało należycie dostrzeżone. Ś w i a d o m o ś ć zeszłowieczną, zwłaszcza tę, która wyrażać się miała w konstrukcjach naukowych, zdominowała postawa Darwina. Postawa Rousseau miała pe­ wien odgłos u poetów, a nie uczonych czy myślicieli. Trzeba było być romantycznym poetą, aby przejmować przesłanie „ d z i a d ó w " , podobnie jak na drugim kontynencie trzeba było być romantycznym powieściopisarzem, aby utożsamiać się z Ostatnim Mohikaninem. To, że powieściopisarz był znajomym poety i razem jeździli konno w okolicach Rzymu, było głuchym trafem, gdyż nikt nie zapisał ich r o z m ó w . Lewis Henry Morgan natomiast zdawał się nie mieć wątpliwości: „Historia rodu ludzkiego jedna jest w swym początku, jedna w doświadczeniu, jedna w postępie" - pisał w przedsłowiu swego najsławniej­ szego dzieła. Podobnie Edward Burnett Tylor: „Ogólny prze­ bieg poszukiwań usprawiedliwia pogląd, że człowiek cywilizo­ wany jest w ogóle nie tylko rozumniejszym i zdolniejszym, ale nawet lepszym i szczęśliwszym niż dziki, barbarzyńca zaś zajmuje miejsce p o ś r e d n i e " . C h y b a , żeby samo skupienie uwagi na „pierwotności" uznać za oznakę zwątpienia. Zwłaszcza, że „pierwotność" dzisiaj sama jest problemem. 6 „Człowiek nie jest dalszym ciągiem ewolucji, lecz ze­ rwaniem wątku, przeciwstawieniem się m u " - napisał Stanisław Brzozowski i choć bezpośrednie oddziaływanie jego filozofii było ograniczone, aforyzm ten pozostaje krystalicznym wyra­ zem tej wyobraźni, j a k ą nazwaliśmy antropologiczną. Czło­ wiek nic mieści się ani logicznie, ani empirycznie w porządku przyrody. Nie mieści się w nim logicznie, ponieważ teoria ewolucji jest wytworem tego samego umysłu, który w schemat swój chce włączyć. Nie daje się też w porządku przyrody umieścić empirycznie, ponieważ wytwarza świat, który przyro­ dniczym nie jest, lecz przeciw przyrodzie jest budowany lub nad nią nadbudowany. Ten świat nazywamy k u l t u r ą i jakkol­ wiek wieloznaczne byłyby dookreślenia tego pojęcia, jego relacja wobec natury jest oczywista. Relacja ta jest wyob­ rażeniem twórczym, ale nie byłoby antropologii kultury jako wyodrębnionej dziedziny wiedzy bez tej zmiany wyobraźni, która wyobrażenie to zrodziła. 7 Rodowód tej zmiany jest długi. M o ż n a poszukiwać go w łacińskich jeszcze przesunięciach znaczeniowych, które upra­ wie nadały symboliczne znaczenie. Należy zwracać uwagę na to, że j u ż w X V I I wieku w świadomości europejskiej pomiędzy opozycją racjonalizmu i empiryzmu wyłaniają się zalążki takiej wizji świata, która odwołuje się do nazwy „kultura". Należy zwłaszcza pamiętać o trzech wielkich osiemnastowiecznych twórcach humanistycznych, jakich wskazałem z początku. Ale zmiana naprawdę decydująca dokonuje się przed stuleciem - w y o b r a ź n i a a n t r o p o l o g i c z n a staje się domi­ nująca. Byt nie jest jednorodny, lecz różnorodny, a miejsce schematu linearnego następstwa jego form przyrodniczych zajmuje wizja wielobarwnej polimorfii jego form kulturalnych. Rasa, plemię, naród - podobnie jak małżeństwo, rodzina i pokrewieństwo - to nie jest to, co przyroda zrobiła z człowie­ kiem, lecz to, co człowiek zrobił sam ze sobą. Jest to wytwór gatunkowej kreacji, tak jak odmiany zwierząt domowych. 35 �Morgan i Tylor nie byli tak prostymi ewolucjonistami jak głoszą ich deklaracje i mają pewien udział w tej przemianie. Morgan pierwszy w społeczności rodowej (Irokezi zafascyno­ wali go tak, jak Darwina stwory kopalne, i służył i m całe życie) upatrywał spełnienie ideałów wolności, równości i braterstwa, z tego także powodu jego dzieło zwróciło uwagę Marksa i stało się podręcznikiem socjalistów. Tylor kolekcjonując przykłady sławnych „survivals" czyli przeżytków natrafiał u dzikich często ,,na szczegóły godnej podziwu moralności i doskonałości s p o ł e c z n e j " . C z y to etnograficzne zaciekawienia same z siebie wyprowadzały badaczy poza ciasne ramy doktryny, czy też jej rozluźnienie zwracało ich ku tego rodzaju ciekawości - nie da się rozstrzygnąć. W każdym razie, skoro już raz skupiono uwagę - a dokonał tego właśnie Morgan - na systemach pokrewieńst­ wa i pierwotnych związkach społecznych, problematyka ta na zawsze miała pozostać ośrodkiem antropologicznej uwagi. Podstawą bowiem tej budowli, j a k ą człowiek wznosi ponad przyrodą, są związki międzyludzkie, różne sposoby ich utrwala­ nia. Podobnie Tylor stworzył projekt antropologii, który wiązał ze sobą socjalne i symboliczne aspekty kultury. Podtytuł jego głównego dzieła: Badania rozwoju mitologii, fdozofń, wiary, mowy, sztuki i zwyczajów jest często przypominany jako pierwsze określenie zakresowe antropologii. Jeśli wyjąć z niego słówko „ r o z w ó j " , i dziś każdy mógłby się pod nim podpisać. Czy twierdzę przeto, że różnice teoretyczne i metodyczne pomiędzy ewolucjonizmem i socjologizmem, dyfuzjonizmem i funkcjonalizmem, psychokulturalizmem i strukturalizmem są pozorne, a ważniejszy od nich jest zewnętrzny zakres dziedzi­ ny? Nie, tego nie twierdzę - zewnętrzny zakres dziedziny trudno byłoby inaczej niż negatywnie określić. Określenie pozytywne natrafia na nieprzezwyciężalne trudności, skoro antropologowie zajmują się prawie wszystkim - systemami wymiany i sposoba­ mi żywienia, typami rodziny i formami wierzeń, wzorami obyczajów i strukturami mentalnymi, a także czasem, prze­ strzenią, ciałem i osobą - by przytoczyć niektóre tylko tematyzacje tego podręcznika. Negatywnie natomiast dałoby się powiedzieć, że tworząc naukę nie zajmują się antropologią nauki, ale i to ograniczenie przestaje j u ż dzisiaj być aktualne." Struktury poszczególnych doktryn zatem, zachodzące pomię­ dzy nimi filiacje i rozbieżności nie są pozorne, ale pierwszo­ rzędne znaczenie mają wtedy, kiedy konstruuje się doktrynę albo też przedstawia historię jakiejś dziedziny nauki jako autonomiczną historię jej własnych problemów. Ani jedno, ani drugie nie jest zadaniem tego wprowadzenia. Nie przedstawia się więc tutaj żadnej doktryny z osobna ani też wyodrębnionej dziedziny nauki w całości. Od metodologii ważniejsze są wskazane poszczególnymi tematami zjawiska, a od teoretycznej „czystości" - wydajność, by tak rzec, sposobu ujęcia. Dlatego obok Malinowskiego jest tu Lévi-Strauss, ale obok Znaniec­ kiego jest też Eliade, a obok Ruth Benedict - Ossowska. To, że jedni jako antropologowie się określali, a drudzy samookreślenia takiego unikali, nie jest tu istotne. Nie nauka, lecz wyobraźnia jest korelatem tego wyboru i nie indoktrynacja, lecz inspiracja jego zadaniem. Wyobraźnia stwarza wyobrażenia, inspirować wyobrażenia to otwierać oczy, kierować wzrok, skupiać spojrzenie. Jeśli kultura jest swoistym porządkiem ludzkim wzniesionym ponad żywiołem przyrody, trzeba jako porządek j ą pojmować. Zakłada się przeto, że nie jest ona zbiorem przypadkowym, lecz systemowym, nie jest rozproszoną konstelacją, lecz skupioną konfiguracją. Wzory kultury Ruth Benedict jako realizacja tego założenia przetrwały próbę wielu krytyk, pozostając dziełem j u ż dzisiaj klasycznym. Ich odległym w czasie, ale nie w duchu poprzednikiem była wspomniana j u ż Nauka nowa. Nie tylko cykliczna sekwencja typów kultury była ważna w tej nauce, ale i to, że każdemu z tych typów odpowiadały własne rodzaje 36 logiki i metafizyki, polityki i ekonomiki. Przedsięwzięcie Vico, podobnie jak przedsięwzięcie Ruth Benedict, było wyobraź­ niową idealizacją, różnice j ę z y k ó w , w jakich je wyrażono, mają dziś znaczenie okolicznościowe. Wyobrażamy sobie kultury jako zasadniczo izolowane, bez­ władnie stałe i harmonijnie spójne (Kaweskarowie tak trwali prawdopodobnie około pięciu tysięcy lat), ale j u ż samo pojawie­ nie się badacza, cóż dopiero handlarza lub zdobywcy, równo­ wagę tę narusza. Wizja kultury osobnej, spójnej i niezmiennej jest więc idealizacją, ale bez niej nie można rozeznać się w świecie kultur wszechstronnie skrzyżowanych, dynamicznie zmiennych i wewnętrznie sprzecznych. Nie można też uchwy­ cić stopnia tych zmieszań, zmienności i sprzeczności. Już Rousseau tworzył hipotezę człowieka natury, aby rozpoznać człowieka kultury. W z ó r kultury jest zatem typem idealnym, podobnie jak inne przedstawione tu, zwłaszcza historyczne tematyzacje (tradycyjna, szlachecka, mieszczańska, masowa, alternatywna), które jako takie winny być pojmowane. Typ idealny, jak tego uczył Max Weber, nie jest realnością em­ piryczną, lecz logiczną konstrukcją jej cech istotnych. Bez niego jednak realności tej nie da się pojąć. Indianie Zuni mieli być spokojni, wstrzemięźliwi, przyjaźni i łagodni, odczuwać odrazę do używek i ekstaz, a ich ziemskiej życzliwości patronowała życzliwa również kosmologia. W przeciwieństwie do nich Kwakiutlowie byli śmiali i gwałto­ wni, dążyli do ekstatycznych szaleństw i osiągania mocy tajemnych, wydawali huczne uczty, na których rywalizację doprowadzali do samozatraty. Charakterystyki takie, oczywiś­ cie, mogą dotyczyć tylko typów idealnych, przez Ruth Benedict nazwanych apollińskim i dionizyjskim wzorem kultury. Ale jeszcze jeden ważny problem w typologizacji tej został po­ stawiony - konfiguracja osobowości, twierdzi autorka, jest tożsama z konfiguracją kultury. Jest to teza uznawana zwykle za wyzywającą. Czy to znaczy, że wszyscy Zuni byli identyczni i wszyscy też Kwakiutlowie - oto pytania, które natychmiast się zjawiają. Nie, odpowiada autorka, a za nią inni antropologowie podobnej orientacji. Nie idzie tu o identyczność osobników, rzecz jasna, lecz o tożsamość osobowości, nawet tylko „osobo­ wości podstawowej" . Konfiguracja osobowości oznacza bo­ wiem podstawowe tej osobowości kulturowe wyposażenie. Inne na przykład podstawowe wyposażenie otrzymuje się w kulturze, w której do nagości cielesnej panuje stosunek „naiwny" (jak w Europie średniowiecznej), a inne, gdy stosunek ten staje się „sentymentalny" (jak w Europie nowoczesnej). 9 10 Kategoria osobowości zastąpiła współcześnie kategorię tem­ peramentu, dominującą jeszcze kilkadziesiąt lat temu w świado­ mości naukowej i mentalności potocznej. Temperament był wrodzony, zdeterminowany i statyczny, ajego siedliskiem mógł być kolor skóry, kształt czaszki albo wydzieliny gruczołów. Osobowość jest stwarzana, kształtowana i dynamiczna, a reali­ zuje się w interakcjach - z rodzicami, rodzeństwem, grupą rówieśniczą i społeczną. Nie trzeba być wyznawcą psycho­ analizy, aby uznać jej przełomowe tu znaczenie. Kategoria osobowości, dynamiczna zarówno w tym, co świadome, jak i w tym, co nieświadome, oraz we wzajemnych między tymi sferami relacjach; kształtowana przez elementarne interakcje, których wzory są potem przenoszone na wszystkie inne stosunki międzyludzkie, pozostanie dziełem Zygmunta Freuda, nawet gdyby całe jej konkretne rozumienie (libido, id, ego, superego) miało zostać zmienione. Nie ma wyobraźni antropologicznej bez kulturowego rozumienia osobowości, nie ma tego rozumie­ nia bez krytycznego przyswojenia psychoanalizy. Kompleks Edypa nie jest uniwersalny ponieważ właściwy jest europejskiej rodzinie patriarchalnej. W melanezyjskiej rodzinie matrylinearnej nienawiść jest odwrócona od ojca i skierowana ku wujowi (gdyż brat matki występuje w roli ojca), a pokusy kazirodcze �zwrócone są raczej ku siostrze niż ku matce. Nawet mit o kazirodztwie syna i matki zostaje zastąpiony przez mit 0 kazirodztwie brata i siostry. W ten sposób, polemizując z Freudem, Malinowski naprawdę go potwierdza: w interakc­ jach oto kształtuje się nie tylko struktura osobowości, ale nawet jej wyobraźnia." W tej perspektywie kategoria osobowości jest czymś więcej niż tylko jednym z tematów antropologii kultury - jest jej osią myślową albo, gdy idzie o kształt wyobraźni - ogniskową widzenia. Egipskie piramidy pozostają monumentalnym absur­ dem bez wierzących w to, że zmarły nadal żyje w grobie; azteckie rytuały ofiarne są zbrodniczym zwyrodnieniem bez pragnących podtrzymać nimi sklepienie niebieskie, a współ­ czesne reżimy totalitarne znajdują swoje odzwierciedlenie w rysopisie osobowości autorytarnej. Czas cykliczny i czas linearny; przestrzeń lokalna i globalna; wspólnota tradycyjna partycypująca w mistycznej jedności bytu oraz osoba osiągająca autonomię jako kategoria prawna, etyczna i filozoficzna; hierarchiczna struktura stanowa oparta na więziach osobowych 1 demokratyczna struktura społeczna wsparta na związkach rzeczowych - wszystko to są typologiczne idcalizacje zro­ zumiałe naprawdę wtedy, gdy spojrzymy na nie przez pryzmat osobowości. Nie jest ona skryta w żadnych organicznych wydzielinach i nic podlega żadnej takiej determinacji. Jest przez kulturę tworzona i w niej może być stwarzana. Na tym właśnie polega jej humanistyczny sens. „Człowiek d z i k i " , a więc pewna legenda osobowości, wkro­ czył do świadomości europejskiej wraz z odkryciem Ameryki. Już pierwsi demaskatorzy zagłady spowodowanej przez konkwistę (jak Bartolomé de las Casas, autor pamiętnej Krótkiej relacji o wyniszczeniu Indian, ok. 1540) w wizerunku Indianina łączą dzikość z dobrocią, a Michał Montaigne, który nic tylko czyta zamorskie relacje, ale dostrzega też swoich chłopskich sąsiadów, zaczyna d o m n i e m y w a ć , że człowiek z natury jest dobry. Pierwsze zalążki antropologicznej refleksji są więc nicrozdzielnie związane z fascynacją „pierwotnością". M i t dobrego dzikusa, cudowność świata „tysiąca i jednej nocy", Pers pouczający Europejczyków, hipoteza stanu natury oraz idea geniuszu ludowego - wszystko to są różnorodne ekspresje tej fascynacji. Wraz z ukonstytuowaniem etnologii jako nauki fascynacja ta zostanie usankcjonowana - „pierwotność", jak wiemy, zjawia się w tytułach dwóch jej dzieł założycielskich. Jakkolwiek radykalnym poddawano by krytykom te dzieła, nazwy, a z nimi określenia zakresu, nie uległy zmianie, najwyżej były cieniowane. Malinowski pisze o „społeczeństwie pierwotnym" i o „społeczności dzikich", a Lévi-Strauss „men­ talność pierwotną" zamienia na „myśl nieoswojoną", czyli „dziką". „Człowiek pierwotny", „kultura pierwotna", „społe­ czeństwo pierwotne" byłyby to więc przyjęte określenia za­ kresowe antropologii, a zjawiska wskazane tymi nazwami można by uznać za odpowiedniki wyobraźni antropologicznej. Mówimy dzisiaj zresztą w języku polskim „pierwotny", a nie „prymitywny", aby negatywnemu nacechowaniu wartościują­ cemu przeciwstawić pozytywne. „Pierwotny" to nie znaczy tylko uprzedni, to znaczy także utracony. Jeśli tak, trzeba zapytać, czy antropologia jest wiedzą o tym, co utracone, czy też o tym, co niezbywalne? „Pierwotny" był dawniej zbliżony znaczeniowo do „ ź r ó d ł o w e g o " , „początkowe­ go", „elementarnego" i kojarzony z zalążkowymi formami społeczeństwa i kultury. Potem oznaczał to, co „przed" - a więc uprzednie, przedcywilizacyjne, przedurbanizacyjne, przedindustrialne, wreszcie (współcześnie j u ż najczęściej) przedpiśmienne. W każdym z. tych określeń, nawet we współczesnym, które wydaje się niemal opisowe, przeważa element negatywny - kultury pierwotne definiuje się przez to, czego są pozbawione - j u ż to cywilizacji, j u ż to urbanizacji, j u ż to industrii, wreszcie pisma. Wyczuwalny jest także, choć niejawny, wpisany w takie określenia ewolucyjny schemat wartościujący. Równolegle jednak, wraz z rozrostem szczegółowych studiów terenowych, przybywało pozytywnych składników rozumienia pierwotności: były to społeczności małe i przejrzyste, o bezpośrednich więziach osobowych, intensywnej komunikacji ustnej oraz spójnych i spajających wyobrażeniach symbolicznych. Wraz z krzewieniem się tych studiów rosła też fascynacja różnorod­ nością kultur ludzkich, a „ p i e r w o t n o ś ć " ulegała postępującej sentymentalizacji. Nic tylko antropologia jako nauka, lecz ożywiająca j ą wyobraźnia wydawały się rozdarte między rozumieniem pierwotności jako stanu uprzedniego, a pojmowa­ niem jej jako ideału utraconego. To, co dla Morgana czy Tylora mogło być tylko uwagą uboczną, dla Ruth Benedict i LeviStraussa stawało się wyznaniem wiary. Etnologia przestawała być filozofią, która udała się w podróż, stawała się filozofią ucieczki. Ucieczki od społeczeństwa cywilizowanego, zur­ banizowanego, industrialnego - i od jego kultury: standaryzo­ wanej, homogenizowanej, korumpowanej. Słowem - ucieczki od społeczeństwa masowego i kultury masowej. To dlatego Jan Jakub Rousseau mógł być jej profetą. Ale naprawdę nie ma dokąd uciekać, z czego autor Rozprawy 0 pochodzeniu nierówności zdawał sobie sprawę. Stan natury, tak jak go w rozprawie tej e w o k o w a ł , był stanem całkowicie przedspołecznym i przedkomunikacyjnym, nie istniały w nim żadne trwałe formy więzi międzyludzkiej i żadne ustalone sposoby porozumienia. Mógł więc być intelektualnie obranym punktem obserwacyjnym, z którego lepiej widać dylematy procesu cywilizacji, ale nie mógł być ideałem ludzkim - tym była osobowość pełna, kultura twórcza i umowa społeczna. „Kultura pierwotna" jest, jak zaznaczyłem, typem idealnym, ponieważ nie znamy kultur naprawdę izolowanych, niezmien­ nie stałych i harmonijnie spójnych. W każdym razie kiedy pojawia się tam podmiot poznający, przestają j u ż być one izolowane, stałe i spójne. Znamy natomiast dostatecznie wiele przykładów zagłady spowodowanej przez pojawienie się tego podmiotu, i to nie tylko w czasach las Casasa, ale i w naszych: nie ma j u ż Ajnów i Kaweskarów, nic wiemy też nawet, jak nazywali się pierwotni mieszkańcy Tasmanii, znikają Bororo 12 1 inne plemiona Amazonii, a „Ikowie, ludzie g ó r " afrykańskich zostali sprowadzeni do stanu w obozach koncentracyjnych zwanego zmuzułmanieniem. Ishi, ostatni wolny Indianin pół­ nocnoamerykański, ostatni też członek swego plemienia, zmarł jako dozorca Muzeum Antropologii Uniwersytetu Kalifornijs­ kiego.' Ishi znaczyło człowiek. Człowiek nie jest w stanie żyć po ludzku poza środowiskiem żywotnym, solidarnym i zadomowionym. „Pierwotność" nie jest przeto wyłączną właściwością społeczeństw uprzednich, a zwłaszcza utraconych, jest właściwością wszelkich zasługują­ cych na swą nazwę społeczeństw. I m bardziej rozczłonkowana i skomplikowana jest cywilizacja - tym większa potrzeba lokalności i przejrzystości. I m bardziej rozproszone i urzeczowione więzy międzyludzkie - tym większe pragnienie związ­ ków skupionych i osobowych. I m bardziej upośredniona i okaz­ jonalna komunikacja - t y m większe łaknienie porozumienia intensywnego i bezpośredniego. I m bardziej rozbite i sprzeczne wyobrażenia symboliczne - tym większy głód wyobrażeń spójnych i spajających. Kojarząc niegdyś w wizerunku dzikiego pierwotność z dobrocią dano wyraz obawie, że utrata pierwotno­ ści jest też utratą dobroci. Restytucja tak pojętej pierwotności bywa współcześnie zwodniczym hasłem różnych fundamen­ talistów religijnych, nacjonalnych i etnicznych. M o ż e się ona jednak objawiać również we wspólnotach rodzinnych, sąsiedz­ kich, wyznaniowych, zawodowych, ideowych i artystycznych. Nie ma wątpliwości, który z tych dwóch sposobów jej odzys­ kiwania jest właściwy, zwłaszcza, że dobrze znamy złowrogie 3 37 �skutki wszelkich fundamentalizmów. „ M a ł a Itaka" jest ziemią i obiecaną, a nie „Tysiącletnie K r ó l e s t w o " . kultury nie jest tylko wiedzą o t y m , co uprzednie i utracone, jest Kultura jest nieustanną oscylacją pomiędzy tym, co pierwo­ stowarzyszenie. również wiedzą o tym, W tej perspektywie antropologia co niezbywalne. Nie trzeba więc tne, a t y m , co w t ó r n e . Pierwotne są bez wątpienia rodzina, koniecznie uprawiać jej w lasach Majomby królestwa Loango. pokrewieństwo i wspólnota, a wtórne - własność, władza M o ż n a pytać samego siebie, czy chodzi się prosto, pytać zatem świętości, 0 właściwe relacje p o m i ę d z y t y m , co święte i powszednie, materializacja plemienne i obywatelskie, społeczne i państwowe, duchowe i państwo. Pierwotne jest r ó w n i e ż doświadczenie duchowości i całości, a wtórna i racjonalizacja fabrykacja, rzeczwistości. R ó ż n e , klasyczne j u ż trafnie wskazywały bieguny tej oscylacji: s a c r u m fanum, sociétés i civitas, i teorie pro- wspólnota 1 intelektualne. M o ż n a zatem spojrzeć na siebie jak na Pongo i uprawiać antropologię we w ł a s n y m domu. Do czego wprowa­ dzenie to zachęca. PRZYPISY ' Wszystkie cytaty z Rousseau według wydania: Trzy rozprawy z. filozofii społecznej, przekład Henryka Elzenberga, Warszawa 1956 Zob. Claude Lévi-Strauss, Jan Jakub Rousseau - twórca nauk humanistycznych, przekład Leszka Kolankiewicza, „Twórczość" nr 6/1984 Wskazuję jedyne, jak dotąd, dwa polskie wydania obu tych dzieł. Pierwsze: Edward Burnett Tylor, Cywilizacja pierwotna. Badania rozwoju mitologii, filozofii, wiary, mowy, sztuki i zwyczajów. Przekład Zofii A. Kowerskiej ze wstępem i dodatkami dotyczącymi rzeczy słowiańskich, a zwłaszcza polskich oraz życiorysem autora przez Jana Karłowicza, t. I, Warszawa 1886; t. I I , Warszawa 1898. Ten przekład, nad którym pieczę sprawował wybitny etnograf, ma błędny niestety tytuł: poskim odpowiednikiem Primitive Culture jest Kultura pierwo­ tna, a nie Cywilizacja pierwotna. I drugie: Lewis Henry Morgan Społeczeństwo pierwotne czyli badanie kolei ludzkiego postępu od dzikości przez, barbarzyństwo do cywilizacji, przekład A . B . (Aleksandry Bąkowskiej, przyjaciółki Aleksandra Świętochowskiego). Objaśnienie i uzupełnienia Marksa-Engelsa, Warszawa 1887. Należałoby oczeki­ wać, że w stulecie tych edycji nastąpią zrewidowane i poprawione wznowienia. Zwłaszcza, że oba te pomnikowe przedsięwzięcia zostały wówczas zrealizowane środkami właściwie społecznymi - Morgana wydano nakładem „Prawdy", a Tylora nakładem „Głosu". Karol Darwin, Podróż na okręcie Beagle, przekład Kazimierza W. Szarskiego, Warszawa 1951. Wszystkie ujęte w cudzysłów, a dotyczące Kaweskarów określenia pochodzą z tego ( X . Ziemia Ognista, s. 196-221) rozdziału książki Darwina. Jean Raspail, autor poświęconego Kaweskarom prozatorskiego studium Qui se souvient des Hommes..., Paris 1986 (wyd. polskie Któż pamięta Ludzi z Ziemi Ognistej, przekład Marka Puszczewicza, Warszawa 1990. Przekład dobry, ale w tytule nie oddający owej wyłączności samonazwania (Kaweskarowie dla siebie bowiem nie byli „Ludźmi z Ziemi Ognistej", lecz „Ludźmi" po prostu), cytuje najpewniej oryginalne sprawozdania Darwina dla Royal Society, więc można tam znaleźć określenia jeszcze bardziej dosadne (por. s. 147-192 wyd. francuskiego oraz 107-141, wyd. polskiego). Wstrząsają­ cy rozdział X (Le cannibales de la Junon, wyd. pol. Kanibale z Junony, opowiada o tym, jak na paryskiej wystawie światowej roku 1878 pokazywano rodzinę Kaweskarów jako przykładowych ludożerców. Oto zoologia, by tak rzec, stosowana, i to zaledwie sto lat temu. Wprowadził je, jak wiadomo, Thomas S. Kuhn w głośnej pracy The Structure of Scientific Revolution (wyd. polskie Struktura rewolucji naukowych, przekład Heleny Ostromęckiej, tłumaczenie przejrzał, redagował i posłowiem zaopatrzył Stefan Amsterdamski, Warszawa 1968). Sam on nie zdefiniował pojęcia paradygmatu należycie, a na zarzuty krytyków odpowiedział, ż e cała jego praca jest taką definicją (zob. tegoż autora Dwa bieguny. Tradycja i nowatorstwo w badaniach naukowych, przełożył i posłowiem opatrzył Stefan Amsterdamski, Warszawa 1985. Przede wszystkim rozdz. X I I , Raz jeszcze o paradyg­ matach. Stefan Amsterdamski przedstawia dyskusje wokół koncepcji Kuhna oraz prezentuje własne stanowisko w swojej książce Między doświadczeniem a metafizyką, Warszawa 1973, zwłaszcza w rozdz. 6, Reformacja i kontrreformacja: paradygmaty i programy badawcze. Nie zapisał ich także wścibski Antoni Edward Odyniec, choć usłyszał, jak James Fenimore Cooper wypytywał Adama Mickiewicza „o ducha i charakter Słowian i o plemiona koczujące na stepach". Zob. Antoni Edward Odyniec, Listy z podróży, tom drugi, część I I I , opracował Marian Toporowski; C z . I V opracowała Maria Dernałowicz, Warszawa 1961 Aforyzm ten pochodzi z Legendy Młodej Polski (zob. Stanisław Brzozowski, Legenda Młodej Polski. Studya o strukturze duszy kultural­ nej, wyd. drugie, L w ó w 1910, reprint Kraków-Wrocław 1983, ale 2 1 4 5 6 7 38 refutacja ewolucjonizmu naturalistycznego stanowi właściwość macie­ rzystą myśli krytycznej Stanisława Brzozowskiego. Jej wyrazem najbar­ dziej przenikliwym i najbardziej też dobitnym jest wczesna rozprawa Monistyczne pojmowanie dziejów i filozofia krytyczna (pierwodruk Monistyczne pojmowanie dziejów i idealizm społeczny, „Głos", maj-grudzień 1904) przedrukowana w książce tegoż autora Kultura i życie. Zagadnienia sztuki i twórczości. W walce o światopogląd, Lwów 1907 (wyd. ostatnie: Warszawa 1973). Krytyka ta właśnie pozwala umieszczać Brzozowskiego pośród klasyków myśli współczesnej (zob. na przykład Krzysztof Michalski, Heidegger i filozofia współczesna, Warszawa 1978), jej też poświęcam wiele uwagi w swojej pracy 0 autorze Legendy Młodej Polski (zob. Andrzej Mencwel Stanisław Brzozowski. Kształtowanie myśli krytycznej, Warszawa 1976, zwłaszcza rozdz. V I , Modernistyczny antymodernizm). * W pewnym sensie antropologią nauki zajmują się ci etnologowie, którzy analizują opozycję między myśleniem magicznym i naukowym, a więc autorzy dzieł tak ważnych jak James George Frazer (zob. tegoż Złota Gałąź, przekład Henryka Krzeczkowskiego, Warszawa 1962, zwłaszcza rozdz. III, Magia sympatyczna oraz I V , Magia i religia: Lucien Lévy-Bruhl (zob. tegoż Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, przekład Belli Szwarcman-Czarnoty, Warszawa 1992, zwłaszcza rozdz. I X , Przejście do wyższych typów umysłowości, Claude Lévi-Strauss (zob. tegoż Myśl nieoswojona, przekład Andrzeja Zającz­ kowskiego, Warszawa 1969, zwłaszcza rozdz. I, Wiedza konkretu). Ale filozofia nauki dzisiaj, przynajmniej tak uprawiana, jak wskazują to prace cytowane w przypisie 5 (oraz inne z tego kręgu) może być zasadnie utożsamiana z antropologią nauki (zob. też Stefan Amsterdam­ ski, Między historią a metodą. Spory o racjonalność nauki. Warszawa 1983). * Bardzo dobrym wprowadzeniem do tej problematyki jest wczesne studium Antoniny Kłoskowskiej, Koncepcje typu osobowości we współczesnej antropologu amerykańskiej (w:) tejże autorki, Z historii 1 socjologu kultury, Warszawa 1969. Zob. też Barbara OlszewskaDyoniziak Człowiek - Kultura - Osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultury, Kraków 1991, zwłaszcza r. I X , Amerykańska szkoła „kultury i osobowości". Zob. Norbert Elias, O zachowaniu w sypialni (przekład Tadeusza Zabłudowskiego), Warszawa 1980. " Zob. studium Bronisława Malinowskiego, Seks i stłumienie w spo­ łeczności dzikich, w 6 tomie Dzieł (Seks i stłumienie w społeczności dzikich oraz inne studia o płci, rodzinie i stosunkach pokrewieństwa, przełożyli Barbara Golda, Grażyna Kubica, Zdzisław Mach, Warszawa 1987, zwłaszcza cz. III, Psychoanaliza i antropologia, stanowi ośrodek tej polemiki. Bronisław Baczko pisał: „Przede wszystkim więc Jean-Jacques operuje koncepcją stanu natury jako pewnym modelem teoretycznym. Nosi on charakter wyjaśniający i jeśli nawet jest hipotetyczny, to wiedza o nim jest potrzebna, by zrozumieć istotę człowieka i przemian, którym on uległ." (Rousseau: samotność i wspólnota, Warszawa 1964. Podroz­ dział ten nosi tytuł: Charakter hipotezy o stanie natury, a w dalszym ciągu cytowanego wywodu pojawia się, co znamienne, odesłanie do Lévi-Straussa i pierwodruku jego rozprawy o Rousseau jako twórcy nauk humanistycznych). " O losie Ików zob. przejmującą księżkę Colina M. Turnballa, Ikowie ludzie gór, przekład Blanki Kuczborskiej, Warszawa 1980; o Ishim, którym opiekowali się dwaj wielcy antropologowie amerykańs­ cy, Alfred Louis Kroeber i Edward Sapir, zob. Theodora Kroeber, Ishi, człowiek dwóch światów, przekład Janiny Mroczkowskiej, Kraków 1978. To jedna z najpiękniejszych etnologicznych relacji, jakie udało mi się przeczytać. 10 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f77738bb5136c4ee1a113c326841737.pdf bb4bdc953e4bdb52d0172507d57aea3a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5520 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource uchodźcy Tybet - uchodźcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5135 Title A name given to the resource Wyobrażony status uchodźcy i niechciane obywatelstwo / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.199-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bloch, Natalia Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 14 NATALIA BLOCH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu WYOBRAŻONY STATUS UCHODŹCY I NIECHCIANE OBYWATELSTWO Dekonstrukcja naturalizacji jako zwieńczenia integracji na przykładzie diaspory tybetańskiej w Indiach Niniejszy tekst jest dekonstrukcją, z jednej strony, kategorii obywatelstwa jako źródła wzmocnienia (empowerment) i podmiotowości, z drugiej natomiast uchodźstwa jako kategorii stygmatyzującej. Celem tego zabiegu jest ukontekstowiona próba zrelatywizowania pewnych kategorii często traktowanych jako uniwersalne i jednoznacznie waloryzowanych – przykładem jest tutaj naturalizacja ukazywana jako zjawisko pozytywne pozwalające zakończyć uchodźstwo postrzegane jako stan anormalny – oraz ukazanie możliwości, jakie z takiej dekonstrukcji wynikają dla projektowania polityki integracyjnej wobec uchodźców i imigrantów. Artykuł został oparty na wielostanowiskowych, częściowo wahadłowych badaniach terenowych, które prowadziłam w diasporze tybetańskiej w Indiach na przestrzeni lat 2002–20081. Diaspora tybetańska w Indiach Tybetańczycy zaczęli uciekać na subkontynent indyjski po fiasku powstania przeciwko władzy Chińskiej Republiki Ludowej, które wybuchło w Tybecie w roku 1959. W efekcie tej pierwszej fali uchodźstwa schronienie w Indiach, Nepalu i Bhutanie znalazło około 80 tys. osób. Kolejna fala napłynęła wskutek represji, do których doszło po demonstracjach niepodległościowych w latach 1 Zasadnicza część badań została zrealizowana przy wsparciu finansowym Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach grantu promotorskiego nr N N109 3683 33 zatytułowanego „Kultura a polityka. Na przykładzie młodego pokolenia uchodźców tybetańskich w Indiach” (2007–2009). Pełne efekty tych badań zostały zaprezentowane w książce: N. B l o c h, Urodzeni uchodźcy. Tożsamość pokolenia młodych Tybetańczyków w Indiach, Wrocław 2011. �198 Natalia Bloch 1987 i 1989, zakończonych wprowadzeniem stanu wojennego2. W rezultacie w Indiach mieszka obecnie ponad 95 tys. Tybetańczyków3, a ośrodek recepcyjny w Dharamsali – nieformalnej stolicy diaspory – rejestruje rocznie napływ 3–4 tysięcy nowych uchodźców. Na terytorium Indii utworzono około 35 obozów tybetańskich, rozrzuconych po całym subkontynencie: od południowego stanu Karnataka po himalajski Ladakh. W położonej na północy Dharamsali mieści się siedziba rządu uchodźczego oraz tybetańskich organizacji pozarządowych. Obywatelstwo w studiach uchodźczych Uzyskanie obywatelstwa kraju przyjmującego jest ukazywane w klasycznej literaturze przedmiotu oraz w politykach państw jako przypieczętowanie pomyślnej integracji uchodźców i imigrantów z ich „nową ojczyzną”4. W kategoriach dyskursu narodowego oznacza deklarację lojalności i ponowne wpisanie ludzi określanych jako wymiejscowieni (displaced) w ramy, które Liisa Malkki nazywa „narodowym porządkiem rzeczy”5. Porządek ów, ukształtowany na fali rodzących się nacjonalizmów w XIX-wiecznej Europie, każe nam postrzegać świat jako wielkie puzzle złożone z państw narodowych. Sam związek państwa o określonych granicach i zamieszkującego w ich obrębie narodu jawi się jako naturalny, a przez to oczywisty. To właśnie implikuje termin „naturalizacja”: przywrócenie do naturalnego stanu bycia obywatelem państwa narodowego6. W zamian zyskuje się prawa przysługujące obywatelom i ochronę państwa. Stanie się obywatelem ma zakończyć liminalność stanu uchodźstwa, interpretowanego przez antropologów jako obrzęd przejścia pomiędzy dawnym życiem w kraju pochodzenia a „zakorzenieniem” w kraju przyjmującym7. Ten 2 T. P h u n t s o, Government in Exile, w: Exile as Challenge. The Tibetan Diaspora, eds. D. Bernstorff, H. von Welck, New Delhi 2004, s. 142. 3 P. T h i n l e y, Planning Commission Releases Report on Tibetan Demographic Survey, 2010, http://www.phayul.com/news/article.aspx?id=28666&t=1 [26.10.2012]. 4 K. Tr z c i ń s k i, Obywatelstwo w Europie. Z dziejów idei i instytucji, Warszawa 2006. 5 L.H. M a l k k i, Refugees and Exile: From ‘Refugee Studies’ to the National Order of Things, „Annual Review of Anthropology”, 24(1995), s. 495–523. 6 Zob. P.Q. Ya n g, Explaining Immigrant Naturalization, „International Migration Review”, 28(1994), nr 3(107), s. 449–477. 7 B.E. H a r r e l l - B o n d, E. Vo u t i r a, Anthropology and the Study of Refugees, „Anthropology Today”, 8(1992), nr 4, s. 6–11. Jako narzędzia analitycznego używa się tu klasycznej kategorii rite de passage Arnolda van Gennepa: obrzęd taki jest bolesny, ale ma zapewniać temu, który przez niego przechodzi, społeczny awans (A. van G e n n e p, Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii, przeł. B. Biały, Warszawa 2006). �Wyobrażony status uchodźcy i niechciane obywatelstwo 199 rodzaj konceptualizacji jest konsekwencją krytykowanej przez coraz większą liczbę badaczy tendencji do terytorializowania ludzi i ich tożsamości, czyli „ukrytego odwzorowywania kultur na miejsca”8, a co za tym idzie – postrzegania „wymiejscowienia” jako stanu anormalnego9. Stąd zakładanie, że dążeniem każdego uchodźcy – czy szerzej każdej osoby „wymiejscowionej” – jest uzyskanie obywatelstwa kraju przyjmującego. Mamy tu więc do czynienia z tym, co Akhil Gupta i James Ferguson nazywają „naturalizmem narodowym”, czyli postrzeganiem związków obywateli państw z ich terytoriami jako naturalne, „podczas gdy w rzeczywistości są one sporne, niepewne i płynne”10. Odmowa naturalizacji jako strategia adaptacyjna Tymczasem Tybetańczycy żyjący w Indiach – nawet ci należący do drugiego i trzeciego pokolenia11 – w większości nie poddają się procesowi naturalizacji, mimo iż zgodnie z indyjskim prawem12 obywatelstwo Republiki Indii nabywa się, poza tzw. prawem krwi (ius sanguinis), również na mocy prawa ziemi (ius soli), czyli bycia urodzonym na terytorium Indii, niezależnie od narodowości rodziców. Ten drugi przypadek dotyczy osób, które przyszły na świat pomiędzy rokiem 1950 a 1987, czyli całego drugiego pokolenia uchodźców tybetańskich. Aby uzyskać potrzebne dokumenty, teoretycznie wystarczy złożyć odpowiedni wniosek i załączyć akt urodzenia. Ponadto, w odniesieniu do osób, które przyszły na świat po roku 1987 – czyli trzeciego pokolenia „indyjskich” Tybetańczyków – obywatelstwo można uzyskać w drodze naturalizacji, jeżeli cudzoziemiec zamieszkuje terytorium Indii przez okres minimum dwunastu lat (co w przypadku osób urodzonych w tym kraju nie jest długim okresem)13. The South Asia Human Rights Documentation Centre przytacza dane, według których zaledwie 1–3% wszystkich uprawnionych Tybetańczyków ubiega 8 A. G u p t a, J. Fe r g u s o n, Poza „kulturę”: przestrzeń, tożsamość i polityka różnicy, przeł. J. Giebułtowski, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, red. M. Kempny, E. Nowicka, Warszawa 2006, s. 267–283. 9 L.H. M a l k k i, National Geographic: The Rooting of Peoples and the Territorialization of National Identity among Scholars and Refugees, w: Culture, Power, Place: Explorations in Critical Anthropology, eds. A. Gupta, J. Ferguson, Durham 1997, s. 52–74. 10 A. G u p t a, J. Fe r g u s o n, Poza „kulturę”..., art. cyt., s. 273. 11 Według perspektywy etapu życia – zob. A Life-Course Perspective on Migration and Integration, eds. M. Wingens, M. Windzio, H. de Valk, C. Aybek, Dordrecht 2011. 12 Citizenship Act 1955, http://mha.nic.in/pdfs/ic_act55.pdf [26.10.2012]. 13 http://indiancitizenshiponline.nic.in/citizenshipact1.htm [31.10.2012]. �200 Natalia Bloch się o indyjskie obywatelstwo14. Tybetańczycy nie zabiegają o nie, mimo iż jako „cudzoziemcy” są pozbawieni praw wyborczych, nie mogą nabywać ziemi ani nieruchomości, korzystać z umów konsularnych czy pracować w sektorze publicznym, który w Indiach jest postrzegany za socjalnie najbezpieczniejszy. Stosunek Tybetańczyków mieszkających w Indiach do obywatelstwa kraju przyjmującego jest – moim zdaniem – rezultatem polityki tożsamości prowadzonej przez rząd uchodźczy15. W jej ramach to status uchodźcy stanowi jeden z najważniejszych czynników konstruowania tybetańskiej tożsamości w warunkach diaspory: być Tybetańczykiem to być uchodźcą. Dickey, Tybetanka wychowana w duchu chrześcijańskim w misyjnej szkole w Indiach, słabo mówiąca po tybetańsku, za to świetnie w hindi, odrzuca możliwość ubiegania się o indyjskie obywatelstwo: „RC16 jest tym, co mnie łączy z innymi Tybetańczykami, jest moim jedynym dowodem na to, że ja też jestem Tybetanką”17. Status ten jest jednak kategorią wyobrażoną – nie tylko w odniesieniu do kolejnych pokoleń Tybetańczyków urodzonych już poza Tybetem, którzy nigdy znikąd uchodzić nie musieli, ale również ich rodziców, którym oficjalnie status ten nie został nadany. Republika Indii należy bowiem do grupy krajów, które nie ratyfikowały Konwencji Organizacji Narodów Zjednoczonych z roku 1951 dotyczącej statusu uchodźców (tzw. Konwencji Genewskiej), na mocy której osobom spełniającym określone kryteria zapewniana jest międzynarodowa ochrona18. Co więcej, Indie nie wypracowały żadnej własnej polityki uchodźczej na poziomie rządu centralnego. W efekcie osoby, które mogłyby ubiegać się o nadanie statusu uchodźcy, są traktowane jak wszyscy inni cudzoziemcy. Władzom indyjskim daje to możliwość stosowania różnych polityk wobec poszczególnych grup uciekinierów i elastycznego reagowania na zmieniającą 14 Tibetan Refugees in India. Declining Sympathies, Diminishing Rights, „Human Rights Features” (Voice of the Asia Pacific Human Rights Network), 183(8), 2008, http://www.hrdc. net/sahrdc/hrfeatures/HRF183.htm [07.06.2009]. 15 Tibetan Government in Exile, oficjalnie nieuznawany przez rząd Indii, choć tolerowany jako Central Tibetan Administration. 16 Registration Certificate – dokument wystawiany uchodźcom tybetańskim przez władze indyjskie, będący odpowiednikiem polskiego zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony (wymaga corocznego odnawiania); w przypadku Tybetańczyków urodzonych już w Indiach będący często ich jedynym dowodem tożsamości. 17 N. B l o c h, Urodzeni uchodźcy..., dz. cyt., s. 328. 18 Konwencję przyjęły 144 kraje, czyli ¾ państw będących członkami ONZ (State Parties to the 1951 Convention relating to the Status of Refugees and the 1967 Protocol, 2011, United Nations High Commissioner for Refugees, s. 1, http://www.unhcr.org/protect/PROTECTION/3b73b0d63.pdf [26.10.2012]). �Wyobrażony status uchodźcy i niechciane obywatelstwo 201 się sytuację polityczną. Samych uchodźców z kolei stawia przed takimi samymi wyzwaniami adaptacyjnymi, przed jakimi stoją społeczności imigranckie. Pielęgnowana liminalność Podtrzymywana przez diasporę tybetańską od ponad półwiecza liminalność nie prowadzi jednak – wbrew klasycznym koncepcjom – do marginalizacji tej społeczności ani do nasilania się w niej zjawisk uważanych za społecznie niepożądane (takich jak apatia, wyuczona bezradność czy przestępczość). Wręcz przeciwnie – jest źródłem afirmacji tej grupy, która na wyobrażonej kategorii uchodźstwa buduje swoje klarowne, pozytywne autoidentyfikacje. Tybetańczycy zdołali stworzyć reprezentację uchodźcy, która zyskała powszechne uznanie jako szlachetna ofiara reżimu komunistycznego, motywowana bodźcami politycznymi, a nie chęcią zysku, niewchodząca w konflikt z prawem, niestanowiąca zagrożenia ekstremizmem religijnym i otwarta na tzw. zachodnie wartości – demokracji, praw człowieka, równouprawnienia kobiet czy troski o środowisko naturalne19. Taki uchodźca cieszy się moralnym i materialnym poparciem Zachodu, które sprawczo wykorzystuje. O pozytywnej reinterpretacji statusu uchodźcy tybetańskiego i wynikających z tego korzyściach świadczą znane mi z badań terenowych przypadki podszywania się mnichów ladakhijskich kształconych w klasztorach tybetańskich w Indiach pod uchodźców czy pozostawanie Tybetańczyków, którzy zawarli związki małżeńskie z Ladakhami (obywatelami indyjskimi), przy statusie uchodźcy zamiast bardzo łatwego w tym przypadku poddania się naturalizacji. Oznaczałoby ono bowiem odcięcie dostępu do zagranicznego sponsoringu, możliwości stypendialnych i wsparcia instytucjonalnego, jakie daje diaspora20. Jednocześnie ważną rolę odgrywa tutaj kategoria rasy. Wielu Tybetańczyków obawia się bowiem, że przyjęcie indyjskiego obywatelstwa mogłoby, paradoksalnie, pociągnąć za sobą ich wizerunkową degradację w społecznej hierarchii 19 Według Emily T. Yeh i Kungi T. Lamy Tybetańczycy zinternalizowali stereotyp „modelowej mniejszości”. E.T. Ye h, K.T. L a m a, Hip-hop Gangsta or Most Deserving of Victims? Transnational Migrant Identities and the Paradox of Tibetan Racialization in the USA, „Environmental and Planning A”, 38(2006), s. 809–829. Więcej na ten temat zob. N. B l o c h, Urodzeni uchodźcy..., s. 403–482. 20 Przykładowo – do szkół. Tybetańczycy – przy wsparciu zarówno indyjskim, jak i międzynarodowym – stworzyli rozbudowany system edukacji na uchodźstwie, obejmujący ponad 80 szkół w Indiach, Nepalu i Bhutanie. Dzieci rodziców będących posiadaczami RC są w nich kształcone nieodpłatnie, istnieje też możliwość uzyskania licznych stypendiów. Więcej na ten temat zob. N. B l o c h, System świeckiej edukacji uchodźców tybetańskich w Indiach (na poziomie podstawowym i średnim), „Problemy Humanistyki”, 12(2006), s. 59–71. �Natalia Bloch 202 Indii. Miałoby się to stać poprzez przypisanie do kategorii „ludności plemiennej” o mongoloidalnych cechach, zamieszkującej stany na północnym wschodzie kraju i postrzeganej – w wyobrażeniach Tybetańczyków – przez wielu Indusów jako zacofani, dzicy „Inni”21. Samorządność w obozach W rezultacie istniejących uwarunkowań i ich wykorzystania przez uchodźców, po ponad pięćdziesięciu latach od powstania diaspory Tybetańczycy wciąż w zdecydowanej większości mieszkają w obozach. Idea obozów na gruncie studiów uchodźczych – zwłaszcza antropologii – została poddana miażdżącej krytyce. Przy użyciu koncepcji Ervinga Goffmana opisywano je jako instytucje totalne22, w których uchodźcy są koncentrowani, a następnie izolowani, kontrolowani i dyscyplinowani23. W rezultacie osoby umieszczane w ośrodkach recepcyjnych traktuje się jako niezdolne do decydowania o sobie samych, jako kogoś pomiędzy dzieckiem a przestępcą, co prowadzi do pozbawienia ich sprawczości i podmiotowości24, czyli do sprawowania nad nimi władzy w rozumieniu Michela Foucaulta. Tak jak system sądownictwa „tworzy” więźnia25, tak reżim uchodźczy „tworzy” uchodźcę już poprzez samo jego zdefiniowanie26. Jak zatem Tybetańczykom żyjącym w Indiach udało się uniknąć tej formy podporządkowania? Wydaje się, że – paradoksalnie – właśnie dzięki nieratyfikowaniu przez władze indyjskie Konwencji ONZ dotyczącej statusu uchodźców. Niezwiązany regulacjami ONZ Jawaharlal Nehru – premier Indii w czasie, gdy Tybetańczycy przybyli na uchodźstwo – umożliwił diasporze tybetańskiej samorządność na terenie obozów powstałych na obszarach wydzierżawionych od rządów stanowych, oczywiście w granicach obowiązującego w Indiach prawa. W oboTa ż, Urodzeni uchodźcy..., s. 280–281. E. G o f f m a n, Instytucje totalne. O pacjentach szpitali psychiatrycznych i mieszkańcach innych instytucji totalnych, przeł. O. Waśkiewicz, J. Łaszcz, Gdańsk 2011. 23 Zob. np. L.H. M a l k k i, Refugees and Exile..., art. cyt. 24 A.-B. S t e e n, Varieties of the Tamil Refugee Experience in Denmark and England, Copenhagen 1993. 25 M. Fo u c a u l t, Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, przeł. T. Komendant, Warszawa 1993. 26 Edwin Ardener pisał, że już sam „związek pomiędzy klasyfikującym i klasyfikowanym należy do sfery relacji władzy”. E.W. A r d e n e r, Tożsamość i utożsamianie, przeł. Z. Mach, w: Sytuacja mniejszościowa i tożsamość, red. Z. Mach, A. Paluch, Kraków 1992, s. 29–30 („Zeszyty Naukowe UJ, Prace Socjologiczne”, t. 29, z. 15). Nazywanie danej grupy ludzi „uchodźcami” niesie za sobą ich etykietowanie, tj. odgórne przypisanie im szeregu zobiektywizowanych cech. Zob. R. Z e t t e r, Labelling Refugees: Forming and Transforming a Bureaucratic Identity, „Journal of Refugee Studies”, 4(1991), nr 1, s. 39–62; t e n ż e, More Labels, Fewer Refugees: Remaking the Refugee Label in an Era of Globalization, „Journal of Refugee Studies”, 20(2007), nr 2, s. 172–192. 21 22 �Wyobrażony status uchodźcy i niechciane obywatelstwo 203 zach tych Tybetańczycy, przy materialnym wsparciu federalnych i stanowych władz indyjskich, ponadnarodowych i zagranicznych organizacji pomocowych i różnorakich grup wsparcia oraz indywidualnych sponsorów, utworzyli własne instytucje – przedszkola, szkoły, domy spokojnej starości, ośrodki opieki zdrowotnej, stowarzyszenia itd. – w większości działające pod auspicjami rządu uchodźczego. Obozy przekształciły się w sprawnie zorganizowane i z czasem względnie samowystarczalne osady, których obraz znacznie odbiega od tego znanego nam z obozów działających pod zewnętrznym nadzorem. Dawa Norbu, uchodźczy historyk i antropolog tybetański, twierdzi, że to właśnie „rdzenne przywództwo” i samodzielna społeczna organizacja stały się podstawą udanej adaptacji Tybetańczyków w Indiach i że idea ta powinna być wskazówką dla innych społeczności uchodźczych na świecie27. Innymi słowy, samorządność zagwarantowana Tybetańczykom przez kraj przyjmujący umożliwiła im stanie się bardziej sprawczymi w ramach międzynarodowego reżimu uchodźczego (International Refugee Regime), jak nazywają badacze sieć relacji władzy, w którą uwikłane są osoby objęte silnie upolitycznionym systemem ochrony uchodźców z jego przepisami prawnymi, porozumieniami, instytucjami, procedurami i praktykami28. Niepożądane obywatelstwo Postrzeganie tybetańskości przez pryzmat bycia uchodźcą prowadzi do powstawania w diasporze fałszywych wyobrażeń na temat możliwości uzyskania indyjskiego obywatelstwa29. Większość Tybetańczyków urodzonych w Indiach wierzy, że nie ma legalnej drogi, aby stać się indyjskim obywatelem i podaje to jako ewidentny przykład dyskryminacji, co stawia ich w pozycji „ofiar najbardziej zasługujących na wsparcie” (the most deserving victims)30. Jakiekolwiek podejmowane przeze mnie próby zasugerowania moim rozmówcom, że taki stan rzeczy jest rezultatem nieoficjalnego porozumienia zawartego pomiędzy rządem uchodźczym a rządem Indii, na mocy którego zapis o prawie ziemi z Citizenship Act nie dotyczy Tybetańczyków, spotykały się z oburzeniem D. N o r b u, The Settlements: Participation and Integration, w: Exile as Challenge. The Tibetan Diaspora, eds. D. Bernstorff, H. von Welck, New Delhi 2004, s. 199; t e n ż e, Refugees from Tibet. Structural Causes of Successful Settlements, „The Tibet Journal”, 2, Summer 2001, s. 3–25. 28 R.A. Z o l b e r g, A. S u h r k e, S. A g u a y o, Escape from Violence: Conflict and the Refugee Crisis in the Developing World, Oxford 1989. 29 Zob. J.M. H e s s, Statelessness and the State: Tibetans, Citizenship, and Nationalist Activism in a Transnational World, „International Migration”, 44(2006), nr 1, s. 84. 30 E.T. Ye h, K.T. L a m a, Hip-hop Gangsta..., art. cyt., s. 818. 27 �Natalia Bloch 204 i udowadnianiem mi, że to nieprawda. Tymczasem rząd uchodźczy zastrzega sobie prawo do wydawania tzw. zaświadczeń o braku zastrzeżeń (non-objection letters), wymaganych od Tybetańczyków, którzy zdecydowaliby się na taki krok. Są one jednak wystawiane niechętnie, gdyż, jak mówi jeden z tybetańskich urzędników: „To byłoby całkowicie sprzeczne z celem, jaki sobie stawiamy – a jest nim uzyskanie niepodległości dla naszego własnego kraju. Stanie się obywatelem tutaj oznaczałoby, że się poddaliśmy”31. Gdyby Tybetańczycy masowo uzyskiwali indyjskie obywatelstwo, nie tylko groziłoby to – według tybetańskich elit – asymilacją ze społeczeństwem indyjskim, ale i odebrałoby rządowi uchodźczemu moralną legitymizację do zabiegania o wolny Tybet, do którego wszyscy uchodźcy pragną przecież powrócić. Co ciekawe, przyjmowanie obywatelstw państw europejskich czy krajów Ameryki Północnej u większości uchodźców, z którymi rozmawiałam, budzi pozytywne odczucia, a władze uchodźcze, choć zaniepokojone „odpływem” Tybetańczyków na Zachód, dostrzegają ich ważną rolę jako „ambasadorów” Tybetu32. Judith M. Hess jest zdania, że przyjmowanie obywatelstw państw zachodnich jest przykładem transnarodowych „wielorakich lojalności” w diasporze tybetańskiej33, ale nie tłumaczy to, dlaczego takich lojalności uchodźcy nie odczuwają w stosunku do Indii. Moim zdaniem, Tybetańczycy traktują obywatelstwa państw zachodnich instrumentalnie, podczas gdy obywatelstwo indyjskie – ideologicznie i to rodzi różnice w ich podejściu do tej kwestii. W emigracji na „bardziej zielone pastwiska” na Zachodzie widzą oni nie tylko szansę na poprawę swojej sytuacji materialnej, a co za tym idzie możliwość udzielania wsparcia rodzinie, ale i – dzięki uzyskaniu obywatelstwa zachodniego państwa – możliwość skutecznego lobbowania na rzecz kwestii tybetańskiej czy otrzymania wizy do Tybetu i odwiedzenia, często po raz pierwszy w życiu, swojej ojczyzny. Społeczeństwo mnogie i indyjski multikulturalizm34 Stosowanie przez Tybetańczyków tej swoistej strategii separacji nie byłoby możliwe, gdyby nie sprzyjał temu model społeczeństwa indyjskiego, E. R o y, Tibetan Refugees to Cast Votes, „Express India”, 19 March 2002, za: J.M. H e s s, Statelessness and the State..., art. cyt., s. 85. 32 J.M. H e s s, Statelessness and the State..., art. cyt., s. 91–92. 33 Tamże, s. 96. 34 Zob. N. B l o c h, Poza integracją. Separacja jako uchodźcza strategia adaptacji, postkolonialny model społeczeństwa mnogiego i indyjski multikulturalizm, w: Imigranci: między integracją a izolacją, red. M. Buchowski, J. Schmidt, Poznań 2012, s. 171–186 („Prace Komitetu Nauk Etnologicznych PAN”, t. 18). 31 �Wyobrażony status uchodźcy i niechciane obywatelstwo 205 w którym różne grupy etniczne konstytuujące indyjską wielokulturowość funkcjonują w dużej mierze autonomicznie. Nie integrują się w wymiarze kulturowym i społecznym, dążąc do podtrzymania własnej odrębności. Ich wzajemne kontakty, odwołując się do zinterpretowanej koncepcji społeczeństwa mnogiego Johna S. Furnivalla, sprowadzają się często wyłącznie do tzw. spotkań na placu targowym, czyli wymiany towarów i usług35. Tybetańczycy, wciąż umiejętnie wykorzystujący międzynarodowe wsparcie, wypracowali szereg form samozatrudnienia. Z jednej strony, stworzyli własne miejsca pracy w obrębie diaspory (w administracji, edukacji itd.), z drugiej natomiast zajęli niezagospodarowane nisze w indyjskiej gospodarce, takie jak handel swetrami. Funkcjonują jednak w obrębie tego samego systemu instytucjonalno-prawnego, co inne grupy, akceptując indyjskie prawodawstwo i z reguły nie wchodząc z nim w konflikt. Biorąc pod uwagę kształtowaną historycznie etniczną, językową i religijną złożoność indyjskiego społeczeństwa, która coraz bardziej cechuje też społeczeństwa europejskie wskutek procesów migracyjnych, trudno byłoby odpowiedzieć na pytanie, do jakiej „kultury” przybysz miałby się adaptować. Czy do większościowej „kultury hinduskiej”? Abstrahując od jej wewnętrznej złożoności, a biorąc jedynie pod uwagę hermetyczność systemu kastowego, byłoby to niemożliwe. A może do którejś z kultur różnych grup etnicznych, z którymi sąsiadują obozy? Ale czy one same są zintegrowane z jakąś większą całością? Wydaje się zatem, że separacja – przy poszanowaniu przez przybyszów prawa kraju przyjmującego oraz zapewnieniu im możliwości funkcjonowania w wymiarze ekonomicznym – nie jest wcale takim złym rozwiązaniem. Jeśli nie obywatelstwo, to co? Przedstawiony przeze mnie przykład pokazuje, że obywatelstwo wcale nie musi być celem, do którego dążą uchodźcy i imigranci. Co więcej, nie jest to wcale odosobniony „egzotyczny” przypadek z odległej od europejskiej rzeczywistości Azji. Zrealizowany między innymi przy moim udziale projekt badawczy pt. „Cudzoziemcy w Polsce. Heterogeniczność kulturowa ośrodków wielkomiejskich na przykładzie Poznania”36 pokazał, że najbardziej 35 J.S. F u r n i v a l l, Colonial Policy and Practice: A Comparative Study of Burma and Netherlands India, New York 1956, s. 304; zob. t e n ż e, Netherlands India. A Study of Plural Economy, Cambridge 1944. 36 Projekt nr N N109 224836 sfinansowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, zrealizowany w latach 2009–2012 pod kierownictwem prof. dr. hab. Michała Bu- �206 Natalia Bloch pożądanym przez imigrantów, którzy wzięli udział w naszych badaniach, statusem prawnym było nie obywatelstwo, ale zezwolenie na osiedlenie się. Bardzo liczne były przypadki cudzoziemców, którzy mieszkali w Polsce po kilkanaście, a nawet ponad dwadzieścia lat i wciąż nie posiadali polskiego obywatelstwa ani nawet nie zamierzali się o nie ubiegać. Stosunkowo niskie zainteresowanie naturalizacją zostało odnotowane przez badaczy migracji w całym kraju37. Tendencja ta jest również obserwowana w krajach europejskich, których rezydenci posiadają takie same prawa ekonomiczne i socjalne, co obywatele, za wyjątkiem praw politycznych na szczeblu państwowym. Tomas Hammar proponuje nawet osobne pojęcie do opisu osób, które przebywają w kraju przyjmującym legalnie, posiadają liczne związki z tym krajem, ale nie jego obywatelstwo: denizens38. Dzieje się tak przypuszczalnie dlatego, że sami obywatele państw należących do Unii Europejskiej coraz częściej rezygnują z udziału w demokracji na szczeblu krajowym, w tym z czynnego prawa wyborczego, a coraz chętniej angażują się w działania oddolne39. Zmiany w podejściu członków społeczeństw przyjmujących do kategorii obywatelstwa powinny pociągnąć za sobą zmianę w myśleniu o integracji z takim społeczeństwem. Warto byłoby zastanowić się, czy alternatywą dla naturalizacji nie mogłoby być wdrożenie praktyk, które pozwoliłyby na aktywizację przybyszów w sferze publicznej i współtworzenie przez nich lokalnej społeczności. Takim rozwiązaniem na poziomie Unii Europejskiej jest prawo uczestnictwa w lokalnych wyborach przysługujące wszystkim obywatelom państw członkowskich UE. Pomijając czynnik wykluczający, którym – ponownie – jest tu obywatelstwo, uznanie, że fakt zamieszkiwania przez osobę w danym miejscu stanowi podstawę do dania jej prawa wpływu na rzeczywistość, w której żyje, jest moim zdaniem właściwym kierunkiem myślenia. chowskiego w Centrum Badań Migracyjnych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Pełne opracowanie wyników badań można znaleźć w: Migracje a heterogeniczność kulturowa. Na podstawie badań antropologicznych w Poznaniu, red. M. Buchowski, J. Schmidt, Poznań 2012 („Poznańskie Studia Etnologiczne”, nr 10). 37 R. S t e f a ń s k a, Prawny wymiar integracji, w: Transformacja nieoczywista. Polska jako kraj imigracji, red. A. Górny, I. Grabowska-Lusińska, M. Lesińska, M. Okólski, Warszawa 2010, s. 199–201. 38 T. H a m m a r, Democracy and the Nations State: Aliens, Denizens and Citizens in a World of International Migration, Avebury 1990. Hammar wyprowadza to pojęcie od starego angielskiego słowa z połowy XIX wieku, które oznaczało „uprzywilejowanych obcych niebędących w pełni obywatelami”. 39 N. B l o c h, M. B u c h o w s k i, A. C h w i e d u k, J. S c h m i d t, Wnioski końcowe, w: Migracje a heterogeniczność kulturowa..., dz. cyt., s. 272. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b85f62d1dfa5d8d460201dae965f20bc.jpg 4a18f79b36b07ff0547ae33851505a11 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/453c5d902a39be7fb28de088fff20611.jpg 526d539dd459877c23ea2475883d8f02 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e55137e6a27889d95efea2e8af68ea8f.jpg 30a0cbb6f153da5f77d701c7491ed474 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b584b4ae05068d8f167a58f6742777c3.jpg ee8ab73b16375a7f770512c3ecb3c7da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wypas owiec (cykl zdjęć) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; pasterstwo ; Bieszczady Description An account of the resource fotografie (4) przedstawiają odpoczywające owce w trakcie wypasu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_S.1.D.1_01 PAE_FNK_34.39.X_S.1.D.2_01 PAE_FNK_34.39.X_S.1.D.3_01 PAE_FNK_34.39.X_S.1.D.4_01 Brzegi Górne dawniej Berehy Górne hodowla zwierząt okolice Ustrzyk Dolnych owce pasterstwo wypas zwierzęta gospodarskie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c54a2a4b14dc65ed822e136fa72ac161.jpg e8231b357296b4face890b1b59875737 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wypas owiec / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; pasterstwo ; Bieszczady Description An account of the resource fotografia przedstawia pasące się owce Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_S.1.A.6_01 Brzegi Górne dawniej Berehy Górne hodowla zwierząt okolice Ustrzyk Dolnych owce pasterstwo wypas zwierzęta gospodarskie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9913fc12510aa198f3fea7c53233b5c1.jpg 0c7f17a564a6f86d2dc4b07ae696464c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wypas owiec na brzegu Pilicy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Gaszek (woj. łódzkie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; pasterstwo ; Opoczyńskie Description An account of the resource fotografia przedstawia owce na brzegu rzeki Pilicy, skupione pod drzewami. Uwaga:- Gaszek jest obecnie dzielnicą Brzóstowa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.26.XII_F.5.10.4_01 Gaszek hodowla zwierząt okolice Tomaszowa owce pasterstwo pejzaż wiejski wypas zwierzęta gospodarskie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd4a6d32d821270b9746aca8b7aa230f.jpg a807fd89b0307014fd96834ef046f72b https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3099657c7a589eb2731a778d60d225af.jpg e01c138cf39c601a44f6351c30f3494f https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78aaf4ff0cb538af1ffffbebf3ea2395.jpg 5e648d9b36ee080a63142a8dc83087e6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wypas owiec na hali / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [dawna hala Stara Robota] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; pasterstwo ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają pasące sie owce na tle gór. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.3.5.4_01 PAE_FNK_24.39.I_O.3.5.6_01 PAE_FNK_24.39.I_O.3.5.4_01 Dolina Starobociańska hodowla zwierząt owce pasterstwo wypas zwierzęta gospodarskie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5db4f064282e1314ff726bff38916061.pdf 50dd81dcd8d6a449f980b343c39ca7a5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5792 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5389 Title A name given to the resource Wyposażenie zmarłego w pożywienie i używki/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.106 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 26. Wyposażenie zmarłego w pożywienie i używki. Objaśnienia znaków: 1 — pożywienie, 2 — alkohol, 3 — tabaka, papierosy i tytoń, 4 — alkohol oraz tabaka, papierosy i tytoń. Według A D V , 1959 z. 2, mapy 14c, d: 5 — pożywienie, 6 — alkohol, 7 — tabaka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96994a6b94679d886020321d1097146b.pdf b55ddfbde42d542b99f03827c8a0f9d1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5793 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5390 Title A name given to the resource Wyposażenie zmarłego w przedmioty osobistego użytku związane z pożywieniem i używkami/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.108 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 27. Wyposażenie zmarłego w przedmioty osobistego użytku związane z pożywieniem i używkami. Objaśnienia znaków: 1 — zastawa służąca przy jedzeniu, 2 — tabakierka, 3 — fajka, 4 — zastawa służąca przy jedzeniu według: A D V , z. 2, mapa 14d, 5 — tabakierka według: A D V , z. 2, mapa 14d, 6 — fajka według: A D V , z. 2, mapa 14d. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22d2a9e0f079450033e1d48e7e54316b.pdf e62390d590bf0bc5e4ef4cc88eaf815c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5794 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5391 Title A name given to the resource Wyposażenie zmarłego w przedmioty osobistego użytku/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.110 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 28. Wyposażenie zmarłego w przedmioty osobistego użytku. Objaśnienia znaków: Zmar­ łego zaopatrują w : 1 — grzebień, 2 — okulary, 3 — okulary — według ADV (1959:mapa 17, z. 2). Ponadto w laskę. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1946abe333b33b8575a60509d313575.pdf 00b50312dc3b2eda69b201f19566bd82 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4182 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource estetyka ludowa rybołówstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3900 Title A name given to the resource Wypowiedzi rybaków kurpiowskich o wyglądzie ryb / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.73-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki WYPOWIEDZI R Y B A K Ó W KURPIOWSKICH O W Y G L Ą D Z I E RYB (Przyczynek do badania poglądów estetycznych ludu) Poglądy estetyczne ludu stanowią zagadnienie zba­ dane w stopniu wręcz znikomym. Poza Sewerynem Udzielą, który jeszcze w 1883 r. opublikował swoje „Poglądy estetyczne ludu ropczyckiego", jedynie Ta­ deusz Seweryn i Mieczysław Gładysz wzbogacili naszą wiedzę o poglądach estetycznych ludu. Temat podjęty przez autora niniejszej rozprawki może wy­ dać się nader zawężony, Redakcja publikuje go jed­ nak z nadzieją, że zagadnienie samo, leżące jak do­ tychczas niemal odłogiem, doczeka się poważniej­ szych i bardziej wszechstronnych opracowań. Czas mija, wieś zmienia się, i jeśli badania takie nie zo­ staną podjęte w najbliższym okresie, istnieje poważ­ na obawa, że już wkrótce podejmując zagadnienie z zakresu poglądów estetycznych ludu opierać się będziemy jedynie na domysłach i przypuszczeniach. Redakcja Wartość estetyczną dzieł sztuki ludowej często przypisuje się wyłącznie wrażliwości estetycznej ich twórców. Jednak wydaje się, że szczególnie u arty­ sty ludowego, bardziej aniżeli u twórcy — przed­ stawiciela sztuki oficjalnej, wartość estetyczna dzieła jest często wynikiem działania wielu czynników nie związanych bezpośrednio z samą wrażliwością arty­ sty. Pozbawiony krytycyzmu stosunek do problemu wrażliwości estetycznej twórców ludowych wystę­ pował jaskrawo zwłaszcza w ocenie ich pobudek twórczych przy przedstawianiu wszelkich zjawisk ze świata przyrody. Wyniki analizy tych właśnie pobudek najczęściej afirmowały ludową wrażliwość estetyczną. Materiał zawarty w artykule nie zmierza do roz­ strzygnięcia, jaką wagę ma estetyczna wrażliwość artystów ludowych w procesie tworzenia dzieła sztu­ ki. Jest on tylko przyczynkiem sygnalizującym za­ gadnienie, które można by opracować szerzej dopiero na podstawie grutownych badań terenowych. Przy­ taczam wypowiedzi rybaków kurpiowskiej Puszczy Zielonej, związanych z rybołówstwem zawodowo i niezawodowoInformatorami moimi byli głównie ludzie. starszego pokolenia, urodzeni w siedemdzie­ siątych, dziewięćdziesiątych latach X I X wieku, a więc zebrane dane odnoszą się głównie do końca XIX i początków X X w. W mniejszym zakresie, dla porównania, przeprowadziłem rozmowy z informa­ torami, których lata młodości przypadły na okres późniejszy — między pierwszą a drugą wojną świa­ tową . Celem wywiadów było uzyskanie z jednej strony danych o znajomości cech różniących poszcze­ gólne gatunki ryb (kształt, barwa, kolor itp.), a z drugiej •— zebranie właściwych ocen i opinii wyrażających stosunek do wyglądu ryb. Interesujące było skonfrontowanie wiedzy o zewnętrznych ce­ 2 chach ryb z rzeczywistą wrażliwością na ich este­ tyczne wartości'. Oto kilka spośród zebranych wypowiedzi na temat różnic występujących między poszczególnymi gatun­ kami ryb: „...Jaź burawy na plecach, ciemny, ma grubą łuskwę, najsmacniejsa tłusta ryba. Płotka cyrwune ma ocy, a chuda jak descka . Skocka małe ma sksele"', bilasta, duzo ma mięsa w gzfolecie. Kleń podobny do brzamy, siwsy jeno i więcej okrąg­ ły, a dobra, tłusta ryba."" Koza jek cybuch cernowata, na podobno kiełbia, tylko cienka. Katy długie, śwycące, w tym boku i w tym kolce, nie majo nięsa." „...Murany jek płotki, jeno ocy inne. Carne, nietęgo serokie, ale walnie ugrube. Kiełbzie plecy majo siwe pod bełkiem białe", to suraki. To dobre rybki, nie tsa ich pokryzać." „Scubły to dłuskie, pyski majo walne, a na sobie k s i a t y „ P s i s k o z długi jek żmija, pysk ma jek zaba. Cały bręgowat y . Nięso ma nawet słodkie." Czy wreszcie tego rodzaju wypowiedź: „Ryba to mały robacek, a ma jek cłoziek swój sukmanek." We wszystkich przytoczonych wypowiedziach moż­ na dostrzec wyraźnie reagowanie na barwę ryb —• na kolor ich oczu, płetw, łusek itp. Świadczą o tym określenia w rodzaju: „bziały", „bilasty", „blady", „sary", „siwy", „siwsy", „carny", „cyrnowaty". (np. „jek cybuch" czy „sadze"), „ciemny", „żółciuchny", „śwycący", czy też „cyrwune ocy", „cyrwune sksele", „wielkie łby", „małe sksele", „gruba łuskwa", „w bręgi", „bręgowaty", „w ksiaty" itp. Jednocześnie to­ warzyszą im określenia, które charakteryzują kształt ryb, jak np.: „seroki", „okrągły", „więcej okrągły", „nietęgo seroki", „ale walnie ugruby", „jek descka", „płaski", „cienki", „długi", „długowaty", „ma zgarb" itp. Charakter wszystkich tych określeń potwierdza znaną prawdę, że ludność chłopska odznacza się dużą spostrzegawczością i lapidarnością sformułowań. Jakiego znaczenia nabierają na tym tle wypowiedzi, w których zostało wyrażone nie tylko odczucie kształtu, barwy i koloru, ale również ocena ryb pod kątem ich wartości estetycznych i materialnych? Opinie, które podam, są odpowiedzią na następu­ jące pytania kwestionariusza: „która ryba ma ładny wygląd zewnętrzny?" oraz „która ryba jest smacz­ na (dobra)?" — Oto kilka spośród zebranych wypo­ wiedzi rybaków: „Ryba najładniejsa cy najsmacniej­ sa l i n . Liny to som ładne, bo tłuste, takie aż się świecą." „Najładniejsy to lin krótki, a i z kilo wazy, a scubeł dłuski i mało wazy." „Najładniejsa ryba kiełp, bo ona tłusta i ma w sobie nięsa." 4 7 8 10 11 1 3 14 15 16 17 18 19 1 73 �„Najlepiej mi się podoba scupak, ona ma najlepse nięso." „ N i e to najlepsa ryba węgorz, bo ona najtłustsa. Toć on scupak tez dobry, ale on chudsy. Wszystkie ryby dobre jek ełoziek zdrowy... Jek duza, to każda ładna. Nieraz karp wlizie, to taki seroki... Każda ryba ma wygląd, jak ona je walna." „Najładniejsa to jest ryba lin, bo jest zółciuchna, jekby ufarfoowana, a inne brzydkie, bo majo duzo ości w sobie." W przytoczonych wypowiedziach dostrzega się, że kryterium walorów estetycznych ryby jest przede wszystkim jej wartość materialna. Najładniejsza czy najpiękniejsza ryba to ta, która ma najwięcej tłusz­ czu, której mięso jest najbardziej pożywne i smacz­ ne. Takimi rybami są najczęściej liny i kiełtoie. Nie należą do nich płotki, szczupaki czy jazie. Tego rodzaju odczuwanie wartości wyglądu ryb było wśród badanej grupy rybaków najbardziej po­ pularne na przestrzeni kilkudziesięciu ubiegłych lat. Wyraźne natomiast reagowanie na estetyczny wygląd ryb spotyka się o wiele rzadziej. Wypowiedzi, w któ­ rych ten moment znalazł swe odzwierciedlenie, są szczególnie interesujące. „Najlepsy po świętej praw­ dzie węgor i okoń. Scupak to suchy. Najładniejsa ryba to scupak, bystry, chyży, fest." „Lin cy jaź to smacniejsy, ale on taki bury, a scupak to taki biały." „Ze wszystkich ryb najlepsy węgorz... ka­ wałek zji i można chodzić. Najsykowniejsy to chyba scupak, bo ma ksiaty po sobie." „Najlepiej m i się podobuje lin, bo on jest najsmacniejsy. A na wygląd to scupak, bo łun jest ładniejsy. Inne to takie łuski majo, a scupak to ma takie ksiaty jek jepka , a płot­ ki to majo łuskwiny." „Najładniejsy z wyglądu karaś, bo ma jakiś złoty kolor. W ocy świci jek złota blacha." W tym wypadku wskaźnikiem oceny wyglądu ryb są określenia w rodzaju: „biały" jako przeciwień­ stwo „burego", „świci jek złota blacha", „ma ksiaty po sobie", „ma ksiaty jek jepka", „bystry", „chyży", „fest" itp. Przy użyciu tego rodzaju określeń za ład­ ne uznane zostały ryby mniejszej wartości material­ nej, głównie szczupak i w pewnym stopniu karaś. Występowanie wśród badanej grupy rybaków kur­ piowskich tych dwóch skrajnych stanowisk w ocenie wyglądu ryb nasuwa następujące uwagi. Wyrazicie­ lami opinii, w których nie zwrócono uwagi na este­ tyczne wartości wyglądu ryb, są przeważnie rybacy starsi, osiemdziesięcio-sześćdziesięcioletni, a w mniej­ szym stopniu rybacy średniego pokolenia. Rybacy zaś młodsi (w Wieku do 35 lat) reagują już inaczej, kryteria ich ocen nie są już tylko pod kątem ma­ terialnym, użytkowym. Może to świadczyć o stop­ niowej zmianie poglądów estetycznych w kręgu lud­ ności Kurpiowszczyzny. Czy zmiana ta dotyczy wszelkich dziedzin świata przyrody — trudno jest stwierdzić, zebrany materiał jest na to niestety zbyt nikły. Nasuwa się pytanie — w jakim stopniu wypowie­ dzi tych młodszych rybaków mogą stanowić podsta­ wę do wnioskowania o wrażliwości estetycznej chłopstwa. Odpowiedzieć na to pytanie jest trudno. 2 2 23 21 25 28 27 28 20 30 31 74 Właściwa interpretacja przedstawionego materiału wymaga znajomości całego szeregu dodatkowych wy­ powiedzi, w których wyraziłby się sposób reagowa­ nia na wartości estetyczne innych dziedzin świata przyrody. Szczególnie konieczne byłyby tu wypowie­ dzi oceniające przedmioty czy zjawiska, które nie posiadają wyraźnych wartości materialnych, względ­ nie które szczególnie jaskrawo manifestują swe pięk­ no. Jest zupełnie prawdopodobne, że ci sami ryba­ cy, którzy nie dostrzegali wartości estetycznych w wyglądzie ryb, potrafiliby żywo reagować na pięk­ no np. kwiatów, na barwę upierzenia ptaków śpiewa­ jących, czy chociażby na zwinność niektórych dra­ pieżników leśnych. Wrażliwość chłopstwa na war­ tości estetyczne poszczególnych dziedzin świata przy­ rody nie przedstawia się jednakowo. Tak samo zresz­ tą jak prawdopodobnie nie jednakowy, lecz stale zmienny jest zespół wartości w przyrodzie, który wzbudza przeżycia estetyczne. Nie podlega jednak dyskusji, że u niektórych przedstawicieli chłopstwa, a szczególnie u ludzi star­ szych, występuje całkowita niewrażliwość na pewne wartości estetyczne przyrody. Znamienne przy tym jest, że nie wypływa ona np. z niedostrzegania prze­ jawów owych wartości. Wypowiedzi podane na wstę­ pie świadczą bowiem o znacznej wiedzy rybaków jeżeli chodzi o barwę, kolor czy kształt ryb. Jednak z innych wypowiedzi wynika, że ci sami rybacy nie mają żadnego uczuciowego stosunku do tych przy­ miotów zewnętrznego wyglądu ryb. Pod względem estetycznym są im one zupełnie obojętne. Mimo to zdarza się, że dostrzeganie przez chłopów formal­ nych wartości zjawisk przyrody uważa się za wy­ starczający dowód ich odczuć estetycznych. Tego rodzaju rozumowanie w świetle przedstawionego tu materiału wydaje się pozbawione racji. Powszechność omawianego stanowiska w ocenie wyglądu ryb nie stanowi zjawiska wyjątkowego wśród rybaków z Puszczy Zielonej, wiążącego się np. z opóźnieniem rozwoju historycznego tych te­ renów. Można na nie natrafić również wśród ryba­ ków zamieszkujących obszary sąsiednie. Nawet na Mazurach, bez porównania mniej zacofanych spo­ łecznie, pojęcia: ryba „ładna", „piękna" i „smacz­ na" — są dzisiaj jeszcze wśród wielu rybaków jed­ noznaczne . Warto przy tym dodać, że rybacy ma­ zurscy, w porównaniu do kurpiowskich, wyróżniają się na ogół wyższym poziomem umysłowym. Wydaje się, że niejednokrotnie czynnikiem, który oddziały­ wał na utrzymanie się tak prymitywnych poglądów i ocen, nie był bezpośrednio poziom umysłowy okreś­ lonych ludzi, lecz obiektywne właściwości warun­ ków ich życia. To znaczy, przede wszystkim wieczna walka o zdobycie środków do życia, względnie bez­ ustanne pomnażanie posiadanych materialnych środ­ ków bytowych. 32 Na tle omówionego wyżej stanowiska rybaków kurpiowskich w stosunku do wyglądu ryb, szczegól­ nej wagi nabierają opinie uznające rzeczywiste ich wartości zewnętrzne, jak ogólny koloryt, kształt, bar­ wa poszczególnych części, czy też zwinność. Wyra* �zicielami tych opinii są co prawda przede wszystkim rybacy młodsi, którzy dzięki lżejszym warunkom życia (możliwość ukończenia szkoły, kontakt z szer­ szym niż rodzime środowiskiem za pośrednictwem służby w wojsku, radia, prasy, książek, migracja do miast itp.), mogli zerwać z tradycyjnymi poglą­ dami. Ale poglądy takie — chociaż raczej rzadko — występują również i u ludzi starszych . 33 PRZYPISY 1 Rybołówstwo w kurpiowskiej Puszczy Zielonej uprawiano do ostatniej wojny. Istniały ku temu sprzyjające warunki naturalne. Przez Kurpiowszczyz­ nę przepływają trzy niewielkie rzeki (Pisa, Omulew i Orzyc) oraz liczne strugi. Kilkanaście lat temu na obszarach między rzekami i strugami znajdowało się wiele małych zbiorników wody stojącej, tzw. „wądołów", oraz rozległych bagien, które obfitowały w ryby błotne. Rolnictwo czy też hodowla nie za­ spokajały potrzeb bytowych większości rodzin kur­ piowskich. Zmuszało to do szukania dodatkowego źródła pożywienia i utrzymania, również i w rybo­ łówstwie. Większość ludności kurpiowskiej trakto­ wała je jako jedno z wielu dodatkowych zajęć po­ zarolniczych. Rybacy należący do tej grupy zajmo­ wali się łowieniem ryb w chwilach wolnych od pracy w gospodarstwie. W końcu X I X i prawie że jeszcze na początku X X w. nie było na terenie Kurpiow­ szczyzny bodaj ani jednej wsi, w której nie zajmowanoby się w ten sposób rybołówstwem. W tym samym czasie byli również rybacy, którzy trakto­ wali rybołówstwo jako .główne źródło utrzymania. Tworzyli oni jednak mniej liczną grupę. Zamieszki­ wali pojedynczo, a niekiedy kilkuosobowymi gru­ pami, wsie położone nad rzekami i strugami. W okre­ sie międzywojennym liczba zarówno jednych jak i drugich poważnie zmalała. Po ostatniej wojnie już tylko w bardzo nielicznych wsiach zachowali się lu­ dzie, którzy sporadycznie uprawiali to zajęcie. Mimo że łowienie ryb dzisiaj już nie występuje powszechnie w Puszczy Zielonej, trwa wśród miej­ scowej ludności żywa o nim tradycja. Wielu ludzi dobrze pamięta, jak wybierano się na połów z pry­ mitywną kłonią, zwykłym koszem, ością, czy nawet bez żadnego narzędzia, licząc jedynie na własne ręce. Ogółem przeprowadzono rozmowy z 50 informa­ torami, w tym z 18 informatorami młodszymi. Niniejsze opracowanie opiera się na materiałach zebranych na marginesie badań terenowych prowa­ dzonych w latach 1956/58 nad zajęciami pozarolniczymi w Puszczy Zielonej. Badania zostały przeprowa­ dzone przez autora w ramach pracy w Zakładzie Etnografii I H K M PAN w Warszawie. „Descka" — deseczka. „Sksele" — płetwy. ' Inf. Piotr Jermacz, ur. w 1874 r., rybak nieza­ wodowy, gospodarz średnio zamożny, w. Kozioł, pow. Kolno. ' Dotyczy cybucha fajki. Inf. Józef Skonieczny, ur. w 1873 r., rybak zawo­ dowy, gospodarz niezamożny, w. Dąbrowy, pow. Ostrołęka. „Bziałe" — białe. Inf. Józef Szlachetka, ur. w 1889 r„ rybak za­ wodowy, gospodarz niezamożny, w. Szafranki, pow* Ostrołęka. ! 3 4 5 8 9 10 11 „Scubły" — 1. mn. od „scubeł" — szczupak. majo na sobie ksiaty" — mają na sobie kwiaty, dotyczy cętek na skórze szczupaków, „Psiskorz" — piskorz. „Bręgowaty" — pręgowaty. Inf. Stanisław Koprek, ur. w 1897 r., rybak niezawodowy, gospodarz zamożny, w. Klimki, pow. Ostrołęka. „Cłoziek" człowiek. Inf. Stanisław Gwiazda, ur. w 1871 r., rybak niezawodowy, gospodarz zamożny, w. Wolkowe, pow. Ostrołęka. Potwierdzenia stosowania określeń nie wystę­ pujących w przytoczonych wypowiedziach można znaleźć w wypowiedziach podanych niżej. Inf. Józef Serowik, ur. w 1874 r„ rybak zawo­ dowy, gospodarz zamożny, w. Łacha pow. Kolno. Inf. Bolesław Banach, ur. w 1885 r., rybak za­ wodowy, gospodarz zamożny, w. Łacha, pow. Kolno. Inf. Władysław Zalewski, ur. w 1881 r., rybak zawodowy, gospodarz zamożny, w. Gontarze, pow. Ostrołęka. Inf. Piotr Kołodziejski, ur. w 1897 r„ rybak niezawodowy, gospodarz niezamożny, Chorzele. „Nie" — mnie. Inf. Józef Szlachetka, ur. w 1889 r., rybak za­ wodowy, gospodarz niezamożny, w. Szafranki, pow. Ostrołęka. Inf. Jan Puchalski, ur. w 1872 r„ rybak nieza­ wodowy, gospodarz średnio zamożny, w. Zalas, pow. Ostrołęka. Inf. Józef Skonieczny, ur. w 1873 r., rybak za­ wodowy, gospodarz zamożny, w. Dąbrowy, pow. Ostrołęka. Inf. Piotr Piaścik, ur. w 1869 r., rybak nieza­ wodowy, gospodarz zamożny, w. Jurki, pow. Łomża. Inf. Stanisław Chojnicki, ur. w 1872 r., rybak niezawodowy, gospodarz średnio zamożny, w. Tartak, pow. Ostrołęka. „...ma takie ksiaty jek jepka" — ma takie kwiaty jak jabłka. Inf. Józef Szczygieł, ur. w 1905 r., rybak zawo­ dowy, gospodarz niezamożny, w. Wyszel, pow. Ostro­ łęka. Inf. Mieczysław Jermacz, ur. w 1925 r„ rybak zawodowy, gospodarz średnio zamożny, w. Kozioł, pow. Kolno. „Którna ryba najpiękniejsa ja nie ziem, mnie najbardziej się podobuje lin, bo niętki, i stynki, i muranki, bo jek jejusko takie niętkie". (Ludwik Faleński, w. Pogubię, pow. Pisz). „Najlepsa ryba lin, smacny mocno, najgorsa płotka. Lesce to ładne, białe, fein ryby! Wszystkie rybki ładne, tylko jak się wynieskną [wytrą] to chude. Ja rybki łubie!" (Fryc Pacia, w. Piasutno, pow. Szczytno). „Najlepsa ryba lin, mało łościów ma. Łowte ryby smat łościów mają, to kolące. Najładniejsa, którna nie ziem, bo wsystkie złości ni majo i nie pokąsajo nikogo." (Wilim Jabłądzki, w. Rudka, pow. Szczytno). Faktem jest, że niektórzy spośród starszych rybaków mieli również możność zetknięcia się z od­ miennym niż rodzime środowiskiem. Jedni z nich w poszukiwaniu pracy byli w Ameryce, inni służyli w wojsku w odległych krajach Rosji carskiej. Nie­ którzy, bezrolni, wędrowali po pobliskich miastach często zmieniając swój zawód. Wydaje się jednak, że wszystkie te kontakty miały mniejsze znaczenie — jeżeli chodzi o zmianę poglądów — aniżeli kontakty za pośrednictwem szkoły, radia, książek, prasy, z któ­ rymi zetknęli się ludzie młodsi. 11 15 11 15 19 17 18 19 20 21 22 2 3 24 2 5 2 8 27 28 29 30 31 32 ! 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/115fae33d570b47f67811f0368ff87e9.pdf 03824b219759d926d9339d6e68514c6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1716 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1588 Title A name given to the resource Wypowiedzieć niewypowiedziane / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.101-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA Katedra Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE* Przeżycie religijne w swej istocie zakorzenione jest w naturze ludzkiej głębiej niż sięga warstwa kultury. Jest także pierwotniejsze i intymniejsze niż wszelki kontakt społeczny. Tak go przynajmniej doświad­ cza podmiot religijny. Równocześnie jednak w przeżyciu tym tkwi dwojaki dynamizm. To przedspołeczne doświadczenie domaga się uspołecznienia, przedkulturowe przeżycie wymaga ekspresji, potrze­ buje wyrazu - a zatem kultury, pojętej jako ogół łudzkich znaków. Bohdan Cywiński (1982, s. 21-22) Według niektórych ujęć badawczych, polska postawa religijna bliska jest przede wszystkim tradycyjnemu modelowi religijności ludowej. Jego cechy kon­ stytutywne to przywiązanie do religii przodków i Kościoła narodowego (co przy­ brać może skrajny wyraz w podkreślaniu jako głównych cech „prawdziwego" i „dobrego" Polaka jego katolicyzmu), masowe uczestnictwo w praktykach reli­ gijnych, odprawianych zwłaszcza ku czci Matki Boskiej i świętych patronów, przywiązanie do parafii oraz swoista moralność wypływająca z posłuszeństwa nakazom kościelnym. Poza tym ma go cechować niedostatek głębokich i boga­ tych przeżyć religijnych (Świtała-Trybek 2000, s. 48; podkr. I.K.) . Te badawcze spostrzeżenia współbrzmią z klasycznym już ujęciem tematyki religijności na wsi polskiej X I X wieku, autorstwa Ludwika Stommy (Stomma 1986). Podkreślić jednak trzeba, że odnotowany przez autora brak zakorze­ nienia myślenia religijnego i wielu praktyk życiowych w nakazach Kościoła oraz niski stopień katechizacji ludności wiejskiej X I X w. zmienił się w czasach współczesnych. 1 Artykuł oparty jest na pracy magisterskiej pt. „Słowo i obraz w doświadczeniu religijnym w ludowym typie kultury. Problem referencyjności", napisanej pod kierunkiem Pani dr Krystyny Piątkowskiej w Katedrze Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego w 2000 r. Wszystkie cytaty z wy­ wiadów, jakie pojawią się w tekście, pochodzą z badań terenowych przeprowadzonych przeze mnie w kilku wsiach z okolic Bełchatowa k. Łodzi, m.in. z Dobiecina, Kolonii Dobiecin, Kor­ czewa, Postękalic, Zdzieszulic i Kaszewa. Autorka odwołuje się do tekstów m.in. pod redakcją i w opracowaniu Władysława Piwowarskiego (Piwowarski 1983; Piwowarski, Styk 1993), Witolda Zdaniewicza (Zdaniewicz 1983), autorstwa Stefana Czarnowskiego (Czarnowski 1956) i Edwarda Ciupaka (Ciupak 1961). 1 �102 INGA KUŹMA Stomma, dokonując „rozbioru" kultury ludowej na części pierwsze, wymie­ nia jako zasadnicze cechy XIX-wiecznej religijności rytualizm, moralność i sensualizm. Rytualizm miał się objawiać oderwaniem od jego kościelno-teologicznych podstaw i realizowaniem „nader precyzyjnych i koherentnych scenariuszy rytualnych" (Stomma 1986, s. 207), które najczęściej bywały same w sobie przedmiotem wiary . Moralność z kolei rządziła się zasadą dualizmu etycznego, który polegał na piętnowaniu i nieaprobowaniu tych czynów i postaw, które godziły w dobro wspólnoty (choćby nawet z obiektywnego punktu widzenia były naganne). Normą podstawową było dobro grupy. W jej imię odpuszczano ziom­ kowi nawet zabójstwo (według takiej logiki, opinia ogółu stała po jego stronie, gdy zabił „obcego"). Sensualizm, czyli podjęty przez kulturę ludową „uwieńczony pełnym powodzeniem wysiłek zmiany kontekstu «tamtych» zdarzeń [np. cudow­ nych, sakralnych - I.K.], przeniesienia ich bohaterów w tutejsze, swojskie, zrozumiałe realia", umacniał „izolacjonizm świadomościowy" (Stomma 1986, s. 207), broniący integralności orbis interior przed zmianami. Zmiany te musia­ łyby zajść, gdyby w swojej wyobraźni chłop polski zaakceptował inność, jej realność i przede wszystkim równorzędność wobec jego własnego świata. Stąd też zupełny brak zdolności, czy może raczej brak umiejętności abstrakcyjnego myślenia (nie występowała taka potrzeba). Dlatego - jak podkreśla Stomma - odnotowano w Polsce tyle śladów rzekomego pobytu Matki Boskiej czy Jezusa w konkretnym miejscu i o konkretnym czasie. Z tego powodu święty wizerunek był utożsamiany z postacią, jaką przedstawiał, a konkretyzm ten osiągnął swój szczyt w bardzo rozwiniętym w XIX-wiecznej Polsce kulcie relikwii. Wszystko to stanowiło ramy dla swoistej wrażliwości religijnej, która polegała na „sakrali­ zacji «swojego» świata". Widoczne jest to wyraźnie w próbie odtworzenia ówczesnej „systematyki" flory i fauny, która wskazuje, że dla wszystkich właś­ ciwości roślin i zwierząt można znaleźć wytłumaczenie w pierwotnym albo nieustającym i trwającym do chwili obecnej kontakcie z sacrum (Stomma 1986, s. 219-222). Inną jej cechą są patronaty świętych, które obejmowały niemal wszystkie sprawy bliskie ludziom oraz kult maryjny, który - jak pod­ kreśla Stomma - przełamywał, choć na chwilę, swojską moralność na rzecz postępowania bardziej zgodnego z nakazami etycznymi wynikającymi z owego kultu . Innym wyznacznikiem wrażliwości religijnej opisanej przez Stommę miało być poczucie „pełnej zależności zamierzeń i losów ludzkich od Bożego wyroku", czego świadectwa można znaleźć w dawnych księgach łask i cudów, a owe „cuda i łaski" mówią o sprawach najzwyczajniej szych, jak np. „Za szczę­ śliwy powrót z miasta", „Za plon obfity" itp. (Stomma 1986, s. 223). Ten wy2 3 2 Stąd przekonanie ówczesnego chłopa, że najlepsza modlitwa, czyli najskuteczniejsza i naj­ pewniej docierająca do Boga, jest modlitwą zbiorową (Stomma 1986, s. 205). Stomma podaje m.in przykłady powstrzymywania się od bójek na dźwięk dzwonów wzy­ wających na Anioł Pański, zaniechanie zemsty „w imię Maryi", godzenie się wrogów z okazji największych świąt katolickich oraz powstrzymywanie się od alkoholu w wigilię wszelkich świąt maryjnych (Stomma 1986, s. 226-227). 3 �WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE 103 znacznik wrażliwości religijnej odwołuje się do uwewnętrznienia poznania reli­ gijnego, jak autor sam zaznacza, „niekoniecznie intelektualnego" (Stomma 1986, s. 227). Owo uwewnętrznienie wiąże się z przeżyciem głębi, które z samej swojej natury jest trudne do przekazania, tym bardziej że, jak pisze Stomma, „znajduje się niewątpliwie poza zasięgiem narzędzi i metod etnologa" (Stomma 1986, s. 228; podkr. I.K.). Przeżycie głębi wypływa z wiary, będącej „rozpoznaniem". Nie można go narzucić, ale można się nim dzielić, przeka­ zywać je, opowiadać o nim (Stomma 1986, s. 229). Gwoli uzupełnienia tych spostrzeżeń, należy jeszcze wspomnieć o innej, po­ no woczesnej próbie etnologicznego odczytania na nowo zjawiska sensualizmu w religijności typu ludowego , na przykładzie wierzeń i zachowań religijnych pielgrzymów w Kalwarii Pacławskiej (Kacprzak 1999, s. 37-61). Byłaby to także próba przyjrzenia się na nowo religijności we współczesnym ludowym typie kultury. Próba ta, jak zaznacza autorka, miała na celu „wyznaczenie semantycznego pola tego słowa [sensualizm - I.K.], zakreślenia obszarów, w których ma ono znaczenie wyjaśniające i wzbogacające naszą wiedzę o religij­ ności". Na pewno jednak nie została podjęta „w celu stworzenia nowej definicji, która zastąpiłaby znane i cytowane opracowania" (Kacprzak 1999, s. 59). Dlatego nie może dziwić teza, powtarzana za Czarnowskim, aktualna także - jak zaznacza autorka - wobec współczesnych praktyk religijnych, że „polską religij­ ność ludową cechuje właściwie brak tendencji mistycznych, zostały one bowiem zastąpione przez pełną gamę reakcji czysto zmysłowych. Zastanawiające jest czy zjawisko to ma swoje korzenie przede wszystkim w religijności barokowej i działaniach jezuitów, czy też niezależnie od dziedzictwa baroku, właściwe jest polskiej mentalności, stopniowi uwrażliwienia, psychice" (Kacprzak 1999, s. 43). Autorka, analizując empiryczny materiał z własnych badań, odnotowuje, że istnieje „potrzeba ciągłego przekładu, ucieleśniania abstrakcji", co doprowadza do mnożenia „substancjalnych dowodów" potwierdzających obecność sacrum (Kacprzak 1999, s. 43) . Sensualizm zaś polega na bezpośrednim, bezrefleksyj­ nym oraz zmysłowym sposobie przybliżania się do sacrum i cechuje, wypieraną nieco wstydliwie ze świadomości wielu praktykujących, którzy chcą uchodzić właśnie za owych „świadomych" - „zmysłową pobożność", „pobożność bezrozumną" (Kacprzak 1999, s. 59). Zaprezentowane tu stwierdzenia dotyczące religijności polskiej (dawnej i współ­ czesnej), oprócz łatwości, z jaką operują wręcz teoretycznymi stereotypami na temat jej formy i treści, powtarzają jak refren kwestię o braku głębokich i boga­ tych przeżyć religijnych. Zgadzają się co do występowania, ale sporadycznie, 4 5 4 Wzorując się na bystroniowskiej propozycji badania przez etnologię raczej zespołu treści, a nie zbioru określonych grup, które - jak właśnie pojęcie „kultury ludowej" - było czystym modelem teoretycznym, nie mającym odpowiednika w terenie, a zostało stworzone przez badaczy z myślą o uproszczeniu w przedstawianiu analizowanych zjawisk i form (Kacprzak 1999, s. 41). „Dowody substancjalne" sacrum to np. święte źródła, kamienie, pocieranie medalika o su­ kienkę figury Matki Bożej niesionej podczas procesji itp. 5 �104 INGA KUŹMA przeżycia głębi i jego uwewnętrznienia, lecz nie na poziomie intelektualnym (byłoby to i tak niemożliwe do spenetrowania przez etnologa). Stawiają tezę 0 bezrefleksyjnym, zmysłowym i bezpośrednim kontaktowaniu się z sacrum, gdzie mistyczne przeżycia zastępuje się mnożeniem „dowodów substancjalnych". Aspekty przeżycia i „rozpoznania", zachodzące na poziomie doświadczenia religijnego w kulturze typu ludowego, były z reguły pomijane, być może w myśl zastrzeżenia, które nakazało wypowiedzieć Stommie kategoryczne stwierdze­ nie, iż - przypomnę - znajdowały się „poza zasięgiem narzędzi i metod etnologa". Wzmiankowane zastrzeżenie mogło wpłynąć na niedostatek prób innego interpretowania religijności ludowej, które polegałoby na zejściu ku tej „głębi" i zastanowieniu się, na ile - szczególnie współcześnie, w religij­ ności czerpiącej jeszcze z modelu tradycyjnego - owo uwewnętrznienie, także intelektualne oraz odczuwanie przeżycia głębi jest uświadamiane i w jaki sposób daje mu się wyraz. Przystępując do własnych badań terenowych i opracowując wytyczne do kwe­ stionariusza, pragnęłam przełamać zaprezentowany powyżej sposób patrzenia na kulturę religijną wsi. Wykorzystywano tu bowiem wnioski, które wysnuł Stomma (studiujący źródła, które zjednej strony były pozostałościami po kultu­ rze wsi polskiej X I X wieku, a z drugiej strony - komentarzem i interpretacją tamtych czasów i kultury), odnosząc je do współczesnej religijności. Przyjąć można również, że propozycja Kacprzak wpisuje się wiernie w nurt, który - już od czasów Czarnowskiego - głosił, że „pojawienie się sacrum w kulturze typu ludowego nie może dokonać się inaczej niż przez konkretne zjawisko (rzecz, zwierzę), bo takim prawem przekładania ogólnego na jednostkowe i ducho­ wego na cielesne rządzi się świadomość sensualna" (Kacprzak 1999, s. 43; podkr. I.K.). Nie negując stwierdzeń, które wskazują na kierunek uobecniania się sacrum (ogólne na jednostkowe, duchowe na cielesne), warto jednak w miejsce 'świadomości sensualnej' podstawić inne sformułowanie, które również na dobre zagościło w etnologii, a jest nim 'świadomość mirakularna' (Olędzki 1989, s. 147-156). Pragnąc odszukać w religijności ludowej jej poziom „głęboki", uwa­ żam, że pojęcie 'świadomości mirakularnej' otwiera takie możliwości interpre­ tacyjne, które do tego celu nadają się najlepiej. Poza tym, wskazuje ono na istot­ ny - według mnie - aspekt uświadomienia przez podmioty kultury ludowej, ich własnej religijności i pobożności. Ten typ rozpoznania religijnego cechuje się istniejącą w religijności ludowej, a wcześniej niedostrzeganą z powodów zało­ żeń badawczych, potrzebą intymności, wręcz swoistą kameralnością. Świado­ mość mirakularna dokonuje połączenia, przebiegającego na gruncie poznania, wszelkich zabiegów racjonalnych z bezpośrednią interwencją boskich mocy 1 patronatem osób świętych. Na podkreślenie zasługuje twierdzenie, że dokonuje się to właśnie na zasadzie połączenia, a nie przeniesienia czy przekładu. Prze­ niesienie wskazuje bowiem na taki charakter sacrum, jakby było ono rzeczywi­ ście dla ludzkiego świata „obcym" (Benedyktowicz 2000), skoro musi zostać przekształcone w „dowody substancjalne", aby stać się „oswojone" i podtrzy­ mać integralność orbis interior. Praktyka połączenia, stapiania i scalania kładzie �WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE 105 natomiast nacisk na autonomię sacrum, przejawiającą się w jego mocy przenika­ nia do świata ludzi, jak również na swoistą współpracę z nimi, współistnienie i współobecność. To właśnie powoduje przekształcenie rzeczywistości ludzkiej w taki sposób, by stworzyć sacrum warunki do uobecnienia się. Sacrum/profanum, „swój" - ludzie/„obcy" - Bóg, nie muszą być wcale interpretowane jako prze­ ciwstawne sobie pary opozycji, zwłaszcza kiedy zagłębimy się w świat bardziej „świadomej" religijności, występującej już także na poziomie ludowego typu kultury: Człowiek to jest stworzony na obraz i podobieństwo Boże (AZE, ka­ seta I I I , rozmowa 5, strona B); Nic nie dzieje się w życiu z przypadku (AZE, kas. X I , rozm. 19, str. B). Można przecież inaczej interpretować, wymienione przez Stommę jako jedna z cech XIX-wiecznej wrażliwości religijnej, poczucie pełnej zależności swojego życia, w jego najdrobniejszych przejawach, od wyro­ ków niebieskich. W przytaczanych tu, „klasycznych" poglądach na religijność ludową taka praktyka życiowa klasyfikowana była najczęściej jako przejaw naiwnego sensualizmu. Domagała się nieprzerwanego ciągu materialnych gwa­ rantów Bożej obecności i opieki, co miało wykluczać wszelkie „uniesienia" mistyczne (chłop polski bowiem sprowadza wszystko do wymiaru jego „dzien­ nych spraw"). Aktualne badania nad religijnością ludową, czy też jej pozostałoś­ ciami, uwypuklają jednak postawy indywidualne i motywacje osobiste. Oprócz tego, poczucie pełnej zależności swojego życia od Boga, manifestowane przez podmioty kultury ludowej, wskazuje na nieprawdziwość podziału ich świata na sacrum oddzielone od profanum. Myślenie religijne, a nie magiczne, które funk­ cjonuje w tym typie kultury, dokonuje ich scalenia (vide: Angutek 1994, s. 33-45). Pozostając w nurcie proponowanym przez Olędzkiego, warto uzupełnić po­ jęcie 'świadomości mirakularnej', wspomagającą je 'wrażliwością mirakularną' (Hemka, Olędzki 1990, s. 5-8). O ile świadomość ta rozpoznaje w charaktery­ styczny sposób uobecnianie się sacrum, o tyle wrażliwość mirakularną ukie­ runkowuje owo rozpoznanie na poszukiwanie Transcendencji, co przejawia się w pragnieniu cudowności i niezwykłości, ciągle jednak w połączeniu ze zmy­ słem praktycznym. Zmysł ten objawia się na poziomie zbiorowego uznania jakiegoś zjawiska za cudowne, ale również pojedyncza osoba może być prze­ konana, że była świadkiem cudu. Ostateczną weryfikacją tak odczytywanych zja­ wisk jest fakt, że z reguły zachodzą tuż po jakiś ważnych społeczno-politycznych wydarzeniach. Nawet jeśli cudowne zdarzenie miało miejsce przed zaistnieniem jakiegoś faktu, jego rzeczywistą wartość i sens objawia dopiero późniejszy kontekst : Modliłam się do Pana Jezusa, bo taka ciekawa byłam, gdzie to Jemu wbijali, kiedy go krzyżowali, te gwoździe w ręce. No i modliłam się tak, 6 6 Byłoby to działanie analogiczne do opisanego przez socjologów zajmujących się kształtowa­ niem i odbiorem ról społecznych, mechanizmu retrospektywnej interpretacji. Mechanizm ten polega na „reinterpretacji wcześniejszych zachowań czy faktów z biografii danej osoby [tutaj: wydarzeń - I.K.] w świetle stereotypów zawiązanych z jej nową rolą [tu: w świetle ugruntowanych i akceptowanych społecznie w ludowym typie kultury rozstrzygnięć jakiegoś wydarzenia przy pomocy bezpośredniej interwencji Boga lub innych świętych osób - I . K . ] " (Łoś 1985, s. 134-135). �106 INGA KUŹMA modliłam, a to akurat było przed tą wojną, co to była z tym Husajnem. I jednej nocy śpię sobie i od razu się przebudzam. I od razu widzę postać. Taka, jaka jest w kartach, jak król z koroną i trzymał takie to okrągłe, jak ziemia z krzyżem. Postać się przesuwała. Groźna i taka smutna. To była cała postać, sylwetka taka, że sprawiała wrażenie żywej osoby. To ja, jak to zobaczyłam, a to był Pan Bóg, to tak płakałam. Mój Boże! A Pan Bóg był zagniewany i smutny... A w krótkim czasie słyszę, że jest wojna z tym Husajnem (AZE, kas. I , rozm. 1, str. A-B). Olędzki i Hemka podkreślają, że religijność cechująca się 'mirakularnością' nie jest na pokaz , charakteryzuje się medytacyjnością oraz indywidualnym interpretowaniem prawd wiary. Wszystko to jest dodatkowo wzmacniane osobo­ wością człowieka, który zanurzony jest w szczególnym świecie doznań. Cechuje go szczególna postawa zmierzająca w stronę abstrakcji, czyli oderwania, oglądu rzeczywistości z perspektywy „lotu ptaka" - perspektywy boskiej. Główną przy­ czyną takiego rodzaju przeżyć i rozpoznania jest niechęć do rutyny i do oficjalności, które wywołują monotonię. Świadomość wewnętrznych i zewnętrznych aktów łaski, jakimi są osobiście doświadczane przeżycia mirakularne, bądź bycie świadkiem cudów - możliwość przebywania tam, gdzie miały one miejsce, obok innych świadków - zbliża do siebie wymiar indywidualny i zbiorowy. Koncep­ cja ta próbuje przechylić szale zainteresowania etnologów bardziej ku owemu wymiarowi indywidualnemu, nie negując jednak roli wymiaru zbiorowego. Był on jednak bardzo mocno (zbyt mocno?) eksponowany w „klasycznych" ujęciach religijności ludowej. Uprawiano w ten sposób swoisty „behawioryzm", skupia­ jąc się na jej zewnętrzności, masowości, powtarzalności oraz zrutynizowaniu, skoro grupa dlatego jest wierna rytuałowi, że obowiązuje on pod groźbą kary Boskiej oraz wspólnotowej jako nienaruszalna forma. Trwanie przy poglądzie, że etnolog nie dysponuje odpowiednimi narzędziami, ani sposobami dotarcia do osobistego przeżycia głębi, skutecznie usztywniało tę postawę badawczą i wzmacniało takie właśnie widzenie religijności ludowej, czy - pozornie wyda­ wałoby się bardziej elastycznej - religijności typu ludowego. A zatem, jak można próbować zbliżyć się do przeżycia głębi, do doświadcze­ nia religijnego w ludowym typie kultury współczesnej? Z czego wypływa owo doświadczenie, z jakiego rodzaju wiedzy, z jakiego rodzaju wiary? Czy to, co - j a k uważam - może być dowiedzione przez interpretacje pozyskanych przeze mnie wypowiedzi mieszkańców wsi klasyfikuje ich doświadczenie religijne jeszcze jako „sensualizm bezrozumny"? A może, nie tracąc pewnej swoistości, doświadczenie to przełamuje stereotyp biernego i bezrefleksyjnego uczestnictwa w praktykach religijnych z nastawieniem na uzyskanie korzyści i efektów wymiernych z kontaktu z sacrum, na rzecz kontaktu jak najbardziej refleksyj7 7 Pamiętam ile zapewnień musiałam złożyć opowiadającej mi to zdarzenie pani, że nie opo­ wiem tego później jej sąsiadom ze wsi, ponieważ nie chce ona żadnego rozgłosu i jeśli mi to opowie, to tylko do mojej pracy, a nie żeby się chwalić. Zrobi to „na chwałę Bożą". Jest to kobieta ponad 70-letnia, której całe życie upłynęło na wsi, u boku męża alkoholika. Recytowała mi swoje wiersze o rodzinnej wsi, a zaczęła pisać poezje jako dojrzała osoba. �WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE 107 nego, opartego na swoistym meta-dyskursie kulturowym mówiącym o prakty­ kach religijnych na obszarze własnej kultury? Ów meta-dyskurs spełniałby rolę porządkującą, stwarzającą pole odniesień dla indywidualnych przeżyć bez jedno­ czesnego odarcia ich z piętna wspomnianego indywidualizmu, ale rozwijającego się jak swoisty parole, wyrastając z kulturowo-religijnej langue. Przychylam się do takiego właśnie poglądu. Każda postawa religijna cechuje się wiarą, a ta oznacza osobiste zaangażowa­ nie w idee religijne, choć może się to nie pokrywać z wiedzą religijną. Wiara może się charakteryzować względną izolacją od innych systemów poznawczych, nawet uznawanych przez tego samego człowieka, a jej intensywność jest zupeł­ nie od tych pozostałych systemów niezależna. Jest również żywym współdziała­ niem między tym, co człowiek myśli, czuje, chce, potrzebuje, doświadcza i rozu­ mie oraz interpretuje, gdy styka się z tym, co boskie (Kuczkowski 1993, s. 194). W religii chrześcijańskiej spotkanie to ma na pewno charakter osobowy - czło­ wiek przyjmuje Boga osobowego, który wychodzi mu naprzeciw. To określa specyfikę każdego doświadczenia religijnego w polskim ludowym typie kultury. Nie można więcej zapominać, iż na typ ów, czy nawet na „kulturę ludową" jako pewien model etnologiczny, składa się religia, która wyrasta z pnia chrześcijań­ skiego. Rzecz jasna, nie brakowało takich aluzji, które nie tylko wytykały kul­ turze ludowej oprócz sensualizmu także sentymentalizm oraz twierdziły wprost 0 wielkiej wadze myślenia magicznego dla kształtowania się formy i treści po­ bożności w tym typie kultury. Tropienie swoistego synkretyzmu treści przed­ chrześcijańskich i katolickich było na porządku dziennym niektórych podejść etnologicznych (dla porównania: Tomicki 1981, s. 29-70; Thomas, Znaniecki 1976, t. 1; Czarnowski 1956, s. 149-186). Specyfika religijności w ludowym typie kultury miała polegać właśnie na melanżu rozmaitych symboli i żywot­ ności przede wszystkim zachowań i znaków pogańskich, rzuconych na tło po­ wierzchownego katolicyzmu polskiej wsi. Szukano zatem raczej treści uniwer­ salnych, pan-religijnych, schematów i scenariuszy powtarzających się pod każdą szerokością geograficzną i w każdej rzeczywistości kulturowej, co dodatkowo wzmacniane miało być swoistą mentalnością chłopską, kiedy to „chłop wszystko to, co uważa za posiadające indywidualny byt, uważa jednocześnie za ożywione 1 obdarzone świadomością; «ozywiona i świadoma rzecz» wydaje się być kate­ gorią chłopskiego myślenia w takim sensie, jak zwykła «rzecz» czy «substancja» jest kategorią naukowego rozumowania. Kiedy uczony wyodrębnia w myśli przedmiot po to, by go zbadać, jest to czysto formalny akt; przedmiot nie przy­ biera (a raczej nie powinien) w oczach uczonego nowej własności tylko dzięki temu, że się o nim myśli, prócz tego, że staje się przedmiotem sądu. Chłop nato­ miast [...] nie może wyodrębnić przedmiotu bez przypisania mu [...] niezależ­ nego istnienia, jako ożywionej i mniej lub więcej świadomej istocie" (Thomas, Znaniecki 1976, s. 177). Pogląd, że świat jest wypełniony „ożywionymi i świa­ domymi rzeczami" byłby aktualny, gdyby zaakceptować - co niniejszym czynię - ogólne nastawienie religijne, jakim charakteryzuje się postawa życiowa współczesnych podmiotów kultury typu ludowego. Ożywienie i świadomość �108 INGA KUŹMA przenikające całość świata znanego i nieznanego byłyby metaforami permanent­ nego dialogu i wchodzenia człowieka w relacje z Bogiem. Bogiem, który zszedł na ziemię, uobecnił się w człowieku i człowiekowi pozostawił swoje dziedzic­ two : Ja to widzę Pana Boga wszędzie. Czy w oborze, czy w stodole, ale dosłow­ nie jest wszędzie i wszędzie można się modlić. Bo przecież Pan Bóg jest jeden, ale w trzech osobach (AZE, kas. V I I , rozm. 14, str. A); Jest za co Panu Bogu dziękować. Trzeba bardziej dziękować niż Pana Boga o coś prosić. Pan Bóg wie, co robi. Nie może nam wszystkiego dać. Często i bieda musi być. Może nie wszyscy muszą być bogaci?... Nie raz za nieszczęście trzeba Bogu dziękować. A św. Hiob? Bóg zabrał mu wszystko, a Hiob i tak od Niego nie odszedł. Bóg sprawdził jego wiarę i Hiob wzmocnił swoją wiarę. Po co się zadręczać nad miarę? Bóg wie, co nam daje (AZE, kas. X I I , rozm. 21, str. B). W jaki sposób przejawia się religijność w interesującym mnie typie kultury, powiązana ściśle z doświadczeniem religijnym i przeżyciem? Jak należy je rozu­ mieć? Pozostają one na tym samym niejako poziomie, w przeciwieństwie do religii, która jest raczej systemem nadrzędnym wobec nich - oficjalnym, insty­ tucjonalnym i ukonstytuowanym, regulującym przy pomocy nakazów i zakazów stosunek człowieka i społeczności do Boga. Religijność jest tutaj rozumiana przeze mnie jako podmiotowe i osobowe ustosunkowanie się do prawd wiary przy zaangażowaniu całej osobowości, gdy na poziomie jednostki realizuje się jej stosunek do Boga. Źródłami doświadczania przez człowieka swojej religij­ ności jest przeżycie przez niego czegoś szczególnego (Otto 1993), wynikające z poczucia wejścia w dialog i kontakt z Kimś innym. Kontakt ten miał miejsce tu i teraz, może dlatego wzbudza tym większą fascynację i przyciąganie, poczucie zależności stworzenia, uczucie istnienia poza człowiekiem obiektywnego bytu. Religijność to także poczucie odrębności w przeżywaniu i dawanie temu wy­ razu, choć wierzący wypowiada słowa przyjęte ogólnie w grupie za najbardziej 8 9 8 Temu stanowisku przyświecałby postulat, aby od nowa spróbować uporać się z propozy­ cjami eliadowskiego homo religiosus i owego zmysłu religijnego, jaki człowiek przejawia w ogóle, nawet gdy jest on współcześnie „wynaturzony". Fenomeny takie jak hierofanie czy teofanie, nie mogą nie ujawniać się każdorazowo w swoistym kontekście kulturowym i religij­ nym. Rzecz jasna, nie ujmuje to nic koncepcji o ich powszechnym charakterze, ale to nie znaczy, że „powszechny" znaczy „uniwersalny", w sensie: jednakowy wszędzie i dla każdego. To właś­ nie natrętnie dopasowywany do tej wizji kontekst uniwersalistyczny spłaszcza owe fenomeny religijne, traktując jednakowo wszystkie przeżycia religijne i spotkania z sacrum w tylu różno­ rodnych kulturach i religiach. Z samego twierdzenia, że w każdej kulturze istnieje jakiegoś rodzaju przeżycie religijne, nic już nowego dla etnologii nie wynika. Wynikać natomiast może wiele, jeśli tylko zacznie się uwzględniać szczegółowy kontekst (od społecznego, ekonomicz­ nego, poprzez historyczny, aż po dogmatyczny i teologiczny). 9 Chciałabym uniknąć traktowania Boga w tak rozumianej religijności jako „obcego", do czego wysuwałam już wcześniej pewne zastrzeżenia. Podkreślam autonomię Boga w tym typie doświadczenia i kultury i to Go plasuje na pozycji - w widzeniu kulturowym - „Innego", ale nie „obcego". Jest „Inny" ze względu na omnipotencję, jaka przydawana jest przez M u wierzących, zwracających się do Niego z zaufaniem, szukających u Niego pomocy, pociechy i oddających M u cześć. �WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE 109 adekwatne do wyrażenia tego typu przeżycia: Pan Bóg jest wszędzie i modlitwa wszędzie dozwolona. Jak różaniec odmawiam, to wyjdę sobie na dwór, usiądę na ławeczce i go zmówię. Ja nie wiem, czy to jest dobrze czy nie, ale tak jestem nauczona, że Pan Bóg jest wszędzie i wszędzie wysłucha. Nawet czasami w oborze się modliłam czy pociągnęłam jakąś pieśń, bo tak sobie pomyślałam, że przecież Pan Bóg to też się w stajni urodził, między bydlętami, więc to chyba tak też jest przyjęte. Ja nie wiem. Każdy żyje jak uważa, a jak to będzie osądzone, to nikt nie może powiedzieć (AZE, kas. V, rozm. 8, str. A); Ja to się modlę nawet przy dojeniu krów. Co mi na myśl przyjdzie, na przykład takie wiązanki modlitw, to też sobie odmawiam. Lubię się modlić raczej tak po swojemu, tak od siebie. Ale nawet różaniec czy coś innego. Nie że przed obrazem zaraz muszę (AZE, kas. V I I I , rozm. 14, str. A); Człowiek nie jest jedna­ kowy, modli się też różnie, ale jak go spotka jakieś nieszczęście czy co, to zwraca się do Boga. Najlepiej to modlić się słowami prostymi, swoimi, z serca. Jak człowiek żyje wiarą, to ma się krótkie westchnienie do Pana Boga, czy do Pana Jezusa, czy do Matki Boskiej, kilka słów, ale taka modlitwa [najlepsza w pojęciu rozmówcy - I.K.] polega na tym, że ma się więcej czasu, na skupieniu się i oddaniu się (AZE, kas. IV, rozm. 7, str. B). W definiowaniu doświadczenia religijnego należy zwrócić uwagę na jego aspekt poznawczy, jako poznanie przez intuicję i afektywne uchwycenie znaczeń i wartości, jakie obserwuje się w świecie emitującym jakościowo różne sygnały i znaki. Można poza tym zaobserwować w tak realizowanej religijności, że więk­ szość działań życiowych ma charakter wielofunkcyjny - żadna z czynności nie występuje jako odrębny sposób bycia. Występują w symbiozie z własną religią i wiarą, które usensowniają całą rzeczywistość. Tę cechę niektórzy traktują jako konstytutywną dla tradycyjnego modelu kultury (Pawluczuk 1990). Doświad­ czenie religijne obejmuje także aspekt społeczny, kiedy akcent położony zostaje na grupowe odczucie owego doświadczenia, dzięki czemu dochodzi do nawią­ zania łączności z Bogiem (Kuczkowski 1993, s. 101-102). Niektóre podejścia wyłączają z samego doświadczenia religijnego wszelkie emocje, które raczej na­ leży przypisać praktykowanym obrzędom i kultowi. Inni badacze sądzą nato­ miast, że doświadczenie zachodzi na poziomie percepcyjnym, a nie refleksyj­ nym. Jest to swoista wiedza empiryczna powstająca jako wynik percypowania (widzenia, słyszenia, czucia) obecności Boga i świętości (Kuczkowski 1993, s. 101-102). Za każdym razem podkreśla się jednak, że doświadczenie religijne jest na tyle swoiste, że nie można go sprowadzić do żadnego innego doświad­ czenia (w sferze świadomości i odczuć). Stoi ono u podstaw religijności, charak­ teryzuje się stałością, a pod jego wpływem zachodzą procesy o trwałych skut­ kach, prowadzące do wierzeń religijnych, a te - do ogólnej postawy religijnej (Kuczkowski 1993, s. 194): Jak się miał mój syn urodzić 20IX, to ja 9 IX byłam na Jasnej Górze. Prosiła mnie taka samotna pani, już starsza, bo bała się sama jechać do Częstochowy i mnie prosiła czy nie mogłabym z nią jechać. A ja już w błogosławionym stanie byłam i trochę się bałam, bo tam dużo ludzi i ścisk. Ale, z Bożą pomocą... Jak ludzie idą tam na Ofiarę, to tam, przed kaplicą Matki �по INGA KUŹMA Boskiej zbiera się ogromny tłum ludzi. Ludzie napierają. A ja zaczęłam się bać, a ludzie jak tak idą do przodu to nie patrzą, kto przed nimi i w jakim stanie. A po lewej stronie cudownego obrazu Matki Boskiej, jest taki boczny ołtarz, gdzie jest Matka Boska, w normalnej, ludzkiej postaci i trzyma tak Pana Jezusa zdjętego z krzyża na kolanach i w ramionach. Do tej kaplicy prowadzą trzy stopnie, a ja czuję już, że źle się dzieje i tak byleby dojść do tej kaplicy bocznej, do tych stopni. Żeby tylko tam dotrzeć, bo ludzie napierają. I widzę, że nie da rady, że się nie przecisnę. I mówię tak: „Matko Boska, jeżeli mnie się tu nic nie stanie i dziecku, to już to dziecko, jak się szczęśliwie urodzi, to je sobie Matuchno weź. Jak do­ rośnie, to ja Ci je ofiaruję i Twojemu Synowi. Niech służy Tobie". I synowi to dopiero to opowiedziałam, jak on już zadecydował, że chce iść do seminarium. On miał powołanie już bardzo wcześnie, od końca szkoły podstawowej, ale ja nic nie mówiłam, on nic mi też nie mówił, ale ja, jak to matka, chociaż nie wie­ działam, to widziałam. Dopiero jak maturę zdał i zdecydował ostatecznie... I potem tak mi powiedział, że jak to nas Matka Boska za słowo trzymała, bo jak miał wybrać sobie przydomek, to wybrał właśnie od Matki Bożej Jasnogórskiej (AZE, kas. X I , rozm. 19, str. В ) ; To było dawno, podczas wojny, albo w 43 albo w 44 roku. To był taki obraz na papierze, bardzo zniszczony, Matki Boskiej Częstochowskiej. I ci ludzie, którzy go mieli, zaczęli opowiadać, że jednego dnia im się odnowił i był jak znowu namalowany. Ludzie się schodzili i tam się modlili. Doszło to do żandarmów, przyszli, wzięli obraz i go zabrali. Na pewno go zniszczyli, no bo jak? Bali się przecież, a wtedy to mało kto o jakiś wieściach słyszał, radia nie było i to pewno się zbiegło z utworzeniem jakiegoś nowego frontu i ze zmianą na wojnie. To była jakby zapowiedź czegoś nowego. Odnowie­ nie obrazu, to jak odnowienie czegoś w życiu. To był cud i zapowiedź czegoś nowego. Jak wiadomości nie docierały, to byłby to sposób zakomunikowania czegoś ludziom, że to dobro nadejdzie (AZE, kas. I I , rozm. 3, str. B). Głównym zarzutem, jaki można by postawić dotychczas zaprezentowanym rozważaniom nad głębokim poziomem religijności typu ludowego byłoby zbytnie psychologizowanie. Gdzie w tym etnologia, czy antropologia? Czy dane, które mam do dyspozycji pozwoliłyby na bardziej „antropologiczną" intepretację, zmierzającą do odkrycia przeżycia głębi? Aby podjąć ten problem należałoby jeszcze raz przyjrzeć się doświadczeniu religijnemu. Przyjmuję, że doświad­ czenie to zajmuje przedostatnie miejsce w następującym szeregu: religia - wiara - religijność - doświadczenie religijne - przeżycie głębi. Poprzedza ono przeży­ cie głębi i jest koniecznym warunkiem - jak uważam - urzeczywistnienia się tego przeżycia. Do wszystkich cech doświadczenia religijnego, jakie zostały wymienione wcześniej, należałoby poczynić jedną uwagę: doświadczenie, oprócz tego, że można je zanalizować ze względu na jego przedmiot oraz intencje wewnętrzne wierzących (co usiłowałam zaprezentować), znajduje przecież swój 10 1 0 Była to bardzo poruszająca rozmowa. Moja rozmówczyni płakała, kiedy opowiadała mi historię powołania swojego syna - jedynaka, który właśnie tuż przed naszym spotkaniem przyjął święcenia kapłańskie w Częstochowie. �WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE 111 11 wyraz w kulturze . Ten mój postulat jest jakby odwrotną stroną medalu, którego awersem był ów „behawioryzm" metodologiczny opisywany wcześniej. Moje postępowanie byłoby przejściem tej samej drogi, ale w odwrotnym kierunku, niż było to czynione zazwyczaj. Ślady tej „materializacji" przeżycia głębi, jeśli w ogóle nastąpiło, a na pewno jakiegoś doświadczenia religijnego - skoro roz­ mówca deklarował tego typu poruszenie wewnętrzne związane z sytuacją religij­ ną, w jakiej się znajdował i którą (co ważne) sam określał jako religijną - poja­ wiały się w wypowiedziach wielokrotnie, kiedy rozmówcy mówili o modlitwie i o swoich „sposobach" rozmowy z Bogiem: Wyrwie się modlitwa o różne spra­ wy, ale czy ona dochodzi do Pana Boga, to nie wiadomo, czy człowiek godny czy niegodny. Ja to się modlę najwięcej za nieszczęśliwych i tych, co to mają mężów pijaków i za tych, co błądzą. Proszę Boga, żeby chciał pocieszyć takie rodziny. Najczęściej proszę o łaskę i wstawiennictwo Matkę Bożą u Jej Syna, bo może człowiek jest niegodny tak sam się do Pana Jezusa zwracać. Matka Boża łaskaw­ sza, wysłucha lepiej. No, chyba że się prosi Pana Jezusa przez Jego miłosierdzie, bo człowiek nie robi tak, jak powinno być, tylko grzeszy (AZE, kas. I I , rozm. 3, str. B); Modlitwa jest wszędzie ważna, tyle żeby być skupionym. Żeby inne myśli nie przychodziły do głowy, że ja tu mówię „ Ojcze nasz " czy „ Zdrowaś ", a myślę, co by tu jutro na obiad ugotować. Te myśli trzeba odrzucić. Skupić się tylko na tym jednym. Modlitwa może być bardzo krótka, ale człowiek musi sobie powie­ dzieć, że ja teraz rozmawiam z Panem Bogiem. Nawet ubierając się, wstając, skupić się i wtedy się modlić. Takie odklepywanie, to nie tak. To tak, jak ksiądz mówi, kiedy człowiek się modli i klęknie, to powinien się skupić i tak sobie powie­ dzieć: Panie Boże, czy mogę z Tobą rozmawiać? Proszę otwórz mi drzwi. Wtedy Pan Bóg je otwiera i wtedy te myśli nie przychodzą do głowy takie głupie i cie­ kawskie. I wtedy tak można rozpocząć modlitwę (AZE, kas. V, rozm. 9, str. B). Co zaś dzieje się za „drzwiami"? Czasami, jak się zwalało dużo na człowieka, to brałam rower i do Bełchatowa jechałam do kościoła. Jechałam ścieżkami i modliłam się. A potem w kościele na przykład jakąś pieśń tak pięknie śpiewali. To chowałam się w jakimś zakątku i łzy to mi leciały jak grad (AZE, kas. IV, rozm. 6, str. A); Kiedy przed krzyżem modlimy się razem z innymi paniami od nas, z koła różańcowego, na końcu jest zawsze ofiarowanie i to wtedy najczęściej ja się modlę, tak z głowy, swoimi słowami. Ja wiem dlaczego? Po prostu to jest jakimś natchnieniem, że to się wydobywa jakoś z serca, że wypływają te słowa z serca. To moment jest taki, że się myśli jakąś intencję i słowa same płyną. A dziewczyny to nie raz płaczą i się mnie pytają, skąd mi się to bierze i że jak się 11 Religioznawcy podkreślają, że te dwa aspekty wcale nie wyczerpują, a dopiero otwierają niejako tajemnicę doświadczenia religijnego, albowiem to, co stanowi jego istotę wymyka się obiektywnemu opisowi. Można dokonać podziału na tzw. doświadczenie dawne, w sensie - intui­ cyjne, bezpośrednie, cechujące się zmysłowo dostępną świętością, powszechną i bezpośrednio się objawiającą, oraz na tzw. doświadczenie nowsze - gdzie świętość, dawniej równomiernie rozproszona, zaczęła się „kondensować" w postaci nadzwyczajnych znaków, w które się wciela, przybierając postać zjawisk z zakresu np. estetyki (piękno, harmonia, przeżycie estetyczne) czy odczucie pełni życia, kosmosu oraz „czegoś jeszcze" (Strojnowski 1975, s. 11-17). �112 INGA KUŹMA tak modlę, to zawsze jest to takie. Ale to Bóg natchnienie daje (AZE, kas. V I , rozm. 10, str. A). Wiara zawsze jest wypowiadana, a ta wypowiedź (czy będzie to modlitwa, czy tzw. świadectwo) jest przecież w gruncie rzeczy większą jed­ nostką znaczeniową - tekstem kulturowym, пр.: Aniele boży z nieba wysokiego I pozdrów ode mnie Jezusa mojego. I Powiedz Mu wszystkie myśli moje, I że ja Go kocham jak duszę swoją. I Kocham i kochać nigdy nie przestanę, I dopóki się, mój Jezu, do Ciebie nie dostanę (AZE, kas. X I I , rozm. 21, str. B ) . Tego typu teksty kulturowe przekazują niejako w skondensowanej postaci przynajmniej dwie podstawowe sprawy. Z jednej strony - stosunek do sacrum, czyli do pod­ miotu modlitwy (jest to swoista teologia wierzącego, będąca odbiciem ogólniej­ szej teologii, funkcjonującej na poziomie danego typu kultury). Z drugiej strony - stosunek do własnych intencji wierzącego (czyli swoista antropologia, również osadzona w kulturze). Wychodząc poza dosłowne rozumienie terminu „tekst", można przyjąć, że takimi tekstami były również dotychczas cytowane wypowie­ dzi określające warunki i komponenty nawiązania kontaktu z sacrum: od psy­ chicznego i emocjonalnego nastawienia po okoliczności zewnętrzne sprzyjające lub niesprzyjające modlitwie, poprzez wyobrażenia dotyczące reakcji Boga, własnej ludzkiej kondycji, wagi wypowiadanych i odczuwanych słów, po samą możliwość wejścia w relację z Bogiem. Interpretacja etnologiczna, jaką proponuję wobec religijności typu ludowego, jest interpretacją zmierzającą ku zaznaczeniu pewnej zmiany, która jest uprawomocniona w podejściu do tego typu religij­ ności. Kładę nacisk na aspekt świadomościowy religijności ludowej, zawarty w wypowiedziach jej podmiotów. Muszę podkreślić, że postulowana przeze mnie zmiana dotyczy tylko podejścia etnologa do tej kultury. Trudno jednak byłoby mi stwierdzić z całkowitą pewnością, że badam kulturę, w której rzeczywiście zaszły przemiany na rzecz „świadomej" religijności. Współcześnie, na tyle zmie­ niły się badawcze opcje i narzędzia, że niemożliwe stało się takie podejście, jakie reprezentowały poprzednie generacje etnologów zajmujących się religią i poboż­ nością ludową. Z tego względu, z aktualnego punktu widzenia, prawdopodobne jest, że już w zachowaniach i wypowiedziach XIX-wiecznego chłopa można byłoby wyodrębnić „intelektualne" ustosunkowanie się do przeżycia religijnego. Sprawa nie jest jednak tak oczywista, gdy przyjrzeć się innemu rodzajowi „tekstów" i „materializacji" doświadczeń religijnych, jakimi są plastyczne przed­ stawienia świętych, Matki Bożej, Jezusa i stosunku do nich oraz ich roli dla prze­ biegu samego doświadczenia. Być może z racji ich większej „dosłowności", cho­ ciażby dlatego, że są widzialne oraz odwołują się do stałych i utrwalonych przez tradycje wydarzeń z życia osób świętych czy wydarzeń religijnych. Modlitwy natomiast mogą rodzić się pod wpływem impulsu, są mniej „statyczne" w swojej formie, więcej jest wariantów jednego motywu modlitewnego, mają zastosowa­ nie bardziej uniwersalne dla wierzącego, który może objąć modlitwą dosłownie 12 1 2 Modlitewka ta niewiadomymi kolejami zawędrowała do rodziny rozmówczyni. Być może jest nawet autorstwa kogoś z jej rodziny, jak wiele innych modlitewek, które udało mi się zgro­ madzić podczas badań. �113 WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE każdą sytuację, w jakiej się znajduje. Obrazy w takim kontekście nie spełniają roli jedynego stymulatora uczuć i myśli pobożnych , a nawet - jeśli przedsta­ wienie wizualne odbiega od konwencji już oswojonej - mogą wywołać zgorsze­ nie czy zdziwienie: Ma pani tu takie obrazki, co są wszystkie podobne do Boga, ale ma pani różne i za Bogiem i po Bogu. Niektóre to mnie się wydają w ogóle, jakby to nie był święty, bo go wcale nie znam i pierwszy raz widzę (AZE, kas. V I I , rozm. 12, str. B); - Jak pani myśli, skąd artyści biorą tyle pomysłów i dlaczego jest tyle różnych przedstawień Pana Jezusa? - Chyba ze zdjęcia czy coś takiego, co są od początku istnienia Pana Jezusa. Przecież i Matka Boska chodziła i żyła na świecie i była widzialna. Więc była już ta podobizna i teraz tylko ją przetwarzają. Ja tak sądzę, że jakieś podobizny powstały za życia tych osób. No bo jak inaczej? - A co w takim razie z tymi obrazkami przedstawiają­ cymi Pana Boga? - Pana Boga nikt nie widział i to każdy mógłby Go sobie wyobrazić jak chce [...]. A tutaj ta podobizna Pana Boga, to też jest taka, że jak my jesteśmy ludźmi przez Niego stworzonymi, no to w innej postaci nie można Go było inaczej pokazać. - Ale On jest tutaj ciągle pokazywany jako starzec. - No bo nie można chyba inaczej, skoro On jest od początku świata (AZE, kas. IV, rozm. 7, str. B); Nie raz to sama mówię, jak gdzieś sama widzę, że ten Pan Jezus to jakoś mało na tym obrazie do siebie podobny. Nawet na tych obraz­ kach, też nie jest tak bardzo podobny (AZE, kas. V, rozm. 8, str. A ) . Cytowany materiał źródłowy dowodzi niewątpliwie, że w religijności w ludowym typie kultury najmocniejszą kategorią jest po dziś dzień kategoria integralności orbis interior, zwłaszcza na poziomie odczuć wizualnych, kiedy to własna wiara prze­ kłada się na elementy doświadczenia świata swojskiego i znanego - korzysta ze 13 14 1 5 13 Choć jest to stymulator bardzo ważny, co dowiedzione zostało licznymi eksperymentami psychologicznymi, które wykazały, że doznania kinastezyjne wzmacniają doświadczenie emo­ cjonalne i ożywiają kult (Kuczkowski 1993, s. 253-254). Reakcja rozmówczyni na widok albumu, który zabierałam ze sobą na każdą rozmowę, wypełnionego obrazkami z bardzo wieloma przedstawieniami rozmaitych świętych Kościoła katolickiego, Matki Bożej, Jezusa, aniołów, także Boga Ojca oraz Ducha Świętego. Poza tym, moje pytania dotyczące obrazów i ten album zawsze wzbudzały podejrzenie, że przyszłam „zawracać" z wiary katolickiej. Pytanie o rzeczy dla moich rozmówców oczywiste, miały chyba godzić, według nich, w sens tych praktyk czy zachowań, o jakie się dopytywałam. Pytam się, czyli nie wiem i nie znam czegoś, a skoro nie wiem i nie znam, to jestem, być, może innowierczynią. W takiej sytuacji, kiedy etnolog jest, nie raz i nie dwa, stawiany w „krzyżowym ogniu" pytań o jego własny stosunek do Boga i religii, trzeba umieć wyważyć między celem takiej rozmowy, jakim jest dobro badań, a szacunkiem wobec rozmówcy, który oczekuje od nas „wzajemności". Każda rozmowa to swoista wymiana darów, tym bardziej poruszająca, im bardziej osobistych doświadczeń dotyczy. Moja pierwsza reakcja, kiedy znalazłam się w sanktuarium w Kalwarii Zebrzydowskiej, w tzw. cudownej kaplicy, gdzie wisi łaskami słynący obraz Madonny z Dzieciątkiem, wcale nie była religijna, choć na sposób „ludowy" właśnie religijna. Gdy spojrzałam na obraz, zdziwi­ łam się dlaczego Matka Boża jest tutaj wymalowana taka brzydka? Status etnologa nie chroni od zachowywania się czasami jak „typowy" dyspozytariusz kultury z „małym alfabetem", który tylko to, co „piękne" (mimo wcześniejszego i nadrzędnego kontekstu religijnego) uznaje za boskie i sakralne. 1 4 15 �114 INGA KUŹMA swojskich wyobrażeń o czasie, przestrzeni, o tym, co jest boskie i o tym, co ludzkie. Z drugiej strony, nie brak i świadectw będących wyrazem „świadomej" postawy religijnej w stosunku do obrazów: Każdy obraz jest wart. Wszędzie jest Pan Bóg i oznacza jedno i to samo. Wszystko jedno, jakie obrazy i jak w kościele w środku jest (AZE, kas. IV. rozm. 6, str. A); Obraz to nie tyle żeby mi się podo­ bał, ale jaką ma wartość... Ale to jaki ma wygląd, to nie jest istotne. Tak samo jak człowiek. Nie każdy, kto pięknie wygląda jest wartościowy (AZE, kas. V, rozm. 8, str. A); Grunt żeby był obraz i żeby to był znak, że Bóg zamieszkał z nami. Wszystkie obrazy prowadzą do modlitwy i do Boga. Wszystkie prowadzą nas do jednego Boga, tyle, że ktoś je inaczej namalował. Jakże by tego nie ko­ chać, to takie piękne, miłe! (AZE, kas. V I I , rozm. 14, str. A); Dla mnie obrazy to jakby przenośnia była. Coś takiego, kiedy łączę się z tym, co na obrazie jest przedstawiane, czy z taką Matką Bożą, czy z Panem Jezusem. Ale ja nie czczę obrazu samego, ale czczę w przenośni, duchowo się przenoszę do tego obrazu, do tej Matki Bożej. Mam szacunek dla nich i dlatego oddaję cześć temu obrazowi, ale daję wyraz swojej wiary w Pana Boga w rzeczywistości. To jest połączenie duchowe z tą wielkością, do której się modli, którą się prosi o łaski. Jak widzę ten obraz, to może bardziej przeżywam tę modlitwę (AZE, kas. X I I , rozm. 21, str B). W wypowiedziach tych pojawia się niewątpliwe werbalizacja doświad­ czenia religijnego oraz ślad przeżycia głębi, którego „kanałem" kulturowym, obok modlitw, są również obrazy wspomagające kontemplacje religijną. Z pew­ nością nie brak jej w ludowym typie kultury, której nie jest obcy także swoisty mistycyzm: zachodzi teofania , wszystkie „dzienne sprawy" odnosi się do Boga, zasadniczym sposobem życia jest modlitwa. Poza tym (podkreślając wątek bycia godnym bądź niegodnym spotkania z sacrum) poddaje się pod osąd Boga swoją kondycję ludzką, a swoich działań, choćby bardzo usilnych wobec Boga, nie sposób sprawiedliwie samemu ocenić. Dlatego tak ważnym punktem odniesienia jest religia i Bóg. Intensywność tego typu przeżyć i doświadczeń trudno mierzyć np. częstotliwością udziału w rozmaitych formach kultu istniejących w Kościele katolickim. Nie zawsze częste uczestnictwo jest świadectwem zaangażowania 16 17 1 6 Ta ciekawa wypowiedź pochodzi od matki zakonnika, już cytowanej, stąd być może jej niemal teologiczne tłumaczenie roli kultu obrazów w Kościele katolickim. Teofania rozumiana jako pojęcie szersze, obejmujące przede wszystkim chrystofanie ze względu na specyfikę wyznania w opisywanej kulturze. Chrystofanie zachodzą zazwyczaj, może nie na poziomie sensu stricte odnoszącym się do objawienia samego Chrystusa (w przeciwień­ stwie do objawień prywatnych Matki Bożej, które jednak dość często występują w tym typie religijności), ale na poziomie Jego uobecnienia, jakim jest Eucharystia, będąca centrum mszy katolickiej. Byłoby to objawienie się samego Boga podczas kultu, jaki odprawia się ku Jego czci. Poza tym teofanie nie mają miejsca tylko sporadycznie i jednorazowo, ale w takim ujęciu - zachodzą regularnie i powtarzają się. Co ważniejsze, „wiele opisów teofanii jest opowiada­ niem w antropomorfícznej formie tego, co się bezpośrednio przeżyło", a „późniejsza refleksja prowadzi często do przyjęcia jakiegoś elementu pośredniczącego (sen itp.) [...] aby podkreślić istniejący, mimo teofanii, dystans do objawiającego się bóstwa" (Leksykon religii... 1997, s. 479; podkr. - I.K.), czyli wkracza w tym momencie kultura. 1 7 �WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE 115 religijnego i postawy rzeczywiście przesyconej wiarą, choć na pewno są to mier­ niki orientacji stylu życia (Świtała-Trybek 2000, s. 49). Doświadczenie religijne w Polsce o tyle indywidualizuje się, że to, co dawniej wyznaczało tradycyjny model religijny: dostosowanie się do ogólnego i rodzinnego zwyczaju, poczucie wypełnienia obowiązku wobec Kościoła czy wyrażenie w ten sposób poparcia dla innych niż religijne celów, jak chociażby wartości patriotyczne czy więzi narodowe i tożsamość grupowa, w deklaracjach schodzi na plan dalszy (Switała-Trybek 2000, s. 49-53). Obecnie wierni wskazują jako naczelne motywacje, które popychają ich do uczestnictwa w praktykach religijnych, spełnienie nakazu sumienia oraz przeżycie religijne. Własna religijność (jako przeżycie osobiste i wewnętrzne) staje się przedmiotem refleksji. Religijność typu ludowego zmie­ nia się na pewno w opisach etnologów, socjologów i religioznawców. Co nato­ miast zmienia się dla ludzi klasyfikowanych przez badaczy jako dyspozytariusze kultury typu ludowego? Czy zauważają jakieś zmiany wobec tego, co było „kiedyś"? Jeśli tak, z pewnością byłby to dowód istnienia meta-języka kulturo­ wego, będącego samo-komentarzem kultury. I dzieje się tak np. w przypadku obrazów religijnych: Dawniej to ludzie jeszcze mieli taki zwyczaj, że więcej ob­ razów zawieszali, może dlatego, że mniej szkół mieli, nie to co dziś, ze szkołami. Teraz to ludzie wykształceni, to tylko im jeden obrazk musi wystarczyć, mały. A jeszcze inne budownictwo było, inne meble dawniej. Teraz to coś mniej pasuje jedno drugiemu (AZE, kas. V I I , rozm. 13, str. B); Teraz to obrazów wcale już nie ma. Ładny widok, ładny kwiatek byleby był, ładne zdjęcie i to wszystko. A powinny obrazy być (AZE, kas. X, rozm. 18, str. A-B); Ludzie współcześnie to traktują życie, że coś jest niemodne i tylko jeden krzyżyk mają i jeden obraz, byleby był. Uważam, że obrazy powinny być, bo bez Boga, to ani do proga (AZE, kas. X I , rozm. 19, str. A-B). Zamykając moje rozważania, pragnę podkreślić, że odejście od zastanego w etnologii sposobu analizy i intepretacji religijności typu ludowego, pozwoli - być może - na odkrycie w niej zupełnie niedostrzeganych obszarów. Takim ob­ szarem jest - według mnie - przeżycie głębi, wyłuskane ze specyficznego charak­ teru doświadczenia religijnego, którego ramy wytyczone są przez religijność typu ludowego. Świat każdej kultury, lub któregoś z jej typów, to przede wszystkim świat przeżyć, doświadczeń i doznań pojedynczego człowieka. To na poziomie jednostki toczy się dyskusja z konwencjami kulturowymi oraz z odwrotną wobec nich potrzebą przekraczania ich i zmiany. Dialog pomiędzy pamięcią o tym, co było „dawniej" a tym, co jest „teraz", tym, co jest, a co nam się zdaje, jakie powin­ no być, dowodzi tylko żywotności kultury. Tym bardziej, skoro dyskusja ta wyra­ sta z prawd uznawanych za ważne życiowo, nadających sens ludzkiej egzystencji. LITERATURA A n g u t e k D. 1994, Dualistyczny rytuał religijny. Próba ujęcia modelowego, Lud, t. 77, s. 33-45. B e n e d y k t o w i c z Z. 2000, Portrety „obcego", Kraków. С i u p а к E. 1961, Kultura religijna wsi. Szkice socjologiczne, Warszawa. �116 INGA KUŹMA C y w i ń s k i В. 1982, Korzenie tożsamości, Rzym. C z a r n o w s k i S. 1956, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, [w:] Dzieła, t. 1, Warsza­ wa, s. 88-107. H e m k a A., O l ę d z k i J. 1990, Wrażliwość mirakularna, Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, nr 1, s. 5-8. K a c p r z a k N . 1999, Sensualizm- próba „gęstego opisu", Etnografia Polska, t. X L I I I , z. 1-2, s. 37-61. K u c z k o w s k i S. 1993, Psychologia religii, Kraków. Leksykon religii... 1997, Leksykon religii. Zjawiska - dzieje - idee, Warszawa. Ł o ś M . 1985, „Role społeczne" w nowej roli, [w:] O społeczeństwie i teorii społecznej. Księga poświęcona pamięci Stanisława Ossowskiego, E. Mokrzycki, M . Ofierska, J. Szacki (red.), Warszawa, s. 123-144. O l ę d z k i J. 1989, Świadomość mirakularna, Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, n r 3 , s. 147-156. O t t o R. 1993, Świętość. Elementy racjonalne i irracjonalne w pojęciu bóstwa, Wrocław. P a w l u c z u k W. 1990, Wiara a życie codzienne, Kraków. P i w o w a r s k i W. (red.) 1983, Religijność ludowa, ciągłość i zmiana, Wrocław. P i w o w a r s k i W., S t y k J. (red.) 1993, Przemiany religijności społeczeństwa polskiego w świe­ tle badań lubelskiego środowiska naukowego, Warszawa. S t o m m a L . 1986, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Warszawa. S t r o j n o w s k i J. 1975, Doświadczenie wierzących, Więź, nr 12, s. 11-17. Ś w i t a ł a - T r y b e k D. 2000, Święto i zabawa. Odpusty parafialne na Górnym Śląsku, Wrocław. T h o m a s W.I., Z n a n i e c k i F. 1976, Chłop polski w Europie i Ameryce, t. 1, Warszawa. T o m i c k i R. 1981, Religijność ludowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), t. 2, W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w - G d a ń s k - Ł ó d ź , s. 29-70. Z d a n i e w i c z W. (red.) 1983, Religia i życie społeczne, Poznań-Warszawa. INGA KUŹMA EXPRIMER L'INEXPRIMABLE Resume Comment dans la culture religieuse traditionnelle polonaise l'ethnologue peut-il chercher le niveau le plus intérieur d'une experience religieuse profonde? Aux yeux de l'auteur de Г article concernant ce probléme cette recherche est possible autant que valable. Mais la demarche proposée est difficile, car la tradition ethnologique en Pologne (depuis le X I X siecle) ne mettait Г accent que sur Г analyse des comportements et des pratiques religieuses «visibles», c'est-á-dire les plus accessibles á observer et á apprecier (comme les pélérinages, le culte de saints, etc.). De cette maniere beaucoup d'anciens ethnologues pratiquaient plutót la methode favorisant la demarche «behaviorique». On a posé la these que la religiosité ancienne (du X I X siecle) était superficielle, parce qu'elle se caractérisait de la «pensée magique». Elle serait une religiosité irrationnelle, mais sans les événements profonds ou mystiques et sans la conscience approfondie. Pire, les mémes observations ont été rapporté á la religiosité contemporaine traditionnelle. Cette methode ethnologique mentionnée, et la stéreotypisation qu'elle pratiquait, a stygmatisé la reli­ giosité actuelle comme l'identique avec le type de la religion du X I X siecle. Malgré les objec­ tions que la nouvelle proposition du changement de la demarche ethnologique dirigerait vers la psychologie, l'ethnologue dispose en fait des possibilités d'interpréter autrement - mais toujours de facón anthropologique - les experiences religieuses profondes. Ainsi chaqué experience, meme la plus personnelle, passerait par les manifestations culturelles. Cest la culture qui decide quels е е е �WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE 117 objets, quelles formes et quel type ďépreuves serviront á exprimer Г experience religieuse (souvent tellement difficile á évoquer), meme la plus profonde. Et cette tendance existe évidement dans la culture religieuse traditionnelle, ce que prouvait Г interpretation des materiaux de recher­ che en terrain exercé par l'auteur de l'article. Les gens qui réalisent le modele d'une religiosité actuelle sont bien conscients et autoreflexifs. lis défendent 1'integrité de leur culture, sont fideles aux formes stables de la religion comme les prieres et le cuite des images pieuses, mais á la fois - réfléchissent sur leur participation aux pratiques religieuses, aussi que sur leur condition humaine et leur rapport avec Dieu. La ой Г on cherche Dieu i l serait difficile á dire qu'existe la «pensée magique» - с'est plutót la «pensée religieuse» tout court. De plus, dans le christianisme, oil Dieu est faconné en tant que personne, i l n'y a pas de mana ou de la puissance impersonnelle. Dans la culture religieuse contenant la reflexion sur l'appartenance et la foi, ne peut-on manquer d'experience du profondeur ni de sentiments de rencontrer quelque chose de plus grande que nous et qui nous échappe. Cest un type ďaffirmation ď u n au-delá - 1'affirmation de Dieu qui penetre ce bas monde et le transforme. Les autres manifestations sacrées (par exemple les images pieuses, les invocations á Dieu, les figures des saints, etc.) servent d'intermédiaire et aident les gens á trouver les conditions les plus satisfaisantes pour prendre contact personnel avec sacrum. En ce moment-lá se forment les sentiments et les emotions sur la base d'une experience religieuse survecue. Mais aussi se constituent les reflexions sur la nature-meme de cette experience et á la fois sur son relation avec le participant (ou fidele) et avec la tradition religieuse dont i l obéit et qui le souvent transgresse. Le dialogue est en cours meme dans la culture traditionnelle - elle est plus ouverte qu'on ne le pense. Le dialogue se prolonge toujours entre les fideles et le sacrum, entre la theologie et l'anthropologie, officielles et non-officielles. D'oíi proviennent les légendes sacrées, les preuves ď u n e presence de Sainte Vierge, de Jesus ou des saints sur terre, les images qui pleurent, etc. Sacrum prend la forme concrete et de plus en moins stable. De cette facón les fideles «traduisent» les dogmes théologiques en la langue plus proche, personnelle et quotidienne, en gardant toujours ce qui est inexprimable par sa nature, mais exprimable par la culture - Dieu lui-meme. Traduit par Inga Kuźma � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b000286d30643f8fb996aa32a69a68f.pdf 46d8f481d57359555c3e055d365e063c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6595 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6165 Title A name given to the resource Wypożyczanie izby na potrzeby wesela/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 15. Wypożyczanie izby na potrzeby wesela Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienia znaków: 1 - sąsiedzi udostępniali pomieszczenia na potrzeby wesela; 2 - organizowanie poczęstunków w czasie wesela w domach kolejnych „urzędników" weselnych; 3 - zwyczaj praktykowany byt w przeszłości; 4 - infor­ macje uzyskane z wypowiedzi osób przesiedlonych i osadników; 5 - brak informacji; 6 - brak tradycji Badania Pracowni Atlasu Etnograficznego Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w latach: 1982-1990 (Kwestio­ nariusz nr IX) i 1975-1982 (Kwestionariusz nr XII). W oparciu o informacje zebrane według kwestionariusza: Kwestionariusz nr XII do badań zagadnienia pomocy sąsiedzkiej zw. takie „tłoką" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? [...]. Przyjmowanie na nocleg gości weselnych oraz wypowiedzi spontaniczne pojawiające się w ramach odpowiedzi zebranych według kwestionariusza nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J. Gajek przy współudziale F. Olesiejuka): 123. Czy znane są wypadki, że wesele - nie licząc poprawin odbywało się w dwu domach? Sprawa wyma­ gałaby dokładnych badań, gdyż dotychczasowe materiały są niejasne i niepewne. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a420ddff8f44b2487e85bf7edf63088d.pdf b7c483043a1932be4f377313cb83fbcd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „WYPRASZANIE OD KARY ŚMIERCI“ W OBYCZAJU NASZEGO LUDU. Napisał Stanisław Estreicher. i. Niespodziewane ocalenie Zbyszka przez Danusię, opisane w »Krzyżakach« Sienkiewicza - zwróciło uwagę na pewien mniej zbadany obyczaj ludowy, który wprawdzie w ostatnim stuleciu zaginął ze szczętem, niemniej dawniej rozpowszechniony był u nas szeroko. Polegał on zaś na tern, iż w chwili egzeku­ cji wolno było jakiejkolwiek dziewczynie zażądać skazańca prowadzonego na śmierć za męża — a w taknn razie uwalniano go od kary i prowadzono zamiast na śmierć przed ołtarz małżeński. Dostarczało to dawniejszemu humorowi szla­ checkiemu tematu do niejednego dowcipu; obyczaj jest rzeczy­ wiście dziwaczny i na pierwszy rzut oka obrażający pojęcia sprawiedliwości. Pytanie, jaka była jego racya bytu, kiedy po­ wstał, jak się rozwinął? . . . Materyały, jakiemi rozporządzam dla odpowiedzenia na to pytanie, są dwojakiego rodzaju. Pierwsza ich częśc ma chara­ kter porównawczy: obyczaj nie jest wyłącznie nasz, spo y mi s się w całej prawie dawnej Europie >)- Druga częśc materyałow “?7ednakże dotychczas należycie nikt go tylko obficie anegdotyczne wiadomości, świadczące o jego istnieniu. Obac^ Lud. Rocznik X. �242 STANISŁAW ESTRB1QHKR ma charakter wyłącznie polski. Kilka opisów, odnoszących się do wykonywania tego obyczaju u nas, ogłoszono już dawniej *),, resztę zawdzięczam wielkiej uprzejmości prof. W. Czermaka, który zaciekawiony tem zjawiskiem prawnem zebrał sporo nie­ znanego materyału do jego wyjaśnienia, a następnie odstąpił mi go do zużytkowania i ogłoszenia. Są to mianowicie niżej podane opisy z Zagórzan, z Biecza, Żywca, Wiśnicza, Ołyki. Odnoszą się one do XVII stulecia. Jest rzeczą zrozumiałą, że obyczaj tak dziwaczny i tak sprzeczny z całym porządkiem prawnym istniejącym w Euro­ pie nowoczesnej, musi tkwić swojemi korzeniami głębiej, musi się opierać na jakichś pojęciach i potrzebach dużo dawniejszych i pierwotniejszych. Jeśli się w w. XVIl-tym a nawet XVIII-tym jeszcze utrzymuje, to tylko mocą bezwładności społeczno-oby­ czajowej, która pozwala mu dotrwać niemal aż do naszych cza­ sów .— ale istotne jego znaczenie jest już wówczas zapomniane, a i jego praktyczny pożytek coraz to mniejszy. W społeczeń­ stwach pierwotnych i barbarzyńskich jest inaczej. Zwyczajów analogicznych do niżej badanego spotykamy tam więcej, a obej­ mujemy je pod nazwą azylów. Azylem nazywano u Greków miejsce, dokąd mógł chronić się zbrodniarz przez władzę lub przez pokrzywdzonego poszukiwany i być tam przed pości­ giem bezpieczny. W tym znaczeniu znali azyle dawni Żydzi, Grecy, Rzymianie, nawet świat chrześcijański. Grobom, cmen­ tarzom, kościołom i innym uświęconym miejscom nadawało prawo charakter azylów Zbadanie obyczajów wszystkich ludów rozszerzyło pojęcie azylu. Obok pewnych kategoryi rzeczy, któ­ rym ludy niemal całego świata przyznają takie ochronne włanp. Grimm w Rechtsalt. 1899 II.. str. 525; Michelet Origines du droit 1890, str. 295; Liebrecht Zur Volkskunde, str. 453; Frauenstädt w Zeit, für Strafr. JFzss. XVII (1897), str. 898; i wielu innych. Stosunkowo najlepiej starał się dotychczas objaśnić ten zwycżaj Osenbrüggen w Studien sur deut. u. sćhmeis. R. Gesch. 1868 oraz w Deutsche Rechtsalt. aus der Schweis 1858. Zestawienie tego obyczaju z obyczajem »zbratania« właściwym wielu lu­ dom natury, podaje Ciszewski w Künstliche Verwand, bei den Südslaven 1897, str. 78—80. Tej strony kwestyi nie dotykam w dalszym ciągu, wobec trafnych uwag Ciszewskiego. *) Czacki 0 lit. i poi. prawach I., str. 11; Wójcicki w Tygod. illustr. 1860 II. 519; ks. Sygański Nowy Sącz II. 79; Stan. Krzyżanowski w Cza­ sie 1903. �WYPRASZANIE OD KARY ŚMIERCI 243 ściwości - wvkryto u wielu ludów istniejące azyle osobiste: pewnym kategoryom osób bywa zwłaszcza u barbarzyńskich narodów przyznawany często tego rodzaju przywilej iz dotknię­ cie ich, schronienie się pod ich opiekę, brom zbrodniarza na czas pewien lub nawet na zawsze od odpowiedzialności. Ist nie azylów nie jest bynajmniej na tych niskich ^opjnach kuk tury dziwactwem prawnem ani niesprawiedliwością, jest ono wywołane konieczną, potrzebą i jest błogosławionem powsze­ \zyl jest bowiem korrekturą dla surowości i dla niedokła­ dności urządzeń prawnych. Tam, gdzie prawo jest zbyt bez­ względne, gdzie dopuszcza ślepego odwetu, g zie me zwia™ uwagi na moment woli, i proteguje zbyt łatwy rozlew krw • am Społeczeństwo iustynktywnie i nieświadomie wytwarza zwyczaje, będące wyrazem jego popędu samozachowawczego, utrudniające ów rozlew krwi, owe wybuchy zemsty poszkodo­ wanego . okrucieństwo kar publicznych. Przyznaje ono w tym celu daleko idącą władzę trzecim jednostkom które mogą hamować wymiar kary czy zastosowanie zemsty uznanej pr porządek prawny za legalną. Nawet z naszym porządkiem pra­ wnym da się w pewnych wypadkach pogodzić prawo łaski powstrzymujące karę w imię jakichś interesów moralnych czy społecznych wyższych w danym dnego zastosowania prawa, \ ■ j stopniu cywilizacji godzi się prawo azylu z calosc, życia prawnego. Działa ono więcej przypadkowo i meracyon , żeli czynnik łaski w prawie dzisiejszem, ale posiada taką sam, funkcją społeczna, a jego rola jest wobec mewykształcenią prawa dużo jeszcze donioślejsza. Prawo azylu osobistego przysługuje u ludów natur, żnym kateeoryom osób. Najczęstszą jest rzeczą, iz posiada ,o naczelnik p’eJney grup, społecznej; czasami przysługuje en kapłanom, czarownikom, dostojniejszym osobom, - . to mety mężczyznom ale i kobietom. Prawo Westalk, w Rzymie do udaremniania wyroku śm.erei jest powszechniea znane UkazaU się świeżo gruntowna i obszerna rozprawa A. Hellwiga Das k ° Naturvölker -.e . -n łia(W Asylrecht der (1903, 8° 8 , cdr str 1221 1 ), w którejJ autor zebr,, wszystkie dane o prawie azylu u ludów Austral , Afryki, I Ameryki. U wszystkich tych społeczeństw, o ile tylko prze* �244 STANISŁAW ESTREICHER kroczyły najpierwotniejszy stopień rozwoju (a więc z wyłącze­ niem takich jak Australczycy lub Buszmeni), spotykamy najró­ żnorodniej ukształtowane formy prawa azylu. Niektóre ludy europejskie i azyatyckie, (którymi powyższa rozprawa jednakowoż się nie zajmuje) a nawet niektóre ludy afrykańskie, pozostające pod wpływem bardzo wysoko pod względem etycznym stojącej kultury mahometańskiej, wykształ­ ciły jednę nieznaną gdzieindziej formę azylu osobistego — a mia­ nowicie prawo kobiety do udzielenia w pewnych wypadkach ochrony zbrodniarzom albo innym ludziom przez prawo prze­ śladowanym. Zaczątki dla takiego pojmowania roli kobiety, dla przyznania jej mocy interweniowania i łagodzenia sporów spo­ tykamy na różnych punktach kuli ziemskiej. — Steinmetz w swojem dziele o początku kary poświęcił osobny rozdział stanowiwisku, jakie kobieta zajmuje u ludów natury w pośród krwa­ wych walk rodowych i zestawił fakta świadczące, że nawet i ludy bardzo nisko w cywilizacyi stojące przyznają kobiecie niejednokrotnie przywilej rozjemstwa *). Nic dziwnego, że na tle cywilizacyi wyższych, mianowi­ cie cywilizacyi chrześcijańskiej i mahometańskiej2), ten przywi­ lej rozjemczy kobiety zostaje jeszcze więcej wyrobiony, urasta mianowicie niekiedy — co prawda tylko w pewnych wyjątko­ wych przypadkach — do formalnego prawa azylu, mogącego tamować bieg nieubłaganej sprawiedliwości. Przypatrzmy się tym przypadkom. Sprecyzyonowanie ich — zaznaczmy to już z góry — na­ stąpiło, o ile chodzi o Europę zachodnią, niewątpliwie pod wpły­ wem Kościoła chrześcijańskiego; od jego też działalności na­ leży zacząć. Kościół od początku epoki średniowiecznej walczy ’) Np.: walka musi ustać (na archipelagu Aru) jeśli którakolwiek z kobiet przypatrujących się jej rzuci między walczących mężczyzn swoją opaskę. Ta opaska jest »tabu« — nie wolno jej podjąć. — U barbarzyń­ skich ludów dzisiejszej Europy, znających dotąd zemstę krwawą i walki rodowe, widzimy również, że kobieta ma tego rodzaju stanowisko prote­ kcyjne. Ob. przykłady co do Gruzinów, Ossetów i Albańczyków u Steinmetza Ethnologische Studien II. 1894, str. 98—100. 2) O prawie azylu przyznanem kobietom u niektórych ludów inahometańskich ob. Ciszewski 1. c., Michelet 1. c., wreszcie Hellwig 1. c. str. 48. Rozwinęło się ono jako wypływ etycznego obowiązku dawania pomocy uciśnionym, zdaje się niezależnie od rozwoju w świecie chrześcijańskim. �WYPRASZANIE OD KARY ŚMIERCI ¿45 z ówczesnem, barbarzyńskiem i okrutnem prawem karnem i pro­ teguje wszelkiemi siłami rozrost instytucyi azylów *). Obok nich, jako ich uzupełnienie, popiera rozwój prawa łaski i stara się wywalczyć jak najszersze jej zastosowanie wobec zbrodniarzy. Wyjednywanie łaski dla winnych, zwłaszcza dla skazanych na karę śmierci, jest uczynkiem miłosierdzia, polecanym przez kościół, praktykowanym przez wiernych. Prawo ówczesne jest polem ścierania się dwóch tendencyi, wprost ze sobą sprzecznych. Ustawodawstwo państwowe, zwłaszcza Karolingów, stara się przeprowadzić zasadę, że prawo łaski należy tylko do naj­ wyższego sędziego, do monarchy (np. kapitularz akwizgrański z r. 813), kościół zaś popiera wytworzenie się zwyczajów bę­ dących wyrazem innego poglądu, a mianowicie, że prawo łaski może być — choćby faktycznie, jeżeli już nie prawnie — i do innych rąk złożone. Ten drugi pogląd zwycięża ostatecznie i utrzymuje się przez całą drugą połowę wieków średnich. Zwycięża niewątpliwie pod opieką kościoła. Toteż nie w da­ wniejszych pomnikach ustawodawstwa monarszego i książę­ cego, ale dopiero w spisach prawa zwyczajowego pomiędzy wiekiem XIII a XV spotykamy pierwsze wzmianki o różnych prawnych urządzeniach, stojących w związku z tym poglądem. Śledzić ich rozwój jest rzeczą trudną, występują bowiem w źródłach prawnych późno ale zato odrazu w skończonych for­ mach, jako owoc utajonego, niemniej długo wykonywanego zwyczaju. Zawiązkiem ich jest, jak podniosłem popierany przez kościół zwyczaj wstawiennictwa za winnym, wypraszania go od śmierci. Po wydaniu wyroku słuchacze rozprawy, sąsiedzi, rodzina bliższa lub daleka, albo opiekujące się skazańcem mo­ żne osoby wstawiają się za winnym i błagają sędziego o nie rozlewanie krwi. Kościół poleca zwłaszcza możnym tego ro­ dzaju wstawiennictwo jako dobry uczynek. Organizuje także później bractwa (np. w Krakowie bractwo Męki Pańskiej, założo­ ne w w. XVI), których obowiązkiem jest »wypraszać« winnych od śmierci. Gdzieniegdzie są przepisane uroczyste formy, sto­ jące w związku z pokorą i pokutą kościelną, w jakich to wsta') Najnowsza praca poświęcona temu przedmiotowi (Widdera w Archii; fur kałh. Kirchenrecht 1898, B. 78. str. 24) — jest bardzo pobieżna nie może zastąpić prac dawniejszych (Bulmerincąa, Weinholda etc.). �246 STANISŁAW ESTREICHER wiennictwo ma się odbywać1). Niektóre prawa partykularne nie­ mieckie rozróżniają wstawiennictwo przed wydaniem i po wy­ daniu wyroku. W pierwszym razie — jeśli zostanie wykonane — sędzia musi sądzić »nach Gnade« i nie może nałożyć kary śmierci; w drugim razie sprowadza ono złagodzenie już nało­ żonej kary. Gdzieniegdzie (Davos) sędzia po wydaniu wyroku musi z urzędu się zapytać, czy się kto za winnym nie wsta­ wia. W niektórych okolicach prawo zwyczajowe uznaje i okre­ śla dokładnie, iż niektórym z obecnych — w pierwszej linii rodzinie — przysługuje prawo wstawiennictwa, z którem sę­ dzia musi się liczyć, łagodząc karę. Im możniejsza osoba, tern wstawiennictwo skuteczniejsze, krępuje bowiem sędziego. Toteż niekiedy staje się istną plagą i władza broni się przed nim zakazując go raz na zawsze, jak np. w Krakowde co do żon radców miejskich wilkierzem z r. 1468 2). Zwłaszcza wstawiennictwo wykonywane przez mo­ żne kobiety, żony dostojników, konsulów, sędziów — jest nie­ słychanie rozpowszechnione w wiekach średnich. Powtarzane stale i uporczywie doprowadza w pewnych wyjątkowych oko­ licach do wykształcenia nieznanej poza średniowieczną Europą formy azylu osobistego, polegającego na tern, iż jeśli żona naj­ wyższego sędziego danej okolicy spotka pochód dążący na egzekucyę i przetnie sznur skazańca, w takim razie staje się on — nawet wbrew woli sędziego i osoby poszkodowanej — wolnym. Ma to n. p. miejsce w Szwajcaryi (w Thorgau i Kyburg), gdzie tego rodzaju przywilej — pochodzący jeszcze z wieków średnich — zostaje odebrany żonom wójtów dopiero w połowie XVII wieku3). U nas w Polsce o tego rodzaju azylu *) Np. szwajcarska »Landgerichts Ordnung der freien Aemter«, pocho­ dząca częściowo z XV wieku, ob. Osenbrüggen Studien zur d. R. Gesell. 1868, str. 284. W Szwajcaryi przechowały się aż do 18 w. niesłychanie starożytne formy »wypraszania łaski« (Gnadenbitte), ob. 1. ć. str. 367 —382. 2) Kod. dypl. krak. II. 458, § 75: So ist gewillkürt: Keine Rathfrau oder Bürgerinn zu Hofe werden gehen, bittende vor Busse Leute (Man oder Weib) die obertreten haben und gebrochen wieder der Stadt Recht, ohne der Herren Willen. Die sollen gebiisst werden nach der Herren Er­ kenntnisse. Analogiczny wilkierz Lwowa z r. 1360 ob. Akta gr. i ziem. III. 27. ’) O czem bliżej Osenbrüggen w Deutsche Rechtsalt. 1858 str. 44 i w Studien. �WYPRASZANIE 01» KARY ŚMIERCI 247 nie słychać, spotykamy tylko bardzo często opowiadania o »wy­ praszaniu« winnych przez królowe, możne damy, żony rajców po miastach. Już Gallus opowiada tego rodzaju fa-kta z dworu Bolesława Chrobrego, donoszą o nich także legendy o św. Jadwidze i Kindze. Najdawniejsze księgi karne (np. krakowskie Libri proscriptionum) przynoszą pełno wiadomości o takiej miłosiernej działalności kobiet, a nieustaje ona pomimo zmiany stosunków nawet i w czasach nowszych, czego np. dowodem akta kresu muszyńskiego1). Wypraszanie od kary przez najbliższą rodzinę jest pun­ ktem wyjścia dla rozwoju innej formy ocalania od śmierci, wykonywanego przez kobiety, i to właśnie tej, która nas bli­ żej interesuje. Jest rzeczą naturalną, że na krewnych cięży w pierwszej linii moralny obowiązek wstawienia się za ska­ zańcem. Niektóre źródła konstruują ten ich moralny obowiązek, jako ich podmiotowe prawo do proszenia o łaskę. Z pomię­ dzy zaś krewnych żona skazańca jest do tego najbardziej po­ wołana, względnie mąż, jeśli chodzi o skazanie kobiety. I oto dochodzimy do samego źródła owej formy azylu. Pomiędzy prawem do wstawiennictwa za skazańcem a pomiędzy azylem jest przestrzeń bardzo znaczna — a prze­ cież niektóre prawa dokonały tego przekształcenia dla pewnych bardziej poruszających wypadków. Prawo czeskie dostarcza pod tym względem bardzo interesującego przykładu, ltdd prdoa zemskeho, pomnik z połowy XIV wieku, w czeskiej swojej (starszej) redakcyi, zawiera postanowienie, iż jeśli żonie win­ nego uda go się objąć rękami lub otulić w swą suknię — to chroni go tern od dalszego ścigania: »Tuto znamenaj, że ten pohnany' kdyżby byl u sve źeny oddane nalezen a ona jej objala anebo swym ruchem pfikrila, że ot nema vzat byti ani ktere żalosti trpeti. A take kdyżby byl u hrobu svateho Vaclava v prażskem kostele, anebo pred kralovu ćesku, take tu nema vzat byti ale pokoje pożiti..... «2). >) »Który to dekret (ścięcia mieczem i łamania kołem) nie jest do egzekucji przywiedziony, a to za uproszeniem Jej Mości pani Katarzyny na ten czas małżonki JM. P. Wojciecha Bedlińskiego, starosty muszyń­ skiego« (Star, prawa póls. pomniki IX. str. 28—9 z r. 1653). ’) Jestto glossa do art. 30, wedle wydania Dr. H. Jirecka w Svod sakonuo sloranskych, 1880. str. 515. Oczywiście glossa będzie późniejsza od daty samego pomnika (wiek XV?). �248 STANISŁAW ESTREICHER W prawie zachodnio - europejskiem nie spotykamy dru­ giego wypadku, aby przyznano żonie tak daleko idący" przy­ wilej. I rawo żony zostało zamknięte w znacznie węższych gra­ nicach: ograniczył je zwyczaj zachodnio-europejski do wypadku, w którym zawarcie małżeństwa zbiega się z chwilą egzekucyi, i to tylko w niektórych miejscowościach doprowadzono do wykształcenia w takim razie rzeczywistego ułaskawienia, nie­ zależnego od woli sądu. Niebrak bowiem i takich przykładów1), ale przeważnie, ilekroć się spotykamy z opisem ocalenia od śmierci przez zażądanie skazańca w małżeństwo, — widzimy, iż jestto raczej jedna z form »wypraszania«. Chodzi o to, aby wzbudzić łaskę sędziego czy sądu: on ostatecznie rozstrzyga, czy zażądanie w małżeństwo i ślub w tych okolicznościach zawarty jest dostateczną przyczyną uwolnienia od kary. Pressya opinii jest tak silna, że zazwyczaj sędzia znosi lub przynaj­ mniej łagodzi karę (zamienia ją np. na wygnanie), ale bywają przytaczane — zwłaszcza z nowszych czasów — wypadki od­ miennych rozstrzygnięć. Dalszy rozbiór tego zwyczaju i omó­ wienie wypadków odnoszących się do krajów polskich bliżej to twierdzenie uzasadni. Przede wszystkiem należy się zastanowić, jaka myśl prze­ wodniczyła wykształceniu takiego zwyczaju? Dlaczego skaza­ niec żonaty nie mógł być przez żonę uwolniony, a nieżonaty miał zawsze pewną szansę ocalenia się, gdyby go jakaś dzie­ wczyna za męża zażądała? Jestto pytanie, na które można tylko przypuszczeniem odpowiedzieć. Prawdopodobnie myśl była na­ stępująca. przestępca nieżonaty a więc w regule człowiek bar­ dzo młody jest nierozważny i niezepsuty, daje też większą gwarancyę odrodzenia się i poprawy. Litość nad jego młodym wie­ kiem, nad jego niedoświadczeniem — znalazła swój wyraz z wy­ kształcenia tego rodzaju obyczaju. Operowano tu szablonem, jak zwykle w prawie i obyczaju średniowiecznym. Jest jednak i drugie przypuszczenie, które się jako odpo­ wiedź nasuwa. Uwolnienie od kary ma mianowicie miejsce pod warunkiem natychmiastowego ślubu. Skazaniec wraz z dzie­ wczyną udaje się z placu egzekucyi wprost do kościoła i tam ') np. prawo ommelandzkie, pomnik fryzyjski z r. 1448, nakazuje to wprost sędziemu. Obacz His Das Strafrecht der Friesen, 1901, str. 170. �wypraszanie od kary śmierci 249 ślub bierze; zazwyczaj nawet towarzyszy im jako świadek kat lub jego pachołek. Wszystkie opisy, zwłaszcza zaś średniowie­ czne — wyraźnie ten moment uwydatniają i zdają się nawet kłaść wagę na niego. Czy więc nie stoi to w związku z azy­ lem, jaki przedstawia wobec prawa świątynia? Pozwolenie na ślub, równało się wpuszczeniu winnego do kościoła, być więc może, że splecenie się tych dwóch momentów: prawa żony do »wypraszania« i przebywania winnego w azylu kościelnym — ułatwiło wykształcenie się omawianego zwyczaju. Odpowiedź definitywna jest trudna — bo jak wspomniałem brak w źró­ dłach ogniw pośrednich: zwyczaj występuje odrazu w skoń­ czonej postaci ')• Gdzie się poraź pierwszy ten zwyczaj pojawił? to znaczy: gdzie należy szukać ogniska, z którego rozpowszechniał się po Europie, wskazać nie umiem. Źródła zaczynają o nim wspo­ minać dość późno, — pod koniec średnich wieków 3) ale niewątpliwie istniał już wcześniej, skoro naraz wyłania się w różnych punktach południowej i zachodniej Europy. Należy on do tej znacznej ilości wędrujących zwyczajów prawnych, wspólnych całemu ówczesnemu cywilizowanemu światu. Miej­ sce jego powstania leży jednak niewątpliwie na Zachodzie, skąd wiadomości o nim są i najwcześniejsze i najliczniejsze. Do nas przedostał się dopiero prawdopodobnie z kolonizacyą niemiecką: wskazywałby na to fakt, że jest rozpowszechniony tylko między warstwą mieszczańską i chłopską, a nie zna go właściwe (szlacheckie) prawo polskie3). Nie znają go także te ludy sławiańskie, jak Rosyanie, Serbowie i Bułgarowie, u któ­ rych kolonizacya niemiecka nie odgrywała nigdy ważniejszej ') Tłomaczenie. jakoby to stato w związku z kościelnym favor ma­ trimonii, odrzuca słusznie Osenbruggen Studien sur Kg. str. 381. Z dru­ giej strony jego tłomaczenie, jakoby zwyczaj ów polegał na germańskiem pojęciu, iż »die Verbindung mit einer reinen Jungfrau hat eine suhnende Kraft« nie da się pogodzić ani z faktami (zaślubianie wszetecznicy) ani z późnem zjawieniem się tego obyczaju i z jego kościelnem zabarwieniem. 2) Z Francyi np. najdawniejszy znany przykład pochodzi z r. t±-29, ob. o nim Liebrecht Zur Volkskunde 1879 str. 433, oraz Michelet Origines str. 296. Niemieckie przykłady znane Grimmowi B. Ałtertiimer 11 525 nie są również wcześniejsze. ’) Jednakowoż żaden z pomników prawa saskiego, rozpowszechnio­ nego u nas, nie wspomina jeszcze o tym obyczaju. �250 STANISŁAW ESTREICHER roli Są tó względy przemawiające—jak sądzę— dostatecznie za tern, że nie jest to jakiś obyczaj starosłowiański, jak mnie­ mają dotąd niektórzy. Pozostaje do objaśnienia kilka szczegółów odnoszących się do tego zwyczaju. Przedewszystkiem co się tyczy jego formy. Polega ona na tern, że dziewczyna pragnąca uratować skazańca zarzuca mu chustę na głowę. Nie oznacza to bynaj­ mniej, jak mniema jeden z naszych historyków (prof. Krzy­ żanowski w Czasie 1903) ochrony miejsca, gdzie miał spaść miecz katowski — ale jestto symbol znany w całej dawnej Europie (a poczęści i poza nią) wzięcia pod opiekę, pod swą władzę. Chusta zastępuje używany gdzieindziej płaszcz lub za­ słonę niewieścią. Powtóre co do chwili wykonania. Chwilą, w której wy­ konanie jego najczęściej się spotyka, jest czas między wyda­ niem wyroku a egzekucyą; zazwyczaj obierano moment pro­ wadzenia na śmierć. Stoi to w łączności z faktem, podniesio­ nym przezemnie powyżej, iż zwyczaj ten powstał na tle właściwego prawom zachodnio-europejskim »wypraszania« od śmierci, które również w tym czasie miało miejsce -— a roz­ powszechniło się pod wpływem kościoła. Zwyczaj dotyczył w zasadzie tylko skazanych na śmierć, z tą bowiem karą wal­ czył kościół najsilniej z powodu horror sanguinis. Czy można go było pierwotnie i dla innych kar zastosować? powiedzieć nie umiem, wypadki takie z późniejszych czasów bywają opi­ sywane !). Niektóre wiadomości — np. nasz Górnicki w Dworzani­ nie — podkreślają, że uwolnić złoczyńcę mogła tylko »wsze­ tecznica«, a nie dziewczyna uczciwa. Sprzeciwia się to jednak przeważnej ilości opisów. Zdaje się, że tylko w niektórych miejscowościach uznawano to obostrzenie: złoczyńca uwolniony z pod szubienicy uchodził w ogóle za pozbawionego czci (ehrlos); Wszetecznica była przeto osobą równą mu stanem, a równości stanu przestrzegano ściśle przy małżeństwie w społeczeństwach średniowiecznych. Pewna — aczkolwiek bardzo skąpa liczba opisów — odnosi się do wypadków, w których uwolnienie skazanej dziewczyny ') np. z r. 1700 u Osenbriiggena Słudien sur Rg. str. 3S1. �WYPRASZANIE OD KARY ŚMIERCI 251 następuje wskutek tęgo, iż ją mężczyzna zażądał w małżeń­ stwo. Jestto więc wypadek odwrotny, jak zazwyczaj. Najczę­ ściej stosunkowo kat uwalnia dziewczynę, poślubiając ją '). Kat miewa wogóle prawo ułaskawiania we wszystkich krajach, w których prawo opiera się na podstawie niemieckiej, jest to więc przykład nie dość, że tak powiem niezamącony i czysty uwolnienia dziewczyny przez jej zaślubienie. Nie brak jedna­ kowoż — choć rzadkich — przypadków niezamąconych; przy­ taczam poniżej z wiśnickiej »księgi złoczyńców « lakt tego iodzaju z r. 1689. Sądzę, że uwalnianie mężczyzn przez kobiety jest pierwotniejszą, starszą formą zwyczaju, a odwrotna torma wyrobiła się później, przez analogię i nie była nigdy tak sze­ roko rozpowszechniona. Wskazuje na to rola, jaką wogóle ko­ bieta przy »wypraszaniu« od śmierci odgrywa — rola, którą dostatecznie podniosłem powyżej. Prawo średniowieczne toleruje ten zwyczaj: sędzia za­ skoczony zarzuceniem chusty skazańcowi uwalnia go od kary. W ten sposób w danym wypadku dziewczyna wykonywa takty­ cznie prawo azylu. Przechowuje się jednak silne poczucie, że czynnikiem uwalniającym, ułaskawiającym — jest właściwie sąd, i że on orzeka o zniesieniu kary. Staje się to później punktem wyjścia dla zniesienia tego zwyczaju: w wieku XVI mianowi­ cie, po zreformowaniu całości przepisów odnoszących się do ułaskawiania, przystąpiono w Niemczech do walki z nim, wy­ korzeniając go zupełnie, albo ograniczając jego znaczenie (za­ mieniano karę śmierci na karę wygnania). Pisarze niemieccy XVII wieku np. słynny Carpzov (Practica rerum criminalium) znają jeszcze ten zwyczaj i do pewnego stopnia nawet go uznają. Carpzov (II, quaestio 88) cytuje ortyl lipski z r. 1628, polecający W' takim razie wstrzymać egzekucyę i przedstawić skazanego do łaski Kurfirsta. W Szwajcaryi ostatni wypadek jego zasto­ sowania zaszedł w r. 1725, a zdaje się, był on wogóle ostatnim na ziemiach zamieszkałych przez ludność niemiecką. Tern mniej *) Por. pieśń zapisaną u Paulego w Pieśniach fadu polskiego w Gal.icyi, 1838, str. 89: »Przyszedł ci do ni kat młodj »1 wziął ci se ją w rozmowy: »Jeżelibyś chciała moją być, »Radbym cię od śmierci wybawić. �252 STANISŁAW ESTREICHER można się dziwić, że i u nas jeszcze w XVII wieku spotykamy ten zwyczaj w wielkim rozkwicie. Najdawniejsze nawet źró­ dłowe wiadomości o zastosowaniu go u nas pochodzą dopiero z tego czasu, z czego nie można wnosić jakoby nieistniał i pier­ wej. Już Górnicki w Dworzaninie wspomina o nim jako o zwy­ czaju dawnym, wyszłym u nas w w. XVI z użycia, w czem się zresztą myli. II. Bliższe zapoznanie się z treścią ksiąg sądowych miejskich i wiejskich z wieku XVI, dotychczas zupełnie nieogłaszanych drukiem, udowodni z pewnością, że zwyczaj ten był i w XVI wieku u nas praktykowany. Na razie najdawniejszym przy­ padkiem z Polski, na jaki wskazać możemy, jest opis odszu­ kany przez pana Seweryna Udzielę w księdze wiejskiej wsi Zagórzany (powiat gorlicki) z roku 1604 (strona 18—19 księgi). Jestto przypadek o tyle anormalny, że dotyczy człowieka uwol­ nionego przez sąd za zaręczeniem sąsiadów, a więc któremu niebezpieczeństwo śmierci na razie nie groziło. »Wyproszenie« przez »dzieweczkę« przedstawia się tutaj niejako tylko jako wzmocnienie zaręczenia: »Stało się przed timże prawem zagaionym (wsi Zagó­ rzan), iż Walenty Dygonczyk na ten czasz poddany I. M. P. Samuela Sienienskiego był obzałowany y obwiniony o złodzieystwo rzeczy od Marcyana Kurka z Kwiatonowyczte­ goż I. M. P. Sienienskiego poddanego; I. M. P. Sieniensky nie chczącz, aby takowe rzeczy miały bycz w iego dziedzynie, rozkazał wyszey pomienionego Walentego Dygonczyka wedle prawa y roskazania Bożego, iesłyzeby sie ta­ kowe rzeczy nan pokazały, karacz. Prawo wyszey pomienione zupełnie w ławiczy zasiadło y executor zaraz był dla executiey pytani; rosbierało, iesłyze ma bycz poddan w rę­ czę mystrzowe albo nie; wynalezły, zema bycz poddan. Na executiey nicz nie powiedział, chocz trzykrocz był pociągniony y instigator nie chciał instigowacz, ale y owszem, ’) Wieś sąsiadująca z Zagórzanami. �WYPRASZANIE 0» KARY ŚMIERCI 253 kiedy była potrzeba, skrył sie. My tez woyth y z prawem nad prawo nicz nie mogłychmy czynicz, gdyż żadnego prawa nie było, my tez wolnym uczynilśmy go, wszakże iednak cum cautione fideiussoria t. j. strony iakychkolwiek przegrozek tak 1. M. P. Sienienskiego iako y wszystkiey dziedzyny. Za ktoreo-o ręczyli osziedly mężowie y poddany tegoż I. M. P. Sie­ nienskiego: Łukasz Bełczek na ten (czas) urzędnik prawa pomienionego, Adam Bełczek, Woyciech Krygowsky, Woyciech Goral, Stanisław Gąsiar, także y Piotr Bik poddany I M. P. Kaspra Wielopolskiego podszędka ziemie Krakowskiey a swagier wyszey namienionego Walentego Dygonczyka. A przytym iedna uczciwa dzieweczka imieniem Katharzyna Rodzyczka z Woynarowey1) wyprosieła go y zaraz z mm w stan św. małźensky była według obrzędu kościoła Rzymskiego złączona«. . Wraz z osadnictwem na prawie niemieckiem przekroczył omawiany tu obyczaj granice etnograficznej Polski i przedo­ stał się na Ruś czerwoną i na Wołyń. Pośród Hucułów spo­ tkał się z nim Wójcicki jeszcze w XIX wieku; z Wołynia ogłosił Lewickij ciekawy opis pochodzący z r. 1606 z aktów grodzkich łuckich (Kijewskaja Starina1900, LXV Ill str. 15) W r 1606 w Ołyce w sądzie magistrackim rozpatrywano sprawę niejakiego Janusza Kobryńca, sługi podstolego litew­ skiego Mikołaja Chlebowicza, obwinionego o zabójstwo swego towarzysza. , . Chociaż w toku śledztwa okazało się, że zabójstwo speł­ nione zostało nierozmyślnie, w kłótni, mimo to zabójca został osadzony w wieży a ostateczne rozsądzenie sprawy zostało zdane na wolę jego pana, t. j. Chlebowicza. Ale podczas prowadzenia tej sprawy w magistracie: »ucz­ ciwa dzieweczka miejska« zwróciła się do pośiednictwa W1 »szlachetnych i uczciwych ludzi«, chcąc go sobie »wyprosić w stan święty małżeński«. } Obecny przy śledztwie pełnomocnik Chlebowicza uznał to oświadczenie dziewczęcia za tak ważną okoliczność, ze nie­ zwłocznie doniósł o niem owemu panu i wyjednał u mego zgodę na taki dekret: ■) Wieś polska, dziś w powiecie grybowskim. �254 STANISŁAW ESTREICHER Zabójca może być uwolniony od kary pod tym warun­ kiem: jeśli niezwłocznie »weźmie ślub z tą dzieweczką uczci­ wą w kościele katolickim« — w przeciwnym razie »jużby rzec*/ inna z nim się stała«. Podsądny był człowiekiem zgodnym — i bez wahania zgodził się na zaślubienie swojej wybawicielki. Prosto z wieży został przeto poprowadzony do kościoła w towarzystwie wo­ źnego, który miał polecenie assystować przy akcie ślubnym i który nazajutrz złożył do akt relacyą, iż stało się we wszyskiem zadosyć dekretowi. I rzeeim z kolei pod względem chronologicznym przy­ padkiem jest opis wyjęty z aktów grodzkich bieckich (Arch. krajowe w Krakowie: Castrensia Biecensia, 171 t., str. 205— 209), zapisany tamże pod r. 1622. Woźny Błażej Zawała ze wsi Glinik, w towarzystwie dwóch szlachty Marcina Dzikow­ skiego i Alberta Zocha, składa przed aktami swoje zeznania o niezwykle tragicznej i wzruszającej treści: »...Ministerialis Zawała recognovit, iż będąc posłany z szla­ chtą pomienioną w sobotę przeszłą antę festa solennia Pentecosten na grunt cieszymski, aby nalazł ciało zamordowane uczciwej Jagnieszki z Markuskiej poddanej Jej mości pani wo­ jewodziny sandomierskiej, małżonki nieszczęśliwej złośliwego Macieja Podkowki Młynarczyka, która to Jagnieszka tegoż Ma­ cieja Podkowkę skazanego na śmierć o złodziejstwo jawne i pokonanego u prawa o konie, które pokradł i przywiódł do Zmigroda miłosierdziem i sercem chrześcijańskiem zdjęta odprosiła go sobie na męża z rąk katowskich. Niebaczny zły człowiek niepamiętając dobrodziejstwa takiego i na związek święty małżeński zabił ją w drodze i okrutnie zamordował, rzeczy ruchome, szaty, suknię, krowę jej własną przywiódł do Cieszymy i tam we młynie cieszymskiem bratu swemu rodzo­ nemu Wojciechowi Podkowie młynarzowo cieszymskiemu pod­ danemu urodzonego pana Samuela Mniowskiego dał przecho­ wać; czego się i ten brat jego ważył uczynić, że go niemały czas u siebie chował wiedząc złośliwe sprawy jego. I pasier­ bowi tego to Wojciecha Młynarza cieszymskiego ten to zabójca (jako ludzie udają, że ten pasierb był przy śmierci i kiedy ją pogrzebł) dał obuwie z niej. Jakoż ten to młynarz Podkowa brat rodzony zabójcy tego przyznał to przed tymże woźnym �WYPRASZANIE OD KARY ŚMIERCI 255 i szlachtą, gdy się u niego upominał woźny tych dóbr i czy pozostałych z bracią rodzoną pozostałej siostry, ze te rze­ czy przyniósł ten zabójca do młyna cieszymskiego i tento mły­ narz brat jego oddał i to obuwie z pasierba swego pospołu z inszemi rzeczami i krowę tymto braciej meboskiej zabitej. Będąc tedy zesłany tento woźny za wiadomością i obwieszcze­ niem jegomości pana Stefana Jankwicza na ktorego gruncie to ciało zachowane było i za obwieszczeniem X. Walentego Kommendarza Frysztackiego od urodzonego pana Samuela Mniowskieo-o naleźli ciało na drodze na polu gładyszowskiem, które z ludźmi i prawem wiejskiem stępińskiem i z szlachtą ponnenioną widział i obaczył głowę obuchem potłuczoną A o ywszy gromada ciała tego, na inszym miejscu pochowali je krzyz postawiwszy nad grobem. A in continenti strona stanęła pro szac o exequtią... . „„o Następny chronologicznie wypadek pochodzi z r u ks. Sygańskiego 1. c.) a odnosi się do Klikuszowej; da szy z r 1684 odnosi się do Żywca a jest wypisem z Chronografii albo Dsieiopisa żywieckiego Andrzeja Komomeckiego. Bohaterce tego opowiadania, którego ofiarą padł kat, niechcący więźnia popuścić, nie udało się przecież ocalić skazańca; widocznie są nie uznał zwyczaju za obowiązujący: „Teo-oź roku Wojciech Stokłosa z Zabłocia, krawczyk, zginął, będąc u kościoła św. Krzyża ścięty, pod Bożą Męką, o kradzież koni. Tego tedy, gdy miał kat scinac, panna jedna z Białej, jako do młodzieńca przyskoczywszy, podw.ką ) mu szyję okręciła a ręką'obłapiła, że się katu nijakim sposobem oderwać nie dała, zwiódszy go daleko z placu, chcąc go wy­ zwolić; aż z zamku hajducy dwaj przybiegszy, zaledwie ją od nieo-o oderwali i był ścięt Z której okazyjej kat, zeszamotawszy się’z nią i z więźniem, niedługo potym umarU Dalszy przypadek pochodzi z r. 1689 i odnosi się do faktu »odproszenia« dziewczyny przez młodzieńca fMcia leficorum Wiśniciae, str. 34-36, pod dniem 4, 5 . 6 wrzesn a 1689), o czem wspominałem już powyżej. Przeć są ] Wojciech Nawrocki i Benedykt Włodarczyk, obaj ze wsi Nie­ połomice - i wnoszą skargę przeciwko Teresie Kąckiej. ') Podwika — chusta, zasłona z głowy. �256 STANISŁAW ESTREICHER »Moi Łaskawi PP. skargę naszą żałosną wnoszęmy na­ przeciw tey niebaczney dziewce y szkodę nąm w ubóstwie poczynioną to jest o załozęnie y spalęnie ogniem ubóstwa na­ szego a nietylko nąm samym, ale y innym do czego y ona sama zna się«. ” Tandem opowiadają akta sądu — inculpata Teressia benevole in inquisitione zeznała się, ze Tomkowi zapalela dom wlawszy po węgle, u Brachy zapaleła wlawszy na przyłasek, u Garcarza wlawszy na komorę pod strzechę założyła ogień, u krędęncerza zapaleła od ulice. Quesita, ieśli kogo nie po­ szkodowała, respondit, źe nigdy y tegom nie czynieła tylko kiedy mi sie w głowę coś stało, szum wielki, tom te uczynki czynieła«. Podobnie zeznała na drugiej i na trzeciej inkwizycyi. Mimo źe oskarżyciele darowali jej winę, zapadł dekret, że ma być za to »ścięta, w rynku pod pręgą«. Poczem księga sądowa dosaje jednak: »Z woli y decizy JMci P. Starosty a Gubernatora naszego (Stefana Praźmowskiego, pełnomocnika Lubomirskich, zarządcy klucza wiśnickiego) stanęło post dekretum tak prout sonat in scriptis ad iudicium missis. Ponieważ ta panna z Niepołomic decretowana iest decretem mieyskim na garlo, ale źe mnie zaszły wielkie instancye tak duchownych iako y mieyskich osób tudziesz całego miasta, tedy poważając instancye te tak poważne daruię ią garłęm z tą iednak condycyą iżeby poszła zaraz do kościoła z tym młodzięncem, który ją od prosił v o iey dożywotnią przyiazn concurował, ażeby z sobą w kościele swdętym szlub wzięli. Co to utwierdzam ręką moią. Stefan Prażmowski starosta wiśnicki«. Ciekawy opis, ogłoszony przez prof. Krzyżanowskiego, a wy­ jęty z ksiąg parafialnych siedliskich, z roku 1747, powtarzam tu raz jeszcze, w rocznikach Czasu jest bowiem trudno dostępny: »Ja Urban Kalski, wikary kościoła parafialnego w Siedli­ skach, pobłogosławiłem małżeństwo, niespodzianie i nagle za­ warte przez pracowitego Wojciecha Kuczka ze wsi Kamienicy, którego sławetny urząd w Brzostku za najgorszą zbrodnię ska­ zał na śmierć przez ucięcie głowy i spalenie. Skoro go już na miejsce egzekucyi wyprowadzono i kark mu obnażono, praco­ wita dziewica Elżbieta Kuszoska z tej samej wsi Kamienicy �WYPRASZANIE on KARY ŚMIERCI 257 przedarła się na rynek w męskiem ubraniu i obnażony kark wspomnianego Wojciecha chustą, z głowy własnej zerwaną, „pasała i przykryła, a następnie z miejsca stracenia i hańby •z nim razem do kościoła po błogosławieństwo pobiegła. W iiząc to wszystko na własne oczy i jeszcze więcej słysząc, za­ pobiegając znacznie większym nieszczęściom, wedle prawa zwy•zajowego Królestwa (secundum consuetudinem Regrn) tego sa■ nego dnia małżeństwo wspomniane pobłogosławiłem i zatwier­ dziłem - Świadkami byli Stanisław Ożga z Brzezin, Jozet ¡Jajec z Kamienicy i innych wielu, którzy na egzekucyę wyroku śmierci się zbiegli«. . Ostatnim skutecznym wypadkiem zastosowania tego oby­ czaju - (nieskuteczne cytuje Wójcicki jeszcze z 19-ego wieku, 1828 i 1832) —jest niesłychanie charakterystyczny takt z r. 1i 9, opisany w liście Józefa Lipskiego wystosowanym do obożnego kor. Krasińskiego. List ten ogłoszony już przed czterdziestu laty w Tygodniku illustr. (1860, tom II., str. 519) przedru owujemy również poniżej, rzuca bowiem najlepsze światło, jak wielką krzywdą bywało nieraz tego rodzaju dowolnie i kapry­ śnie stosowane prawo łaski: »Jaśnie Wielmożny Panie! Gdy nieboszczyk Marcin Sobe.... brat żony mojej, oi pra­ cowitego Bartłomieja Chwały z Zofią Sobe...., bratową mą okru­ tnie zamęczony został, takowych zabójców schwytawszy, o esłałem do sądu miejskiego krasnostawskiego w roku przeszłym (1768 r) Takowych winowajców trzymałem w areszcie miej­ skim niedziel jedenaście, wikt dla nich opatrywałem straży pil­ nującej płaciłem, proces kryminalny z niemi wiodłem, wyko­ nywania sprawiedliwości sprowadziłem, na trunki sędziom miej­ skim nie mało ekspensować musiałem, tak, żem na tę sprawę blisko tysiąca złotych ekspensował. W sprawie takowej doczekałem się dekretu dwunastego tygodnia: odesłano urodzoną Sobe...., jako szlachciankę, do grodu, obwinionego zaś Bartosza skazano na śmierć. Lecz gdy przyszedł termin egzekucyi, idącego już na plac dziewka jakaś chustką zarzuciła. Po którym bezprawnym_ po­ stępku zamiast egzekucyi dekretowi, poprowadzono go z hala­ bardami cechy do kościoła i tam go księżom oddano, a m ze szczętem zniszczonemu żadnej satysfakcy. me uczyniono Lud. Rocznik X. �258 STANISŁAW ESTREICHER I ak wielkiej krzywdy chciałbym poszukiwać na mieście Krasnostawie, a zero człowiek zniszczony, przeto supplikuję jaśnie wielmożnego pana o zarekomendowanie mnie j. w. podkanclerzowi koronnemu, aby mi patron miserabilium w tej spra­ wie był przydany, tudzież o opatrzenie mnie chudego pachołka«. Na tymto liście dającym tak smutne świadectwo o wymia­ rze sprawiedliwości po miastach upadającej Rzeczypospolitej, kończy się materyał, odnoszący się do obyczaju »wypraszania«, o ile był u nas praktykowany. Jestto oczywiście tylko drobna cząsteczka tego, co się kryje w archiwach i co z czasem wy­ dobyte rzuci na jego rozpowszechnienie jaśniejsze światło. Już z tego jednak widać, że i współcześni nie zgadzali się w za­ patrywaniach na znaczenie wypraszania od kary śmierci. Jedni uważali je za powszechny zwyczaj prawny na ziemiach Rze­ czypospolitej, inni go nie respektowali. Był on przeżytkiem innych czasów i skazanym był na obumarcie, choćby nawet gwałtowny przewrót w stosunkach prawnych z końca 18 stu­ lecia nie był go nagle i radykalnie usunął. Dla dzisiejszego czytelnika jest wogóle niespodzianką, że trwał tak długo, że zaginął stosunkowo tak niedawno. J � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wypraszanie od kary śmierci w obyczaju naszego ludu / Lud, 1904, t. 10 Subject The topic of the resource obyczaje ludowe Description An account of the resource Lud, 1904, t. 10, s. 241-258 Creator An entity primarily responsible for making the resource Estreicher, Stanisław (1869-1939) http://viaf.org/viaf/56658556 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1904 zwyczaje ludowe https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7cdbf2e4e16652024f0d65554ebb633e.pdf 4e82538ca414cd50c79c01a7034505c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5801 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5398 Title A name given to the resource Wyprowadzanie zwłok na cmentarz/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.127 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 35. Wyprowadzanie zwłok na cmentarz. Objaśnienia znaków: 1 — transport na barkach z domu na cmentarz, 2 — transport na barkach z domu do krzyża, 3 — transport ręczny na noszach („mary", „drążki"). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2d373a00da2c3b28c07e5aed47f65269.pdf c5c9891b644dcd5ed96bc3d656edb01c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5777 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5374 Title A name given to the resource Wyrazy lub zdania zasłyszane w głosie sowy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.38 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 11. Wyrazy lub zdania słyszane w głosie sowy. Objaśnienia znaków: 1 — „puć", „pudź", „pójdź", 2 — „wywódź", „wywieź", „wywiedź", 3 — „pudź, pudź w dołek pod kościołek" i pokrewne, 4 — „puć, puć na księdza gródź", „poć, poć na księdzową grodź" i pokrewne, 5 — „komit, komit". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62a7d4aa571dc672edf7f84a9af01019.pdf 18d1e193f115e031cbd11de378736617 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:80 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource Wielkopolska, hodowla Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:65 Title A name given to the resource Wyrok sądu owczarskiego z Zachodniej Wielkopolski z konca XVIII w./ LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.538-545 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowski, Bohdan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 539 ., ~..:., .. BOHDAN BARANOWSKI WYROK SĄDU OWCZARSKIEGO Z ZACHODNIEJ WIELKOPOLSKI Z KOŃCA XVIIIW. Do dziś dnia problem sądownictwa wiejskiego zawiera wiele niewyjaśnionych zagadnień. Pewien schemat, jaki próbował stworzyć J. R a f a c z 1 dla sądownictwa wiejskiego ,południowej Małopolski, nie zawsze może być zastosowany do stosunków wiejskich w innych regionach. W zależności od waru~ków lokalnych zupełnie inaczej przedstawiał się w poszczególnych częściach dawnej Rzeczypospolitej zarówno skład sądu wiejskiego, jego kompetencje .itd. Sprawy te jednak są jeszcze bardzo niedostatecznie przepracowane w naszej literaturze naukowej. Również słabo zbadane jest zagadnienie odrębnego sądownictwa i zwyczajów prawnych związanych z pewnymi grupami zawodowymi, jak bartnikami, flisami, smolarzami, owczare:ami itd. Dość specyficzne warunIki życia gospodarczego i społecznego tych grup spowodowały, że zachowały one prawie że do końca istnienia dawnej Rzeczypospolitej znacmy samorząd, którego jednym z najpoważniejszych zadań było wymierzanie sprawiedliwości w sprawach zawodowych. Na nieszczęście zaróWno zwyczajne sądy.wiejskie, jak i sądy poszczególnych grup zawodowych, bardzo ,często w swym składzie nie posiadały żadnej osoby władającej piórem, wtedy zaś gdy ich wyroki były nawet spisywane, to przechowywano je dość niedbale i w ciągu wieków uległy one zniszczeniu. Nic więc dziwnego, że do dziś dnia zachowały się względnie nieliczne ślady ich działalności w postaci specjalnych ksiąg sądowych lub oddzielnie spisywanych dla ważniejszych spraw protokołów. Jedną z takich grup zawodowych, iktóra na ziemiach dawnej Rzeczypospo1:itej zachowała swój odrębny samorząd i swe odrębne sądownictwo, prawdopodobnie zresztą ograniczone do spraw zawodowych, byli owczarze. O tak zwanych "sądach owczarskich" do dziś dnia wiemy zresztą bardzo mało i w naszej literaturze nauikowej sprawa ta stanowi pewnego rodzaju zagadkę. 1 J. R a f a c z, Ustrój Lublin 1922. wsi samorządnej małopolskiej w XVIII wieku, Do zagadnienia sądownictwa owczarskiego posiadamy zresztą nadzwyczaj skąpą llość materiałów źródłowych. W r. 1893 w VII tomie "Wisły" opublikował Zygmunt Was i l e w s k i bardzo ciekawy wyrok sądu owczarskiego, który zebrał się w r. 1693 we wsi CzewujeW1i.e w okólicach Żnina W Wielkopolsce 2: Sąd złożónyz czterech owczarzy z pobliskich wsi, zasiadający w obecności szlachcica Adama Tarnowskiego, rozpatrzył sprawę dwóch owczarzy, Marcina 'i Jędrzeja, oskarżonych o systematyczną ikradzież owiec. Oto w ciągu dość długiego okresu czasu, bo prawie w ciągu dwóch lat, wykradli oni ze stada pańskiego 81 owiec. Wyrak sądu owczarskiego "Marcina godnym szuhienicy sądzi jako gospodarza, a Jędrzeja wolnym czyni". Obydwom jednak nakazano zapłacić za skradzione' owce oraz wełnę i jagnięta bardzo wysoką jak na owe czasy sumę 220 zł. W wyrdku tym s.pornym być może, czy wyrażenie "godnym szubienicy sądzi" uważać należy za jednoznaczne z wydaniem wyroku śmierci 3. Było by to o tyle dziwne, że na ogół sądy wiejskie nie posiadały prawa miecza i w XVI-XVIII w. z zasady nie wydawały wyroków gardłowych 4. Natomiast zdarzały się wypadki, że sąd wiejski uznawał .winowajcę "godnym" miecza lub szubienicy, następnie jednak nie chcąc się narażać na poważne wydatki, jakie pociągało za sobą sprowadzenie kata, który w świetle ówczesnych pojęć prawnych był jedynie kompetentnym do wykonania wyroku, zamieniał karę śmierci nachłoS'tę, wysoką grzywnę lub t. p. Ntiejasne sformułowanie wyroku wydanego przez sąd owczarski w Czewujewie uniemożliwia nam stwierdzenie, czy wyrażenie "godnym szubienicy sądzi" oznaczało wydanie wyroku śmierci, do czego można mieć wątpliwości czy kompetentnym był sąd owczarski, czy też chodziło tu tylko o zaakcentowanie znaczenia popełnionego przestępstwa. 2 Z. Wasilewski, Wyrok sądu owczarskiego, "Wisła", t. VII (1893), str. 799-800. Wyrok ten przedrukowany zostałB. Baranowski i J. P-iąt o w s k i, Dokumenty chłopskiej doli, Łódź 1948, s. 118+ 119. a Por. np. S. S zc z o t k a, Studia z dziejów prawa wołoskiego w Polsce, "Cza.sopismoPrawno-Historyczne",., t. ['f {194>9),s. 415 oraz Z dziejów chłopów polskich, Wa'rszawa 1951, s. 27'1. 4 B. B a r a n o w s k i Czy szlachta w XVII i XVIII wieku mogła chłopów karać śmiercią?, "Państwo 'i rp,rawo",r. 1948, z. 12, s. 38 i nast. 'W pewnym stopniu przeczyłaby temu drukowana w niniejszym tomie wzmianka o sądzie owczarskim z r. 1688 z okolic Bydgoszczy, który rozpatrywać miał sp'rawę owczarza o zabójstwo innego owczarza, a więc typową sprawę "gardłową". Inna rzecz, że musiało to być uwaźane za prze~roczenie kompetencji sądu owczarsk.'ego, skoro miejscowy podstarości za·siadających w tymże sądzie "owczarzy pob/eształ". ' ,. . .. ~.. . �541 / 540 szłości nie jeden jeszcze z przekazów źródłowych wydobyty zostanie z materiałów archiwalnych. Znacznie później pewne wiadomości o sądach owczarskich podane zostały w wydan:ych drukiem ustawach wiejsk,ich. Tak więc wydana w r. 1756 przez blskupa chełmińskiego Wojciecha Leskiego ustawa 'dla ~si. szlacheckich powiatu lubawskiego 5, tak jak i wydana trochę późmeJ, bo w r. 1758, przez tegoż biskupa ustawa dla wsi stołowych biskupstwa ,chełmińskiego 6, czy wreszcie wzorowany na nich wilkierz dl,a wsi Gru~zno wydany w ~. 1763 przez kapitułę gnieźnieńską 7, zawIerały specJalny punkt zabraniający odbywania sądów owczarskich na których "wielkie bezprawia bywać zwykły". Można by tu mie6 poważne zastrzeżenia, czy w rzeczywistości władzom kościelnym chodziło tu o "bezprawia", jakie miały miejsce na sądach owcz:arskich czy też raczej o. coś innego, mianowicie o to, że sądy tego rodzaju ni; zawsze były wygodne dla pana feudalnego i w jego interesie leżało podporządkowanie tego rodzaju spraw w zupełności od siebie zależnym sądom wiejskim. . Dość niejasna sprawa sądów owczarskich kilkakrotnie poruszana była m.ar?inesowo zresztą tylko, w historycznej lub historycznoprawnej hteraturze naukowej. Stosunkowo naj obszerniej zajął się tą sprawą Stanisław S z c z o t k a w swych Studia'ch nad dziejami prawa wołoskiego w Polsce B. Szczególnie ciekawe są tu hipotezy tego au~ora, wysunięte zresztą w sposób bardzo ostrożny, że sądy ow,czarskle są .następstwem ruchów migracyjnych podkarpackiej ludności pastersklej czy też atrakcyjności prawa wołoskiego, które znajdowało pewien oddźwięk na dalekkh terenach Wielkopolski i Pomorza. W chwili obecnej trudno jest jeszcze coś pewnego powiedzieć na temat genezy sądownictwa owczarskiego, jego organizacji, zakresu działania itd. ~byt mało. mamy bowiem do tego mater.iału źródłowego. Dlatego też poważne znaczenie przedstawia każda wzmianka źródłowa o istnieniu sądu owczarskiego lub jego działalności. Co prawda w rrin,iejszym 'tomie "Ludu" opublikowane zostaje /kilka· tego rodzaju wzmianek źród10wych z różnych zresztą okresów czasu i różnych okolic, mimo wszystko spodziewać się jeszcze należy, że w przy5 A. M a ń k o w s k i, Wilkierz dla wsi szlacheckich biskupstwa w powiecie lubawskim z r. 1756, "Głos Lubawski", 1<913, B -416 S. S Z oraz z o t k a, Studia z dziejów prawa wołoskiego Dzi.ejów chłopów polskich, s. 276-278. CZ .l chełmiń- wzmianki o tym A. M ań k o w s k l, Inwentarz dóbr biskupstwa chełmińskiego z r. 16014 z uwzględnien'em późniejszych do r. 17'59 inwentarzy Toruń 1,927 s 61 wlesl.cie potwórnie drukowana S. K u t r z e b a i A. M ~ ń k o w s k i 'Poiski~ ustawy wiejskie XV-XVIII w. Kraków 1938, s. 362. ' ~ S. K.u t 'r z e b a i A. M ań k o w s k i, Polskie ustawy wiejskie. s. 378. , Tamze, s. 378. skiego *** s. 414- w Polsce ' . " W Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Łodzi w tak zwanych zbiorach Baftoszewiczów znajduje się kopia wyroku sądu owczarskiego z terenu .zachodniej Wielkopolski z r. 1787. Julian i Kazimierz Bartoszewiezowie nie tylko czynnie pracowali na polu badań historycznych, ale jednocześnie z wielkim zamiłowaniem zajmowali się kolekcjonowaniem różnego rodzaju materiałów źródłowych do bardzo nieraz odległych od swych zainteresowań tematów. Nic więc dziwnego,że zbiory z rękopisów Bartoszewiczów, przekazane następnie Zarządowi Miejskiemu m. Łodzi, a które później wraz z Archiwum Miejskim przeszły do Wojewódzkiego Archiwum Państwowego, stanowią bardzo ciekawy i prawie zupełnie niewykorzystany materiał źródłowy dla różnego rodzaju zagadnień. Niezależnie od bardzo licznych dokumentów oryginalnych do zbiorów tych weszły również i odpisy robione iprzez samych Bartoszewiczów lub też na ich zlecenia. Kopia wyroku sądu owczarskiego, zainwentaryzowana w zbiorach Bartoszewiczów pod nr 188, pochodzi, sądząc z papieru, atramentu. sposobu pisania itd., z 'końca wieku dziew<iętnastego. Pisana jest ona dość niewyraźnym charakterem pisma i to w sposób pośpieszny. Na kopii tej niezaznaczone zostało jednak, co było jej podstawą. Domyślać się jedynie można, że ~porządzona ona została w jakimś prywatnym archiwum dworskim, w którym przechowywany był oryginał wyroku sądu owczarskiego. Zachowana kopia wyroku sądu owczarskiego z r. 1787 dotyczy najbardziej ,zachodnich części dawnego województwa poznańskiego, a mianowicie okolic 2Jbąszynia. Zarówno sama wieś Chrośnica albo Chrośnice, jak i wymienione w wyroku inne wsie jak to Poświętne, Stefanów, Łomnica itd. to wszystko wsie leżące niedaleko Zbąszynia, również wymienione w wyroku miasteczka jak to Kargowa, Tomyśl leżą w tej samej okolicy. Dnia 24 sierpnia 1787 r. we wsi Chroś.nicy zebrał się sąd owczarski złożony z czterech owczarzy z okolicznych wsi (uderzająca jest tu ta sama liczba owczarzy co w wyroku sądowym z Czewujewa z r. 1693 oraz drukowanym w tym samym tomie wyroku ze Słupowa z r. 1751., nie wiemy jednak czy mamy tu do czynienia z pewną przypadkową zbieżnością, czy też zgodnie ze zwyczajem w skład ·sądu owczarskiego powinno wchodzić czterech oWlCzarzy).Sąd w Chrośnicy zebrał się dla LI'ozsądzenia sprawy przeciwko kilku owczarkom o dość skomplikowaną sprawę kradzieży owiec. Ciekawym szczegółem może być to, że zarówno wszyscy sędziowie, jak i oskarżeni noszą nazwiska niemieckie. Otóż do dziś dnia zagadnienie �542 roli żywiołu niemieokiego wśród owczarzy nie zostało jeszcze zupełnie zbadane, a przecież z owczarzami Niemcami spotkać się można nie tylko na zachodnich rubieżach Wielkopolski, ale nawet na terenie województwa sieradzkiego i sandomierskiego. Wyrok sądu owczarskiego w Chrośnicy nakładał na oskarżonych wysokie kary pieniężne zarówno na rzecz pana, kościoła farnego' zbąszyńskiego, jak i "na ekspens i fatygi sądowe". W stosunku zaś do niektórych oskarżonych sąd owczarski wydał wyrok dyskwalifikujący, że "odtąd nie wart być owczarzem ani pasterzem trzody owiec", lub że "szelmą odtąd na zawsze będzie zwany". Żadnych wyroków wchodzących w zakres sądownictwa karnego sąd owczarski w Chrośnicy nie wydawał. Nadzwyczaj ciekawe jest to, że rozrachunki związane z wypłatą wyznaczonej przez sąd 'owczarski kary ciągnęły się przez kilka lat. Otóż na zakończenie wyrolku sądu owczarskiego z r. 1787 podane zostały pewne, niekompletne zresztą, ro~liczenia z r. 1794 dotyczące tej właśnie sprawy. Tych dość zawiłych i niepewnych zresztą rozliczeń nie podajemy do drulku, na uwagę zasługiwać mogą jednak pewne dość charakterystyczne pozycje, jak na przykład zapłata za furę, którą przewiezieni zostali owczarze zasiadający w sądzie,c~ wskazuje, jak balrdz'Osię z nimi liczono, że niewie,lkich kilkokilometrowych przestrzeni nie odbywali pieszo lecz posyłano po nich specjalne pOdwody, dalej należność za piwo i wódkę oraz "sołtysowi za stancyję, chleb, masło etc.", dalej ciekawa może być wzmianka o wydatku na papier i świece (widać sąd urzędował późnym sierpniowym wieczorem lub V'! nocy), po które trzeba było posyłać aż do Zibąszynia specjalnegó gońca. Najciekawszy jest jednak sam termin ,zakończenia tych rozrachunków, a mianowicie rok 1794. Jak widać więc dopiero po 7 latach, gdy w międzyczasie zaszły tak ważne. zmiany polityczne, jak zajęcie w drugim rozbiorze znacznej części ziem wielkopolskich przez Prusy, można -było dokończyć rozrachunków z tytułu wydanego przez sąd owczarski wyroku. Wyrok sądu owczarskiego z Chrośnicy jest wyjątkowo rzadkim tego rodzaju zabytkiem prawnym. Co prawda w księgach sądowych grodzkich zachowały się wzmianki {drukowane częściowo w niniejszym tomie "Ludu") o sądach owczarskich, mimo wszystko nie stanowią one jednak materiału' tak bezpośredniego, jak wspomniane już wyroki, które dokładnie określają skład sądu, jego działalność [td. Nic więc dziwnego, że uważamy za słuszne, by ten rzadki zabytek sądownictwa owczarskiego ogłosić drukiem. 543 Działo się (w) wsi Chrośnica dnia 24 miesiąca sierpnia r. 1787-go. Na inkwizycyją imieniem Johana Samuela Prebicz, młynarza z Bobrówki, zasiadłszy uczciwi Wojciech SzefIer, owczarz z Wytomyśla, Krzysztof Szefler, owczarz z Tomyśla, Michał Pielche, owczarz z Nowej Wsi, Michał Pielche, owczarz z folwarku Kawczyńskiego, na wysłuchanie inkwizycyi i rozsądzenie sprawy względem ukradzionych owiec nocnem sposobem temu Johanowi Samuelowi Prebicz, młynarzowi z Bobrówki, jak się okazało przez Georga Ulmic, owczarka z Chrośnicy. Z e z n a n i e G e o ~ g a U l m i c, o w c z a I' k a z C h I' o Ś n i c e : 1. Iż ukradł temuż młynarzowi nocnym sposobem z owczarni owiec szt. nr 13, skopów dwanaśnie a owcę jednę, ale nie sam tyllko z drugiemi, to jest Frydrychem Ulmic, owczar1}.iemz Chrośnicy i synem owczarza wiejskiego z Łomnicy. 2. Jak te owce ukradli zapędzili je do Chrośnice w nocy na ogród pański za stodołę· 3. Jak dzień był, Frydrych Ulmic, owczarek chrośnicki (i) kolega jego, szt. 6 Wlpędził do stada jego a szt. 7 zechciał do ojca swego na folwark Nowodworski zapędzić. 4. Jak pędzieł te szt. 7 do ojca, spotkał go z nimi W. Imć pan podwojewodzi, poznał, iż kradzione owce upędza, powrócił go z nimi i kazał je do stodoły zamknąć. 5. A na wieczór, jak stado przypędził, złączyli je do stada i W. Imć pan podwojewodzi nakazał, aby nie zginęły. 6. Zwierzyli się bratu jego wszyscy trzy, Michałowi Ulmicowi owczarzowi z Poświętnego, iż mają kradzione owce, iż upędzającego na Nowy Dwór szt. 7 W. Imć pan pódwojewodzi wrócił etc. . 7. Iż im dał tę radę, aby je sprzedali, brat jego owczarz z Poświętnego, iż sam przyjdzie z nimi do Kargowy. 8. Dzień w sobotny według UJmowywpędził przed wieczorem stado owiec do boru, gdzie tam już brat jego owczarz z Poświętnego oczekując. wziąwszy z temi; te owce szt. 13, które ukradli młynarzowi w Bobrówce wysadzili je powiązawszy, stado odpędził a te związane leżały i brat jego owczarz z Poświętnego przy nich się został, które potem poodwiązywał; a on zapęd~iwszy stado na wieczór do domu, ojadłszy się, wziął do nich i brata jego. 9. PędŹlli te owce szt. 13 w nocy do Kargowy i w niedzielny dzień sprzedali je rzeźnikowi Rucier szt(u}ka zł ośm, dico 8. 10. Gdy tych owiec szukano a W. Imć ,pan podwojewodzi o tym się dowiedział, pytał się, gdzie są te owce, którem upędzające powrócił, odpowiedział, iż są u brata na Poświętnym, nakazł, aby je sprowadził. �545 11. Poszedł na Poświętne do brata Michała Ulmic owczarza tamecznego opowiadając mu, iż mu pan każe stawić, a brat - juści tych samych nie stawisz, .kiedyśmy je sprzedali, ale będę się starał, że tym czasem zastawiemy, są tu na Stefanowie podobne ,tym owcom owce i oprowadze ci je -; które sprowadził, ale W. Imć pan poznał, iż nie (te) same; wszelako kazał je do stada wpędzić i surowo przykazał, aby nie zginęły. 12. Były te owce dni trzy, potem po nie przyszedł owczarz stefański i w polu stado wyłączył jak swoje i wziął. 13. Gos.podarz Jan Ulmic owczarz chrośnicki o wszystkiem wiedział. 14. Wprzód tej kradzieży ukradł owiec szt. 6 z Frydrychem Ulmicern owczavkiem, kolegą swym, owczarzowi z Kawczyńskiego. Te zabili i zjedli z gospodar,zem. Zeznania Michała Ulmic owczarza z Poświętnego: 1. Iż mu się zwierzyU, iż 13 sżtuk owiec skradzionych, które ukradli młynarzowi w Bobrówce. ·2. Ten sposób im dał, jak brat jego wyżej wyznał. 3. Starał się o owce na Stefanowie mówiąc do owczarza stefano(w)skiego: ,pożyc bratu memu do Chrośnicy owiec szt. 6, bo sprzedari z drugim owczarkiem pańskich owiec szt. 7 i mają je dostawić dziś koniecznie tylko do wieczora,zaś też je na wieczór powróci, tylko je panu okaże, ja też jedną odłożę i zapędzę, bo te im podobne będą, na co mu dał. 4.' Tych sposobów nauczył jego już przed lat 3 owczarz Szpopej. Z ezn a n i a M a r c i na S z u l c a o w c żar z a s t e f a n o (w)skiego: 1. Iż Michał Ulmic owczarz z Poświętnego. przyszedł do niego prosząc, aby mu pożyczył owiec sztuk 6 dla brata do Chrośnicy, bo pańskich owiec sprzedali z drugim owczaIikiem i mają dostawić dziś. 2. Iż na to zezwolił i dał, ale mnie mieli tego dnia na wieczór oddać, a przyrzekł Michał Ulmic owczarz z Poświętnego. 3. Iż tego dnia mu ich nie oddali, acz dopiero dnia trzeciego poszedł po nie i w polu (ze) stada mu je wypędzili. Z e z n a n i a J a n a U l ril i c o w c z a r z a c h roś n i c ki e g o : 1. Iż wiedział, !iż owczarkowie jego skradzione owce mieli. 2. Iż te owce, które ukradli owczarzowi z Kawczyńskiego, u niego zabieli i wraz z niemi je zjadł. My zasiadający, wysłuchawszy inkwizycyją, z których uznajemy być obwinionymi, więc naradziwszy się (z) sobą, wezwawszy Pana Boga na pomoc, na nich ten ferujemy dekret: 1. Czyni się obwinionym Jana Ulmic owczarza chrośnickiego za to, iż wiedział (o) oWlCZachprz;ez jego owczaTków ukradzionych a im tego nie g{a)nieł, że więc tak się czyni złodziejem, jak są owczarkowie jego, i za to ma dać strafy J. W-o dziedzicowi nr 15, W-o Imć panu aren-: darzowi nr 15 wsi Chrośnica, kościołowi farnemu zbąskiemu nr 3, na ekspens i fatygi sądowi nr 4, co czyni sumę nr 37 i odtąd nie wart być owczarzem ani pasterzem trzody owiec. 2. Czyni się obwinionym zbiegły Frydrych Ulmic owczarek chrośniaki za kradzież owiec w Bobrówce, za co owce, od których jak szelma uciekł, których jest smuk 25, więc te spadają połowa na J. W-o dziedzica, a druga połowa na W-o Imć ,pana arendarza wsi Chrośnica, i szelmą odtąd na zawsze będzie zwany. 3. Czyni się obwiniony Wojciech Ulmic owczarek chrośnicki na kradzież także owiec w Bobrówce i sprzedanie ich w Kargowie, za co nakazuje mu się dać strafy J. W-o dziedzicowi Il!l' 10, W. Imć panu arendarzowi wieś Chrośnica nr 10, do kościoła farnego zbąskiego nr 2, na ekspens i fatygi sądowi nr 4. Co czyni sumę nr 26 i odtąd nie wart być pasterzem trzody owiec. Item nr 15 młynarzowi za owce i faty.gi = nr 41. 4. Michałowi Ulmic owczarzowi z Poświętnego, który także się czyni obwinionym za sposób odprowadzenia skradzionych owiec stada chrośniokiego i z~pędzenie ich z bratem do Kargowy, nakazuje mu się dać tym dekretem strafy: W-o Imć panu Zakrzewskiemu, podwojewodziemu w Chrośnicy, nr 12, z któremi z J. W-o dziedzicem ma się dzielić. Także W. Imć X. proboszczowi, a panu swemu, nr 12, na ekspens i fatygi sądowi nr 3 i też takiem szelmą zwany a jak inni, którzy kradli. 5. Marcinowi Szulcowi owczarzowi Stefan owa, który się także czyni obwiniony za ,zabranie owiec, któremi chcieli ·zatkać oczy W. Imć panu podwojewodzemu, nakazuje się jemu tym dekretem, aby na potem był ostrożniejszym, aby dał temu W. Imć panu podwojewodzemu strafy nr 5, panu swemu nr 5, na 'ekspens i faty,gi sądowi nr 3. Który to dekret, aby miał walor i wagę trwałą, własne mi z podpisem rą:k stwierdzamy. Wojciech Szefler owczarz z Wytomyśla W. Stęplowski czynię trzy pisarz tego aktu Krzysztof Szefler owczarz tomyślski m. lp. czynię trzy + + Michał Pielche owczarz z Nowej Wsi czynię trzy + + + Michał Pielche owczarz kawczyński czynię trzy + + + ++ + + 35 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/139aee31bd245f60d92880ddb080560b.pdf d39e3803f9933044b63cf941aa5fd2c9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1248 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1152 Title A name given to the resource Wyróżnianie grupy własnej przez Cyganów w Polsce: swojskość, inność, obcość / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.139-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 LECH MRÓZ (Katedra Etnologii i Antropologii K u l t u r o w e j U W , Warszawa) W Y R Ó Ż N I A N I E GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ C Y G A N Ó W W POLSCE: SWOJSKOŚC, INNOŚĆ, OBCOŚĆ 1 Tekst ten jest r e f l e k s j ą nad c y g a ń s k ą w i z j ą ś w i a t a . Zakresem, j a k i nas t u t a j interesuje, jest w i z e r u n e k g r u p y w ł a s n e j i jej relacja do t y c h , k t ó r z y nie są zaliczani do w ł a s n e j s p o ł e c z n o ś c i — i n n y c h C y g a n ó w i nie- C y g a n ó w . Skoro m o w a b ę d z i e o sposobie percepcji i n n y c h społeczności, t y m samym dotykać musimy takich kwestii, jak identyfikacja i tożsamość k u l t u r o w a i kategorie j e j o k r e ś l a n i a , stereotypy etniczne ( s ą d y d o t y c z ą c e przedstawicieli i n n y c h niż w ł a s n a społeczności) i autostereotypy ( s ą d y na t e m a t g r u p y w ł a s n e j ) , p r o b l e m dystansu etnicznego i w a r t o ś c i , a prze­ de w s z y s t k i m k w e s t i i podstawowej, p o j ę c i a s w o j s k o ś c i i obcości. M i m o iż k a ż d y z t y c h t e r m i n ó w b u d z i k o n t r o w e r s j e , ż a d e n nie jest na t y l e jednoznacznie r o z u m i a n y , b y m ó g ł b y ć p o m o c ą w p r e c y z y j n i e j s z y m za­ k r e ś l e n i u granic p o j ę ć t a k i c h , j a k s w ó j , i n n y , obcy, k t ó r y m i t u t a j b ę ­ d z i e m y się p o s ł u g i w a ć i k t ó r e s t a n o w i ą p r z e d m i o t analizy. P o d s t a w o w ą k w e s t i ą jest o k r e ś l e n i e siebie i w ł a s n e j g r u p y oraz t y c h , k t ó r z y s t a n o w i ą jej p r z e c i w i e ń s t w a , a w k a ż d y m razie nie n a l e ż ą do g r u p y w ł a s n e j . J u ż poszukiwanie zasady s a m o o k r e ś l e n i a s p r a w i a k ł o ­ pot, w i e l e b o w i e m jest p ł a s z c z y z n i w i e l e c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na i d e n t y f i k a c j ę . D a w n o j u ż doszli badacze do w n i o s k u , że z a r ó w n o samoo k r e ś l a n i e , j a k i p r ó b a zdefiniowania t y c h , k t ó r z y nie n a l e ż ą do g r u p y w ł a s n e j , m a j ą charakter k o n t e k s t u a l n y . Nas interesuje zasada o k r e ś l a n i a d o t y c z ą c a g r u p y etnicznej. B r a k i w t y m p r z y p a d k u jednoznacznie p r z y ­ j ę t y c h i uznanych k r y t e r i ó w . M o ż e m y o d w o ł a ć się do — j a k się pozor­ nie w y d a j e — jednoznacznie obiektywnego k r y t e r i u m p r z y j ę t e g o przez 1 T e k s t ten p o w s t a ł n a p o d s t a w i e p r o w a d z o n y c h od d a w n a b a d a ń w ł a s n y c h a u t o r a oraz p r a c n a d C y g a n a m i r e a l i z o w a n y c h (przez k i l k u l e t n i j u ż okres) w r a ­ m a c h t e m a t ó w badawczych K a t e d r y Etnologii i Antropologii K u l t u r o w e j U n i w e r ­ s y t e t u W a r s z a w s k i e g o . P r o w a d z o n e b y ł y one podczas z a j ę ć g r u p ć w i c z e n i o w o - l a b o r a t o r y j n y c h ( p r z y p o m o c y s t u d e n t ó w ) , p r z e d e w s z y s t k i m j e d n a k w r a m a c h tzw. problemów węzłowych. �140 L E C H MROZ O k e l y , że za swojego u z n a ć m o ż n a osobnika, k t ó r e g o jego w ł a s n a g r u p a za takiego u w a ż a , albo Znanieckiego, że o b c y m i są c i , k t ó r y c h p o d m i o t l u b gromada d o ś w i a d c z a j a k o obcych . W sumie obie te definicje spro­ w a d z a j ą się do jednego — grupa przyznaje l u b nie osobnikowi status swojego; g r u p a decyduje, czy jest obcym. Jest to k r y t e r i u m dość j e d n o ­ znaczne, j e d n a k ż e w gruncie rzeczy nie za w i e l e w y j a ś n i a . 2 W i e l u badaczy s t w i e r d z i ł o t a k ż e , że w i z e r u n e k obcych jest j a k b y o d w r ó c e n i e m w i z e r u n k u w ł a s n e j g r u p y . M a m y w i ę c o p o z y c j ę swoich i obcych; ta kwestia o k r e ś l e n i a stosunku i miejsca g r u p y w ł a s n e j do ś w i a t a ( i ludzi), k t ó r y nie jest zaliczany do swoich, od dawna s t a n o w i p r z e d m i o t d o c i e k a ń badaczy. N i e z a l e ż n i e od k o n t e k s t u a l n o ś c i o k r e ś l a n i a r e l a c j i swoi i ci, co n i e n a l e ż ą do k a t e g o r i i swoich, n i e z a l e ż n i e od w i e l o r a k o ś c i p ł a s z c z y z n i d e n ­ t y f i k o w a n i a , w n o s z ę na podstawie b a d a ń , że w ś w i a d o m o ś c i w y s t ę p u j e p r z y n a j m n i e j jeszcze jeden element j a k o konieczny do o k r e ś l e n i a siebie i w ł a s n e j g r u p y . M e c h a n i z m w y r ó ż n i a n i a w ł a s n e j g r u p y nie ogranicza się zawsze do prostej opozycji swoi — obcy i na pewno nie jest t y l k o p r o s t ą o d w r o t n o ś c i ą , k i e d y kategorie i cechy p r z y p i s y w a n e jednej g r u ­ pie są o d w r ó c e n i e m cech g r u p y d r u g i e j , przeciwstawnej. Ż e sprawa n i e jest tak prosta, m o ż e p o t w i e r d z a ć istnienie p o z y t y w n y c h s t e r e o t y p ó w g r u p y n i e w ł a s n e j , p r z y p i s y w a n i e w ł a s n e j g r u p i e cech nie b ę d ą c y c h p r o ­ s t y m o d w r ó c e n i e m cech p r z y p i s y w a n y c h o b c y m i t d . S ą d z ę s t ą d , że za­ sada o k r e ś l a n i a relacji g r u p y w ł a s n e j do t y c h , k t ó r z y nie są zaliczani do tej kategorii, u k ł a d a się — p r z y n a j m n i e j w p e w n y c h p r z y p a d k a c h — w bardziej s k o m p l i k o w a n y schemat: swoi — i n n i [nie-swoi] — o b c y . K a t a l o g k a t e g o r i i i cech, w e d ł u g k t ó r e g o dokonuje się zaliczenie do swoich, jest dość r o z l e g ł y , j e d n a k ż e n a j c z ę ś c i e j p r z y j m u j e się, ż e t y m i najistotniejszymi w y z n a c z n i k a m i są j ę z y k , u b i ó r , system w i e r z e ń , s p o s ó b życia, p o ż y w i e n i e i z w i ą z a n e z n i m zwyczaje, system w a r t o ś c i etc. T y m s a m y m t e ż o k r e ś l a się wszystkich, k t ó r z y s w o i m i nie są . J e d n a k ż e —• j a k s ą d z ę — w o k r e ś l a n i u t y c h , k t ó r z y nie są s w o i m i , istnieje w ł a ś n i e r o z r ó ż n i e n i e na i n n y c h i obcych. 3 4 2 B. ment Adams, Policy s. 27-52; F . in J. L. Mróz, D. Morgan, Heinemann Znaniecki, cjologiczny", n r 2-4: 8 Okely, England, Studia 1930/31, s. nad D. London Smith, 1975; antagonizmem Gypsies (rozdz. do and Govern­ Gypsy obcych, Identity), „Kwartalnik So­ 167. Świadomościowe wyznaczniki dystansu etnicznego, „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I : 1979, z. 2, s. 157-168. 4 Można tutaj i wyodrębnienia przyjąć zdanie Obrębskiego, że to nie w y m a g a r e f l e k s j i j a k o c o ś oczywistego, po p r o s t u b l e m etniczny Problem grup giczny", n r 6: nie-swoi są miarą c e c h w ł a s n y c h , r ó ż n y c h od p o s i a d a n y c h p r z e z t a m t y c h . Polesia, etnicznych 1936. jest; J. O b r ę b s k i , „ S p r a w y N a r o d o w o ś c i o w e " , t. 10: 1936, w etnologii i jego socjologiczne refleksji Swojskość ujęcie, n r 1-2, Pro­ s. 3; tenże, „Przegląd Socjolo­ �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ P R Z E Z 141 CYGANÓW K a t e g o r i ę o k r e ś l a n ą jako swoi s t a n o w i ą w s p ó ł r o d o w c y (zespoły l u d z i jednostki) •— n i e w a ż n e , f a k t y c z n i czy f o r m a l n i ( r o z w a ż a n i a nasze do­ t y c z ą t u t a j g r u p n i e f o r m a l n y c h , g r u p etnicznych) — ż y j ą c y w e d ł u g ś c i ­ ś l e o k r e ś l o n y c h zasad, uznawanych, akceptowanych i r e a l i z o w a n y c h przez .społeczność i jej j e d n o s t k i p o w i ą z a n e i n t e r a k c j a m i . Do k a t e g o r i i i n n y c h zaliczani są ci, k t ó r z y r ó ż n i ą się od g r u p y w ł a s n e j , .ale p o s i a d a j ą t e ż cechy z n i ą w s p ó l n e . Nie jest to w i ę c r ó ż n i c a biegunowa, j a k w p r z y p a d k u obcych, o d m i e n n y c h w s p o s ó b zasadniczy od swoich — sposobem egzystencji, k o l o r e m s k ó r y i i n n y m i cechami antropologiczny­ m i , j ę z y k i e m , systemem e t y c z n y m i w a r t o ś c i a m i , r e l i g i ą i systemem w i e ­ r z e ń . O d m i e n n o ś ć sposobu ż y c i a i o d m i e n n o ś ć antropologiczna, a zapew­ ne w znacznym stopniu o d l e g ł o ś ć przestrzenna, to jedne z najbardziej p o d s t a w o w y c h w y r ó ż n i k ó w obcych. T a k w i ę c i n n i są r e l a t y w n i e bliżsi n i ż obcy. Ten p o ś r e d n i element — i n n i — w y d a j e się konieczny j a k o swego rodzaju bariera, granica m i ę ­ d z y s w o i m i a o b c y m i . M o ż n a t u t a j p r z y w o ł a ć klasyczny p o d z i a ł prze­ strzeni na sacrum i p r o f a n u m rozdzielone g r a n i c ą . Istnienie tej k a t e g o r i i trzeciej, r o z d z i e l a j ą c e j , granicznej, w y d a j e się n i e z b ę d n e dla istnienia d w ó c h p i e r w s z y c h . W p r z y p a d k u obcych jako skrajnego p r z e c i w i e ń s t w a swoich konieczna jest strefa p r z e j ś c i o w a , graniczna — i n n y c h , b y tamte d w i e m o g ł y się u w i d o c z n i ć . K a t e g o r i a i n n i m . i n . przez s w ó j r o z g r a n i c z a j ą c y charakter i a m b i w a l e n t n o ś ć (jaka jest c e c h ą granicy) jest k a t e g o r i ą n i e k i e d y dość p ł y n n ą , t r u d n ą do w y r a ź n e g o zdefiniowania. Wiadomo, że s a m o o k r e ś l e n i e (nazwa w ł a s n a ) w i e l u s p o ł e c z n o ś c i , z w ł a s z c z a p l e m i e n n y c h , jest r ó w n o z n a c z n e z t e r m i n e m ludzie czy d o k ł a d n i e j „ p r a w d z i w i ludzie"; obcy są o k r e ś l a n i j a k o nieludzie, czasami z w i e r z ę t a , czasami demony. I n n i z a w i e r a j ą się p o m i ę d z y t y m i s k r a j n o ś c i a m i , są w i ę c l u d ź m i , c h o ć nie „ p r a w d z i w y m i l u d ź m i " , l u b są i s t o t a m i c z ł e k o p o d o b n y m i , nie m a j ą c y m i jednak p e ł n i l u d z k i c h w a l o r ó w . Wiele p r z e k a z ó w zarejestrowanych przez badaczy i i n ­ formacje zawarte w dawnej l i t e r a t u r z e p o t w i e r d z a j ą takie w ł a ś n i e roz­ r ó ż n i e n i e ; t a k ż e p r z y k ł a d społeczności, k t ó r a dalej b ę d z i e t u t a j a n a l i i 5 6 5 Żywioł 6 P a t r z np. M . E l i a d e , Sacrum, P o n i e w a ż zagadnienie historia, W a r s z a w a 1970; R . С a i 11 o i s, to nie j e s t t u t a j p r z e d m i o t e m o g r a n i c z ę s i ę do p r z y t o c z e n i a Krakowskiem: „Za Polską i Niemce rozmaite, T a l i j a n y T u r k i i J a m e r y k a , bogata w specjalnego analizowania, jednego t y l k o , m a ł o r a c z e j znanego p r z y k ł a d u z l i t e ­ ratury polskiej, zarejestrowanego w mit, i ład, W a r s z a w a 1973. pod k o n i e c u b i e g ł e g o w i e k u p r z e z O s k a r a K o l b e r g a są różne kraje, z Pigmontem złote góry. Węgry, Prusacy, Szwedy, k r ó l e m . Francuzy, wreszcie Za tymi krajami są jeszcze Luterjany niechrzczone dzikie i k r a j e cieplice, do z a c h o d u s ł o ń c a o d w r ó c o n e . Z a c i e p l i c a m i s ą k r a ń c e ś w i a t a ; mieszkają dzikie ludy niedowiarki, co nie mówią, tylko kwiczą. C i ludzie kraje tam mają ogromne stopy u n ó g ; gdy j e s t b a r d z o g o r ą c o , to s i ę p r z e w r a c a j ą n a z i e m i ę i sto­ pami, jakby łopatami nakrywają głowy przed s ł o ń c e m . M a j ą oni t y l k o j e d n o oko, ale na wylot g ł o w y . Z a t y m i k r a j a m i w i d a ć j u ż k o m i n y piekielne, w y g l ą d a j ą c e j a k �142 L E C H MROZ zowana, C y g a n ó w , uwidacznia i potwierdza o w ą z a s a d ę . T r u d n o p o w i e ­ dzieć w tej c h w i l i , czy zasada t r ó j p o d z i a ł u swoi — i n n i — obcy jest po­ wszechna w w y r ó ż n i a n i u swoich. W y d a j e się, że w p r z y p a d k u g r u p et­ n i c z n y c h ( p r z y n a j m n i e j n i e k t ó r y c h ) w y s t ę p u j e ona w y r a ź n i e w o k r e ś l a ­ n i u w ł a s n e j t o ż s a m o ś c i . M o i m zdaniem p r z y n a j m n i e j n i e k t ó r e p r z y k ł a d y p o t w i e r d z a j ą t ę z a s a d ę albo raczej t y l k o n i e k i e d y p o t r a f i m y z o b a c z y ć j ą , p e ł n i e j o d c z y t a ć . Jeden z n i c h zostanie n i ż e j bardziej s z c z e g ó ł o w o omówiony. Sprowadzenie r e l a c j i swoi, wobec w s z y s t k i c h nie zaliczanych do s w o ­ ich, do d y c h o t o m i i , do prostej opozycji swoi — obcy (co czyni się po­ wszechnie), ma n i e w ą t p l i w i e p e w i e n w a l o r — jest m o ż l i w o ś c i ą n a j ­ p r o s t s z ą . T y l e że nie zawsze to, co najprostsze, jest p r a w d z i w e . O d p e w ­ nego czasu daje się z a u w a ż y ć w ś r o d o w i s k a c h n a u k o w y c h (jest to w i ­ doczne w Polsce) p e w n ą s k ł o n n o ś ć , m o ż e nawet m a n i e r ę do analizowania r z e c z y w i s t o ś c i poprzez szukanie opozycji, poprzez k o n s t r u o w a n i e par przeciwstawieństw. K r y t y k u j ą c ową upraszczającą skłonność można by p o s ł u ż y ć się a r g u m e n t a m i i zarzutami, j a k i e socjolingwistyka k i e r u j e pod adresem s t r u k t u r a l i z m u : „ A b s t r a h o w a n i e w analizie j ę z y k a od r z e ­ c z y w i s t y c h f a k t ó w m o w y , od jego funkcjonowania, przecenianie system o w o ś c i , p o w i ą z a n e z niedocenianiem u ż y ć , n a s t ę p n i e z b y t daleko posu­ niętą idealizację przedmiotu b a d a ń " . 1 C h c i a ł b y m jeszcze z w r ó c i ć u w a g ę na z a d z i w i a j ą c ą z b i e ż n o ś ć — na u w i d a c z n i a j ą c ą ó w t r ó j p o d z i a ł : swoi — i n n i — obcy, a n a l o g i ę z zakresu j ę z y k a w postaci trzech k a t e g o r i i osób: ja — t y — on, m y — w y — oni. Nie w y d a j e się, b y b y ł a to z b i e ż n o ś ć p r z y p a d k o w a , c h o ć b y z u w a g i na powszechne w y s t ę p o w a n i e t y c h trzech | o r m w j ę z y k u l u b raczej w r ó ż n y c h j ę z y k a c h . Jak s ą d z ę , j ę z y k dostarcza n a m kolejnego a r g u m e n ­ t u , a r g u m e n t u p o t w i e r d z a j ą c e g o , iż w naszym m y ś l e n i u —- m i m o w i e ­ lości p ł a s z c z y z n i d e n t y f i k a c j i i n i e z a l e ż n i e od k o n t e k s t u a l n o ś c i — w y ­ r ó ż n i a m y te t r z y podstawowe kategorie. N a w e t m o ż e w i ę c e j n i ż a r g u ­ m e n t u — j ę z y k pokazuje p e w n ą dość powszechnie w y r ó ż n i a n ą z a s a d ę k l a s y f i k a c j i . N i e z a l e ż n i e czy j ę z y k jest t y m , co o d d z i a ł y w a j ą c na m y ­ ś l e n i e f o r m u ł u j e n a s z ą p r y w a t n ą i s p o ł e c z n ą z a s a d ę kategoryzacji, czy t e ż jest odbiciem o b i e k t y w n i e i s t n i e j ą c e j , n i e z a l e ż n e j od j ę z y k a zasady, nie w y d a j e się p r z y p a d k o w e istnienie i w y o d r ę b n i a n i e t y c h trzech k a t e ­ g o r i i osób. P r z y j m u j ę w i ę c , że te t r z y kategorie osób l u b g r u p i s t n i e j ą w m y ś l e ­ n i u s t a n o w i ą c odbicie trzech klas, j a k i e w y r ó ż n i a się o k r e ś l a j ą c w ł a s n ą g r u p ę s p o ł e c z n ą , i t y c h , k t ó r z y do niej nie e ą zaliczani. Pytanie, czy te t r z y elementy stale, r ó w n o c z e ś n i e i r ó w n o r z ę d n i e w y s t ę p u j ą w o k r e ś l a - s t r a s z n e g ó r y " ; za które mi odradzano, 7 M. J . S. B y s t r o ń , Megalomania W a r s z a w a 1980, s. 319-320. Głowiński, Wstęp, [w:] Język narodowa, i społeczeństwo, w zbiorze: Warszawa 1977, Tematy, s. 7. �WYRÓŻNIANIE GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ 143 CYGANÓW n i u w ł a s n e j g r u p y i w s z y s t k i c h b ę d ą c y c h poza n i ą , czy t e ż istnieje j a k a ś inna zasada i c h w y s t ę p o w a n i a , czy operacja „ u p o r z ą d k o w a n i a " ś w i a t a dokonuje się w jednej p ł a s z c z y ź n i e , czy t e ż jest j a k i e ś inne r o z w i ą z a n i e . P r z y b l i ż s z e j , bardziej w n i k l i w e j analizie w y d a j e się, że dokonuje się t o w d w ó c h stale p r z e c i n a j ą c y c h się, stale w s p ó ł o b e c n y c h p ł a s z c z y z n a c h : i d e n t y f i k a c j i w ł a s n e j g r u p y wobec i n n y c h C y g a n ó w i i d e n t y f i k a c j i w ł a s ­ nej g r u p y (wraz z i n n y m i Cyganami) wobec n i e - C y g a n ó w . T w o r z y s i ę w i ę c j a k b y przestrzenny model s t a ł e g o w s p ó ł w y s t ę p u j ą c e g o o k r e ś l a n i a się przez swoich w stosunku do i n n y c h , ale r ó w n o c z e ś n i e wobec obcych, wobec n i e - C y g a n ó w . P r z y c z y m zawsze o k r e ś l a n i e dokonuje się p r z y obecności, uczestnictwie w s z y s t k i c h trzech e l e m e n t ó w — są one c e c h ą i m m a n e n t n ą w i z j i ś w i a t a , kosmosu i swojego w n i m u s y t u o w a n i a . I oto d o s z e d ł s z y do t y c h w n i o s k ó w w w y n i k u analizy m a t e r i a ł u empirycznego ( d o t y c z ą c e g o C y g a n ó w ) t r a f i ł e m na tekst w y b i t n e g o j ę z y k o z n a w c y f r a n ­ cuskiego E m i l e Benveniste'a, tekst, k t ó r y jest p o t w i e r d z e n i e m na gruncie j ę z y k o z n a w s t w a mojej hipotezy i w n i o s k ó w . S ą d z ę , że w a r t o z a c y t o w a ć najistotniejszy dla m o i c h r o z w a ż a ń fragment: 8 „Język dostarcza zwalającej bowiem na praktykę mówiącemu podstawowej mówienia. Daje mu narzędzie struktury formalnej, językowe zapewniające d w ó j n e funkcjonowanie — subiektywne i referencjalne — wypowiedzi; różnienie niezbędne, każdym i rozróżnienie epoce, zawsze obecne w między ja i nie-ja, języku, w wprowadzone każdym za po­ po­ jest to r o z ­ społeczeństwie pomocą specjalnych w s k a ź n i k ó w s t a ł y c h w k a ż d y m j ę z y k u i tylko temu s ł u ż ą c y c h form zwanych w g r a ­ matyce zaimkami, które u r z e c z y w i s t n i a j ą p o d w ó j n ą o p o z y c j ę , «ja» i « t y » oraz opo­ z y c j ę systemu «ja/ty» wobec «on». Pierwsza opozycja «ja/ty» międzyludzkiego. Jedynie jest strukturą w kodzie wypowiedzenia osobistego, wyłącznie specjalnym, religijnym lub poetyckim możliwe j e s t u ż y c i e tej o p o z y c j i poza ś r o d o w i s k i e m l u d z k i m . Druga opozycja «ja/ty» — «on», przeciwstawiająca operacji referencjalnej i tworzy m o ż l i w o ś c i wypowiedzi co n i e jest wypowiedzeniem. Mamy tu p o d s t a w ę , osobę nieosobie, dokonuje o czymś, o świecie, o tym, na której opiera s i ę podwójny system relacyjny języka" W y n i k a z p o w y ż s z e g o c y t a t u , że m a m y nie j e d n ą p r o s t ą o p o z y c j ą swoi — obcy, r e a l i z o w a n ą w z a l e ż n o ś c i od k o n t e k s t u w n a j r ó ż n i e j s z y c h w y m i a r a c h i p ł a s z c z y z n a c h , ale dwie, i s t n i e j ą c e stale obok siebie i n i e ­ z a l e ż n e od k o n t e k s t ó w opozycje „ j a — t y " i „ j a / t y —- o n " l u b „ m y — w y " i „ m y / w y — o n i " , a w u ż y t e j przeze m n i e t e r m i n o l o g i i „ s w o i " — „ i n n i " i „ s w o i - i n n i " — „ o b c y " . O k r e ś l a n i e siebie, i d e n t y f i k a c j a , dokonuje się stale w t y m s k ł a d a j ą c y m się z trzech k a t e g o r i i podziale, w k a ż d y m razie p r z y ś w i a d o m o ś c i i c h istnienia. K o n t e k s t u a l n o ś ć o k r e ś l o n a jest w i ę c 8 P o z w o l ę sobie o d w o ł a ć s i ę t u t a j do m o i c h w c z e ś n i e j s z y c h p u b l i k a c j i : L . M r ó z, Badania z. 2, s. dystansu 15-35; etnicznego: tenże, grafia P o l s k a " , t. X X I I I : 'E. Benveniste, i społeczeństwo, Cyganie — Polacy, Świadomościowe „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I I : wyznaczniki dystansu etnicznego, 1978, „Etno­ 1979, z. 2, s. 157-168. Struktura języka W a r s z a w a 1980, s. 36-37. i struktura społeczeństwa, [w:] Język: �144 L E C H MROZ t y l k o p ł a s z c z y z n ą k a ż d o r a z o w e g o zastosowania. Opozycja druga ( p r z y ­ p o m i n a j ą c cytowane zdanie Benveniste'a) przeciwstawia o s o b ę nieosobie, a m y ś l ę , że m o ż n a b y p o w i e d z i e ć t a k ż e c z ł o w i e k a n i e c z ł o w i e k o w i , l u d z i n i e l u d z i o m . I t u dochodzimy do p o t w i e r d z e n i a kolejnego w a ż n e g o w n i o ­ s k u w y n i k a j ą c e g o z analizowanego przeze m n i e m a t e r i a ł u . P r z y k ł a d e m , j a k i m p o s ł u ż y m y się w i l u s t r o w a n i u p o w y ż s z e j tezy, jest grupa o k r e ś l a j ą c a siebie m i a n e m Roma, a powszechnie znana p o d m i a n e m C y g a n ó w . Obie te n a z w y znane s ą przedstawicielom g r u p y Roma i obie, choć dla r ó ż n y c h c e l ó w i w r ó ż n y c h sytuacjach, s ą przez n i c h stosowane. Ja t u t a j b ę d ę p o s ł u g i w a ł się obiema — p r z y j ę c i e t y l k o o k r e ­ ś l e n i a Cyganie b y ł o b y p r z y j ę c i e m i zaakceptowaniem zasady widzenia tej s p o ł e c z n o ś c i z pozycji nie-Cygana, p r z y j ę c i e z a ś w y ł ą c z n i e o k r e ś l e n i a Roma jest w p r a w d z i e zgodne z a k t u a l n y m i t r e n d a m i w cyganologii, ale m a m z a s t r z e ż e n i a w ł a ś n i e do o w y c h t r e n d ó w , p r z y b i e r a j ą c y c h n i e k i e d y p o s t a ć bezkrytycznego cyganofilstwa. D o w a r t o ś c i o w y w a n i e , u c z ł o w i e c z a ­ nie p r z e d s t a w i c i e l i p r z e ś l a d o w a n e j t a k często s p o ł e c z n o ś c i poprzez u h o ­ norowanie u ż y c i e m n a z w y w ł a s n e j (Rom — l.p., Roma — l.m.) jest n i e ­ n a t u r a l n e . R ó w n i e f a ł s z y w e b y ł o b y , g d y b y ś m y teraz zaczęli nagle po­ wszechnie z d e l i k a t n o ś c i (czy raczej p r u d e r i i ) ostentacyjnie e l i m i n o w a ć n a z w ę Ż y d z i , u ż y w a j ą c zamiast niej np. Izraelici. Poza t y m nazwa Cyga­ nie jest t a k ż e znana i u ż y w a n a przez samych R o m ó w i obecnie j a k b y za­ t r a c i ł a swoje dawne zdecydowanie p e j o r a t y w n e znaczenie — c h o ć trzeba t a k ż e z a z n a c z y ć , że r ó ż n e są z w y k l e k o n t e k s t y u ż y w a n i a o b u t y c h nazw przez c z ł o n k ó w g r u p y , k t ó r e j one d o t y c z ą . P r z y k ł a d e m , k t ó r y zostanie p o n i ż e j zanalizowany, s ą Roma (Cyganie) z a m i e s z k u j ą c y P o l s k ę . S ą to cztery g r u p y : L o w a r a , K e ł d e r a s z a , Polska Roma i Cyganie z a m i e s z k u j ą c y na p o ł u d n i u P o l s k i w g ó r s k i c h wioskach. T r z y pierwsze do p o ł o w y l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , a n a w e t d ł u ż e j , p r o w a ­ d z i ł y w w i ę k s z o ś c i ż y c i e w ę d r o w n e , j e d y n i e na z i m ę o s i e d l a j ą c się. Po­ t e m w w y n i k u z a r z ą d z e ń p a ń s t w o w y c h i d z i a ł a ń a d m i n i s t r a c y j n y c h zo­ stali osiedleni. Dziś, j e ś l i p o l e g a ć na w i a d o m o ś c i a c h oficjalnych, p r o w a d z ą ż y c i e w p e ł n i o s i a d ł e . W r z e c z y w i s t o ś c i nadal znaczna część przemieszcza się, t y l e że i n n y jest charakter w ę d r o w a n i a . Nie w o z a m i z a p r z ę ż o n y m i w konie, ale samochodami l u b k o l e j ą do obozowisk, gdzie s p ę d z a j ą letnie m i e s i ą c e , l u b częściej od jednego do innego miasta, gdzie zamieszkuje rodzina. Nie jest to w i ę c koczowanie, lecz bardzo r o z w i n i ę t a r u c h l i w o ś ć przestrzenna. N a d a l bardzo t r w a ł e są w i ę z i r o d z i n i r o d ó w (vie ) i n a 1 0 1 0 V i c a — d o s ł o w n i e z n a c z y postronek, f r a g m e n t u p r z ę ż y k o ń s k i e j , za p o m o c ą k t ó r e g o c i ą g n i ę t y j e s t w ó z ; t a k ż e o z n a c z a k r e w n y c h . T e r m i n ten jest d o ś ć c z ę s t o u ż y w a n y we w s p ó ł c z e s n e j literaturze cyganologicznej, w zasadzie p o k r y w a s i ę z z a ­ k r e s e m p o j ę c i a r ó d (lub k i l k a r o d ó w ) p o c h o d z ą c y c h od w s p ó l n e g o p r z o d k a . W ś r ó d C y g a n ó w ż y j ą c y c h w Polsce nie jest znany u C y g a n ó w k a r p a c k i c h i u P o l s k a R o m a ( p r z y n a j m n i e j n i g d y nie u d a ł o m i s i ę — m i m o d o ś ć szerokiego k r ę g u r o z m ó w c ó w — t r a f i ć n a ś l a d jego i s t n i e n i a ) . Z n a j ą go i s t o s u j ą L o w a r a i K e ł d e r a s z a — j e d n a k nie w s z y s c y ; obecnie, j a k s i ę w y d a j e , w y c h o d z i s t o p n i o w o z u ż y c i a . �W Y R Ó Ż N I A N I E G R U P Y W Ł A S N E J P R Z E Z CYGANÓW 145 dal przestrzega się zasady t r a d y c y j n e j organizacji s p o ł e c z n e j w postaci k r i s u (rodzaj s ą d u i r a d y starszyzny), na czele k t ó r e g o stoi K r i s a k o - R o m u L o w a r a i K e ł d e r a s z a i Baro-Sero ( Š e r o - R o m ) , g ł o w a , z w i e r z c h n i k C y ­ g a n ó w z g r u p y Polska Roma. L o w a r a i K e ł d e r a s z a , n a j p ó ź n i e j p r z y b y ł e do P o l s k i g r u p y i szeroko r o z g a ł ę z i o n e po ś w i e c i e , ł ą c z ą silne w i ę z i r o ­ dzinne z Cyganami z a m i e s z k u j ą c y m i w w i e l u k r a j a c h . K a ż d a z t y c h trzech g r u p , Polska Roma, K e ł d e r a s z a , L o w a r a , stanowi w Polsce o d r ę b ­ n ą s p o ł e c z n o ś ć i choć z d a r z a j ą się m i ę d z y n i m i m a ł ż e ń s t w a , nadal obo­ w i ą z u j e (i w p r a k t y c e p r z e w a ż a ) zasada endogamii. K a ż d a z t y c h trzech g r u p dzieli się na p o d g r u p y i r o d y (vice) w y w o d z ą c e się od i m i e n i a p r z o d ­ ka czy geograficznych lokalizacji d a w n y c h o b s z a r ó w w ę d r o w a n i a . P o ­ d z i a ł y te f u n k c j o n u j ą do dzisiaj w ś w i a d o m o ś c i i nieraz m a j ą istotne znaczenie. O k r e ś l a j ą p r e s t i ż i miejsce w h i e r a r c h i i w o b r ę b i e g r u p y . Jed­ n o s t k a m i p o d s t a w o w y m i w o b r ę b i e podgrup (i zarazem g r u p y ) są r o d z i ­ ny, ale silne i bliskie w i ę z i p o m i ę d z y r o d z i n a m i w y w o d z ą c y m i się od t y c h samych p r z o d k ó w , o k r e ś l a n i e swojego pochodzenia — n p . p r z y spot­ kaniach i prezentacji — przez o d w o ł a n i e się do i m i e n i a ojca l u b dziadka, w s k a z u j ą na istnienie i w a ż n o ś ć w i ę z i r o d o w y c h . Ostatnia, czwarta grupa, o k t ó r e j b ę d z i e t u mowa, to Cyganie z a m i e s z k u j ą c y na p o ł u d n i u P o l s k i . O d dawna osiadli, żyli na p e r y f e r i a c h wiosek i osad g ó r a l i Podtatrza, B e s k i d ó w , S p i s z ą i O r a w y . Przez poprzednie t r z y g r u p y o k r e ś l a n i są n a j c z ę ś c i e j jako B e r g i t k a Roma (lub B e r g a r y ) — Cyganie g ó r s c y l u b „ ł a b a n c a " (nieczyści). W l i t e r a t u r z e cyganologicznej o k r e ś l a się i c h j a k o C y g a n ó w k a r p a c k i c h . Oba o k r e ś l e n i a , z a r ó w n o B e r g i t k a Roma j a k i C y ­ ganie karpaccy, obce są t y m Cyganom, nie z o s t a ł y zaakceptowane. S w o ­ ich o k r e ś l a j ą j a k o A m a r e Roma (nasi Cyganie), k t ó r e to o k r e ś l e n i e nie­ wiele m ó w i . Jest po p r o s t u i n f o r m a c j ą , że w bliższej l u b dalszej wiosce z a m i e s z k u j ą t a k ż e Roma, osiadli, podobnie ż y j ą c y , m ó w i ą c y p o d o b n y m j ę z y k i e m i często s p o k r e w n i e n i poprzez w y m i a n ę p a r t n e r ó w m a ł ż e ń s k i c h . ( A b y j a k o ś jednak o k r e ś l i ć , że o tej g r u p i e mowa, b ę d ę p o s ł u g i w a ł się t e r m i n e m p r z y j ę t y m przez c y g a n o l o g ó w : Cyganie karpaccy). Cyganie zamieszkali w t y m rejonie nie s t a n o w i ą jednej z w a r t e j s p o ł e c z n o ś c i , nie p o s i a d a j ą j a k i e j ś jednej f o r m y organizacji g r u p o w e j ani w ł a d z y z w i e r z ­ chniej. M i ę d z y osadami i s t n i e j ą n i e k i e d y d o ś ć silne uprzedzenia i n i e ­ c h ę c i , b ę d ą c e w y r a ź n i e szukaniem k o z ł a ofiarnego, k o g o ś gorszego, kogo m o ż n a b y ł o b y o k r e ś l i ć m i a n e m ł a b a n c a — t y m samym, k t ó r y m L o w a r a , K e ł d e r a s z a i Polska Roma o k r e ś l a j ą w s z y s t k i c h bez w y j ą t k u C y g a n ó w z g ó r s k i c h wiosek. Tak w i ę c Cyganie p r z e b y w a j ą c y w Polsce t w o r z ą j a k b y dwa o d r ę b n e z e s p o ł y , d w i e s p o ł e c z n o ś c i o o d m i e n n y c h osobowo­ ś c i a c h . Jedna to L o w a r a , K e ł d e r a s z a i Polska Roma (ci, co do niedawna jeszcze w ę d r o w a l i i t y m s a m y m — m i m o i s t n i e j ą c y c h p o m i ę d z y n i m i r ó ż n i c — podobne m a j ą d o ś w i a d c z e n i a z k o n t a k t ó w z nie-Cyganami, po­ d o b n y do n i c h stosunek i podobne w y o b r a ż e n i a na i c h temat), d r u g a to osiadli od dawna, stale ż y j ą c y p o m i ę d z y nie-Cyganami, Cyganie z g ó r 10 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 �146 LECH MBOZ skich wiosek P o l s k i P o ł u d n i o w e j . O d m i e n n o ś ć o s o b o w o ś c i t y c h d w ó c h k a t e g o r i i C y g a n ó w , r ó ż n i c e w stosunku do n i e - C y g a n ó w są t a k ż e r ó ż n i ­ cami sposobu życia i podstaw gospodarczych egzystencji. Cyganie k a r ­ paccy p r a c u j ą w z a k ł a d a c h p r z e m y s ł o w y c h , p r z y budowie d r ó g j a k o k i e r o w c y , część z n i c h w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h p r z e n i o s ł a się do Nowej; H u t y koło K r a k o w a l u b na Ś l ą s k w p o s z u k i w a n i u pracy. K o b i e t y p r a ­ c u j ą dorywczo, n a j c z ę ś c i e j w d o m u , dla s p ó ł d z i e l n i p r z e m y s ł u ludowego l u b f a b r y k i obuwia w N o w y m T a r g u . T y l k o nieliczni z n i c h u t r z y m u j ą się z m u z y k o w a n i a w restauracjach i k a w i a r n i a c h (najczęściej m a j ą s t a ł e miejsca pracy — lokale, gdzie n i e k i e d y od lat co w i e c z ó r g r a j ą ) l u b g r a ­ nia na weselach. Cyganie z trzech p i e r w s z y c h g r u p w znacznej w i ę k s z o ś c i nadal u t r z y ­ m u j ą się z h a n d l u (samochodami, z ł o t e m , d o l a r a m i , t k a n i n a m i u b r a n i o ­ w y m i , rzadziej j u ż k o ń m i ) . Sporo z n i c h j e ź d z i po k r a j u z a r a b i a j ą c m u ­ z y k o w a n i e m , ponadto k o b i e t y nadal — p r ó c z h a n d l u — t r u d n i ą się w r ó ­ ż e n i e m i n i e k i e d y s p r z e d a ż ą „ c u d o w n y c h l e k ó w " ( g ł ó w n i e dotyczy t o kobiet Polska Roma). Nadal jeszcze k i e r u j ą się t y m i s a m y m i zasadami, k t ó r e s t a n o w i ł y o specyfice i h e r m e t y c z n o ś c i w czasie nie ograniczonego, tak j a k obecnie, w ę d r o w a n i a . C i ą g l e są to s p o ł e c z n o ś c i w e w n ę t r z n i e silnie spojone. Takie, w k t ó r y c h k o n t a k t y s p o ł e c z n e i codzienna egzystencja d o k o n u j ą się p o m i ę d z y Cyganami, choć w bardzo szerokim i stale obec­ n y m k o n t e k ś c i e n i e c y g a ń s k i m . M i m o jednak o b e c n o ś c i tego n i e c y g a ń s k i e go otoczenia pozostaje ono często j e d y n i e t ł e m , c h o ć p r z e c i e ż w ł a ś n i e od tego t ł a u z a l e ż n i o n a jest egzystencja biologiczna g r u p y . Z k o n i e c z n o ś c i o g r a n i c z ę s i ę t y l k o do t y c h p o d s t a w o w y c h i bardzo s k ą p y c h i n f o r m a c j i 0 Cyganach w Polsce, p e ł n i e j s z e uwidocznienie r ó ż n i c n a d m i e r n i e odda­ l i ł o b y nas od podstawowego t e m a t u ; o g r a n i c z ę się do i n f o r m a c j i koniecz­ n y c h dla dalszego t o k u r o z w a ż a ń . Nie-Cyganie są —• j a k p o w i e d z i e l i ś m y — k o n t e k s t e m f u n k c j o n o w a n i a 1 egzystencji R o m ó w . N i e jest znana sytuacja, ż e b y Cyganie w y s t ę p o w a l i j a k o grupa w i ę k s z o ś c i o w a . W k a ż d y m z k r a j ó w , gdzie p r z e b y w a j ą , s ą w m n i e j s z o ś c i . N a w e t j e ś l i są t a k liczni, j a k w J u g o s ł a w i i , R u m u n i i , na W ę g r z e c h czy w C z e c h o s ł o w a c j i , t a k ż e zawsze są t y l k o m n i e j s z o ś c i ą w wielokroć liczniejszym środowisku niecygańskim. Stała obecność nie- C y g a n ó w widoczna jest w opiniach i s t e r e o t y p o w y c h s ą d a c h R o m ó w na temat n i e - C y g a n ó w . Podobnie nie-Cyganie, od p o k o l e ń p r z e c i e ż s t y k a j ą ­ cy się z Cyganami, w y t w o r z y l i c a ł y szereg w y o b r a ż e ń d o t y c z ą c y c h ich. Jest w i e l e w s p ó l n y c h cech w t y c h obu w i z e r u n k a c h — w i z e r u n k u Cyga­ n ó w w oczach n i e - C y g a n ó w i w i z e r u n k u n i e - C y g a n ó w w oczach Cyga1 1 1 1 i Pełniejsze różnic między informacje dotyczące nimi zawarte są w współczesnej sytuacji Cyganów opracowaniach i podsumowaniach w Polsce poszczegól­ n y c h e t a p ó w b a d a ń w ę z ł o w y c h — z n a j d u j ą s i ę one w a r c h i w u m K a t e d r y E t n o l o g i i i Antropologii K u l t u r o w e j U W . �WYRÓŻNIANIE GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ 147 CYGANÓW n ó w . Z r ó ż n i c o w a n i e c y g a ń s k i c h g r u p w Polsce znajduje odbicie t a k ż e we w z a j e m n y c h s ą d a c h o sobie i o p o z o s t a ł y c h grupach. K a ż d a ze s p o ł e c z ­ n o ś c i c y g a ń s k i c h w y o d r ę b n i a siebie s p o ś r ó d o g ó ł u C y g a n ó w , ale t a k ż e r ó ż n i c u j e ten ogół (w zależności od p o d z i a ł ó w p o d g r u p o w y c h i g r u p o ­ w y c h ) , nie t r a k t u j ą c go j a k o masy jednorodnej. Natomiast nie-Cyganie, m i m o iż nie m n i e j są z r ó ż n i c o w a n i , co nie uchodzi p r z e c i e ż u w a g i Cyga­ n ó w , w t ł a c z a n i są w jedne r a m y , w j e d n ą k a t e g o r i ę gadzia , o jedno­ znacznie n i e m a l p e j o r a t y w n y m zabarwieniu. Nie-Cyganie (jako s p o ł e ­ c z e ń s t w o , jako całość — p o m i j a m p r z y p a d k i jednostkowe) nie m a j ą swo­ i c h t w a r z y , są m a s ą o jednej t w a r z y , o j e d n y m charakterze, m e n t a l ­ ności, wadach. T a k w i d z ą n i e - C y g a n ó w L o w a r z y , K e ł d e r a s z e , Polska Roma; w y j ą t k i e m są Cyganie karpaccy (ale ten przypadek w y m a g a osobnego o m ó w i e n i a i osobnej analizy). 1 2 Podobnie i dla w i ę k s z o ś c i P o l a k ó w Cyganie s ą m a s ą p o s i a d a j ą c ą j e d ­ n a k i charakter, p r z y w a r y i m e n t a l n o ś ć . M a m y w i ę c do czynienia z s i l ­ n y m i w z a j e m n y m i uprzedzeniami i z w y r a ź n i e w i d o c z n y m dystansem, b ę d ą c y m s w o i s t ą m i a r ą obcości. Z s y t u a c j ą , k i e d y percepcja d r u g i e j spo­ ł e c z n o ś c i dokonuje się na zasadzie s ą d ó w stereotypowych, nie poprzez w ł a s n e d o ś w i a d c z e n i e , ale poprzez wzorzec, j a k i dla tej drugiej g r u p y z o s t a ł w y t w o r z o n y . I n n a s p o ł e c z n o ś ć c y g a ń s k a (wobec w ł a s n e j g r u p y cyg a ń s k i e j ) l u b inna s p o ł e c z n o ś ć n i e c y g a ń s k a (dla n i e - C y g a n ó w ) jest po­ strzegana w y r a ź n i e j a k o r ó ż n a od swoich, od g r u p y w ł a s n e j , ale nie w s p o s ó b b i e g u n o w y . Dla osiadłego, p s y c h i k ą s w o j ą i c a ł o k s z t a ł t e m k u l ­ t u r y nastawionego na osiadłość Polaka (czy innego nie-Cygana), w ę d r o ­ wiec c y g a ń s k i p r z e m i e s z c z a j ą c y się, nie p o s i a d a j ą c y s t a ł e g o d o m u , nie i n w e s t u j ą c y w jego w y p o s a ż e n i e , nie t r u d n i ą c y się r o l n i c t w e m i nie m a ­ j ą c y s t a ł e g o miejsca pracy, jest a b s o l u t n y m p r z e c i w i e ń s t w e m , absolut­ n y m zaprzeczeniem t y c h w a r t o ś c i i t r e ś c i , k t ó r e sam wyznaje. I vice versa. D o k ł a d n i e tak samo przedstawia się sytuacja widziana oczyma L o w a r a , K e ł d e r a s z a czy c z ł o n k a g r u p y Polska Roma, dla k t ó r e g o n i e - C y gan to gadzio, p o l i t o w a n i a godna istota z w i ą z a n a ze s w ą z i e m i ą , domo­ s t w e m , d o b r a m i , b ę d ą c a zaprzeczeniem t y c h c n ó t i w a r t o ś c i , k t ó r e n a d a j ą sens i t r e ś ć ż y c i u Roma. Od dawna z a u w a ż a n o , że i s t n i e j ą pewne stale n i e m a l k o m p o n e n t y s k ł a d a j ą c e się na w i z e r u n e k l u d z i nie zaliczanych do k a t e g o r i i swoich. Nie o g r a n i c z a j ą się one do prostego p r z e c i w i e ń s t w a cech p r z y p i s y w a n y c h s a m y m sobie przez g r u p ę , ale są t a k ż e spostponowaniem, zohydzeniem, o ś m i e s z e n i e m t y c h , k t ó r z y s t a n o w i ą g r u p ę r ó ż n i ą c ą się w s p o s ó b zasad­ niczy, g r u p ę , k t ó r ą — w e d ł u g proponowanego przeze m n i e w y ż e j sche­ m a t u — n a l e ż y z a l i c z y ć do obcych. W ś r ó d cech t w o r z ą c y c h w i z e r u n e k obcego są z a r ó w n o takie, k t ó r e o d n o s z ą się do jego w y g l ą d u fizycznego, j a k i do k u l t u r y . Powszechne jest pomawianie o n i e p r z y j e m n y zapach Gadzio — termin, k t ó r y m Cyganie określają wszystkich nie-Cyganów. �148 LECH MRÓZ ciała (czy d o k ł a d n i e j w r ę c z o ś m i e r d z e n i e ) , o czarny k o l o r s k ó r y , ano­ malie fizyczne, p ł c i o w e i seksualne, p o s ł u g i w a n i e się „złą m o w ą " , n i e ­ moralne prowadzenie się kobiet i w ogóle w ą t p l i w ą m o r a l n o ś ć całej g r u ­ py, b r a k zachowania odpowiedniej c z y s t o ś c i jedzenia, o g ó l n y b r a k h i ­ gieny i b r u d oraz wiele i n n y c h . R ó ż n y jest r o z k ł a d t y c h „ p r z e w i n " g r u p y ocenianej, ale w zasadzie wszystkie z n i c h są w y k o r z y s t y w a n e w budowie w i z e r u n k u t y c h , k t ó r z y nie n a l e ż ą do w ł a s n e j g r u p y . W y ­ r a ź n e jest natomiast stopniowanie t y c h cech w z a l e ż n o ś c i od tego, czy m a m y do czynienia ze s t e r e o t y p o w y m obrazem innego, czy obcego. W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u s p o t ę g o w a n i e cech p r o w a d z i do demonizacji, do u z y ­ skania obrazu b ę d ą c e g o o d w r ó c e n i e m autostereotypu —- w i z e r u n k u w ł a s ­ nej g r u p y . Nie wszystkie też z owego k a t a l o g u cech m o g ą b y ć w y k o ­ rzystane, t r u d n o b o w i e m b y ł o b y Cyganom p o m a w i a ć n i e - C y g a n ó w o „złą m o w ę " , skoro obie g r u p y p o s ł u g u j ą s i ę o d r ę b n y m i ( p o m i j a j ą c k o n t a k t y handlowe) j ę z y k a m i , ale zjawisko wzajemnego w y ś m i e w a n i a się z m o ­ w y , k t ó r ą p o s ł u g u j e się przeciwstawna grupa, nierzadko daje się za­ u w a ż y ć . N i e m n i e j j ę z y k jest a r g u m e n t e m w y k o r z y s t y w a n y m p r z y t w o r z e n i u w i z e r u n k u nie-swojego (innego), podobnie z r e s z t ą j a k — co w y d a j e się zabawne, choć sam się z t y m s p o t k a ł e m i co jest zgodne z z a s a d ą — n i e k i e d y pomawianie przez R o m ó w innej g r u p y R o m ó w o c z a r n ą s k ó r ę , p r z y c z y m czarna jest t u rozumiana jednoznacznie pejo­ r a t y w n i e . Niekonsekwencje w b u d o w i e w i z e r u n k u obcego nie są istotne, zachowanie l o g i k i i w e w n ę t r z n e j s p ó j n o ś c i rozumowania t a k ż e , j e ż e l i ó w w i z e r u n e k — model obcego — s p e ł n i a w y m ó g podstawowy, c z y l i zohy­ dzenia, p o n i ż e n i a . W ś r ó d cech, j a k i m i Polacy o k r e ś l a j ą C y g a n ó w , jest t a k ż e to, że są czarni. A l e np. „ c y g a n a m i " nazywa się r o b a k i , k t ó r e s ą b i a ł e , ale k t ó r e żyją w szambach i d o ł a c h kloacznych . Niekonsekwentne p o s ł u g i w a n i e się c e c h ą k o l o r y s t y c z n ą nie ma znaczenia, skoro w ten spo­ sób m o ż n a p r z e d s t a w i ć Cygana jako i s t o t ę ż y j ą c ą w n i e c z y s t o ś c i a c h , do­ s ł o w n i e w g ó w n i e . K r a d z i e ż t a k ż e jest w p o j ę c i u P o l a k ó w ( n i e - C y g a n ó w ) s t a ł ą c e c h ą o k r e ś l a j ą c ą Cygana, s t ą d w j ę z y k u p o l s k i m t e r m i n „ c y g a n i ć " r o z u m i a n y jako o s z u k i w a ć . Nie b ę d ę t u t a j z a j m o w a ł się bliżej stereotypem, c h o d z i ł o t y l k o o z w r ó ­ cenie u w a g i na pewne jego cechy, na to, co w a ż n e jest dla dalszego t o k u 1 3 u 1 5 3 8 Patrz: cytowana rozprawa Bystronia, s. 314-331; t a k ż e m a t e r i a ł y zawarte w a r c h i w u m K a t e d r y Etnologii i Antropologii K u l t u r o w e j U W . 1 4 wy" Wydaje się, że jest b ł ę d e m wizerunkowi, jaki określa czynienia z p e w n ą i n n y c h (nie-swoich), niejasnością. ludzi, niektórych obcego; w O prac każdym przypisywanie „złą m o w ę " p o s ą d z a istoty, k t ó r e m ó w i ą , cechy „złej ale z u m i e w a n i a s i ę o b c y c h jest poza t ą k a t e g o r i ą . O b c y nie się — jak sądzę — 1 5 Informacja z okolic Olsztyna, z r o k u 1983. do tylko ź l e . O c e n a sposobu p o r o ­ mówią — można s i ę t u t a j do r e l a c j i d a w n y c h p o d r ó ż n i k ó w , a t a k ż e do t e k s t u przytoczonego w 6 — ale w y d a j ą głos j a k z w i e r z ę t a . mo­ razie wydaje się, że m a m y odwołać przyp. �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ PRZEZ 149 CYGANÓW 1 6 naszych r o z w a ż a ń . W k a ż d y m razie c e c h ą stereotypowego w i z e r u n k u obcego jest jego t r w a ł o ś ć . M i m o d o ś w i a d c z e n i a , m i m o f a k t ó w p o d w a ż a ­ j ą c y c h go, w i z e r u n e k nie zmienia się; o d w o ł a m się t u do s p o s t r z e ż e n i a poczynionego przeze m n i e w t r a k c i e b a d a ń nad dystansem do C y g a n ó w : „ s t o s u n e k do C y g a n ó w i i c h obraz ż y c i a jest p e w n ą s t a ł ą w a r t o ś c i ą nie podlegającą zmianom i praktycznie żadne doświadczenie i pozytywna ocena osobistych k o n t a k t ó w nie jest w stanie z m i e n i ć stereotypowego m y ś l e n i a u o g ó l n i a j ą c e g o . K a ż d e p o z y t y w n e d o ś w i a d c z e n i e " (niezgodne ze stereotypem) „ n i e z a l e ż n i e j a k często powtarzane, t r a k t o w a n e jest j a k o fakt j e d n o s t k o w y l u b z e s p ó ł f a k t ó w , ale zawsze j e d n o s t k o w y c h " (lub jest odrzucane), „ p o d c z a s g d y k a ż d y pojedynczy f a k t p o t w i e r d z a j ą c y stereo­ t y p o w ą wizję jest a r g u m e n t e m o charakterze o g ó l n y m , powszechnym". Cygan z ł a p a n y na k r a d z i e ż y jest p o t w i e r d z e n i e m zasady, że wszyscy C y ­ ganie k r a d n ą . P r z y k ł a d Cygana uczciwego nie zmienia stereotypu, p r o ­ w a d z i j e d y n i e do refleksji, że jest to n i e t y p o w y Cygan, j a k b y n i e c y g a ń s k i Cygan. „ W y n i k a z tego, że Cyganie f u n k c j o n u j ą j a k o pewien o k r e ś l o n y wzorzec p r z e c i w s t a w n y w z o r c o w i w ł a s n e j k u l t u r y i społeczności, i t y l ­ ko — w zasadzie — j a k o wzorzec m o g ą b y ć dostrzegani" . R z e c z y w i s t o ś ć zatem nie p o d w a ż a zasady m o d e l u — stereotyp jest a p o d y k t y c z n y , zawar­ t y w n i m w i z e r u n e k nie podlega f a l s y f i k a c j i (przez d o ś w i a d c z e n i e ) . A l b o ­ w i e m p r z e d m i o t e m stereotypu jest nie grupa, łecz model t k w i ą c y w ś w i a ­ d o m o ś c i — z a u w a ż a jeden z a u t o r ó w w s p ó ł c z e ś n i e a n a l i z u j ą c y t e n p r o ­ blem . 1 7 1 S M o ż e się r o d z i ć pytanie, czy zawsze stereotyp n i e w ł a s n e j g r u p y m u s i b y ć n e g a t y w n y i j a k i e c z y n n i k i p o w o d u j ą , że są p r z y p a d k i stereotypu a f i r m a t y w n e g o n i e w ł a s n e j g r u p y (np. w i z e r u n e k Francuza czy W ę g r a w oczach p r z e c i ę t n e g o Polaka), l u b dlaczego są sytuacje n i e s p ó j n e g o , a m ­ biwalentnego stereotypu (dotyczy to t a k ż e w i z e r u n k u Cygana). Sporo pisano na ten temat, j e d n a k ż e kwestia nie w y d a j e się w y j a ś n i o n a . Nie b ę d z i e m y t u t a j dalej z a j m o w a ć s i ę t y m zagadnieniem, b y nie o d c h o d z i ć z b y t od t e m a t u , n a l e ż y jednak p o d k r e ś l i ć , że n a j c z ę ś c i e j m a m y do czy­ nienia z n e g a t y w n y m w i z e r u n k i e m g r u p y n i e w ł a s n e j . T a k w zasadzie w i ­ dziani s ą nie-Cyganie przez R o m ó w i na o d w r ó t ( p o m i j a m n i e k o n s e k w e n ­ cje, o k t ó r y c h w s p o m n i a ł e m w y ż e j , nie w p ł y w a j ą one b o w i e m zasadniczo na z ł a g o d z e n i e owego negatywnego obrazu). T a k i w i z e r u n e k zdaje się m i e ć korzystne konsekwencje dla ś w i a d o m o ś c i i dla i n t e g r a c j i g r u p y 1 8 Zmiana jest p a r a l e l n á do z m i a n w kulturze i u p ł y w u czasu, j e d n a k ż e jest powolna, j e ż e l i p o r ó w n a ć dzisiejsze s ą d y o C y g a n a c h i zawarte w dawnej literaturze, XVI-XVIII-wiecznej. we... Patrz: Mróz, Badania P e ł n i e j z a g a d n i e n i e to a n a l i z u j e A . wego swojego" i „obcego". Próba dystansu..., Mirga, konstrukcji Stereotyp teoretycznej tenże, jako zjawiska „ Z e s z y t y N a u k o w e U J , P r a c e E t n o g r a f i c z n e " , t. 19: 1984, s. 51-70. 1 7 Mróz, 1 8 Mirga, Świadomościowe..., op. cit. s. 163. Świadomościo­ model „prawdzi­ stereotypu, �160 L E C H MROZ w ł a s n e j — n e g a t y w n y obraz g r u p y obcej l u b i n n e j jest c z y n n i k i e m k o n ­ s o l i d u j ą c y m , w p ł y w a j ą c y m na i n t e g r a c j ę g r u p y w ł a s n e j — zatem p e ł n i p o z y t y w n ą , p o ż y t e c z n ą r o l ę dla g r u p y . Natomiast to, co zawarte jest w stereotypie g r u p y innej l u b obcej, z a l e ż y od g r u p y , k t ó r a go t w o r z y —stereotyp b o w i e m m ó w i nie o t y c h , k t ó r y c h dotyczy, ale o t y c h , k t ó r z y go w y t w o r z y l i . S p o ł e c z n o ś ć c y g a ń s k a nie jest jednorodna, p o d z i a ł y w e w n ę t r z n e nie zawsze są jasne i w y r a ź n e n a w e t dla samych w s p ó ł p l e m i e ń c ó w , j e d n a k ż e m i m o to u w i ę k s z o ś c i R o m ó w istnieje ś w i a d o m o ś ć w y r a ź n e g o z r ó ż n i c o ­ wania. Obraz t e n zmienia się w z a l e ż n o ś c i od osoby, od p r z y n a l e ż n o ś c i „ e g o " . S ą w n i m , w jego k o n s t r u k c j i pewne s t a ł e cechy, n i e z a l e ż n i e czy o w y m „ e g o " , z pozycji k t ó r e g o p r ó b u j e m y sobie p r z e d s t a w i ć ó w c y g a ń s k i ś w i a t , jest osobnik z g r u p y Polska Roma, L o w a r a czy K e ł d e ­ rasza. Istnieje — powszechna z r e s z t ą i u n i e - C y g a n ó w — s k ł o n n o ś ć do szcze­ gólnego wartościowania, szczególnego przypisywania prestiżu własnej pod­ grupie, j e d n a k ż e często dostrzegamy j a k b y t r u d n o ś ć pogodzenia s ą d u o w ł a s n e j podgrupie z a u t o r y t e t e m k t ó r e j ś z p o z o s t a ł y c h — powszech­ nie cenionej, m a j ą c e j p r e s t i ż w skali całej g r u p y . B y w a t a k ż e , że opinia powszechna o j a k i e j ś podgrupie jest znakiem j e j niewielkiego a u t o r y ­ t e t u — j e d n a k ż e nie p r o w a d z i to do w y e l i m i n o w a n i a poza p r z y n a l e ż n o ś ć do g r u p y i poza k a t e g o r i ę Roma. M o ż n a w i ę c p o w i e d z i e ć , że m a m y do czynienia ze z j a w i s k i e m s y t u o ­ wania bardziej centralnego l u b bardziej peryferycznego i p r z e s u n i ę ć p o ­ m i ę d z y t y m i d w o m a obszarami, ale bez wychodzenia poza granice swoich. Tak w i ę c kategoria Roma ma dość spoisty charakter — do p r z e d s t a w i ­ ciela Polska Roma n a l e ż ą t u t a j K e ł d e r a s z a i L o w a r a oraz p o d g r u p y P o l ­ ska Roma; K e ł d e r a s z a i L o w a r a w t y m p r z y p a d k u s t a n o w i ą s p ó j n e g r u ­ py, p o d z i a ł y w ś r ó d n i c h na ogół nie są u ś w i a d a m i a n e . Podobnie dla L o w a r a dwie p o z o s t a ł e z w y m i e n i o n y c h t u t a j s t a n o w i ą g r u p y s p ó j n e , k t ó r y c h w e w n ę t r z n e hierarchie i z r ó ż n i c o w a n i e nie jest znane, jest na­ tomiast m n i e j l u b bardziej w y r a ź n i e w i d o c z n y p o d z i a ł w e w n ą t r z w ł a s n e j g r u p y . W y j ą t e k (w powszechnym odczuciu) s t a n o w i ą Cyganie karpaccy, przez przedstawicieli p o z o s t a ł y c h u w a ż a n i za „ ł a b a n c a " — t e r m i n jest niejasny w swojej genezie, ale p e ł n i f u n k c j ę w y r ó ż n i k a o k r e ś l a j ą c e g o l u d z i nieczystych, pogardzanych, odrzuconych. K o n s e k w e n c j ą jest, że przedstawiciele trzech g r u p : L o w a r a , K e ł d e r a s z a i Polska Roma, w a h a j ą się, czy z a l i c z y ć i c h do k a t e g o r i i Roma, choć s t w i e r d z a j ą , że to t a k ż e są Cyganie; do tej istotnej r ó ż n i c y n i e p o k r y w a n i a się z a k r e s ó w k a t e g o r i i 1 9 2 0 1 9 Mróz, 2 0 Z . B e n e d y k t o w i e z, D . M a r k o w s k a , O niektórych tyfikacji Świadomościowe..., kulturowej 1979, z. 2, s. 210. w procesie s. 162. porozumiewania się, „Etnografia problemach iden­ P o l s k a " , t. X X I I I : �WYRÓŻNIANIE GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ CYGANÓW 161 R o m a i Cyganie p o w r ó c i m y dalej. Cyganie karpaccy — „ ł a b a n c a " —• są p r z y c z y n ą , że w o b r ę b i e Polska Roma w odniesieniu do jednej z p o d ­ g r u p (Galicyjaki) istnieje n i e j a s n o ś ć stosunku. G a l i c y j a k i s t a n o w i ą d o ś ć w y m i e s z a n ą s p o ł e c z n o ś ć , n i e z b y t s p ó j n ą i n i e j e d n o r o d n ą genetycznie. Nazwa pochodzi od r e g i o n u na p o ł u d n i u Polski. W ś r ó d n i c h s p o t k a m y s i ę t a k ż e z n a z w i s k a m i c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla C y g a n ó w k a r p a c k i c h . W i ę k s z o ś ć z n i c h uznaje p r z y w ó d z t w o Š e r o - R o m a , ale są i tacy, k t ó r z y t y l k o f o r m a l n i e m u się p o d p o r z ą d k o w u j ą , w p r a k t y c e nie u c z e s t n i c z ą c w ż y c i u całej g r u p y , w spotkaniach i t d . Nie s ą zapraszani i sami zapewne t e ż l ę k a j ą się t a m p o j a w i ć , z n a j ą c p o g a r d l i w y stosunek do siebie. Część Polska Roma zalicza i c h do k a t e g o r i i Roma, część ma w ą t p l i w o ś c i — w rezultacie n a j c z ę ś c i e j z n a j d u j ą k o m p r o m i s o w e w y j ś c i e : „ t o s ą Roma, ale takie ł a b a n c o w a t e " . Podgrupa G a l i c y j a k ó w s t a n o w i w i ę c obszar j a k ­ b y p r z e j ś c i o w y p o m i ę d z y Roma a t y m i , k t ó r y m odmawia się powszech­ nie tego miana — C y g a n a m i k a r p a c k i m i . Zapewne z r e s z t ą i taka jest ge­ neza tej p o d g r u p y , że w ę d r u j ą c poprzez p a g ó r k o w a t y t e r e n G a l i c j i i za­ t r z y m u j ą c się t u t a j na z i m ę w c h o d z i ł y n i e k t ó r e r o d z i n y Polska Roma w k o n t a k t z z a m i e s z k u j ą c y m i w w i e l u wioskach C y g a n a m i k a r p a c k i m i . D o c h o d z i ł o do mieszanych m a ł ż e ń s t w , t a k ż e do m a ł ż e ń s t w a z P o l a k a m i , co s p r a w i ł o , że faktycznie G a l i c y j a k i s t a n o w i ą s p o ł e c z n o ś ć m i e s z a n ą o n i ­ s k i m statusie w ś r ó d p o z o s t a ł y c h Polska Roma, j a k b y g r u p ę p r z e j ś c i o w ą . Dla s p o ł e c z n o ś c i n i e c y g a ń s k i e j ( m ó w i m y t u t a j o s p o ł e c z n o ś c i Pola­ k ó w ) w ś r ó d w i e l u n a r o d o w o ś c i Cyganie z a j m u j ą miejsce u samego d o ł u s k a l i s y m p a t i i — a n t y p a t i i , akceptacji -— odrzucenia, s ą zatem t y m i , do k t ó r y c h Polacy (jeśli nie w ogóle, to znaczna część) o d c z u w a j ą d u ż y dystans, d u ż ą n i e c h ę ć . Stosunek ten u z a s a d n i a j ą i r a c j o n a l i z u j ą cechy, j a k i e s ą p r z y p i s y w a n e Cyganom. W ś r ó d n i c h na p i e r w s z y c h miejscach — jako n a j c z ę ś c i e j w y m i e n i a n e — są l e n i s t w o , b r u d , t c h ó r z l i w o ś ć , f a ł s z y w o ś ć . P r z e c i w i e ń s t w a t y c h cech, czystość, odwaga, p r a c o w i t o ś ć , s z c z e r o ś ć i o t w a r t o ś ć , s ą t y m i , k t ó r e Polacy n a j c h ę t n i e j p r z y p i s u j ą sobie, k t ó r e s t a n o w i ą istotne elementy autostereotypu. Zarazem o k r e ś l a j ą one j a k b y s t a ł e k o m p o n e n t y stereotypu w ogóle. Roma b o w i e m o k r e ś l a j ą c s w ó j stosunek do P o l a k ó w , k r e ś l ą c s w ó j w i z e r u n e k n i e - C y g a n ó w o d w o ­ ł u j ą się do tego samego n i e m a l zestawu cech. Polacy s ą b r u d n i w e d ł u g n i c h — w y j a ś n i e n i e m s ą inne k a n o n y c z y s t o ś c i w s p o ł e c z n o ś c i polskiej i u Roma. D l a P o l a k ó w ś l a d y k u r z u czy u b ł o c o n e dzieci p r z y ś n i a d e j cerze z d a j ą się p o t w i e r d z a ć o k r e ś l e n i e „ b r u d n i " w stosunku do C y g a n ó w , dla C y g a n ó w z a ś fakt, że ta sama miska m o ż e s ł u ż y ć do prania i m y c i a potem w n i e j t w a r z y , jest uzasadnieniem stwierdzenia, że Polacy s ą b r u d n i , w y r a ź n e b o w i e m rozdzielenie ( i konsekwentne przestrzeganie tego) n a c z y ń na te, k t ó r e s ł u ż ą do m y c i a t w a r z y , d o l n y c h części ciała, dla kobiet, do prania, do p r z y g o t o w y w a n i a jedzenia, jest k a n o n i c z n y m 2 1 2 1 P e ł n i e j o m a w i a m t ę k w e s t i ę w: Świadomościowe..., s. 165-166. �152 LECH MROZ w y m o g i e m rozumienia c z y s t o ś c i dla Roma. T a k w i ę c ze swojego p u n k t u widzenia k a ż d a ze s p o ł e c z n o ś c i ma r a c j ę . L e n i s t w o jest o p o z y c j ą praco­ w i t o ś c i , m ó w i o z ł y m stosunku do pracy — w r o z u m i e n i u Polaka Cygan jest l e n i w y , to znaczy nie jest p r a c o w i t y ( k t ó r a to cecha, bardzo w y s o k o w a r t o ś c i o w a n a , jest elementem autostereotypu), albo jeszcze inaczej, m a z ł y stosunek do pracy, źle pracuje. W osądzie Roma nie-Cygan pracuje t a k ż e n i e w ł a ś c i w i e , po gadziowsku, g ł u p i o , monotonnie, ś l a m a z a r n i e , n i e zyskownie, w o d r ó ż n i e n i u od szybko, sprawnie, p o m y s ł o w o i zyskownie ( w e d ł u g w ł a s n e g o w i z e r u n k u ) p r a c u j ą c e g o Roma. Analogicznie m o ż n a b y p r z e ś l e d z i ć inne cechy, j a k i e wzajemnie sobie p r z y p i s u j ą . Teraz skoncen­ t r u j e m y się jednak t y l k o na t y c h cechach n e g a t y w n y c h , k t ó r e w y t y k a n e P o l a k o m są dla Roma zarazem s k ł a d o w y m i autostereotypu. W tej r o l i p e ł n i ą w a ż n ą f u n k c j ę f i l t r u , przez k t ó r y w i d z i a n a jest t a k ż e s p o ł e c z n o ś ć c y g a ń s k a . Ocena poprzez s i a t k ę cech s k ł a d a j ą c y c h się na autostereotyp p r o w a d z i do uznania k o g o ś za Roma l u b nie, przyznania m u statusu ,,ćaćo R o m " — prawdziwego Cygana, l u b t e ż k r y t y c z n e g o , p i ę t n u j ą c e g o ocenienia j a k o „ c h r y j a R o m " ( „ p h u j R o m " ) — złego Cygana, a w s k r a j ­ n y m przypadku jako „łabanca". Jak w i a d o m o , cechy k o n s t r u u j ą c e stereotyp i autostereotyp s ą zara­ zem b e z p o ś r e d n i o skojarzone z w a r t o ś c i a m i o k r e ś l a j ą c y m i wzorzec ż y c i a godziwego — j a k i charakteryzuje c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o zgodnie z zasadami etycznymi obowiązującymi w społeczności cygańskiej, czyli kogoś, kto s p e ł n i a w y m o g i p o p r a w n o ś c i . Istnieje szereg k a t e g o r i i , poprzez p r y z m a t k t ó r y c h dokonuje się oceny osoby, r o d z i n y czy g r u p y ; oceny b ę d ą c e j zarazem k w a l i f i k a c j ą do p r a w d z i w y c h C y g a n ó w — ćaćo Roma czy w o g ó ­ le do Roma. K a t e g o r i e owe s k ł a d a j ą się w s p ó l n i e na z a s a d ę r o m a n i p e n — co m o ż n a b y o k r e ś l i ć j a k o c y g a ń s k i s p o s ó b życia, c y g a ń s k o ś ć . S k ł a d a się na to przestrzeganie m ó w i e n i a po c y g a ń s k u — n i e u ż y w a n i e poza k o n ­ t a k t a m i ze s p o ł e c z n o ś c i ą n i e c y g a ń s k ą j ę z y k a polskiego, przestrzeganie zasady phuripen — szacunku dla starszych, a u t o r y t e t u g ł o w y r o d z i n y , r o d ó w , osób starszych, zasad c z y s t o ś c i jedzenia i higieny, pozycji k o b i e ­ t y , j e j r o l i i przestrzegania sposobu noszenia się, ubierania — z w ł a s z c z a przez k o b i e t y ( s k r o m n o ś ć u b i o r u — przez co rozumie s i ę n i e m a l o w a n i e się kobiet, nienoszenie u b i o r ó w p r o w o k u j ą c y c h — zabronione s ą k r ó t ­ k i e s p ó d n i c e , spodnie, o p i ę t e b l u z k i , z d u ż y m i d e k o l t a m i ) , t r z y m a n i a się przez k o b i e t y z dala od p r z y r z ą d z a n i a p o s i ł k ó w w okresach n i e c z y s t o ś c i (przed i po p o ł o g u , w okresie menstruacji). Przekroczenie t y c h zasad jest obwarowane g r o ź b ą skalania — mageripen. D o p e ł n i a ó w wzorzec romanipen zasada расгго — goszczenia w s p ó ł r o d o w c ó w i i n n y c h R o m ó w . S ą to w a r t o ś c i uniwersalne, powszechne, n i e z a l e ż n i e od g r u p y , do n i c h m o ż n a b y jeszcze z a l i c z y ć s p o s ó b zarobkowania — t j . w y k o n y w a n i e p r a ­ cy c y g a ń s k i e j , a w k a ż d y m razie niepodejmowanie pracy, k t ó r a u w a ­ ż a n a jest za b r u d n ą (np. s p r z ą t a n i e ulic), t a k ż e z a s a d ę w i ę z i z w ł a s n ą g r u p ą i lojalności, z a b r a n i a j ą c e j w p r z y p a d k a c h spornych o d w o ł y w a n i a �WYRÓŻNIANIE GRUPY WŁASNEJ PRZEZ 153 CYGANÓW 2 2 się do w ł a d z n i e c y g a ń s k i c h . W p r z y p a d k u Polska Roma, L o w a r a i K e ł ­ derasza — c z y l i g r u p do niedawna w ę d r u j ą c y c h — do zestawu cech o b o w i ą z u j ą c y c h , o k r e ś l a j ą c y c h romanipen, wchodzi t a k ż e w ę d r o w n y t r y b życia. O n w ł a ś n i e s t a ł się j e d n y m z p o d s t a w o w y c h — j a k s ą d z ę — ele­ m e n t ó w k s z t a ł t u j ą c y c h n i e c h ę ć L o w a r a , K e ł d e r a s z a i Polska Roma do C y g a n ó w k a r p a c k i c h . M ó w i ą c o przestrzeganiu czystości jedzenia m a m na m y ś l i przede w s z y s t k i m niejedzenie p o t r a w , k t ó r y c h s p o ż y c i e jest k a l a j ą c e : k o n i n y i m i ę s a z w i e r z ą t d o m o w y c h , t a k i c h j a k k o t y i psy. Je­ dzenie k o n i n y przez C y g a n ó w k a r p a c k i c h jest d r u g i m w a ż n y m , m o ż e n a j w a ż n i e j s z y m , c z y n n i k i e m o k r e ś l a n i a i c h m i a n e m nieczystych, a p r z y okazji, zapewne dla w i ę k s z e g o zohydzenia, p r z y p i s y w a n i a i m — przez Polska Roma, L o w a r a i K e ł d e r a s z a — t a k ż e jedzenia p s ó w i k o t ó w . Z w y ­ czaj jedzenia k o n i n y przez C y g a n ó w k a r p a c k i c h i zakaz u p o z o s t a ł y c h C y g a n ó w w y m a g a osobnego o m ó w i e n i a i przeanalizowania, c z y m t u t a j z a j m o w a ć się nie b ę d z i e m y . A m b i c j e , cele C y g a n ó w z t y c h t r z e c h g r u p s y t u u j ą się w o b r ę b i e swojego ś w i a t a , w o b r ę b i e w ł a s n e j g r u p y . D l a c z ł o n k a s p o ł e c z n o ś c i L o w a r a , K e ł d e r a s z a czy Polska Roma t y m , do cze­ go się d ą ż y , co jest i m o ż e b y ć w z o r e m , jest w z ó r ćaćo Roma, w z ó r o k r e ś l a n y r a m a m i romanipen; posiadanie p r z e d m i o t ó w l u k s u s u — sa­ m o c h o d ó w , z ł o t y c h ozdób, w y r ó ż n i a j ą c e g o się w o z u — jest j e d y n i e d r o ­ gą do ewentualnego podniesienia p r e s t i ż u , podniesienia pozycji w ł a s n e j , ale t y l k o w s p o ł e c z n o ś c i swojej, t y l k o dla R o m ó w , ocena n i e - C y g a n ó w nie liczy się t u t a j , nie ma z u p e ł n i e znaczenia. W t y m w z g l ę d z i e w y j ą t ­ kowa jest sytuacja C y g a n ó w k a r p a c k i c h . W k a ż d y m razie p r z y p o w s z e c h n o ś c i p e w n y c h zasad s k ł a d a j ą c y c h się na r o m a n i p e n są t a k ż e takie, k t ó r e w y z n a c z a j ą g r a n i c ę m i ę d z y Cyga­ n a m i k a r p a c k i m i i p o z o s t a ł y m i . G r a n i c ę na t y l e m o c n ą ( m i m o iż w ę d r o ­ wanie p r z y b r a ł o i n n y charakter), że m o ż e m y m ó w i ć o d w u o d r ę b n y c h ś w i a t a c h c y g a ń s k i c h , j e d n y m , na k t ó r y s k ł a d a j ą się Polska Roma, L o ­ wara i Kełderasza, i d r u g i m — C y g a n ó w karpackich. R o z p a t r z m y teraz k i l k a i s t o t n y c h k w e s t i i . Jaka jest zasada r ó ż n i c o ­ wania na R o m ó w (ćaćo Roma i Roma) i na C y g a n ó w we w ł a s n y m o d ­ czuciu przedstawicieli tej g r u p y , j a k a jest zasada r ó ż n i c u j ą c a te t e r m i ­ n y — k i e d y R o m m ó w i o sobie: jestem Cyganem, a k i e d y m ó w i : j e s t e m Romem, i kogo w ó w c z a s o k r e ś l a m i a n e m Cygana; kogo z a ś t e r m i n e m manuš (człowiek). K a ż d a z trzech w y m i e n i o n y c h ( p o m i j a m t u t a j c h w i l o w o C y g a n ó w karpackich) g r u p f u n k c j o n u j e w ś w i a d o m o ś c i w ł a s n e j j a k o grupa szcze­ g ó l n a . W j e j o b r ę b i e p o s z c z e g ó l n e p o d g r u p y (u Polska Roma) l u b vice (u L o w a r a i K e ł d e r a s z a ) są t a k ż e — o c z y m j u ż w s p o m i n a l i ś m y •— n i ż e j 2 2 A. O niektórych M i r g a: Niektóre z tych zasad o d n o s z ą c y c h kategorie L u d o w a " , n r 1-4: 1982, s. 95-98. światopoglądu s i ę do Cyganów Romów spiskich, karpackich „Polska pisze Sztuka �164 LECH MROZ l u b w y ż e j w a r t o ś c i o w a n e , jednak p o d s t a w o w ą k a t e g o r i ą i d e n t y f i k a c j i jest grupa, zatem p r z y n a l e ż n o ś ć do L o w a r a , K e ł d e r a s z a l u b Polska R o ­ m a . S ł o w o R o m o k r e ś l a w j ę z y k u c y g a ń s k i m w ł a s n ą g r u p ę i u ż y c i e go w odniesieniu do n i e w ł a s n e j s p o ł e c z n o ś c i uwidacznia e m o c j o n a l n o ś ć t o ­ w a r z y s z ą c ą ocenie r ó ż n y c h g r u p . I s t n i e j ą c e w o b r ę b i e t y c h trzech g r u p zasady kodeksu etycznego i c h a r a k t e r y z u j ą c a je nadal znaczna r u c h l i ­ w o ś ć przestrzenna r ó ż n i je w y r a ź n i e od C y g a n ó w k a r p a c k i c h i o k r e ś l a stosunek do n i c h — j a k o g r u p y o s i a d ł e j i ż y j ą c e j w znacznej s t a ł e j b l i s ­ k o ś c i z nie-Cyganami. P o t w i e r d z e n i e m jest relacja m i ę d z y u ż y c i e m o k r e ­ ś l e ń Cygan i R o m . D l a przedstawicieli Polska Roma, L o w a r a i K e ł d e ­ rasza kategoria R o m jest dość e k s k l u z y w n y m o k r e ś l e n i e m t y l k o n i e k t ó ­ r y c h , w uproszczeniu m o ż n a b y p o w i e d z i e ć w ł a ś c i w y c h , z urodzenia C y ­ g a n ó w . T e r m i n Cygan — n i e g d y ś , a n i e k i e d y i dziś c h a r a k t e r u w y r a ź n i e pejoratywnego (nie m ó w i ę t u t a j o e t y m o l o g i i s ł o w a , niejasnej do d z i ­ siaj, ale o powszechnej jego k o n o t a c j i , powszechnym odczuwaniu) —- dziś t r a k t o w a n y jest dość powszechnie w d w ó c h aspektach. Na potrzeby n i e - C y g a n ó w w kontakcie z n i m i jako r ó w n o z n a c z n y z określeniem Rom jako nazwa w ł a s n e j g r u p y , w kontakcie z a ś m i ę d z y R o m a m i j a k o o k r e ­ ś l e n i e l u d z i p o d o b n y c h do R o m ó w , l u d z i o t a k i e j samej genezie, ale nie zaliczanych do R o m ó w z r a c j i zatracenia swojej c y g a ń s k o ś c i — r o m a ­ nipen. Przedstawiciel C h a ł a d y t k a Roma (jest to jedna z p o d g r u p P o l ­ ska Roma) w y m i e n i a w ś r ó d Roma z a r ó w n o całość Polska Roma, j a k K e ł d e r a s z a i L o w a r a , o d m a w i a j ą c p r z y n a l e ż n o ś c i do R o m ó w , ale z a l i ­ czając do C y g a n ó w w s z y s t k i c h C y g a n ó w k a r p a c k i c h i n i e k t ó r e n i e w i e l ­ kie p o d g r u p y Polska Roma z a m i e s z k a ł e na p o ł u d n i u P o l s k i (np. G a l i c y j a k ó w ) . Cygan z p o d g r u p y Polska Roma do k a t e g o r i i R o m zalicza w ł a s n ą g r u p ę oraz K e ł d e r a s z a i L o w a r a . Przedstawiciele t y c h d w ó c h ostatnich g r u p w zasadzie t y l k o siebie zaliczają do R o m ó w , pozosta­ ł y c h —- w t y m i Polska Roma — o k r e ś l a j ą c jedynie jako C y g a n ó w . Wszystkie t r z y w y m i e n i o n e g r u p y w najlepszym razie na p e r y f e r i i sy­ t u u j ą C y g a n ó w k a r p a c k i c h ; w i d z ą i c h j a k o z u p e ł n i e s z c z e g ó l n ą katego­ r i ę l u d z i nieczystych. Rzecz p r z y t y m osobliwa, silniej kwestionowana jest c y g a ń s k o ś ć k a r p a c k i c h C y g a n ó w przez Polska Roma ( m i m o ś w i a ­ d o m o ś c i w s p ó l n o t y pochodzenia), silniej p o d k r e ś l a n a i c h n i e c z y s t o ś ć (,,łabanca") n i ż u L o w a r a i K e ł d e r a s z a . Jest to b y ć m o ż e i l u s t r a c j a znanego zjawiska przenoszenia na i n n y c h tego, co odczuwane j a k o niekorzystne jest p r z y p i s y w a n e przez i n n y c h g r u p i e w ł a s n e j . D l a L o w a r a i K e ł d e r a ­ sza Polska Roma s ą Cyganami, c h o ć nie Roma, w k a ż d y m razie nie 2 3 2 3 Jest to specyficzna podgrupa, k t ó r a przebywała przez d ł u g i e dziesięciolecia na obszarach dziś w c h o d z ą c y c h w s k ł a d Republik L i t e w s k i e j i B i a ł o r u s k i e j po r o k u 1956 L. Mróz, s. 20-26. w ramach repatriacji Chaładytka Roma, przywędrowali Tsiganes en Pologne, do P o l s k i . P e ł n i e j ZSRR; o nich w: „ E t u d e s T s i g a n e s " , n r 1: 1979, �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ P R Z E Z CYGANÓW 165 p r a w d z i w y m i Roma. C y g a n ó w karpackich zaliczają do „ ł a b a n c ó w " , ale d o ś ć c z ę s t o m o ż n a się d o w i e d z i e ć , że s ą oni t e ż Cyganami, t y l k o g o r ­ s z y m i . Polska Roma, ś w i a d o m i zapewne tego i w z o r u j ą c y s i e ' n p . na sposobie ubierania L o w a r ó w , w i d z ą c y zapewne w p ł y w y n i e c y g a ń s k i e w swojej k u l t u r z e i j ę z y k u , a s a m i o k r e ś l a j ą c y się j a k o Roma, ostro p o d k r e ś l a j ą s w o j ą o d m i e n n o ś ć od C y g a n ó w k a r p a c k i c h , o d m a w i a j ą c i m p r z y n a l e ż n o ś c i do Roma, a j e d y n i e p r z y z n a j ą c status odrzucanych „ ł a ­ b a n c ó w " — nieczystych. Tak w i ę c w z a l e ż n o ś c i od g r u p y , z p u n k t u widzenia k t ó r e j zestawia s i ę r e l a c j ę R o m a - p r a w d z i w i — Roma-Cyganie —- nie-Cyganie, widoczne b ę d ą pewne r ó ż n i c e , ale sama zasada jest zachowana. J e ś l i p a t r z e ć z p u n k t u widzenia L o w a r a czy K e ł d e r a s z a , o n i b ę d ą s t a n o w i l i k l a s ę Ro­ m a ( p r a w d z i w y c h ) — swoich, Polska Roma z o s t a n ą o k r e ś l e n i j a k o Ro­ m a (Cyganie) —- i n n i , o b c y m i są nie-Cyganie. Osobnik z Polska Roma d o R o m ó w zaliczy w ł a s n ą g r u p ę o p r ó c z L o w a r a i K e ł d e r a s z a , j e d n o c z e ś ­ nie p o d k r e ś l a j ą c p r a w d z i w ą „ r o m s k o ś ć " w ł a s n e j g r u p y , a m i a n e m C y ­ g a n ó w (ale nie Roma) o k r e ś l i czasami C y g a n ó w k a r p a c k i c h l u b G a l i c y j a k ó w . S u m u j ą c m o ż e m y z a u w a ż y ć , że uwidacznia się t u t a j j a k g d y b y p o d w ó j n e p r z e n i k a j ą c e się rozumienie t e r m i n ó w R o m i Cygan. P r z e d ­ s t a w i c i e l Polska Roma m ó w i ą c o sobie R o m rozumie to j e d n o c z e ś n i e j a ­ k o ćaćo Rom, t y m s a m y m faktycznie m ó w i ą c o K e ł d e r a s z a i L o w a r a Roma (ale nie ćaćo) t r a k t u j e i c h j a k C y g a n ó w , c z y l i t a k j a k G a l i c y j a k ó w , c h o ć jest ś w i a d o m r ó ż n i c y m i ę d z y n i m i i sam n i e j e d n o k r o t n i e u w i ­ dacznia w ł a s n y szacunek dla nich. Przedstawiciel g r u p y L o w a r a bardziej jednoznacznie w y o d r ę b n i a k a t e g o r i ę C y g a n ó w . O d m a w i a j ą c zaliczenia Polska Roma do R o m ó w sytuuje i c h w klasie C y g a n ó w . W y n i k a z tego dość jednoznacznie, że p o j ę c i e ' s w o i ' p o k r y w a się z sa­ m o o c e n ą p r a w d z i w o ś c i (ćaćo Roma), p o j ę c i e ' i n n i ' obejmuje całą roz­ m a i t o ś ć g r u p , k t ó r e z r a c j i sposobu ż y c i a (przestrzegania romanipen) zaliczani są do Roma i przede w s z y s t k i m nie kwestionowanej k r w i r o m s k i e j . Natomiast o k r e ś l e n i e 'Cygan' ( w y ł ą c z a m t u t a j u ż y c i e go przez Ro­ m ó w w kontakcie z nie-Cyganami) ma zakres nie t a k ostry — c z ę ś c i o ­ w o p o k r y w a się ono z p o j ę c i e m ' R o m ' , ale w zasadzie jest t r a k t o w a n e n i e m a l r ó w n o z n a c z n i e z p o j ę c i e m ' ł a b a n c ' — b y ł y R o m , odrzucony, ten, k t ó r y jest nieczysty. Jest to w i ę c specjalna kategoria — co uwidacznia­ m y na r y s u n k u . Najczęściej i n i e m a l w y ł ą c z n i e rezerwowana dla Cyga­ n ó w k a r p a c k i c h przez g r u p y p o z o s t a ł e , p r z y c z y m n i e k i e d y zaliczani są t a m i G a l i c y j a k i (przez część Polska Roma) b ą d ź czasami Polska Roma {przez K e ł d e r a s z a i L o w a r a ) . Nie-Cyganie — w e d ł u g c y g a ń s k i e g o o k r e ś l e n i a „ g a d z i e " — są j e d ­ noznacznie obcymi, spoza k a t e g o r i i Roma, ale i k a t e g o r i i Cyganie. Te t r z y kategorie (swoi — i n n i — obcy) f u n k c j o n u j ą stale w ś w i a ­ d o m o ś c i k a ż d e g o Roma, są c z y n n i k a m i o k r e ś l a j ą c y m i stosunek w ł a s n e j g r u p y do tych, k t ó r z y do niej nie n a l e ż ą . Odrzuceni ( „ ł a b a n c e " ) s t m o - �156 LECH MRÓZ w i ą o d r ę b n ą k a t e g o r i ę , p e w i e n s z c z e g ó l n y przypadek, nie z m i e n i a j ą c y jednak samej zasady. Jest k w e s t i ą jeszcze dalszych b a d a ń , czy f u n k c j o n u j ą one stale, r ó w ­ n o c z e ś n i e w ustalaniu miejsca w ł a s n e j g r u p y i r e l a c j i do t y c h , k t ó r z y do niej nie są zaliczani, czy t e ż m a m y do czynienia z r ó w n o l e g l e stale f u n k c j o n u j ą c y m i d w i e m a p a r a m i opozycji: s w o i — i n n i i s w o i / i n n i — obcy. Z dotychczasowych m o i c h obserwacji i b a d a ń w y n i k a , że n a l e ż y p r z y j ą ć t ę d r u g ą m o ż l i w o ś ć , s t a ł e oboczne f u n k c j o n o w a n i e w ś w i a d o ­ m o ś c i t y c h d w ó c h par opozycji jako e l e m e n t ó w kanonicznych k o n s t y ­ t u u j ą c y c h w i z j ę ś w i a t a i w ł a s n e g o w n i m miejsca. S ą to zarazem d w a r ó ż n e poziomy relacji: 1) Roma — Cyganie, w e w n ą t r z e t n i c z n a — gdzie w y z n a c z n i k i e m jest przekroczenie n o r m ; 2) Ro­ ma — nie-Cyganie, gdzie w y z n a c z n i k i e m jest r ó ż n i c a etniczna a nie r y ­ tualna. Zarazem są to w i ę c i d w a rodzaje i d e n t y f i k a c j i : identyfikacji o k r e ś l a n e j przez przekroczenie oraz i d e n t y f i k a c j i o k r e ś l a n e j przez k u l ­ t u r ę i etniczność. N a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę na jeszcze j e d n ą k o n o t a c j ę s ł o w a Cygan, na jeszcze j e d n ą m o ż l i w o ś ć u ż y c i a go, j e d n a k ż e w z u p e ł n i e i n n y m k o n t e k ­ ście i w z u p e ł n i e i n n y m celu. S ą to sytuacje, gdy i d e n t y f i k a c j i jako C y ­ gana dokonuje R o m wobec n i e - C y g a n ó w dla c e l ó w b ą d ź o k r e ś l e n i a swo­ j e j p r z y n a l e ż n o ś c i w t e r m i n o l o g i i znanej n i e - C y g a n o w i , rozumianej przez niego, b ą d ź w celach uzyskania o k r e ś l o n y c h k o r z y ś c i w y k o r z y s t a n i a w y ­ o b r a ż e ń k o j a r z o n y c h z C y g a n a m i w u m y ś l e n i e - C y g a n ó w . J e ś l i do prze­ d z i a ł u w wagonie k o l e j o w y m wsiada 3-, 4-osobowa grupa C y g a n ó w , do p r z e d z i a ł u , gdzie siedzą t a k ż e nie-Cyganie, w t e d y , m i m o iż dla siebie czują się R o m a m i , w celach s p e k u l a t y w n y c h i d e n t y f i k u j ą się jako C y ­ ganie wobec n i e - C y g a n ó w . P o n i e w a ż w i e d z ą , że dla P o l a k ó w Cyganie s ą b r u d n i , z a c z y n a j ą się d r a p a ć — co jest j e d n ą z oznak b r a k u c z y s t o ś c i i co n i e - C y g a n o m potwierdza i c h c y g a ń s k o ś ć . Po p e w n y m czasie p r z e ­ d z i a ł pustoszeje, p o d r ó ż n i p r z e n o s z ą s i ę , a gdy d r a p i ą c y się z o s t a j ą sa­ m i , drapanie ustaje i p o w r a c a j ą j a k g d y b y do swojej t o ż s a m o ś c i Ro­ mów . Uwidacznia się p r z y t y m p e w i e n paradoks, pewna o s o b l i w o ś ć t e r m i ­ n u „ C y g a n " . S t w o r z o n y przez n i e - C y g a n ó w , m a j ą c y w y d ź w i ę k p e j o r a ­ t y w n y , p o s ł u ż y ł grupie n i m o k r e ś l a n e j — Roma, do r o z w i ą z a n i a p r o b l e ­ m u s a m o i d e n t y f i k a c j i i stosunku do i n n y c h o s o b n i k ó w , spoza w ł a s n e j społeczności. Do r o z s t r z y g n i ę c i a k w e s t i i , j a k n a z w a ć i k i m są ci, k t ó r z y są w p r a w d z i e k r w i w s p ó l n e j , r o m s k i e j , ale k t ó r y m zarzuca się sprzenie­ wierzenie zasadom r o m a n i p e n , k t ó r z y nie s ą zaliczani do swoich, do g r u ­ p y w ł a s n e j , ale t a k ż e p r z e c i e ż nie są „ g a d z i a m i " . 2 4 2 4 P e ł n i e j pisze milacije Cigana-Roma, Cyganie, Kraków o tym: M. I. K a m i ń s k i , 1976. Konflikt identiteta u procesu „ K u l t u r a " , B e o g r a d , n r 35: 1976, s. 143-148; t a k ż e J . asi- Yoois, �WYRÓŻNIANIE GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ CYGANÓW 157 Konieczne — dla dalszego w y w o d u —- jest z w r ó c e n i e u w a g i na j e ­ szcze jeden t e r m i n . W j ę z y k u c y g a ń s k i m istnieje s ł o w o manuś. Ozna­ cza ono c z ł o w i e k a , ale jest to c z ł o w i e k j a k o gatunek. R o m to j a k b y c z ł o w i e k n a j w ł a ś c i w s z y , s z c z e g ó l n y , pisany przez d u ż e ,,C", istota w y ­ r ó ż n i a j ą c a się w ś r ó d w i e l o ś c i istot obdarzonych m i a n e m c z ł o w i e k przez m a ł e ,,c", o k r e ś l a j ą c y c h po p r o s t u p r z y n a l e ż n o ś ć g a t u n k o w ą . A l e k r y j e się z a t y m jeszcze inna konotacja, m a j ą c a oparcie w kategoriach etycz­ n y c h . Manuś to k t o ś , k t o ż y j e zgodnie z z a s a d ą manuśipen — człowie­ c z e ń s t w a ( j a k b y a n a l o g i c z n ą , p a r a l e l n ą do romanipen). Manuś nie m u s i b y ć ćaćo Romem, to d z i ę k i s w o i m w a l o r o m m o ż e b y ć zaliczony do k a ­ tegorii gatunku „człowiek". T y m terminem określić można w y j ą t k o w o t a k ż e nie-Cygana, jeśli jest on c z ł o w i e k i e m p r z y c h y l n y m Cyganom, j e ­ śli nie separuje się od n i c h , nie gardzi n i m i , pomaga. O g ó ł o w i nie-Cyga­ n ó w nie p r z y s ł u g u j e to o k r e ś l e n i e w r o z u m i e n i u R o m ó w . Tak w i ę c dochodzimy do w a ż n e g o s p o s t r z e ż e n i a , że t y l k o d w ó m p i e r ­ w s z y m k a t e g o r i o m (lub p i e r w s z e m u c z ł o n o w i p a r y opozycji) swoi — i n ­ n i p r z y s ł u g u j e miano l u d z i , że t y l k o one są do l u d z i zaliczane, n i e - C y ­ ganie z i s t o t y swojej nie są l u d ź m i i nie p r z y n a l e ż y i m o k r e ś l e n i e c z ł o ­ w i e k — manuś. J e d y n y m w y j ą t k i e m s ą ci, k t ó r z y obdarzeni m i a n e m ma?;tiš s p o ś r ó d n i e - C y g a n ó w s t a n o w i ą j a k g d y b y ł ą c z n i k m i ę d z y t y m i d w i e m a s p o ł e c z n o ś c i a m i , analogiczny b y ć m o ż e j a k n i e c z y ś c i —• „ ł a b a n ­ ca". G d y b y chcieć o d w o ł a ć się do w y ś w i e c h t a n e j nieco opozycji n a t u r y i k u l t u r y , m o ż n a b y p o w i e d z i e ć , że (z p u n k t u widzenia R o m ó w ) Roma swoi i i n n i (ćaćo Roma i Roma) s t a n o w i ą k r ą g k u l t u r y , obszar k u l t u r y , natomiast wszyscy nie-Cyganie o t a c z a j ą c ą i c h n a t u r ę , w ś r ó d k t ó r e j ż y ­ ją. D r o g ą p r z e j ś c i a od n a t u r y nieoswojonej, od n i e l u d z i do k u l t u r y i do c z ł o w i e c z e ń s t w a jest uzyskanie statusu c z ł o w i e k a . Nie jest to w p r a w d z i e p e ł n e c z ł o w i e c z e ń s t w o , o k r e ś l e n i e to nadane n i e - C y g a n o w i zawiera bo­ w i e m p e w n ą s p r z e c z n o ś ć , jest paradoksalne. Powiedzenie: t e n „ g a d z i o " jest c z ł o w i e k i e m , uwidacznia d o k ł a d n i e ó w paradoks, „ g a d z i o " b o w i e m z n a t u r y swojej nie jest c z ł o w i e k i e m ; to o k r e ś l e n i e p r z y s ł u g u j e t y l k o C y g a n o w i , „ g a d z i o " z a ś nie jest k r w i c y g a ń s k i e j . Analogicznie, w y d a j e się, jest z k a t e g o r i ą „ ł a b a n c " . O k r e ś l a n i t y m m i a n e m g e n e z ą s w o j ą z w i ą ­ zani są z k a t e g o r i ą l u d z i , ale przekroczeniem n o r m , p o s t ę p o w a n i e m , spo­ sobem ż y c i a j a k b y z a t r a c i l i w a l o r l u d z k i i swoje c z ł o w i e c z e ń s t w o , w y ­ c h o d z ą c poza k u l t u r ę do nieoswojonej, dzikiej n a t u r y ; są w i ę c j a k b y pomostem, ł ą c z n i k i e m — ale o k i e r u n k u p r z e c i w n y m n i ż ten, j a k i sta­ nowi określenie manuś. W p r z y p a d k u C y g a n ó w o k r e ś l e n i e siebie i swojego miejsca dokonuje się w s t a ł e j ś w i a d o m o ś c i istnienia, o b e c n o ś c i i n n y c h C y g a n ó w i obecno­ ści s t a ł e j n i e - C y g a n ó w . I d e n t y f i k a c j a wobec i n n y c h podgrup i vie, i d e n ­ t y f i k a c j a wobec r ó ż n y c h n a r o d ó w n i e c y g a ń s k i c h (czyli k i e d y Rom. za­ m i e s z k a ł y w Polsce m ó w i : jestem Polakiem, choć i Cyganem —- bo są takie sytuacje) są okazjonalne, kontekstualne, sytuacyjne. I d e n t y f i k a c j a �168 L E C H MROZ g r u p y , jej o k r e ś l e n i e wobec i n n y c h g r u p i wobec n i e - C y g a n ó w d o k o n u j e się stale, p e r m a n e n t n i e . Stale b o w i e m ż y c i u w ł a s n e j g r u p y t o w a r z y s z y otoczenie. Stale ma s i ę ś w i a d o m o ś ć istnienia i n n y c h s p o ł e c z n o ś c i c y g a ń ­ skich, spotyka je, obserwuje, s ą s i a d u j e z n i m i i stale ż y j e się w tle, k t ó ­ re s t a n o w i ą nie-Cyganie — w naszym p r z y p a d k u Polacy. W s p ó ł i s t n i e n i e , s t a ł e w s p ó ł w y s t ę p o w a n i e t y c h trzech e l e m e n t ó w , trzech kategorii, znajduje potwierdzenie w o d w o ł a n i u do g a d z i ó w u ż y ­ ciem s f o r m u ł o w a ń t a k i c h , j a k „ g a d z i o w s k i " , „ p o gadziowsku" p r z y o k r e ­ ś l a n i u nie-swoich, a t a k ż e w k ł ó t n i a c h . Powiedzenie k o m u ś „ t y gadziu", „ m y ś l i s z po gadziowsku", „ p o s t ę p u j e s z po gadziowsku" jest p o d w a ż e ­ niem, zanegowaniem jego p r a w d z i w o ś c i jako Roma. Nie o g r a n i c z a j ą c y m się do stwierdzenia: nie j e s t e ś t a k i , j a k ja czy j a k m y — j e s t e ś t a k i , j a k oni, „ g a d z i e " . Istnienie s t a ł e , r ó w n o c z e s n e trzech kategorii, trzech s k ł a d o w y c h : swoich, i n n y c h , obcych, powoduje s t a ł e oboczne w s p ó ł i s t n i e n i e , w s p ó ł ­ w y s t ę p o w a n i e d w ó c h p ł a s z c z y z n (lub par opozycji), jednej p ł a s z c z y z n y i d e n t y f i k a c j i swoich wobec i n n y c h i d r u g i e j , gdy swoich i i n n y c h prze­ ciwstawia się obcym. T y m , co ł ą c z y swoich i i n n y c h w p r z e c i w s t a w i e ­ n i u nie-Cyganom, jest p o j ę c i e c z ł o w i e c z e ń s t w a — manušipen. Zobaczy­ m y na schemacie, j a k k s z t a ł t u j ą się pozycje p o s z c z e g ó l n y c h k a t e g o r i i wobec siebie. T r u d n o p o w i e d z i e ć , j a k dalece zasada ta jest powszechna, nie t y l k o w odniesieniu do C y g a n ó w . A l e w e d ł u g niej dokonuje się — w m o i m przekonaniu, w e d ł u g moich obserwacji i b a d a ń — o k r e ś l a n i e swojego miejsca w ś w i e c i e , i d e n t y f i k a c j a w ś w i a d o m o ś c i R o m ó w ( C y g a n ó w ) . T a k ż e z r e s z t ą ż y j ą c y c h poza P o l s k ą , w i n n y c h k r a j a c h europejskich, w A m e r y c e i w A z j i . (Do w n i o s k ó w takich s k ł a n i a j ą n i e k t ó r e i n f o r m a ­ cje zawarte w l i t e r a t u r z e cyganologicznej) . B y ć m o ż e ta sama zasada w y s t ę p u j e w procesach i d e n t y f i k a c j i w s p o ł e c z e ń s t w a c h p l e m i e n n y c h , wśród grup mniejszościowych, w społecznościach e m i g r a n t ó w , społecz­ n o ś c i a c h ż y j ą c y c h w diasporze — j a k Ż y d z i , m o ż e t a k ż e g r u p m a r g i ­ nesu s p o ł e c z n e g o . Na poziomie n a r o d ó w sprowadza się do prostej opozycji swoi —• obcy, t y l e że bogatej w i e l o ś c i ą k o n t e k s t ó w i w i e l o ś c i ą p ł a s z c z y z n 2 5 2 6 2 5 Znaczna c z ę ś ć p r a c d o t y c z ą c y c h C y g a n ó w z a j m u j e s i ę p r z y c z y n k a m i lub suje zbyt jednostronnie s p o ł e c z n o ś ć nakże i w nich m o ż n a współczesna, prace znaleźć Actona, cygańską (romantycznie lub potwierdzenia. Ficowskiego, Wyraźniej z niechęcią). dostarcza ich Heymowskiego, L u c de opi­ Jed­ literatura Heuscha, Okely, Y o o r s a , a po c z ę ś c i t a k ż e L i é g e o i s a , M a r t y , S u t h e r l a n d i i n n y c h . 2« W y d a j e s i ę , ż e s y t u a c j a t a k a i s t n i a ł a n a w s c h o d n i c h z i e m i a c h P o l s k i — wchodzących w skład ZSRR. Gdzie obok siebie żyły rozmaite grupy dziś żydowskie, r ó ż n i ą c e s i ę z a s a d a m i r e l i g i j n y m i , r y t u a ł e m , u b i o r e m , c z a s a m i j ę z y k i e m itd. — oto­ czone ś r o d o w i s k i e m jach. Brak nieżydowskim. Sytuacje jest o d p o w i e d n i c h b a d a ń , a j e d y n i e do w ł a s n y c h przypuszczeń. takie m i a ł y miejsce i w dlatego nie mogę odwołać się do innych kra­ publikacji, �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ P R Z E Z CYGANÓW 159 i d e n t y f i k a c j i — co ma uzasadnienie w atomizacji s p o ł e c z e ń s t w a , w za­ n i k u w i ę z i n i e f o r m a l n y c h i d o m i n a c j i w i ę z i f o r m a l n y c h — to p r z y p u ­ szczenie w y d a j e się zasadne. B y ć m o ż e to w ł a ś n i e — n i e r o z r ó ż n i e n i e między identyfikacją w obrębie społeczności plemiennych i t p . a w s p ó ł ­ czesnych n a r o d o w y c h jest p r z y c z y n ą n i e p o r o z u m i e ń i k o n t r o w e r s j i p r z y analizowaniu tego zagadnienia. P r z e d s t a w m y teraz graficznie to, co w y ż e j zostało powiedziane: Przedstawiony r y s u n e k uwidacznia jeszcze dodatkowe elementy w i ą ­ żące się z o k r e ś l e n i e m w ł a s n e j g r u p y wobec t y c h , k t ó r z y do niej nie s ą zaliczani. W s p o m n i a ł e m w y ż e j o o b o w i ą z u j ą c e j u Roma, t r a k t o w a n e j j a ­ ko jeden z p o d s t a w o w y c h e l e m e n t ó w romanipen zasadzie endogamii m a ł ­ ż e ń s k i e j . W s p ó ł m a ł ż o n k o w i e w y b i e r a n i są z r e g u ł y s p o ś r ó d w ł a s n e j g r u ­ p y (choć często z r ó ż n y c h podgrup), granice m o ż l i w o ś c i w y b o r u w s p ó ł ­ m a ł ż o n k a w i n n y zatem p o k r y w a ć się z g r a n i c a m i w ł a s n e j g r u p y . Jed­ n a k ż e w p r a k t y c e z d a r z a j ą się m a ł ż e ń s t w a z i n n y m i R o m a m i . T a k w i ę c n a l e ż y m ó w i ć o preferencjach, k t ó r e s y t u u j ą się w o b r ę b i e w ł a s n e j g r u ­ py, i o t o l e r a n c j i w w y b o r z e w s p ó ł m a ł ż o n k a . G r a n i c ą t o l e r a n c j i m a ł ­ ż e ń s k i e j jest granica o d d z i e l a j ą c a swoich i i n n y c h od n i e - C y g a n ó w , ale t e ż bardzo w y r a ź n i e od odrzuconych j a k o nie ż y j ą c y c h zgodnie z zasa­ d ą romanipen. W r z a d k i c h p r z y p a d k a c h obejmuje ona t a k ż e nie-Cyga­ n ó w , k t ó r z y z y s k a l i status c z ł o w i e k a —• manuš. W i ę ź poprzez k r e w sytuuje w ś r ó d l u d z i , ale granica l u d z i obejmuje t a k ż e odrzuconych (,,ła- �160 LECH MROZ banca"), choć m a ł ż e ń s t w a , k o n t a k t y z n i m i są zabronione — k a l a j ą . ( W a r ­ to d o d a ć , że do tej k l a s y zaliczani są przez Polska Roma, K e ł d e r a s z a i L o w a r a o p r ó c z w y m i e n i o n y c h w y ż e j t a k ż e ci z w ł a s n e j g r u p y , k t ó r z y t r w a l e zostali w y e l i m i n o w a n i ze s p o ł e c z n o ś c i w w y n i k u z ł a m a n i a n o r m . ) Dochodzimy t u t a j do jeszcze jednej osobliwości, do s p o s t r z e ż e n i a , że granica l u d z i p o k r y w a się z g r a n i c ą m o ż l i w o ś c i skalania. S k a l a ć m o ż e i n n y R o m (kobieta, m ę ż c z y z n a ) l u b odrzucony ( „ ł a b a n c " ) , m a j ą c y j e d ­ nak w i ę ź poprzez k r e w — c z ł o w i e k . N i e - C y g a n (nawet manus), j a k z w i e ­ r z ę nie kala — m o ż e b y ć t y l k o p r z y c z y n ą skalania, g d y R o m z ł a m i e za­ s a d ę romanipen, z a s a d ę m o r a l n o ś c i . M a ł ż e ń s t w o z nie-Cyganem m o ż e być (obecnie s u r o w o ś ć tego zakazu z ł a g o d n i a ł a , choć w i n n y b y ć s p e ł ­ nione specjalne sposoby omijania go i zachowania p o z o r ó w ) p r z y c z y n ą skalania przez z ł a m a n i e z a s a d y . T a k i m sposobem jest np. f o r m a l n e wyłączenie kobiety z własnego rodu i grupy — „ z a p o m n i e n i e " o niej. T a k ż e nie s ł a b n i e spoistość g r u p y , nie grozi j e j skalanie, g d y kobieta wprowadzana (nie-Cyganka) zostanie „ u c z ł o w i e c z o n a " — t j . gdy p r z y j ­ mie s p o s ó b ż y c i a i m y ś l e n i a c y g a ń s k i . T a k w i ę c przekroczenie b a r i e r y staje się m o ż l i w e ( m i m o obcości) dla „ g a d z i a " (nie-Cygana). Ta sama bariera jest g r a n i c ą nie do przekroczenia — m i m o cech c z ł o w i e c z y c h — dla osobnika uznanego za nieczystego ( „ ł a b a n c a " ) . W y r a ź n i e w i d a ć t u n i e p o k r y w a n i e się granic ochrony substancji biologicznej i k u l t u r o w e j . M o ż e jeszcze w y r a ź n i e j jest to widoczne na p r z y k ł a d z i e w s p ó l n o t y jedzenia — z k i m m o ż n a jeść i p i ć . T y l k o z t y m i , k t ó r z y nie są skala­ n i . Jedzenie ze s k a l a n y m z w ł a s n e j g r u p y ( „ m a g e r d o " ) , podobnie j a k z „ ł a b a n c e m " , jest niedopuszczalne — p o d g r o ź b ą stania się samemu n i e ­ c z y s t y m (skalanym); t a k ż e z „ g a d z i e m " , poza o w y m w y j ą t k i e m , j a k i s t a n o w i ą ci s p o ś r ó d nich, k t ó r y c h o k r e ś l a się m i a n e m manuš. Różnica m i ę d z y s k a l a n y m z g r u p y w ł a s n e j ( „ m a g e r d o " ) a „ ł a b a n c e m " polega na t y m , że t e m u p i e r w s z e m u t y l k o czasowo o d m a w i a się p r a w a do w s p ó l ­ n o t y jedzenia, p r a w a do p r z e b y w a n i a w g r u p i e ( p r z y p a d k i t r w a ł e g o o d ­ rzucenia są s k r a j n i e rzadkie), podczas g d y d r u g i z samej swojej i s t o t y jest t r w a l e nieczysty. F o r m u ł a „ m o ż e s z j e ś ć i p i ć z C y g a n a m i " w y p o ­ wiedziana przez B a r o - Š e r o l u b K r i s a k o - R o m a k o ń c z y okres w y ł ą c z e n i a poza s p o ł e c z n o ś ć , jest k o ń c e m k a r y , s t w i e r d z e n i e m p o w t ó r n e g o p r z y j ę ­ cia ( m o ż n a b y p o k u s i ć się o powiedzenie p o w t ó r n e g o narodzenia — t o 27 2 S 2 7 Odmienną sytuację - C y g a n nie jest w o g ó l e omawianego nów A. don zamieszkujących pology 2 8 tejże, of the Body, Amerykę G y p s i e s . The Trie Body nie- s k a l a n i a . B y ć m o ż e r ó ż n i c a ta (w s t o s u n k u przeze m n i e p r z y k ł a d u ) w y n i k a ze z m i a n , j a k i e d o k o n a ł y s i ę u Sutherland, 1975; przedstawia Sutherland u C y g a n ó w a m e r y k a ń s k i c h : przyczyną już po przybyciu Hidden Americans, as a Social Symbol Academic Press, London przez trie R o m , 375-389. Amono 1977, s. nich z Europy. Tavistock Publications, [w:] T h e do Cyga­ Patrz: Lon­ Anthro­ Z a o b s e r w o w a ł e m takie p r z y p a d k i neofickiej g o r l i w o ś c i p r z y ż e n i o n y c h n i e - C y ­ g a n ó w (kobiet i m ę ż c z y z n ) u P o l s k a R o m a . �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ P R Z E Z CYGANÓW 161 w a r z y s z y t e m u b o w i e m n a s t ę p n i e w y s t a w n a uczta, podobnie j a k w p r z y ­ p a d k u ś w i ę t o w a n i a narodzin, chrzcin, zawarcia m a ł ż e ń s t w a ) . Nic t a k i e ­ go nie jest m o ż l i w e w stosunku do Cygana karpackiego. M i a ł e m z r e s z t ą m o ż l i w o ś ć zaobserwowania sytuacji, k i e d y w obozowisku Polska Roma z j a w i ł a się — p r z e b y w a j ą c a w t y m m i e ś c i e — osoba n a l e ż ą c a do C y g a ­ n ó w k a r p a c k i c h . Z o s t a ł a p o d j ę t a jedzeniem (zasada g o ś c i n n o ś c i wobec l u ­ dzi, nie t y l k o wobec swoich), ale n i k t nie t o w a r z y s z y ł j e j , nie j a d ł r a ­ zem, a zaraz po j e j o d e j ś c i u naczynia, z k t ó r y c h k o r z y s t a ł a , w y r z u c o n o — by n i k t , nawet przez p o m y ł k ę l u b z n i e w i e d z y (co jest o k o l i c z n o ś c i ą ł a g o d z ą c ą ) , j u ż z n i c h nie j a d ł . O k r e ś l a n i e swoich wobec i n n y c h i s w o i c h / i n n y c h wobec obcych do­ k o n u j e się w b e z p o ś r e d n i e j , s t a ł e j k o n f r o n t a c j i . Odrzuceni ( „ ł a b a n c a " ) i manuša nie m i e s z c z ą się t u t a j , nie u c z e s t n i c z ą w t y m procesie •— są z j a w i s k a m i m a r g i n a l n y m i , t y l k o pewnego rodzaju d z i u r a m i w d z i e l ą c y m murze lub może furtkami. M o ż l i w o ś ć w e j ś c i a obcego do g r u p y swoich (choć rzadka) i b a r i e r y u n i e m o ż l i w i a j ą c e s y t u a c j ę a n a l o g i c z n ą n i e k t ó r y m g r u p o m C y g a n ó w (nie-swoich) z d a j ą się ś w i a d c z y ć o a m b i w a l e n t n y m w p e w n y m stopniu sto­ s u n k u do obcego. Jest coś j a k ze stosunkiem do ś w i ę t o ś c i — obcy o d ­ pycha, ale i p r z y c i ą g a (zwracano z r e s z t ą na to u w a g ę ) . P o t w i e r d z e ­ n i e m są — j a k przypuszczam — d o w c i p y i t z w . pieprzne h i s t o r y j k i opo­ wiadane przez m ę ż c z y z n c y g a ń s k i c h na temat n i e - c y g a ń s k i c h kobiet. O p o w i e ś c i tego rodzaju są nie do p o m y ś l e n i a w odniesieniu do kobiet w ł a s n y c h l u b i n n y c h Cyganek i z u p e ł n i e n i e m o ż l i w e w odniesieniu do k a l a j ą c y c h kobiet „ ł a b a n c ó w " . Istnienie i c h w p r z y p a d k u kobiet n i e - c y ­ g a ń s k i c h m o ż e p o t w i e r d z a ć , że „ g a d z i o w i e " nie k a l a j ą , ale t a k ż e ś w i a d ­ c z y ć o p e w n e j , j a k b y zakazanej a t r a k c y j n o ś c i . Przedstawiona zasada w y r a ź n a jest w ś w i a d o m o ś c i Polska Roma, K e ł ­ derasza i L o w a r a . Bardziej natomiast nieostre granice, nieostry r y s u n e k ma w p r z y p a d k u C y g a n ó w karpackich. Z r ó ż n i c o w a n i e tej z b i o r o w o ś c i na s p o ł e c z n o ś c i wioskowe i j e d n o c z e ś n i e w y m i a n a p a r t n e r ó w m a ł ż e ń ­ skich p o m i ę d z y n i m i , ale i zakaz brania w s p ó ł m a ł ż o n k ó w z p e w n y c h osad (bo są to „ ł a b a n c a " — sic!), a m b i w a l e n t n y stosunek do Polska Roma, Lowara i Kełderasza — określanych w s p ó l n y m mianem Austryjaki lub „ ł a b a n c a " [!], k o n i e c z n o ś ć r o z w i ą z a n i a s y t u a c j i pewnego k o n f l i k t u w e ­ w n ę t r z n e g o — pogardzenia nie-Cyganami (jako „ g a d z i a m i " ) i zarazem s t a ł e g o p r z e b y w a n i a w ś r ó d nich, s t a ł e g o w s p ó ł ż y c i a z n i m i k o m p l i k u j e zagadnienie. Ta ostatnia k w e s t i a d o p r o w a d z i ł a m . i n . do w y t w o r z e n i a bardziej złożonego obrazu n i e - C y g a n ó w , do w y o d r ę b n i e n i a w ś r ó d n i c h d w ó c h k a t e g o r i i : „ g a d z i o - g a r o " i „ g a d z i o - r a j a " . P i e r w s i to c i , k t ó r y m i n a j c z ę ś c i e j się pogardza i w ś r ó d k t ó r y c h się żyje — sąsiedzi i m i e s z k a ń ­ cy w i o s k i czy osady. D r u d z y to „ p a n o w i e " (raj znaczy pan) — to miesz2 9 2 9 В e n с d у к t o w i с z, 11 — E t n o g r a f i a P o l . 33/1 Markowska, op. cit., s. 213-214. �162 LECH MROZ k a ń c y miasta, k t ó r y c h status, standard, k u l t u r a , m o g ą b y ć p r z e d m i o ­ t e m szacunku i n a w e t z a z d r o ś c i . Raja s ą często s y m p a t y c z n i i ż y c z l i w i , bardziej n i ż ludzie z w i o s k i . Zapewne ma na to w p ł y w b r a k c z ę s t y c h b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w i r o m a n t y c z n y stereotyp Cygana p r z y c i ą g a j ą c y ż y c z l i w ą u w a g ę „ p a n ó w " z miasta. O g ó l n i e jednak — j a k się w y d a j e — t a k ż e w p r z y p a d k u C y g a n ó w k a r p a c k i c h daje się z a u w a ż y ć f u n k c j o n o ­ wanie omawianej w t y m t e k ś c i e zasady i d e n t y f i k a c j i . T y l e , że sytuacja C y g a n ó w karpackich, brak w y r a ź n i e organizujących ich r a m i sposób życia p o w o d u j ą zaciemnienie obrazu; przypadek ten w y m a g a specjalne­ go, osobnego o m ó w i e n i a . Lech Mróz HOW DO T H E POLISH GYPSIES DISTINGUISH THEIR OWN GROUP? IDENTITY, DISTINCTNESS, STRANGENESS S u m m a r y I n c o n s i d e r i n g the p r o b l e m of the people's attitudes belonging to t h e i r group w e people-strange people". usually conceive V a r i o u s contexts t o w a r d s other people this r e l a t i o n as a n opposition a n d factors not "our determine in each particular case w h i c h people a r e "our o w n " a n d w h o a r e s t r a n g e r s . I do not m e a n a g e n e r a l p o l e m i c w i t h this p r i n c i p l e I a m groups, w h e r e this only studying one d i s t i n c t i o n a p p e a r s i n a different of the groups l i v i n g i n P o l a n d — P o l s k a R o m a , L o v a r a , K a l d e r a s h a define their own group a n d thereby they define cases, n a m e l y Gypsy f o r m . G y p s i e s of p a r t i c u l a r their and Karpatian Gypsies r e l a t i o n to other Gypsy groups a n d to n o n - G y p s i e s ( m y studies c o n c e r n P o l i s h G y p s i e s b u t I suspect, my conclusions c a n be of w i d e r c h a r a c t e r b e c a u s e that of the specific G y p s y w a y of life a n d t h e i r i n t e r - g r o u p connections). Thus, by G y p s i e s there p r i n c i p l e is m o r e complex: ( n o n - G y p s i e s ) " a n d a l l the is not an opposition "our people-other elements "our p e o p l e - s t r a n g e r s " but the people (i.e. other G y p s i e s ) - s t r a n g e r s are necessary i n defining one's i d e n t i t y and his p l a c e i n the h u m a n w o r l d . M y c o n c l u s i o n s c o n c e r n the G y p s i e s but a guestion a r i s e s h e r e ( w i t h no a c t u a l a n s w e r ) w h e t h e r t h i s p r i n c i p l e is not m u c h m o r e g e n e r a l . M a y b e it c o n c e r n s social and ethnic groups too-for example m i n o r i t i e s p r e s e r v i n g s o c i a l ties brought living in dispersion over f r o m t h e i r h o m e teresting, that the g r a m m a r of a l l l a n g u a g e s where we people or other ethnic c o u n t r y . I t is i n ­ c a n be the e v i d e n c e h e r e s i n c e e v e r y ­ meet the three f o r m s of p e r s o n a l p r o n o u n s : I - y o u - h e <we-you-they). s e e m s to r e v e a l (not o n l y b y G y p s i e s ) a v e r y g e n e r a l p r i n c i p l e of the people not b e l o n g i n g It distinguishing to "us" into the r e l a t i v e l y closer ones ("you") a n d quite s t r a n g e ("they"). Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �